Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ namo namo nimmala dasaNassa AgamaravANa (saTIkaM) bhAga: - 18 :saMzodhaka sampAdakazca: mani dIparatnasAgara
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ ABHARA bAlabrahmacArI zrI neminAthAya namaH namo namo nimmala daMsaNassa zrI AnaMda-kSamA-lalita-suzIla sudharmasAgara gurUbhyonamaH Agama suttANi (saTIka) bhAgaH-18 bRhatkalpachedasUtram-1| "pITikA"- evaM - uddezakaH-1 (mU. 1...7 paryantaH) -: saMzodhakaH sampAdakazcaH :muni dIparatnasAgara | | tA. 14/4/2000 ravivAra 2056 caitra suda 11 45- Agama suttANi-saTIkaM __ mUlya rU.11000/ ke Agama zruta prakAzana // -~-: saMparka sthala :"Agama ArAdhanA kendra'' zItalanAtha sosAyaTI vibhAga-1, phleTa naM-13, 4-thI maMjhila, vhAyasenTara, khAnapura, ahamadAbAda (gujarAta)
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtrastha bRhatkalpachedasUtrasya viSayAnukramaH pIThikA evaM uddezakaH-1 (mU-7 paryantaH) mUlAGkaH viSayaH pRSTAGka: 217] pIThikA maGgalaM nandI - (jJAnapaJcakaH) samyaktvaM samyak zrutaM nikSepa dvAraM ekArthika dvAraM nirukta dvAra vidhi dvAraM pravRtidvAraM "kena vA" dvAra kasyavA dvAraM anuyoga dvAraM bheda dvAra lmby'aa i tadarha dvAraM parSad dvAraM kalpika dvAraM sUtra, artha, tadubhaca, upasthapanA, vicAra, sthaMDilabhUmi, zodhi, apAya, varjanA, anujJA lepa, piNDa, zayyA, | vastra, ityAdikalpa pRSThAGka: mUlAGkaH viSayaH 3 | 17 | udezakaH-1 - pralamba sUtra - dvAra - AdinakAra, grantha, Ama, tAla, pralamba, bhinna pralambagrahaNe prAyazcittam - pralambagrahaNa svarUpam - gItArtha svarUpam jJAna dvAraM * grahaNa dvAra - tulye rAgadveSAbhAve dvAraM - anaMtakAyavarjana dvAraM dvItIya pralambasUtra tRtIyAdi pralambasUtrANi mAsakalpaprakRta sUtrANi - jina kalpIkasvarUpa - samavasaNa vaktavyatA dvAra, samavasaNa, kevaiyA, rUpa, pRcchA, vyAkaraNa, zrotRpariNAma, dAna, devamAlya, devamAlyAnaya, uparitIrtha jinakalpika sAmAcArI - gacchAvAsIsvarUpam evaM | ittara dvArANi
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ Athika anAdAtA -pa.pU. mAlavabhuSANa tapasvI AcAryadeva zrI navaratnasAgara sUrIzvarajI | ma.sA.nI preraNAthI zrI lAlabhAI devacaMda zAha taraphathI - nakala eka. pa.pU. saraLa savabhAvI-zrImad bhagavatIsUtra vyAkhyAna paTu AcAryadeva zrI naradevasAgarasUrIzvarajI ma.sA. tathA pUjyazrInA ziSyaratna tapasvI gaNivaryazrI caMdrakIrtisAgarajI ma.sA.nI preraNAthI zrI puruSAdAnI pArzvanAtha che. mUrti. jaina saMgha, devakInaMdana sosAyaTI, amadAvAda taraphathI nakala eka. -pa.pU. zAsana prabhAvaka-kricArAgI AcAryadevazrI vijaya cakacaMdra sUrIzvarajI ma.sA.nI preraNAthI eka sagRhastha taraphathI nakala epha. pa.pU. sAhityapremI munirAja zrI sarvodaya sAgarajI ma.sA.nI preraNAthI-"acalagacchAdhipati pa.pU.A.bha. zrI guNasAgarasUrIzvarajI ma.sA.nA ziSyaratna pa.pU. munirAja zrI cAritraratnasAgarajI ma. nI 19mI aThThAi nimitte zrI cAritrarA phA.ce. TrasTa taraphathI nakala eka. -pa.pU. vecAvRtyakArikA sAdhvI zrI malayAzrIjI ma. sA.nA ziSyA vyavahAra vicakSaNA pU. sAdhvI zrI hitajJAzrIjI ma.nI preraNAthI jaina ArAdhanA maMdira-"jJAnakhAtA taraphathI nakala epha. -pa.pU. saumyamUrti sAdhvIzrI samyaguNAzrIjI ma.nI preraNAthI pa.pU. gurumAtA-vAtsalyamUrti sA.zrI ratanabayAzrIjI ma.nI paMcamI punyatithi nimitte zrImatI lIlamabena prANalAla pI. dAmANI taraphathI nakala eka. -pa.pU. svanAmadhanyA sA. zrI saumyagaNAzrIjI tathA teonA ziSyA | sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI-2013nA yazasvI cAturmAsa nimitte zrI pArzvapadmAvatI jaina saMgha, pArUlanagara, amadAvAda taraphathI nakala che. -pa.pU. ratnAkayArAdhanA sAdhvIzrI samyaguNAzrIjI tathA teozrInA ziSyA sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI saMvata 2054nA nirmaLa ii | ArAdhanAmaya cAtumAMsanI smRtimAM-ghATaloDiyA (pAvApurI) nena je. mati. saMgha, amadAvAda taraphathI nakala eka.
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ - -pa.pU. sAdhvI zrI ratnatrayAzrIjI ma.nA parama vineyA sA. zrI saumyaguNAzrIjInI preraNAthI teonA saMsArIbhAIzrI indravadanabhAI dAmANInA anumodanIya puruSArthathI "Agama dIpa-saMpuTa"nA badalAmAM prApta rakamamAMthI-nakala cAra. 5.pU. prazamarasanimanA sAdhvI zrI prazamazIlAzrIjI ma.nI preraNAthIsametazikhara tirtho dvArikA pa.pU. sAdhvIzrI raMjanazrIjI ma.sA.nA nI ziSyA apratima vaicAvRtyakArikA sA. zrI malayAzrIjI tat ziSyA sA. zrI narendrazrIjI-tat ziSyA sA. zrI praguNAzrIjI ma.nA. AtmazreyArthearihaMta TAvara, jaina saMgha, muMbai taraphathI nakala epha. -pa.pU. Agamo ddhAraka AcAryadevazrI nA samudAyavartI pa.pUjya | vecAvRtyakArikA sA. zrI malayAzrIjI ma.nA ziSyA pU.sA. zrI kaivalyazrIjI | ma.nA ziSyA pU.sA. zrI bhavyAnaMdazrIjI ma. sA.nA suziSyA miSTabhASI sAthvazrI pUrNaprajJAzrIjI ma.sA. tathA temanA vinita ziSyA sA. zrI pUrNadarzitAzrIjI tathA sA. pUrNanaMdItAzrIjInI preraNAthI-sarvodaya pArzvanAtha cerITebala TrasTa, mulunDa muMbaI taraphathI nakala epha. -pa.pU. vaiyAvRtyakArikA sAdhvIzrI malayAzrIjI ma.nA praziSyA sA. zrI bhavyAnaMdazrIjIma.nA suvinitA sA. zrI kalpaprajJAzrIjI tathA kokIlakaMThI sA. zrI kairavaprajJAjI nI preraNAthI -mehula sosAyaTI, ArAdhanAbhavana, subhASanagara, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka zrI vizAzrImALI tapagacchajJAti-jJAnakhAtuM, jaina pAThazALA, jAmanagara taraphathI nakala be. -zrI maMgaLa pArekhano khAMco-jena je. mUrti. saMgha, amadAvAda. taraphathI 2054nA cAtumAsa nimitte nakala be. - zrI AkoTA jaina saMgha, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka. -zrImatI nayanAbena ramezacaMdra zAha, vaDodarAnI preraNAthI AgamonA seTanA badalAmAM prApta rakamamAMthI nakala pAMca. zeSa sarve rakama "amArA"Aja paryanta prakAzanonA badalAmAM prApta thayelI che.
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 1] 35/1 bRhatkalpa -chedasUtram saTIkaM [dvitIyaM cheda sUtram) pIThikA evaM bhU. 7 paryanta : uddezakaH -1 [bhadrabAhusvAmi racitaM mUlaM (svopajJaniyuktiyuktaM ) + saMghadAsagaNi viracitaM bhASyaM + malayagiri AcArya evaM kSemakIrti AcArya viracitA vRttiH ] bRhatkalpa- pIThikA 11911 prakaTIkRtaniHzreyasapadahetusthavirakalpa-jinakalpam / namrAzeSanarA-'marakalpitaphalakalpatarukalpam // tvA zrIvIrajinaM, gurupadakamalAni bodhavipulAni / kalpAdhyayanaM vivRNomi lezato guruniyogena // bhASyaM ka cA'tigambhIraM ?, kva cA'haM jaDazekharaH / tadatra jAnate pUjyA, ye mAmevaM niyuJjate // adbhuta guNaratnanidhI, kalpe sAhAyakaM mahAtejAH / dIpa iva tamasi kurute, jayati yatIzaH sa mahAtejAH // vR- iha ziSyANAM maGgalabuddhiparigrahAya zAstrasyA''dau madhye'vasAne cAvazyaM maGgalamabhidhAtavyam, yata AdimaGgalaparigRhItAni zAstrANi paragAmIni bhavanti, madhyamaGgalaparigRhItAni ziSyabuddhiSvAropitAni sthiraparicitAnyupajAyante paryantamaGgalasamalaGkRtAni ziSya-praziSyaparamparAgamanataH sphAtIbhavanti / uktaM ca namo namo nimpala daMsaNassa paMcama gaNadhara zrI sudharmAsvAmine namaH // 2 // 113 11 // 4 // taM maMgalamAdIe, majjhe patae ya satyassa / paDhamaM satthatthAvigdhapAragamanAya niddivaM // tasseva ya thejatthaM, majjhimayaM aMtimaM pi tasseva / avvocchittinimittaM, sissa- pasissAdivaMsassa // vR-tatrA''dimaGgalaM pApapratiSedhakatvAdidaM sUtram- "no kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA Ame tAlapalaMbe abhinne paDigAhittae " ( mU1) iti, madhyamaGgalaM "kappati niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA puratthimeNaM jAva aMgamagahAto ittae" evamAdi, paryavasAnamaGgalaM "chavvihA kappaTThitI pannattA'' ityAdi / tacca maGgalaM caturdhA vakSyamANasvarUpam / tatra yad noAgamato bhAvamaGgalaM tad dvividhaM sUtrabhaNitaM sUtrasparzikaniryuktibhaNitaMca, bhASyabhaNitamityarthaH, sUtrasparzikaniryukterbhASyasya
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1ca sampratyekagranthatvena jAtatvAt / atha kaH sUtramakArSIt ? ko vA niyuktim ? ko vA bhASyam ? iti, ucyate iha pUrveSu yad navamaM pratyAkhyAnanAmakaM pUrvaM tasya yat tRtIyamAcArAkhyaM vastu tasmin viMzatitameprAbhRte mUlagaNeSattaraguNeSu cAparAdheSudazavidhamAlocanAdikaMprAyazcittamupavarNitam, kAlakrameNa ca duHSamAnabhAvato dhRti-bala-vIrya-buddhayA-''yuHprabhRtiSu parihIyamAneSu pUrvANi duravagAhAnijAtAni, tato mA bhUtprAyazcittavyavacchedaH' iti sAdhUnAmanugrahAya caturdazapUrvadhareNa bhagavatA bhadrabAhusvAminA kalpasUtra vyavahArasUtraM cAkAri, ubhayorapi ca sUtrasparzikaniyukti / ime api ca kalpa-vyavahArasUtre saniyuktike alpagranthatayA mahArthatvena ca duHSamAnubhAvato hIyamAnamedhA-''yurAdiguNAnAmidAnIntanajantUnAmalpazaktInAM dugraha duravadhAre jAte, tataH sukhagrahaNa-dhAraNAya bhASyakAro bhASyaM kRtavAn, tacca sUtrasparzikaniyuktyanugatamiti sUtrasparzikaniyuktirbhASyaMcaiko granthojAtaH / eSa zAstrasyopoddhAtaH / anena copoddhAtenAbhihitena sUtrAdayo'rthA ativyaktA bhavanti, yathA dIpenA'pavarake tamasi / uktaM ca vattIbhavaMti davyA, dIveNa appagAse uvvre| vattIbhavaMti atthA, uvadhAeNaMtahA stthe|| upoddhAtAbhidhAnamantareNa punaH zAstra svato'tiviziSTamapi na tathAvidhamupAdeyatayA virAjate, yathA nabhasi meghacchannazcandramAH / uktaMca meghacchanno yathA candro, na rAjati nabhastale / upoddhAtaM vinA zAstra, na rAjati tathAvidham / / tatra sUtrabhaNitaM "no kappati niggaMthANa vA niggaMthINa vA Ame tAlapalaMbe" ityAdi / sUtrasparzikaniyuktibhaNitamidam[mA.1) kAUNa namokAraM, titthayarANaM tilogamahiyANaM / kappavyavahArANaM, vakkhANavihiM pavakkhAmi / / sU-kRtvA' vidhAya 'namaskAra' praNAmam, kebhyaH? ityAha-'tIrthakarebhyaH' tIryate saMsArasamudro'neneti tIrtha-dvAdazAGgapravacanaMtadAdhAraH saGgovA, tatkaraNazIlAstIrthakarAstebhyaH / gAthAyAM SaSThI caturthyarthe prAkRtatvAt / uktaM ca-chaTThivibhattIe bhannai cautthI iti| kiMviziSTebhyaH ? ityAha-'trilokamahitebhyaH' trayo lokAH samAhRtAH, samavasaraNe trayANAmapi sambhavAt / tathAhi-samAgacchanti bhagavatAM tIrthakRtAM samavaraNeSvadholokavAsino bhavanapatayaH, tiryaglokavAsino vAnamantara-tiryakpaJcendriya manuSyajyotiSkAH, UrdhvalokavAsinaH kalpopapannakA devAH / trilokena mahitAH-pUjitAH tribhirvA lokairmahitAstralokamahitAstebhyaH / namaskAraM kRtvA kim ? ityAha-kalpazca vyavahArazca kalpa-vyavahArau tayoH 'vyAkhyAnavidhim' anuyogavidhiM prakarSeNa bhRzaM vA vakSyAmi pravakSyAmi nanu kalpo vyavahArazceti dvau granthau, tataH 'kalpa-vyavahArayoH' iti prAptam, kathamucyate 'kalpa-vyavahArANAm' ? iti, ata Aha bhASyakRt[bhA.2] sakkayapAyayavayaNANa vibhAsA jattha juJjate jNtu| ajjhayaNaniruttANi ya, vakkhANavihI ya anuogo||
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 2] vR-malayagiriprabhRtivyAkaraNapraNItena lakSaNena saMskAramApAditaM vacanaM saMskRtam, prakRtau bhavaM prAkRtaM svabhAvasiddhamityarthaH, teSAM saMskRta-prAkRtavacanAnAM vibhASA' vaiviktyena bhASaNaM karttavyam / taccaivam ___ e-okAraparAI, aMkAraparaM ca pAyae natthi / va-sagAramajjhimANi ya, k-cvgg-tvggnihnnaaii|| asyA iyamakSaragamanikA-ekArapara aikAraH, okArapara aukAraH, aMkArapara aH iti visarjanIyAkhyamakSaram, tathA vakAra-sakArayormadhyage yeakSare za-SAviti, yAnicakavarga-cavargatavarganidhanAni Ga-a-nA iti, etAnyakSarANi prAkRtena santi / / tata etairakSarairvihInaM yad vacanaM tat prAkRtamavasAtavyam / ebhireva ai au aH za Sa GaJa na ityevaMrUpapairupetaM saMskRtam / eSAM saMskRta-prAkRtavacanAnAM vibhASA "jastha juJjate jaMtu" 'yatra' prAkRte saMskRte vA 'yad' vacanamekavacana-dvivacanAdi 'yujyate ghaTAmaTati tddvktvym| tatra saMskRte ekavacana dvivacanaM bahuvacanaM ca bhavati, yathA-vRkSaH vRkSAH; prAkRte tvekavacanaM bahuvacanaM vA, na tu dvivacanam, tasya bahuvacananAbhidhAnAta, "bahuvayaNeNa duvayaNa"miti vcnaat| tataH 'kappavvavahArANa' mitydossH|| ___ athaH lpazabdasya vyavahArazabdasya ca ko'rthaH? ko vA tayoH kalpa-vyavahArAdhyayanayoH prativizeSaH? tata Aha-'adhyayananiruktAnica vaktavyAni, nizcitamuktaM niruktam, akSarArtha ityarthaH, adhyayanayoH niruktAni adhyayananiruktAni, tAni ca vaktavyAni / tadyathAkalpazabdo'nekArthAbhidhAyI-kvacit sAmarthya, yathA-varSASTapramANazcaraNaparipAlane kalpaH, samartha ityarthaH / kvacidvarNanAyAma, yathA-adhyayanabhidamanena kalpitam, varNitamityarthaH / kvacicchedane, yathA-kezAna kartaryA kalpayati, chinattItyarthaH / kvacit karaNe kriyAyAma, yathAkalpitA mayA'syA''jIvikA, kRtA ityarthaH / kvacidaupamye, yathA-saumyena tejasA ca yathAkramamindusUryakalpAH sAdhavaH / kvacidadhivAse, yathA-saudharmakalpavAsI zakraH surezvaraH / saktaM ca sAmarthya varNanAyAM ca, chedane karaNe tthaa| aupamye cA'dhivAse ca, kalpazabdaM vidurbudhAH / / iha sarveSvaSyartheSu gRhyate, sarvatrApi ghaTamAnatvAt / tathAhi-sAmarthya tAvadevam-kalpAdhyayanamadhIsyAtIcAramalinasya sAdhoH samartha prAyazcittena vizodhomApAdayitum / varNane'piyAvantaH prAyazcittaprakArAstAn varNayatIdamadhyayanam; athavA mUlaguNAn uttaraguNAMzca kalpayati varNayatIti kalpaH / uktaM ca kappammi kappiyA khalu, mUlaguNA ceva uttaraguNA y| vavahAre vavahariyA, pAyacchittA-''bhavaMte ya / / chedane'pi-tapaHzodhimatikrAntasya paJcAkAdicchedanena paryAyaM chinatti / karaNe'pi-yad dattaM prAyazcittaM tatra tathA prayatnaM karoti kalpAdhyayavettA yathA tat pAraM nayati; athavA kalpayati janayatyAcAryakamiti kasmaH, tathAhi-karotyAcAryakaM kalpAdhyayanavettA samyagiti / aupanye'pikalpAdhyayanavedanAd bhavati pUrvadharANAM kalpaH sadRza iti kalpaH, tathAhikalpAdhyayane'dhItebhavatipUrvadharasazaH praayshcittvidhaavaacaary| adhivAse'pi-kalpAdhyayanavettA
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1. kalpe mAsakalpe varSAkalpe vA kAraNamantareNa paripUrNa kAraNavazata UnamatiriktaM vA, athavA kalpe sthavirakalpe jinakalpe vA'dhivasatIti kalpaH // tathA vidhivad avaharaNAd vyavahAraH, yadi vA vidhivadvapAd haraNAcca vyavahAraH; yasya nA''bhavati tasya hAyapati, yasyA''bhavati tasmai dadAti vyavahArAdhyayanavetteti vyavahAra ityarthaH uktaM ca atthiya-paccasthINaM, hAuM ekassa vavati biiyss| eeNa u vavahAro, ahigAro etya u vihIe / / tadevaM kalpasya vyavahArasya va pRthaga vibhinnaM niruktamiti mahAn prativizeSaH / / "vakkhANavihi" ityasya vyAkhyAnam anuyoga iti|| tatra tameva vyAkhyAnavidhimabhidhAtukAma idamAha[bhA.3] naMdI ya maMgalaTThA, paMcaga kuga tiga duge ya coise| aMgagayamanaMgagae, kAyavva parUvaNA pagayaM / / anuyogArambhAya prazamatomaGgalArthanandirvaktavyaH / sattu "paMcaga"tti jnyaanpcckaatmaanH| jJAnapamakaM dvikena bhedena vyavasthitam, tadyathA-pratyakSaM ca prokssNc| pratyakSasya triko bhedo'vadhinmaparyAya-kevalamedAt, parokSasya dvika bhedaH AbhinibodhikazrutabhedAt / tatra zrutasya caturdazako bhedaH / tathA kuto'pi vizeSAt zrutaM 'aGgagatamanaGgagataM' aGgapraviSTamaGgavAhayaM cetyarthaH / eteSAM padAnAMprarUpaNA krtvyaa| tataH prkRtmbhidhaatvym||ttr "naMdIyamaMgalaTThA' ityasya bhAvanArthamAha[bhA.4] naMdI maMgalaheDaM, na yAvi sA maMgalAhi virittaa| kajjAbhilappaneyA, apuDho ya puDho ya jaha siddhA / / vR-'nandi' jJAnapaJcakarUpaH 'maGgalahetoH' maGgalanimittaM vaktavyaH |aah yadi maGgalanimittaM nandirvaktavyaH tataH sa maGgalAdekAntena bhinnaHprAptaH, anyathA tadutpAdananimittaM tasyopAdAna miti vyavahArAnupapatteH; upAdAnaM hi tasya siddhasya sato bhavaMti, utpAdyaM cAdyApyasiddham, tataH kathamanayorabheda:? kintubheda eva;tata Aha-na cApi saH' nandirmaGgalAdvyatiriktaH, apizabdAd vyatirikto'pi syAdavyatirikta ityarthaH / kathametacchraddheyam ? iti cet, ata Aha- "kaje" tyAdi / yathA kAryA-'bhilAgya-jJeyAni kAraNA-'bhilApa-jJAnebhyaH pRthaktvA-'pRthaktvasiddhAni tathA nndemngglmpi|tthaahi-kaaryN paTaH, kAraNatantavaH, tatra tantavaevapuruSavyApArama-pekSyA''tAnavitAnabhAvena pariNamamAnAH paTakAryarUpatayA pariNamante, teSucatathApariNateSusatsunakAryakAraNayorbhedaH kintu abhedaH; evamihApi nandinipaJcakAbhidhAnarUpa uttarattarazubhAdhyavasAyavizeSasambhavasavyapekSatara-tamabhAvena pariNamamAno vAJchitAdhigatilakSaNamaGgalarUpatayA parimamata iti nandi-maGgalayorabhedaH / prAcInAM tvavasthAmapekSyabhedaH, yathAtantubhyaH paTasya / tathA'bhilApazabdena kadAcidamilApyasyAbhilApyamAnatA ucyate, 'abhilapanamabhilApaH' iti vyutpatteH; kadAcit tadvAcakazabdaH, abhilApyatevastvabhilApyamanene tivyutpaadnaat| tatrayadhA'bhilApyamAnatocyate tadA'bhilApA-'bhilApyayosbhedaH, dharma-dharmibhAvAt; yadA tu tadvAcakazabdastadA bhedaH, zabdA'rthayorbhinnadezasthatvAd bhinnasvarUpatvAcca / jJAnazabdenApi kvacid jJeyasya jJAnamattocyate, 'jJAtijJAna miti bhAve vyutpAdanAt; kadAcidAtmadharma, 'jJAyate'neneti jJAna'miti karaNe
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 4] vyutpatteH / tatra yadA jJAyamAnatA tadA jJAna-jJeyayorabhedaH, dharma-dharmabhAvAt; yadA tvAtmadharmastadA bhedaH, bhinnasvarUpatvAt / evamihApi nandizabdo yadA bhAvavacanaH 'nandanaM nandi'riti tadA nandanaMsamRddhIbhavanaM vAJchitasyAdhigatirityanAntaram, maGgalamapi caivaMsvarUpamiti parasparama bhedaH; yadA tu prAcInAvasthAmapekSya karaNasAdhano nandizabdaH 'nanyete'neneti nandi'riti tadA bhedaH, kAlabhedena bhedAditi / / samprati nandermaGgalasya ca prarUpaNA kartavyA, tatra maGgalazabdoccAraNamiti spaSTaM maGgalabuddhiheturbhavatIti prathamato maGgalazabdasya prarUpaNAmAha[bhA.5] nAma ThavaNA davie, bhAvammi ya maMgalaM bhave cuhaa| emeva hoi naMdI, tesiM tu parUvaNA innmo|| kRmaGgalaM caturdhA' catuHprakAraM bhavati, tadyathA-nAmamaGgalaM sthApanAmaGgalaM dravyamaGgalaMbhAvamaGgalaM ca / 'evameva' nAnAdibhedena catuHprakAro bhavati nandi ! 'teSAM ca' nAmamaGgalAdInAm 'iyaM' vakSyamANasvarUpA prarUpaNA / tAmevAha[bhA.6] egammi anegesuva, jIvaddabve ve tabvivakkhe vaa| ___maMgalasannA niyatA, taM sannAmaMgalaM hoi / / vR. ekasmin jIvadravye 'tadvipakSe vA' ajIvadravye anekeSu vA jIvadravyeSvajIvadravyeSu vAyAmaGgalamitisaMjJA 'niyatA' niyamitA tadnAma-nAmavatorabhedopacArAt 'saMjJAmaGgalaM' nAmamaGgalaM bhavati / / uktaM nAmamaGgalam, sthApanAmaGgalamAha[bhA.7] jA maMgala tti ThavaNA, vihitA sabbhAvato va asato vA / tattha puNa asbhAve, maMgalaThavaNAgato akkho| vU. yA maGgalamiti sthApanA 'sadbhAvato vA' sadbhUtAkAranivezanena 'asato vA' sadbhUtAkArasyAbhAvato vihitA sA sthApanAmaGgalam / tatra punarasadbhAve sthApanA maGgalasthApanAgato'kSaH, upalakSaNametad, varATakAdirvA / iyamatra bhAvanA-akSa-varATakAdiSuyA maGgalamiti sthApanA vihitA, na tatra kazcinmaGgalAnugata AkAra ityasadbhAvataH sthApanAmaGgalam [bhA.8] je cittamittivihiyA, u ghaDAdI te ya huMti sabbhAve / tattha puna AvakahiyA, havaMti je devlogesu|| vR. ye tu citramittau-citrakuDye vihitA ghaTAdayaH, AdizabdAt sthAlAdiparigrahaH, te 'sadbhAve' sadbhAvataH sthApanAmaGgalAni bhavanti / tatra ye devalokeSucitramittau vihitA ghaTAdayaste sthApanAmaGgalAni yAvatkathikAni bhavanti, arthAdApannaM yAni manuSyaloke tAnItvarANi / yAvatkathikAni nAma zAzvatikAni, itvasaNyazAzvatAni / / dravyamaGgalamAha[bhA.9] uttaraguNaniphanA, salakkhaNAje u hoti kuNbhaaii| taMdavvamaMgalaM khalu,jaha loe aTTha mNglgaa|| vR-iha uttaraguNaniSpannatvaM mUlaguNaniSpannApekSayA, tataH prathamatastad bhAvyate-mUlo nAma pRthivIkAyAdijIvaH, tasya guNAt-prayogAt pudgalAnAM dravyAditvena vyApAraNAd niSpanna mUlaguNaniSpannaM mRdravyAdi / tasmAduttaraguNena-parAparaprayogeNa cakra-daNDa-sUtrodakAdipuruSaprayatnenetyarthaH, ye niSpannAH 'salakSaNAH' lakSaNasampannAH "acchidrA akhaNDA vAripUrNA
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1. padmotpalapraticchannAH" ityAdilakSaNopetAH kumbhAdayaH, AdizabdAt sthAlAdiparigrahaH, tad dravyamaGgalaM bhavati / yathA loke'STau maGgalAni / / [bhA.10/1] negaMtiyaM anacaMtiyaM ca davve u maMgalaM hoi| vR. tatpunaranantaroktaM dravyamaGgalamanaikAntikamanAtyantikaMca bhvti|tthaahi-npuurnnklsh ekAntena sarveSAM maGgalam, yena caurasya karSakasya ca zakunatayA riktaM ghaTaprazaMsanti zakunavidaH, gRhapraveze punaH pUrNam // uktaM ca corassa karisagassa ya, rittaM kuDyaMjano psNsei| gehapavese mannai, punno kuMbho pasatyo u / / tata evamanaikAntikam / nApyAtyantikam, yathA ko'pizobhanairdravyamaGgalairvinirgataH, tena cAgrekiJcidazobhanaMdRSTam, yenatAni sarvANyapiprAktanAnipratihatAni, tata evmnaatyntikmiti| uktaM dravyamaGgalam, adhunA bhAvamaGgalamAha (bhA. 10/2] tavvivarIyaM bhAve, taMpiyanaMdI bhagavatI u|| vR-'tadviparItam' aikAntikamAtyantikaM ca 'bhAve' bhAvaviSayaM maGgalam / tathAhi-na tad bhAvamaGgalaM kasyacidbhavati kasyacinna bhavati, kintu sarvasyAvizeSeNa bhavatItyaikAntikam naca kenApyanyena pratihanyataityAtyantikam / 'taccha' bhAvamaGgalaM bhagavAna nndirvkssymaanno'vgntvyH| gaathaayaaNstrtvNpraakRttvaat||aahythaa nAmAdIni catvArimaGgale samavatAritAnitathAkimanyeSvapyavatAryante ? kiM vA na ? iti, ucyate-avatAryanta, sarvasyApi catuHpratyavatArAntargatatvAt / / etadevAha[bhA.11] jaha iMdo tti ya etthaM, tu maggaNA hoti naammaadiinnN| savvAnuvAyi sannA, ThavaNAdipayA u patteyaM / / vR-yathA indra iti ukte 'atra' indre nAmAdInAM cataNAM mArgaNA bhavati / tathAhi-kimanena nAmendra uktaH ? uta sthApanendraH ? uta sthApanendraH? Ahosvi dravyendraH ? utAho bhAvendraH ? iti / tathA sarvatrApi draSTavyA / uktaMca jattha ya jaMjANijjA, nikkhevaM nikhive niravasesaM / jattha vi ya na jANijjA, caukkayaM nikkhave tatthA / / kRtatra saMjJA' naamsrvessu-naam-sthaapnaa-drvy-bhaavessuanupaati-anuvrtnshiilm|tthaahinaamendr'pi sthApanendro'pi dravyendro'pi bhAvendro'pi ca indra ityabhadhAnenAvizeSata ucyate / sthApanAdIni tu padAni 'pratyekaM' svasvavyavasthitAni, na parasparamanugamanazIlAni, tato na nAmapravRttimAtradarzanato nAmendrapratipattayaH kintu bhinnalakSaNavazAt / atastallakSaNamAha[bhA.12] attAbhippAyakayA, sannA ceyaNamaceyaNe vA vi / ThavaNAdIniravikkhA, kevala sannA unaamiNdo|| vR-cetane'cetane vA dravye yA AtmAbhiprAyeNa-svecchayA indraprabhRti saMjJA kRtA, sA'pi sthApanAdisApekSA syAdata Aha-sthApanAdInAM-sthApanA-dravya-bhAvAnAM nirapekSA, kimuktaM bhavati?-yatra sthApanAdInAmekamapi nAsti kintu kevalA' ekA sNjnyaatdrthnirpekssaasnaamendrH||
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 12] uktaM nAmendralakSaNam, adhunA sthApanendralakSaNamAha[bhA.13] sabmAvamasabbhAve, ThavaNA puNa iNdkeumaaiiyaa| ittaramanittarA vA, ThavaNA nAmaM tu aavkhN|| vR-'sthApanA' sthApanendraH punaH sadbhAve'sadbhAveca 'indraketvAdikA' indraketuprabhRtiko draSTavyaH, atrA''dizabdAdindrapratimA-'kSa-varATakAdiparigrahaH / iyamatra bhAvanA-yA indra iti sthApanA akSa-varATikAdiSu asadabhAvena, yAcendrakevindrapratimAdiSu sadbhAvataH ssthaapnendrH|| Aha nAma-sthApanayoH kaH prativizeSaH ? ucyate- "ittara" ityAdi / sthApanA itvarA anitvarA ca bhavati, yAvadravyabhAvinI athAvadrvyabhAvinI cetyarthaH; nAma punarniyamAt 'yAvatkathika' yAvadravyabhAvi; eSa prativizeSaH / / dravyendramAha[bhA.14] dave puna talladdhI, jassAtItA bhavissate vA vi / jo vA vi anuvautto, iMdassa guNe parikahei / / vR- 'dravye' dravyaviSayaH punaH indro yasya 'tallabdhi' indralabdhi atItA bhaviSyati ca sa pratipattavyaH / kimuktaM bhavati?-yaH pUrvamindratvaM prApto yazca prApsyati sa yathAkramaM bhUtabhAvatvAd bhAvibhAvatvAcca dravyendraH / uktaMca bhUtasya bhAvino vA, bhAvasya hi kAraNaM tu yalloke / tad dravyaM tattvajJaiH, sacetanA-'cetanaM kathitam / / yo vA'pi indrasya guNAn parasmai parikathayati, paramanupayuktaH, so'pi dravyendraH, "anupayogodravya"miti vacanAt / / ukto dravyendraH, samprati bhAvendramAha[bhA.15] jo puna jahatthajutto, suddhanayANaM tu esa bhaaviNdo| iMdassa va ahigAraM, viyANamANo tduvutto|| vR-yaH punaH yathArthena yathAvasthitenArthena paramaizvaryalakSaNena "iduparamaizvarye' iti vacanAt sAkSAdindranAma-gotrANi karmANi vedayata ityarthaH, sa bhAvendraH / eSaH 'suddhanayAnAM' zabdAdInAM yathAvasthitArthagrAhakANAM vartamAnaviSayikANAM sammataH, na zeSo nAmendrAdi / athavA 'indrasya indrasabdasya' 'adhikAram' arthaM jAnan 'tadupayuktaH' tasmin-indrazabdArthe upayukto bhAvendraH, "upayogo bhAvanikSepaH" iti vacanAt / / atra para Aha[bhA.16] na hi jo ghaDaM viyANai, so ughaDIbhavai ne ya vA aggii| nANaM tiya bhAvottiya, egaTThamato adoso tti / / vR-na hi yoghaTavijAnAti saghaTIbhavati, yasyavAagnivijJAnaM so'gni, pratyakSavirodhAt tatoyaduktaM "iMdassa vA'higAraMvijANamANo taduvautto' iti tanmithyA / atra sUrirAha-jJAnamiti bhAva iti vA, cazabdAdadhyavasAya iti vA upayoga iti vA ekArtham ato'doSaH / iyamatra bhAvanA-arthA-'bhidhAna-pratyayAstulyanAmadheyAH, tathAhi-ghaTo'pi vAhyo ghaTa ityucyate, ghaTazabdo'pi ghaTa iti, ghaTajJAnamapi ghaTa iti; jJAnaM ca jJAnino'pRthagbhUtam, ato ghaTajJAnyapi ghaTa ityucyate; agnijJAnyapi agnirityadoSaH / etadeva bhAvayati
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 bRhatkalpa-chedasUtram .. [bhA.17] jamidaM nANaM iMdo, na vyatiriccati tato u tnnaannii| tamhA khalu tabmAvaM, vayaMti jo jattha uvutto|| vR-yad idaM indra iti jJAnaM tasmAnna 'jJAnI' indrajJAnI vyatiricyate / tasmAd yo 'yatra' indrAdau upayuktaH tasya 'tabhAvaM' indrAdibhAvaM tattvavidassUrayo vadanti / / jJAna-jJAninorabheda eva kathaM siddhaH? iti cet, ucyate-vipakSe'nekadoSaprasaGgAt / tamevAha[bhA.18] ceyaNNassa u jIvA, jIvassa uceyaNAo annatte / daviyaM alakkhaNaM khalu, havijja na ya baMdhamokkhA u / / vR-caitanyasyajIvAt jIvAtcetanAyA anyatve 'dravyaM' jIvadravyaM alakSaNaM' "cetanAlakSaNo jIvaH" itilakSaNarahitaM bhavet / cetanAyAghaTAdivajjIvAdapyekAntavyatiriktatvAt "lakSaNAbhAve calakSyasyA'pyabhAvaH" iti kharazRGgavadatyantAsanjIvaH |yshcaa'tyntaasnsn badhyate, bandhasya vastudharmatvAt; nA'pi mucyate, bandhAbhAvAditi bandha-mokSAvapi na syAtAm / atha manyethAH 'acetano'pi sa badhyate mucyateca' iti tadapya'yuktam, acetanAnAmapyevaM dharmAstikAyAdInAM bandha-mokSaprasakteH / tasmAtsAdhUktam "indrazabdArthaM jAnan tadupayukto bhAvendraH" iti / / samprati nAmendra sthApanendrayoH prakArAntareNa prativizeSamabhidhitsurAha[bhA.19] jaha ThavaNiMdo thuvvai, anuggahatthIhiM taha na naamiNdo| emeva davvabhAve, pUyAthutiladdhinANattaM / / vR- yathA sthApanendro anugraha evArtho'nugrahArtha sa yeSAmasti te'nugrahArthinastaiH vAgbhi stUyatepuSpAdibhiraryateca, na tathAnAmendromANavakaH / tatomahAn naamendr-sthaapnendryoHprtivishessH| 'evameva' anenaivaprakAreNa dravyendre bhAvendreca pUjA-stuti-labdhibhirnAnAtvamavasAtavyam / tadyathAdravyendro'pi nAmendra ivA'nugrahArthibhi na stUyate nA'pi pUjyate, yastu bhAvendraH sa sthApanendra iva stUyatepUjyateca; tato dravyendra-bhAvendrayorapi mahAnprativizeSaH / anyacca dravyendraindralabdhihInaH, yastu bhAvendraH satallabdhisampannaH / tathAhi-sasAmAnikatrAyastrazakAdiparivRto viziSTadyutimAn sphItaMrAjyamanubhavati / upayogacintAyAmapi bhAvendra uphayogalabdhimAna, dravyendra upayogalabdhyA parityaktaH ||tdevmuktH sarvatra catuSkanikSepapradarzanAyendrazabdasya nikSepaH |smprti prastutamucyatetatra paraH praznayati kimarthaM maGgalagrahaNam ?" iti, Aha[bhA.20] vigdhovasamo saddhA, Ayara uvayoga ninyjraa'dhigmo| bhattI pabhAvaNA viya, nivanihivijAi AharaNA / / vR-maGgale prakRte sati rogAdivighnopazamo bhavati / tadupazameca pratibandhakAbhAvAnmahatA prabandhenA''cAryeNA'nuyogaH prArabhyate / tathA'nuyogaprArambhe ziSsya zAstragrahaNe mahatI zraddhopajAyate / zraddhAvatazca zAstravadhAraNe mahAnA''daraH / kRtAdarasya zAstraviSaye'navaratamupayogaH / yadA yadA copayogastadA tadA samyagjJAnatvAnmahatI jJAnAvaraNIyasya karmaNo nirjarA / jJAnAvaraNakarmanirjaraNAcca sphuTaH sphuTataraH zAstrasyAdhigamaH / adhigatazAstrasya ca gurau zAstra pravacane ca nikRtrimA bhaktirullasati / tataH prabhAvanA, tAM dRSTavA'nyeSAmapi tathA zraddhAMdInAM krnnaat|ydi punarna kriyate maGgalaM tata eSAM vighnopshmaadibhaavaanaamprsiddhi|atr 'udAharaNAni'
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 20 ] dRSTAntA nRpa - nidhi - vidyAdayaH, AdizabdAd yogo mantrAzca parigRhyante / tatreyaM nRpadhTAntasya bhAvanA, yathA- ko'pi puruSaH kAryArthI rAjAnamadhigantukAmo maGgalabhUtAni puSpAdInyAdAya tatsamIpamupagacchati / uktaM ca pupphapuDiyAi jaM pai, gorasaghaDao karei kajjAI / maNibaMdhammi payalite, sAnuggaha hoMti savvagahA // upagatya cA'JjaliM karota, pAdayozca praNipatati, tato rAjA tuSyati, tuSTe ca tasmin yastadadhIno'rthaH sa sidhyati / athaivamupacAraM na karoti tadA na tuSyati, toSAbhAve ca tadadhInasyArthasyAprasiddhi || evaM nidhimutkhanitukAmo vidyAM mantraM vA sAdhayitukAmo yadi dravya-kSetra -kAlabhAvayuktamupacAraM karoti, tadyathA-dravyataH puSpAdiSu, kSetrataH smazAnAdiSu, kAlataH kRSNapakSacaturdazyAdiSu, bhAvataH pratilomA 'nulomopasargasahite, tadA nidhiM vidyAM mantraM vA sAdhayati / dravyAdyupacArAbhAve te nidhyAdayo na sidhyanti / tasmAd yo yatropacAraH sa tatra karttavyaH // etadevAha - [ bhA. 21] jo jena vinA atyo, na sijjhaI tassa tavvihaM karaNaM / vivarIya abhAvena ya, na sijjhaI sijjhaI iharA // 99 vR. yo'rtho yena vinA na sidhyati tasya niSpattaye tadvidhaM karaNamavazyamupAdAtavyam, yathA ghaTaM sAdhayitukAmena cakra-daNDa- mRtpiNDAdikam / yato viparItaiH karaNaiH sarvathA karaNAnAmabhAvena ca sau'dhikRto'rtho na sidhyati, yathA ghaTaM sAdhayitukAmasya viparItaturi-vemAdyupakaraNopAdAne sarvathA cakra- daNDa-sUtrodakAdInAmupakaraNAnAmabhAve vA ghaTaH / 'itarathA' aviparItopakaraNasadbhAve sidhyati, yathA ghaTaM sAdhayitukAmasya yathAvasthitAnAM cakra- daNDa- sUtrodakAdInAmupAdAne ghaTam / na sidhyanti ca maGgalamantareNa vighnopazamAdayo bhAvA iti maGgalopAdAnaM punarapi // Aha yadi zAstrasyA''di-madhyA 'vasAneSu maGgalam, tataH sAmathyArdidamAyAtam 'apAntarAladvayamamaGgalam' iti, atrAha [ bhA. 22] jayavi ya tiTThANa kayaM, tahi vi hu doso na bAhae iyaro | tisamubbhavadiTTaMtA, sesaM pi hu maMgalaM hoi // vR- yadyapi 'triSu sthAneSu' Adi-madhyA 'vasAnarUpeSu kRtaM maGgalaM tathApi 'itaraH ' apAntarAladvayAmaGgalatvalakSaNo doSo na bAdhate, tasyaivAbhAvAt / kathamabhAvaH ? iti cet, ata Aha- "tisamubbhave" tyAdi / tribhyaH - guDa-samiti dhRtebhyaH samudbhavo yasya sa modakaH tadddRSTAntAt zeSamapi 'hu:' nizcitaM maGgalaM bhavati / iyamatra bhAvanA-modaka iva sakalaM zAstra tridhA vibhajyate, tatrA''dimo bhAga AdimaGgalena maGgalIkRtaH, madhyamo madhyamaGgalena, antimo'ntamaGgalena, tataH kuto'pAntarAladvayAmaGgalatvaprasaGgaH / / syAdetat, yadidaM zAstramArabdhametadA''di-madhyA- 'vasAneSu sarvAtmanA maGgalam tato yadyanyat tasya maGgalamupAdIyate tadA'navasthAprasaGgaH kRte'pi maGgale punaranyanmaGgalamupAdeyam vizeSAbhAvAt, tatrA'pyanyadityevaM maGgalAnantyaprasakteH / atha nandI maGgalam, zAstra punaramaGgalam, kevalaM tadnandyA maGgalIkriyate, nanvevaM tarhi yadA nandIvyAkhyAnamakRtvA zAstra vyAkhyAtumArabhyate
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 tadA zAstramamaGgalam, amaGgalatvAcca na jJAnam, jJAnAbhAvAcca na karttavyastasyA'nuyoga iti, atrAha[bhA. 23] na viyahu hoya'navatthA, na vi ya hu maMgalamamaMgalaM hoi / appaparAbhivyattiya, loNuNhapadIvamAdi vva // 12 vR- nA'pi ca 'huH' nizcitaM bhavatyanavasthA, yato nandI zAstradanarthAntarabhUtA, zAstra ca svataH samastaM maGgalam, na ca tasya maGgalabhUtasya sato'nyanmaGgalamupAdIyate, tato nA'navasthAprasaGgaH / yadApi nandyA vyAkhyAnamakRtvA zAstramArabhyate tadApi tacchAstra maGgalamiti tadamaGgalaM na bhavati / evaMtAvanannandyA anarthAntaratAyAmamaGgalatvamanavasthAca parihRtA / sampratyarthAntaratvamadhikRtya parihiyate - yadyapi zAstradarthAntarabhUtA nandI tathApyamaGgalatvamanavasthA ca na bhavati, katham ? ityAha- "appapara" ityAdi / nandI AtmanApi maGgalaM zAstramapi ca maGgalIkaroti, zAstramapyAtmanA / Dapi maGgalaM nandImapi ca maGgalIkaroti / evamAtma-parAbhivyaktito dvayorapi maGgalayorekIbhUtayoH suSTutaro maGgalabhAvo bhavati / kathamiva ? ityata Aha- "loNuNhapadIvamAdi vva" / yathA dvayorlavaNayorekIbhUtayoH suSThutaro lavaNabhAvaH, dvayorvA uSNayorekatra militayoH suSThutara uSNatarabhAvaH, yathA vA dvayoH paradIpayoH samIcInataraH prakAzabhAvaH, AdizabdAnmadhura-zItalasnehAdidravyANAM parigrahaH; evamihApi dvayormaGgalayorekIbhUtayoH suSThutaro maGgalabhAvaH / syAdetat evamapi prasajatyanavasthA, tRtIyAdimaGgalopAdAne suSThutaramaGgalabhAvopapatteH na prajati, prayojanAbhAvAt, tathA lokvyvhaardrshnaat| tathAhi loke kasyacidAturasya zarkarApaladvayamauSadhaM kenA'pi bhiSagvareNopAdezi, tatra yadyapi tRtIyAdizarkarApralaprakSepe viziSTatamo madhurabhAvo bhavati tathApi tanna prakSipyate, prayojanAbhAvAt / evamihApyanyat tRtIyAdikaM maGgalaM nopAdIyate, prayojanAbhAvAditi // tadevaM "nadI ya maMgaladvA" iti vyAkhyAtam / adhunA maGgalasyeva nandayA api catuHprakAraM nikSepamAha[bhA. 24] naMdI catukka davve, saMkhabArasaga tUrasaMghAto / bhAvammi nAgapanagaM, paccakkhiyaraM ca taM duvihaM / / vR- nandyAzcatuSko nikSepaH, tadyathA-nAmanandI sthApanAnandI dravyanandI bhAvanandI ca / tatra nAmasthApane suprtiite| dravyanandI dvidhA-Agamatono Agamatazca / tatrA''gamato nandizabdArthajJAtA tatra cA'nupayuktaH, "anupayogo dravyam" iti vacanAt / noAgamatastradhA jJazarIraM bhavyazarIraM tadyatiriktA ca / tatra yad nandIzabdArthajJasya zarIraM jIva vipramuktaM tad bhUtabhAvatvAdjJazarIradravyanandI / yastu bAlako nedAnIM nandIzabdArthamavabudhyate'tha cA'vazyamAyatyAM motsyate sa bhAvibhAvatvAd bhavyazarIradravyanandI | tadvyatiriktA zaGkhadvAdazakastUryasaGghAtaH / sa cAyam bhaMbhA mukuMda maddala, kaDaMba jhallari huDukka kaMsAlA / kAhala talimA vaMso, paNavo saMkho ya bArasamo || bhAvato dvidhA-Agamato noAgamatazca / tatrA''gamato nandizabdArthasya jJAtA tatra copayuktaH / tatra mUladvAragAthAyAM yat "paMcake 'ti bhaNitaM tasya vyAkhyAnamAha-bhAve noAgamato nandI 'jJAnapaJcakaM' paJcavidhaM jJAnam - AbhinibodhikajJAnaM zrutajJAnamavadhijJAnaM manaH paryavajJAnaM kevalajJAnaM ca | "duga "tti bhaNitaM tasya vyAkhyAnamAha-bhAve noAgamato nandI 'jJAnapaJcakaM'
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA -[bhA. 24] paJcavidhaMjJAnam-AbhinibodhikajJAnaM zrutajJAnamavadhijJAnaM manaHparyavajJAnaM kevljnyaanNc| "duga"tti asya vyAkhyAnam-'tad' jJAnapaJcakaM dvividhaM prajJaptam, tadyathA-pratyakSam 'itaraca' parokSam / / samprati pratyakSa-parokSayoH svarUpamAha[bhA.25] jIvo akkhotaM pai, jaM vaTTati taM tu hoi paJcakkhaM / parato puna akkhassA, vasa'taM hoi pArukhaM / / vR-"az bhojane" aznAti-bhuGkte yathAyogaM sarvAnAniti akSaH, yadi vA "azauD vyAptau" aznute-jJAnena vyApnoti sarvAn jJeyAniti akSaH-jIvaH, ubhayatrA'pyauNAdikaH sakpratyayaH, taM pratyavyavadhAnena yad vartate jJAnaM bhavati parokSam / tathA dravyendriya-manAMsi pudgalamayatvAt parANi, tebhyaH punarakSasya vartamAnaM jJAnaM bhavati parokSam / kimuktaM bhavati ?-yadindriyadvAreNa manodvAreNa vA''tmano jJAnamupajAyate tatparokSama, pRSodarAditvAt parazabdAtparaH skaaraagmH| yadi vA parairdravyendriya-manobhirakSasambandho yasmiMstat parokSamiti vyutpatti / / atraiva matAntaraM dUSayitumAha[bhA.26] kesiMci iMdiyAI, askhAiM taduvaladdhi paccakkhaM / taMtu najujjai jamhA, aggAhagarmidiyaM visae / vR-'keSAJcid' vaizeSikAdInAmakSANIndriyANyabhipretAni, teSAmupalabdhi pratyakSam, evaM ca"cAkSuSAdivijJAnaM pratyakSam" ityaapnnm| etadUSayati-"taMtu" ityAdi / 'tad' vaizeSikAyuktaM 'nayujyate' naghaTAmaJcati, yasmAdi 'indriyaM' cakSurAdipudgalamayatvenAcetanatvAtsvarUpeNAgrAhakaM 'viSayasya' rUpAdeH / tataH kathamupapadyate 'tadupalabdhi pratyakSam ? upalabdherevAbhAvAt / / tamevopalabdhyabhAvaM bhAvayati[bhA.27] na vi iMdiyAI uvaladdhimaMti vigatesu visysNbhrnnaa| jaha gehagavakkhAI, jo anusariyA sa uvaladdhA / / vR-navaiindriyANyupalabdhimanti, teSu vigateSvapitadviSayasyasaMsmaraNAt, yathA gehgvaakssaaH| kimuktaMbhavati? - yathA gehagavAkSarupalabdheSvartheSugehagavAkSANAmuparame'pipuruSasya saMsmaraNabhAvAnna tegavAkSA upalabdhAraH, tathA vigateSvapIndriyeSu tadviSaya upalabhyata Atmaneti vyApakaviruddhopalabdhi, 'tasyopalambhaH' itivyavasthA hi tasya smaraNena vyAptA, anyathA tadyavasthAyAH kartumazakyatvAt, tadviruddhaM cAtrAnyasya smaraNamupalabhyata iti / katham? kastatropalabdhA? iti cet, ataAha-yo'nusmartAsa tatropalabdhA, AtmA upalabdhA ityarthaH / tathAca prayogaH-yeSu vigateSvapi yadviSayo yena smaryate sa tatropalabdhA, yathA gehagavAkSeSu puruSaH, vigateSvapi cendriyeSu tadviSayaH smaryata AtmanA / smaraNaM hi pratiniyatatvannimitavattvena saMvyAptam, na copalambhAdanyanimittamasti, tato vipakSAd vyApakAnupalabdhyA nivartamAnamupalambhapUrvakatvena vyAptata iti prtibndhsiddhiH|| anyacca[bhA.29] aparAyattaM nANaM, paJcakkhaM tivihamohimAIyaM / jaM parato AyattaM, taM pArokkhaM havai savvaM / /
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 bRhatkalpa-chedasUtram -1vRyad jJAnam 'aparAyattaM' notpattau parasya vazavarti tat pratyakSam / tacca vakSyamANaM trividhamavadhyAdikam / yaccotpattau parataH' parasyA''yattaMtat sarvaM bhvtiprokssm|caakssussaadikmpi ca vijJAnamutpatta parasya cakSurAderAyattam ataH parokSam / / samprati trividhaM pratyakSaM dvividhaM ca parokSamupadarzayati[bhA.30] ohi manapaJjave yA, kevalanANaM ca hoti paccakkhaM / AbhinibohiyanANaM, suyanANaM ceva pArokkhaM / / vR-avadhijJAnaM manaHparyavajJAnaM kevalajJAnaM ca bhavati pratyakSam / AbhinibodhikajJAnaM zrutajJAnaM ca parokSam / / tatrA'vadhijJAnaM caturvidhama, tadyathAH dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca, tatra dravyatastAvadAha[bhA.31] vivarIyavesadhArI, vijaMjaNasiddha devatAe vaa| chAiya seviyasevI, bIyAdIo vi paccakkhA // kRnepathyaparAvarttatoguTikAprayogataH svaraparAvartatovarNaparAvarttato viparItaMveSaMdhArayantIti viparItaveSadhAriNaste, tathA ye vidyAsiddhA aJjanasiddhA devatayA vA chAditAH, ye ca taiH sevitasavinaH, ye ca bIjAdayaH kuzUlAdinyastAste sarve'vadhijJAninaH pratyakSAH / / [bhA.32] puDhavIi tarugiriyA sarIrAdigayA ya je bhave dvyaa| paramANU suhadukkhAdao yaohissa paccakkhA / / / . tathA-yAni pRthivyAM yAni taruSu yAni ca giriSu, gAthAyAmekavacanaM samAhAratvAt, dravyANi, yAnica zarIrAdigatAni dravyANi, ye ca paramANavaH, ye 'sukha-duHkhAdayaH' indriyamanaHzarIrasvAsthyA-'svAsthyarUpAste'pyavadheH prtykssaaH|| [bhA.33] accaMtamanuvaladdhA, viohinANassa hoti pcckkhaa| ohinnANa parigayA, davvA asmttpjaayaa| vR- atyantaM cakSurAdinA'nupalabdhA api padArthA avadhijJAnasya bhavanti pratyakSAH / avadhijJAnena ca dravyANi 'parigatAni' parijJAtAni bhavanti asamAptaparyAyANi, na samastAH paryAyA dravyANAM jJAtuMzakyanta itibhaavH| yadi hi samastAnapi paryAyAnjAnIyAttataHsa kevalI bhavet / / uktaM dravyato'vadhijJAnam, adhunA kSetrAdita Aha[bhA.34] khittammi ujAvaie, pAsai davvAi~ taM na paasiyaa| kAle nANaMbhaiyaM, ko so davvaM vinA jamhA || vR-kSetrejaghanyatautkarSato vA yAvantidravyANi pazyati tat kSetraMna pazyati, avadhijJAnasya mUrtaviSayatvAt, "rUpiSvavadheH" iti vacanAt, kSetrasya caamuurtttvaat|ttrjghnytH kSetraparimANaM "jAvatiyA tisamayA''hAragassa0" ityAdinA, utkarSataH "savvabahuaganijIvA0" ityaadinaa'bhihitm|shessNtu tdntrgtNmdhymmiti| tathA 'kAle kAlaviSaye jJAnaM bhaktaM' vikalpitam, bhavati vAna veti bhAvaH / katham? iti cet, ucyate-iha yadi kAladravyaM samayakSetrabhAvisamayamAtraM pariNAmyabhyupagamyatetadAtadamUrttatvAnA'vadhijJAnaviSayaH / yadi punaH ko'saunAma 'dravyaM dravyaparyAyaM vinA'nyaH kAlaH ? yasmAd dravyasyaivA'vasthAvizeSaH kAlaH, yata uktam- davvassa ceva so
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 34] pajjAto iti| tadA so'vadhijJAninaH pratyakSaH, paryAyANAmapi ktipyaanaamvdhijnyaangocrtvaat| bhAvato'nantAn bhAvAn jAnAti sarvabhAvAnAmanantabhAgam / zeSaMtu vaktavyamAvazyakaTIkAto'vasAtavyam / / uktamavadhijJAnam, adhunA manaHparyavajJAnamAha[bhA.35] taMmanapajjavanANaM, jena viyANAi sannijIvANaM / dardu manijjamANe, manadavve mAnasaM bhAvaM // vR- yena saMjJijIvAnAM manodravyANi "maNijamANe" iti 'manyamAnAni' mananena vyApAryamANAni dRSTavA 'mAnasaM bhAvaM jAnAti' cintitamarthamavabudhyate tanmanaH paryavajJAnam // etadeva sanidarzanaM bhAvayati[bhA.36] jANaiya pihujaNo vihu, phuDamAgArehiM mAnasaM bhAvaM / emeva ya tassuvamA, manadavyapagAsie atthe / / vR- 'pRthagjano'pi' lokaH 'huH' nizcitaM sphuTam AkArairmAnasaM bhAvaM jAnAti, evameva 'tasyApi' manaHparyavajJAnino manodravyaprakAzite'rthe upamA draSTavyA / kimuktaM bhavati ?-yathA prAkRto lokaH sphuTamAkArairmAnasaM bhAvaM jAnAti tathA manaHparyavajJAnyapi manodravyagatAnAkAranavalokya taM taMmAnasaM bhAvaM jAnAtIti / etadapi dravya-kSetra-kAla bhAvairyathA nandhadhyayane tathA cintanIyam ||gtN manaHparyavajJAnam, adhunA kevalajJAnamAha[bhA.37] paMkasalile pasAo, jaha hoi kameNa taha imo jiivo| AvaraNe jhijjaMte, visujjhae kevalaM jAva / / vR-yathA paGkakaluSitesaliletakatakacUrNayogataH 'prasAdaH' prasannatAkrameNabhavati, tathA'yaM jIvo'pUrvakaraNaguNasthAnakAdArabhya kSapaka zreNimArUDho vizuddha-vizuddhatarAdhyavasAyaprabhAvataH kSIyamANe AvaraNe tAvad vizudhyati yAvat kSINakaSAyaguNasthAnakacaramasamaye jJAnAvaraNapaJcakA'ntarAyapaJcaka-darzanAvaraNacatuSTayakSayaM kRtvA'nantarasamaye kevalajJAnasAmAdayati / / kathambhUtaM yatkevalam ? ityAha[bhA.38] davvAdikasiNavisayaM, kevalamegaM tu kevalannANaM / anivAriyavAvAraM, anaMtamavikappiyaM niyataM / / vR-kevalajJAnaM 'dravyAdikRtsaviSayaM dravyAdIni kRtsanAni-samastAni viSayo sasya tattathA, 'kevalam' asahAyaM matyAdijJAnanirapekSatvAd, "ekam' asAdhAraNamanyasazatvAt, anivAritavyApAraMavirahitopayogatvAt, anantaM jJeyAnantatvAd, 'avikalpitaM' vikalparahitaMbhedarahitamitayarthaH, prathamata evAzeSatadAvaraNavigamAta, 'niyataM srvkaalbhaavi|| uktaM kevalajJAnam, adhunA parokSamAbhinobodhikajJAnamabhidhitsurAha[bhA.39] paJcakkha parokkhaM vA, jaM atthaM UhiUNa niddisi| ___ taMhoi abhiniboha, abhimuhamatthaM na vivarIyaM / / vR-'pratyakSam' indriyaviSayaM parokSam' indriyaviSayAtikrAntaM yad arthamUhitvA nirdizati' nirNayapurassaraMbrUte eSa evaMbhUto'rtha iti, tadarthaprati abhimukhaM yathArthaviSayaMAbhinibodhikam, 'na viparItaM' nA'narthAbhimukham, tasyAyathArthatayA mithyaaruuptvaat|tc dvidhA-indriyanizrita
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ - bRhatkalpa-chedasUtram -1manindriyanizritaM ca / anindriyaM mnH| sampratIndriyA-'nindriyayorviSayavibhAgamAha[bhA.40] atthAnaMtaracAriM, niyataM cittaM tikAlavisayaM tu| atthe ya paDuppanne, viniyoga iMdiyaM lhi|| vR-artha-zabdAdAvindriyavyApAradanantaraMcarati-vyApriyata ityevaMzIlamarthAnantaracAriindriye prathamaM vyApate pazcAnmano vyApriyata iti bhAvaH; 'niyataM' niyatArthaviSayam, naikakAlamanekaviSayamityarthaH, 'cittaM manaH |punH kathambhUtam? ityAha-'trikAlaviSayaM triSvapikAleSu yathAyogyaM viSayoyasyatattathA / 'indriyaM punaH' cakSurAdikaM viniyoga' vyApAraMlamate pratyutpanne vartamAne'rthe, vartamAnArthaviSayam nA'tItA-'nAgatArthaviSayamiti bhaavH|| [bhA.41] mativisayaM matinANaM, matipuvvaM puna bhave suyannANaM / taMpuna samatisamutthaM, parovadesA sa savvaM pi|| vR-matijJAnaM mativiSayaM' matyanusAri, yasyayAddazI matisyasyatadanusAraMmatijJAnaM pravartata ityarthaH / zrutajJAnaM punarbhavati matipUrvaM' matikAraNakam, zrutajJAnaM hi vAcya-vAcakabhAvena zabdaplAvitasyA'rthasya grahaNam, vAcya-vAcakabhAvena ca zabdaH pravartate matyavadhArite'rtha iti / 'tat punaH' zrutajJAnaM sarvamapi mUlabhedApekSayA dvividham, tadyathA-svamatisamutthaM 'paropadezAdvA' paropadezasamutthaM cetyarthaH / tatra svamatisamutthaM pratyekabuddhAnAM padAnusAriprajJAnAM vA, paropadezasamutthamasmadAdInAm / / tat katividham ? iti tadbhedapradarzanArthamAha[bhA.42] akkhara saNNI sammaM, sAIyaM khalu sapajjavasiyaM ca / gamiyaM aMgapavilu, satta vi ee sapaDivakkhA // vR- akSarazrutaM saMjJizrutaM samyakzrutaM sAdizrutaM saparyavasitaM gamikam aGgapraviSTamiti / etAni saptA'pi padAni sapratipakSANyavagantavyAni, tatazcaturdazaprakAraM bhavati / tadyathA-akSarazrutamanakSarazrutaM saMjJizrutamasaMjJizrutaM samyakzrutaM mithyAzrutaM sAdizrutamanAdizrutaM saparyavasitamaparyavasitaM gamikamagamikam aGgapraviSTamanaGgapraviSTaM ca / / tatrA'kSarazrutapratipAdanArthamAha[bhA.43] akkharatigarUvaNayA, paDhamanayAdesato ntNkhrti| abhilappA puNa bAvA, hoti kharA akkharA ceva // vR-akSaratrikasya-saMjJAkSarasya labdhyakSarasya vyaJjanAkSarasya cetyarthaH rUpaNakA-prarUpaNA kartavyA |ttr yad vyaJjanAkSaraMtatprathamanayaH-naigamanayastasyA''dezena 'nakSarati' nasvabhAvAccalati, nityamityarthaH / tathA ca tanmatAnusAriNo mImAMsakA nityaM zabdamAtiSThamAnAH pratItA eva / ye punarabhilApyA bhAvAste kSarAzca bhavantyakSarAzca / tatra kSarA ghaTAdayaH, akSarA dharmAstikAyAdayaH / / atha kIdRzaM saMjJAkSaram ? iti tatpratipAdanArthamAha[mA.44/1] saMThANamagArAI, appAbhippAyato vajaM jss| vR- yad lipibhedataH saMsthAnamakArAdeH, yathA-kalazAkRtiTakAraH, tata tathAsaMsthAnaviziSTamakArAdi sNjnyaakssrm|athvaa 'AtmAbhiprAyataH AtmecchayAyadyasya saMsthAnacihnavizeSarUpaM kriyate tat saMjJAkSaram / samprati labdhyakSaramAha [bhA.44/2] laddhI paMcavigappA, jassuvalabmo u jo atyo /
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [ bhA. 44] vR- labdhiH 'paJcavikalpA' paJcabhedA / atra 'labdhi' iti padaikadeze padasamudAyopacArAd 'labdhyakSaram' iti pratipattavyam / tato'yamarthaH paJcavidhaM labdhyakSaram, tadyathA-zrotrendriyalabdhyakSaraM jihvendriyalabdhyakSaraM cakSurindriyalabdhyakSaraM bhrANendriyalabdhyakSaraM sparzanendriyalabdhyakSaraM ca / upalakSaNametat, tena SaSThaM noindriyalabdhyakSaramapyavagantavyam / atha kIddazaM SaTprakAramapi labdhyakSaram ? ata Aha-'yasya' zrotrAdeH zrotra-cakSu-Na- jihvA sparzanendriyANAM manasazca ya upalabhyaH 'artha' zabdAdistamupalabhya yA'kSarANAM labdhirupajAyate tat zrotrendriyAdilabdhyakSaram / kimuktaM bhavati ? -zrotreNa zaGkhazabdamupalabhya tadanantaraM 'zaGkha' ityevaMrUpayordvayorakSarayoryA labdhistat zrotrendriyalabdhyakSaram // prakArAntareNa labdhyakSarabhedAnAha [bhA. 45] sAmantra viseseNa ya, duvihuvaladdhI u paDhamiya ameyA / tivihAya anuvaladdhI, uvaladdhI paMcahA biiyA // vR-athavA 'upalabdhi' upalabdhyakSaraM 'dvividhaM' dviprakAram, tadyathA- 'sAmAnyena vizeSeNa ca' sAmAnyalabdhyakSaraM vizeSalabdhyakSaraM ceti bhAvaH / tatra 'prathamikA' sAmAnyopalabdhisAmAnpoyapalabdhyakSaraM abhedam, sAmAnye bhedAbhAvAt / ihopalabdhiranupalabdhyapekSA, tatastasyA api prarUpaNA karttavyetyata Aha-'trividhA' triprakArA'nupalabdhi / yA punaH 'dvitIyA' vizeSopalabdhivizeSopalabdhyakSaraM sA paJcaprakArA / tAneva trIn paJca ca bhedAnAha [bhA. 46] acaMtA sAmannA, ya virasutI hoi anuvaladdhIo / sArikkha vivakkhobhaya, uvamA''gamato ya uvaladdhI // vR- anupalabdhirevaM tridhA bhavati / tadyathA- 'atyantAd' ekAntenAnupalabdhi sAmAnyAd vismRtezca / upalabdhirapi paJcaprakAraivam sAdhkSato vipakSataH 'ubhayataH ' ubhayadharmadarzanata aupamyata Agamatazca // tatra prathamato'tyantAnupalabdhimAha 17 [bhA. 47] atthassa darisaNammi vi, laddhI egaMtato na saMbhavai / daDuM pina yAgaMte, bohiya paMDA phaNasa sattU // vR- arthasya darzane'pi kasyacittadarthaviSayA 'labdhi' akSarANAM labdhirekAntato na sambhavati / tathA ca 'bodhikAH' pazcimadigvartitano mlecchAH panasaM dRSTA'pi 'panasaH' ityevaM na jAnate teSAM panasasyA'tyantaparokSatvAt, na hi taddeze panasaH sambhavati / tathA 'pANDAH' pANDumadhurAvAsinaH saktUn dRSTA'pi 'saktavo'mI' iti na jAnate, teSAM hi saktavo'tyantaparokSAH, tato na taddarzane'pi tadakSaralAbhaH // samprati sAmAnyAdanupalabdhimAha [bhA. 48] atthassa uggahammi vi, laddhI egaMtato na saMbhavati / sAmannA bahumajjhe, mAsaM paDiyaM jahA dahuM // vR- arthasyAvagrahe'pi tadanyenArthena 'sAmAnyAt' sAddazyAdekAntataH 'labdhi' akSaralabdhirna sambhavati / yathA bahumadhye patitaM mASaM ddaSTA'pi tadanyena sAmAnyAnna tadakSare labhate // vismRteranupalabdhimAha [ bhA. 49] atthassa vi uvalaMbhe, akkharaladdhI na hoi savvassa / 18 2
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 - bRhatkalpa-chedasUtram -1puvvovaladdhamatthe, jassa u nAmaM na saMbharati / / vR-arthasyapUrva pazcAccophlambhe'pi sarvasya akSaralabdhi' tadviSayA'kSaralabdhirna smbhvti| kasya na bhavati? ityata Aha-yasyA'rthe vivakSitArthaviSayaM pUrvopalabdhaM nAma na saMsmarati / / tadevamuktA trividhA'pyanupalabdhi / adhunA sAkSato vipakSatacopalabdhimAha[bhA.50] sArikkha-vivakkhehi ya, lamati parokkhe viakkharaM koi / sabalera-bAhulerA, jaha ahi-naulA ya anumaanne|| vR-kazcit parokSe'pyarthe dRzyamAnArthasAdhzyAdakSaraM labhate, yathA 'zAbaleya-bAhuleyAH' zAbaleyabAhuleyAkSarANi / tathAhi-kazcit zAbaleyaM dRSTvA tatsAdhzyAt parokSe'pi bAhuleye tadakSarANi labhate 'Izo bAhuleyaH' iti / tathA kazcidvaipakSyeNa parokSe'rthe tadakSaraM labhate, yathAahidarzanAnakulAnumAne nukaladarzanAdvA sarpAnumAne / / sampratyubayadharmadarzanata ubhayAkSaralabdhimAha[bhA.51] egatthe uvaladdhe, kammi ubhayastha paJcao hoi / assatari khara-'ssANaM, gula-dahiyANaM sihrinniie| vR-'kasmiMzcid' ubhayadharmayoginiubhayAvayavayogini vA ekasminnarthe upalabdhe ubhayatra parokSe 'pratyayaH' tadakSaralAbho bhavati / yathA 'azvatare' vegasare ddaSTe kharasyA'zvasya ca pratyayaHtadakSaralAbhaH / yathA vA zikhariNyAmupalabdhAyAM guDa-danoH pratyayaH-guDa-dadhyakSaralAbhaH / / aupamyata upalabdhimAha[bhA.52] puvvaM pi anuvaladdho, ghippai atyo u koi ovammA / jaha gorevaM gavayo, kiMciviseseNa parihIno / / vR-pUrvamanupalabdho'piko'pyartha aupamyAd gRhyate, yathA gaurevaMgavayaH, navaraM kiJcidvizeSeNa parihInaH, kambalakavirahata ityarthaH / atreyaMbhAvanA-'yathA gaustathA gavayaH' iti zrutvA kAlAntareNATavyAM paryaTan gavayaM dRSTvA 'gavayo'yam' iti yadakSarajAtaM labhate eSA aupmyoplbdhiH|| idAnImAgamata upalabdhimAha[bhA.53] attagamAppamAnena akkharaM kiMci avisayatthe vi| bhaviyA'bhaviyA kuravo, nAraga diyaloya mokkhoy|| dR-AptAH-sarvajJAH tatpraNIta Agama AptAgamaH, sa eva pramANamAptAgamapramANam, tena aviSaye'pyarthe kiJcidakSaraM labhate / yathA-bhavyo'bhavyo devakurava uttarakuravo nArakA devaloko mokSaH, cazabdAdanye ca bhAvAH / iyamatra bhAvanA-AptAgamaprAmANyavazAt tasmiMstasmin vastuni yo'kSaralAmaH, yathA-bhavya iti abhavya iti devakurava ityAdi, sA AgamopalabdhiH / eSA sarvA'pyupalabdhisaMjJinAM bhavati, asaMjJinAM tu kA vArtA ? ityata Aha{mA.54] osatreNa asannINa atyalaMbhe vi akkharaM nasthi / athocciya santrINaM, ta akkhara nicchae bhynnaa|| vR- asaMjJinAm 'arthalAbhe'pi' arthadarzane'pi 'utsatrena' ekAntena 'nAstyakSaraM' naivAkSaralAmaH tathAhi-zaGkazabdaM zrutvA'pina teSAmeSA labdhirupajAyate, yathA 'ayaM zaGkhazabdaH'
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 54] 19 iti / evaM shessendriyessvpibhaavniiym| saMjJinAMpunaH 'artha evAkSaraM' arthopalambhakAla evAkSaralAbhaH, yathA zaGkhazabdazravaNakAla eva 'zaGkazabdaH' iti / 'nizcaye punaH bhajanA' 'zaGkhazabda evAyam, zArGgazabda evAyam' iti vA nizcayagamanaM syAdvA na vA evaM zeSendriyayeSvapi bhAvanIyam / / gataM labdhyakSaram, adhunA vyaJjanAkSaramAha[bhA.55] asthAbhivaMjagaM vaMjaNakharaM icchitetaraM vdto| rUvaM va pagAseNaM, vaMjati attho jao tennN|| kR-iha yad vivakSitaM tadeva yadi vadati, yathA azvaMbhaNiSyAmi' ititadeva brUte, tadAtad Ipsitam / anyad vivakSitvA'nyacceducarati tadA tad 'itarad' anIpsitam / IpsitamitaratA vadato yad arthAbhivyaakamabhidhAnaM tad vyaanAkSaram / atha kasmAdama vyaJjanAkSaramucyate ? nA'bhidhAnAkSaram ? ata Aha-rUpamiva ghaTAdikamiva 'prakAzena' dIpAdinA tamasi vartamAnam 'artha' ghaTAdi 'yataH' yasmAd 'vyajyate' prakaTIkriyate 'tena' kAraNena vyaJjanAkSaramivyucyate / / [bhA.56] taMpuna jahatthaniyataM, ajahatyaM vA vi vaMjaNaM duvihaM / egamanegapariyayaM, emeva ya akkharesuM pi / / kR'tatpunaH' vyaJjanaMdvividham-yathArthaniyamayathArthavA / yathArthaniyataM nAma anvarthayuktam, yathA-kSapayatIti kSapaNaH, tapatItitapana ityaadi| ayathArtha yathA-nendraMgopayati tathApIndragopakaH, na palamazrAti tathApi palAza ityAdi / athavA tad vyajanaM dvidhA-ekaparyAyamanekaparyAyaM ca / ekaH paryAyaH-abhidheyo yasya tadekaparyAyam, yathA-alokaH sthaNDilamityAdi, alokazabdena hyalokatvalakSa ekaevaparyAyo'bhidhIyate, kaNDilazabdena sthnnddiltvemekmit| aneke paryAyAHabhidheyA yasya tadanekaparyAyam, yathA-jIva iti, jIvazabdena hi jIvo'pyucyate sattvo'pi prANyapi bhUto'pica, jIvAdayazca pratiniyatavizeSAH / tathA coktam prANA dvi-tri-catuH proktAH, bhUtAzca taravaH smRtaaH| jIvAH paJcendriyA jJeyAH, zeSAH sattvA udiiritaaH| tato bhati sAmAnyena jIvazabdasyAnekaparyAyAbhidhAyakatvamiti / evameva' ekA'nekabhedenAkSareSvapi draSTavyam / tadyathA-dvividhaM vyaJjanam, ekAkSaramanekAkSaraM ca / ekAkSaraM dhIH zrIrityAdi, anekAkSaraM vINA latA mAlA ityAdi / / [bhA.57] sakya-pAyayabhAsAviniyuttaM desato anegavihaM / abhihANaM abhidheyAto hoi bhinnaM abhinnaM ca // vR.athavA dviprakarAm-saMskRtabhASAviniyuktam, yathA-vakSaiti, prAkRtabhASAviniryuktaM ca yathA-rokkhoiti / 'dezataH' nAnAdezAnAzrityAnekavidham, yathA-magadhAnAm odanaH, lATAnAM kUraH, dramilAnAM cauraH, andhrANAm daDAkuriti / tathA tad 'abhidhAnaM' vyaJjanAkSaram abhidheyAd bhitramabhinnaM ca / tatra bhinna pratItam, tAdAtmyAbhAvAt / / tameva tAdAsyAbhAvamAhabhA 958] khura-aggi-moyagoccAraNammi jamhA u vynn-svnnaannN| navi chedo na vi dAho, na vipUraNa tena bhinnaM tu // vR-yasmAtkSurazabdoccAraNe'gnizabdocAraNe modakazabdoccAraNeca yathAkramaMvadato vadanasya
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -9 zRNvataH zravaNasya na cchado nA'pi dAho nA'pi pUnam, ato jJAyate'bhidheyAdabhidhAnaM bhinnam, anyathA tAdAmyasambandhAt kSurAdayo'pi tatra santIti vadanasya zravaNasya ca cchedAdiprasaGgaH / / abhinnatvaM nAma sambaddhatvam, tathAca loke'pyabhinnazabdaH sambaddhavAcI vyavahniyate, yathA-ayamasmAkaM khAdana- pAnenA'bhinnaH, sambaddha ityarthaH / tatastadeva sambaddhatvaM bhAvayati 20 [bhA. 59 ] jamhA u moyage abhihiyammi tattheva paccao hoi / na ya hoi so aNatte, tena abhinnaM tadatthAto // vR- yasmAnmodake'bhihite 'tatraiva' modake pratyayo bhavati nA'nyatra / na ca 'saH' niyamena tatra pratyayaH 'anyatve' asambaddhatve sati bhavati, sambandhAbhAvato niyAmakAbhAvenA'nyatrApi tavpratyaya prasakteH / 'tena' kAraNena jJAyate 'tad' abhidhAnam 'arthAdabhinnam' arthena saha vAcyavAcakabhAvasambaddham // [bhA. 60] ekkekkamakkharassa u, sappajAyA havaMtI iyare ya / saMbaddhamasaMbaddhA, ekekA te bhave duvihA // vR- vyaJjanasya yAnyakSarAmi tasyAkSarasyaikaikasya dvividhAH paryAyAH, tadyathA-svaparyAyAH 'itare ca' paraparyAyAH / tatra avarNastridhA hrasvo dIrgha platazca, punarekaikastradhA udAto'nudAttaH svaritazca, punarekaiko dvidhA-sAnunAsiko niranunAsikazca, evamaSTAdazaprakAro avrnn| uktaJcahasva-dIrghaplutatvAcca svaryopanayena ca / anunAsikabhedAcca, saGkhyAto'STAdazAtmakaH / / ete avarNasya svaparyAyAH / tathA ye ekaikAkSarasaMyogato dvidyakSarasaMyogata evaM yAvanto ghaTate saMyogAstAvatsaMyogavazato ye'vasthAvizeSA ye ca tattadarthAbhidhAyakatvasvabhAvaste'pi tasya svaparyAyAH / itare ca tatrAsantaH paraparyAyAH / evamivarNAdInAmapi svaparyAyAH paraparyAyAzca vaktavyAH / ye'pi paraparyAyAste'pi tasyeti vyapadizyante, vyavacchedyatayA teSAM tadvizeSakatvAt, yathA - ayaM me para iti / 'teca' svaparyAyAH paraparyAyAyAzca ekaike dvividhA bhavanti tadyathA-sambaddhA asambaddhAzca // etadeva bhAvayati [bhA. 61] atthitte saMbaddhA, hoMti akArassa pajayA je u / te ceva asaMbaddhA, natthitteNaM tu savve vi // vR-ye akArasya 'paryAyAH' svaparyAyAste tatrAstitvena sambaddhA bhavanti / nAstitvena punasta eva sarve'pyasambaddhAH, tatra teSAM nAstitvAbhAvAt // [bhA.62] emeva asaMtA viu, natthitteNaM tu hoMti saMbaddhA / te ceva asaMbaddhA, atthitteNaM abhAvattA // vR- 'evameva ' anenaiva prakAreNa asantaH paraparyAyA api nAstitvena bhavanti sambaddhAH, te caiva paraparyAyA astitvenAsambaddhA:, teSAmastitvasya tatrAbhAvatvAt / / atraiva nidarzanamAhaghaDasadde gha-Da-'kArA, havaMti saMbaddhapajjayA ete / [bhA. 63] te ceva asaMbaddhA, havaMti rahasaddamAdIsu // kR- ghaTazabde ye ghakAra-TakArA -'kArAsteSAMce paryAyAsta ete bhavanti tatrAstitvena sambaddhAH,
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21 pITikA - [bhA. 63] teSAM tatra vidyamAnatvAt / ta eva ghakAra-TakArA-5kAraparyAyA rathazabdAdiSu bhavantyastitvenA'. sambaddhAH, teSAM tatrA'bhAvAt / tadevamastitvena svaparyAyAstatra sambaddhAH anyatra cA'sambaddhA upadarzitAH / etadupadarzana caitadAdApatram-te svaparyAyAstatra nAstitvenA'sambaddhAH, anyatratu sambaddhA / tathA te rathazabdasya svaparyAyAste tatrAstitvena sambaddhAH, teSAM tatra vidyamAnatvAt, ghaTazabdenA'sambaddhAH, tessaaNttraasttvaat|tev ca rathazabde nAstitvenA'sambaddhAH, ghaTazabde tu sambaddhA iti // tadevaM svaparyAyAH paraparyAyAzca pratyekaM sambaddhA asamba asambaddhAzca nidrshitaaH| adhunA svaparyAyAn darzayati[bhA.64] saMjuttA-'saMjuttaM, iyaM labhatejesujesu atthesu / viniogamakkharaMte, sihoti sambhAvapajjAyA / / kR. iti' evaMghaTazabda-rathazabdAdigatena prakAreNasaMyuktamasaMyuktaMvA 'akSaram' akArAdika yaSuyeSvartheSu viniyogaM labhate teteSAM sadbhAvaparyAyAH' svaparyAyA bhvnti| arthAdidamAyAtamapare paraparyAyA iti // tadevamabhihitaM vyaJjanAkSaram, tadabhidhAnAcAbhihitaM trividhamapyakSaram / tatra na kevalamapyakSaraM saMjJAkSarAdhucyate kintu jJAnamapi / tatra ziSyaH praznayati-kiyatpramANaMtadakSaram ? ucyate, srvaakaashprdeshebhyo'nntgunnm| kathametAvapramANam? ucyate-ihaikaika AkAzapradezaH svalvanantairagurulaghuparyAyaiH saMyuktaH, te ca sarve'pyaguruladhuparyAyA jJAnena jJAyante; na ca yena svabhAvenaiko jJAyate tenAparo'pi, tayorekatvaprasaGgAt, kintvanyena svabhAvena, tato yAvanto'gurulaghuparyAyAstAvanto jJAnasvabhAvAH; uktaJca- jAvaiya pajjavA te, tAvaiyA tesu nANabheyA vi / iti bhavati sarvAkAzapradezebhyo'nantaguNam / Aha ca bRhadbhASyam akkharamuccai nANaM, taM puna hojAhi kiMpamANaM tu? / bhaNNai anaMtaguNiyaM, savvAgAsappaesehiM / / kiha hoi anaMtaguNaM, savvAgAsappadesarAsIto? / bhannai jaM ekkeko, AgAsassA padeso u // saMjutto'naMtehiM, agurulaghupajjavehi niyameNa / tena u anaMtaguNiyaM, savvAgAsappaesehiM / / punarapiziSyaHprAha-kathametadavasIyate 'ekaika Akazapradezo'nantairagurulaghuparyAyairupetaH'? ucyate-iha dvividhaM vastu, rUpidravyamarUpidravyaM c| tatra rUpidravyaM caturddhA, tadyathA-guru laghugurulaghu agurulaghu ca / etadapyucyate vyavahArataH, nizcayataH punardvividhameva gurulaghu agurulaghu ca / tathA cAha[bhA.65] nicchayato savvaguruM, savvalahuM vA na vijate davvaM / vavahArato tujuJjati, bAdarakhaMdhesu n'nnesu|| vR-'nizcayataH' nizcayanayamatena ni kiJcidravyaM sarvaguru ekAntaguru, yadi syAdekAntaguru tata ekAntenaiva patanadharmi syAt, na ca patati, tasmAn navidyate sarvaguru; nA'pi 'sarvalaghu' ekAntalaghu, yadi syAdekAntalaghutatona kadAcit patati, athakadAcit patatitasmAnna srvldhvpi| 'vyavahArataH' vyavahAranayamatena punayujyate sarvaguru sarvalaghuca / keSu? ityAha- 'bAdaraskandheSu'
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 bRhatkalpa-chedasUtram -1. bAdaratvapariNAmapariNateSvanantaprAdezikeSu skandheSu, 'nAnyeSu' sUkSmapariNAmapariNateSu / tatra guru dvayaM yathA-ayaspiNDaH, laghu yathA-arkatUlam, guruladhuyathA-vAyuH, agurulaghu paramANvAdi / nizcayataH punarevaMdvividhadravyabhAvanA-paramANvAderArabhya saGgyAtapradezAtmako'saGkhyAtapradezAtmako yazcAnantapradezAtmakaH sUkSmaskandhaH kArmaNaprabhRtika ete agirulaghavaH, bAdarAH skandhA audArikavaikriyA-''hAraka-taijasarUpAgurulaghavaH |smprtigurulghudrvyaannaamgurulghudrvyaannaaNcaa'lpbhutven vargaNAzcintyante-tatra bAdaraskandheSujaghanya-madhyamotkRSTabhedabhinneSyekottaravRdhdhApravardhamAnA vargaNA anantA bhavanti, tAzca tAvad draSTavyA yAvat sarvotkRSTo bAdaraskandhaH / / [bhA.66] tatto ya vaggaNAo, suhumANa bhvNt'nNtgunniyaato| paramANUNa ya ekkA, saMkhe saMkheyare'saMkhA / / vR. 'tAbhyaH' samastabAdaraskandhagatAbhyo vargaNAbhyaH 'sUkSmANAm' sUkSmAnantapradezakakandhAnAmanantaguNitA vargaNAH / tathA paramANUnAM samastAnAmekA vargaNA / 'saMkhesaMkheti saGghayeyapradezeSu dhAdiprabhRti utkRSTaM saGkhyAtaM yAvatsaGkhyAtAH, saGkhyAtasya saGkhyAtabhedabhAvAt / itarasmin' asaGkhyeyapradeze'saGkhayeyA vargaNAH, asaGkhyAtasyA'saGkhyAtabhedabhinnatvAt // [bhA.67] iya poggalakAyammI, savvatthovA ugurulahU davvA / ubhayapaDesehiyA puNa, anaMtakappA bhuviyppaa|| vR-'iti' evamupadarzitanaprakAreNa 'pudgalakAye pudgalAstikAyegurulaghudravyANisarvastokAni / 'ubhayapratiSedhitAni' sAtagurulaghupratiSedhitAniagurulaghUnItyarthaH punardravyANi 'anantakalpAni' anantabhedAni / tatrAnantabhedatvaM gurulaghudravyeSvapyasti, tata Aha-'bahuvikalpAni' vikalpAtizayena bhubhedaani|smprti paryAyaparimANamalpabahutvena cintyate-iha paJca rAzayaH krameNa sthApyante, tadyathA-paramANurAziH saGkhyAtapradezakaskandharAziH asaGkhyAtapradezakaskandharAziH sUkSmAnantapradezakaskandharAziH bAdarAnantapradezakaskandharAzizca tatrabAdarAnantapradezaskandharAzau yo'ntimaH sarvotkRSTo bAdaraskandhastatra bahavo gurulaghuparyAyAH sarvastokA agurulaghuparyAyAH / iha bAdaraskandheSvapyagurulaghavaH paryAyAH santi, paramutkalitA gurulaghuparyAyA iti ta eva tatra zeSakAlaM gaNyante / samprati tu vastusthitizcintyate ityalpabahutva cintAyAM te cintitAH / tasmAtsarvotkRSTAbAdaraskandhAdye'dhastanAbAdaraskandhAsteSugurulaghuparyAyAH krameNAnantaguNahAnyA draSTavyAH, agurulaghuparyAyAH punaranantaguNavRdhyA |evNctaavjjnyaatvyNyaavtsrvjghnyo baadrskndhH| uktazca paramANu saMkha'saMkhA, suhamAnaMtANa bAyarANaM ca / eesiM rAsIto, kameNa savve ThaveUNaM / / tesiM jo aMtimao, savvukkoso ya bAyaro khNdho| tassa bahU gurulahuyA, agurulahU pajavA thovA / / tatto hiTThAhuttA, anaMtahAnIe gurulahU neyaa| agurulahU vuddhIe, evaM tA jAva u jhnno|| te gurulahupajAyA, pannAchedeNa vokasittANaM / [bhA.68]
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA.68] 23 jA bAyaro jahanno, anaMtahAnIe haayNtaa|| vRte gurulaghuparyAyAH prajJAcchedanakenA'gurulaghuparyAyebhyaH 'vyutkRSya' pRthak kRtvA sarvotkRTA bAdaraskandhAdadhastaneSu bAdaraskandheSvanantaguNahAnyAhIyamAnAstAvadraSTavyA yAvajjaghanyo bAdaraskandhaH, agurulaghuparyAyAstukrameNAnantaguNavRdhyA pravardhamAnAH / tataH paraMsUkSmAnantapradezAdiSu skandheSu kevalA aguruladhuparyAyA eva krameNAnantaguNavRdhyA pravardhamAnA draSTavyAH, te ca tAvad yAvat paramANavaH / uktaJca tena paraM suhumAo, anaMtavuDDIe navara vaTuMtA / agurulaho ciya kevala, jA paramANU ya tA neyaa|| vR-tadevaM paryAyaparimANamapyalpabahutvena cintitam / sAmpratamarUpidravyaM cintyate / taccaturdhA, tadyathA-dharmAstikAyaH adharmAstikAyaH AkAzAstikAyaH jIvAstikAyazca / eteSAM kimagurulaghuparyAyaparimANam ? ata Aha[mA.69] kena haveja viroho, agurulahUpajjavANa u amutte| acaMtamasaMjogo, jahiyaM puna tavvivakkhassa / vR-'amUrte' dharmAsitkAyAdau 'tadvipakSasya' gurulaghuparyAyajAtasya 'atyantam' ekAntena 'asaMyogaH' aghaTanA tatrAguruladhuparyAyANAM kena virodhaH' vinAzanaM bhavet ? naiva kenacit / tataH kenApi vinAzAbhAvAt sadaiva pratipradezabhanantAM agurulghupryaayaaH| tathA cA''ha[bhA.70] evaM tuanaMtehiM, agurulahUpajjavehiM saMjuttaM / hoi amuttaM davvaM, arUvikAyANa u cauNhaM / / vR evaM tu sati caturNAmapi 'arUpikAyAnAm' arUpiNAmastikAyAnAM dharmAstikAyaprabhRtInAmekaikAkhyaM yadamUrtadravyaM tad bhavati pratyekamanantairagurulaghuparyAyaiH saMyuktam / / tadevaM bhAvita ekaika AkAzapradezo'nantairagurulaghuparyavairupetaH / samprati yathA jJAnaM sarvAkAzapradezebhyo'nantaguNaM bhavati tathA darzayati[bhA.71] uvaladdhI agurulahU, saMjoga-sarAdiNo ya pajAyA / eteNa huMta'naMtA, savvAgasappaesehiM / / vR-caturNAmapyastikAyAnAMpudgalAstikAyasya ca yeaguruladhavaH paryAyAH, upalakSaNametat, bAdaraskandhAnAM gurulaghuparyAyAzca, yAvantazcAkSareSu svarUpato'bhilApyabhedato vA saMyogAH, yaizcodAttAdibhisvairarabhilApyante bhAvAH, AdizabdAyecAnye zakunarutAdigatAH svaravizeSAH, yeca jIva-pudgalagatAzceSTAvizeSAste sarve'pi gRhyante, eteSAM sarveSAmapyapalabdhirbhavati / na ca yena svabhAvenaikasya tenaivAnyasya kintu bhinnena / tata etena prakAreNa jJAnasya svabhAvAH sarvAkAzapradezebhyo'nantaguNAH / tadevamuktaM sarvAkAzapradezebhyo'nantaguNaM jJAnam / idAnIM yathA tadakSaramucyate tathA bhAvayati[bhA.72] nANaM tu akkharaM jena kharati na kayAi taMtujIvAto / tassa u anaMtabhAgo, na varijati savvajIvANaM / / vR-'yena' kAraNena na kadAcidapi tad jJAnaMjIvAt 'kSarati' bhraMzamupayAti tena kAraNena
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 bRhatkalpa-chedasUtram -1jJAnakSaramucyate 1 kathametadavasIyate 'na kadAcidapi jJAnaM jIvAt kSarati' ? iti, ata Aha'tasya' akSarasyAnantabhAgo'tiprabalenApi jnyaanaavrnnodyensNsaarsthaanaaNsrvjiivaanaaNnaa''viyte| uktaJca-savvajIvANaM pi ya NaM akkharassa anaMto bhAgo niccugghADio iti / nityodghATo nAma nityApAvRtaH / / kena punarAcchAdyate yena jJAnasyAnantabhAgo nityApAvRtaH? ityAha[bhA.73] ekeko jiyadeso, nANAvaraNassa huMta'naMtehiM / avibhAgehA''varito, savvajiyANaM jine mottuN|| vR-'jinAn kevalajJAninomuktvA zeSANAM sarvajIvAnAm ekaiko jIvapradezojJAnAvaraNIyasya karmaNo'nantaiH 'avibhAgaiH' avibhAgaparicchedaiH, yeSAMtato'pyadho vibAgaH kartuMna zakyate te'vibhAgaparicchedAH, nairAvRtaH // yadyevaM kathamanantabhAgo jJAnasya nityApAvRtaH ? ityAha[bhA.74] jati puna so vi varijjeja tena jIvo ajIvayaM gacche / sugu vi mehasamudae, hoti pabhA caMda-sUrANaM / vR-yathA 'suSTvapi' atizayenApi meghasamudaye jAte tathAsvabhAvatvAt candra-sUryANAMprabhA bhavati, tathA pratyakSata upalabdheH; evamekaikasya jIvapradezasyAnantaiAnAvaraNAvibhAgaparicchedairAvaNe'pitathAsvabhAvatvAdjJAnasyAnantabhAgonityodghATitaeva / yadipunaH so'pyAbriyeta tata ekAntato nizcetanatvAjjIvaH 'ajIvatAM gacchet' ajIvo bhUyAt, ghaTavat / / nanu kathamucyate 'anantabhAgo nityodghATaH' ? yAtA samasti pRthivyAdInAM sarvathA jJAnamAvRtam, ata Aha[bhA.75] avvattamakkharaM puna, paMcaNha vi thINagiddhisahieNaM / nANAvaraNudaeNaM, biMdiyamAI kmvisohii|| vR- 'paJcAnAmapi' pRthivIkAyikAdInAM vanaspatikAyaparyantAnAM styAnagRddhinidrAhitena jJAnAvaraNodayena 'akSaraM jJAnam 'avyaktaM' supta-matta-mUrchitAderivAsphuTam, ato na tatrApi sarvathA jJAnamAvRtam, tathApi pRthivIkAyikAnAmatyasphuTam, tata'pkAyika-tejaskAyikavAyukAyikavanaspatikAyikAnAMkrameNa vizuddhataram / idaMcUrNikAravacanAllikhitam |ttH krameNa dvIndriyAdAvakSarasya vizuddhistAvaddaSTavyA yAvadanuttaropapAtinAm, tato'pi caturdazapUrviNAm / uktaJca taM ciya visujjhamANaM, biMdiyamAdI kameNa vinneyaM / jA hota'nuttarasurA, savvavisuddha tupuvvdhre|| vR- iha yadyapi prAgakSaraM sarvAkAzapradezebhyo'nantaguNaM kevalabhipretam, nityApAvRto'pyanantabhAgastasyaiva, tathApi kevalajJAnasyeva zrutajJAnasyApyanantabhAgo nityApAvRta iti tenAnte yojanA kRtA / / uktamakSarazrutam / idAnImanakSarazrutamAha[bhA.76] UsasiyaM nIsasiyaM, nicchUDhaM khAsiyaM ca chIyaM c| ___nisiMdhiyamanusAraM, anakkharaM cheliAdIyaM // vR-UrdhvaM zvasanamucchvasitam, adhaH zvasanaM nizvasitam, niSThyUtaM kAsitaM kSutaMnissiGktiM capratItam, 'anusvAram anusvAravat, 'anakSaram' 'zeNTitam gopjnsyprtiitm|aadishbdaad jRmmitamaNitAdiparigrahaH / etad 'anakSaram' anakSarazrutam / ucchasitAdibhyo'pi hi
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - (bhA.76] vivakSitArthapratipattirbhavAta, naca tadakSarAtmakam, ataa'nkssrshrutm| tatra yathA'nakSarAdapyarthapratipattirupajAyate tathA nidarzanena pratipAdayati[bhA.77) TiTTi tti naMdagovassabAliyA vacchae nivArei / TiTTi tti ya muddhaDae, sese laTThInivAeNaM / / vR- nandagopasya bAlikA kSetrAdikaM rakSantI 'vatsakAn' bAlagorUpAn 'TiTTi iti anukaraNAnurUpamanukAryamuccarantI nivArayati / tathA ye mugdhAH-hariNAdayaH tAnapi 'TiTTe' ityevaM nivArayati / 'zeSAMstu' SaNDaprabhRtIn yaSTinipAtena nivArayati / atra 'TiTTi' ityetadanakSaramapi vatsAdInAM pratiSedhalakSaNArthapratipattiheturupajAyata ityanakSarazrutaM nidarzitam / evaM zeSamapi bhAvanIyam // uktamanakSarazrutam / / adhunA saMjJizrutamAha[bhA.78] sannANeNaM saNNI, kAliya heUya diTTivAe ya / AdesA tinni bhave, tesiMca parUvaNA iNamo // vR-saMjJAnena saMjJI, saMjJAnaM saMjJA, sA yasyAsti sa saMjJI' iti vyutpatteH / tatra tatra AdezA bhavanti, tadyathA-"kAliya"tti padaikadezepadasamudAyopacArAta kAlikyupadezena hetUpadezena dRSTivAdopadezena ca / / tatra kAlikyupadezena saMjJA yasya IhA-'poha-mArgaNa-gaveSaNAdayo manovyApArAste kathaM bhavanti? ityata Aha[bhA.79] khaMdhe'naMtapase, maNajoge gijjha gnnnnto'nNte| talladdhi maNeti tahA, bhAsAdavve va bhaaste||| vR-yathA bhASAlabdhisameto bhASAdravyANyupAdAya bhASate, tathA tasmin-manasi labdhiryasya saH 'tallabdhi' bhanolabdhyupeto manoyogyAn skandhAnanantapradezAn 'gaNanayA' saGkhyAnenAnantAn gRhItvA manute / kimuktaM bhavati ? -tairmanodravyairIhA-'poha-mArgaNAtastAMstAn bhAvAn jaanaati|| katham ? ityAha[bhA.80] rUve jahovaladdhI, cakkhumato daMsie pagAseNa | iya chavvihamuvaogo, manadavyapagAsie atthe / vR-yathA cakSuSmataH 'rUpe ghaTAdau prakAzena' pradIpAdinA 'darzite prakAzitecakSuSA upalabdhiH 'iti' evam-uktena prakAreNa manodravyaiH prakAzite-manite'rthe 'SaDvidhaH' zabda-rUpa-rasagandhasparzA'tItA 'nAgatabhAvaviSayaH spaSTatara upayogo bhavati / yazcaIhA-'pohAdikaraNataH spaSTatara upayogaH sadIrghakAlikyupadezena sNjnyishrutm|ysytu manodravyAbhAvatonehAdi so'sNjnyii|| atha manodravyAbhAve kathamasaMjJinAmAvagamaH? tata Aha[bhA.81] eseva ya dirseto, nAtiphuDe khalu jahA pagAseNaM / houvaladdhI rUve, asaNNINaM tahA vise| vR-'eSa eva' cakSurlakSaNo dRSTAnto'saMjJino'vagame draSTavyaH / yathA khalu cakSuSmato rUpe 'prakAzena' pradIpAdinA mandatayA nAtisphuTeprakAziteupalabdhirmandAbhavati tathA viSaye' zabdAdau asaMjJinAM viziSTamanodravyalabdhyabhave upayogo mando bhavati ||athvaa'nyo dRSTAntaH_[bhA.82] ahavA mucchita matte, pAsuttA vA vi hoi uvlNbho|
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 iya hoti asantrINaM, uvalaMbho iMdiyA jesi / / vR- 'athavA' iti dRSTAntasya prakArAntaropadarzane / mUrcchite matte prasupte vA yathA avyakta upalambho bhavati 'iti' evaMyati yeSAmindriyANi teSAmasaMjJinAMtatividha upayogaH sphuttobhvti|| atha tulye cetanatve kimiti saMjJinAM prAgalbhyena prAgalabhyena caitanyam ? avyaktamasaMjJinAm ? iti, ata Aha[bhA.83] tulle cheyaNabhAve, jaM sAmatthaM tu ckkrynnss| taMtu jahakkamahINaM, na hoi sarapattamAdINaM / / vR- yathA tulye 'chedanabhAve' chedanatve yat sAmarthya cakraralasya tad yathAkramahInaM, hetau prathamA, yathAkramahInatvAt zarapatrAdInAm, AdizabdAddarbhAdiparigrahaH, na bhavati / [bhA.84] evaM manavisaINaM, jA paDuyA hoi uggahAIsu / tulle ceyaNabhAve, na hoi assaNNiNaM saatu|| vR.evam 'manoviSayiNAM' manogrAhyo viSayoyeSAmastite manoviSayiNasteSAm avagrahAdiSu yA paTutA bhavati sA tulye'pi cetanabhAve na bhavatyasaMjJinAm, manodravyalabdhyabhAvAt / uktaH kAlikyupadezena saMjJI asaMjJI ca / adhunA hetUpadezatastamAha[bhA.85] jesi pavitti-nivittI, iTA-'niTesu hoi visesu| te heuvAu sannI, vehammeNaM ghaDo nAyaM // vR-'yeSAM' dIndriyAdInAM iSTeSu viSayeSu pravRtti aniSTeSu nivRtti te hetuvAdataH saMjJinaH / atra vaidhamyeNa 'jJAtaM' dRSTAnto ghaTaH, anena prayogaH sUcitaH / sa cAyam-dvIndriyAdayaH saMjJinaH, iSTA-'niSTaviSayeSu yathAkramaM pravRtti-nivRttidarzanAt, puruSavat; ye tu na saMjJinasteSAmiSTA'niSTaviSayeSu pravRtti-nivRttI, tasmAdasaMjJinasta iti |ukto hetuvAdato'pi saMjJI asaMjJI ca / samprati dRSTivAdopadezenocyate-ye samyagdRSTayaste dRSTivAdopadezena saMjJinaH, zeSAH sarve'pi mithyATyo'saMjJinaH / uktaJca __ sammaddivI sannI, diTThIvAyassa hoti uvaesA / sesA hoti asannI, kAliya taha heusannI ya / / nanu samyagjJAnaM mithyAjJAnaMca dve api kSAyozamike, tataH kasmAdekaH saMjJI aparo'saMjJI iti, ata Aha[bhA.86]hoi asIlA nArI, jA khalu patiNo na rakkhae sejaM / taMpiya hu hoti sIlaM, asohaNaM tena u asiilaa|| vR-yA khalu loke nArI patyuH zayyAM na rakSati sA bhavatyazIlA, yato yadyapi tadapi' patyuH zayyAyA arakSaNaM zIlaM tathApi tadazobhanamiti kRtvA sA azIlA / / [bhA.87] evaM khaovasamieSa je vaTuMte u naannvisymmi| te khalu havaMti saNNI, aNNANI hoti assnnnnii|| vR- evaM tulye'pi kSAyopazamike bhAve ye 'jJAnaviSaye' samyagjJAne vartante te saMjJinaH, 'samyagjJAnaM saMjJA, sA yeSAmasti te saMjJinaH' iti vyutpatteH / ye tvajJAninaste'saMjJinaH,
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 27 pIThikA - [bhA. 87] kutsitasaMjJakatvAt / / tadevamuktaM saMjJizrutamasaMjJizrutaM ca / samprati samyakazruta-mithyAzrute dve api yugapadAha[bhA.88] aMgA-'naMgapavilu, sammasuyaM loiyaM tu micchasuyaM / Asajja u sAmittaM, loiya louttare bhayaNA / / vR-svarUpeNa lokottarikam aGgA-'naGgapraviSTaM samyakazrutam, laukikaM mithyAzrutam / svAtvamAsAdyapunarlokike lokottareca 'bhajanA' laukikamapi kadAcit samyakazrutaM lokottaramapi mithyaashrutmityaarthH| tathAhi laukikamapi samyagdRSTiparigRhItaM samyakazrutam, mithyASTiparigRhItaM lokottaramapi mithyaashrutmiti||athyen samyaktvena parigRhItaM samyakazrutaM bhavati tat kiMpratyayam? ata Aha[bhA.89] AbhinibohamavAyaM, vayaMti tappacayAu sammattaM / jA manapaJjavanANI, sammaddiTTI u kevlinno|| vR-'AbhinibodhikaH' Abhinibodhikabhedoyo'pAyoyadvazAyathAvastitArthavinizcayastaM samyaktvasyapratyayaMvadanti pUrayaH, smygjnyaanesmykshrddhaanbhaavaat| 'tapratyayAcca' apAyapratyayAca samyakatvaM tAvadavaseyaM yAvanmanaH paryAyajJAninaH, tataH paramapAyasyAbhAvAt / kevalinaH kevalajJAnapratyayAdeva samyagdRSTayaH / / atha tat samyagdarzanaM katividham ? ata Aha[bhA.90] uvasamiyaM sAsAyaNaM, khaovasamiyaM ca vedagaM khaiyaM / sammattaM paMcavihaM, jaha labmai taM tahA vocchN| vR-samyaktvaM paJcavidham / tadyathA-aupazAmikaM sAsAdanaM kSAyopazamikaM vedakaM kSAyikaM ca / etat paJcaprakAramapi yathA labhyate tathA vakSyAmi / / tadevAha[bhA.91] baMdhaTTitIpamANaM, sAmittaM ceva svvpgddiinnN| ko kevaiyaM baMdhai, khavei vA kittiyaM koi / / vR-samyakatvaM karmaNAM kSayata upazamataH kSayopazamatazcopajAyate / kSayAdayazca trayaH prakArA baddhAnAM karmaNAM nAbaddhAnAmiti prathamato bandhataH sthitipramANaM jaghanyata utkarSatazca vaktavyam, taccaivam-jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa-vedanIyA-'ntarAyANAM triMzatsAgaropamakoTIkoTya utkRSTaM sthitiparimANam, mohanIyasya saptatisAgaropamakoTIkoTayaH, nAma-gotrayoviMzatisAgaropamakoTIkoTayaH, AyuSastrayastriMzatsAgaropamANi; tathA jaghanyaM vedanIyasya dvAdaza muhUrtAH, nAmagotrayoraSTau, zeSANAmantarmuhUrtam / tathA sarvaprakRtInAM sattAmadhikRtya svAmitvaMvaktavyam, taccaivammithyASTi-sAsvAdana-mizrA-'viratasamyagdRSTi-dezavirata-pramattA-'pramattA-'pUrvakaraNA'nivRttibAdara-sUkSmasamparAyo-pazAntamohA aSTAnAmapi prakRtInAM svAminaH, mohanIyavarjAnAM saptAnAMkSINamohAH, vedyA-''yu-rnAma-gotrANAM syogy-'yogikevlinH| tathAkaH kiyadbadhnAti? iti vaktavyam, tatra-mithyAdRSTayo'pramattAntAH saptavidhabandhakA vA'STavidhabandhakA vA, apUrvakaraNA'nivRttibAdarAH saptavidhabandhakAH, sUkSmasamparAyAH SaDvihadhabandhakAH, upazAntamohakSINamohasayogikevalinaH sAtavedanIyaikabandhakAH, abandhakA ayogikevalinaH / tathA ko vA kiyat kSapayati? iti vaktavyam, tatra-mithyAdRSTaya upazAntamohaparyantA akSINASTaprakRtikAH,
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 bRhatkalpa-chedasUtram -1kSINamohAH kSINaM mohanIyamityakSINasaptaprakRtikAH, syogy-'yogikevlinHkssiinnghaatikrmaannH|| atha kasya karmaNa utkRSTAyAM sthitau kasya niyamata utkRSTA sthiti? kasya vA bhajanayA ? iti, ata Aha[bhA.92] AuyavajA u ThiI, mohokkosammi hoi ukkosaa| mohavivajukose, moho sesA ya bhaiyAu / vR. 'mohotkarSe' mohanIyasyotkRSTAyAM sthitau satyAM niyamata AyurvarjayitvA zeSANAM karmaNAmutkRSTA sthitirbhavati / mohavivarjasya-jJAnAvaraNIyAderutkarSe utkRSTAyAM sthitau 'mohaH' mohanIyaM zeSAzca prakRtayaH bhaktAH' vikalpitAH kadAcidutkRSTasthitikA bhavanti kadAcinneti bhAvaH / tatra sarveSAM karmaNAmutkRSTasthitau vartamAnaH prabalamohAcchAditatvAnna kimapi samyagdarzanaM labhate, uktaJca aTThaNha vi pagaDINaM, ukkosaThiIe vaTTamANo u / na labhati sammaiMsaNa, micchatteNaM vimohAo / / kintu saptAnAmAyurvarjAnAmabhyantarakoTIkoTayAM vartamAnAH / tathA cAha[bhA.930] aMtimakoDAkoDIe hoi savvAsi kammapagaDINaM / paliyAasaMkhabhAge, khINe sese havai gaMThI / / vR- AyurvarjAnAM sarvAsAM karmaprakRtInAmantimAyAM koTIkoTyAM sthitAyAM tatrApi palyopamasyAsaGghayeyatame bhAge kSINe zeSe sthitidalike sati samyagdarzanalAbho bhavati / kevalaM tadAnIM samyagdarzanalAbhAntarAyabhUtaH karkaza-dhana-rUDha-gupilavalkagranthiriva durbhedo ghanarAgadveSapariNAmarUpo grandhirbhavati, tatastasmin bhinne pratipattavyaH / / tasya ca bhedaHkaraNavazAta, ataH karaNavaktavyatAmAha[bhA.94] tivihaM ca hoi karaNaM, ahApavattaM tu bhavva-'bhavvANaM / bhaviyANa ime anne, apuvvakaraNA'niyaTTI y|| vR- 'karaNaM' nAma pariNAmavizeSaH / tat 'trividham' triprakAraM bhavati / tadyathA-prathama yathApravRttAkhyaM bhavyAnAmabhavyAnAM ca saadhaarnnm| bhavyAnAMpunaH imedve anye karaNe, apUrvakaraNam 'anivRttizca' anivRttikaraNaM ca / / sAmpratameteSAmeva trayANAM karaNAnAM kAlavibhAgamAha[bhA.95] jA gaMThI tA paDhamaM, gaThiM samaticchato apuvvaM tu| aniyaTTIkaraNaM puNa, sammattapurakkhaDe jiive|| vR-yAvad granthistAvat 'prathamam' yathApravRttAkhyaM karaNam / granthi 'samatikrAmataH' bhindAnasyetyarthaH punaH 'apUrvam' apUrvakaraNam / anivRttikaraNaM tu samyaktvaM puruskRtaM yena sa samyaktvapuraskRtaH tasmin jIve, samyaktvAbhimukhe ityarthaH ||ath yAvadvanthistAvanirguNasya sataH kathaM karmarAzeH kSapaNam ? ucyate-girisariastaraISTAntAt / tatastameva dRSTAntaM tatprasaGgataH zeSakaraNayorapi dRSTAntAnabhidhitsuragAthAmAha[bhA.96] nadi paha jara vattha jale, vivIliyA purisa koddavA ceva / sammadasaNalaMbhe, ete aTTha u udAharaNA / /
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 96 vR-krnnvshaatsmygdrshnlaabheetaanyssttaadudaahrnnaani|tdythaa-"ndi"ttigirindiiprstrodaahrnnm 1 pathadRSTAntaH 2 jvarodAharamam 3 vastrodAharaNam 4 jalodAharaNam 5 pipIlikodAharaNam puruSodAharaNam7kodravodAharaNam 8 // tatraprathamato girisaritrastarodAharaMbhAvayati[bhA.97] girisarisapattharehiM, AharaNaM hoi paDhamae krnne| evamanAbhogiyakaraNasiddhito khavaNa jA gaMThI / / vR-girisariprastaraiH 'AharaNaM' dRSTAntaH 'prathame yathApravRttAkhye karaNe bhavati / taccaivamyathA girisariyastarA girisarijalAvegato gharSaNa-gholanAdinA kecidvartulA bhavanti kecityasrA:keciccaturasrAH, evam 'anAbhogakaraNasiddhitaH' yathApravRttakaraNaprabhAvataH sudIrghAyA api karmasthitestAvat kSapaNaM yAvadgranthiriti / / atha 'anivRttikaraNaM samyaktpuraskRte jIce bhavati' ityuktaM tat samyaktvaM kathaM labhate ? ucyate-upadezataH svayaM vA / tathA cAtra pathadRSTAntaH [bhA.98/1] uvaeseNa sayaM vA, naTThapaho koi maggamotarati / kRnaSTapathaHko'pipuruSaH 'upadezena anyaM pRSTvAtasyopadezenamArgamavatarati, kazcinmArgAnusAriprajJatayA svayamevehA-'pohaM kRtvA / evamihApi ko'pi samyagdarzanamAcAryAdInAmupadezato labhate, kazcitsvayameva jAtismaraNAdinA / / atraivajvaradRSTAntamAha [bhA.98/2] jarito ya osahehiM, pauNai koI vinA tehiN|| vR-jvarito'pikazcidauSadhaiH 'praguNati' praguNIbhavati, kazcitpunaH 'taiH' auSadhaiH 'vinA' evameva / evamattApi kasyaciddarzanamoha AcAryAdhupadezato'pagacchati, kasyacitpunarevameva mArgAnusAritayA tattvaparyAlocanataH / iha jvarasthAnIyo darzanamohaH, auSadhasthAnIya AcAryAdhupadezaH / iha yatsatprathamatayA kSAyopazamikasamyagdRSTirupajAyate so'pUrvakaraNavazAnmithyAtvadalikaM tridhA kroti| tadyathA-mithyAtvaMsamyagmithyAtvaM samyaktvaM ca |atr vastradRSTAntaM jaladRSTAntaMcA''ha[bhA.99] maila darasuddha suddhaM, jaha vatthaM hoi kiMci salilaM vaa| eseva ya diluto, daMsaNamohamammi tivihammi / vR-yathA kiJcidvastra salilaM vAmalinaM bhavati, kiJcid 'darazuddham ISadvizuddham, kiJcit zuddham / eSa eva dRSTAnto darzanamohe trividhe bhAvanIyaH-tadapyapUrvakaraNavazAt kiJcit zuddhaM samyakatvarUpam, kiJcidISadvizuddhaM samyagmithyAtvarUpam, kiJcittathaiva malinaM mithyAtvarUpaM sthitamiti bhAvaH / / atrAha-kathamabhavyAstasmin granthideze'vatiSThante? kathaM vA tataH pratipatanti? bhavyA vA kathaM granthi vibhidya tataH parato gacchanti? ucyate-pipIlikAdRSTAntAt / tamevAha[bhA.100] ahabhAveNa pasariyA, apuvakaraNeNa khANumArUDhA / ciTThati tattha kAI, pipIliyA kAi uDDuti // vR-kAzcitpipIlikAH 'yathAbhAvena' anAbhogataH 'prasaritAH' bilAnnirgatya itastato gantuM pravRttAH / kAzcitpunarapUrvakaraNena sthANumArUDhAH / tAsAmapi madhye kAzcit 'tatra' sthANAveva tiSThanti yAH pakSavihInAH / kAzcitsAtapakSAstataH 'uDDayante' UrdhvamAkAzena gacchanti / / [bhA.101] paccoruhaNaTThA khANuAto ciTThati tattha evAvi /
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 bRhatkalpa-chedasUtram -1. pakkhavihUNAto pivIliyAto uDDuti u sapakkhA / / vR-uttarArddhasyaiva vyAkhyAnArthamanantaragAthA "paccoruhaNaTThA" ityaadi|kaashcitpkssvihiinaaH pipIlikAH sthANoHpratyavarohaNArthaM 'tatraiva' sthANAveva tiSThanti, apizabdAt pratyavarohanti ca / yAstu sapakSAstA uDDIyante / iha pipIlikAnAmitastataH prasaraNaM yathApravRttakaraNataH, sthANvArohaNamapUrvakaraNataH, uDDayanamanivRttikaramena; evamattApi granthidezagamanaM yathApravRttikaraNena, granthibhedanamapUrvakaraNataH, sthitvA ca tataH pratyavatIrNA, tathA ko'pi mandAdhyavasAyatayA tIvravizodhirahito'pUrvakaraNenagranthibhidAmAdhAtumudyataH samucchalitaghanarAgadveSapariNAmastatraivatiSThati, sthitvAcapunaH pazcAttataH pratinirvartate / / atraivArthe puruSadRSTAntamAha[bhA.102] jaha vA tinna manUsA, sabhayaM paMthaM bhaeNa vccNtaa| velAikkamaturiyA, vayaMti pattA ya do corA / / vR- vAzabdo dRSTAntAntarasamuccaye / yathA trayo manuSyAH sabhayaM panthAnaM bhayena pAThAntaraM krameNaM vrajantaH 'velAtikramatvaritAH' sandhyAsamApatanena gamanavelAtikramatastvaramANAvrajanti / atrAntare cobhayapArvataH prAptau pANikRpANakarAlau dvau caurau / tau ca hakkayantAvevamAkSipataH-ka yAsyatha yUyam ? maraNameva yuSmAkamidAnIM samApatitamiti / / [bhA.103] tatthego uniyatto, ego thaddho aticchito ekko / kamagati ahApavattaM, bhinneyara dhAvaNaM tie| vR-tatra 'ekaH' puruSastau samApatantau dRSTvA prathamaeva nivRttaH / "ekaH' punardvitIyo hakkAzravaNata udgIrNakRpANadarzanatazca bhayena 'stabdhaH' tatraiva sthitaH / "ekaH' tRtIyaH punaH paramasAhasikaH pratyudgIrNakhagastau dvAvapi cauraupazcAtkRtyatasthAnamatikrAntaH / ihayAtrayANAmapi puruSANAM prathamataH krameNa gati sA yathApravRttikaraNam, yat punastadbhayaM bhinnaM tad 'itarad' apUrvakaraNam, yattu tataH parato dhAvanaM tat 'tRtIye' anivRttAkhye karaNe draSTavyam / / tadevaM dRSTAntadvayamabhidhAya sAmpratamupanayannAha[bhA.104] evaM saMsArINaM, joe savvAiM tinni krnnaaii| bhavasiddhisaladdhINa ya, paMkhAlapivIliyA uvamA / / vR- 'evam' amunA dRSTAntagatena prakAreNa yAni trINi karaNAni prAgabhihitAni tAni sarvANi saMsAriNAM yojayet / tatra pipIlikA ddaSTAntamadhikRtya prAgeva yojitAH / navaraM yAH pakSavatyaH pipIlikA uktAstAbhirupamA bhavasiddhisalabdhikAnAM draSTavyA 1 bhavaiH siddhiryeSAM te bhavasiddhikAH katipayabhavamokSagAmina ityarthaH, te'pi kadAcit pratipatantitata Aha-salabdhiuttarottaravizuddhAdhyavasAyaprAptiryeSAM te salabdhikAH, tato vizeSaNasamAsasteSAm / kimuktaM bhavati?-sapakSapipIlikAivakecit saMsAriNobhavasiddhikAH salabdhikAH sthANorivagranthidezAdapi parato gacchanti, kecit punarabhavyA bhavyAvAkecana pakSavihInapipIlikAivasthANorivagranthidezAt pratipatanti / puruSadRSTAntamadhikRtyaivaM yojanA-puruSasthAnIyAH saMsArijIvAH, karmakSapaNasthAnIyaH panthAH, bhayasthAnIyo granthi, dvau caurau rAga dveSau; yastu mandaparAkramo na purato na mArgataH kintu bhayena tatraiva sthitastatsazo granthideze vartamAno bhavyo'bhavyo vA, sa ca tatra saGkhyeyamasaGkhyeyaM
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 104] 31 vA kAlaM tiSThati / / tatra sthitasya ko lAbhaH ? iti cet, ucyate-zrutalAbhaH / tathA cAha[mA.105] dakhUNa jinavarANaM, pUrva anne vA vi kajjeNa / suyalaMbho u abhavve, havijJa thaMbheNa uvanIe / / vR. yaH stambhena 'upanItaH' upanayaM prApitastasmin abhavye tuzabdAd bhavye ca bhavati 'zrutalAbhaH' dravyazrutalAbhaH / katham ? iti cet, ata Aha-"dahUNetyAdi / sa hi granthikasattvo bhavyo'bhavyo vA bhagavatAM jinavarANAM pUjAM dRSTvA 'aho ! kIzaMtapasaH phalam ?' iti paribhAvya tadarthikatayA anyena vA kAryeNa svargasukhArthitvAdinA pravrajyAmabhyupagacchati, tataH sAmAyikAdidravyazrutalAbhaH / granthau caivaM kiyantaM kAlaM sthitvA punaH pazcAt pratinivartate // yenApyanivRttikaraNataH samyaktvamAsAditaM tasyApi dvau prakArau-kecit pariNAmato vardhante, kecid hAnimupagacchanti / tatra ye hAni gacchanti te pratipatanti, itare zrAvakatvAdIni padAni labhante / tatra jaghanyataH samakameva, yata uktam- sampatta-caritAI, jugvNpuvvNvsmmttN| utkarSataH punarevam[bhA.106] sammattammi u laddhe, paliyapuhutteNa sAvago holA / __caraNovasamaHkayANaM, sAgarasaMkhaMtarA hoti / / vR-samyaktve labdhe 'palyapRthaktvena' palyopamapRthaktve gate 'zrAvakaH' dezavirato bhavati / tatazcaraNopazama-kSayANAmantarANi saGkhyAtAni sAgaropamAni bhavanti / iyamatra bhAvanAdezaviratiprAptyanantaraM saGkhyAteSu sAgaropameSu gateSu caraNalAbhaH, tadanantaraM bhUyaH saGkhyAteSu sAgaropameSugateSUpazamazreNilAbhaH, tato'pi parataH saGghayeyeSu sAgaropameSvatikrAnteSu kSapakazreNi, tatastadbhave mokssH|| [bhA.107] evaM apparivaDieSa sammatte deva-manuyajammesu / annayaraseDhivajaM, egabhaveNaM ca svvaaii|| - vR- "evaM' amunA prakAreNApratipatitasamyaktve deva-manujajanmasu vartamAnasya pratipattavyam / yadi vA 'anyatarazreNivarja' upazamazreNivaUM kSapaka zreNivarja vA ekabhavena sarvANi dezaviratyAdIni pratipadyate, zreNidvayapratipattistvekasmin bhave na bhavati / yat uktam mohopazama ekasmin, bhave dvi syaadsnttH| yasmin bhave tUpazamaH, kSayo mohasya tatra na / samprati yaduktaM prAg "mithyAtvamapUrvakaraNena tridhA karoti" tatra kodravadRSTAntamAha[mA.108] appubveNa tipuMjaM, micchaM kAUNa koddvovmyaa| tinni vi aveyayaMto, uvsaamgsmmditttthiio| vR-'kodropamayA kodravadRSTAntena apUrvakaraNena mithyAtvaM tripujhaM kRtvA'nivRttikaraNena tatprathamatayAkSAyopazamikaM smyktvNmaasaadyti| tataH pariNAmavazataH kAlAntareNa mizraMmithyAtvaM vA gacchati / yatsvapUrvakaraNamArUDho'pi / tataH pariNAmavazataH kAlAntareNa mizraM mithyAtvaM vA gacchati / yastvapUrvakaraNamArUDho'pi mandAdhyavasAyatayA mithyAtvaM tripuJjIkartumasamarthaH so'nivRttikaraNamupagato'ntarakaraNaM kRtvA tatra praviSTo na kiJcidapi vedayate, sa ca 'triNyapi' trayANAmanyatamadapyavedayamAna upazamakaH samyagdRSTirucyate / / "kodravopamayA" ityuktam,
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1. atastAmeva kodravopamAM bhAvayati[bhA.109] jaha mayaNakoddavA U, daranivvaliyA ya nivvalIyA y| emeva miccha mIsaM, sammaM vA hoti jIvANaM / / vR-yathA kodravAstravidhA bhavanti, tadyathA-madanakodravAH 'daranirmalitAH' ISadapagatamadanabhAvAH 'nirvalitAH' sarvathA'pagatamadanabhAvAH / evaM jIvAnAM mithyAtvaM tridhA bhavati-mithyAtvaM 'mitha' samyagmithyAtvaM samyaktvaM vA / / [bhA.110] kAlenuvakkameNa va, jaha nAsati koddavANa mdbhaavo| ahigamasamma nesaggiyaM ca taha hoi jiivaannN|| vR- yathA kodravANAM madanabhAvaH keSAJcit 'kAlena' evamevApagacchati, keSAJcid goyamAdibhirupakramataH; evaM keSAJcidjIvAnAmupakramasaddazamadhigasamyakatvaM bhavati, keSAJcit kAlena svata evApagatamadanabhAvakodravANAM sazaM naisargikasamyaktvam / kimuktaM bhavati ?keSAJcidadhigamato mithyAtvapudgalAH samyaktvIbhavanti, keSAJcit svata eva tthaaprinnaamvishessbhaavtH|| etadeva spaSTayati[bhA.111] soUNa ahisamecce va, karei so vaDDamANapariNAmo! micche sammAmicche, samme viyapoggale samayaM // vR-zrutvA kevaliprabhRtInAM vacaH 'abhisametya vA' jAtismaraNAdinA samyaktvamavagamya 'saH' apUrvakaraNevartamAno vardhamAnapariNAmaH 'samakaM ekakAlaM mithyAtvapudgalAn tridhaakroti| tadyathA-'micche' itimithyAtvapudgalAn samyagmithyAtvapudgalAnsamyaktvapudgalAniti / / athaiSAM pudgalAnAM parasparaM saGkramo bhavati ? kiM vAna? iti, ucyate-bhavatItibrUmaH / tathA cAha[bhA.112] micchattAo mIse, bhIsassa u hoja saMkamo dosuN| samme vA micche vA, sammA micchaMna puna mIsaM // kR'mithyAtvAt'mithyAtvadalikAt samyagdRSTipravardhamAnapariNAmaH pudgalAnAkRSya mizre upalakSaNametat mithyAtvadalikAt samyakatve ca saGkramayati / mizrasya pudgalAnAM saGkramo dvayorbhavati / tadyathA-samyaktve mithyAtve ca / tatra samyagdRSTi samyaktve saGkramayati mithyASTimithyAtve / "samyaktvAt' samyaktvadalikAt punaH pudgalAnmithyAtvaM saGkramayati na punarmizramiti / / sAmpratamamumevArthaM prakArAntareNAha[bhA.113] micchattAo ahavA, mIsaM sammaMca koi saMkamai / mIsAo vA samma, guNavuDDI hAyato micchN|| vR-'athavA' ityuktasyaivArthasya bhnnnprkaaraantrdyotne| 'mithyAtvAt' mithyAtvadalikAt pudgalAnAkRSya kazcinmizraM samyaktavaMca sngkrmyti|ydi vA kazcidguNairvRddhiryasya sa guNavRddhipravardhamAnapariNAmaH samyagdRSTirityarthaH 'mizrAt mizradalikAt pudgalAnAdAya samyakatvaM saGkramapravardhamAnapariNAmaH samyagdRSTirityarthaH mizrAt' mizradalikAt pudgalAnAdAya samyaktvaM saGkramayati / 'hAyakaH' hInapariNAmo mithyASTirityarthaH mizrAt pudgalAnAkRSya mithyAtvaM sngkrmyti||
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 pIThikA - [bhA. 114] [bhA.114] micchattA saMkaMtI, aviruddhA hoti samma-mIsesu / __ mIsAto vA dunni vi, na u sammA pariName mIsaM / / vR- mithyAtvAt pudgalasaGkrAnti samyaktva-mizroyoraviruddhA / 'mizrato vA' samyagmithyAtvato vA pudgalAnAdAya dvAvapi saGkramayati / tadyathA-mithyAtvaM samyaktvaM ca / cA ktamanantaram / 'samyaktvAt' samyaktvadalikAt punaH pudgalAnAdAya na mizra' mizrabhAvaM parimayati / / [bhA.115] hAyaMte pariNAme, na kuNatimIse u poggale smme| naya sohiyA si vijaMti kei je dAni veejjA / / vR-yasya tusamyagdarzanalAbhe hIyamAnaH pariNAmaH sa tasmin hIyamAne pariNAme na mizrAn pudgalAn tuzabdAt mithyAtvapudgalAMzca samyaktvapudgalAn karoti / naca 'se' tasya zodhitAH' pUrvazodhitAH kecidanye pudgalA vidyante yAn idAnIm adhikRtasamyaktvapuaniSThAkAle vedyet|| [mA.116] sammattapoggalANaM, vedeuM soya aMtimaM gaasN| pacchAkaDasambhatto, micchattaM ceva saMkamati / / vR-tataH samyaktvapudgalAnAmantimagrAsaM vedayitvA pazcAtkRtasamyaktvo'pi mithyAtvameva sarakAmati / [bhA.117] micchattammi akhINe, tepuMjI sammadiTThiNo niymaa| khINammi u micchatte,du-ekapuMjI va khavago vA / / vR-akSINe mithyAtve ye samyagdRSTayaste niyamAt tripuJjinaH / kSINe tu mithyAtve dvipakSI mithyAtvapuJjasya kSINatvAd, ekapuJjI vA mizrapulakSaye / yadivA kSapakaH samyaktvapujasyApi kSaye / tadevaM trayANAmapi puAnAM 6STAntena nirNayaH kRtaH svarUpaM ca vyArNitam, sAmprataM puJjatrayasyApyavedanata aupazamikasamyagdRSTimAha[bhA.118] uvasAmagaseDhigayassa hoti uvasAmiyaM tu sammattaM ! jo vA akayatipuMjo, akhaviyAmecchao lahai sammaM / / vR-upazamakazreNigatasya bhavati samyaktvamaupazamikam, yovA akRtatripuJjaH' apUrvakaraNe pujatrayAkaraNataH / tatra kSapako'pi darzanasaptakasyApUrvakaraNamArUDhaH pujatrayaM na karoti tatastadyavacchedArthamAha-akSapitamithyAtvo yallabhate samyaktvaM tadaupazamikaM samyaktvamiti ||etau dvAvapyaupazamikasamyagdRSTI samyaktvamaupazamikamantarmuhUrtamanubhUya tadanantaramavazyaM pratipatataH, tatra dRSTAntadvayamAha[bhA.119] vAhI asavachinno, kAlAvikkhaMkuru vva ddddddumo| uksAmagANa doNhavi, ete khalu hoMti diTuMtA // ka-yathAvyAdhirasarvacchinnaH 'kAlApekSa' kriyAvizeSaNametat kAlamapekSyetyarthaH punarudbhavati, dagdho vA drumaH kAlApekSaM yathAkharaM muJcati; evamupazamitamapi mithyAtvaM kAlamapekSya punarudriktIbhavatIti dvayorapi pratipAtaH / tathA cAha-dvayorapyupazamakayoretI bhavato dRSTAntau / /
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 tatropazamazreNigata aupazamikasamyagdarzanI dezapratipAtena vA pratipatatisarvapratipAtena vA / itaro'vazyameva sarvapratipAtena pratipatati, mithyAtvaM gacchatItyarthaH / tatra dRSTAntamAha[bhA.120] AlaMbaNamalahaMtI, jaha saTThANaM na muMcae iliyaa| evaM akayatipuMjo, micchaM ciya uvasamI eti // kRiha yA tRNAdiSumukhapradezena sarvato'gretanaMsthAnaMparibhAvyatato'gretanaM sthAnaM saGkrAmati anyathApazcAdvalatesA ilikAyathA purata AlambanamalabhamAnA svasthAnaMna muJcati; evamakRtatipuJjo gatyantarAbhAvAd mithyAtvamevopazamI yAti / iyamatra bhAvanA-dvividhastaprathamatayA samyagdarzanapratipattA, ativizuddhomandavizuddhazcAtatrayo'tivizuddhaH kSAyopazamikaM samyagdarzanamAsAdayati smyktvpunyjodyaat|ystu mandavizuddhaH so'pUrvakaraNamayUMDhastIvrAdhyavasAyAbhAvAt na mithyAtvaM tripuJjIkartumalam, tato'nivRttikaraNamupagato'ntarakaraNaM kRtvA tatra praviSTastatprathamatayA aupazamikasamyagdarzanamanubhavati, antakaraNaM cAntarmuhUrtapramANam, atastadardhAkSaye'nyeSAM pudgalAnAmabhAvato mithyAtvameti / / etadevAha[bhA.121] khINammi udinnammI, anuijjate ya sesamicchatte / aMtomuttakAlaM, usamasammaM lahai jiivo|| vR-anivRttikaraNe praviSTasya yad mithyAtvaM udIrNam-udayAvalikApraviSTaM tasmin kSINe zeSeca mithyAtve'pAntarAle'ntarakaraNato'nudIyamAne'ntarmuhUrta kAlamaupazamikaM samyaktvaMjIvo labhate, mithyAtvadarzanavedanA'bhAvAt / so'pi katham ityata Aha[bhA.122] UsaradesaMdaDDellayaM ca vijjhAi vaNadavo ppp| iya micchassa anudae, uvasamasammaM muNeyadhvaM // vR- yathA vanadavaH 'UsaradezaM' tRNAdirahitaM pradezaM dagdhaM vA prApya vidhyAyati, 'iti' evamantarakaraNepraviSTasya mithyAtvapudgalAbhAvAt 'mithyAtvasya' mithyAdarzanasya anudayaH-avedanam tatastasmin satyaupazamikaM samyaktaM jJAtavyam / kiJca[bhA.123] jimhIbhavaMti udayA, kammANaM asthi sutta uvadeso / uvavAyAdI sAyaM, jaha neraiyA anubhavaMti / / vR-dvividhe'pyaupazamikasamyagdRSTau zeSANAmapi karmaNAmudayA jihmIbhavanti / na caitadvacanamAtram, yato'styeva 'sUtre' granthAntararUpe sAkSAdupadezaH, yathA-nairayikA upapAtAdau sAtamanubhavantIti / enameva darzayati[bhA.124] uvavAeNa va sAyaM, neraio devakammuNA vA vi| ajjhavasANanimittaM ahavA kammAnubhAveNaM / / vR-naiyika upapAtena sAtamanubhavati / kimuktaM bhavati ? -upapAtakAle sAtaM vedayate, tadAnIMhi na tasya kSetrajA vedanAna parasparodIritAnApi prmaadhaarmikodiiriteti|athvaa devakarmaNA' devakriyayA sAtamanubhavati, devo hi kazcinmaharddhikaH pUrvabhavasnehatastatra gatvA kasyApi kaJcikAlaM vedanAmupazamayati, tataH saatNvedyte|athvaa adhyavasAnanimittaM' tathAvidhazubhAdhyavasAyapravRttinimittaM sAtamAsAdayati, yathA samyagdarzanaM labhamAnaH, samyagdarzanalAbhe hi jAtyandhasya cakSubhi
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - (bhA. 124] iva jAyate mahAn pramoda iti / "ahavA kammAnubhAvaNaM"ti athavA tIrthakarajanmAghadhikRtya yaH karmaNAM-sAtavedanIyaprabhRtInAMzubhAnAm anubhAvaH-anubhavanam udayenavedanaMtena saatmnubhvti| tathAhi-bhagavatAM tIrthakRtAM janmani dIkSAyAM jJAne ca tatprabhAvato narake'pyAloko jAyate, nairayikANAmapi ca zubhakarmodayaprasarataH sAtamiti ||ath midhyAdRSTiryadA samyaktvaM saGkrAmati tadA sa tatsamayaM kati jJAnAni labhate? ucyate- dve trINi vaa| tathA cAha[bhA.125] vibhaMgI u pariNamaM, sammattaM lahati mati-sutohINi / taibhAvammi mati-sute, sutaMbhaM kei u bhayaMti / / vR-'vibhaGgI' vibhaGgajJAnI samyaktvaM pariNamayan tatsamayaM mati-zrutA 'vadhIn labhate / 'tadabhAve' tasya-vibhaGgasyAbhAve mithyAdarzanI samyaktvaM pariNamayan tatkAlaM 'mati-zrute' bhatijJAnazrutajJAne labhate / kecit punaH zrutalAbhaM bhajanti' vikalpayanti, 'yasyAdhItaM zrutaM sa labhate zrutajJAnam, itaronalabhate' ityAcakSataiti bhAvaH / tathAhi-ye svayambhUramaNasamudre matsyAste pratimAsaMsthitAnmatsyAnutpalAnivA dRSTvehA-'pohAdikurvantojAtismaraNaH samyaktvamAsAdayanti AbhanibodhikajJAnaM ca, yattu zrutajJAnaM tannAsAdayanti, anadhItazrutatvAt / te tvadhItazrutAste trINyapi yugapadAsAdayanti // etad dUSayitumAha[bhA.126] annANa matI micche, jaDhammi matinANataM jahA ei| emevaya suyalaMbho, suyaannANe prinnymmi|| vR-yathA mithAtve tyakte mati ajJAnam' ajJAnasvarUpAmatijJAnatAmetievameva zrutAjJAne 'pariNate' apagate zrutalAbho bhavati / kiJca te praSTavyAH-samyaktvalAbhasamaye zrutAjJAnamasti? kiMvAna?,tatrayadyAdyaH pakSastarhi tasyAjJAnitvAnmidhyASTitvaprasaGgaH atha nAsti tarhi zrutAjJAnamapi kevalamAbhinibodhikajJAnI syAta; na caitadupapannam, zrutajJAnamantareNa kevalasyA''bhinibodhikajJAnasyAbhAvAt "jattha matinANaM ittha suyanANaM, jattha suyanANaM tattha matinANaM, do vi eyAiM annonnamanuyagAI" iti vacanAditi / / tadevamuktamaupazamikaM samyaktvam, adhunA sAsAdanasamyaktvamAha[mA.127] uvasamasammA paDamANato umicchttsNkmnnkaale| sAsAyaNo chAvalito, bhUmimapatto va pvddto|| vR-'mithyAtvasaGkramaNakAle' mithyAtvasaGkramaNAbhimukha upazamasamyaktvAtpratipatan jaghanyata ekasAmayika utkarSataH SaDAvalikaHsAsAdanobhavati / kiMrUpaH saH? ityAha-bhUmimaprApta iva prapatan / yathA mAlAt prapatan bhUmimaprApto'pAntarAle varttate tathopazamasamyaktvAt prapatan mithyAtvamadyApyaprApto'pAntarAle vartamAnaH sAsAdana iti // atha kathaM sa samyagdRSTi upazamasamyaktvataH pracyavamAnatvAt ? ucyate-cyavane'pyavyaktamupazamaguNavedanAt / atraiva dRSTAntamAha [bhA.128/1] AsAdeuM va gulaM, ohIraMto na suTujA suyati / vR-yathA kazcit puruSo guDamAsvAdyatadanantaraM 'ohIrati' nidrAyate, na punaH suSThu adyApi svapiti, sa ca nidrAyamANo'vyaktamAkhAditaguDamAdhuryamanubhavati; evamupazamasamyaktvAt
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 36 pracyavamAno mithyAtvamadyApyaprApto'vyaktamupazamaguNaM vedayata iti samyagdRSTi // samprati sAsAdanazabdavyutpattimAha [ bhA. 128/2] saMsAyaM sAyaMto, sassAdo vA vi sAsANo // vR- 'svaM' AtmIyam AyaM sAtayan "sAsAdo vA vi sAsANo" "sAsvAdaH' avyaktopazamaguNAsvAdasahita iti kRtvA 'sAsvAdana:' saha AsvAdanaM yasya sa tatheti vyutpatteH // adhunA kSAyopazamikaM samyaktvamAha [ bhA. 129] jo u udinne kINe, micche anudinnagammi uvasaMte / sammIbhAvapariNato, veyaMto poggale mIso // vR-yastu 'udIrNe' udayAvalikApraviSTe midhyAtve kSINe 'anudIrNe' anudayaprApte ca 'upazAnte' upazAntaM nAma kiJcinmithyAtvarUpatAmapanIya samyaktvarUpatayA pariNataM kiJcinmithyAtvarUpameva sad masmacchannAgnirivAnudrekAvasthAprAptam, tasmin tathArUpe sati 'pudgalAn' samyaktvarUpAn 'vedayamAnaH' samyagbhAvapariNataH saH 'miza (zraH ) ' kSAyopazamikasamyaggRSTiH / samyaktvarUpadharmanidezaprakrame'pi dharmiNA nirdezo dharma-dharmiNoH kathaJcidabhedakhyApanArthaH / evaM pUrvatra paratra ca bhAvanIyam // idAnIM vedanaM samyaktvamAha [ bhA. 130] jo caramapoggale puna, vedetI veyagaM tayaM biMti / siMci aNAdeso, veyagadiTThI khaovasamo / / vR- 'yaH' darzanasaptakakSapako yato'nantarasamaye kSINasamyaktvo bhaviSyati tasmin samaye varttamAnaH samyagdarzanasya caramAn pudgalAn vedayate, tasya 'tat' caraNapudgalavedanaM vedakasamyaktvaM pUrvasUrayo bruvate / 'keSAJcit punaH' boTikAnAmayamAdezaH- 'vedakadRSTiH' vedakasamyagdarzanaM kSAyopazamikaM samyagdarzanam, so'nAdezaH, samyaktvAparijJAnAditi // samprati kSAyikadarzanamAha[ bhA. 131] daMsaNamohe khINe, khayadiTThI hoi niravasesammi / kesamma moho, paDuca puvvaM tu pannavaNaM // , vR- darzanamohe 'niravazeSe' triprakAre'pi kSINe 'kSayadRSTiH kSAyikaM samyagdarzanaM bhavati / Aha yad midhyAtvadarzanaM tad mohaH syAt, tasya samyagdarzanamohakatvAt, yat 'samyak' samyagdarzanaM tat kena kAraNena mohaH ? sUrirAhapUrvI prajJApanaM pratItya / kimuktaM bhavati ? - yathA madanakodravANAM nirmadanIkRtAnAmapyodanaH sa eSa madanakodravIdana iti vyapadizyate, teSAM pUrvaM samadanatvAt evaM te'pi samyaktvapudgalAH pUrvaM mithyAtvapudgalA AsIran, te ca darzanamohakAH, ataH pUrvabhAvaprajJApanAmadhikRtya te'pi darzanamoha iti vyapadizyante / Aha pUrvamidamuktam- "AsaJja u sAmittaM, loiya louttare bhayaNA" tatra kiM sarvameva dvAdazAGgaM gaNipiTakaM mithyAdRSTiparigRhItaM bhavati ? kiM vA kiJcid ? ityata Aha [bhA. 132] coddasa dasa ya abhine, niyamA sammaM tu sesae bhayaNA // mati-ohivivaccAso, vi hoti micche na uNa sese // vR-yasya caturdaza pUrvANi yAvad daza ca pUrvANi 'abhinAni' paripUrNAni santi tasmin niyamAt samyaktvam / 'zeSe' kiJcidUnadazapUrvarAdI 'bhajanA' samyaktvaM vA syAnmithyAtvaM vetyarthaH /
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 132] kiJca materavadhezca mithyAtve viparyAso bhavati / tadyathA-matermatyajJAnam, avadhezca vibhnggjnyaanmiti|shrutjnyaansy tuviparyAsodarzitaeva, "sesae bhayaNA'' iti vcnaat| zeSake manaHparyavajJAne kevalajJAne ca nAsti viparyAsaH ||ath 'yadevedaM bhagavadbhirupadiSTaM tadeva tattvam yuktiyuktatvAd netaram' iti samyagdarzanam jJAnamapyevaMrUpamevetikaH samyagdarzana-jJAnayoHprativizeSaH? ucyate[bhA.133] daMsaNamoggaha IhA, nANamavAto u dhAraNA jaha u| taha tattaruI sammaM, roijjaijeNa taM naannN|| -yathAtulye'vabodhedarzana-jJAnayorbhedaH-avagraha IhAdarzanam, saamaanyaavbodhaatmktvaat| apAyodhAraNAca jJAnam, vizeSAvabodharUpatvAta; tathAyastattvAnAmavagamaH sajJAnam, yA tyavagateSu tattveSu ruci-paramA zraddhA AtmanaH parimAmavizeSarUpAsA samyagdarzanam, yena tadjJAnaM 'rocyate' rucyAtmakaM kriyate / etadeva spaSTayati[bhA.134] soccA va abhisamecca va, tattaruI ceva hoi sammattaM / tatyeva yajA viruI, itarattha ruI ya micchattaM / / sammattaM gataM / / vR-zrutvA kevaliprabhRtInAmupadezamabhisametyavA jAtismaraNAdinA yA tattveSurucirbhavati sA samyaktvam / yA tu 'tatraiva tattveSu viruci 'itareSu' atattveSu ruci sA mithyaatvmiti|| vR-uktaM samyakazrutaM mithyAtvazrutaMca / samprati sAdhanAdizrute Aha[bhA.135] avvocchittanayaTThA, eyaM tu aNAiyaM jahA loe| voccheyanayA sAdI, pappa gaIto jahA jiivo|| vR- avyavacchittinayo nAma dravyAstikanayaH tasya arthAd-AdezAt "etat' zrutajJAnamanAdikam upalakSaNametat anidhanaM ca, yathA lokastraSvapi kAleSubhAvAdanAdiranidhanazca; tanmatena hinasataH sarvathA nAzaH, nA'pyekAntenAsata utpAda ityanAdyanidhanatA / vyavacchedanayAt' paryAyAstikamatena punaH sAdi upalakSaNametat saparyavasitaM ca, yathA gatIH 'prApya' adhikRtya jIvaH; tathAhi-nairayiko nairayikatvenotpadyamAnaH sAdi, tadgatestadAnImeva bhAvAta; nairayikatvena tu vinazyan saparyavasitaH, tasya hi paryAyAH pradhAnam, te cotpadyante vinazyanti ceti sAdisaparyavasitatA // athavA anyathA sAdhanAditvam, tadevAha[bhA.136] davvAcaukkaM vA, paDuna sAdI va hojja'nAdI vA / davammi egapurisaM, paDucca sAdI sanihaNaM ca // vR-vAzabdaH prakArAntaradyotane / 'dravyAdicatuSkaM dravya-kSetra-kAla-bhAvAnpratItya zrutajJAnaM sAdi vA syAdanAdi vA, upalakSaNametat, saparyavasitamaparyavasitaM ca / tatra dravye ekaM puruSaM pratItya sAdi-nidhanam / katham? iti cet, ucyate-yadA taprathamatayA tadadhIte tadA pUrvamabhAvAt sAdi / saparyavasAnaM punarebhirvakSyamANaiH paJcabhi sthAnaiH / / tAnyevAha[bhA.137] paNagaM khalu paDivAe, tatthego devabhAvamAsajja / manuye roga-pamAyA, kevala-micchattagamane vA / / vR-pratipAte' pratipAtaviSayaM khalu paJcakam, paJcabhiH sthAnaiH pratipAta ityarthaH / tatraikaH pratipAto devabhAvamAsAdya veditavyaH / dvitIyo manuSye rogAt / tRtIyo manuSyabhave eva pramA
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 bRhatkalpa-chedasUtram -9 dAt / caturtha kevalabhAve || paJcamo mithyAtvagamane // tatra prathamaM pratipAtaM devabhAvamAsAdya bhAvayati[bhA. 138 ] caudasapubvI manuo, devatte taM na saMmarai savvaM / desamma hoi bhayaNA, sadvANabhave vi bhayaNA u // vR- caturdazapUrvI manujo devatve prApte sati 'tat' zrutaM sarvaM na saMsmarati, viSayapramAdatastathAvidhopayogAbhAvAt; deze bhavati 'bhajanA' vikalpanA, sA tvevam-kazciddezaM smarati, kazciddezasyApi dezam, kazcitpunarekAdazasvapyaGgeSu sarvaM smarati, kazcitteSAmapi dezamiti / tadevaM bhAvito devabhAvamAsAdya prathamaH pratipAtaH / samprati zeSAn bhAvayati- "saTTANabhave vi bhayaNA u'' svasthAnaM-manuSyatvaM tasminnapi bhave rogAdibhi 'bhajanA' vikalpanA / tathAhi roge samutpanne tathAvidhapIDAvazataH smRterupahananAna smarati, pramAdato vA guNanAbhAvAto'pagacchati zrutamadhItam, kevalajJAnabhAve vA zrutajJAnasya kSayaH, "naTThammi uchAumatthie nANe" iti vacanAt, midhyAdarzanagamane vA sarvazrutAbhAvaH, ajJAnIbhavanAditi || Aha zrutajJAnaM jIvAdanyat ? anyat ? ucyateananyat / yata Aha [bhA. 139] niyamA suyaM tu jIvo, jIve bhayaNA u tIsu ThANesu / suyanANi suyaanANI, kevalanANI va so hojjA / / vR-zrutaM niyamAjjIvaH, tatpariNAmatvAt / jIve punaH 'triSu sthAneSu' trINi sthAnAnyadhikRtya 'bhajanA' vikalpanA / tathAhi sa jIvaH kadAcit zrutajJAnI kadAcitkevalajJAnIti / / samprati kSetrataH kAlato bhAvatazca sAdi-saparyavasitatAmAha [ bhA. 140] khitte bharahevae, kAle u samAto donni tattheva / bhAve puNa pannavagaM, pannavaNijje ya AsajjA / / vR- kSetrataH paJca bharatAni paJcairAvatAnyadhikRtya, kAle 'tatraiva' paJcasu bharateSu paJcasvairAvateSu 'dvesame' avasarpiNImutsarpiNIM cAdhikRtya sAdi saparyavasitam, yAvat tIrthakRtAM tIrthAnuvRttistAvad bhavati zeSakAlaM neti kRtvA / bhAve punaH prajJApakaM prajJApanIyAMzca bhAvAnAsAdya sAdi paryavasitam / / katham ? ityAha [bhA. 141] uvayoga-sara-payattA, ThANavisesA ya huti pannavage / gati - ThANa-bheya-saMghAya - vannamAdI ya bhAvammi // vR-prajJApakasyakadAcidupayogaH zubho bhavati kadAcidudAttaH kadAcidanudAtta kadAcidanudAttaH kadAcitsvaritaH prayatno nAma-AdaraH sa kSaNe kSaNe'nyAdRzaH / 'sthAnavizeSAH ' sthAnaprakArAH vIrAsanAdyAH / eSAmutpAde prajJApakasyApa tena tena bhAvenotpAdo vinAzeca vinAzaH / prajJApakasyotpAde vinAze ca zrutajJAnasyApi tadAtmakatvAdutpAdo vinAzazca / tata evaM prajJApakamadhikRtya sAdisaparyavasitam adhunA prajJApanIyAn bhAvAnadhikRtya tad bhAvayati 'gati' ityAdi / padaikadeze padasamudAyopacArAd 'gati' iti gatilakSaNo dharmAstikAyaH parigRhyate / sa jIvasya pudgalasya vA gatipariNAmapariNatasyopagrahe varttitvAt tasyaiva sthAnapariNAmapariNatasyopagrahena varttate ityasau sAdi-paryavasitaH / evamadharmAstikAyo'pi sthAnalakSaNo jIvasya pudgalasya vA sthAnapariNatasyopagrahe varttitvAt tasyaiva gatipariNAmapariNatasyopagrahe na varttate iti sAdi-saparyavasitaH /
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 141] athavA gatipariNataM dravyaM bhUtvA sthAnapariNataM bhavati, sthAnapariNataM bhUtavA gatipariNatam / yadi vA "ThANa"tti ekapradezAvagADhaM bhUtvA dvipradezAvagADhaM bhavati, dvipradezAvagADhaM bhUtvA ekapradezAvagADham, evaM vistareNa sarvA'vagAhanA draSTavyA / tathA pudgalaskandhAnAM tena tena prakAreNa bhedo bhavati / teSAmeva ca dvipardezAdInAM sngghaatH| tathA "vaNNa"tti paramANuH kAlavarNapariNato bhUtvA nIlavarNapariNato bhavati, nIlavarNapariNato bhUtvA kAlavarNapariNataH, evaM vistareNa varNapariNAmo vaktavyaH |aadishbdaadgndh-rs-sprsh-sNsthaanaanaaN parigrahaH, te'pyevaM vaktavyAH-surabhigandhapariNato bhUtvA durabhigandhapariNatobhavati ityAdi vistareNopayujya vaktavyam / itthaMca prajJApanIyabhAvAnAM prajJApane zrutajJAnamapi tathA tathA pariNamata iti sAdi-saparyavasitaM draSTavyam / / catuSkamadhikRtyAnAdyaparyavasitatvamAha[bhA.142] dabbe nAnApurise, khete videhAi~ kAlo jo tesu / khayauvasama bhAvammiya, suyanANaM vaTTae sayayaM / / vR-'dravye' dravyato nAnApuruSAn pratItya, kSetrataH paJcavidehAn, 'teSvevaca' paJcasuvideheSu yaH kAlastaM kAlamadhikRtya, bhAve kSayopazamarUpe zrutajJAnaM 'satataM' sarvakAlaM vartata ityanAdyaparyavasitatA / / samprati gamikamagamikaMcAha[bhA.143] bhaMga-gaNiyAdi gamiyaM,jaM sarisagamaMca kAraNavaseNaM / gAhAdi agamiyaM khalu, kAliya taha diTThivAe y|| vR- dRSTivAdo gamikam, kAlikazrutamagamikam' etad bAhulyenocyate ato'pavadati "bhaMgagaNiye" tyAdi puurvaardhm| kAlikazruteSTivAdevAyatra bhaGgAH-caturbhaGgAdayaH gaNitaMsaGkalanAdi, AdigrahaNena kriyAvizAle pUrveyatchandaH prakRtaMtatsaddezagamamititasyaparigrahaH; yacca kAraNavazena' arthavazena sazagamama, yathA nizIthasya viMsatitama uddezakaH, etad gamikam / zeSa gAthAdi AdizabdAt zlokAdiparigrahaH agamikam / / sampratyaGgagatamanaGgagataM ca pratipAdayati[bhA.144] gaNahara-therakayaMvA, AdesA mukkavAgaraNato vA / dhuva-calavisesato vA, aMgA-'naMgesa nANattaM / / vR-yad gaNadharaiH kRtaM tadaGgapraviSTam / yatpunargaNadharakRtAdeva sthavirairnirmUDham; ye cAdezAH, yathA-AryamagurAcAryastrividhaM zaGkhamicchati-ekamavikaMbaddhAyuSkamabhimukhanAmagotraMca,Aryasamudro dvividham-baddhAyuSkamabhimunAmagotraM ca, AryasuhastI ekam-abhimukhanAmagotra miti; yAni ca muktakAni vyAkaraNAni, yathA-"varSa deva! kulANAyAm" ityAdi, tathA "marudevA bhagavatI anAdivanaspatikAyikA tadbhavena siddhA" ityAdi; etatsthavirakRtamAdezA muktakavyAkaraNatazca anaGgapraviSTam / athavA dhruva-calavizeSato'GgA-'naGgeSu nAnAtvam / tadyathA-dhruvaM aGgapraviSTama, tacca dvAdazAGgam, tasya niyamato ni!haNAt calAni prakIrNakAni, tAni hi kadAciniyuhyante kadAcinna, taanynnggprvissttmiti||aah ddaSTivAde sarvameva vacagatamavatarati, tataH kimarthamaGgagatAnAM ni!haNam ? iti, tata Aha[bhA.145] jai vi ya bhUyAvAde, savvassa vayogayassa oyaaro| nigRhaNA tahA vi ya, dummehe pappa itthI y||
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 bRhatkalpa-chedasUtram -1 vR- yadyapica 'bhUtavAde' dRSTivAde sarvasya vacogatasyAvatAraH tathApi zeSANAmaGgAnAmanaGgAnAM ca niryUhaNA durmedhasaH puruSAn pratItya striyazca / nahi prajJAvatyo'pi striyo dRSTivAdaM paThanti // kiM kAraNam ? ata Aha [bhA. 146 ] tucchA gAravabahulA, caliMdiyA dubbalA ya dhIIe / iti atisesajjhayaNA, bhUyAvAdI u no thINaM // vR- dRSTivAde hi bahavo vidyAtizayAH sarvakAmapradA upavarNyante, sA ca stra svabhAvAt 'tucchA' alpasattvA, tathA 'gauravabahulA' stokAyAmapyarthavRddhaau mAnAtirekato vyarthasambhavAt, 'calendriyA' svabhAvata eva tadindriyANAmatilampaTatvAt, tathA 'dhRtyA' mAnasenA'vaSTambhena durbalA, 'iti' asmAt kAraNAt atizeSANi atizAyIni adhyayanAni mahAparijJA-'ruNopapAtAdIni 'bhUtavAdazca' dRSTivAdona strINAmanujJAtaH / tadevamuktaM caturdazabhedaM zrutajJAnam aGgagatA 'naGgagatavizeSazca / Aha paraH kena punaH kAraNenAkSarA 'nakSarazrute prathamamupAtte ? tata Aha[ bhA. 147] suNatIti suyaM teNaM, savaNaM puNa akkhareyaraM ceva / tena'kkhareyaraM vA, suyanANe hoti puvvaM tu // vR- iha yasmAt pratipattA tad ucyamAnaM zRNoti tena kAraNena tat zrutamityucyate, 'zrUyata iti zrutam' iti vyutpatteH / zravaNaM punaH 'akSaretaraM caiva' akSarasya itarasya ca-anakSarasya, 'tena' kAraNena zrutajJAna prarUpyamANe pUrvamakSaramanakSaraM copAttamiti // samprati yuktaM mUladvAragAthAyAM "prakRtam' iti tatprarUpaNArthamAha [bhA. 148 ] itthaM puna ahigAro, suyanANeNaM jato havati teNaM / sesANamappaNo vi ya, anuyoga paIva diTTaMto // vR-tadevaM maGgalanimittaM paJca jJAnAni prarUpitAni / eteSu ca paJcasu jJAneSu madhye'trAdhikAraH zrutajJAnena / kiM kAraNam ? ata Aha- 'yataH ' yasmAt kAraNAt 'tena' zrutajJAnena 'zeSANAm' AbhinibodhikA-'vadhi-manaH paryAya- kevalAnAmAtmanazca 'anuyogaH' bhASaNaM bhavati / atra dhyantaH pradIpaH yathA pradIpo ghaTAdInAmAtmanazca prakAzakaH evaM zrutajJAnaM zeSANAmAtmanazcAnuyoga kArakam / uktaM ca suyanANaM mahiDDIyaM, kevalaM tadanaMtaraM / appaNI sesagANaM ca, jamhA taM pavibhAvagaM // tena kAraNena atra zrutajJAnenA'dhikAraH / / tasya ca zrutajJAnasyoddezaka-samuddezAdi catuSTayaM bhavati, tatrA'nuyoge'dhikAraH, sa caitaidvariranugantavyaH [ bhA. 149] nikkhevegaTTa nirutta vihi pavittI ya keNa vA kassa / taddAra bheya lakkhaNa, tadariha parisA ya suttattho / vR- anuyogasya 'nikSepaH' nAmAdinyAso vaktavyaH / tadanantaraM tasyaikArthikAni / tadanu niruktaM vaktavyam / tataH ko vidhiranuyoge karttavye iti vidhirvaktavyaH / tathA 'pravRttiH ' prasavo'nuyogasyavaktavyaH / tadanantaMra kenA'nuyogaH karttavya iti vaktavyam / tataH paraM kasya zAstrasya karttavya iti / tadanantaraM tasya - anuyogasya dvArANi - upakramAdIni vaktavyAni, tatra
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 149] 41 teSAmeva bhedaH / tataH paraM sUtrasya lakSaNam / tadanantaraM tasya-sUtrasya arhA-yogyAH / tataH paraM pariSat / tataH sUtrArtha / eSa dvAragAthAsaGgepArthaH, vyAsArthastu pratidvAraM vakSyate // tatra prathamato nikSepadvAramAha[bhA.150] nikkhevo nAso tti ya, egar3ha so u kassa nikkhevo| anuogassa bhagavao, tassa ime vaniyA bheyA / / vR-nikSepaHnyAsa ityekArtham / para Aha-sa nikSepaH kasya karttavyaH? sUrirAha-anuyogasya bhagavataH / tasya ca' nikSepasya 'ime vakSyamANA varNitA bhedAH / / tAnevAha[bhA.151] nAmaM ThavaNA davie, khette kAle ya vayaNa bhAve y| eso anuogassa u, nikkhevo hoi sattaviho / / vR-nAmAnuyogaH sthApanAnuyogo dravyAnuyogaH kSetrAnuyogaH kAlAnuyogo vacanAnuyogo bhAvAnuyogazca / eSo'nuyogasya saptavidho nikssepH|| tatra nAma-sthApane pratIte iti te anAdhtya zeSANAM dravyAdhanuyogAnAM bhedAnAha[bhA.152] sAmitta-karaNa-ahigaraNato ya egatta taha puhatte y| nAmaM ThavaNA mottuM, iti davbAdINa chabbheyA / / vR-'svAmitvaM sambandhaH karaNaM sAdhakatamam adhikaraNaM' AdhAraH, etaiH pratyekamekatvena 'pRthaktvena ca bahutvena paJcAnAM dravyAdInAmanuyogo vaktavyaH / 'iti evaM nAma sthApanAM ca muktvA dravyAdInAmanuyogasya pratyeka SaD bhedA bhavanti / tadyathA-dravyasya vA 1 dravyANAM vA 2 dravyeNa vA 3 dravyairvA 4 dravye vA 5 dravyeSu vA 6 anuyogo dravyAnuyogaH / evaM kSetra-kAlavacanabhAvAnuyogAnAmapipratyekaM SaDbhedatA'vaseyA / / tatra prathamato dravyasyAnuyogamAha[bhA.153] davvassa u anuogo, jIvaddavvassa vA ajiivss| ekkekkammiya bheyA, havaMti davAiyA curo|| vR- dravyasyAnuyogo dvidhA-jIvadravyasya vA ajIvadravyasya vA / ekaikasminnanuyoge dravyAdikAzcatvAro bhedAH / kimuktaM bhavati ?-jIvadravyAnuyogo'jIvadravyAnuyogo vA pratyeka dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca bhavati / / tatra jIvadravyAnuyogaM dravyAdita aahbhaa| (154] davvenikaMdavvaM, saMkhAtItappadesamogADhaM / kAle anAdinihaNaM, bhAve nANAiyA'naMtA / / vR-dravyatojIvadravyamekam, kSetrato'saddhyeyapradezAvagADham, kAlato'nAdyanidhanam, bhAvato jJAnAdikAH paryAyA anantAH, tadyathA-anantA jJAnaparyAyAH, anantA darzanaparyAyAH, anantAzcAritraparyavAH, anantA agurulghupryvaaH||adhunaa dravyAdibhirajIvadravyasyAnuyogamAha[bhA.155] emeva ajIvassavi, paramANU davamegadavvaM tu / khette egapaese, ogADho so bhave niyamA / / [bhA.156]samayAi Thiti asaMkhA, osappiNIo havaMti kAlammi / vaNNAdi bhAva'naMtA, evaM dupadesamAdI vi|| vR- 'evameva' anenaiva prakAreNa 'ajIvasyApi' ajIvadravyasyApyanuyogo vaktavyaH /
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram -1tadyathAparamANurdravyata ekaM dravyam, kSetrata ekapradezAvagADhaH, kAlato jaghanyataH sthiti 'samayAdi' eko dvau trayo vA samayAH, utkarSataH 'asaGkhyAH' asaGghayeyA avasarpiNya utsarpiNyazca bhavanti, bhAvato'nantA varNAdiparyAyAH, tadyathA - anantA varNaparyavAH, anantA gandhaparyavAH, yAvadanantAH sparzaparyavA iti / evaM 'dvipradezAderapi' dvipradezikasya tripradezikasya yAvadanantapradezikasyopayujya vaktavyam, tadyathA-hipradezikaH skandhodravyata ekaM dravyam, kSetrata ekapradezAvagADho dvipradezAvagADho vA, kAlato jaghanyataH sthiti samayAdi, utkarSato'saGghayeyA utsarpiNyava sarpiNya ityAdi / samprati dravyANAmanuyogamAha [bhA. 157 ] davvANaM anuyogo, jIvamajIvANa pajavA neyA / tatthavi ya maggaNAo, NegA saTTANa paraThANe // 42 vR- dravyANAmanuyogo dvidhA jIvadravyANAmajIvadravyANAM ca / kiMrUpo'sau ? ityAha'paryAyAH' prarUpyamANA jJeyAH, tathAhi - katividhA bhadanta ! paryAyAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH, tadyathA - jIvadravyANAmajIvadravyANAM ca / tatrApyanekAH svasthAne parasthAne ca mArgaNAH, tAzcaivamnairayikANAmasurakumArANAM ca / kati paryAyAH prajJaptAH ? gautama! anantAH / atha kenArthenedamucyate ? gautama! nairayiko'surakumArasya dravyArthatayA tulyaH pratyekamekadravyatvAt, pradezArthatayA'pi tulyaH pratyekaM lokAkAzapradezatulyapradezatvAt sthityA catuHsthAnapatitaH, bhAvataH SaTsthAnapatitaH, tato bhavanti nairayikANAmasurakumArANAM ca pratyekaM paryAyA anantAH / ajIvadravyANAMpayayiSvevaM svasthAne parasthAne ca mArgaNA - paramANupoggalANaM bhaMte ! dupaesiyANa ya khaMdhANaM kevaiyA pajjavA pannattA ? goyamA ! anaMtA / se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai ? goyamA ! paramANupoggale dupaesiyassa khaMdhassa davvaTTayAe tulla paesaTTyAe hIne, no tulle no ahie, jai hIne paesahIne ThiIe cauDANavaDie vaNNAdipaJjavehiM chaDANavaDie / tato bhavanti dvayAnAmapi pratyekamanantAH paryAyAH / evamanekadhA jIvadravyANAmajIvadravyANAM cA'nuyogaH sUtre tatra tatra pradeze'bhihito bhAvanIyaH // tadevaM dravyasya dravyANAM ceti svAmitvaM gatam, idAnIM karaNe ekatva bahutvAbhyAmanuyogamAha [bhA. 158] vattIe akkheNa va, karaMgulAdINa vA vi davveNa / akkhehi udavvehiM, ahigaraNe kappa kappesu // vR-vartiH- nAma khaTikA tayA kRtA zalAkA tayA, akSeNa vA karAGgulyAvAsa AdizabdAt pralepakAdinA vA yaH kriyate'nuyogaH sa dravyeNA'nuyogaH / dravyairanuyogo yadbahubhirakSaiH kriyate'nuyogaH / 'adhikaraNe' ekasmin dravye'nuyogaH, yadA ekasmin kalape sthito'nuyogaM karoti / yadA tu bahuSu kalpeSu sthitastadA dravyeSvanuyogaH // uktodravyAnuyogaH SaDbhedaH, samprati kSetrasya kSetrANAM cAnuyogamAha [bhA. 159] patratti jaMbudIve, khittassemAdi hoi anuyogo / khittANaM anuyogo, dIvasamuddANa pannattI // vR- kSetrasyAnuyogo bhavati jambUdvIpasya prajJapti, AdizabdAdanyasyApi dvipasya yo'nuyogaH sa kSetrasyAnuyogaH | kSetrANAmanuyogo dvIpasamudrANAM prajJapti, dvIpasAgaraprajJaptirityarthaH //
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 159] kSetreNAnuyogamAha[bhA.160] jaMbuddIvapamANaM, puDhavijiyANaM tu patthayaM kaauN| evaM mavijamANA, havaMti logA asaMkhijjA / / vR-jambUdvIpapramANaM prasthakaM pRthivIkAyikAnAM mApanAya kRtvAjambUdvIpapramANena prasthakena te pRthivIkAyikAmApyante, mApayitvAmApayitvA cAlokeprakSipyante, evaM mApyamAnA asaGgyeyA lokA bhavanti, asaGkhyeyalokAkAzapramANalokakhaNDamApUrayantItyarthaH ||kssetrairnuyogmaah[bhaa.161] khittehi bahU dIye, puDhavijiyANaM tu patthayaM kaauN| evaM mavijamANA, havaMti lo asaMkhijjA / / vR-kSetrairanuyogo yathA-'bahUn' triprabhRtIn dvIpAn pRthivIkAyikAnAM mApakaraNAya prasthakaM kRtvA tena pRthivIkAyikAn mApayet, mApayitvA mApayitvA cAloke prakSipet, te caivaMmApyamAnA asaGkhayeyA lokA bhavanti / / samprati kSetre kSetreSu cAnuyogamAha[bhA.162] khittammi u anuyogo, tiriyaMlogammi jammi vA khete| aDDAiyadIvesuM, addhachavIsAe khittesu // vR-kSetre'nuyogoyathA-tiryagloke'nuyogoyasmin vA grAmenagare upAzraye vA / kSetreSvanuyogo yathA-arddhatRtIyeSu dvIpeSu yadi vA'rddhaSaDviMzatiSujanapadeSu ||adhunaa kAlasya kAlAnAM kAlena kAlaiH cAnuyogamAha[bhA.163] kAlassa samayarUvaNa, kAlANa tadAdi jAva svvddhaa| kAlena'nilavahAro, kAlehi u seskaayaannN|| vR-kAlasyAnuyogo yat samayasya prarUpaNA / kAlAnAmanuyogo yat samayAdInAM-samayA''valikAprabhRtInAM yAvat saddhiA tAvat prarUpaNam / kAlenAnuyogaH anilAnAM-vAyukAyikAnAmapahAraH, yathA-vAyukAyikavaikriyazarIrANi baddhAni palyopamasyAsaGkhayeyabhAgamAtreNa kaalenaaphiynte|kaalairnuyogH 'zeSakAyAnAM' pRthivIkAyikAdInAm, yathA-audArikazarIrANi baddhAniasaGghayeyAbhirutsarpiNyavasarpiNIbhirapahiyanta iti ||adhunaa kAle kAleSu cAnuyogamAha [mA.164/1]kAlammi biiyaporisi, samAsu tisudosu vA vi kAlesu / vR-kAle'nuyogaH dvitIyasyAM pauruSyAm / kAleSvanuyogaH avasarpiNyAM tisRSu samAsu, tadyathA-suSamaduHSamAyAH pazcime bhAgeduHSamasuSamAyAMduHSamAyAmiti; utsarpiNyAMdvayoH samayo:duHSamAsuSamAyAM suSamAduHSamAyAM ca / / uktaH SaTprakAro'pi kAlAnuyogaH, samprati vacanasya vacanAnAM cAnuyogamAha [bhA.164/2] vayaNassegavayAI, vayaNANaM solasaNhaM tu|| vR. "vayaNasse"tyAdi / vacanAsyAnuyogaH 'ekavacanAdeH' ekavacana-dvivacanabahuvacanAnAmanyatamasya, yathA-IzamekavacanamityAdi / vacanAnAmanuyogaHtrayANAmapyekavacanAdInAM svarUpakathanaM SoDazAnAM vA vacanAnAm / tAni ca SoDaza vacanAnyamUni liMgatiyaM vayaNatiyaM, kAlatiyaMtaha parukkha paccakhaM / uvanaya-'vaNayacaukvaM, ajjhatthiyayaM tu solasamaM / /
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 bRhatkalpa-chedasUtram -1 asyA (a) kSaragamanikA-'liGgatrayam' iyaM stra ayaM pumAn idaM kulam | 'vacanatrikam' ekavacanaM dvivacana bahuvacanamiti / 'kAlatrikam' akarot karoti kariSyati ca / parokSavacanaM yathA sa iti / pratyakSavacanam eSa iti / upanayaH-stuti apanayaH-nindA tayozcatuSkamupanayA'panayacatuSkam, yathA-rUpavatI strItyupanayavacanam, kurUpA strItyapanayavacanam, rUpavatI strI kintu duHzIletyupanayA-'panayavacanam, kurUpA strI kintu suzIletyapanayopanayavacanam / tathA anyaccetasi nidhAya vipratArakabudhyA anya bibhaNiSurapi sahasA yaccetasi tadeva yadvasti tat SoDazamadhyAtmavacanam // [mA.165] vayaNeNA''yariyAI, ikkegutto bahUhi vayaNehiM / vayaNa khaovasamieSa vayaNesu u natthi anuogo|| vR-vacanenAnuyogo yathA-ko'pyAcArya kenA'pyAcAryeNa bhikSuNA zrAvakeNa vA bhaNitaH 'anuyogamicchAkAreNa kuru' tataHso'nuyogaM karoti / vacanairanuyogaH bhubhiraacaaryaadibhirbhnnito'nuyogNkroti|athvaavcnenaanuyogonaam AcAryAdInAmanyatama ekena vacanenAnuyogaM karoti, ythaa-smbhaavHsaamaayikmiti|kshcidbhubhirvcnaiH savistaramiti / vacanekSAyopazamike sthitasyAnupayogo vacane'nuyogaH / vacaneSvanuyogo nAsti, kSayopazamabhAvasya sarvatrApyekatvena bahutvAsambhavAt / yadi vA vyaktivivakSayA bahuSvAcAradiSu vacaneSu sthitasyAnuyogo bahuvacaneSvanuyogaH / samprati bhAvAnuyogaM SaTprakAramAha[bhA.166] bhAvassegatarassa u, anuyogo jo jahaDio bhaavo| domAisannikAse, anuyogo hoti bhAvANaM / / vR-bhAvasyAnuyogaH audayikAdInAMbhAvAnAmanyatamoyo yathAsthito bhAvastasya kthnm| bhAvAnAmanuyogo dvikAdInAM bhAvAnAM sannikAro-saMyoge yAvanto bhaGgA bhavanti teSAM kathanam / / [bhA.167] bhAvena saMgahAIannayareNaM dugaaibhaavehi| bhAvammikhaovasame, bhAvesu ya nasthi anuyogo|| vR-bhAvenAnuyogaH saGgrahAdInAM paJcAnAM bhAvAnAmanyatamena / te ca saGgahAdayaH paJca bhAvA ime-paMcahiM ThANehiM suyaM vAijjA, taMjahA-saMgahaTTayAe, uvaggahaThThayAe, nijarayAe, suyapajjavajAeNaM, avvucchittIe yA tatra-kathaMmamaite ziSyAH sUtrArthasaGgrAhakAH sampatsyante? iti saGgrahArthatA, kathaM nunAmagItArthAbUtvA vastrAdhutpAdanena gaccharopagrahakarAbhaviSyanti? ityupagrahArthatA, mamApyetAn vAcayataH karmanirjarA vipulA bhaviSyatIti nirjarArthatA,tathA zrutaparyavajAtaM zrutaparyAyarAzirmamApi vRddhiMyAsyatIti caturthaM zrutaparyavajAtaMkAraNam, zrutasya ziSyaparamparAgatayAavyavacchittirbhUyAditi pnycmmvyvcchittikaarnnm||bhaavairnuyogHetessaaNpnycaanaaNbhaavaanaaN dvivAdibhibhAvaH / bhAve'nuyogaH kSAyopazamike / bhAveSu tvanuyogo nAsti, kssaayopshmikbhaavsyaiktvaat|| [bhA.168] ahavA AyArAisu, bhAvesu u esa hoi anuogo| sAmittaM Asajjava, prinnaamesuNbhuvihesuN| vR-athavA bhAveSvapyeSo'nuyogo bhavati / keSu? ityAha-AcArAdiSu dvAdazasvaGgeSu ye bhAvAsteSu, athavA svAmitvamAsAdya ye audayikAdayo bahavaH pariNAmAsteSu, yadi vA
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 168] kSAyopazamiko'pi bhAvaH pratikSaNamanyathA'nyathA pariNamate tatasteSu vyavasthitasya vyAkhyAM kurvato bhAveSvanuyogaH / / atha dravya-kSetra-kAla-bhAvAnAM parasparaM samavatAro'sti ? na vA ? astIti brUmaH / katham ? ityAha[bhA.169] davve niyamA bhAvo, na vinA te yAvi khitt-kaalehiN| khitte tiNha vi bhayaNA, kAlo bhayaNAya tiisuNpi|| vR-dravye niyamAdbhAvaH, bhAvaMvinA dravyasyA'sambhavAt, nahi tadasti dravyaM yadbhAvazUnyamiti / "na vinA te yAvi khitta-kAlehiM" iti na ca 'tAvapi' dravya-bhAvI kSetra-kAlAbhyAM - vinaa| tathAhi-kSetraM vinA nadravyam, AdhAramantaremA''dheyasyA'sambhavAt; tatastadgatobhAvo'pi na kSetraM vinA; kAlaM vinA dravya-bhAvAbhAvaH samayakSetrApekSayA, nahi samayakSetre tadasti dravyaM bhAvo vA yaH kAlaM vinA / anayatra tu naiSa niyamaH, tathA cAha-kSetre 'trayANAmapi' dravya-kAlabhAvAnAM bhajanA / tatra kAlaH samayakSetre bhavati anyatra neti kAlabhajanA / dravya-bhAvAvapi lokAkAze sto naa'loke| yadyapyaloke'pyagurulaghavaH paryAyAH santitathApidravya syabhAvonAdravyasya, alokAkAzaM ca kSetratve na vivakSitamiti bhAvasyApyabhAva iti / kAlaH punarbhajanayA 'triSvapi' dravya-kSetrabhAveSu, samayakSetrAnyatra kAlasyAsambhavAt / / sAmpratamAdhArA-''dheyabhAvayojanAmAha[bhA.170] AdhAro AdheyaM, cahoI davvaM taheva bhAvoya / khittaM puna AdhAro, kAlo niyamA u aadheyo| vR-dravyaM bhAvazcAdhAra Adheyazca bhavati / tatra dravyamAdhAro bhAvasya, AdheyaM kSetrasya / bhAva AdhAraH kAlasya,Adheyo dravyasya |kssetrpunrniymaadaadhaarH, tasyA'nyasyA''dhArasyA'bhAvAt, "svapratiSThitamAkAzam" iti vacanAt / kAlo niyamAdAdheyaH, tasya dravye kSetre bhAve cAvasthAnAt / / ukto'nuyogaH, tadviparIto'nanuyogaH / tatra dRSTAntAnabhidhitsurAha[bhA.171] vatsaga goNI khujjA, samjhAe ceva bahiraullAve / gAmillae ya vayaNe, satteva ya huMti bhaavmmi| vR-dravyAnuyoge dravyAnanuyoge ca vatsa-gAvAvudAharaNam-jai godohago jopADalAe vatsago taM bAhulAe muyai, bAhuleyaM vA vatsagaM pADalAe muyai to ananuyogo bhavai, duddhakajassa ya appsiddhii|evmihaavijijiivlkkhnnennN dohayatthANIosAhUajIvaMparUvei,ajIvalakkhaNeNa vA jIvaM to ananuyogo / taM bhAvaM annahA giNhai, tena astho visaMvayai, atye visaMvaie dharaNaM visaMvayai, caraNeNaM visaMvaieNaM mukkhAbhAvo, mokkhAbhAve dikkhA niratthiyA | jai puna jo jAe vatsago taM tAe muyai to anuyogo bhavai, tassa ya duddhakajassa pasiddhI / evamihAvi jai jIvalakkhaNeNaMjIvaMparUvei, ajiivrkkhnnennmjiivNtoanuyogobhvi|tssymukkhlkkhnnss kajassa pasiddhI / kSetrasyApyananuyogo'nuyogazca bhavati / tatrAnanuyoge kujodAharaNam-paiTThANaM nayaraM / sAlavAhaNo raayaa| so varise varise bharuyacche nahavAhaNaM rohei / jAhe ya varisAratto bhavati tAhe sayaM nayaraMpaDiyAi, evaM kAlo vaccai / annayA teNaM rannA rohageNaM gaillaeNaM atyANiyamaMDaviyAe nicchUTa tassa paDiggahadhArIkhujA |saa ciMtei-aparibhogA esA''diTThA, nUnamesa rAyA jaaiukaamo|
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 tIse rAulago jANasAlio parijiyao / tIe tassa kahiyaM / so pae jANAi pamakkhio payaTTiyANi taMdaryusesago vikhNdhaavaaropyttttio| rAyA rahasi ekallodhUlibhaeNa payaTTo, jAva sabbo khaMdhAvAro payaTTio divo | rAyA ciMtei-na mae kassai kahiyaM, kahameehiM nAyaM? | gaviTuM paraMparageNaM jAva khuja tti / sA pucchiyaa| tIe taheva akkhAyaM / atra yanmaNDapikAyAM niSThayUtameSo'nanuyogaH / evaM yadi kSetraM jIvA-dhanuHpRSThAdibhirgaNita visaMvAdena praspayati tadA'nanuyogaH, yadA tvavisaMvAdi kathayati tadA'nuyogaH, yathA kubjAyAH 'aparibhogaM kSetraM jAtam' iti prruupyntyaaH||kaalsyaanuyoge'nnuyogec svAdhyAya udAharaNam-egosAhU pAosiyaMpariyaTTato rahaseNa kAlaM na yANAti / sammadiThThiyA ya devayAtaM hiyaTTayAe saMbohei micchAdiTThiyAe bhaeNaM / sA takkassa ghaDaM bhareuM mahayA saddeNaM ugghosei-mihaMya mahiyaM ti / so tIse kanAroDayaM asahamANo bhaNai-aho ! takkassa vela tti / sA bhaNai-jahA tujhaM sajjhAyassa velA / uvautto 'micchA dukkaDaM' bhaNai / devatAeanusAsio-mA evaM kAhisi, mA micchAdihigAe chlijji-hisi|tss akAle sajjhAyaMtassa ananuyogo / tamhA kAle paDhiyavvaM, to anuyogo bhavati / / vacanasyAnuyoge'nanuyogeca dve udAharaNe-badhirollApo grAmeyakazca / egammi ya gAme bahirakuDuMbaM parivasai, thero therI ya / tANaM putto halaM vAhei / annayA so halaM vAheuMgao khitte halaM vAhei / aNNoya maNUso tena paasennNjaai| tena sopaMthaM pucchio / so bahiro ciMtei-esa baladde siMgei / tao bhaNai-are! mama ghare jAillagA baladdA, kahamee siMgesi? na havasi-tti halaM uvatteuMtassa phaavio|iyro ciMteigahillao esa / sNpttttio| tassa ya bhajjA bhttNdhittumaagyaa|so bhajAekahei-baillA siMgiyatti / sA ciMtei-esa bhaNai alonnyNbhttNti| tao bhaNai-loNiyaM bhavau mA vA, te mAUe siddhaM / sA gharaM gayA sAsUe kahei-'aloNayaM' tava puttobhnni|saay kattaMtiyA ciTThai |tociNtei-esaa bhaNai 'aithUlaM kattesi' |taae paDibhaNiyaMthUlaM vA bhavau varaDaM vA, therassa puttaM hohii / sA theraM saddAvettA bhaNai-savvaM eyaM atithUlaM to tava puttaM hohii / tattha tilA visAriyA / so rakkhago Asi / so ciMtei-esA bhaNai 'tume tilA khAiyA' / tato savahaM karei-pIemi te jIviyaM jai ega pi tilaM khAemi / evaM jai egavayaNeNaM parUveyavvaMduvayaNeNa parUvei, duvayaNenavA egavayaNeNaM to ananuyogo / aha taha ceva parUvei to anuyogo|| grAmeyakodAharaNabhevam-ekkA nAgaramahilA bhattAre mae 'kaTThAINi vi tA akIyANi ghecchAmutti ajIvamANI khuDulayaM puttaM ghettuMgAme patthA / so dArato vaDhato mAyaraM pucchai-kahiM mama piyA ? | tIe bhaNiyaM-mao so / keNa i jIviyAio ? / bhaNai-olaggAe / to khAyaM ahamavi olaggAmi / sAbhaNai-na yANasi / tao pucchai-kahamolaggijai ? | bhaNio-vinayaM karejAsi / keriso vinao? | jukkAro kAyavvo, nIyaM caMkamiyavvaM, chaMdAnuvattiNA bhaviyavvaM / so bhaNai-evaM kAhAmo / so nagaraM pahAvio / aMtarA ya tena vAhA nilukkA diTThA,vaDDeNaM saddeNaM jukkAro kao / tena saddeNaM migA palAyA / tehiM ghettuM pahao / tena sadabhAo kahio / mukko bhaNio ya-jayA erisaM picchijjAsi tayA nilukteNa saNiyamAgaMtavvaM, na ullAvijai, saNivaM vA / tao iMtema rayagA diTThA / tAhe nilukaMto saNiyaM ei / tesiM ca rayagANaM dine dine puttAI
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- bhA. 171] hIrati / tao ThANayaM baddhaM rakkhaMti iMte core / 'esa coro nilukaMto eti" tao baMdhiuM piddhio| sabbhAve kahie mukko bhaNio ya-bhaNijjAsi 'suddhaM bhavau, khAro paDau' / so nagarasammuhaM ei / egastha bIyANi vAvijaMti / tena bhaNiyaM-suddhANi havaMtu, khAro paDau / tao tehiM 'kimakAraNaM verio evaM bhAsai ?'tti piTTio / sabbhAve kahie mukko bhaNio ya-erise kaje evaM bhannai 'erisaM bahuM havatu, gaDDAo bharaha eyassa' / tao vaccaMto egattha mayagaM nijaMtaM daddUNa bhaNai-bahuM bhavau erisaM / tattha vi vittttio| sabbhAve kahie mukko bhaNio ya-erise kaje evaM bhannai 'aJcaMtaviyogo bhavau eriseNaM kajeNaM' / tao gacchaMto egatthavivAhe bhaNai-eriseNaM kajjeNaM accaMtaviyogo bhavau / ettha vi piTTio / sabbhAve kahie mukko bhaNio ya-erise kaje evaM bhaNiyavvaM 'niccaM erisagANi picchaMtayA hoha, sAsayaM bhavau' / tao vaccaMto egattha niyalabaddhaM daMDiyaM daddUNa bhaNai-niccaM erisayANi picchatA haha, sAsayaM ca evaM havau / tattha viho| samAve kahie mukko bhaNio ya-erise kajje evaM bhaNijjAsi "eyAo me lahuM mukkho bhavau' / tao gacchaMto egattha kei mittasaMghADayaM karite picchai / tattha bhaNaievAo me lahuM mokkho bhavau / tattha vi pittttio| sabbhAve kahie mukko gao nagare / tattha egassa daMDikulaputtagassa allINo sevaMto acchai / annayA dubhikkhe aMbilajAU siddhilliyA ! bhajjAe so bhaNio-jAhi mahAyaNamajjhAo saddAvehi jeNa bhuMjai, sIyalA ajoggAavissai / tena gaMtUNa mahAyaNamajhe vaDDeNaM saddeNaM bhaNioehi ehi sIyalI kila hoi aMbilajAU / so lajjio gharaM go| teNaM aMbADio bhaNio yaerise kajje saNiyaMkane kahijai / annayA gehaM palitaM / tassa bhajjAe bhaNiyaM-lahuMsaddAveha ThakkuraM / so gaMtuM saNiyaM kahei ! jAva so tassa akkhAi tAva savvaM gharaM jjhAmiyaM / tattha vi aMbADio bhaNio ya-erise kane na viAgammai, akkhAyageNa appaNA ceva pANieNa vA vijai / annayA tassa daMDikulaputtagassa hAUNa dhUviMtassa ghUmo nigacchada / tao so gomattaM yomuttAiyaM ca chubhei / evaM jo annammi kaheyavve annaM kahei tassa ananuogo / sammaM kahijagANe anuyogo|| bhAve bhAvasya viSaye'nuyoge'nanuyogeca saptodAharaNAni bhavanti / / tAnvevAha[bhA.172] sAvagabhajjA sattavaie ya kuMkaNagadArae naule / kamalAmelA saMvassa sAhasaM seNie kove|| vR-prathamamudAharaNaM zrAvakabhAryA / dvitIyaM sAptapadikaH puruSaH / tRtIyaM kauGkaNakadArakaH / caturthaM nakulaH / paJcamaM kamalAmelA / SaSThaM sambasya sAhasam saptama 'zreNike' zreNikasya kopH|| tatra zrAvakabhAryodAharaNamiddam-ego sAvago annaM mahilaMdaTuMajjhovavanodubbalIbhavai / bhajAe pucchio|nibbNdhe kahiyaM tAe bhnniyN-aanemi| tAhe sA saMjjhAsamaetIse avirayAe taNaehiM vatthehiM appANaM nevasthittA aMdhayAre alliinnaa|so tIe samaM acchio |to bIvadivase addhiI pakao vayaM khaMDiyaM' |taae bhaNiyaM-mA addhiiNpkrehi|nkhNddiyN, ahaMceva aagyaa| sAbhinnANaM pattiyAviyo / evaM jo sasamayaktavvayaM parasamayavattavvayaM bhaNai, odaiyabhAvalakkhaNeNaM uvasamiyamAlavakkhaNaM parUvei tAhe ananuyogo bhavati / sammaM parUvijamANe anuyogo / / sAptapadikodAharaNamevam-egammi paccaMtagAme ego|olggymnnuuso sAhu-mAhaNAINaMna suNei neva alliyaina vA vasahiM dei 'mA mama dhammaM kahehii, to haMmA sadayo hohAmi'tti / annayA ___
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ re bRhatkalpa-chedasUtram -1 taM gAmaM sAhu AgayA DissayaM maggati / tAhe so goTTillaehiM 'eesiM vasahiM na desi tti eehi ya pavaMcio hou' tti tassa gharaM kahiyaM / 'ittha eriso tAriso sAvago' tti te pucchaMtA gayA / diTThA, jAva na ceva ADhAi / tattha egeNa sAhuNA bhaNiyaM jai na ceva so eso, ahavA pavaMciyA mo tti / taM soUNa te pucchiyA / jahAvattaM kahiyaM / so ciMtei aho ! akarja, maMtAva pavaMcaMtu, sAhuNo kaha pavaMciMti ? / tAhe 'mA tesiM / samo hou 'tti tena bhaNiyaM demi vasahiM jai mama dhammaM na kaheha / sAhUhiM bhaNiyaM evaM houtti / dinaM gharaM / vAsArate vaMte ApucchaMti-viharAmo / tAhe payaTTA sAhuNo'nnattha vihariuM / tena anuvvaiyA / sImApatte dhammo kahio / tatthana kiMci tarai ghettuM mUlaguNaM uttaraguNaM vA maMsaviraI vA / pacchA sattavaiyaM vayaM dinaM-mAreukAmeNaM jAvaieNaM kAleNaM sattapayAiM osakkijaMti evaiyaM kAlaM paDikkhittA mAreyavvaM 'saMbujjhissai' tti kAuM / gayA sAhuNo / annayA coriyAe gao / avasauNeNa niyatto rattiM saNiyaM gharaM ei / taddivasaM tassa bhagiNI AgaellayA purisanevatthaM kAuM bhAujAiyAe samaM naDapicchagA gayA / cireNa AgayA niddakkaMtA taha ceva egaMtassayaNe saiyA / ise Agao picchai 'parapuriso' tti asiM ukkarisittA 'AhaNAmi' tti vavasio / vayaM saMbhariyaM / Thio 'sattapayaMtaraM acchAmi' tti / eyammi aMtare bhagiNIe bAhA bhAujjAiyAe akkaMtiyA / tAe dukkhAvinaMtIe bhaNiyaM avaNehi me bAhAto sIsaM / tena saro sannAo bhagiNI me esA purisanevatthiya tti / diDDA / lajjio jAo 'aho ! maNeNaM akajaM jayaM' ti / uvaNao jahA sAvagabhajjAe / so saMbuddho pavvaio // koGkaNakadArakodAharaNamidam - koMkaNagavisae ego dArago / tassa mAyA mayA / piyA se annamahilaM na lahai 'savattiputto acchai' tti kAuM / antrayA saputto kaTThANaM gao, tAhe' nena ciMtiyaMeyassa bhaeNaM mahiliyaM na labhAmi-tti mAremi / tao putto bhaNio - vaccha ! kaMDaM Anehi / so pahAvio / annena kaMDeNa viddho / dAraeNa laviyaM kiM kaMDaM khittaM ? viddho mi | puNo vi khittaM / raDaMto mArio / puvvaM 'ayANaMteNa viddho mitti ananuyogo, 'mArijAmi' tti evaM nAe anuyoga | ahavA 'sArakkhaNijjaM mAremi' tti ananuyogo, sArakkhaMtastra anuyogo| evaM annammi parUviyabve annaM parUvemANassa viparItatvAdananuyogaH, yathAbhUtaM prarUpayato'nuyogaH // nakulodAharaNamidam-egA cArabhaDiyA gabmiNI / annA vi nauliNI gabbhiNI tattha ya lihae ei ya jAi ya / tAo samagaM pasUyAo / cArabhaDAe ciMtiyaM mama puttassa ramaNao naulo bhassai-tti tassa pIhayaM dei kharaM ca / annayA duvAre tIse aviraiyAe kaMDaMtIe tattha maMculliyAe so dArago oyArio / tattha sappeNa caDittA khAio mao / io ya iyareNa nauleNa maMculliyAe uyaraMto diTTho khaMDIkao / tAhe so ruhiralitteNaM tuMDeNa tIse aviraiyAe mUlaM gaMtuM cADUNi kare / tAe nAyaM-eena mama putto khatio / musaleNa AhanittA mArio / tAhe dhAvaMtI gayA puttamUlaM, jAva sappaM khaMDAkhaMDIkayallayaM pAsei, tAhe duguNataramaddhiI pgyaa| tIse avirayAe puvyamananuyogo, pacchA anuyogo | evaM jo annaM parUveyavvaM annaM parUvei tassa ananuyogo, jo taM caiva parUvei tassa anuyogo // kamalAbhelodAharaNam-bAravaIe baladevaputtassa putto sAgaracaMdo nAma kumAro, rUveNa ya ukkiTTho savvesiM saMbAINaM iTTho / tattha ya bAravaIe vatthavvassa caiva annassa ranno kamalAmelAnAma
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 172] dhUyA ukkiThThasarIrA / sA ya uggasenanattussa dhanadevassa vrilliyaa| io ya nArao sagaracaMdassa kumArassa sgaasNaago|abbhuddio / uvaviTTha samANaM pucchai kiMcibhayavaM! accherayaM diTuM ? / Ama diTuM / kahiM ? / iheva bAravaIe nayarIekamalAmelA naamaaNdaariyaa| khazaazai diniyA ? / AmaM / kassa? / uggasena nattussa dhaNadevassa / tao so bhaNai-kahaM mama tAe samaM saMjogo hojA? / 'nayANAmu' tti bhaNittA go|soy sAgaracaMdotaM souM na vi AsaNena visayaNe dhiI lhi| taM dAriyaMphalae pAsaMto nAmaMca giNhaMto acchai / nArao vi kamalAmelAe aMtiyaM go| tAepucchio kiMci accherayaM diha~ ? / nArao bhaNai-duvedihANi, rUvena sAgaracaMdo, virUvattaNena ghanadevo / tao sAgaracaMde muchiyAdhanadeve virattA / nAraeNa AsAsiyA / tena gaMtuMsAgaracaMdassa AikhiyaM, jahA 'icchaiti / tato ya sAgaracaMdassa mAyA anne ya kumArA addannA-marati nUnaM sAgaracaMdo / saMbo Agao jAva picchai sAgaracaMdaM vilavamANaM / tAhe anena pacchao dhAiUNa acchINi dohi vi hatthehiM cchAiyANiM / sAgaracaMdeNa bhaNiyaM-kamalAmele! / saMbeNa bhaNiyaM-nAhaM kamAlamelA, kamalAmelo hai| sAgaracaMdeNa bhaNiyaM-Ama, tamaMceva kamalAmelaM dAriyaM melehisi / tAhe tehiM kumArehiM saMbo bhaNio-kamalAmelaM melehi sAgaracaMdassa / na mannai / tao manaM pAeUNa abbhuvagacchAvio / tao vigayamao ciMtei-aho! mae Alo aavagao, kiM sakkA idAni nivvahiuM?-ti pajunnaM pannattiM vijaM maggai / tena dinnA / tao jammi divase dhanadevassa vivAho tammidivase vijAepaDirUvaM viuviUNaM kamalAmelAavahariyArevaeujANenIyA |sNbppmuhaa kumArA ujANaM gaMtuM nArayassa rahassaM bhiMdittA kamalAmelaM sAgaracaMdaM pariNAvittA tattha kiDuMtA acchaMti / vijApaDirUvagaM pi vivAhe vaTTamANe aTTahAsaM kAUNaM uppaiyaM / tao jAo khobho| na najai 'kena i hAriya? 'ti| nAraopucchio bhaNai-dihA revaie ujjANe kena vivijAhareNa avhriyaa|to sabalavAhaNo nArAyaNo niggo| saMbo vijJAhararUvaM kAUNa jujjhiuM saMpalaggo / savve dasArAiNo parAiyA / tao nArAyaNeNa saddhiM laggo / tao jAhe nenaM nAyaM 'ruTTho tAu' tti tao se calanesu paDio kinnhennaNbaaddio|to saMbeNa bhaNiyaM-esAamhehiM gavakkheNaappANaMmuyaMtI ditttthaa| tao kaNheNa uggaseno anugamio / pacchAimANi bhogebhuMjamANANi vihrNti| annayA bhayavaM ariTTanemisAmI samosario / tao sAgaracaMdo kamalAmelA ya sAmisagAse dhammaM soUNa gahiyAnuvbayANi saMvuttANi / taosAgaracaMdo aTThami-cauddasIsusunnaghare vA susANe vA egarAiyaM pddimNtthaai|dhndevennN eyaM nAUNaM taMbiyAo suiioghddaaviyaao|to sunnaghare paDimaMThiyassa vIsasu vi aMgulInahesu akkoddiyaao| tao sammamahiyAsamANo / veyaNAbhibhUo kAlagato devo jaao| tato biiyadivase gavesitehiM diTTho / akkaMdo jaao| diTThAo sUIo / gavasitehiM taMbakuTTagasagAse uvaladdhaM-dhanadevena kaaraaviyaao| rUsiyA kumArA dhanadevaM maggati / duNha vi balANaMjuddhaM sNplgg|tosaagrcNdo devo aMtare ThAUNa uvasAmei / pacchA kamalAmelAbhayavao sagAse pavvaiyA / ittiyaMpasaMgeNa bhaNiyaM ityasAgaracaMdassakamalAmelaM saMbaMmannamANassaananuyogo, 'nAhaM kamalAmela'tti bhaNie anuyogo / evaM jo vivarIyaM parUvei tassa ananuyogo, jahAbhAvaM [18|4
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -- paravemANassa anuyogo|| sambasya sAhasamudAharaNam-jaMbavatI nArAyaNaM bhaNai-ekkA vimae puttassa anADiyA na diTThA / nArAyaNeNa bhaNiyaM-ajja dAemi / tAhe nArAyaNeNaM jaMbavaIe AbhIrIrUvaM kayaM, appaNo bhaNiyA-mahiyaM kiNAmitti ehi |saa anugcchi| AbhIro se maggeNa ei |so saMbo egaMdeuliyaM pavesai / AbhIrI bhaNai-nAhaM pavisAmi, mollaM dehi / so bhaNai-dijai, pavisAhi / sA bhaNaiestha ceva Thio takkaM giNhAhi / so bhaNai-avassa pavisiyavvaM / necchai tAhe hatthe laggo / AbhIro uddhAiUNa samaM laggo / saMbo juddhamahiDio / AbhIro vAsudevo jAo, iyarI vi jaMbavaI / tao lajjio aMguSTuiM kAUNa plaaio| biiyadivase maDDAe AnijaMto khIlagaM ghdde| vAsudevena pucchio-kiM eyaMghaDijai? saMbo bhaNai-jo parivAsiyaMbollaMkAhii tassa muhe kuTTijihi tti / itthaM paDhamaM ananuyogo, nAe anuyogo / evaM jo virUvaM parUvei tassa ananuyogo, tahabhAvaM prvemaannssanuyogo|| __ zreNikakopodAharaNam-rAyagihe nayare seNio rAyA ! cillaNA tassa bhAriyA / sA vaddhamANasAmi titthayaraM vaMdittA veyAliyavelAe mAhamAse nagaraM pavisai / aMtarA pahe sAhU paDimApaDivannato diTTho / tIe rattiM suttiyAe kaha vi hattho vilNbio| jayA sIeNaM gahio tayA ceiyaM ! pavesio sauDimajhe hattho / tassa hatthassa taNaeNaM sIeNaM savvaM sarIraM sIeNa gahiyaM / pacchA tAe bhaNiyaM-sa tapasvI kiM kariSyati sAmpratam ? |pcchaarlaa seNieNa ciMtiyaMsaMgAradinnao ko vi| rudveNa pabhAe abhao bhaNio sigghaM aMteuraM palIvehiM / seNio gao sAmiNo mUlaM |abhennhtyisaalaa palIviyA / sAmipucchai-cillaNAegapattI anegapattI vA ? / sAmiNA bhaNiyaM-egapattI / tao 'mA ijjhihi' ti turiyaM niytto| abhao ya niggcchi| tena bhaNiyaM-palIviyaM ? | abhao bhaNii-AmaM / seNio bhaNai-tumaM kiM tattheva na paDio ? / paDibhaNai-ahaM pabvaissAmi, kiM me aggipavesena ? / tAhe 'mA jhilihi tti pacchA abhaeNa bhnniyN-nddnjhi| seNiyassa cellaNAe pucvaM ananuyogo, pucchie anuyogo|evN vivarIe parUvei ananuyogo, jhaabhaavNpruuvieanyogo||tdevmuktNnikssepdvaarm| idAnImekArthikadvAraMvaktavyam, tatra tiSThatu tAvadetat, ekArthikAmidhAne ko guNaH? ityata Aha- ekArthikadvAram [bhA.173] baMdhAnulomayA khalu, suttammi ya lAghavaM asammoho / satvaguNadIvaNA vi ya, egaTTaguNA havaMtee / vR-ekArthikAbhidhAne yAnyarthapadAnigAthAdibhirbaddha (vanddha] miSyanteteSAM bandhe'nulomatA bhavati, ananukUlAbhidhAnaparihAreNAnukUlAbhidhAne bandho bhavatItyarthaH / / anukUlena cAbhidhAnena baddhe sUtre sUtrasya lAghavaM bhavati / tathA vivakSitArthasya 'asammohaH' nissandigghA pratIti, yathA zakra iti vA purandara itivA indra iti vA ityAdhukte zakazabdArthasya / tathA zAstA-tIrthakarastasya guNAstaSAM dIpanA-prakAzanA bhavati, yathA-aho! bhagavAn ekaikasyArthasya bahUni paryAyanAmAni jAnAti sma / ete ekArthinAmabhidhAne guNA bhavanti / / sAmpratyaikArthikAni vaktavyAni, tAni dvidhA-sUtrasyA'rthasya ca / tatra prathamataH sUtrasyA''ha[bhA.174] suya sutta gaMtha siddhaMta sAsaNe ANa vayaNa uveso||
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 174 ] pannavaNamAgame iya, egaTThA pajavA sutte // vR- zrutaM sUtre granthaH siddhAntaH zAsanam AjJA vacanam upadezaH prajJApanA AgamaH 'iti' ete daza 'paryAyAH' ekArthA sUtrasya // eteSAM ca sarveSAmapi padAnAM nAmAdikazcatuSko nikSepaH / tatra sarvatrApi nAma-sthApane dravyata Agamato noAgamato jJazarIra bhavyazarIre pratIte / zeSaM vaktavyam | tatra zrutamadhikRtyAha [bhA. 175] davvasuyaM pattaga-putthaesu jaM paDhai vA anuvautto / Agama- noAgamao, bhAvasuyaM hoi duvihaM tu // vR- noga AgamatI dravyazrutaM jJazarIra-bhavyazarIravyatiriktaM patraka-pustakeSu nyastam, yacca bA'nupayuktaH paThati tad noAgamato dravyazrutam / bhAvazrutaM dvividham-Agamato noAgama tazca // [bhA. 176 ] Agamao suyanANI, suovautto ya hoi bhAvasuyaM / so suyabhAvA'Nanno, suyamavi uvaogao'NatraM // 51 vR-tatrA''gamato bhAvazrutaM zrutajJAnI 'zrutopayuktaH zrutajJAnopayogavAn, "upayogI bhAvanikSepaH" iti vacanAt / atha kathaM zrutajJAnI zrutopayukto bhAvazrutam ? ata Aha-yasmAt 'saH' zrutajJAnI zrutabhAvAnanyaH, zrutamapi jIvasvabhAvAdupayogAdananyat, tataH sa eva zrutajJAnI bhAvazrutam // noAgamato bhAvazrutamAha [bhA. 177] jaM taM dusattagavihaM, tameva noAgamo suyaM hoi / sAmittAsaMbaddhaM, samiIsahiyassa vA jaM tu // vR- yat 'tat' prAgabhihitaM 'dvisaptavidhaM' caturdazavidhamakSarazrutAdi, yadi vA dvAdazaprakAramaGgapraviSTamAcArAdi dvividhamaGgabAhyaM kAlikamutkAlikaM ceti caturdazavidhaM zrutajJAnaM tadeva 'khAmitvAsambaddhaM' puruSeSu svAmitvenAsambaddham, puruSebhyaH pRthagvivakSitamityarthaH, noAgamato bhAvazrutam / yadi vA samitisahitasya puruSasyopayuktasya 'yat' zrutaM tad noAgamato bhAvazrutam / atra nozabdo mizravAcI / / adhunA sUtradvAramAha [bhA. 178/1] paMcavihaM puna davve, bhAvammi tameva hoi suttaM tu / vR. dravyato nogaAgamato vyatiriktaM sUtraM paJcavidham, tadyathA - aNDajaM haMsagarbhAdi, boNDajaM kArpAsikam, kITajaM kRmirAgam, vAlajamUrNAmayam, valkajaM sanasUtrAdi / noAgamato bhAvasUtraM 'tadeva' yadanantaraM noAgamato bhAvazrutamuktam // granthadvAramAha [ bhA. 178/2] saccAI gaMdho, davve bhAve imaM ceva / / vR-dravyato noAgamato vyatirikto granthastravidhaH 'sacittAdi' sacittaH acitto mizrazca / eSa trividho'pyupari prathamasUtre vakSyate / bhAve granthaH 'idameva ' kalpAdhyayanam / adhunA siddhAntadvAramAha [bhA. 179] jena u siddhaM atyaM, aMtaM nayatIti tena siddhaMto / so savva-paDItaMto, ahigaraNe abbhuvagame ya // vR-yena kAraNena pramANataH siddhamartham ' antaM nayati' pramANakoTimArohayatIti tena kAraNena
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1siddhAnta ucyate / sa eSa dravyato noAgamato vyatiriktaH pustk-ptrnystH|bhaavtshcturvidhH, tadyathA-sarvatantrasiddhAntaH pratitatrasiddhAntaH adhikaraNasiddhAntaH abhyupagamasiddhAntazca // tatra sarvatantrasiddhAntamAha[bhA.180] saMti pamANAti pameyasAhagAI tu savvataMto u| thejavaI ya vasumaI, Apo ya davA calo vAU / / vR-santi 'pramANAni pratyakSAdIni prameyasAdhakAni, tathAsthairyavatI pRthivI, ApodravAH, calo vAyuH, eSa sarvatantrasiddhAntaH, sarveSutantreSvasyArthasya siddhatvAt / pratitantra siddhAntamAha[bhA.181] jo khalu sataMtasiddho, na ya parataMtesuso u pdditNto| niccamaniccaM savvaM, niccAniccaMca iccaaii| kRyaH khalvarthasvatantrasiddhonaparatantreSusapratitantrasiddhAntaH |ythaa-srvNnityNsaangkhyaanaam, sarvamanityaM kSaNikavAdinAm, sarvaM nityA'nityamArhatAnAmityAdi ||adhikrnnsiddhaantmaah[maa.182] so ahigaraNo jahiyaM, siddhe sesaM anuttamavi sijjhe / jaha niccatte siddhe, annttaa-'muttsNsiddhii| vR-yasmin siddhe zeSamanuktamapi sidhyati, yathA Atmano nityatve siddhe zarIrAdanyatvasaMsiddhiramUrttatvasaMsiddhizca / eSo'dhikaraNasiddhAntaH / abhyupagamasiddhAntamAha[bhA.183] jaM abbhuvicca kIrai, sicchAe kahA sa abbhuvagamo u| sIto vanhI gayajUha taNagge mggu-khrsiNgaa| vR-yat 'abbhupetya' svecchayA abhyupagamya vAdakathA kriyate, yathA-zIto vahni, gajayUthaM tRNAgre, madgoH-jalakAkasya kharasya ca zRGgamiti / sa eSo'bhyupagamasiddhAntaH / / samprati zAsanamAjJAM cAha[bhA.184] kaDakaraNaM dabve sAsanaM tu davve va davvao ANA / / davvanimittaM vubhayaM, dunni vi bhAve imaM ceva / / vR-noAgamato dravyazAsanaM vyatiriktaM 'kRtakaraNaM' mudrA ityarthaH / AjJA'pi dravyato noAgamato vyatiriktA saiva mudrA / athavA 'dravyanimittaM' dravyotpAdananimittaM yat 'ubhayaM' zAsanamAjJA tadravyazAsanaM sA dravyAjJA / 'dve apica' zAsanA-''jJe bhAvata idmevaadhyynm| kimuktaM bhavati?-noAgamato bhAvazAsanaM bhAvAjJA ca idameva kalpAkhyamadhyayanam / tathAhi-ya etasyAjJAM na karoti so'nekAni maraNAdIni prApnoti / / idAnIM vacanadvAram, vacanaM vAgityekArtham, tato vAghamadhikRtyAha[bhA.185] davvavatI davAI, jAiMgahiyAi~ muMcai na tAva / ArAdhani davvassa vi, dohi vi bhAvassa paDivakkho / / vR-yAnibhASAyogyAnidravyANi bhASAtvena gRhItAni, natAvadadyApimuJcati sAnoAgamato vyatiriktA dravyavAk / athavA dravyasya 'ArAdhanI' yathAsvarUpapratipAdikA sA dravyavAk / dvAbhyAmapi prakArAbhyAM bhAvasya pratipakSo vaktavyaH / kimuktaM bhavati ? - yAni bhASAyogyAni dravyANi bhASAtvena pariNamayya muJcati sA noAgamato bhAvavAk, athavA yA jIvasya bhAvaM
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 53 pIThikA - [bhA. 185] ____ 53 jJAnAdikamArAdhayati ajIvasya ghaTAdervarNAdikaM sA noAgamato bhAvavAk / / sAmpratamupadeza-prajJApanA-''gamAnAha[bhA.186] davvANa davvabhUo, davvaTThAe va vijamAIyA / aha davve uvaeso, pannavaNA Agame ceva / / vR-dravyANAM dravyabhUto dravyArthaM vA vaidyAdaya upadezAdi kurvanti eSa dravyato noAgamato vyatirikta upadezaH prajJApanA Agamazca / iyamatra bhAvanA-yadvaidya AturasyauSadhadravyANAmupadezaM karoti, yaMvA sAdhuranupayukta upadezaM kathayati, athavA yadvaidya 'eSa mama dravyaM dAsyati' iti dravyanimittamauSadhadravyANAmupadezaM karoti eSa noAgamato vyatirikto dravyopadezaH / tathA yaH kazcidravyANi prajJApayati, bhAvaM vA prajJApayan anupayuktaH, yadi vA 'eSa mama kiJciddAsyati' iti dravyanimittaM prajJApanAM dravyAdInAM karota eSA noAgamato vyatiriktA dravyaprajJApanA / tathA yaddhiraNyAdInAmAgamaM saGgahaM karoti, yo vA sAdhuranupayukta AgamaM paThati, yaM vA''gamaM vaidyo vRttinimittaMpaThatisa noAgamato vyatirikto drvyaagmH| tathA ya upayukta upadizatiprajJApayati paThati vA''gamam etenoAgamato bhAvata pdesh-prjnyaapnaa''gmaaH||saamprtmrthaikaarthikaanyaah[bhaa.187) anuyogo ya niyogo, bhAsa vibhAsA ya vattiyaM cev| ee anuogassa u, nAmA egaTThiyA paMca // vR-anuyogo niyogo bhASA vibhASA vArtikaM ca, etAni paJcAnuyogasyaikArthikAni / tatrAnukUlaH sUtrasyArthena yogo'nuyogaH / nizcito yogo niyogaH / arthasya bhASaNaM bhASA / vividhaprakArairbhASaNaM vibhASA / vRttau bhavaM vArtikam, yadekasminpade yadarthApannaM tasya sarvasyApi bhaassnnm||. uktAnyaikArthikAni, samprati niruktadvAramAha[bhA.188] nicchiyamutta niruttaM, taM puna sutte ya hoi atthe ya / sutte uvariM vucchaM, atyaniruttaM imaM tattha // vR-nizcitamuktaMniruktam / tacca dvidhA-sUtrasyArthasya c| tatrasUtrasyopari "neruttiyANi tassa ityAdinA granthena vakSye arthaniruktaMpunaH 'idaM vkssymaannm||tdevvivkssuprtmtstdvissyaan dRSTAntAn vaktavyAn sUcayati[bhA.189] anu bAyare ya uMDiya, paDiMsuyA ceva abbhapaDale y| vattiya caukkabhaMgo, niruttAdI vattaNI va jahA // kR-anuyogeanutvevAdaratveca dRSTAntovaktavyaH |niyoge uNDikA uNDikApatrakadRSTAntaH, uNDikA-mudrA / bhASAyAM pratizrutahaSTAntaH / vibhASAyAmabhrapaTalaH / vArtike catvAro bhaGgAH, tatra maGkhaSTAntaH / tathA niruktAdIni yathA varddhamAnasvAmyAkhyAtavAn tathA kimRSabhAdayo'pi ? utAnyathA ? ucyate-tatheti, kevalajJAnasya tulyatvAt; yathA 'vartanI' mArga sA sarvajanapadeSu pramANata ekaiva bhavati / / tatra prathamamanuyogadvAramAha[bhA.190] anunA jogo anujogo, anupacchAbhAvao ya theve ya / jamhA pacchA'bhihiyaM, suttaM thovaM ca tenAnU // vR-iha anuyoga iti vA shbdsNskaarH| tatra 'anunA' pazcAdbhUtena yogo'nuyogaH, athavA
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 bRhatkalpa-chedasUtram - 1 'anunA' stokena yogaH anuyogaH / tathA cAha- anu iti pazcAdbhAve stoke ca / yasmAt pazcAt 'abhihitaM' kRtaM sUtraM stokaM ca tena au iti bhaNyate / artha punarananuH, pUrvamuktatvAt, bAdarazca, bahutvAt / / evamAcAryeNokte ziSyaH prAha [ bhA. 191] puvvaM sutaM pacchA, ya pagAso loiyA vi icchaMti ! pelAsarise sutte, atthapayA huMti bahuyA vi // vR- nanu pUrvaM sUtraM tyutpatteH, sUtrAbhAve tu sa pazcAt 'prakAzaH' artha, 'tAn tAn bhAvAn prakAzayatIti prakAzaH' iti kasya syAt ? ; api ca laukikA apyevamevecchanti, tathA coktaM tairevapUrvaM sUtraM tato vRttirvRtterapi ca vArttikam / sUtra - vArttikayormadhye, tato bhASyaM pravarttate // tato yadvadatha yUyaM 'pUrvamartha pazcAtsUtram' iti tanna ghaTAM prAJcati / yadapi ca brUtha 'sUtramanuH, artho bAdaraH' iti tadapi na samyak, yata ekasyAM peDAyAM bahUni vastrANi mAnti tatra peDAyA eva bAdaratvaM yujyate, tadvazAd bahUni vastANi mAnti smaH evamatrApi 'paDAsa ze' peDAsthAnIye sUtre bahUnyarthapadAni varttante, tataH sUtrameva bAdarIbhavitumarhati nArtha iti / / na ca mahattvamekAntenArthasya, kasmAt ? ityAha [bhA. 192] ikkaM vA atthapayaM, suttA bahugA vi saMpayaMsaMti / ukkhitta nAyamAisu, ayamavi tamha anegaMto // vR- ekamarthapadaM bahUni sUtrANi sampradarzayanti, yathA utkSiptajJAte 'anukampA kartavyA' ityartho bahubhiH sUtrairvarNitaH / AdizabdAt saGghATAdiSu jJAteSu 'na vahitorAhArayitavyam' ityAdiparigrahaH / tasmAdayamanekAnto yat 'artho mahAn' iti / / AcAryaprAha-yattvayoktaM 'pUrvaM sUtraM pazcAdarthaH' iti tanna bhavati, katham ? ityAha [ bhA. 193] atyaM bhAsai arihA, tameva suttIkareMti gaNadhArI / atyaM ca vinA suttaM, anissiyaM kerisaM hojjA / / vR-arthaM bhASate'rhan / 'tameva' arhadbhASitamarthaM sUtrIkurvanti gaNadhAriNaH / arthaM ca vinA sUtram 'anizritam' arthanizrArahitaM kIzaM syAt ? asambaddhaM syAt, "dazadADime" tyAdivAkyavaditi bhAvaH / api ca laukikA api zAstAraH prathamato'rthaM dRSTvA sUtraM kurvanti, arthamantareNa sUtrasyAniSpatteH / yadapyuktaM 'peDAvadvAdaraM sUtram, artho'NuH' iti tadapyazlIlam, yatastasyA eva peDAyA ekaM vastramAdAya tenAnekAH peDA badhyante, tathaikasmAdarthAdvahUni sUtrANyarvAk tenaiva badhyante / evaM ca vastrasthAnIyasyArthasya mahattvam, peDAsthAnIyasya tu sUtrasyAnutvameva / yadapyuktaM 'naca mahattvamekAntenArthasya' ityAdi tadapyaparibhAvitaparibhASitam, yata utkSiptajJAtAdiSu sattvAnukampAdiko'rthastAvanmAtrasya sUtrasya, azeSya tu zeSo'rthaH // ukto'nuyogaH, adhunA niyogamAha [bhA. 194] ahigo jogI nijogo, jahA'idAho bhave nidAho tti / atthaniuttaM suttaM, pasavai caraNaM jao mukkho // - 'ni' Adhikye, adhiko yogoniyogaH, yathA'tidAhonidAhaH / kasya kena sahAdhikyam ?
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 194] iti ced ucyate - sUtrasyArthena / Adhikyena yogasya kiM phalam ? iti ced ata Aha-arthena samamAdhikyena niyuktaM sUtraM 'caraNaM' cAritraM prasUte, yataH saMsArAd mokSaH / atraiva prasavane dRSTAntamAha[ bhA. 195 ] cacchaniyoge khIraM, atthaniyogeNa caraNamevaM tu / pattaga daMDiyamubhayaM daMDiyasariso tahiM attho / vR-yathA gaurvatsena niyuktA satI kSIraM prasUte, evamarthena samaM niyuktaM sUtraM caraNaM prasUte / yadi punarekaM kevalaM sUtraM syAt nArthastena saGga hIto bhavet tatazcaraNaprasavasyAbhAvaH, yathA vatsaniyogAbhAve goH kSIraprasavasyAbhAvaH / artho'pi kevalaH sUtravihIno na kAryasAdhakaH, yathA kevalo vatsaH / atraiva dRSTAntAntaramAha "pattaga daMDiya ubhayaM' 'ti ' patrakaM' lekhaH 'daNDikA' lekhasyopari mudrAniyogaH 'ubhayaM' patrakaM daNDikA ca / iyamatra bhAvanA tinni purisA rAyANamolaggaMti / rAyA tuTTho / kammii nagare pasAo kao / tattha egeNa purisena je tammi nayare rAyapurisA tesiM joggaM pattayamANIyaM paraM muddArahiyaM / biieNa daMDiyA ceva kevalA / taieNobhayaM / tattha jeNa muddArahiyaM pattayamANIyaM so rAyapurisehiM bhaNio-natthi pattagassopari muddAviNioga tti na mannemo / biio bhaNio-atthi iyaM muddA, paraM ko rannA pasAo kao ? ko vA na kau ? tti na jANAmo tti, tamhA na demo tti / taieNobhayaM darisiyaM / savvaM jahatthiyaM laddhaM / evaM dhSTAntaH // ayamarthopanayaH-patrasaddazaM sUtram, daNDikAsa 6zo'rthaH / yathA patrakaM kevalaM daNDikA vA na kAryasya prasAdhikA, ubhayaM tu prasAdhakam, evaM sUtramarthazca pRthag na caraNaprasAdhakaH, ubhayaM tu prasAdhakam / / samprati pratizrutadRSTAntopetaM bhASAdvAramAha[bhA. 196 ] paDisaddagassa sarisaM, jo bhAsai atthamegu suttassa / sAmaiya bAla paMDiya, sAhu jaImAiyA bhAsA / / vR-yathA girikuhara - kandarAdiSu yAdRzaH zabdaH kriyate tAdRzaH pratizabda uttiSThati, evaM yo yAdRzaM sUtraM tasya tAdRzamarthamekaM bhASate tasya tad bhASaNaM bhASA / yathA samabhAvaH sAmAyikam, dvAbhyAM bubhukSayA tRSA vA''galito bAlaH sAdhayati mokSamArgamiti sAdhuH, yatate sarvAtmanA saMyamAnuSThAneSviti yati, AdizabdAt tapatIti tapana ityAdiparigrahaH // sAmpratamabhrapaTaladhSTAntasamanvitaM vibhASAdvAramAha[bhA. 197] ekkeNaM ekkadalaM, tahiM kathaM biIeNa bahutaragA / taieNa chAiyaMtaM, tillaM - bilamAduvAehiM // 55 vR- ekena cchatrakAreNa trayANAmAtmIyaziSyANAM catrAcchAdanArthamabhrapaTalAni dattAni 'chatrANyAcchAdayata' / tatraikena ziSyeNa ekamabhrapaTaladalaM tatra cchatre kRtam, dvitIyenA''tmIyacchatre bahutarANi dvi-tri- catuHprabhRtIni abhrapaTalAni lApitAni tRtIyena ca bahUnyabhrapaTalAni dattvA tailA -'mlAdibhirupAyaistacchatraM sarvAtmanA''cchAditam / kimuktaM bhavati ? - tAnyabhrapaTaladalAni lApitAni tailA -'mlAdibhistImitvA sarvathA nirbhedaM kRtam / eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaHprathamaziSyasadRzo bhASakaH, dvitIyaziSyasadRzo vibhASakaH // [ bhA. 198] egapae u dugAI, jo atthe bhaNai sA vibhAsA u / asai ya Asu ya dhAvai, na ya sammai tena Aso u //
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 bRhatkalpa-chedasUtram - 1 vR tathA cAha-ya ekasmin dvi-trAdInarthAn vakti, yathA'znAtItyazvaH, yadi vA''zu dhAvati na ca zrAmyatItyazcaH, eSa vibhASakaH, tasya bhASaNaM vibhASA / tRtIyaziSyasadRzo vyaktikaraH / uktaJca- paDhamasariccho bhAsago, biiya vibhAso ya taiya vittikaro / iti / samprati madhSTAntopetaM vArttikadvAramAha / [bhA.199] sAmAiyassa atyaM, puvvadhara samattamo vibhAsei / cauro khalu maMkhasuyA, vattIkaraNammi AraNA / / vR- yaH sAmAyikasyArthaM 'pUrvadharaH' caturdazapUrvadhArI san samastam 'o' iti pAdapUraNe vibhASate, yataH paraM kimapi na vaktavyamasti sa vyaktikaro vArttikakara ityekArthau / tasmiMzca vyaktikaraNe catvAraH khalu maGkhasutA AharaNAni // tAnyevAha [ bhA. 200 ] phalagikko gAhAhiM, biio taio ya vAiyattheNaM / titri vi akuTuMbabharA, tigajoga cautthao marai // vR- catvAro maGkAH / teSAmekaH phalakaM gRhItvA hiNDate, na gAthA uccarati, nApi vAcA kamapyarthaM bhASate sa na kiJcillabhate / dvitIyo na phalakaM gRhNAti, kevalaM gAthAH paThan hiNDate so'pi na kiJcillamate / tRtIyo na phalakaM gRhNAti, nApi gAthA uccarati, paraM vAcA kamapyarthaM bhASate so'pi na kiJcillabhate / caturthastu phalakaM gRhItvA gAthAH paThan tAsAmarthaM ca bhASamANo hiNDate, sarvatra labhate / AdyAstrayo'kuTumbabharAH, caturtha 'trikayoge' trikayogasamprayuktaH kuTumbabharaH / eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaH vyaktAvapi catvAro bhaGgAH- ekasya sUtramAyAti nArtha, dvitIyasyArtho na sUtram, tRtIyasya sUtramapyAyAti artho'pi caturthasya na sUtraM nA'pyarthaH / atra dvAvAdyau caturthazca AdyatrimaGkhapuruSavanna mokSa lakSaNasvakAryaprasAdhakAH, tRtIyastu caturthamaGkavadAtmano mokSaprasAdhakaH / / Aha samprati kIdRzo vyaktikaraH ? ityata Aha [bhA. 201] je jammi juge pavarA, tesi sagAsammi jena uggahiyaM / parivADINa pamANaM, vucchaM vattIkaro sa khalu // vR- ye yasmin yuge 'pravarAH' pradhAnAH teSAM 'sakAze' samIpe 'yena' grahaNa-dhAraNAsamarthena avagRhItam, katibhi paripATIbhiH ? ityata Aha-paripATInAM parimANamagre vakSye, sa khalu tadA vyaktikaraH // atra ziSyaH prAha [bhA.202] nikkhecA ya niruttANi jAya kahaNA bhave pagAsassa / jaha risabhAIyA''haMsu kimevaM vaddhamANo vi / / vR-ye nikSepAH catuSka-saptakAdayaH, yAni ca niruktAni sUtrA - 'rthayoranantaramuktAni, yo ca caturbhiranuyogadvAraiH 'prakAzasya' arthasya kathanA, cazabdAdekArthikAnAmapi yA ca kathanA, etAni yathA 'RSabhAdayaH' trayoviMzatisthIrthakarA AkhyAtavantaH tathA kimevaM bhagavAn vardhamAnasvAmyapyAkhyAti ? kiM vA'nyathA ? iti ucyate - tathaiva / / nanu te uccatarAH, bhagavAn vardhamAnasvAmI punaH saptaranipramANaH, tataH kathaM tasya tathaivAkhyAnam ? ata Aha[ bhA. 203 ] dhiya saMghayaNe tullA, kevalabhAve ya visabhadehA vi / kevalanANaM taM ciya, pannavaNijjA ya carame vi //
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 203] kR-yathA viSamadehAapi tIrthakRto dhRti-saMhanane kevalabhAveca tulyAH tathA prarUpamAyAmapi tulyAH / yataH 'carame'pi' bhagavati vardhamAnasvAmini tadeva kevalajJAnaM ta eva ca prajJApanIyA bhAvA ye RSabhAdInAm, tataH kathaM na tulyA prarUpaNA? |yastu vizeSastamupadarzayati[bhA.204] nAyajjhayaNAharaNA, isibhAsiyamo painagasuyA y| ee huMti aniyayA, niyayaM puNa sesamussannaM / / vR- jJAtAdhyayaneSu yAni AharaNAni-dRSTAntAH te hi kadAcitta eva bhaveyurye RSabhAdibhirupanyastAH, kecidanyathA vA ye pratyutpannA iti / tathA yAni RSibhASitAni prakIrNakazrutAni ca etAni aniyatAni' kadAcidbhavanti kadAcina bhavanti; yAni ca bhavanti tAnyapi kadAcit tathArthayuktAni kadAcid anyathArthopetAni / zeSaM puna 'utsannaM' prAyeNa niyatam / / Aha kaH punaratra dRSTAnto yathA vardhamAnasvAmyapi tathaivAkhyAti ? iti dRSTAntamAha[bhA.205] jaha savvajanavaesuM, ekkaM ciya sagaDavattiNipamANaM / visamANi yavatthUNI, sagaDAINaM taha niruttA / / vR- yathA zakaTAdInAm, AdizabdAd, gantryAdiparigrahaH, yadyapi 'viSamANi vastUni' keSAJcinmahAnti keSAJcit kSullakAni tathApi sarveSvapijanapadeSu ekamevatadA tadA zakaTavarttinyAH pramANam, sarvatrAkSANAM caturhastapramANatvAt tathA niruktAni, upalakSaNametat, nikSepAdIni ca prarUpaNAmadhikRtya tulyAni / Aha nanvavazyaMpUrvarathAnAM sampratirathanAM ca vistarasyAsti vizeSaH, evaM mahApramANAnAMpUrvamanuSyANAmalpapramANAnAmadhunAtanamanuSyANAMcavizeSo bhavati, tata Aha[bhA.206] jai viya vatthU hInA, pubvillarahehiM saMpayarahANaM / taha vi jugammi jugammI, sahatyacauhatthagA akkhA / / vR-yadyapipUrvatanarathebhyaH sAmpratarathAnAMvastUni hInAnitathApiyugeyuge sarvatrA''tmahastena caturhastakA akSAH, tataH sarveSvapi janapadeSvekaM zakaTavarttinyAH pramANam / tathA yadyapi pUrvakAle mahApramANA manuSyAH sampratikAle tvalpapramANAH, tathApi sarveSAM tadeva kevalajJAnaM tadeva saMhananaM taevaca prajJApanIyA bhAvA ititulyAprarUpaNA / / nanu paJcadhanuHzatikaprabhRtInAM mahAnti indriyANi, tena teSAMprabhUtatarakSetre viSayopalambhavizeSaH tathA kevalopalambhavizeSo'pi syAd ? ata Aha[bhA.207] purimehi jai vi hInA, iMdiyamAnA u saMpayanarANaM / taha viya siM uvaladdhI, khittavibhAgeNa tullA u|| vR. 'pUrvebhyaH' pUrvakAlabhAvibhyaH puruSebhyo yadyapi 'sAmpratanarANAM' sampratimanuSyANAmindriyamAnAni hInAni tathApyAtmAGgulamadhikRtya kSetravibhAgenaiSAM tulyA upalabdhi / tathAhizrotrAdIndriyapramANaM zrotrAdIndriyaviSayapramANaM cA''tmAGgulataH, tacca yathA pUrvamanuSyANAM dvAdazayojanAdikaM kSetrapramANaM tathA'dhunAtanamanuSyANAmapi / tathA coktam- soiMdiyassa NaM bhaMte! kevaie visaepannatte? goyamA! jahanneNaMaMgulassaasaMkhijjaibhAgAo ukkoseNaM bArasahiMto joyaNehito acchinnepoggale puDhepaviTThAtisadAtisuNeti ityAdievaMhInA-'dhikazarIrapramANatve'pi kevalenopalambhastulya eveti na kazciddoSaH / anyacca zarIrAzritAnIndriyANi, tataH zarIrapramANaviSaye tadAzritAnAmindriyANAmapi pramANavizeSabhAvAt tdvissykssetroplmbhvishessH||
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1gataM niruktadvAram / adhunA vidhidvArAvasaraH, tatra prathamato vidherekAthikAnyAha[bhA.208] anupuvvI parivADI, kamo ya nAyo ThiI ymjjaayaa| hoi vihANaM ca tahA, vihIe egaTThiyA huMti / / vR-AnupUrvI paripATI kramo nyAyaH sthiti maryAdA vidhAnamityetAni vidherekAthikAni bhavanti / / tatra yena vidhinA'nuyogaH karttavyastamAha[bhA.209]suttattho khalu paDhamo, biio nijjuttimIsio bhaNio / taio ya niravaseso, esa vihI bhaNiya anuyoge|| vR-prathamasya zrotuH prathamaM tAvat sUtrArtha kathanIyaH / yathA-"no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINavAAme tAlapalaMbe abhinne paDigAhittae" iti suutrm|asyaarth-niti pratiSedhe, 'na kalpate' navartate ityarthaH, naiSAM grantho vidyata iti nirgranthAH teSAm, vA vibhASAyAm, nirgranthInAM vA, 'Amam' apakvam, talo vRkSaH, tale bhavaM tAlaM phalamityarthaH, pralamba-mUlam, tadapi tasyaiva talavRkSasya pratipattavyam, tataH samAhAraH, 'abhinnam' avyapagatajIvaM pratigrahItumiti / evaM tAvat kathayitavyaM yAvadadhyayanaparisampAti / tato dvitIyasyA paripATyAM niyuktimizritaH' pIThikayA sUtrasparzikaniyuktyA ca samanvitaH, so'piyaavddhyynprismaaptistaavtkthniiyH| 'tRtIyaH tRtIyasyAMparipATyAmanuyogoniravazeSovaktavyaH, pada-padArtha-cAlanA-pratyavasthAnAdibhi saprapaJcaM samastaM kathayitavyamiti bhAvaH / eSa vidhiranuyoge grahaNa-dhAraNAdisamarthAn ziSyAn prati veditavyaH / / mandamatIna prati prakArAntareNA'nuyogavidhimAha[bhA.210] mUyaM huMkAraM vA, bADhakkAra paDipuccha vImaMsA / tatto pasaMgapArAyaNaMca pariniTTha sttme|| vR-prathamato mUkaM zRNuyAt, kimuktaM bhavati ? prathamazravaNe saMyatagAtrastUSNImAsIta / tato dvitIye zravaNe huGkAraM dadyAt, vandanaM kuryAdityarthaH / tRtIye 'bADhakAraM kuryAt' 'bADhamevametat, nAnyathA' iti prazaMsedityarthaH / caturthe gRhItapUrvA-'parasUtrAbhiprAyo manAk pratipRcchAM kuryAt, yathA 'kathametad ?' iti / paJcame gRhItapUrvA-'parasatrAbhiprAyo manAk taduttarottaraguNaprasaGgaH pAragamanaM cA'sya bhavati / tataH saptame pariniSThA, guruvadanubhASata ityrthH| yata evaM mandameghasAM zravaNaparipATyA vivakSitAdhyayanArthAvagamaH tatastAn prati saptavArAn anuyogo yathApratipatti kartavyaH / / atra parAvakAzamAha[bhA.211] coei rAga-dosA, samattha pariNAmage pruuvnnyaa| eesiM nANattaM, vucchAmi ahaanupubbiie|| vR-ziSyaH 'no (gho] dayati' praznayati-'samarthe'-grahaNa-dhAraNAsamarthe tathA pariNAmake, upalakSaNametat, grahaNa-dhAraNA'samarthe'tipariNAmake'pariNAmake cayAprarUpaNA tayA yuSmAkaM rAgadveSau prasajataH / tathAhi-tisRbhiH paripATIbhirekAn grAhayato rAgaH, aparAn saptabhiH paripATIbhirdAhayatodveSaH; tathA pariNAmakAngrAhayatorAgaH, itarAnatipariNAmakA-'pariNAmakAn pariharatazca dveSaH / eteSAM' grahaNa-dhAraNAsamarthA-'samarthAnAMpariNAmakAdInAM ca yathA''nupUrvyA krameNa nAnAtvaM vakSye / / tatra pratijJAtameva nirvAhayan prathamato grahaNa-dhAraNAsamarthA-'samarthAn
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 211] prati rAga-dveSAvAha[bhA.212] maccharayA avimuttI, pUyAsakkAra gacchaiya khino| doso gahaNasamatthe, iyare rAgo u vuccheyo|| vR-grahaNa-dhAraNAsamarthaM ziSyaM tisRbhiH paripATIbhigrahiyata etAvanti kAraNAni syuHeSa bahuzikSito mama sapano bhaviSyati, tato matsaratayA tisRbhiH paripATIbhistasya grahaNam, anyathA ekayA paripATyA taM grAhayet / 'avimukti' iti eSa sUtrA-'rtheSu samApteSu mAM mokSyate, itarathAtuziSyaparivAratvena vartata ityvimuktikaarnnm| athavA gRhItasUtrA'rthasyAsya pUjAsatkAro bhvissyti| khinnovA parizrAnto'nyaM gaNaM gmissyti| "voccheya(yo)"ttimadvasataucAnuyogasya vyavacchedo bhaviSyati, anyasya tthaavidhshissysyaabhaavaat|evN kAraNAni cAnuyogasya vyavacchedo bhaviSyati, anyasya tathAvidhaziSyasyAbhAvAt / evaM kAraNAni sambhAvya grahaNa-dhAraNAsamarthe tisRbhiH paripATIbhiranuyogaM vadato dveSaH / 'itarasmin' jaDe rAgaH, yathAtadavabodhamanuyogasya pravartanAt / / atrA''cArya prAha[bhA.213] niravayavo na hu sakko, sayaM pagAso u sNpyNseuN| kuMbhajale vihu turiujjhiyammi nahu timmae liTU / / vR-'na hu' naiva sUtrasya prakAzaH' artha 'sakRd' ekayA paripATyA 'niravayavaH' samastaH sampradarzayituM zakyaH, tasya grahaNa-dhAraNAsamarthasyApi tathA'vadhArayitumazakyatvAt / etadeva prativastUpamayA draDhayati-nahi kumbhajale'pi tvaritamujjhite leSTusarvAtmanA timyate, evameSo'pi, grahaNa-dhAraNAsamartho'pi naikayA paripATyA'vadhArayitumIza iti tisRbhi paripATIbhiranuyogakathanamityadoSaH / / sAmpratamatipariNAmakA-'pariNAmakAn pariharato dveSAbhAvamAha[bhA.214] sutta-'tthe kahayaMto, pArokkhI sissmaavmuvlbbh| anukaMpAe apatte, nitahai mA viNassijjA / vR-'parokSI' parokSajAnopetaH ziSyebhyaH sUtrA-'au~ kathayan vinayA-'vinayakaraNAdinA teSAMziSyANAM bhAvam-abhiprAyamupalabhya apAtrANi' apAtrabhUtA ziSyAnanukampayA nirmUhayati' apavadati-na tebhyaH sUtrA'au~ kathayati, zrutAzAtanAdinA mA vinazyeyuriti kRtvA / / atraivArthe dRSTAntamA(ntAnA)ha[bhA.215] dAruM dhAuM vAhI, bIe kaMkaDuya lakkhaNe suminne| egateNa ajogga, evamAI udAharaNA / / vR-'ekAntenAyogye' apariNAmake'tiparaNAmakeca dArudhAtuH vyAdhi bIjAni kAGkaTako lakSaNaM svapna ityevamAdIni 'udAharaNAni' dRSTAntAH / tatra dAruSTAntamAha[bhA.216] ko doso eraMDe, jaM rahadAruMna kIrae ttto| ko vA tinise rAgo, uvajujjairahaMgesu // vR-'eraNDe' eraNDadrume ko dveSo yat tasmAt 'rathadAru' rathayogyaM dAru na kriyate?, ko vA tinize rAgo yadupayujyate sa rathAGgeSu? / / ___ [bhA.217] jaMpi ya dAruMjogaM, jassa u vatthussa taM pi huna sakkA /
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhatkalpa-chedasUtram -1joeumaNimmaviuM, tacchaNa-dala-veha-kussehiM / / vR-'yadapi' vastu 'yasya vastunaH' akSAderyogyaM dAru tadapi takSaNa-dala-vedha-kuzairanirmApya yojayitumazakyaM kintu nirmApya, evamihApIyogyo'piyAvadaktinaiH sUtrairna parikarmitastAvanna kalpaM vyavahAraM vA'dhyApayituM yogyaH / tatra takSaNaM pratItam, dalAni dvidhA tridhA vA kASThasya pATanam, vedhaH pratItaH, kuzo yo vedhe prAntaHpravezyate // samprati dhAtudRSTAntamAha[bhA.218] emeva adhAuMujjhiUNa dhAUNa kuNai AyANaM / naya akkameNa sakkA, dhAumma viicchiyaM kaauN|| vR. "evameva' rAga-dveSau vinA adhAtuM tyaktvA dhAtUnAmAdAnaM karoti, na ca dhAtAvapyakrameNepsitaM kartuM zakyaM kintu krameNa; evamihApyogyAn pariharato yogyAnapi krameNa grAhayato na dveSaH / adhunA vyAdhiSTAntAmAha[bhA.219] suhasajjho jatteNaM, jattAsajjho asajjhavAhI u / jaha roge pAricchA, sissasabhAvANa vi taheva // vR-yathA roge vaidyena parIkSA kriyate, yathA-eSa sukhasAdhyaH, eSa yatnena sAdhyaH, eSa cAsAdhyavyAdhiH yalenApyasAdhyaH / parIkSA'nantaraM ca rAga-dveSau vinA tadanurUpA pravRtti, evaM ziSyasvabhAvAnAmapi tathaiva' rAga-dveSAbhAvena parIkSA kriyate, tadanurUpA ca pravRtti // adhunA bIjaSTAntamAha[bhA.220] bIyamabIyaM nAuM, mottumabIe u karisato sAli / kvai virohaNa jogge, na yAvi se pakkhavAo u / vR-yathA karSako vIjamabIjaM ca jJAtvA abIjAni muktvA 'zAliM' zAlibIjAni vapati, na catasmin virohaNayogye bIje "se" tasya karSakasya 'pakSapAtaH' rAgaH, evmtraapibhaavniiym|| samprati kAGkaTukadRSTAntamAha[bhA.221] kaMkaDue ko doso, jaM aggI taM tu na payaI ditto| ko vA iyare rAgo, emeva ya sUvakArassa / / / vR-ko dveSo'gneH kAGkaTuke yadagnirdIpto'pitaM na pacati?, ko vA itarasmin rAgo yat pAcayati?, naiva kazcit / evamatrApi bhaavniiym||adhunaa lakSaNaSTAntamAha[bhA.222] je u alakkhaNajuttA, kumAragA te nisehiuM iyare / rajarihe anumannai, sAmuddo neya visamo u / / vR-yathA sAmudraH'sAmudralakSaNaparijJAtA rAjJi vyapagatetasya yekumArA alakSaNayuktAstAn niSidhya 'itarAn' lakSaNopetAn rAjyAninumanyate, na ca sa tathA'numanyamAnaH 'viSamaH' rAgadveSavAn, evamatrApi draSTavyam / / svapnadRSTAntamA (ntAnA) ha[bhA.223] jo jaha kahei sumiNaM, tassa taha phalaM kahei tnaannii| ratto vA duTThovA, na yAvi kttavvayamuvei / / vR-yo yathA svapnaM kathayati tasya tathA 'tamAnI' svapnajJAnI svapnaphalaM kathayati, nacasa tathA kathayan rakta iti vA dviSTa iti vA vaktavyatAmupaiti, evmtraapi|| evamekAntenAyogyA ye
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 223] ziSyAsteSAM parihAre rAga-dveSAbhAve dRSTAntA abhihitAH / samprati kAlAntarayogyAnapariNatAn krameNa pariNAmayato rAga-dveSAbhAve dRSTAntamAha[bhA.224] aggI bAla gilANe,sIhe rukkhe karIlamAIyA / apariNayajane ee, sappaDivakkhA udAharaNA / / vR- 'apariNate jane' kAlAntarayogye etAni 'sapratipakSANi' pUrvamayogyatAyAM pazcAd yogyatAyAmityarthaH udaahrnnaani| tadyathA-agnirbAlo glAnaH siMho vRkSaH 'karIlaM' vaMzakarIlam, AdisabdAdvakSyamANahastyAdiSTAntaparigrahaH / / tatra prathamamagnidRSTAntamAha[bhA.225] jaha araNInimmavio, thovo viuliMdhaNaM na cAei / dahiuMso pajjalio, savvassa vi paccalo pacchA / / 1- yathA araNinirmApitaH stoko vahnirvipulamindhanaM na dagdhuM zaknoti, sa eva pazcAt prajvalitaH sarvasyApIndhanajAtasya dahane 'pratyalaH' samarthaH / / [bhA.226] evaM khuthUlabuddhI, niuNaM atthaM apaJcalo ghettuN| soceva jaNiyabuddhI, savvassa vi paccalo pacchA / / vR-evamagnidRSTAntena prathamataH ziSyaH sthUlabuddhi san nipuNamarthaM grahItumapratyalaH / pazcAt sa eva zAstrantaraiH 'janitabuddhiH' utpAditabuddhi sarvasyApi zAstrasya grahaNapratyalo bhavati / / bAlahaSTAntamAha[bhA.227) dehe abhivadaMte, bAlassa u pIhagassa abhivuttttii| aibahueNaviNassai, emeva'huNuTTiya gilaanne|| vR. 'bAlasya dehe' abhivarddhamAne tadanusArema dAtavyasya 'pIhakasya' AhArasyApi (syAbhiH)vRddhirbhavati, dehavRdhanusArataH pIthakamapi kramazo varddhamAnaM dIyate iti bhAvaH / yadi punaratibahudIyatetadAsa vinazyati |glaandRssttaantmaah-evmev' bAlagatena prakAreNAdhunotthite'pi glAne vaktavyam-yathA glAno'pyadhunosthitaH krameNAbhivarddhamAnamAhAraM gRhNAti, ekavAramatiprabhUtagrahaNe vinAzaprasaGgAt / evaM ziSyo'pi krameNa yogyatAnurUpaM zAstramAdatte, prathamata evAtinipuNArthazAstragrahaNe buddhibhaGgaprasakteH // siMhAdiddaSTAntAnAha[bhA.228] khIra-miupoggalehiM, sIho puTTho u khAi aTThI vi| rukkho bivannaokhu, vaMsakarillo ya nahachijjo / / [bhA.229] teceva vivaDhuMtA, huMti achejjA kuhaaddmaaiihiN| taha komalA vi buddhI, bhajai gahaNesu atthesu / / vR-siMhaHprathamataH kSIra-mRdupudgalaiH svamAtrA possyte|tt puSTaH san asthInyapi sa khaadti| tathAvRkSo dviparNo vaMzakarIlam etau dvAvapi prathamatonakhacchedyau, tataH pazcAdabhivarddhamAnau yatastataH kuThArAdibhirapyacchedyau bhavataH / evaM ziSyasyApiprathamataH komalA buddhirbhavati, tataH sA gahaneSvartheSu 'bhajyate' bhaGgamupayAti / krameNa tu zAstrantaradarzanato'bhivarddhamAnA kaThorA kaThorataropajAyate iti na kacidapi bhaGgamupayAti / etadevopadizannAha [bhA.230] niuNe niuNaM atyaM, thUlatthaM thUlabuddhiNo khe|
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -9buddhIvivaddhaNakaraM, hohii kAlena so niuNo / vR-nipuNe nipuNarthaM kathayet, sthUle sthUlamarthaM kathayet / kathambhUtam ? ityAhabuddhivivarddhanakaram / evaM sati sa kAlena nipuNaobhavati, anyathA buddhibhaGgaprasaGgato na syAt / / sAmpratamAdizabdasUcitAn hastyAdIn dRSTAntAnAha[bhA.231] siddhatthae vi giNhai, hatthI thUlagahaNe sunimmaao| saraveha-chijja-pavae, ghaDa-paDa-citte tahA dhme|| vRhastI sthUlagrahaNe sunirmAtaH san pazcAt siddhArthakAnapi gRhNAti / tathAhi-navako hastI ziSyamANaH prathamaM kASThAni grAhyate, tadanantaraM kSullakAn pASANAn, tato golikAH, tato badarANi, tadanantaraMsiddhArthakAnapi / yadipunaHprathamata eva siddhArthakAn grAhyate tato na zaknoti grhiitumiti| evaM svaravedha-patracchedya-plavaka-ghaTakAraka-paTakAraka-citrakAraka-dhamakAca dRSTAntA bhAvanIyAH / te caivam-prathamaMdhAnuSkaH sthUladravyaMvyarddhazikSati, pazcAtsa vAlam, pazcAdatisunirmAtaH svareNApi vidhyati / tathA patracchedyakAryapi prathamamakiJcitkaraiH patraiH zikSyate, tato yadA nirmAto bhavati tadA IpsitaM patracchedyaM kAryate / tathA plavako'pi prathamaM vaMze lagayitvA plAvyate, tataH pazcAdabhyasyan AkAze'pi tAni tAni karaNAni karoti / ghaTakAro'pi prathamataH zarAvAdIni kAryate, pazcAt zikSito ghaTAnapi roti / paTakAro'pi prathamataH sthUlAni cIvarANi zikSyate, tataH suzikSitaH zobhanAnapi paTAn vayati / citrakAro'pi prathamamaNDakaM citrayituM zikSyate, tataH zeSAnavayavAn, pazcAt suzikSitaH sarvaMcitrakarmasamyak kroti|dhmko'pipuurvN zraGgAdIni dhamati, pazcAcchavam / atraivopanayantrAha[bhA.232] jattha maI ogAhai, joggaMjaMjassa tassa taM khe| pariNAmA-5'gamasarisaM, saMvegakaraM sanivveyaM / / vR- yathaite hastyAdayaH krameNa nirmApyante evaM ziSyasthApi yatra matiravagAhate yasya ca yad yogyaM zAstra tasya tat kathayati / kathambhUtam ? ityAha-'pariNAmA-''gamasazaM' yasya yAzaH pariNAmoyasya cayAvAnAgamastatsazam, yathA-IzapariNAmasyedam etAvadAgamasya punridmiti| punaH kiMviziSTaM kathayitavyam ?, ata Aha-saMvegakaraM' siddhirdevalokaH sukulotpattirityAderabhilASaH saMvegastatkaraNazIlaMsaMvegakaram, tathA nArakaH tiryagyoni kumAnuSatvamityAdeviraktatA nirvedastatkaraNazIlaM nirvedakaram // tadevaM yogye'pi krameNa dAne rAga-dveSAbhAva uktH| 'samprati ziSyeSvAcAryeNa pariNAma katvaM parIkSyAnuyogaH karttavyaH, ziSyairapyAcArya parIkSya tasya sakAze zrotavyam' iti ziSyAcAryaparasaparavidhimatidezata Aha[bhA.233] giNhaMta-gAhagANaM, Aisuesu u vihI smkkhaao| so ceva ya hoi ihaM, unogo vannio navaraM // vR- gRhNatAM-ziSyANAM grAhakasya-AcAryasya 'AdisUtreSu' sAmAyikAdiSu yo vidhiH samAkhyAtaH "goNI caMdaNa" ityAdilakSaNaH sa eveha niravazeSo vaktavyaH / yastuziSyANAmanuyogakathane udyogaH' udyamo yathA tisRbhi paripATIbhirathavA saptabhikartavyaH, snvrNsprpnycmupvrnnitH|| gataM vidhidvAram / adhunA pravRttidvAraM vaktavyam / pravRtti pravAhaH prasUtirityekArthA / kathamanuyogaH
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 63 pIThikA - [bhA. 233] pravartate ? iti / sA ca pravRttiddhidhA-dravyato bhAvatazca / tatra dravyataH pravRttimAha[bhA.234] aniutto aniuttA, aniutto ceka hoi u niuttaa| ni(ne] utto aniuttA, uniutto ceva uniuttaa| [bhA.235] niuttA aniuttANaM, pavattaI ahava te vi uniuttaa| __davvammi hoi goNI, bhAvammi jinAdayo huMti / / vR-dravyataH prasave gaudRSTAnto bhavati, bhAve jinAdayaH / tatra gavi dohakena saha catvAro maGgAH, tadyathA-dohako'niyukto gaurapayaniyuktA 1 dohako'niyukto gaurniyuktA 2 dohako niyuktogauraniyuktA 3 dohakogaurapi niyuktaa4|evmaacaary-shissyessvpi bhaGgacatuSTayaMyojanIyam, taccAne yokSyate / tatra tRtIye bhaGge niyukta AcAryoM balAdapyaniyuktAnAM ziSyANAmanuyogaM prvrttyti| yadi vA dvitIye bhaGge te'pi ziSyA niyuktAaniyuktamAcAryamanuyoge pravartayanti / evaM tRtIye dvitIye ca bhaGge'nuyogasya pravRtti / prathame tu sarvathA na bhavati / caturthe pravRtiniH pratipakSA / / tatra goSTAntaviSayaM bhaGgacatuSTayaM vyAkhyAnayati[bhA.236] appaNhuyA ya goNI, neva yaduddhA samujao duddhaM / khIrassa kao pasavo, jai viya sA khIradA dhenU / / vR-gauraprasnutA, naivaca dogyA tAMdogdhusamudyataH, tatoyadyapi sAkSIradAdhenustathApyasmin prathamabhaGge kutaH kSIrasya prasavaH ? naiva kutazcit // [bhA.237] bIe vi natthi khIraM, thevaM va havija eva taie vi| asthi cautthe khIraM, esuvamA Ayariya-sIse / / vR-dvitIye'pi bhane 'dohako'niyukto gaurniyuktA' ityevaMrUpe nAsita kSIram, dohakasyAniyuktatvAt / athavA gauH prasnuteti staneSu galatsu stokaM kSIraM bhavet / evaM tRtIye'pi bhane 'dohakoniyukto gauraniyuktA' ityevaMlakSaNe nAsti kSIraprasavaH, stokaM vA syaaddohkgunnen| caturthe punarbhaGge gaurapi prasnutA dohako'pi niyukta ityasti kSIraprasavaH / eSA upamA' bhaGgacatuSTayAtmikAAcArya-ziSyayorapyanuyogasya prasave veditavyA / tathAhi-AcAryo'pyaniyuktaH ziSyA api aniyuktA iti prathamabhaGge nAstyanuyogasya pravRtti / aniyukta AcArya ziSyA niyuktA iti dvitIye'pi bhaGge nAnuyogaH, aacaayyaarniyukttvaat|| [bhA.238] ahavA anicchamANamavi kiMci ujogiNo pavattaMti / taie sArite vA, hojja pavittI guNite vA / / kR-athavA aniyuktamAcAryamanicchantamapiudyoginaH ziSyAH kiJcitpratipRcchAdibhiranuyogaM kartupravartayanti, tato bhavati dvitIye'pi bhaGge'nuyogasya pravRtti / 'tRtIye' 'AcAryo niyuktaH ziSyAaniyuktAH' ityevaMrUpe nAstyanuyogasya sambhavaH, athavA punaH punaH sArayatyAcArye athavA zrotumanicchantamapi zailasamAnaM kaJcicchotAraM puro vinyasya 'mA nazyatvanuyogaH' iti 'guNayati' guNananimittamanuyogaM kurvati bhavedanuyogaH / atra dRSTAntaH kaalkaacaary| tamevAha[bhA.239] sAgAriyamappAhaNa, suvanna suyasissa khaMtalakkheNa / ___kahaNA sissAgamaNaM, dhUlIpuMjovamANaM ca //
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1vR- ujjenIe nayarIe aJjakAlagA nAma AyariyA sutta-utthovaveyA bahuparivArA viharati / tesiM ajjakAlagANaM sIsassa sIso sutta-'tthovaveo sAgaro nAma suvanabhUmIe viharai / tAhe ajakAlayA ciMteti-'ee mama sIsA anuogaM na suNaMti tao kimeesi majjhe ciTThAmi?, tattha jAmijastha anuyogaM pavattemi, avi ya ee vi sissA pacchA lajjiyA socchihiMti / evaM ciMtiUNa sejjAyaramApucchaMti-kahaM annattha jAmi? tao me sissA suNehiMti, tumaM puna mA tesiM kahejA, jai puna gADhataraM nibaMdhaM karijA to kharaMTeuM sAhejA, jahA-suvanabhUmIe sAgarANaM sgaasNgyaa| evaMappAhittA rattiMcevapasuttANaM gayA suvnnnnbhuumi| tattha gaMtuMkhaMtalakkheNa paviThThA sAgarANaM gcchN| tao sAgarAyariyA khaMta' tti kAuM taM nADhAiyAabbhuTThANAINi (iihiN)| taoatthaporisIvelAe sAgArayarieNaM bhaNiyA-khaMtA ! tubbhaM evaM gamai? AyariyA bhaNaMtiAmaM / 'to khAI suNeha'tti pakahiyA, gavvAyaMtA ya kahiMti / iyare vi sIsA pabhAe saMte saMbhaMtA Ayariya apAsaMtA svvtthmggiuNsijaayrNpucchNti|n kahei, bhaNai ya-tubhaMappaNoAyario na kaheimama kahaM kahei ? |tto AurIbhUehiM gADhanibbaMdhe ekahiyaM, jahA-tubbhaccaeNa nivveeNa suvannabhUmIe sAgarANaM sagAsaM gayA / evaM kahittA te khrNttiyaa| tao te taha caiva uccaliyA suvanabhUmiM gaMtuM / paMthe logo pucchai-esa kayaro Ayario jAi? / te kihiMti ajjkaalgaa|tosuvnbhuumiie sAgarANaM logeNa kahiyaM, jahA-ajjakAlagA nAma AyariyA bahussuyA bahuparivArA ihAgaMtukAmA paMthe vaTuMti / tAhe sAgarA sissANaM purao bhagaMti-mama ajjayA iMti, tesiM sagAse payatthe pucchIhAmi tti / acireNaM te sIsA aagyaa| tattha aggillehiM cchioNtikiM ittha AyariyA AgayA ciTThati ? / nasthi, navaraM anne khaMtA aagyaa| kerisA ? / vaMdie nAyaM 'ee aayriyaa| tAhe so sAgaro lajjio 'bahuM mae ittha palaviyaM, khamAsamaNA yavaMdAviyA' / tAhe avaraNhavelAe 'micchA dukkaDaM' karei 'AsAiya'tti / bhaNiyaMca nena-kerisaM khamAsamaNo ! ahaM vAgaremi? 1AyariyA bhaNaMti-suMdaraM, mA puNa gavvaM karitAsi / tAhe dhUlIpuMjadidvaMtaM kare(ra)ti-dhUlIhattheNaghettuMtisuhANesuoyAreti-jahA esadhUlI ThavijamANI ukhippamANI ya savvastha parisaDai, evaM atyo vi titthagarehiMto gaNaharANaM gaNaharehito jAva amhaM Ayari-uvajjhAyANaM paraMparaeNaM AgayaM, ko jANai kassa kei pajjAyA galiyA?, tA mA gabbaM kAhisi / tAhe 'micchA dukkaDa' karittA ADhattA ajjakAliyA sIsa-pasIsANa anuogaM kheuN|| sampratyakSaragamanikA-sAgArikaH-zayyAtarastasya appaahnnN-sndeshkthnm| svayamAcAryANAM suvarNabhUmau sutaziSyasya-ziSyasyApi ziSyasya sAgarAbhidhAnasya "khaMtalakkhema" vRddhavyAjena gamanam / pazcAcchiSyANAM sAgArikeNa kathanA, yathA-AcAryA suvarNabhUmau sAgarasyAntikaM gtaaH| ttHshissyaannaaNttraagmnm|saagrNgrvmuddhntNprti dhuuliipuopmaanmiti||cturthbhnggmdhikRtyaah[bhaa.240] niutto ubhaukAlaM, bhayavaM kahaNAe vaddhamANo u| goyamamAI visayA, soyavye huMti u niuttaa| vR- 'niyuktaH' ubhayakAlamanuyogaM karoti / 'niyuktAH' ubhayakAlaM zRNvanti / atra kathanAyAM dRSTAnto bhagavAn varddhamAnasvAmI / zrotavye sadA niyuktA ISTAntA bhavanti gautmaadyH||
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 240] gataM pravRttidvAram / idAnIM kena veti dvAramAha[bhA.241] desa-kula-jAi-rUvI, saMghaiNI dhiijuo anaasNsii| avikaMthaNo amAI, thiraparivADI gahiyavako / / vR-yutazabdaH pratyekamabhisambadhyate-dezayutaH kulayuta ityAdi / tatra yo madhyadeze jAto yo vA'rddhaSaDviMzatiSu janapadeSu sa dezayutaH, sa hyAryadezabhaNitiM jAnAti, tataH sukhena tasya samIpeziSyAadhIyataiti tdupaadaanm| kulaM paitRkam, tathAcalokevyavahAraH-ikSvAkukulajo'yam nAgakulajo'yamityAdi, tena yutaH pratipannArthanirvAhako bhavati / jAtirmAtRkI, tayA yuto vinayAdiguNavAn bhavati / rUpayuto lokAnAM guNaviSayabahumAnabhAga jAyate, "yatrAkRtistatra guNA vasanti" iti pravAdAt / saMhananayuto vyAkhyAyAM na zrAmyati / dhRtiyuto nAtigahaneSvartheSu bhramamupayAti / 'nAzaMzI' zrotRbhyo vastrAdyanAkAkSI / 'avikastha naH nAtibahubhASI / amAyI' nazAThyena ziSyAn vaahyti| sthirA-atizayena nirantarAbhyAsataH sthairyamApannAanuyogaparipATayo yasya sa sthiraparipATiH, tasya hi suutrmrthovaanmnaagpiglti| 'gRhItavAkyaH' upAdeyavacanaH, tasya hyalpamapi vacanaM mahArthamiva prtimaati|| [bhA.242] jiyapariso jiyaniddo, majjhatyo desa-kAla-bhAvannU / Asanaladdhapaibho, nANAvihadesabhAsannU // vR. 'jitapariSat' na mahatyAmapi parSadi kSobhamupayAti / 'jitanidraH' rAtrI sUtragarthaM vA paribhAvayanna nidrayA bAdhyate / 'madhyasthaH sarveSu ziSyeSu samacittaH / dezaM kAlaM bhAvaMjAnAtIti deza-kAla-bhAvajJaH, sahidezaMkAlaMbhAvaMca lokAnAM jJAtvAsukhena viharati, ziSyANAMcAbhiprAyAn jJAtvA tAn sukhenAnuvarttayati / 'AsannalabdhapratibhaH' paravAdinA samAkSiptaH zIghramuttaradAyI / nAnAvidhAnAM dezAnAM bhASA jAnAtIti nAnAvidhadezabhASAjJaH, sa hi nAnA dezIyAn ziSyAn sukhena zAstrANi grAhayati / / [bhA.243] paMcavihe AyAre, jutto sutt'tthtdubhyvihnnuu| AharaNa-heu-uvanaya-nayaniuNo gaahnnaakuslo|| vR-paJcavidha AcAraH-jJAnAcAradirUpastasmin 'yuktaH' udyuktaH, svayamAcAreSvasthitasyAnyAnAcAreSu prvrtyitumshkytvaat|suutraa-'rthgrhnnencturbhnggii sUcitA-ekasya sUtranArtha, dvitIyasyArthona sUtram, tRtIyasya sUtramapyartho'pi, caturthasya nasUtraMnASyartha; tatratRtIyabhaGgagrahaNArthaM tadubhayagrahaNam, sUtrA'rthatadubhayavidhIn jAnAtIti sUtrArthatadubhayavidhijJaH / AharaNaM-dRSTAntaH, hetuzcaturvidho yApakAdi yathA dazavaikAlikaniyuktau, yadi vA dvividho hetuH kArako jJApakazca, tatrakArako ghaTasya kartAkumbhakAraH, jJApako yathA-tamasighaTAdInAmabhivyaJjakaH pradIpaH, upanayaupasaMhAraH, nayAH-naigamAdayaH, eteSu nipuNa AharaNa-hetUpanyAsaM karoti, upasaMhAranipuNatayA samyagadhikRtamarthamupasaMharati, nayanipuNatayA nayavaktavyatAvasare samyakprapaJcaM vaiviktayena nyaanbhidhtte| 'grAhaNAkuzalaH' prtipaadnshktyupetH|| [bhA.244] sasamaya-parasamayaviU, gaMbhIro dittimaM sivo somo| [18]5]
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1guNasayakalio jutto, pavayaNasAraM parikaheuM / / vR-svasamaya parasamayaM vettIti svasamaya-parasamayavit, sa ca pareNAkSiptaH sukhenasvapakSaM parapakSaM ca nirvahati / 'gambhIraH' atucchasvabhAvaH / dIptimAn paravAdinAmanuddharSaNIyaH / 'zivaH akopanaH, yadi vA yatra tatra vA viharan kalyANakaraH / 'somaH' zAntaSTiH / guNA:-mUlaguNA uttaraguNAzca teSAMzatAnitaiH klitogunnshtklitH| yuktaH' samIcInaH pravacanasya-dvAdazAGgasya sAram-arthaM kathayitum / kasmAdguNazatakalita iSyate? iti ced ata Aha[bhA.245] guNasuTTiyassa vayaNaM, ghayaparisittu vva pAvao bhaai| guNahINassa na sohai, nehavihUNo jaha paIyo / / vR- yo mUlaguNAdiSu guNeSu susthitastasya vacanaM dhRtaparisiktapAvaka iva "bhAti' dIpyate / guNahInasya tuna zobhate vacanam, yathA snehavihInaH pradIpaH / uktaJca AyAre vaTTato, aayaarplvnnaaasNketo| AyAraparibhaTTho, suddhacaraNadesaNe bhaio / / gata kena veti dvAram / adhunA kasyeti dvAramAha[bhA.246] jai pavayaNassa sAro, attho so tena kassa kaayvyo| evaMguNannieNaM, sabbasuyassA''u desassA // -yadipravacanasyasAroarthastarhisatena evaMguNAnvitena kasya kartavyaH? kiM sarvazrutasya? uta 'dezasya' zrutaskandhAdeH? iti / atra sUrirAha[bhA.247] ko kallANaM nicchai, savvassa vi eriseNa vttvyo| kappa-vyavahArANa u, pagayaM sissANa thijatthaM / / vR-ko nAma jagati kalyANaM necchati? tataH sarvasyApi zrutasyAnuyoga Izena vktvyH| kevalaM kalpo vyavahArazcApavAdabahulastenaitayoranuyoge vizeSata etAzena 'prakRtam' adhikRtamadhikAraH, evaMguNayuktenaiva kalpa-vyavahArayoranuyogaH kartavya ityarthaH / kasmAdevamucyate ? iti cet, ucyate-ziSyANAM sthirIkaraNArtham // tadeva sthirIkaraNaM bhAvayati[bhA.248] esussaggaThiyappA, jayaNANunAto darisayaMto vi / tAsuna vaTTai nUnaM, nicchayao tA akaraNijjA // vR- yadA nAma yathoktaguNazatakalitaH kalpa-vyavahArayoranuyogaM karoti tadA ziSyA evamavabudhyante-eSa svayamutsargasthitAtmA, atha ca kalpe vyavahAre ca yatanayA paJcakAdiparihANirUpayApratisevanAanujJAtAH pradarzayati, tataH pratisevanAyatanayA'nujJAtA apipradarzayan svayaM tAsuna vartate, kintu kevalamutsargamAcarati, tadevaM jJAyate nUnam-nizcayenaitA yatanAnujJAtA api pratisevanAH 'akaraNIyAH' na smaacritvyaaH| kiJca[bhA.249] jo uttamehi pahao, maggo so duggamo na sesANaM / Ayariyammi jayaMte, tadaNucarA keNa sIijjA / / vR-yaH 'uttamaiH' gurubhiH prahataH' kSuNNaH 'mArga' panthAH sazeSANAMdurgamona bhavati, kintu sugamaH / tatra AcArye 'yatamAne' yathoktasUtranItyA prayatnavati tadanucarAH' tadAzritAH ziSyAH
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 249] kena hetunA sIdeyuH ? naiva sIdeyuriti bhAvaH / tata etena kAraNena kalpa-vyavahArayoranuyoge vizeSata etAdRzena prakRtam / / [mA.250] anuogammi ya pucchA, aMgAI kappa chkknikkheko| suya khaMdhe nikkhevo, ikkeko caubviho hoi / / vR-anuyoge'GgAdeH pRcchA vaktavyA, tadanantaraM kalpasya SaTko nikSepaH, tataH zrute skandhe ca ekaikasmin nikSepazcaturvidho bhavati vaktavyaH / eSa dvaargaathaasmaasaarthH|| sAmpratamenAmeva vivarISuH prathamato'nuyoge'GgAdeH pRcchAmAha[bhA.251] jai kappAdanuyogo, kiM so aMgaM uyAhu suyakhaMdho / ajjhayaNaM uddeso, paDivakkhaMgAdiNo bhvo| vR-yadi kalpAdeH AdizabdAdvyavahArasya grahaNam anuyogaH tataH kiMso'Ggam ? utAho zrutaskandhaH? adhyayanam ? uddezovA ? sAamISAMcAGgAnAMpratipakSA bahavo'GgAdayo drssttvyaaH| iyamatra bhAvanA-yadi nAmaitAzenAcAryeNAnuyogaH kalpasya vyavahArasya ca karttavyaH tataH sa kalpo vyavahAro vA kimaGgam aGgAni ? zrutaskandhaH zrutaskandhAH ? adhyayanam adhyayanAni ? uddeza uddezAH? |atra sUrirAha[bhA.252] suyakhaMdho ajjhayaNA, uddesA ceva huMti nikkhippA / sesANaM paDiseho, paMcaNha vi aMgamAINaM // vR-zrutaskandho'dhyayanAniuddezA ete trayaH pakSA bhavanti nikSepyAH sthApyA AdaraNIyA ityarthaH / zeSANAM paJcAnAmapyaGgAdInAMpratiSedhaH / tadyathA-kalpovyavahArovAnAGgaMnAGgAnizrutaskandho no zrutaskandhAH adhyayanaM nAdhyayanAni no uddezaH uddezAH / / [bhA.253] tamhA u nikkhivissaM, kappa-vyavahAramo suyakkhaMdhaM / ajjhayaNaM uddesa, nikkhiviyavvaM tujaMjasya / / vR-yasmAdevaM tasmAt kalpaM nikSepsyAmi vyavahAraM nikSepsyAmi zrutaM nikSepsyAmi skandhaM nikSepasyAmi adhyayanaM nikSepsyAmi uddezaM nikSepsyAmi / yacca yatra nikSeptavyaM nAmAdi catuSprakAraM ssttprkaarNvaattvkssyaami|ttr kalpasyaSaDvidhonAmAdikonikSepaH |yt uktaMprAgadvAragAthAyAm"kappa chakkanikkhevo" vyavahArasya caturvidho naamaadinikssepH|| etayoH svasthAnamAha[bhA.254] AillANaM duNha vi, saTTANaM hoi nAmanipphanne / ajjhayaNassa u ohe, uddesassa'nugame bhnnio| -'AdhayordvayoH' kalpa-vyavahArayoryathAkramaMSaTkasya catuSkasya ca nikSepasya svasthAnaM bhavati nAmaniSpane nikSepe, tataH sa tatra vaktavyaH; tatra kalpasya paJcakalpe vyavahArasya pIThikAyAm / adhyayanasya catuSprakAro nikSepaH oghaniSpanne nikSepe'bhidhAsyate |uddeshsyc 'anugame' upoddhAtaniryuktyanugame bhaNitaH krissyte||smprti "suyakhaMdhenikkhevo" ityAdivyAkhyAnArthamAha[bhA.255] nAmasuyaM ThavaNasuyaM, davvasuyaM ceva hoi bhAvasuyaM / emeva hoi khaMdhe, panavaNA tesi puvvuttaa|
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 bRhatkalpa-chedasUtram -1vR-zrutasya catuSprakAronAmAdiko nikSepaH, tadyathA-nAmazrutaM sthApanAzrutaMdravyazrutaMbhAvazrutaM c| evameva' anenaiva prakAreNaskandhe'picatuHprakAro nikSepaH, tadyathA-nAmaskandhaHsthApanAskandho dravyaskandho bhAvaskandhazca / eteSAM prajJApanA pUrvamAvazyake uktaa'vdhaarnniiyaa||gtN kasyeti dvAram / adhunA tadvAradvAraM vaktavyam[bhA.256] cattAriduvArAI uvakkama nikkheva anugama nayA ya / kAUNa parUvaNayaM, anugama-nijRtti suttassa / / vR- kalpasya catvAryanuyogadvArANi bhavanti, tadyathA-upakramo nikSepo'nugamo nayAzca / eteSAMca prarUpaNA yathA'nuyogadvAre tathA krtvyaa|saac tAvadyAvat sUtrAnugamaH sUtrasparzikaniyuktyanugamazca / anuyogadvArANi nAma anuyogasya arthasya mukhAni upAyA ityarthaH / / Aha kimarthamanuyogadvArANi kRtAni? kimarthaM vA catvAri? ekameva dvAramastu, ata Aha[bhA.257] addAragaM anagaraM, egaddAre ya hoi plimNtho| caudAre tena bhave, desa paese ychiNddiio|| vR- yathA 'advArakam' akRtadvAramanagaram, ekasmiMzca dvAre kRte bhavati 'parimanthaH' nirgacchabhiH pravizadbhizcAzva-hastyAdibhisaGghaTTaH, tena kAraNena tannagaraM cturiNbhvti| tatrApi 'deze' dvArakukSyAdilakSaNe pradeze ca tatra tatrAnekAzciNDikA bhavanti / evamakRtAnuyogadvAramekAntenAgamyam, akRtadvAranagaravat kRtaikAnuyogadvAramapi duradhigamam, kRtaikadvArakanagaravataH tena catvAryanuyogadvArANi kRtAni / gataM taddAradvAram / idAnIM bhedadvAram-yathA nagarasya dezeSu pradezeSuca chiNDikA bhavanti tathA'nuyogasyApi caturNA dvArANAmavAntarabhedAH / tatropakramodvibhedaH, tadyathA-laukikaH zAstrayazca / laukikaH SaDavidhaH-nAmopakramaH sthApanopakramo dravyopakramaH kSetropakramaH kSetropakramaH kAlopramo bhAvopakramazca // tatra nAma-sthApane pratIte / dravyopakramamAha[bhA.258] saccittAI tiviho, uvakkamo dabbi so bhave duviho| parikammaNammi eko, biio saMvaTTaNAe u // vR-noAgamato vyatirikto dravyopakramastravidhaH-'sacittAdi' sacitto'citto mizrazca! ekaiko dvividhaH-parikarmaNi saMvartanAyAM ca / / etadeva vyAkhyAnayati[bhA.259] jena visijjai rUvaM, bhAsA va kalAsu vA vi kosalaM / parikammaNA u esA, saMvaTTaNa vatyunAso u // vR-yena rUpaM viziSyate' viziSTataraM kriyate, yathA suvarNe kaTakarUpatApAdanaM kRSNavarNe vA gauravarNatAjananam; tathA yena bhASA vizeSyate-spaSTavarNoccAraNAdirUpA kriyate, yathA zukasArikAdInAm: yacca vA 'kalAsu' dvAsaptatisaGkhyAsu kauzalamupajanyate eSA parikarmaNA / saMvartanA vastunAzaH, yathA-suvarNe kaTakatvaM bhajyate puruSo vA mAryate / tatra sacitte parikarmaNA yathA-naTasya nepathyaM kriyate, zuko vA pAThyate, puruSo vA dvAsaptatikalA avagAhyate, saMvartanA yathA-puruSo mAryate / acitte parikarmaNA yathA-suvarNe kaTakaM kriyate, saMvartanA-kaTakaM bhajyate / mizreparikarmaNA yathA-sAbharaNo naTo cAruveSaM kAryate, puruSo vAsAbharaNodvAsaptatikalA grAhyate, saMvartanA yathA-sAyudhaH puruSo mAryate / gato dravyopakramaH / samprati kSetropakramamAha
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 260] [bhA.260] nAvAe uvakkamaNaM, hala-kuliyAIhi vA vi khittassa / sammaja-bhUmikamme, pNth-tlaagaaiesuNtu|| vR-yannAvA AdizabdAduDupAdibhizca nadIM tarati, athavAhala-kulikAdibhiryat 'kSetrasya' ikSukSetrAderupakramaNam, yadi vA yat kriyate gRhAdInAM sammArjanaM bhUmikarma vA devakulAdInAm, yacca vA pathaH-mArgasya zodhanam taDAgaM vA khanyate, AdigrahaNenAvaTAdiSu yat parikarma khananAdilakSaNam / eSa samasto'pi kSetropakramaH / / kAlopakramamAha[bhA.261]chaAyaAe nAliyAiva, kAlassa uvakkamo viupstyo| rikkhAIcAresu va, sAva-vibohesuvadumANaM // vR-'chAyayA' zaGkucchAyayA 'nAlikayA' ghaTikayA yaH kAlo jJAyate, yathA etAvAn kAlo gata iti| kiMviziSTaH? ityAha-"viupasatyo' vidaH-vidvAsastaiH prazastaH-prazaMsitaH, yathA suSTu jJAta iti, eSa kAlopakramaH / yadi vA ri(RkSaM-nakSatram AdizabdAdgahaparigrahaH teSAM cAreSu yatparijJAnam, yathA-nakSatramidametAvantaM kAlamazubham, graho vA'mukarAzAvetAvantaM kAlaM sthAyI ityAdi / yacca vA 'drumANAM' zamI-ciJcinikAprabhRtInAM svApe vibodhe ca dRSTe jJAyate, yathAgato'stamAditya udito veti / eSa kaalopkrmH|| bhAvopakramo dvidhA-prazasto'prazastazca / ubhayamapyAha[bhA.262] gaNigA marugI'macce, apasattho bhAvuvakkamo hoi| Ayariyassa u bhAvaM, uvakkamijjA aha pasattho / / vR- aprazastaM saMsAranibandhanatvAdazobhanaM yad bhAvasyopakramaNameSa bhaavopkrmo'prshstH||atrdRssttaantognnikaa custttthiklaapNddiyaa|tiie cittasabhAe savvamanUsajAINaMjAikamma sippANi kuviyapasAyaNaMca lihaaviyN| tAhe jo koi mehuNaTThI ei taMbhaNai-cittasabha piccha jena najai kiMjAIo? keriso vA esa? / tAhe so tattha jAikammaM sippANi kuviyapasAyaNaM ca dudrumavassameva bhaNai jaM jattha sukayaM dukkayaM vA / tAhe sA jANai-amugajAIo, amugaM sippaM jANai, kuviyapasAyaNe dAruNasabhAvo isthinijio vA / evaM nAuMtahA uvcri|| marugIdiTuMto imo-egA marugI / sA ciMtei-kahaM majjha dhIyAo suhiyAo havejjA ? | tao jA jAhe pariNijjai tAhe taM sikkhavei-bhattArassa dukkamittA caDataM paNhIe AhanijjAsu / tattha paDhamAe Ahao pAyaM mahiumAraddho, paricuMbiyA 'hA! dukkhAviya'tti / tAe mAUe sittuN| mAyAe bhannai-dAso bhejAto (dAsabhojjato) esa tv| biiyAe Ahao / soruMTittA uvsNto| mAUe siTTha / sAbhaNati-tumaM pidAsabhogeNaMeyaM bhuMjAhi, paraMmA atiAyataM / taiyAe aahto| ruttttho| pittttiyaa|uttttittaagto|maauue kahiyaM / tIe bhaNiyaM-esa uttamo, cakki ciTTinA, devayamiva uvacarejA, martRdevatAkA hi naarii|pcchaa kahaM kaha vigmittaapsaaio|jhaa-es amhaM kuladhammo, uvAyakaM vA icchiyaM, kougA vA kayaM // amAtyadRSTAnto yathA-egassa ranno AheDaeNaM niggayassa AseNa muttiyaM / paDiniyatto rAyA teneva maggeNA''gao pAsai muttaM taha ceva TThiyaM / tao suciraM niriskhittA ciMtiyamanenajai ittha taDAga hoi to suMdaraM / amacceNa tassa bhAvaM nAUNa taDAgaM khaNAviyaM / taDe pAyavavaNa
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1 saMDANi AroviyANi / annayA ranA niggaeNaM diTTaM, pucchiyaM kasseyaM taDAgaM ? | amaceNa bhaNiyaMtubbhaM / kahaM ? / tao amaceNa savvaM siddhaM / rAyA tuTTho amaJcassa // ukto'prazasto bhAvopakramaH / prazastamAha - AcAryasya yad bhAvamupakrAmati eSa prazasto bhAvopakramaH / / AcAryasya bhAvamupakramya kiM karttavyam ? ata Aha [ bhA. 263] jo jena pagAreNaM, tUsai kAra - vinayAnuvattIhiM / ArAhaNAi maggo, su cciya avvAhao tassa // 70 vR- 'yaH' AcAryo yena prakAreNa 'kAra- vinayAnuvRttibhiH' kAreNavaiyAvRttyAdikaraNena yathApAdau prakSAlanIyA, vizrAmaNA kartavyA, glAnAdInAM nityaM vaiyAvRttyaM karttavyamityAdi; tathA vinayasya yAvanto bhedAsteSAM madhye yAyena vinayenAnuvRtti-sarveSvartheSvapratikUlatA tathA tuSyati tasya tamavazyaM kuryAt / kiM kAraNaM yena yena kRtena tuSyati tat karttavyam ? ata Aha- 'tasya' AcAryasyArAdhanAyA eSo'vyAhataH 'mArga' panthAH // kiJca [bhA. 264] AgAriMgiyakusalaM, jai seyaMvAyasaM vae pujjA / taha viya siMna vikUDa, virahammi ya kAraNaM pucche // vR- AkAraH - digavalokanAdistena iGgitaM parijJAnaM yadantargatasya bhAvasya tatra kuzala AkAreGgitakuzalaH, athavA''kAraH- digavalokanAdiriGgitaM sUkSmaceSTAvizeSastAbhyAmantargatAbhiprAyalakSaNe kuzala AkAreGgitakuzalastaM ziSyaM 'pUjyAH' AcAryA vadeyuH / kiM vadeyuH ? ityAha'zvetaM vAyasaM' yathA parataH zveto vAyasastiSThatIti, tathApi "siM" teSAM pUjyAnAM tad vacanaM sa ziSya : 'na vikuTTayet' na pratiSedhayet, yathA- na bhavatyayaM zvetaH, vAyasaH kRSNa iti kevalaM 'virahe' janApagame ekAnte kAraNaM pRcchet-kathaM tadA gurupAdairupadiSTaM 'zveto vAyasaH' ? iti / tatrA''cAryeNa vaktavyam satyam, na bhavati zveto vAyasaH kintu mayA tvatparijJAnArthamuktam, yathA- kimeSa madvacanaM kopayati navA ? iti / ukto bhAvopakramaH Sa dhadhabhidhAnAJca laukikaH / samprati zAstrayo vaktavyaH, saca bhAve'ntarbhavatIti bhAvopakramatayA tamevAha [bhA. 265 ] bhAve uvakkamaM vA, chavvihamanupuvvimAi vanneuM / jattha samora imaM, ajjhayaNaM tattha oyAre // vR- vAzabdaH prakArAntarasUcane / athavA bhAvopakramaM 'SaDvidhaM' AnupUrvI nAma-pramANavaktavyatA - 'rthAdhikAra - samavatAralakSaNaM varNayitvA yatredamadhyayanaM samavatarati tatrAvatArayitavyam / tadyathA- AnupUrvI tridhA, pUrvAnupUrvI pazcAdAnupUrvI anAnupUrvI ca // tatra[bhA. 266] duNhaM anAnupuvI, na havai puvvAnupuvvio paDhamaM / pacchAnupuvi biiyaM, jai u dasA tena bArasamaM // vR dve evAdhyayane kalpo vyavahArazca na ca dvayoranAnupUrvI bhavati, tato'tra pUrvAnupUrvI vA pratipattavyA pazcAnupUrvI vA / tatra pUrvAnupUrvyA prathamaM pazcAdAnupUrvyA dvitIyam / kecidAcAryA prAhuH- kalpa-vyavahAra-dazA ekazrutaskandhaH, tanmatena yadi dazA api gaNyante tadA pUrvAnupUrvyA prathamaM pazcAnupUrvyA dvAdazamam anAnupUrvyA ekAdikAyA ekottarikAyA dvAdazagacchagatAyAH zreNeranyo'nyAbhyAse yAvanto bhaGgakAH prathamAntimavajastAvanto bhadA draSTavyAH //
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ 71 pIThikA - [bhA. 267] [bhA.267] savvajjhayaNA nAme, osannaM mIsae avataraMti / jIvaguNa nANa Agama, uttara'naMge ya kAle ya / / vR-'nAmni ssddvidhnaamnismvtrti|ssddvidhec nAmni bhAvAH prruupynte| tatra mizrake' kSAyopazamike bhAve samavataranti yataH sarvANyapyadhyayanAni utsannam ata idamapi kSAyopazamikanAmnyavatarati |prmaanndvaarmnggiikRty guNapramANe tadapidvidhAjIvaguNapramANamajIvaguNapramANaM ca, tatrajIvaguNapramANe smvtrti| tadapi jJAna-darzana-cAritrabhedAt tridhA, tatra jJAnaguNapramANe smvtrti| tadapi caturdhA-pratyakSamanumAnamAgama upamAnaMca, ttraa''gme|so'pidvidhaa-laukiko lokottarikazca, tatra lokottarike / so'pi dvidhA-aGgapraviSTo'naGgapraviSTazca, tatrAnaGgapraviSTe / so'pi dvidhA-kAlika utkAlikazca, tatra kAlike / nayapramANe tu na samavatarati, kAlikazrute nayAnAM samavatArAbhAvAt / saGkhyApramANe tukAlikazrutaparimANasaGkhyAyAM samavatarati / / [bhA.268] pajjava puvvuddiDA, saMghAyA pajjava-'kharANaMca / muttUNa pajjavA khalu, saMghAyAI u saMkhijjA / / vR- kalpasya vyAkhyAne'nantAH paryavAH, te ca pUrva-nandyAm- "savvAgAsapaesaggaM savvAgAsapaesehiM anaMtaguNiyaM pajjavakkharaM nipphajjai" ityanenoddiSTAH-kathitAH / saGghAtA dvidhAparyavANAmakSarANAM ca / tatra paryavasaGghAtA anantAstAn 'paryavAn' paryavasaGghAtAn muktvA zeSAH khalu saMcAtAdayaH' akSarasaGghAtAdayaH saGghayeyAH, zlokAH, saGkhyAtA veSTakA ityaadi| [mA.269] ussannaM savvasuyaM, sasamayavattabvayA smoyri| ahigAro kappaNAe, samoyAro jo jahiM esa / / vR. 'utsannaM' sarvakAlaM sarvazrutaM svasamayavaktavyatAyAM samavatarati / arthAdhikAre mUlaguNeSUttaraguNeSu cAparAdhamApannAnAM prAyazcittakalpanAyAm / / samprati yaduktaM 'svasamayavaktavyatAyAM samavatarati' tadidAnI siMhAvalokitenApavadati[bhA.270] parapakkhaM dUsittA, jamhA u sapakkhasAhaNaM kunni| no khalu adUsiyammI, pare sapakhaMjasA siddhI / / vR-parasamayavaktavyatAyAmapyavatarati, yasmAt parapakSaM dUSayitvA svapakSasAdhanaM karoti, na khalvadUSite parapakSe svapakSasyAjasA vyaktA pradhAnA vA siddhirbhavati, tataH parasamayavaktavyatAyAmavatAraH / tadevamidaM kalpAdhyayanamupakrame AnupUAdau yatra yatra samavaratarati tatra tatramavatAritAraH / tadevamidaM kalpAdhyayanamupakrame AnupUvyAdau yatra tatra samavaratarati tatra tatra samavatAritam / / gata upakramaH / samprati nikSepamAha[bhA.271] niklevo hoi tihA, ohe nAme ya suttanipphanne / ajjhayaNaM ajjhINaM, Ao jhavaNA ya tatthohe / / tR-nikSepastrividhaH-odhanippannonAmaniSpannaH suutraalaapknisspnnshc| tatraughanippazcaturvidhaH, tadyathA-adhyayanamakSINamAyaH kSapaNA ca // [bhA.272] ikvikvaMtaM cauhA, nAmAIyaM vibhAsiuM tAhe / bhAve tattha u causu vi, kappajjhayaNaM samoyarai /
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara bRhatkalpa-chedasUtram -1vR-'ekaikam' adhyayanAdikaM yathA anuyogadvAre tathA nAmAdInAM bhedatazcaturdhA vibhASya caturdhvapi tatra' teSvadhyayanAdiSu 'bhAve' bhAvaviSaye tu kalpAdhyayanamidaM samavatarati / / gata oghaniSpanno nikSepaH / samprati nAmaniSpannamAhu[bhA.273] nAme chavviha kappo, davve vAsi-parasAdiehiM tu / khette kAle jahuvakkamammi bhAve u paMcaviho / / vR-nAmaniSpanne nikSepe kalpa iti nAma / sa ca SoDhA, tadyathA-nAmakalpaH sthApanAkalpo dravyakalpaH kSetrakalpaH kAlakalpobhAvakalpazca tatra nAma-sthApane prtiite| dravyakalpoyena vAsIparazvAdinAdravyeNakalpyatetadraSTavyam / kssetrklpoythaakssetropkrmH|kaalklpoythaakaalopkrmH| bhAvakalpaH 'paJcavidhaH' paJcaprakAraH / / tamevAha[bhA.274] chavviha sattavihe vA, dasaviha vIsaivihe ya bAyAlA | jassa u nasthi vibhAgo, suvvatta jalaMdhakAro se|| vR-bhAvataH kalpaH SaDvidhaH saptavidho dazavidho viMzatividho dvAcatvAriMzadvidhazca / ete paJcApiprakArAH paJcakalpe vyAkhyAtAstathA jJAtavyAH / yasya tveSaH 'vibhAgaH paJcaprakArabhAvakalpaparijJAnaM nAsti 'se' tasya suvyaktaM jaDAndhakAraH / / gato nAmaniSpanno nikSepaH / samprati sUtrAlApakaniSpannaM pratyAha[bhA.275] patto vina nikkhippai, suttAlAvassa ittha nikkheko| suttAnugame vucchaM, iti atthe lAghavaM hoi|| vR-yadyapisUtrAlApakasya nikSepaH 'prAptaH' prAptAvasarastathApisaprApto'pi atra'nikSepaprakrame nanikSipyate, kintvito'stitRtIyamanuyogadvAramanugamaiti tatra sUtrAnugame vakSye / yataH 'iti evaM sati arthe lAghavaM bhavati / tathAhi-sUtrAlApakanikSepaH sUtragatAnAmAlApakAnAM nikSepaH, teca sUtragatAAlApAH sUtresati sambhavanti, tataH sUtrAnugama eva tannikSepojyAyAn, ihatutanikSepakaraNe mahatpratipattikaSTam / anugame ca trINi dvArANi, tadyathA-lakSaNaM tadarhA parSat sUtrArthazca / prathama lakSaNadvAramAha[bhA.276] lakkhaNao khalu siddhI, tadabhAve taM na sAhae atthaM / siddhamidaM savvattha vi, lakkhaNajuttaM suyaM tena // -ihalakSaNahInaM sUtrana bhavati, yato lakSaNayuktasya sUtrasyArtha lakSaNahInasya tvarthAbhAvaH, tato yannimittamupanibaddhaM sUtraM tasyAprasiddhireva / tathA cAha-lakSaNataH khalu vivakSitasyArthasya siddhi, 'tadabhAve' lakSaNAbhAve 'tat' sUtraM na sAdhayati vivakSitamartham / idaM ca 'sarvatrApi' loke siddham-yat kiJcinmaNyAdi dravyaM lAbhArthaM krItaM tallakSaNahInaM lAbhaM na sAdhayati / tena kAraNena lakSaNayuktaM sUtramipyate ||ath kIzaM lakSaNayuktaM sUtram ? ata Aha[bhA.277] apparagaMtha mahatthaM, battIsAdosavirahiyaM jNc| ___lakkhaNajuttaM suttaM, aTThahi ya guNehi uvaveyaM / / vR-'alpagrantham' alpAkSaram mahArtham, atra catvAro bhaGgAH-alpAkSaramalpArtham yathAkArpAsAdikam, alpAkSaraM mahArtham yathA-sAmAyika-kalpa-vyavahArAdi, mahAkSaramalpArtham yathA
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 277] 73 "jIbhUte iti vA aJjaNe iti vA" ityAdibhirbahubhirakSarairvarNavyAvarNanam, mahAkSaraM mahArtham yathAdRSTivAdaH / tatra yad alpAkSaraM mahArthaM tAdRzaM sUtramiSyate / tathA yad dvAtriMzaddoSavirahitaM tadiSyate / te ca dvAtriMzaddoSA vakSyamANAH / tathA'STabhirguNairvakSyamANairyad upetaM tadiSyate / evambhUtaM sUtraM lakSaNayuktam / / adhunA dvAtriMzaddoSAnAha [bhA. 278] aliyamuvaghAyajaNayaM, avatthaga niratthayaM chalaM duhilaM / nissAramahiyamUNaM, punaruttaM vAhayamajuttaM // vR- alIkaM dvividham-abhUtodbhAvanaM bhUtanihnavazca / tatrAbhUtodbhAvanaM yathAzyAmAkatandulabhAtro jIva ityAdi / bhUtanihnavo yathA nAsti jIva ityAdi 1 / 'upadhAtajanaka' yat parasyopadhAte varttate, yathA- "na mAMsabhakSaNe doSaH " ityAdi 2 | 'apArthakaM yasyAvayaveSvartho vidyate na samudAye, asambaddhamityarthaH, yathA "zaGkhaH kadalyAM kadalI ca bheryAm" athvaa|| 3 // vaMjulapupphummIsA, uMbara- vaDakusumamAliyA surabhI / varaturagassa virAyai, olaiyA aggasiMgesu / / 'nirarthakaM' yasyAvayaveSvartho na vidyate, yathA- DitthaH DavitthaH vAjanaH 4 / chalaM yathAastyAtmA yadyasti AtmA tarhi yad yadasti sa sa AtmA prApnoti, navakambalo devadatta ityAdi vA 5 / droNazIlaM guhilaM yat puNya-pApApalapanAdi, yathA- etAvAneva loko'yaM, yAvAnindriyagocaraH / ityAdi 6 / 'nissAraM ' yatra sAraH - artho na vidyate, yathA- asthi- carmazilApRSThaM vRddhAH 7 / 'adhikaM' yat paJcAnAmavayavAnAmanyatareNa samadhikam 8 / 'Unam' eSAmanyatamena hInam 9 / punaruktaM trividham-arthapunaruktaM yathA-saindhavamAnaya lavaNaM saindhavamAnayetyAdi, ubhayapunaruktaM yathA-kSIraM kSIram 10 | 'vyAhataM ' yatra pUrvamapareNa bAdhyate, yathA- karma cAsti phalaM cAsti, bhoktA nAsti ca nizcayaH / 11 / 'ayuktaM' yad budhyA vicintyamAnaM na yukti sahate, yathA teSAM kaTataTabhraSTairgajAnAM madabindubhiH / prAvarttata nadI ghorA, hastyazvarathavAhinI / / 12 / [bhA. 279 ] kamabhinna vayaNabhinnaM, vibhattibhinnaM ca liMgabhinnaM ca / anabhihiyamapayameva ya, sabhAvahINaM vavahiyaM ca // vR-kramabhinnaM yathA-dharaNIdharendra-candra-padma-sAgarAn gambhIra-nayana- mukha-bala- sthairyaguNairjayati 13 | 'vacanabhinnaM' yatraikavacanaprasaGge dvivacanaM bahuvacanaM vA kriyate, dvivacana bahuvacanavyatyAso vA 14 / 'vibhaktibhinnaM' yatra vibhakteranyathA prayogaH 15 / 'liGgabhinnaM' yatra straliGge pulliGgaM napuMsakaliGgaM vA kriyate, evaM zeSayorapi draSTavyam 16 / 'anabhihitaM' nAma yat svasamaye'nuktamAtmana icchayA bhaNyate 17 / 'apadaM' nAma yatra gAthApade gItikApadaM vAnavAsikApadaM vA kriyate 18 / 'svAbhAvahInaM' yasya yo yatrAtmIyaH savabhAvastena tat zUnyamabhidhIyate, yathA-sthiro vAyuH 19 / 'vyavahitaM' nAma yatra kiJcid nirddizyA'nyad vistareNa varNayitvA punastat prakRtamabhidhIyate 20 // [bhA.280] kAla-jai-cchavidoso, samayaviruddhaM ca vayaNamittaM ca / atthAvattadoso, havai ya asamAsadoso u / vR- kAladoSo yatrAtItA 'nAgata-varttamAnakAlavyatyAsakaraNam 21 / yati nAma
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ lA bRhatkalpa-chedasUtram -1vizrAmastasyadoSoyatidoSaH, yatra zloke gAthAyAM vRtte vA svalakSaNaprAptaH pacchedona kriyate'sthAne vA kriyate, jayati jaINaM pavaro, guNanigaro naannkirnnujjoo| loIsaro munivaro, sirivacchadharo mahAvIro // 22 // chavidoSo nAma yatra paruSA chavi kriyate 23 / samayaviruddhaM yathA-vaizeSiko brUte pradhAna kAraNam jaino vadati 'nAstijIvaH' ityAdi 24 // vacana mAtraM yathA-kazcitkIlakaM nihatya brUyAtidaM lokamadhyamityAdi 25/arthApati doSo yathA brAhmaNonahantavyaH arthAdApannaM zeSajano hantavyA iti 26||asmaas doSaH yatra samAse prApte samAsarahitAni padAni bhaNyante 27 / [bhA.281] uvamA-rUvagadoso, parappavattIya saMdhidoso y| ee u suttadosA, battIsaM huMti nAyavvA // vR. upamA doSo yathA kAjikamiva brAhmaNasya surA peyA 28|rupkdosso yathA - parvato rUpyamAna AtmIyairaGgaiH zUnyo varNyate 29 / 'parapravRttidoSaH' yatra subahumapyarthaM varNayitvA nirdezaM na karoti 30 / 'padadoSaH' syAdhante tivAdyante vA syAdyantaM karoti 31 / 'sandhidoSaH' yatra bhavannapi sandhirna kriyate visargalopaM vA kRtvA punaH sandhiM karoti 32 / ete dvAtriMzatsutradoSA bhavanti jnyaatvyaaH|| aSTabhirguNairupetamityuktam atastAnevASTau guNAnAha[bhA.282] nidosaM sAravaMtaMca, heujuttamalaMkiyaM / uvaNIyaM sovayAraMca, miyaM mahurameva y|| vR-nirdoSaM 1 sAravat 2 hetuyuktam 3 alaGka tam 4 upanItaM 5 sopacAraM 6 mitaM 7 madhuram 8 iti / / tatra nirdoSAdipadavyAkhyAnArthamAha[bhA.283] dosA khalu aliyAI, bahupajjAyaM ca sAravaM suttaM / sAhammeyaraheU, sakAraNaM vA vi heujuyaM / / vR-doSAH khalvalIkAdayaH prAgabhihitAstairvarjitaM nirdoSam 1 / sAravadnAma 'bahuparyAyam' ekaikasminnabhidheye yatrAnekAnyabhidhAnAnItyarthaH 2 / hetuyuktaM sAdhamyeNa vaidhamyeNa vA hetunA yuktam, athavA hetuH kAraNaM nimittamapyanarthAntaram, tatoyat sakAraNaMtadhetuyuktamiti, yathA"suttattaM seyaM jAgariyattaM vA seyaM" ityAdi 3 // [bhA.284] uvamAi alaMkAro, sovaNayaM khalu vayaMti uvanIyaM / ___ kAhalamanovayAraM, daMDagamamiyaM tihA mahuraM / / vR-alaGkRtaM ytropmaadirlngkaarH| tatropamAyuktam, yathA-"sUreva seNAisamatamAuhe"! AdigrahaNena niyamA akkharalaMbho, mAukkamaniTTharaM chviijmgN| mahurattaNamatthaghaNattaNaM ca sutte alaMkArA / / iti parigrahaH 4 / upanItaM khalu vadanti 'sopanayaM sopasaMhAram 5 / anupacAraM nAma yat 'kAhalaM phalguprAyam, tad viparItaM sopacAram6mitaM padaiH zlokAdibhirvA, amitaM dnnddkaiH7| ___
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA.284] madhuraM tridhA-sUtramadhuramarthamadhuramubhayamadhuram 8 / etairaSTabhirguNairupetam / / cazabdAt[bhA.285] appakkharamasaMdiddhaM, sAravaM vissaomuhaM / atyobhamaNavajaMca, suttaM savvatrubhAsiyaM // vR-alpAkSaramasandigdhaMsAravad vizvatomukhaM astomaM stobhakaritaM anavadyam itthambhUtaM sUtraM sarvajJabhASitam / / tatrAlpAkSaraM pratItam / asandigdhAdipadavyAkhyAnArthamAha[bhA.286] atthesu dosu tIsuva, sAmannabhihANao u saMdiddhaM / jaha siMdhavaMtu ANaya, atthabahuttammi sNdeho| vR- yasminnarthe'bhidhIyamAne dvayostraSu cArtheSu sAmAnyAbhidhAnataH sanheda upayate tat sandigdham, yathA-saindhavamAnayetyukte kiMvastrasya grahaNam? AhozcitpuruSasya? utAho lavaNasya? ityarthaHbahutve sandehaH / sAravatnavanItabhUtam / vizvatomukhaM yatsarvato'dhikRtamarthaM prycchti|| [bhA.287] uya-vaikAroha ttiya, hIkArAI yathobhagA huMti / vajaM hoi garahiyaM, agarahiyaM hoi anavajaM // vR.astobhA-'navadyayovyArkhayAnamAha-"uyaityAdi" uta-vai-hA-hiprabhRtInAmakAraNaprakSepAH stobhakAH tadrahitamastobhakam / avadyaM bhavati garhitaM tapratiSedhAdagarhitamanavadyam / / evaMguNajAtIyaM sUtraM kathamuccaritavyaM paThanIyaM vA? tata Aha[bhA.288] ahIna'kkharaM anahiyamaviccAmeliyaM avAiddhaM / akkhaliyaM ca amiliyaM, paDiputraM ceva ghosajuyaM / / vR-ahInAkSaram / 'anadhikam adhikAkSararahitam / avyatyAneDitaM' nAma yadasthAnena padaghaTanam, yathA- prAptarAjyasya rAmasya, rAkSasAH pralayaM gatAH / ityatra "prAptarAjyasya rAmasya rAkSasAH" ityaaditdrhitm|ydi vA'nyAnyadarzanAnugatazAstrantarapallavaprakSeparahitamavyatyAneDi tam / avyAviddhaM' yat tasya sUtsyAdhastanapadamupari uparitanamadho na kriyate / 'askhalitaM' yad upalAkulabhUmauhalamiva padAdibhirna skhlitm| 'amilitaM' yad granthAntaravarttibhipadairamizritam, yathA-sAmAyikasUtre dazavaikAlikottarAdhyayanAdipadAni na kSipatIti / pratipUrNa padAdibhi / 'ghoSayutaM' yathAvasthitairudAttAdibhirghoSairyuktam / tatra yaduktamahInAkSaramiti tatra hInaM dvidhAdravyahInaM bhAvahInaM ca / dravyahIne udAharaNamAha[bhA.289] titta-kaDuosahAI, mANaM pIlijjaUna te dei / pauNai na tehi ahiehi marai bAlo tahAhAre / / vR-egAe aviraiyAe putto gilaanno| tIe vijo pucchio|ten osahANi dinaanni| sA ciMtei-imANi kaDuya-tittANI mA nipIDijjA / taonAe addhANi avanIyANi / so tehiM na paguNIkao, mao / / tao egA UNagaM pIhagaM dei, tIse vimo|| akSaragamanikA-tikta-kaTukauSadhAni mA'muMbAlaM pIDayeyuritinatAniparipUrNAni dadAti kinvarddhAni | na ca tairarddhitairbAlaH prgunntikintumriyte| tathA AhAreUne mriyate / eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaH-yathA tau bAlAvekabhavikaM duHkhaM prAptau evaM yo bhAvahInaM sUtramuccari paThati vA'kSarai_namityarthaH tasya praayshcittNmaaslghu| AjJAM tIrthaGkarANAmaticaratazcaturguru / anavasthAyAM
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 bRhatkalpa-chedasUtram - 1 caturguru / mithyAtve caturlaghu / virAdhanA dvividhA AtmavirAdhanA saMyamavirAdhanA ca / tatrAtmavirAdhanA pramattaM devatA chalayet, anyo vA sAdhubrUyAt- kiM vidravi sUtram ?, tatra kalahaprasaGge'sthibhaG-maraNAdidoSaprasaGgaH / sUtraM hInaM kurvatA saMyamo virAdhita eva // katham ? ityAha [bhA. 290] akkhara -payAiehiM, hIna'iregaM ca tesu ceva bhave / dosu vi atyavivattI, caraNe ya ayo ya na ya mukkho // vR- hInaM nAma akSara - padAdibhirUnam / 'taireva' akSara-padAdibhi 'atirekaM' sAdhikam / 'dvayorapi' hInAkSare 'dhikAkSare cetyarthaH 'arthavyApatti' arthasya visaMvAdaH / 'atazca' ardhasya visaMvAde caraNasya visaMvAdaH / caraNavisaMvAdAt 'na mokSaH' mokSAbhAvaH / nokSAbhAve sarvA dIkSA nirarthikA / eSa bhAvahIne doSaH / tasminneva bhAvahIne dRSTAntamAha [bhA. 291] vijAhara rAyagihe, uppaya paDaNaM ca hInadoseNaM / suNA saraNAgamaNaM, payAnusArissa dAnaM ca // - rAyagi sAmI samosaDho / tattha ego vijjAharo baMdiuM paDiniyatto vijjaM AvAhei / tassa tae vijAe kaI vi akkharANi vissariyANi / so uppayaNaM paDaNaM ca karei / abhao taM daNa tassa sagAsa gao pucchai / tena siddhaM / abhaeNa bhaNiyaM jai mamaM pi desi to ujjuyAremi / iyareNa paDivannaM / tao abhao bhaNai to khAyaM bhaNa evaM payaM / tena bhaNiyaM / abhaena suyaM / tAhe abhayena payAnusAriNA tAni akkharANi sariyANi / vijjAharo uppaittA gao abhayassa vijaM dAu | akSaragamanikA - rAjagRhe vidyAdharaH katipayavidyAkSaragalanAd hInadoSeNotpatanaM patanaMca * karoti / tato vidyApadAnAmabhayasya zravaNAd (NA) / tacchravaNato'bhayasya padAnusAriprajJayA vismRtapadAnAM smaraNAt / tadanantaraM padAnusAriNo' bhayasya vidyAdAnaM kRtvA vidyAdharasya svasthAne gamanam // adhikamapi dvidhA - dravye bhAve ca / tatra dravyAdhike tathaiva dve aviratike dRSTAnta auSadhaiH pIhakena ca / evaM tAvadakSara-padAdibhiradhike sUtre doSA mAsalaghuprAyazcittAdayaH prAguktAH 1 sampratibhAvAdhike evodAharaNamAha [ bhA. 292] pADala'soga kuNAle, ujjenI lehalihaNa sayameva / ahiya savatI matAhieNa sayameva vayaNayA // [bhA. 293] muriyANa appaDihayA, ANA sayamaMjaNaM nive NANaM / gAmaga suyassa jammaM, gaMdhavvA''uTTaNA koi || caMdaguttapaputtoya, biMdusArassa nattuo / [bhA. 294] asogasiriNo putto, aMdho jAyai kAgiNiM // vR- pADaliputte nayare caMdaguttaputtassa biMdusArarasa putto asogo nAma rAyA / tassa asogassa puttI kuNAlo ujjenIe / sA se kumArabhuttIe dinnA / so khuDDalao / annayA tassa rano niveiyaM, jahA - kumAro sAyaregaDhavAso jAo / tao rannA sayameva leho lihio, jahA - adhIyatAM kumAraH / kumArassa mAyasavattIe ranno pAse ThiyAe bhaNiyaM-Aneha, pAsAmi lehaM / rannA paNAmio / tAhe tIe rano annacittattaNao salAgAprAntena niSThayUtena tImitvA akArasyopari anusvAraH kRtaH / 'andhIyatAm' iti jAyaM / paDiappio ranno leho / rannA vi pamatteNa na ceva puno anuvAio /
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA.294] mudittA ulleniM pesio| vAio / vAigA pucchiyA-kiM lihiyaM? ti / pucchiyA na kahiti / tAhe kumAreNa sayameva vaaio| ciMtiyaMcaNeNaM-amhaMmorivaMsANaMappaDihayAANA, to kahaM appaNo piuNo ANaM aikkamemi / tattasilAgAe acchINi aMjiyANi / tAhe rannA nAyaM / paritappitA ujjenI annakumArassa dinnA / tassa vi kumArassa anno gAmo dinno / anayA tassa kuNAlassa aMdhayassa putto jaao|soy aMdhakuNAlo gaMdhavve aIva kusalo / annayA anAyacajAe gAyato hiMDai / tattha rano niveiyaM, jahA-eriso tAriso gaMdhabio aNdhlo| rannA bhaNiyaM-Aneha / AnIo / javaNIaMtario gAyai / tAhe aIva rAyA asogo akkhitto / tAhe bhaNaikiM demi ? / ittha kuNAleNagIyaM-"caMdaguttapaputtoya" ityAdi gAthA / tAhe rannA pucchiyaM-ko esa tumaM? / tena kahiyaM-tubbhaM putto|jvnniyN avasAreuM kaMThe ghettuMaMsUpAo ko| bhaNiyaMcaNeNakiM kAgiNIe vi nArihasijaMkAgiNiM jAyasi ? |amccehi bhaNiyaM-rAyaputtANaM rajjaM kaaginnii| ranA bhaNiyaM-kiM kAhisi aMghago rajeNaM? / kuNAlo bhaNai-mama putto asthi / kayA jAo? | saMpai bhUo | aaniio|sNpitti se nAmaM kayaM / rajjaM dinnaM // akSaragamanikA-'pATale pATaliputrakenagareazoko rAjA |kunnaalstsyputrH |ujjyinyaaN rAjJaH svayameva tadyogyalekhalikhanam-adhIyatAmiti / mAtrAdhike satina vAcakairvAcyate / tataH svayameva vaacnaa|tto mauryANAmapratihatA AjJA' iti vicintya svayaMtaptazilAkayA netryornyjnm| tato nRpe jJAnaM tataH paritapyasa rAjJA grAmagataH kRtH| tataH sutasya jnm|gndhrvenn samastasyApi lokasya 'AvartanA' AvarjanaM nivedanam-ko'pyandho'tIva gandharve kuzala iti| tatastasyA''nayanam / paritoSe yAcyA gAthA-"candraguptaprapautra" ityAdi / athApyupanayaH sa eva // athavA bhAvAdhikeidaMlaukikamAkhyAnam-kAmiyasarassa taDe vNjulrukkhomhimhaalo| tattha kira rukkhe vilaggiuM jo sare paDai so jaitirikkhajoNio to manUso bhavai, aha manUso paDati to devo bhavai, aha biiyaM vAraMpaDai toprakRtimeva gacchai / tattha vAnaro sapattio pANiyaM pAuM oyarai / annayA pANIyapAyaNaThAe Agao / so saMlAvaM prakRtigamanavirahitaM zrutvA sapalIkazcintayati-rukkhaM vilaggiuMsarepaDAmojAmANusajuyalaM homo / itthI vArei-ko jANai jaina hujjA? / purisobhaNai-jaina hajAmo kiMmANusattaNaM pi ahaM nAsihii? | vArijamANo vi paDio vAnaro jAo / pacchA rAyapurisehiM gahiyA sA itthI ranno bhajjA jAyA / iyaro vi bhAyAraehiM gahio kheDAo sikkhaavio| annayA te mAyAragA ranno purao pecchaMditi / rAyA devIe samaM picchai / tAhe so vAnaro deviM nijjhAyaMto abhilasai / tAhe tAe anukaMpAe vAnaro bhaNio[bhA.295] jo jahA vaTTae kAlo, taMtahA seva vaanraa| mA vaMjulaparibmaTTho, vAnarA paDaNaM sr|| vR-yo yathA vartate kAlaH 'taM' kAlaM tathA sekkha vAnara ! / vajhulavRkSAdekavAraM parigraSTaH patitaH san mayA tadA bhaNitaH-'mA bhUyo vakSulavRkSAt sarasi patanaM kuru, prakRtiM yAsyasi' iti etat smara / evaM bhAvato'dhike'sya' visaMvAda ityAdikA vibhASA tathaiva / / samprati avicAmeliyaM avvAiddhaM' ityete dve pade vyAkhyAnayati
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 bRhatkalpa-chedasUtram -1 [bhA. 296] viccAmelaNa anunnasatthapallavavimissa payaso vA / taM caiva ya hiduvariM, vAyaddhe AvalI nAyaM // vR- vyatyAmreDitaM nAma anyAnyazAstrapallavavimizraNam / tatra dravyato vyatyAmreDite pAyasamudAharaNam-jahA koliyA vaiyaM gayA / tattha tehiM 'paramannaM raMdhemo' tti duddhaM AdrahitaM / ittha jaM jaM chumai taM taM pAyaso bhavai tti taMdulA cavalA muggA tilA kukkusA chUDhA / taM savvaM vinaTTaM akiMcikaraM jAyaM // evameva bhAve sUtraM vyatyAmreDayati "savvabhUyappabhUyassa, sammaM bhUyAI pAsau / " atredamapi ghaTata iti kRtvA caivAvadhAryatAm / zrUyatAM dharmasarvasvaM zrutvA cauvAvadhAryatAm / AtmanaH pratikUlAni pareSAM na samAcaret // bhAvato vyatyAmreDitaM sUtraM kurvato'rthasya visaMvAda ityAdi vibhASA prAgiva yAvad dIkSA nirarthikA / tadeva ca sUtramadha upari vyatsAsena kriyamANaM vyAviddham / tacca dvidhA dravyato bhAvatazca / tatra dravyavyAviddhe AvalI 'jJAtam' udAharaNam- egA AbhIrI nagaraM gayA / tIse vayaMsiyA vANigiNI / sA hAraM poei iyarI bhaNai AnehiM, ahaM hAraM poemi / tAe paNAmio / iyarIe upparivADIe poio | vANigiNI vakkhittA Asi / pacchA tAe daddhuM bhaNiyA- hA pAve ! vinAsio hAro, mahadduSkarma kRtam // bhAvavyAviddhamevam, yathA ahiMsA saMjamo tavo, dhammo maMgalamukkaI / jassa dhamme sayA maNo, devA vi taM namasaMti // vR evaM vyAviddhe bhAvato'rthasya visaMvAda ityAdi vibhASA pUrvavad yAvad dIkSA nirarthikA / tasmAdavyAviddhamuccaritavyam / adhunA skhalita-militA 'pratipUrNA'ghoSayutAnAM vyAkhyAnamAha[bhA.297] khalie pattharasIyA, milie missANi dhannavAvaNayA / mattA - biMdu vanne, ghosAi udattamAIyA || vR- skhalitaM dvidhA dravyato bhAvatazca / tatra dravye 'prastarasItA' prastarAkulaM kSetram, tasmin hi vAhyamAnAni hala - kulikAdIni utsphiTaya anyatra nipatanti / evaM bhAvaskhalitaM yadantarA'ntarA AlApakAn muJcati, yathA-dhammo, ahiMsA, devA vi taM namasaMti, pupphesu bhamarA jahA / pacchittaM taM ceva, dosA ya / militamapi dvidhA dravyato bhAvatazca / tatra dravyato militaM, bahUnAM vrIhi-yavAdInAM dhAnyAnAmekatra mizrIkRtAnAM vApanatA-vApanam / bhAvato militaM yad anyasyAnyasyoddezakasyAdhyaya nasya vA AlApakAnekatra mIlayati sarvaM jinavacanamiti kRtvA / yathA-"savve pANA piyAugA " " savvajIvA vi icchaMti, jIviu~ na marijiuM" ittha na najjai kiM kAliyaM ukkAliyaM cheyasuyaM vA ? / atra prAyazcittaM doSAzca prAgvat / paripUrNaM dvidhA dravyato bhAvatazca / tatra dravyataH paripUrNo ghaTaH / bhAve paripUrNaM mAtrAdibhi mAtrAbhi AdigrahaNAt padaiH bindubhi varNai akSaraizcAparipUrNe tadeva prAyazcittaM doSAzca / mAtrAbhiraparipUrNaM yathA- "dhamma maMgalamakkaDaM" / padairaparipUrNaM yathA- "dhammaM ukkihUM" ityAdi / ghoSA udAttAdayaH, tatra uccairudAttaH, nIcairanudAttaH, samAhAraH svaritaH / uccaiH zabdena yathA-"uppanne ivA" ityAdi / nIcaiHzabdena yathA-"je bhikkhU hatthakammaM karei" ityAdi / ghoSairayuktaM kurvatastadeva prAyazcittaM ta eva ca doSAH // samprati vyatyAmreDitAdInAM paJcAnAM prakArAntareNArthama
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 297] bhidhAtukAma Aha[bhA.298] muttUNa paDhama-bIe, akkhara-paya-pAya-biMdu-mattANaM / savvesi samoyAro, saTTANe ceva carimassa / / vR-prathama-hInAkSaraM dvitIyam-adhikAkSaram ete dve pade muktvA zeSANAM paJcAnAM ghoSayutavarjAnAm akSara-pada-pAda-bindu-mAtrANAM samavatAraH kartavyaH / yathA-vyatyAneDitaM adhastanAnyupari uparitananyadho'kSara-padAdIni yat karoti / skhalitaM paJcabhireva padAdibhiH / militaMyathAsAmAyikapade dshvaikaalikottraadhyynprbhRtiinaamnekaanipdaanimiilyti|apripuurnn paJcabhirevAkSarAdibhisvagataiH / "saTThANeceva carimassa" adhoSayutaM ghoSairevAparipUrNa naakssraadibhiH|| sAmpratameteSu hInAkSarAdiSu prAyazcittamAha. [bhA.299] khaliya miliya vAiddhaM, hInaM accakkharaM vayaMtassa / viccAmeliya appaDipunne ghose ya mAsalahuM // vR-skhalitaMmilitaMvyAviddhaM hInAkSaramatyakSaraM vyatyAneDitamaparipUrNaghoSaMca vadataHpratyeka prAyazcittaM maaslghu| svAmina AjJAbhaGge caturguru, yathAsa tathA'nye'pi kariSyantIti caturguru / yathoktakArInabhavatIti mithyAtavecaturlaghu / virAdhanA dvividhA-AtmavirAdhanA saMyamavirAdhanA c|aatmviraadhnaa-devtyaa chalanam / saMyamavirAdhanA-ko'pi sAdhuriyet 'mA skhalitAdIni kuru' tataH kalahato'sthibhaGgAdyAtmavirAdhanAyAM paritApa-mahAglAnAdhAropaNA saMyamavirAdhanA / sUtrasyAnyathoccAraNe'rthavisaMvAdaH, arthavisaMvAde caraNAbhAvaH, caraNAbhAve mokSAbhAva iti dIkSA nirarthikA / laghugrahaNAd gurukamapi sUcitam, hrasvoktyA yathA dIrghasya sUcanam / tatra gurukamiti vA anuddhAtIti vAkAlakamiti vaaguruksynaamaani| laghukamitivAudghAtitamiti vAzuklamiti vA laghukasya nAmAni // atra guru-laghuvizeSavistaraparijJAnArthamAcAryastrividhaM prAyazcittaM darzayati, tadyathAdAnaprAyazcittaM tapaHprAyazcittaM kaalpraayshcittNc| tatra dAnaprAyazcittaM gurukaM lghukNc| evaMtapaHkAlaprAyazcitte api guru-laghuke pratyekaM vktvye| tatra dAnaprAyazcittaM gurukamAha[bhA.300] jaMtu niraMtaradAnaM, jassa va tassa tavassa taM gurugaM / jaMpuna saMtaradAnaM, gurU vi so khalu bhave lhuo|| vR- yasya vA tasya vA tapaso gurukasyASTamAderagurukasaya nirvRtikAde (nirvikRtikAde] ryanirantaradAnaM tadbhavati dAnaprAyazcittaM guru / yat punaH sAntaramaSTamAdergurukasya tapaso dAnaM tad gurvapikhalu bhavati laghu, yathA-Apattizcaturlaghukasya SaDalaghukasya vAtatrASTam dazamAnisAntarANi dIyante / eSa dAnaprAyazcitte guru-laghukayorvizeSaH / / samprati tapaH-kAlayorAha[bhA.301] kAla-tave Asajjava, gurU vi hoi lahuo lahU gurugo / kAlo gimho u gurU, aTThAi tavo lahU seso|| kR-kAlaMtapazcAsAdyagupilaghubhavati, laghvapica gurutatrakAlo grISmoguru, tapo'STamAdi, zeSaH kAlastapazca laghu / iyamatra bhAvanA-laghvapi y aSTamAdinA tapasA uhyate tat tapoguru, yanirvikRtikAdinA SaSThaparyantenohyate tat tapolaghu; tathA yad grISme kAle uhyate tat kAlaguru,
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 varSArAtre hemante vohyamAnaM kAlalaghu / / tadevaM yataH skhalitAdyuccAraNe prAyazcittamAjJA'navasthAmithyAtva - virAdhanAzca doSAH tasmAt sUtraM skhalitAdidoSararahitamuccAraNIyaM paThanIyaM ca / evaM ca paThitasya sUtrasya vyAkhyA karttavyA / tatra vyAkhyAlakSaNamAha [bhA. 302] saMhiyA ya payaM ceva, payattho payaviggaho / cAlaNA ya pasiddhI ya, chavvihaM viddhi lakkhaNaM // vR- saMhitA 1 padaM 2 padArthaM 3 padavigrahaH 4 cAlanA 5 prasiddhizca 6 / evaM 'SaDvidhaM' SaTaprakAraM vyAkhyAlakSaNaM 'viddhi jAnIhi / tatra saMhiteti ko'rthaH ? ityAha - [bhA. 303 ] sannikariso paro hoi saMhiyA saMhiyA va jaM atthA / loguttara logammiya, havai jahA dhUmakeu ti // vR- yo dvayorbahUnAM vA padAnAM paraH' askhalitAdiguNopeto viviktAkSaro jhaTiti meghAvinAmarthapradAyI 'sannikarSa' samparkaH sa saMhitA / athavA yad arthA saMhitA eSA saMhitA / sA dvidhA-laukikI lokottarA ca / tatra laukikI 'yathA dhUmaketuH' iti, yathA iti padaM dhUma iti padaM keturiti padam // 80 [bhA. 304] tipayaM jaha ovamme, dhUma abhibhave keuussae attho / ko sutti aggi utte, kiMlakkhaNo dahaNa- payaNAI || vR- 'yathA dhUmaketuH' iti saMhitAsUtraM tripadam / samprati padArtha ucyate-yathetyaupamye, dhUma ityabhibhave, "dhUvighUnane" iti vacanAt, keturityucchraye / eSa padArthaH dhUmaH keturasyeti dhUmaketuriti padavigrahaH / ko'sau ? iti cet agni / evamukte punarAha - kiMlakSaNa: ? / sUrirAha - 'dahanapacanAdi' dahana-pacana-prakAzanasamartho'rciSmAn / / atra cAlanAM pratyavasthAnaM cAha [bhA. 305 ] jai eva sutta-sovIragAI vi hoti aggimakkhevo / na vi te aggi painA, kasiNaggiguNatrio heU // [bhA. 306 ] diTTaMto ghaDagAro, na vi je ukkhevaNAi takkArI / jamhA jahuttaUsamannio nigamaNaM aggI // vR- yadi nAma dahana-pacanAdistarhi zukla-sauvIrakAdayo'pi dahanti, karISAdayo'pi pacanti, khadyota maNiprabhRtayo'pi prakAzayanti tataste'pyagnirbhavitumarhanti, eSaH 'AkSepa : ' cAlanA / atra pratyavasthAnamAha-"naiva zuklAdayo'gnirbhavanti' iti pratijJA, 'kRtsnaguNasamanvitatvAt' iti hetu:, dhSTAnto ghaTakAraH, yathA hi ghaTakartA mRtpiNDa- daNDa-cakra- sUtrodaka-prayatnahetukasya ghaTasya kAtsnaryebhinirvartakaH, abhinirvRrtakaH, abhinirvarttakaH / evamatrApi yo dahati pacati prakAzayati ca yathAsvagatena lakSaNenAsAdhAraNaH sa eva yathoktahetusamanvitaH paripUrNo'gnirna zuklAdaya iti nigamanam // samprati lokottare saMhitAdrIni darzayati [bhA. 307] uttarie jaha dumAI, tadatthaheU aviggaho ceva / ko puna dumutti vRtto, bhaNNai pattAiuvaveo / / vR- lokottare "jahA dumassa pupphesu, bhamaro Aviyai rasaM " iti saMhitA / atra padAniyathA iti druma iti puSpeSviti bhramara iti ApibatIti rasamiti / adhunA padArtha ucyate- 'yathA'
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA.307 81 ityaupamye / drugatau, dravati-gacchati agha upariceti drumaH, auNAdiko makpratyayaH, tasya drumsy| puSpa vikasane, puSpanti-vikasantIti puSpANi, ac, tessu|bhrmanvsthaane, bhrAmyati nirantaramiti bhramaraH, auNAdikoaraH pratyayaH / pApAne,AGa maryAdAyAmabhividhauvA, tasya tipiApibatIti rUpam / rasa AsvAdane, rasyate-AsvAdayata iti rasaH, karmaNyauNAdikaH akArapratyayaH, tam / atra vyastapadatvAdvigrahAbhAvaH, tathAcAha-"tadatthaheU aviggahoceva" teSAM-padAnAmarthasya hetuH 'avigraha eva' na vigrahadvAreNAtra padArtha ityarthaH / atra cAlanA-nodaka Aha-'kaH' kIiMglakSaNo druma uktaH? / sUrirAha-bhaNyate, 'patrAdyupetaH' patra-puSpa-phalAdisamanvitaH / uktaJcha - patra puSpa-phalopeto, mUla-skandhasamanvitaH / eSa vRkSa iti jJeyo, viparItamato'nyathA / / [bhA.308] tadabhAve na dumutti ya, tadabhAve vi sa dumutti ya painnA / tagguNaladdhI heU, dirseto hoi rhkaaro|| vR-yadi patrAdyupeto drumastarhi yadA parizaTitapANDupatrAdidrumo bhavati tadA tasyAdrumatvaM prApnoti, eSA cAlanA |atr pratyasthAnam-'tadabhAve'pisadrumaH' iti pratijJA, 'tadguNalabdhitvAt' iti hetuH, dRSTAnto rathakAraH; yathA hi rathakArasya rathakaraNe prayatnamakurvANasyApi rathakartRtvaM tadguNalabdhitvAt, evaM parizaTitapANDupatrasyApi drumasya tadguNalabdheranivRttatvAdavyAhataM drumatvamiti / / samprati matAntareNAnyathA vyAkhyAlakSaNamAha[bhA.309] sutaM payaM payastho, payanikkhevo ya ninnayapasiddhI / paMca vigappA ee, do sutte tinni athammi / / vR-prthmto'skhlitaadigunnopetNsuutrmuccaarnniiym|ttH 'padaM padacchedo vidheyaH / tadanantaraM pdaarthkthniiyH| tataH 'padanikSepaH' padArthanodanA / tadanantaraM 'nirNayaprasiddhiH' nirnnyvidhaanm| padavigrahaH padArthe'ntarbhUtaH / evamete paJca 'vikalpAH' prakArA vyAkhyAyAM bhavanti / atra sUtraM padamiti dvau vikalpa sUtre praviSTau / 'trayaH' padArtha-tadAkSepa-nirNayaprasidhdyAtmakA artha iti / / yaduktamadhastAt "sUtraniruktamupari vakSyAmi" iti tad vaktukAma Aha[bhA.310] suttaM tu suttameva u, ahavA suttaM tu taM bhave leso| asthassa sUyaNA vA, suvuttamii vA bhave suttaM // vR-arthena abodhitaMsuptamiva suptNpraakRtshailyaasuttN|athvaa sUtraM nAma tadbhavati 'zleSaH' tanturUpamityarthaH, tathA (yathA) tantunA dve trINi bahUni vA vastUni ekatra saMhanyante evamekenApi sUtreNa bahavo'rthA saGghAtyanta iti sUtramiva sUtram / arthasya sUcanAdvA sUtram / suSThu uktamiti vA sUktam, prAkRtazailyA tu suttamiti / / samprati sUtrazabdasyaiva niruktAnyAha[mA.311] neruttiyAi~ tassa u, sUyai sivvai taheva suvai tti / anusarati ttiya bheyA, tassa u nAmA imA hu~ti / / vR-'tasya' sUtrasya niruktAnyamUni-sUcayatIti sUtram, athavA sIvyatIti sUtrama, yadi vAsuvatIti sUtram, athavA'nusaratItisUtram iti niruktasya bhedAH / nAmAni punastasya 'imAni' [18]6]
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 suptAdIni vakSyamANArthAni bhavanti / / tAnyevArthato vyAkhyAnayati[bhA.312] pAsuttasamaM suttaM, atthenAbohiyaM na taM jANe / lesasariseNa tenaM, atthA saMghAiyA bahave / / vR- yathA dvAsaptatikalApaNDito manuSyaH prasuptaH san na kiJcittAsAM kalAnAM jAnAti, evamarthenAbodhitaMna kiJcidarthavizeSaMjAnAti |ydaatvrthen prabodhitaM bhavati tadA sarveSAM tadantargatAnAM bhAvAnAM jJAyakamupajAyate, yathA saeva puruSaH prabodhitastAsAMkalAnAm, ataH prsuptsmNsuutrm| athavA zleSasazaMtat sUtraM, tathAhi tena zleSasadhzena' tantusahakSeNa bahavo'rthA saGghAtitAstataH zleSasadhzam / / samprati arthasya sUcanAt' iti vyAkhyAnayati[bhA.313] sUijjai sutteNaM, sUI nahA vi taha suenn'tyo| sivvai atthapayANi va, jaha suttaM kaMcugAINi // vR-yathA sUcI naSTA 'sUtreNa sUcyate' sUtreNaivopalakSyate tathA zrutenArthaH sUcyata iti arthasya sUcanAtsUtram / etena 'sUcayati' iti niruktNvyaakhyaatm| adhunA 'sIvyati' iti vyAkhyAnayatiyathAsUtra kaJcakAdIni sIvyatievamarthapadAnyanekAni sIvyatItyarthaHsya sIvanAtsUtram / / "suvati tti" asya vyAkhyAnamAha[mA.314] sUramaNI jalakaMto, va atthamevaM tu pasavaI suttaM / paNiyasubaMdha kayavare, tadanusaraMto rayaM evaM // vR-yathA sUryakAnto'gnau jalakAnto jale dIpti zravati evaM sUtramarthaM prasavatIti sUtram / anusaraNaM dvidhA-dravyato bhAvatazca / tatra dravyato vaNiksuto'ndhaH kacavare dRSTAntaH ekasya vaNijaH putro'ndhaH / vaNijA cintitam-mA eSa varAko'nirviSTaM bhaktaM bhuGkAm, 'paribhavasthAnamanyathA gADhataraM bhaviSyati' iti dvau stambhau nihatya tatrarajjurbaddhA / tataH so'ndhaputro rajjvanusAreNa kacavaraM bahistyAjyate / / eSa dRSTAnto'yamarthopanayaH-vaNiksthAnIya AcAryaH, andhasthAnIyAH sAdhavaH, rajjusthAnIyaM sUtram, kacavarasthAnIyamaSTaprakAraM karma / tathA cAha-evaM' vaNiksutAndhadRSTAntaprakAreNa 'tat' sUtramanusaran 'rajaH' aSTaprakAraM karma kacavarasthAnIyamapanayati, tataH saraNAt sUtram / suSTuktaM sUktamiti nAma tu supratItamiti na vyAkhyAtam / / atha tat sUtraM katividham ? ityata Aha[bhA.315] sannAya kArage pakaraNe yasuttaM tu taM bhvetivihN| ussagge avavAe, appe see ya balavaMte / / vR-sUtraM trividham, tadyathA-saJjaJAsUtraM kArakasUtraprakaraNasUtraM ca |athvaa dvividhaM sUtram"ussagge"tti autsargikaM "avvaadi"ttiaapvaadikm|ttrkiN utsargAalpe? utaapavAdAH? tathA utsargo'pavAdo vA svasthAne zreyAn balavA~zca, aparasthAne'balavA~zcAzreyA~zca / eSa dvAragAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva vivarISuH prathamataH saMjJAsUtramAha[mA.316] uvayAra anidgurayA, kajitthIdANamAhu nityakkA / je chee AmagaMdhAdi, AraM sannA suyaM tenaM / / vR- yat sAmayikyA saMjJayA sUtraM bhaNyate tat saMjJAsUtram / yathA-"je chee se sAgAriyaM
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 316] priyaahre|" tathA-'AmagaMdhA' iti "savvAmagaMdhaM paritrAya nirAmagaMdho parivvae" tathA-'AraM'ti "AraMduguNeNaM pAraM egaguNeNaM" iti / yacchekaH saH 'sAgArikaM' maithunaM pariyAhare' privrjyti| tathAAmam-avizodhikoTiH, gandhaM-vizodhikoTi:, parijJA dvividhA-jJaparijJA pratyAkhyAnaparijJA ca, tatra jJaparijJayA sarvamAmagandhaM parijJAya pratyAkhyAnaparijJayA ca pratyAkhyAya nirAmagandhaH san pari-samantAt vrajet-apratibaddho viharedityarthaH / AraH-saMsArastaM dviguNena' rAgeNa dveSeNa ca parivarjayati, 'pAraM' mokSastamekena guNena-rAga-dveSaparihAralakSaNena sAdhayati |ath kaH saMjJAsUtreNa guNaH ? ityata Aha-"uvayAre"tyAdi pUrvArddham / saMjJAvacanaM hi kacijugupsite'rthe prayujyamAnaM tadviSayamupacAravacanaM bhavati / upacAravacanena ca bhaNyamAne tasmin jugupsite'rtha na niSThurateti anisstthurtaa|tthaakaaryesmaaptite strayAH-sAdhvyAH sUtradAnamAhuH, tatastasyAH sAdhusamIpepaThantyAH sukhenAlApako dIyate, anyathA vyaktamabhidhIyamAne kathA bhinnA bhavati, tataH sA 'nityakA' nirljjaajaayte|yaashec kAryesAdhvI sAdhusamIpepaThati tadupariSTAdvakSyate |ten sNjnyaasuutrmissyte|| kAragasUtraM nAma yathA-AhAkammannaM bhuMjamANe samaNe niggaMthe kai kammapagaDIo baMdhaMti? goyamA ! AuvajAosatta kmmpgddiio|sekennttennN bhaMte! evaM vuccai? ityaadiprjnypteraalaapkH| nanu sarvajJaprAmANyAdevaitacchraddhIyate-yathA''dhAkarmabhujAna AyurvarjAnAM karmaprakRtInAMbandhakaH, tataH kasmAducyate "kenArthena bhadanta ! evamucyate" ityAdi ? tata Aha[bhA.317] savvannupamANAo, jai viya ussaggao suypsiddhii| vittharao'pAyANa ya, darisaNamii kAragaM tmhaa|| vR- yadyapi sarvajJaprAmANyAt 'utsargataH' ekAntena zrutasya sarvasyApi prasiddhi tathApi vistarato'pAyAnAM darzanaM syAt 'iti' tasmAdadhikRtArthaprasiddhikArakaM "se keNaTeNa" mityAdi sUtramupanyasyate / / idAnIM prakaraNasUtramAha[bhA.318] pagaraNao puNa suttaM, jattha u akkhev-ninnypsiddhii| nami-goyakesijjA, addg-naalNdijaay|| kR.prakaraNataH sUtraM nAma yatra svasamaya evAkSepa-nina (Na)yaprasiddhirupavarNyate, yathAnamipravrajyA gautamakezIyaM ArdrakIyaM nAlandIyamiti // tadevamuktaM saMjJAdibhedatastriprakAraM suutrm| adhunotsargA'pavAdabhedato dvividhamucyate / tatrotsargasUtram-no kappai niggaMthANa vA niggaMthINaM pakke tAlapalaMbebhinne'bhinne vA pddigaahitte|athvaa trividhaMsUtram-utsargasUtramapavAdasUtramutsapivAdasUtraM ca / tatrautsargikamApavAdikaM coktam / utsargApavAdasUtraM punaridam-no kappai niggaM dhANa vA niggaMdhINa vA annamannassa moyaM Adittae vA Ayamittae vA annatyAgADhehiM rogaayNkehi| athavA caturvidhaM sUtram-autsargikamApavAdikamutsargApavAdamapavAdautsargikam / tatrA''dyAni trINyuktAni caturthamapavAdautsargikamidam, yathAcammaM maMsaMca dalAhi mAaTThiyANi |Aha utsarga ityapavAda iti vA ko'rthaH ? ucyate[bhA.319] ujjayasaggussaggo, avavAo tassa ceva pddivkkho| ussaggA vinivatiyaM, dharei saalNbmvvaao|| vR-udyataH sarga-vihAra utsargaH / tasya ca utsargasya pratipakSo'pavAdaH / katham ? iti
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 ced ata Aha- utsargAd adhvA 'vamaudaryAdiSu vinipatitaM' pracyutaM jJAnAdisAlambamapavAdo dhArayati // 84 nanu sa utsargAdapavAdaM gataH san kathaM na bhagnavrato bhavati ? ucyate[bhA. 320] dhAvaMto uvvAo, maggannU kiM na gacchai kameNaM / kiM vA mauI kiriyA, na kIraye asahuo tikkhaM / / vR- sarvo'pyasmAkaM prayAso mokSasAdhananimittam, sa ca mokSaM tathA sAdhayati netarathA / dRSTAnto'yam-yathA ko'pi pATaliputraM gacchan dhAvan 'udvAtaH' zrAnto bhavati tadA kiM na 'krameNa' svabhAvagatya mArgajJaH san gacchati ? gacchatyeveti bhAvaH, kevalaM cireNa tat pATaliputramavApnoti, yadi punaH zrAnto'pi dhAvati tadA apAntarAla eva niyate; evamatrApyadhvAdau tAze kArye'pavAdamapratipadyamAno vinazyati / kiM vA rogiNastIkSNAM kriyAmasahamAnasya mRdvI kriyA na kriyate ? kriyata evetyarthaH / yathaitad evamatrApyutsargAt paribhraSTasyApavAdagamanam // nanu kimutsargAdapavAdaprasiddhi ? utApavAdAdutsargasya ? tata Aha [ bhA. 321] unnayamavikkha ninnassa pasiddhI unnayassa ninnAo / iya anunnapasiddhA, ussagga'vavAyamo tullA || vR- yathonnatamapekSya nimnasya prasiddhi nimnAnonnatasya prasiddhi 'iti' evam 'anyo'nyaprasiddhau' utsargAdapavAdo 'pavAdAdutsarga prasiddha iti dvAvapyutsargA 'pavAdau tulyau // tadevamutsargApavAdadvAramuktam // idAnImatpadvAramucyate / ziSyaH pRcchati-bhagavan ! kimutsargA alpe ? utApavAdAH ? ucyate- tulyAH / yata Aha [bhA. 322] jAvaiyA ussaggA, tAvaiyA ceva huMti avavAyA / jAvaiyA avavAyA, ussaggA tattiyA ceva // vR- yAvanta utsargAstAvanto'pavAdAH, yAvanto'pavAdAstAvanta utsargA / katham ? iti ced ucyate-sarvasyApi pratiSedhasyAnujJAbhavAd dvaye'pi tulyAH // samprati "seya-balavaMte" iti dvAradvayaM vyAcikhyAsurAha [bhA. 323] saGghANe saTTANe, seyA baliNo ya huMti khalu ee| saTTA - paraTThANA, yahuMti vatthUto niSpannA // vR- ziSyaH pRcchati kimutsarga zreyAn balavA~zca ? utApavAdaH ? | sUrirAha- 'ete khalu' utsargA apavAdAzca svasthAne svasthAne zreyAMso balinazca bhavanti, parasthAne parasthAne' zreyAMso durbalAzca / atha kiM svasthAnam ? kiM vA parasthAnam ? ata Aha-svasthAna- parasthAne vastuto niSpanne || atha vastveva na jAnAmi, kiM tad vastu ? iti ucyate -puruSo vastu / tathA cAhasaMdharao sahANaM, ussaggo asahuNo paraTThANaM / [bhA. 324] iya saTTA paraM vA na hoi vatthU vinA kiMci // vR- 'saMstarataH ' nistarata utsarga svasthAnam apavAdaH parasthAnam, 'asahasya' asamarthasyayaH saMstarItuMna zaknoti tasyApavAdaH svasthAnamutsargaparasthAnamiti / evamamunA prakAreNa puruSalakSaNaM vastu vinA na kiJcat svasthAnaM parasthAnaM vA, kintu puruSo vastu saMstarati na veti ataH puruSAt
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 324] svasthAnaM parasthAnaM vA niSpadyate / tata uktaM prAk "svasthAna-parasthAne vastuto bhavato niSpanne" gataM sUtradvAram / adhunA padadvAramAha[bhA.325] nAma nivAuvasaggaM, akkhAiya missayaM ca nAyavvaM / paMcavihaM hoi payaM, lakkhaNakArehiM niddiI / / vR-'paJcavidha paJcaprakAraM padaM 'lakSaNakAraiH padalakSaNavidbhiH 'nirdiSTam' AkhyAtam / tadyathA-azva iti nAmikam, khalu iti naipAtikam, pariityaupasargikam, pacatiityAkhyAtikam, saMyata iti mizram / / uktaM pdm| adhunA padArthadvAramAha[bhA.326] hoi payattho cauhA, sAmAsiya taddhio ya dhaauko| neruttio cauttho, tiNha payANaM purillANaM // dhR-'trayANAM pUrvANAMpadAnAM nAma-nipAtIpasargikANAM caturvidhaH padArtho bhvti| tadyathAsAmAsikaH taddhito dhAtukRto naruktazca caturthaH / tatra sAmAsikaH saptadhA daMde ya bahuvvIhI, kammadhAraya digUyae ceva / tappurisa avvaIbhAve, egasese ya stme|| tatra dvandvo yathA-dantAzca auSThau ca dantoSThau / bahuvrIhiryathA-phullA imammi girimmi kuDayakayambA so imo girI phullakuDaya-kayaMbo / karmadhArayaH-zvetaH paTaH zvetapaTaH / dvigu:-trINi madhurANi trimadhuram / tatpuruSo-vane hastI vanahastI / avyayIbhAvaH-gaGgAyA samIpaM upagaGgam / ekazeSo yathA-puruSazca puruSazca puruSazca puruSAH, evaM vRkSA ityAdi / uktaH sAmAsikaH / samprati taddhita ucyte-so'ssttprkaarH| uktaJca kamme sippe siloge ya, saMjoga-samIvao ya sNjuuhe| IsariyA'vacceNa ya, taddhiyaattho u aTThaviho / tatra karmato yathA-tRNahArakaH / zilpato yathA-tantuvAyaH / zlokataH' zlAghAto yathAzramaNaH saMyata ityAdi / saMyogato yathA-rAjJaH zvasuraH / samIpeyathA-girisamIpe ngrm|sNvyuuhto yathA-malayavatIkAra ityAdi / aizvaryato yathA-rAjA yuvarAja ityAdi / apatyataH-tIrthakaramAtA cakravarttimAtA ityAdi / uktastaddhitaH / samprati dhAtukRta ucyate-bhU sattAyAm parasmaibhASA ityAdi / nairuktaH-mahyAM zete mahiSa ityAdi ||aadyaanaaN trayANAM padAnAmeSa padArthaH / sampratyAkhyAtikapadasya mizrapadasya ca padArthamAha[bhA.327] kAragakao cautthe, missapade missao cauttho u| sAmAsio sattaviho, havai payattho u nAyavyo / / vR- 'caturthe' AkhyAtike pade padArtha 'kArakakRtaH' kriyAkRtaH / mizrapade mishrpdaarthH| tatra yaH sAmAsikaH padArtha sa saptavidho jJAtavyaH, saca prAgevopadarzitaH // uktaH padArthaH / idAnImAkSepaM prasiddhiM cAha[bhA.328] akkhevo suttadosA, pucchA vA tatto ninnypsiddhii| AyapayA do sutte, uvarillA tinni asthmmi|| vR-AkSeponAmayatsUtradoSA ucyante pRcchA vA kriyate / tataH tadanantaraM nirNayaprasiddhiH ___
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1pratyavasthAnam / eteSu ca sUtra-padAdiSu paJcasu madhye Aye dve pade sUtre'ntarbhavataH, 'uparitanAni trINi' padArthaprabhRtIni padAni arthe bhavanti / atha padasya kiM parimANam ? ata Aha[bhA.329] asthavasA havai payaM, atyo icchiyavaseNa vinneo| icchA yapakaraNavasA, pagaraNao nicchao satthe / / vR-yatrArthopalabdhistat padam, ato'rthavazAdbhavati padam / arthasya kiM parimANam ? ata Aha-artha Ipsitavazena vijJeyaH, icchAvazenetyarthaH / icchAyAH kiM pramANam ? ata AhaicchA ca 'prakaraNavazAt prakaraNAnurodhata icchAyAH parimANam / prakaraNasya ca nizcayaH zAstre zAstrAnusArataH // gataM lakSaNadvAram / evaMguNayuktasya sUtrasya ko'rha ? ityanena sambandhena tadarhadvAramApatitam / tatra so'ha uNDikAdidRSTAntasyopanayabhUtastata Aha[bhA.330] uMDiya bhUmI peDhiya, purisaggahaNaM tu paDhamao kAuM / evaM parikkhiyammI, dAyavvaMvA na vA purise|| vR-nave nagare nivezyamAne prathamataH 'uNDikA' yA yasya yogyA bhUmistasya tadAnArthaM mudrA pAtyate, tato bhUmizodhanam, tadanantaraM pIThikA / evamatrApi prathamataH puruSagrahaNaM kRtvA tadanantaraM parIkSA karttavyA-kimayamapariNAmakaH ? atipariNAmakaH? pariNAmako vA? iti / evaM puruSe parIkSite dAtavyaM na vA? apariNAmike'tipariNAmike vA na dAtavyaM pariNAmike dAtavyamiti gAthAsaGkepArthaH / sAmpratamenAmeva vivarISurAha[bhA.331] abhinavanagaranivese, samabhUmivireyaNa'kkharavihannU / pADei uMDiyAo, jA jassa stthaannsohnnyaa|| vR-abhinave nagare nivezyamAne prathamato bhUmiparIkSyate / parIkSya ca tasyAH samabhUmivirecana vidhIyate / tadanantaramakSaravidhijJo yA yasya yogyA bhUmistasya tasyAH pradAnArthaM 'uNDikAH' akSarasahitA mudrikAH pAtayati / tataH svasthAnasya zodhanatA-zodhanam / / [mA.332] khaNaNaM koTTaNa ThavaNaM, peDhaM pAsAya rayaNa suhvaaso| iya saMjama nagaruMDiya, liMgaMmicchattasohaNayaM / / vR-tataH svasyAH svasyA bhUmeH khananam / tadanantaraM drughaNairiSTakAzakalAni prakSipya teSAM kuTTanam / tatastasyopari iSTakAnAM sthApanam, tacca yAvat pITham / tatastasya pIThakasyopari prAsAdakaraNam / tadanantaraM teSAM prAsAdAnAM ralairApUraNam / tataH sukhena vAsaH-parivasanam / eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaH-bhUmigrahaNasthAnIyaM puruSagrahaNam, zuddhaM puruSaM parIkSya tasya prvrjyaadaanmityrthH| tataH 'iti' evamuktaprakAreNa nagarasthAnIye sNymesthaapyte|tt uNDikAsthAnIyaM rajoharaNAdi liGgaM dIyate / tadanantaraM mithyAtvasyAjJAnasya ca kacavarasthAnIyasya shodhnm|| [bhA.333] vaya iTTagaThavaNanibhA, peDhaM puna hoi jAva suuygddN| pAsAo jahi pagayaM, rayaNanibhA hu~ti atthapayA / / vR-tataH zodhayitvA mithyAtvaM samUlamukhatya sthirIkaraNanimittaM samyaktvadrughaNairyaccheSamavatiSThate mithyAtvapudgalAtmakaM tat kuTTayitvA bhasmacchannAgnimiva kRtvA tata upari iSTakAsthApananibhAni vratAni dIyante / tata AvazyakamAdiM kRtvA yAvat sUtrakRtaM tAvat pIThaM
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 333] 87 bhavati / tato yakAbhyAM prakRtaM tau kalpa-vyavahArau prAsAdasthAnIyau dIyete / tatrArthapadAni yAni tAni ratnanibhAni / / gataM tadarhadvAram / adhunA parSadAram, yasyAH kalpa-vyavahArau dIyete sA zailaghanAdibhiISTAntaiH parIkSitavyeti tAneva dRSTAntAnAha[bhA.334] selaghaNa kuDaga cAliNi, paripUmaga haMsa mahisa mese ya / masaga jalUga birAlI, jAhaga go meri AbhIrI / / vR.prathamaH zailaghanena dRSTAntaH / tatrazaila iti mudgapramANaH pASANo mudgazailaH, ghanaH puSkarasaMvatako mahAmeghaH / taddaSTAntabhAvanAevam-muggaselassa pukkhalasaMvaTTagassa ya mahAmehassa visaMvAo / mudgaselago bhaNai-jai tuma mama tilatusamittamavi sakke si khaMDiuM to saccaM tuma pokkhalasaMvaTTau ti / so paDibhaNai-jai tuma egadhArAnivAyamavi sakke si sahiuM to saccaM tuma muggaselo tti / evaM paDibhaNittA muTTipamANamittAhiM dhArAhi varisiuM payaTTo / tato sattarattaM varisittA ciMtei-so virAo hojjA / toddio|tomuggselo cigacigaMto acchai / tAhe so muggaselaotaMgajaiAgAreiya, jahA-jaMtaMbhaNiyaMtaMkahiMgayaM? ti|meho lajio vilkkhiibhuuo| evaM selasamaM sissamego Ayario gAheuM na sko| tao anno bhaNai-ahaM gAhemi / so vi kilissittA nigvijjai, na sakai gAheuM / / etadevAha__[bhA.335] ulleUNa na sakkA, gajjai iya muggaselao rnne| taMsaMvaTTagameho, souM tssovripddi|| vR-ArdIkartuM na zakyaH 'iti' evaM mudgazailako'raNye garjayati / 'tacca' mudgazailavacanaM zrutvA saMvartakamedhastasyopari 'patati' saptarAtraM varSatItyarthaH / / [bhA.336] raviutti Thio meho, ullo yana va tti gajjai ya selo| selasamaM gAhissaM, nivijai gAhago evaM / / vR-tadanantaraM drAvita iti vicintya sthito meghaH Az2enavA? 'iti' evaM 'zailaH' mudgazailo garjayati / eSa dRSTAntaH, upanayamAha-zailasamaM grAhayiSyAmi iti kRtapratijJaH 'evaM' puSkarAvartakadRSTAntaprakAreNa grAhako nirvidyate // na kevalaM nirvidyate kiJcAyamaparo doSaH[bhA.337] Ayarie suttammiya, parivAo sutta-asthapalimaMtho / annesi pi yahANI, puTThA vi na duddhadA vaMjhA / / vR-AcArye parivAdo yathA-ayamayogyaH zikSApayitum, kathamanyathA IzaM zikSayati? / sUtraparivAdo yathA-nUnametAddazamevedaM sUtraM yadetAddazaH ptthti|suutraa-'rthplimnt evam-yAvatsa grAhyate tAvadAtmanA na guNayati na cArthaM paribhAvayati tataH svataH sUtrA-'rthavyAghAtaH / tathA 'anyeSAmapi' zrotRNAM sUtrA-'rthahAni, nirantaraMtacchikSaNe vyApRtatvAt / na ca tasyatathAzikSaNe kazcidupakAraH, kevalaM subahurapitatra klezaH kriyamANo nirarthakaH / etadeva prativastUpamayAdarzayatispRSTA'pi bandhyA gaurna dugdhadA bhavati, evaM so'pi ziSyamANo na kiJcidavagAhate / / zailaghanapratipakSe ca ziSye kRSNabhUmakalpe dAtavyam / tathA cAha[bhA.338] vuDhe vidoNamehe, na kaNhabhomAu loTTae udayaM /
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1gahaNa-dharaNAsamatthe, iya deyamachittikArimmi / / vR-kRSNabhUmepradeze droNameghe'pivRSTe yad yatra patatyudakaMtattathaiva pravizati, na punastasmAt kRSNabhUmAdanyatra lottte| 'iti' evaM grahaNa-dhAraNAsamarthe ayavacchittikAriNi deyaM sUtram / / adhunA kuTadvAramAha[bhA.339]bhAviya iyare ya kuDA, pasattha-apasatthabhAviyA duvihA / pupphAIhi pasatthA, sura-tillAIhi apasatthA / / vR-'kuTAH' ghaTAH / te dvidhA-bhAvitA itare ca | tatra ye bhAvitAste dvidhA-prazastabhAvitA aprazastabhAvitAzca / tatra ye puSpAdibhirbhAvitAste prazastabhAvitAH / surA-tailAdibhirbhAvitAH 'aprazastAH' aprazastabhAvitAH / puSpAdibhirityatrA''digrahaNAt karpUrAdiparigrahaH / surAtailAdibhirityatra vshaadigrhnnm|| {bhA.340] vammA ya avammA vi ya, pasasthavammA ya huMti aggijjhA / apasatthaavammA viya, tappaDivakkhA bhave gijjhaa|| vR-tatrayeprazastabhAvitAste dvividhaaH-vaamyaaavaamyaashc| vAmyA nAma yetaMbhAvaMcyAvayituM zakyAH, itare avaamyaaH|ye'pyprshstbhaavitaaste'pi dvidhA-vAmyA avAmyAzca / tatra ye prazastabhAvitA vAmyA ye cAprazastabhAvitA avAmyAste'grAhyAH / ye tu 'tapratipakSAH' prazastabhAvitA avAmyA ye cAprazastabhAvitA vAmyAste grAhyAH / ete dravyakuTAH / evaM bhAvakuTAH ziSyA api paribhAvanIyAH // tathA cAha[bhA.341] kuppavayaNa-osannehi bhAviyA evameva bhaavkuddaa| saMdiggeha pasatthA, vammA'vammA ya taha ceva / / vR-'evameva' anenaiva dravyakuTadRSTAntaprakAreNa bhAvakuTA api drssttvyaaH| tadyathA-bhAvitA abhAvitAzca tatra bhAvitA dvividhAH-prazastabhavitA aprshstbhaavitaashc|ttrye kupravacanairavasatraizca bhAvitAste'prazastabhAvitAH,ye saMvignai vitAste prazastAH'prazastabhAvitAH / ekaike dvividhAHvAmyA avAmyAzca / tatra ye prazastabhAvitA vAmyA ye cAprazastabhAvitA avAmyA ete agraahyaaH| ye ca prazastabhAvitA avAmyA ye cAprazastabhAvitA vAmyA ete dvaye'pi grAhyAH / ye avAmyAste sucireNApi kAlena taMbhAvaMna parityajti, tataH pazcAttenizrApadaM labdhvA pApaparAjAyante / grAhyA nAma kathanayogyAH, agrAhyA akathanIyazAstrAH [bhA.342] je puna abhAviyA te, caubvihA ahavimo gamo anno / chiDDakuDa khaDa boDe, sagale ya parUvaNA tesi / / kRyepunastailAdibhiramAvitAste nirvivAdaparigrAhyAH etdekessaamaacaaryaannaaNttenbhnnitm| athavA'yamanyo gamaH, kimuktaM bhavati? anye AcAryA yadA kuTadvAraM prAptaM bhavati tadA te evaM prarUpayanti-dvividhAH kuTA:-dravyakuTA bhAvakuTAzca / dravyakaTAzcaturvidhAH, tadyathA-chidrakuTaH khaNDakuTo boDakuTaH sakalakuTaH / teSAM' caturNAmapi prarUpaNA kartavyA, sA caivam-chidrakuTo nAma yasyAdhazchidram, tatra yat prakSipyate tat sarvaM galati / khaNDakuTo nAma yasya karNau boTau, sa pAnIyamUnaM gRhNAti |bottkuttoysyaikpaarvekpaalbhedH, ttrstokNtisstthti|sklonaam sampUrNastattara
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 342] yat kSipyate tat sarvaM tiSThati / evaM ziSyA api catvAra bhavanti, tadyathA-chidrakuTasamAnaH khaNDakuTasamAno bhinnakuTasamAnaH sakalakuTasamAnazca / etebhAvakuTAH / chidrakuTasamAno yAvat kathayate tAvat smarati, utthitaH kimapi na smrti|khnnddkuttsmaan uunNgRhnnaati|bhinnkuttsmaanH stokam / sakalakuTasamAnaH samastam / tathA cAsyA eva gAthAyA iyaM vyAkhyAnabhUtA gAthA je puna abhAviyA te, vi gajjha cauhA kuDA va hota'nne / chiDDakuDa boDa khaMDe, sagale ya parUvaNA tesi / / tato nAdhikRtavyAkhyAnavirodhaH / eteSAM sakalakuTasadRzaM varjayitvA zeSANAM ye mudgazailasamAnasya doSAste draSTavyAH / sakalakuTasamAnasya tvavyavacchittikAritvAt kthniiym|| samprati cAlanIdRSTAnto yathA-cAlinyAmudakaM prakSipyamANamevAdhastAdapagacchati / evaM yasyaikena karNena pravizati dvitIyena nirgacchati sa cAlanIsamAnastasyApi na kathanIyam, mudgazailasyevAnekadoSaprasaGgAt // [bhA.343] sele ya chidda cAliNi, miho kahA sou uhiyaannNtu| chiDDA''ha tattha viThTho, sariMsu sumarAmi neyANi / / vR-teSAMmudgazaila-cchidrakuTaHcAlanIsamAnAnAM ziSyANAM vyAkhyAM zrutvotthitAnAmevaMrUpA mithaH kathAnAvarttata-kathayata AryA ! kena kimavadhAritam ? / tatracchidrakuTasamAno brUte-yAvat tatra maNDalyAmupaviSTa AsIt (Asa) tAvat smRtavAn, utthitasya sarvaM vismRtam / / [bhA.344] egeNa visai bIeNa nIi kaneNa cAliNI Aha / dhanna tya Aha selo, jaM pavisai nIi vA tujhaM / / kRcAlanIsamAnaAha-mamaikena karNena vizati' pravizati dvitIyena nirgcchti| zailasamAnaH prAha-dhanyAH stha yUyam yad yuSmAkaM karNeSu pravizati nirgacchati ca, mama tumandabhAgasya mUlata eva na pravizati ||caalniiprtipksssy kathayitavyam, yata Aha [bhA.345/1]tAvasakhaurakaviNayaM, cAlaNipaDivakkhu na savai dvNpi| vR-cAlinyAH pratipakSastApasasya bhAjanaMkhauram, bilvarasa-bhallAtakarasAbhyAM liptatvAt 'kaThinam' atizayena ghanaM tad 'dravamapi' pAnIyamapi, AstAmanyadityapizabdArtha, na zravati, tAzasyAvyavacchittikAritvAd dAtavyam ||adhunaa paripUNakadRSTAntaH [bhA.345/2] paripUNagaM piva guNA, galaMti dosA ya ciTThati / / vR-paripUNako nAma yena ghRtapUrNayogyaM pAnaM gAlyate, tatra sAro galati kalpaSaM tiSThati, evaM yasya guNA galanti doSAstiSThanti sa paripUNakasamAnaH, tasminna kathanIyam, shailsmaanoktdossprsnggaat||aah kiM bhaTTArakavacane'pi doSAH santi yenocyate 'doSastiSThanti' iti? tatrAha[mA.346] savvannuppAmanA, dosA una huMti jinamaye ke vi| jaM anuvauttakahaNaM, apattamAsajja va havaMti / / vR-sarvajJaprAmANyAna kecid jinamate doSA vidyante / uktaJca vItarAgA hi sarvajJAH, na mithyA bruvate vacaH / yasmAt tasmAd vacasteSAM, tathyaM bhUtArthadarzanam / /
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1 kevalaM yad anupayuktasyAcAryasya kathanam athavA paraH zrotA apAtraM tad AsAdya guNA api sarpamukhe praviSTaM dugadhamiva doSIbhavanti / / samprati haMsa dRSTAntabhAvanAmAhaaMbattaNena jIhAi kUiyA hoI khIramudagammi / haMso mottUNa jalaM, Apiyai payaM taha susIso // [bhA. 347] 90 vR- paripUNakapratipakSo haMsaH / tathAhi haMsasya jihvA amlA, tato jihvAyA amlatvena tatsamparkataH kSIramudate kUcikA bhavanti, tato jalaM muktvA yat 'payaH' kSIraM kUcikAbhUtaM tad Apibati / evaM yo guNAn gRhNAti doSAn tyajati tasya haMsasamAnasya dAtavyam // mahiSadhSTAntamAha [bhA. 348]sayamavi na piyai mahiso, na ya jUhaM pibai loliyaM udayaM / viggaha-vikahAhi tahA, athakka pucchAhi ya kusIso // vR-yathA mahiSastRSApIDitaH pAnIyaM pAsyAmIti budhyA kaJcid hadamavatIrNaH / sa prathamameva praviSTaH san sarvamudakaM lolayati-kaluSayati tAvad yAvat kardamIbhavati / tacca tathAkardamIbhUtaM nAtmanA pibati nApi yUthaM pibati / evaM yaH ziSyaH prArabdhe vyAkhyAne vigraheNa yathA amuko bhikSAyAM na gacchati amuka etAdRzastAdhza iti vikathAbhirnAnAprakArAbhi yadi vA 'athakka pRcchAbhi' aprastAvapRcchAbhirAcAryaM tathA parizramayati yathA na tasya kathayati nApyanyasya gaNasya sa eSa kuziSyastasmai na kathanIyam / / yastu mahiSasadhzapratipakSo meSasadRzastasmai kathanIyam / tathA cAha[bhA. 349] avi gopayammi vi pibe, suDhio tanuyattaNeNa tuMDassa / na karei kalusa toyaM, meso evaM susIso vi / / vR- 'meSaH ' eDakaH saH 'api' sambhAvanAyAM goSpade'pi 'toyaM' pAnIyaM jAnubhyAmadho nipatya "suDhio "tti suSThAhato bhUtvA 'tuNDasya' vadanasya tanutvena pibati, na ca tathA piban tat toyaM kaluSaM karoti / evaM yaH suziSya AcAryamanuttejayan gRhNAti sa meSasaddaza iti tasmai dAtavyam // samprati masakadRSTAntamAha [ bhA. 350 /1] masago vva tudaM jaccAiehi nicchuTabhaI kusIso vi / vR-yathA masago laganneva duHkhApayati, tataH paJcAduDDApyate / evaMyaH ziSyo jAtyAdibhistudatihIlayati sa tudan niSkAzyate, tAdhzasya dAne'saGkhaDAdidoSaprasaGgAt / [bhA. 350/2] jalugA va adUmiMto, piyai susIso vi suyanANaM / / vR-masakapratipakSo jalaukA, yathA sA zarIre lagnA aduHkhApayantI rudhiramApibati, ukataJcadaMso tikkhanivAraNa, aphaaphaNo vahamicchAI / jalugA vi tadevatthaM, maddaveNopasappaI || evaM yaH ziSya AcAryam 'adUnayan' aduHkhApayan zrutajJAnamApibati tasmin suziSye dAtavyam // adhunA biDAlISTAntamAha [bhA. 351] chaDDeuM bhUmIe, khIraM kila pivai muddha majjArI / / parisuTThiyANa pAse, sikkhai evaM vinayabhaMsI || vR- 'mugghA' apaNDitA mArjArI kila kSIraM bhUmau chardayitvA pibati / evaM yo gauravamAtmano
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 351] dhArayanmaNDalyAMna zRNoti, kintu yadA parSadaH zrotAra utthitA bhavanti tadA teSAmanubhASamANAnAM pArzve upavizya zRNoti tasmai na tAdavyam / adhunA jAhakaSTAntamAha[bhA.352] pAuM thovaM thovaM, khIraM pAsANi jAhago lihi| emeva jiyaM kAuM, pucchai maimaM na kheei|| vR. jAhakaH stokaM stokaM kSIraM pItvA pAzrvANi leDhi / evameva yo matimAn pUrvagRhItaM jitaM kRtvA pRcchati na punaH khedayati gurum, tasmin jAhakasadRze dAtavyam / godRSTAntamAha[bhA.353] anno dujjhihi kallaM, niratthayaM kiM vahAmi se caariN| ghaucaraNagavI ya mayA, avaNNa hAnI ya maruyANaM / / [bhA.354] mA ne hunja avano, govajjhA mA puNo ya na dalijA / vayamavidojjhAmo puna, anuggaho annadUDhe vi // [bhA.355] sIsA paDicchagANaM, bharo tti te viya hu sIsagabharo tti| na kariti suttahANI, annattha vi dullahaM tesiN|| vR-ekenAviratena caturNAM caraNAnAM-caturvedabrAhmaNAnAM gaurdttaa|te tA dine dine vArakeNa duhanti / tatra yadA yasya vArako bhavati sa tadA cintayati-supoSitAmapyenAM kalye'nyo dhokSyati, tataH poSaNaphalaM naivAhamupajIviSyAmIti kimiti nirarthikAmasya (masyAH) cAriM vahAmi? / evaM cintayitvA dugdhvA tAM muJcati / tata evaM sA cArirahitA mRtA / teSAM ca marukANAmavarNo jAtaH, yathA-mI gohantAra iti / punanihAnizca jAtA, mArayantIti kRtvA na ko'pi tebhyaH punargodAnaM dadAtItyarthaH / evaM gosthAnIyAAcAryA, dhigjAtisthAnIyAH ziSyAH, tecintayantivayaM dhruvAH, pratIcchakAH sUtrArthaM gRhItvA gantukAmAH, tataste kariSyanti pratyupekSaNa-bhikSApAdadhAvanAni / pratIcchakA api cintayanti-eSa ziSyANAM bhAraH, vayaM satrA-'rthI gRhNImaH / evaM ziSyaiH pratIcchakaizcAcAryasyAkriyamANe sa sarvamAtmanAkaroti / tato vAtika-paittika-zleSmikai rogAtaGkagRhItaH kiM dadAtu?, evaM sUtrA-'rthahAnirjAtA / anyatrApi ca gacchAntare teSAM zrutajJAnaM durlbhm||tthaikenaavirten caturNAM caturvedAnAmekA gaurdttaa|ttr yadA yasya vArako bhavati satadA dhAryabhUyogAMna dadyAt, anyacca vayaMpunarapi svavArake dhokssyaamH,anydugdhe'picmmmhaannugrhH| evaM cintayitvA prabhUtaM tRNapAnIyaM dadAti / IddazeSvAcAryabhaktimatsudAtavyam / samprati bherISTAntamAha[bhA.356] komuiyA saMgAmriyayA ya dubbhUiyA ya bheriio| kaNhassa Asi taiyA, asivovasamI cautthI u / / vR-bAravatI ngrii|knnho vAsudevo / tassa tiNNi bherIto-komuiyA saMgAmayA dubbhUtiyA ya gosIsacaMdanamaIyAto devayApariggahiyAto | cautthI asivovasamaNI, sA jattha tAlijai tattha chammAse savvarogA pasamaMti jo taM sadaM suNati / / akSaragamanikA-kRSNasya tadA timro bherya Asan, tadyathA-kaumudikI saGgAmikI durbhuutikaac| caturthI ashivopshmnii||tsyaa utpattimAha[bhA.357] sakka pasaMsA guNagAhi kesavA nemivaMda sunadaMtA / AsarayaNassa haraNaM, kumArabhaMge ya puyayuddhaM //
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1[bhA.358] nehi jito mitti ahaM, asivocasamIe saMpayANaM ca / chammAsiya ghosaNayA, pasameti na jAyae ano|| [bhA.359] AgaMtu vAhikhobho, mahiDDi molleNa kaMtha DaMDaNayA / aTThama ArAhaNa anna bheri annassa ThavaNaMca / / vR-sakkosabhAe bhaNati-kesavA savve guNagAhiNo nIyayuddhaM ca na kareMti / tatya ego devo asaddahaMtobhaNai-ahaM agunneginnhaaveminiiyyuddhNckaaremitti|knnhss nemivaMdagassasakhaMdhavArassa paTTilliyassa aMtarA suNaharUvaM kasiNaM dubmigaMdhaM mayallayaM viubviyaM / daMtA se paMDarayA atIva sobhamAnA viuvviyA / tAhe so khaMdhAvAro jAhe taM paesaM patto tAhe uttarijaehiM muhaM ThaittA anyena pradezena gayA (gyo)|knnhennNpcchaaeNten pucchiyN|sunnho kuhio tti / tAhe sotena ceva paeseNa Agato, muha na ceva ThaiyaM, na vi ya virUvaM kayaM, eyaM ca puNo bhaNiyaM-aho ! suNayassa paMDurAdaMtA sohNti|jaahenkhumitotaahepddiiNtss AsarayaNamaNeNaavahariyaM / kahiyaM vaasudevss| saMbAiyA kumArA niggayA / te yuddhe bhaggA / tato sayaM vAsudevo niggato / diTTho anena Aso nijaMto / bhaNito anenaM-kiM AsaM harasi ? | devo bhaNai-amugo vijAharo, juddhaM maggAmi / vAsudevo bhaNai-bADhaM jujjhAmo / 'keriseNaM ?"ti pucchito bhaNati-puehiM / vAsudevo bhaNatinAhameriseNaM juddheNa jujjhAmi, parAjitohaM, nehi AsaM / tAhe devo sarUvaM kAuMbhaNai-sacaM sakko bhAsai / kahiyamaNeNa savvaM / bhaNai-varaM maggasu / vAsudevo bhaNai-mama asivovasamaNi bheriMdeha, jIetADiyAe jattha saddo subbai tattha chammAse rogAyakona bhavai, pubbuppaNNA khippAmeva uvsmNti| dinnA bherI / gato devo / akSaragamanikA-zakrasya svasabhAyAM kezavAnAM prazaMsA, yathA-guNagrAhiNaH kezavA iti, upalakSaNametat, nIcayuddhAkAriNazca / tato nemivandanArthaM kRSNe pracalite'ntarA zuno vikurvaNam, dantAzca zobhanAH kRtAH / kRSNena tathaiva dantAH prazaMsitAH / tataH pratyAgacchato'zvaralaharaNam / tatra ca zambaprabhRtInAM kumArANAM bhaGge svayaM vAsudeve yuddhArthamupasthite devaH putayuddhamuktavAn / tato vAsudevo brUte-naya azvam, jito'hamasmIti / tataH SaNmAsikI' SaSThe SaSThe mAse tasyA ghoSaNA / tataH pUrvotpatro rogaH prazAmyati, anyazca SaNmAsAn yAvana jAyate // tattha annadesIo mahaDDito vANio sIsaveyaNAte gahio Agao / tassa vejeNaM gosIsacaMdanamuvaiTuM / annattha alabmamANe rahassiyayaM bahumullaM dAuMtato merIe khaMDamegaM ghiyN| tena bherItADaeNaMtattha'NaM khaMDa lAiyaM / evamannannakhaMDappayANeNa tena sA bherI kaMthA kyaa| pacchA se tAriso saddo na hoi, na ya rogA uvasamaMti / tato logassa bahU roge jANittA sadaM ca tArisaM asuNamANeNa kaNheNabherI joyAviyA jAva kaMthA kyaa| tatto so bheripAlo sakulo ucchaadito| tato puno vi aTTameNaM bhatteNaM taM devaM ArAhittA annA bherI mggiyaa| laddhA / anno bherIpAlo Thavito / so AyareNa rkkhi| evaM jo sIso AlAvae laddhe samANe annaM loiyaM louttariyaM vA AlAvagaM lAei so vikaMthaM karei / tasmAta tasyApi na dAtavyam / / akSaragamanikA-vyAdhinA kSobhoyasyAsau vyAdhikSobhaH Agantuko maharddhikaH, tasya mUlyena bherIkhaNDapradAnam / evamanyAnyadAne sA kanthA'bhavat / tato bherIpAlasya daNDanam / aSTamena
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 359] devsyaaraadhnm| anyabherIpradAnam / anyasya bherIpAlasya sthApanam / evaM sUtrA-'rtho kanthIkurvato nadAtavyam / idAnImAbhIrISTAntamAha[bhA.360] mukkaM tayA agahie, dupariggahiyaM kayaMtayA kalaho / piTTaNaya iyara vikkiya, gaesu corehi UNa'gyo / [bhA.361] nA niNhava iya dAuM, uvajuMjiya dehi kiM viciNtesi| viccAmelaNadAne, kilissasI taM ca haM ceva // dR-egA AbhIrI sagaDANi ghayassa bharittA bhattAreNa samaM nagaraM vikka yA gayA annehiM AbhIrehiM ghayavikka ehiM samaM / tattha so AbhIro uvariM vilaggao sagaDassa hevA AbhIrI tIse AbhIrIe ghayaghaDae paNAmeti / tattha tena nAyaM-gahito / tIe nAyaM-na tAva muMcati / tato ghaDo paDittA bhinno / tAhesA AbhIrIbhaNati-tume agahitoceva mukko| AbhIro bhaNai-tumAe duggahiyaM kayaM / evaM tesiM 'tumaM tumati bhaNaMtANaM kalaho jAto / pacchA so AmIro sagaDAto uyarittA nisaTTa piTTittA / jaM pi ciTThai ghayaM taM pichaDDiyallayaMtaM tesiM bhaMDatANaM suNaehiM caTTiyaM bhUmIe vA pvittuN| tAvaannehiM ghayavikka ehiM ghayaM vikkIyaM / tAhe tAI pavikkIyAI / jAo UNo agyo / tesu ya ghayavikkagesu sagAmaM gaesu sAyaM ekallayAIjAyAiMcorehiM ucchuuddhaaii|| ___akSaragamanikA-AbhIrI brUte-tvayA'gRhIte muktam / AbhIraH prAha-duHparigRhItaM tvayA kRtam / evaM tayorvivadatoH kalaho jAtaH / AbhIryA piTTanam / itareSu ca vikrAyakeSu gateSu caurgrhnnNghRtsycuuno'rdh| eSaddaSTAntaH, ayamarthopanayaH-evaM yaH ziSyaAlApakaMvyatyAneDayan AcAryai 'mA evaM bhaNa' ityukto brUte-tvayaivaivamAlApako dattaH / AcArya prAha-nAhamevaM dattavAn kintutvayA vinAzitaH / sa prAha-mA nihuSva, na vartate svayameva dattvA'nyathA vaktum, adyApina kimapi vinaSTam, upayujya dehi, mA'nya vicintaya, vyatyAneDanena hi dAne tvaMcAhaMca klizyAvahe iti / evaM yo niSThuraM vadati kalaha vA kurute tasmai na dAtavyam // biiyA AbhIrI taheva nagaraM gyaa| taheva ghayaghaDo bhinno / tAhe AbhIrI bhaNai-na tumaM doso, mama esa doso| AbhIro bhaNai-na tumaM, mamaM ti / tAhe sA vAluyA gahiyA |unnhodenn tAvittA sIyalaM kAuM savvaMdhayaM niravasesaM gahiyaM / sathillaehiM samaM gayA / na ya corehiM ghiyaa| naya ghayassa UNo agdho jAto / / evaM yaH ziSyo 'mA vyatyAneDaya' ityuktaH san mithyAduSkRtaM dadAti 'mayA vinAzitam' iti / yadi vA''cAryairevAnupayuktaistadA dattaM tataste bruvatemithyAduSkRtam, mayaivAnupayuktenAnyathA prdttmiti|tt etAvatAupazAmyati / tasmAdetAzasya dAtavyam // sAmpratameteSAMmudgazailasadhkSAdInAmAbhIrIsadhzaparyavasAnAnAM dAnA-'dAne prAyazcittamAha[bhA.362] sela-kuDachidda-cAliNi, suddho cauguruga ghaDaduve hoti / paripUNa mahisa masae, virAli AbhIri emeva // vR-mudgazaila-cchidrakuTa-cAlanIsamAnAnAMguNanAlakSaNekAryesamAyatitesUtramarthaMvA prayacchan zuddhaH, na khalu tatra svasyAnyeSAM vA ziSyANAM suutraa-'rthhaani|akaarye punareteSu sUtrA-'rthoM prayacchatazcaturguru / tathA ghaTadvike' prazastavAmye'prazastAvAmye athavA boDakuTebhinnakuTe vyAkhyAnadvayena
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram .1. saGgahatazcaturkheteSu prAyazcittaMpratyekaM caturguru / ___paripUNakasahaze mazakatulye biDAlIsamAne AbhIrIsaddaza'prazastagausamupalakSitadhigjAtIyatulye kanthAkArimerIpAlakasaddaze eteSu saptasusUtrA'rthI prayacchataHpratyekaMprAyazcittam 'evameva' cturgurukmityrthH|| [bhA.363] emeva goNi bherI, haMse mese ya jAhaga jluugaa| caulahugamadANammI, pAvati eesu aayrito|| vR-eteSAMye pratipakSAhaMsAdayo yecaprazastago-merIddaSTAntasUcitAsteSAMsUtrA-'rthoprayacchan zuddhaH / yadi punarna dadAti tadA prAyazcittaM prApnoti caturlaghu // prakArAntareNa parSannirUpaNArthamAha[bhA.364] jANaMtiyA ajANaMtiyA ya taha dubviyATiyA cev| tivihA ya hoi parisA, tIse naannttgNvocchN| vR-athavA trividha parSat, tadyathA-jAnatI ajAnatI durvidagdhA ca / 'tasyAH' trividhAyA api nAnAtvaM vakSye / pratijJAtameva karoti[bhA.365] guNa-dosavisesannU, anabhiggahiyA ya kussuimtesu| sA khalu jANagaparisA, guNatattillA aguNavajA / / vR-yA guNa-doSavizeSajJA 'kuzrutimataiH' aparakutIrthikasiddhAntamatairanabhigRhItA, gAthAyAM saptamI tRtIyArthe, sA khalu "guNatattillA" guNayatnavatI aguNavarjA jAnatI parSat / / samprati ye'syAdhyayanasya yogyAstAnAha[bhA.366] khIramiva rAyahaMsA, je ghoTati u guNe guNasamiddhA / dose viyachaDaMtA, te vasabhA dhIrapurisa tti / / vR-ye 'guNasamRddhAH' vinayAdiguNasamanvitAH kSIramiva rAjahaMsA guNAn 'ghoTayanti' AsvAdayanti, ye'pi kecanAnupayogaprabhavA doSAstAnapica chardayanti' parityajanti te 'vRSabhAH' nizIthena gItArthA dhIrapuruSA adhikRtasyAdhyayanasya yogyAH // ajAnatIM parSadamAha[bhA.367] je hoMti pagayamuddhA, migchaavg-siih-kukurgbhuuyaa| rayaNamiva asaMThaviyA, suhasaNNappA guNasamiddhA / / vR-yeprakRtyA-svabhAvena mugghA mRga-siMha-kukkurazAvabhUtA, gAthAyAMzAvazabdasyAnyatropanipAtaH prAkRtatvAt, bhUtazabda aupamye, tato'yamartha-yathA mRgAdizAvA araNyAdAnIya yadi rocate tarhi bhadrakAH kri yanteathavA krUrAH, evaM ye prakRtyA mugdhAH paratIrthikaizcAbhAvitAste yathA bhaNyantetathA kurvanti / tathA ralamiva asaMsthApitAH, yathAralamasaMsthApitaM yAdRzo'bhiprAyastAdRzaM ghaTitvA kri yateevamete'piyathA rocatetathA kri ynte|tthaa cAha-sukhaprajJApanIyAH 'guNasamRddhAH' vinyaadigunnnidhyH|| [bhA.368]je khalu abhAviyA kussutIhi na ya sasamae gahiyasArA / ___ akilesakarA sA khalu, vayaraM chakkoDisuddhaM vA // vR- ye khalu "kuzrutibhiH' kusiddhAntaiH abhAvitA na ca svasamaye gRhItasArA sA
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [mA. 368] khalvaklezaSaTasvapi dikSu zuddham / / samprati durvidagdhAM parSadamAha[bhA.369] kiMcimmattaggAhI, pallavagAhI ya turiyagAhI y| duviyaDagA u esA, bhaNiyA parisA bhave tivihaa|| vR-kiJcinmAtragrAhiNaH pallavagrAhiNaH tvaritagrAhiNaH / evameSAdurvidagdhA parSat 'trividhA triprakArA bhaNitA / / tatra kiJcinmAtragrAhiNImAha[bhA.370] nAUNa kiMci annassa jANiyabve na deti ogAsaM / nayanijjito vilajjai, icchaiyajayaM galaraveNa / / vR-jJAtvA kiJcid anyasya jJAtavye nAvakAzaM dadAti, na ca nirjito'pi lajjate, kevalaM 'galaraveNa' mahAgalapramANenAraTan jayamicchati / / pallavagrAhiNImAha[bhA.371] na ya katthai nimmAto, na ya pucchai paribhavasasa doseNa / vatthI va vAyapuNNo, phuTai gaamillgviyddddo|| vR-grAmeyakeSuvidagdhogrAmeyakavidagghonaca kutracinnirmAtaH, sarvatra pllvmaatrgraahitvaat| na ca paraM pRcchati, 'paribhavo me bhaviSyati' iti paribhavasya doSeNa / kevalaM bastiriva vAtapUrNa 'paNDito'yam' iti lokapravAdagarvitaH sphuTati' sphuTanica tiSThati // tvaritagrAhiNImAha[bhA.372] durahiyavijo paccaMtanivAso vAvadUka kiikaako| khalikaraNa bhoipurato, loguttara peDhiyAgIte / / vR-ekaH puruSo vyAkaraNasUtrANi kiJcit paThitAni kRtvA pratyantaM grAmaM gatvA brUte-ahaM vaiyAkaraNaH / tatra sa grAmeyakairAbhIraiH parigRhItaH / vRtti puSTA kRtA / tataH sukhena tatra nivasati / anyadA tatra vAvadUkazchAtraiH parivRtaH pustabhAreNa samAgataH / tatastaiH pratyantagrAmavAsibhistasya ziSyAH pRSTAH-ka eSa samAgataH ? / tairavAdi-vaiyAkaraNaH / tataste prayantagrAmavAsino bruvateasmAkamapyasti vaiyAkaraNaH, tena saha zabdagoSThI bhvtu| taiH prtishrutm|jaat ekatra melApakaH / tato duradhItavidyenoktam-kAga ithai khathaM bhnnyte?|vaiyaakrnnenoktm-kaak iti / (evamukte sa maunamadhyatiSThat / ) duradhItavidyenoktam-anyo'pi lokaH kAkameva bhaNati, ko vizeSo vyAkaraNasya ? ahaM bhaNAmi 'krIkAkaH' / tato grAmeyakairhasitam utkRSTizca kRtA 'asmAkaM paNDitenaiSa parAjitaH' iti / pazcAt savaiyAkaraNaH pradveSamApanno nagaraM gatvA yasya bhojikasya sa grAmastena karSayitvA tasya purataH lIkRtya grAmAnniSkAzitaH / eSa dRSTAntaH / evaM lokottare'pi ko'pi kasyApyAcAryasya ziSyaH kiJcit pIThikAmAtraM zikSayitvA ekAkI pratyantanagaraM gatvA tadgatAnanyAnagItArthAn drAvayati, akaraNIyAnyapi ca karoti, aprAyazcitte'pi ca prAyazcittaM dadAti, anyaM pUjA-satkAra-gauravahAnibhayato na ca pRcchati / pazcAdanye gItArthAstatrAgatAstai vitaH prAyazcittaM ca tasya dattaM dik ca tsyaaphRtaa|| ___ gAthAkSarayojanA tviyam-duradhItavidyaH ko'pi pratyantanivAsaH / tatraiko 'vAvadUkaH' mahAvidvAn vaiyAkaraNaH smaagtH| tasya tena vivAde 'krIkAraH kRtaH' upahAsapUrvakamutta STi kRtaa| tataH savaiyAkaraNovAvadUko nagaraMgatvA bhojikapuratastasya khalIkaraNamakArSIt / evaM lokottare'pi 'pIThikAgIte' pIThikAmAtreNa gItArthakarttavyaM yA karoti saiSA durvidagdhA parSat / /
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 [bhA.373] AyariyattaNaturito, puvvaM sIsattaNaM akAUNaM / hiMDati coppAyarito, niraMkuso mattahasthi vva / / vRko'pi ziSyo dazavaikAlikamAtraM paThitvA AcAryatvatvaritaH pratyantaM grAma nagaraM vA gatvApIThikAyAMniviSTa AtmAnamAcAryamabhimanyate |sevN ziSyatvamakRtvA niraDazo mattahastIva 'coppo' cokSo mUrkha san AcAryo 'hiNDate' paribhramati || kIzaM tasya mUrkhatvam ? ata Aha[bhA.374] channAlayammi kAUNa kuMDiyaMabhimuhaMlI suddhito| gerU pucchati pasiNaM, kinnu hu sA vAgare kiMci // vR-'gerukaH' parivrAjakaH SaTnAle tridaNDe kuNDikAM kRtvA kRtAJjalirabhimukhaH 'svAdhtaH' pAdapatitaH 'pRcchati' praznayati, kinnusA kuNDikA tathA''pRcchayamAnA kiJcit parivrAjakasya vyAgRNA ti? naiva kiJcana / yAddazaM tasyAH kuNDikAyA AcAryatvaM tAdRzametasyApi / / [bhA.375] sIsA vi ya tUraMtI, AyariyA vi hu lahuM psiiyNti| tena darasikkhiyANaM, bharito logo pisAyANaM / vR-ziSyA apyAcAryapadaparipAlanAya tvarante, AcAryA api 'laghu' zIghraM prasIdanti, na punaH paribhAvayanti, yathA-nAdyApi paripUrNamadhItamiti |tt ISacchikSitAnAmata eva 'pizAcAnAM' grathilAnAM loko bhRtH|| [bhA.376] tegiccha mate pucchA, annahi vAluMka devi kahi cinnaa| tosatyeNa kahati ya, vijanisiddhe tato dNddo|| vR- ego vijo rAule olaggai / so mato / rannA pucchiyaM-asthi se putto ? / kahiyaM asthi, navaraM vijymsikkhito| rannA bhaNiyaM-vacca,paDhAhi, tadavatthA ceva te bhogaa| tato annastha / gaMtuM paDhitumAraddhaM / tattha aiyAe purohaDe caraMtIe galae vAluMkaM laggaM, cirbhiTamityarthaH / sA vijsmiivmaanniyaa| vijeNa pucchiyaM-kahiM cinnA esA? . kahiyaM-purohaDe / tena nAyaM-cibbhiDaM laggaM ti ! pottaM galae baMdhiuMtahA valiyaM jahA tasa tti bhaggaM, niggayaM galayAto / tena vejaputteNa ciMtiyaM-esa uvAto vijjiyAe kiriyaae| paDiniyatto ranno allINo / pucchito rannA-sikkhiyaM vijayaM ? ti / tena bhaNiyaM-sikkhiyaM / tato rannA 'sigdhaM sikkhiyaM, aho ! mehAvI'ti sakAro kato / annayA ranno mahAdevIe galagaMDaM uThThitaM / so vAhito bhaNai-kahiM ciNNelliyA ? / tehiM bhaNiyaM-pucchAmo / iyareNa bhaNiyaM-bhaNa 'purohaDe' / tehiM ciMtiyaM-nUnaM vejjarahassameyaM / tato bhaNiyaMpurohaDe cinnA pacchA tena galae sADageNa AveDhettA mAriyA / pacchA rannA anne vijjA pucchiyAkiM satthaniddeseNa kayA kiriyA ? uyAhu osatyeNa ? / tattha vivAde vijjehiM nisehio| pacchA sArIreNa daMDena dNddito|| akSaragamanikA-'cikitsake vaidye mRte rAjJaH pRcchA-asti tasya putraH? / kathitam-asti, paramazikSito vaidyakasya / rAjJA bhaNitam-anyatra gatvA paTha / sa gataH / tatra vAluGkamajAgale vastraveSTanena bhidhamAnaM dRSTvA 'labdhaM vaidyarahasyam' iti vicintya pratinivRttaH / tatra devyA galagaNDamabhavat / sa AkAritaH pRthvAn-kacIrNA ? / 'toSArthena' toSanimittaM kthyntipurohedde| tataH sA potAveSTanena mAritA / sa vivAde vaidyena niSiddhaH / tataH zArIro daNDastasya rAjJA kRtaH /
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 376] 97 eSa dRSTAntaH ||upnymaah[bhaa.377] kAraNanisevi lahusaga, agIyapaJcaya visohi dhnn| savvattha eva paccaMtagamaNa gIyAgate daMDo / / vR-AcAryeNAnyasya kasyApi sAdhoH kAraNaniSeviNo'gItapratyayanimittaM kiJcidyathAladhu prAyazcittaM dattam, vizodhi prAyazcittamityanarthAntaram, tad dRSTvA cintayati-sarvatraivaM prAyazcittaM dAtavyam / tataHpratyantenAmenagarevAtasya gmnm|ttr gataH sbruute-ahmpijaanaamipraayshcittm| tatra niSkAraNaM pratisevite bhaNati-bhaNa 'mayA kAraNe pratisevitam tata evamukte sa brUte-tvaM zuddhastathApi kiJcidagItArthatvapratyayaM graayshcittNddaami| evaMkurvan pazcAdanyeSAM gItArthAnAmAgamanam etairanyairgItArtheSTaH / tairdrAvito dik ca tasyApahvatA / IzA ye puruSAH sA durvidagdha parSat / etasyA yo dadAti sUtramarthaM vA tasmai prAyazcittaM caturguru / jAnatyA ajAnatyAzca sUtrA-'rthApradAne caturlaghu / / athavA dvividhA parSat laukikI lokottarAca / tatra laukikI paJcavidhA, tAmevAha[bhA.378] pUraMtI chattaMtiya, buddhI maMtI rahassiyA ceva / paMcavihA khalu parisA, loiya louttarA ceva / / vR-pUrayantI chatravatI buddhimantrI rAhasthikI ca evaM laukikI lokottarAca khalu paJcavidhA parSat / / tatra laukikIM paJcaprakArAmapi darzayati[bhA.379] pUraMtiyA mahANo, chattavidinnA uIsarA bitiyA / samayakusalA u maMtI, loiya taha rohiNijjA yA / / vR-mahAjanaH puuryntikaaprsst| vitIrNacchatrAIzvarA dvitiiyaachtraantikaa| svasamayakuzalA tRtIyA buddhiprsst| caturthI mantrI / paJcamI rAhasyikI rohiNIyAnAma' vrdhikaa-antHpurmhttrikaa| eSA laukikI paJcaprakArA parSat / / tatra pUrayantikAmAha[bhA.380] nIhammiyammi pUrati, ranno parisA na jA ghrmtiiti| je puna chattavidinnA, ayaMti te bAhiraM sAlaM / / vR-yadA rAjA nirgacchati tasmin nirgate yaH ko'pimahAn janaH sa sarvo'pi rAjJo Dhaukate yAvagrahaM nAyAtisAparSata pryntikaa|ye punaH 'chatravitIrNA pradattacchatrA rAjAno bhaTabhojikAzca te bAhyAM zAlAM yAvadAgacchanti zeSA vAryante eSA chatrAntikA chatravatI parSat / / buddhiparSadamAha[bhA.381] je loga-veya-samaehi koviyA tehi patthivo shio| samayamatIto paricchai, parappavAyAgame ceva / / vR-ye lokaM-veda-samayeSu loke vede samaye cetyarthaH 'kovidAH' kuzalAstaiH sahitaH pArthivaH 'samayam' avasaram 'atItaH' prAptaH san parapravAdAnAmAgamAH parapravAdAgamAstAn parIkSate eSA buddhiparSat / / mantriparSadamAha[bhA.382] je rAyasatthakusalA, atakkulIyA hitA pariNayA y| maikulIyA vasiyA, maMteti nivo rahe tehiM / vR-ye rAjazAstreSu kauTilyaprabhRtiSu kuzalA rAjazAstrakuzalAH atatkulIyAH' na rAjakule [1871
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 bhavAH na paitRkeNa sambandhena sambaddhA ityarthaH 'hitAH' hitAnveSiNaH 'pariNatAH' vayasA 'mAtRkulIyAH ' mAtRkeNa sambandhena sambaddhAH 'vazikAH' AyattAH taiH saha rahasi nRpo mantrayati eSA mantriparSad // rohiNIyAM parSadamAha 98 [mA. 383] kuviyA toseyavvA, rayassalA vAraa'nnamAsattA / channa pagAse ya rahe, maMtayate rohiNijjehiM // vR- yA devI rAjJaH kupitA tAM rohiNIyA nivedayanti / te vA dUtatvena prasAdananimittaM preSyante, yathA- yuSmAbhi sA devI toSayitavyA / tathA yA 'rajasvalA' RtusrAtA tAM rohiNIyAH kathayanti / yasyA vA yasmin divase vArakastaM rAjJastasyAH kathayanti / yA'pi kanyA yaunaprAptA tAmapi pariNayanAya rAjJe nivedayanti / 'annamAsatta' tti anyAsaktA-vyabhicAriNItyarthaH tAmapi rAjJaH kathayanti, yathA- eSA devI duzcAriNIti / anyAnyapi yAni cchannAni prakAzAni ca 'rahAMsi' ratikAryANi tAni rohiNIyaiH saha rAjA mantrayate / eSA paJcamI rAhasyikA parSat // tadevamuktA paJcaprakArA'pi laukikI parSat / samprati lokottare paJcavidhAM parSadamAha[bhA. 384 ] AvAsagamAdI yA, suttakaDa puraMtiyA bhave parisA / dasamAdi uvimasuyA, havati u chattaMtiyA parisA // vR- AvazyakamAdiM kRtvA yAvat sUtrakRtamaGgaM tAvadadhIta zrutA pUrayantI parSat, na khalvatra kazcanApi sAdhuH paThan nirudhyate / dazAzrutaskandhamAdi kRtvA yeSAmuparitanAni zrutAni sA chatrAntikA parvat, tatra hi ye pariNAmikAstena nivAryante, zeSAstvapariNAmikA atipariNAmikAzca nivAryante // [ bhA. 385 ] loiya- veiya-sAmAiesu satthesu je samogADhA / sasamaya-parasamayavisArayA ya kusalA ya buddhimatI / / vR-ye ca laukikeSu vaidikeSu sAmAyikeSuca zAstreSu samavagADhAH svasamaya-parasamayavizAradAH kuzalAH sA buddhimatI parSat / / Aha kiM prayojanaM buddhaparSadA ? tata Aha [bhA. 386 ] AnnapatIbhattaM, kheyaparissamajato tahA satthe / kahamuttaraM ca dAhisi, amugo kira Agato vAdI || vR- buddhiparSadA saha zramaM kurvata AsannapratibhatsupajAyate / tathA yaH zAstre nirantaravyAkhyAkaraNataH khedaparizramastasya jayo bhavati / kadAcit parizrame jAte'pi vyAkhyAkaraNatastaM parizramamapanayati / tathA sA baddhiparSad evaM zikSayate-amukaH kila Agato vAdI tataH kathaM tvamuttaraM dAsyasi ? / evaM buddhiparSadA saha kRtAbhyAsaH sukhaM parapravAdinaM nigRhNAti / / uktA buddhiparSad ! mantriparSadamAha [bhA. 387] puvvaM pacchA jehiM, siMgaNAditavihI samanubhUto / loe vede samae, kayAgamA maMtiparisA u / / vR-yaiH pUrvaM gRhavAse pazcAt zramaNabhAve 'zRGganAditavidhi' sarveSu kAryeSu madhye zRGgabhUtaM yat kAryaM tat zRGganAditamucyate tadvidhi samanubhUtaH sA loke vede samaye ca kRtAgamA mantriparSad / / etadeva vyAcikhyAsurAha [ bhA. 388 ] gihavAse atthasatthehi koviyA kei samaNabhAvammi /
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 388 ] 99 kajesu siMgabhUyaM, tu siMganAdiM bhave kajaM // vR-pUrvaM gRhavAse arthazAstraSu pazcAt zramaNabhAve svasamaya-parasamayeSu ye kecit kovidAH sA mantriparSad / kAryeSu zRGgabhUtaM yat kAryaM tat zRGganAditaM bhavati // kiM tad ? ityAha[ bhA. 389 ] taM puna gheiyanAse, taddavvavinAsaNe duvihabhede / bhattovahivocchede, abhivAyaNa-baMdha-dhAyAdI || - 'tat' punaH zRGganAditaM kAryaM 'caityavinAzaH' lokottamabhavana- pratimAvinAzaH, 'tadddravyavinAzanaM' caityadravyavinAzanaM caityadravyavidrAvaNam, tathA dvividho bhedaH-maraNamuThapravrAjanaM vA, yo vA 'bhaktaM' bhikSAM vArayati upadhiM vA, yathA-mA ko'pyamISAM bhaktamupadhiM vA dadyAditi bhakta vyavaccheda upadhivyavacchedo vA, tathA ko'pi dhigjAtIyo brUte brAhmaNAn bhivAdayatavandadhvamiti, yo vA bandhApayati piTTyati, AdigrahaNAd yo nirviSayAnAjJApayati Akrozayati vA pradviSTa rAjAdi, tad abhivAdana-bandha-ghAtAdi ca zraGganAditaM kAryam, tadvidhiryai samanubhUtaH sA manriparSad // [bhA. 390 ] vitahaM vavaharamANaM, satyeNa viyANato nihoDei / amhaM sapakkhadaMDo, na ceriso dikkhie daMDo // bR-rAjAdiM vitathaMvyavaharantaMmantriparSadantargato 'vijJAyakaH' svasamaya-parasamaya zAstrakuzalaH zAstreNa 'niThayati' sukhaM vArayati, yathA- asmAkaM sapakSe daNDo bhavati saGgho daNDaM karotItyarthaH, na ca rAjA prabhavati, vApi prapatradIkSAkasyaitAddazo daNDaH / eSA mantriparSat // samprati rAhasmika parSadamAha [ bhA. 391] salluddharaNe samaNassa cAukannA rahassiyA parisA / ajANaM caukaNNA, chakkannA aTThakannA vA // vR-dvivadhaM zalyam- dravyazalyaM bhAvazalyaMca / dravyazalyaM kaNTakAdi / bhAvazalyaM mAyAnidAnamithyAtvAni, athavA bhAvazalyaM mUlottaraguNAticAraH / tataH zramaNasya bhAvazalyoddharaNe AcAryasamIpe Alocayata ityarthaH rAhasthikI parSad bhavati / kathambhUtA ? ityata Aha- 'catuSkarNA' dvAvAcAryasya dvau sAdhoriti catvAraH karNA yatra sA / tathA AryANAM catuSkarNA SaTkarNA vA / tatra yadA nirgranthI nirgrandhyAH purata Alocayati tadA catuSkarNA, yathA nirgranthasya nirgranthapArzve AlocayataH / yadA tvadvatIyasthaviragurusamIpe Alocayati sadvitIyA bhikSukI tadA SaTkarNA / sadvitIyataruNagurusamIpe sadvitIyAbhikSukyA AlocayantyA aSTakarNA / tatra prathamataH saMyatasya catuSkarNAM bhAvayati [bhA.392] AloyaNaM pauMjai, gAravaparivajito gurusagAse / etaNAvAe, ego essa nissAe // vR-ekAnte anApAte 'ekaH' advitIyaH 'ekasya' advitIyasyAcAryasya 'nizrayA' tatpurata ityarthaH 'gauravaparivarjitaH ' Rddhi-rasa-sAtagauravaparityaktaH, gauravAddhi samyagAlocayitavyaM na bhavatIti tavyatiSedhaH, 'gurusamIpe' AlocanArhAsamIpe AlocanAM prayuGkte / / katham ? ityAha[bhA. 393] virahammi disAbhiggaha, ukuDuto paMjalI nisejA vA /
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 esa sapakkhe parapakkhe mottu channaM nisijaM ca // vR- ekAnte'pi yatra ko'pi na tiSThati tatra 'virahe' chatre pradeze pUrvaM gurorniSadyAM kRtvA pUrvAmuttarAM carantikAM vA dizamabhigRhya vandanakaM dattvA utkRTukaH prabaddhAJjali athA'sau vyAdhimAn prabhUtaM cA'' locanIyaM tato niSadyAmanujJApyAlocayati / eSa sapakSe AlocanAvidhiH / 'parapakSe' nAma saMyatI tatra cchannaM muktvA AlocanA dAtavyA, niSadyA ca na kAryate / iyamatra bhAvanA-yadA saMyatI saMyatasya purata Alocayati tadA channaM varjayati, kintu yatra lokasya saMlokastatrA''locayati, niSadyAM cA''cAryasya na karoti, AtmanA'pyutthitA Alocayati // zramaNImadhikRtyAlocanAvidhaizcatuSkarNatvamAha bRhatkalpa-chedasUtram -1 [ bhA. 394] AloyaNaM pauMjai, gAravaparivajjiyA u gaNiNIe / egatamaNAvAe, egA egAe nissAe || vR-zramaNI gauravaparivarjitA gaNinyAH purata AlocanAM prayuGke / kva ? ityAha-ekAnte' nApAte 'ekA' advitayA 'ekasyAH' advitIyAyA gaNinyA nizrayA / tato gurusamIpe zramaNasyeva zramaNyA api gaNinyAH purata AlocayantyAzcatuSkarNA parSad bhavati / / SaTkarNAmAha [bhA. 395 ] AloyaNaM pauMjai, egaMte bahujanassa saMloe / sabbitiyatheraguruNo, sabiIyA bhikkhuNI nihuyA || vR- advitIyasthaviragurusamIpe sadvitIyA bhikSukI 'nibhRtA' nivyArpArA na dizo nApi vidiza Alokayati, nApi yatkiJcidullApayatItyarthaH / evambhUtA satI ekAnte bahujanasya saMloke AlocanAM prayuGkte // atha kIdRzI tasyA dvitIyA bhavati ? ityata Aha [bhA. 396] nANa- daMsaNasaMpannA, poDhA vayasa pariNayA / iMgiyAgArasaMpannA, bhaNiyA tIse biijjiyA / / vR- jJAna darzanasampannA 'prauDhA' samarthA yA saMyatasya tasyA vA bhAvaM vijJAya na mantraNaM kartu dadAti, kintu vadati yadyAlocitaM tarhi vrajAmo no cedAlocanayA'pi na prayojanamiti / tathA 'vayasA pariNatA' pariNatavayAH / tathA 'iGgitAkArasampannA' iGgitenA''kAreNa ca yasya yAdRzo bhAvastasya taM jAnAtItyarthaH / evambhUtA sA tasya dvitIyA bhaNitA / sA punaH kiyaddUre tiSThati ? ucyate- eke sUrayo vadanti yatrobhayorAkArAddazyante tAvanmAtre / apare bruvate yatra zravaNaM zabdasyeti / / aSTakarNAmAha [bhA. 397] AloyaNaM pauMjai, egaMte bahujaNassa saMloe / sabbitiyataruNaguruNI, sabbiiyA bhikkhuNI nihuyA || vR- ekAnte bahujanasya saMloke sadvitIyasya taruNaguroH samIpe sadvitIyA bhikSukI nibhRtA AlocanAM prayuGkte / tatra bhikSukyA yAzI dvitIyA tAddazI prAguktA // samprati yAza AcAryasya dvitIyastAdhzamAha - [bhA. 398] nANeNa daMsaNeNa ya, carita-tava- vinaya-AlayaguNehiM / vayapariNAmeNa ya abhigameNa iyaro havai jutto // vR- jJAnena darzanena cAritreNa tapasA vinayena 'AlayaguNaiH' bahizceSTAbhiH pratilekhanAdi
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 398 ] bhirupazamaguNena ca tathA vayaH pariNAmena 'abhigamena' samyakazAstrArthakauzalena yukto bhavati AcAryasya 'itaraH' dvitIyaH / uktA paJcaprakArA'pi parSad / samprati 'kayA'dhikAraH ? ' iti pratipAdayati 101 [ bhA. 399] chattaMtiyAe pagayaM, jai puNa sA hojimehi uvaveyA / to deMti jehi parAyaM, tadabhAve ThANamAdINi / / vR- atra cchatrAntikayA parSadA 'prakRtam' adhikAraH / zeSAH parSada uccaritasadhzA iti prarUpitAH / tatra yadi sA chatrAntikA parSad 'ebhiH ' vakSyamANairguNairupetA bhavati tadA yakAbhyAmatra prakRtaM tau kalpa vyavahArau sUrayo dadati / 'tadabhAve' vakSyamANaguNAbhAve sthAnAdIni AdigrahaNena prakIrNakAnAM parigrahaH dadati / / atha ke te guNAH ? ityata Aha [ bhA. 400 ] bahussue cirapavvaie, kappie ya acaMcale / avaTThie ya mehAvI, aparissAvI ya je viU || patte ya aNunnAte, bhAvato pariNAmage / eyArise mahAbhAge, anuogaM soumarihai || [bhA. 401] vR- bahuzrutazcirapravrajitaH kalpiko'caJcalaH avasthito meghAvI aparizrAvI yazca 'vid' vidvAn prabhUtAzeSazAstraparimalitabuddhi | 'patti' tti pAtraM prApto vA, tathA anujJAtaH san bhAvataH pariNAmakaH, etAdhzo mahAbhAgo'nuyogaM zrotumarhati, sAmarthyAt kalpa- vyavahArayoH / eSa dvAragAthAdvayasaGkSepArthaH / vistarArthaH pratidvAraM vakSyate / tatra prathamaM bahuzrutadvAramAha [bhA. 402 ]tiviho bahussuo khalu, jahaNNao majjhimo u ukkoso / AyArapakappe kappa vama-dasame ya ukkoso // vR- trividhaH khalu bahuzrutaH, tadyathA jaghanyo madhyama utkRSTazca / tatra 'AcAraprakalpaH' nizIthaM taddhArI jaghanyo bahuzrutaH / madhyamaH 'kappa'ttikalpa-vyavahAragharaH / utkRSTo navamadazamapUrvadharaH // samprati cirapravrajitadvAramAha [bhA.403] cirapavvaio tiviho, jahannao majjhimo ya ukkosI / tivarisa paMcaga majjho, vIsativariso ya ukkoso // vR- cirapravrajitastrividhaH, tadyathA- jaghanyo madhyama utkRSTazca / tatra trivarSapravrajito jaghanyazcirapravrajitaH / paJcavarSapravrajito madhyamaH / viMzativarSapravrajita utkRSTaH // atha kena bahuzrutena cirapravrajitena cAdhikAraH ? ityata Aha [bhA. 404] bahusuya cirapavvaio, u ettha majjhesu hoti ahigAro / ettha u kame vibhAsA, kamhA u bahussuo paDhamaM / / vR- atra bahuzrutazcirapravrajitazca yo madhyastAbhyAmadhikAraH / gAthAyAM saptabhI tRtIyArthe / atra 'krame' kramaviSaye vibhASA karttavyA, sA caivam kasmAt prathamaM bahuzruta uktaH ? yataH prathamaM pravrajyA bavati, tataH zrutam, tataH prathamaM cirapravrajitasyopAdAnaM yujyate; naiSa doSaH, niyamavizeSapradarzanArthaM hyevamupAdAnam- yo bahuzrutaH sa niyamAcirapravrajitaH, yena trivarSapravrajitasya nizIthamuddizyate, paJcavarSapravrajitasya kalpa-vyavahArI, viMzativarSapravrajitasya dRSTivAda:, tena na
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 doSa iti // samprati kalpikadvAramAha[ bhA. 405 ] bRhatkalpa-chedasUtram -9 sutte atthe tadubhaya, uvvaTTha vicAra leva piMDeya / sijjA vatthe pAe, uggahaNa vihArakappe ya // vR- kalpiko dvAdazavidhaH, tadyathA-sUtre 1 arthe 2 tadubhayasmin' sUtrArthobhayalakSaNe 3 upasthApanAyAM 4 vicAre 5 pAtralepe 6 piNDe 7 tathA zayyAyAM 8 vastra 9 pAtre 10 avagrahaNe 11 vihArakalpe ca 12 / eSa pratidvAragAthAsamAsArthaH // sAmpratamenAmeva vivarISuH prathamataH sUtrakalpikamAha [bhA. 406] suttassa kappito khalu, AvassagamAdi jAva AyArI / tena para tivarisAdI, pakappamAdI ya bhAveNaM // vR- AvazyakamAdiM kRtvA yAvadAcArastAvat sarvo'pi sUtrasya kalpiko bhavati, na khalve tAvat sUtraM yAvat ko'pi paThan viniyArthate / tataH paraM trivaraSapravrajitamAdiM kRtvA yad yad vyavahAredazamoddezakaparyante yathA bhaNitaM tat tathopadizyate yAvadvizativarSaparyAyaH sarvazrutatAnupAtI bhavati / navaramAcAraprakalpamAdiM kRtvA yAnyapavAdabahulAnyadhyayanAni yAni cAtizAyInyaruNopapAtaprabhRtIni tAni yadA bhAve pariNato bhavati tadoddizyante / Aha triSu varSeSvaparipUrNaSvAcAre paThite kiM kuryAt ? ata Aha[mA. 407] suttaM kuNati parijitaM, tadatthagahaNaM painnagAI vA / iti aMga-'jjhayaNesuM, hoti kamo jAhago nAyaM // vR- yat paThitaM sUtraM tat parijitaM kuryAt / yadi vA tasya sUtrasyArthagrahaNaM vidadhyAt, prakIrNakAdi vA sUtrato'rthatazcAdhIte / evamaGgAnAmadhyayanAnAM cAtizAyinAM yAvat kalpikobhavati tAvadeSa kramo jJAtavyaH / jAhakajJAtaM cAtra pUrvopanyastamupanyasanIyam, jAhaka iva parijitI sUtrA - 'rthI kuryAditi bhAvArthaH / / arthakalpikamAha [bhA.408] atthassa kappito khalu, AvAsagamAdi jAva sUyagaDaM / mottUNaM cheyasuyaM, jaM jena' hiyaM tadaTThassa // vR- AvazyakamAdiM kRtvA yAvat sUtrakRtamaGgaM tAvad yad yenAdhItaM sa tasyArthasya kalpiko bhavati / sUtrakRtAGgasyoparyapi cchedazrutaM muktvA yadyenAdhItaM sUtraM sa tasya - sUtrasya samastasyApyarthasya kalpiko bhavati / chedasUtrANi punaH paThitAnyapi yAvadapariNatastAvanna zrAvyate, yadA tu parizrato bhavati tadA kalpikaH / adhunA tadubhayakalpikamAha [bhA. 409 ] tadubhayakappiya jutto, tigammi egAhiesu ThANesu / piyadhammasajamIrU, ovammaM ajjavairehiM // vR- tadubhayaM sUtramarthazca tasmin kalpiko yuktaH / kimuktaM bhavati ? -yo dvAvapi sUtrASr yugapad grahItuM samartha sa tadubhayakalpikaH / athavA tadubhayakalpikaH 'trika ekAdhikayoH sthAnayoryuktaH' trikaM nAma sUtramarthastadubhayaM ca tatra sUtrAdartho'dhikaH, arthAdadhikamubhayam, evamekasmAdarthAdadhike ye ubhe sthAne sUtrA 'rtharUpe tatra yuktaH yogyaH sa tadubhayakalpikaH / athavA priyadharmA iti catvAro bhaGgAH sUcittAH priyadharmA nAmaiko na DhadharmA 1 DhadharmA nAmaiko na
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 pIThikA - [bhA. 409] priyadharmA 2 ekaH priyadharmA'pi dRDhadharmA'pi 3 eko na priyadharmA nApi DhadharmA 4 / atra caturthabhaGgo'vastu / zeSabhaGgatrike yata ekasmAdekaikaguNayuktAt sthAnAt prathamabhaGgarUpAd dvitIyabhaGgarUpAd vA ye'dhike sthAne priyadharmatva-dRDhadharmatvalakSaNe tayoryuktaH / sa ca niyamAdavadyabhIrubhavati, avayaM-karmatasmAdbhIru, tata Aha-"avajabhIrU" stdubhyklpikH| atraupamyamAryavaaH, saH bAlabhAve karNAbhyAhRtaM sUtraM kRtavAn, pazcAt tasyoddiSThaMsamuddiSTamanujJAtam arthazca tadaiva dvitIyapauruSyAM kathitaH / evamanyasyApi draSTavyam // tathA cAha[bhA.410] puvvabhave vi ahIyaM, kaNNAhaDagaM va baalbhaavmmi| uttamamehAvissa va, dijjati suttaM pi attho vi / / vR-yasya pUrvabhave'dhItamAgacchati bAlabhAve vA karNAhRtaM kRtaM tasya, uttamameghAvino vA yugapatsUtramapyartho'pi ca dIyate / eSa ubhayakalpikaH / / sAmpratamupasthApanAkalpikamAha[bhA.411]appatte akahittA, anahigaya'paricachaNe ya cugurugaa| dohi gurU tavagurugA, kAlagurU dohi vI lahugA // vR-sUtre'samApte upasthApyamAne upsthaapyituHpraayshcittNctvaarogurukaaH| kathambhUtAH? ityAha-dvAbhyAM guravaH, tadyathA-tapasA'pi gurukAH kAlenApi gurukAH / atha sUtraM prAptastathApi tasyArthamakathayitvA yadi tamupasthApayati tadA tasya catvAro laghukAH, navaraM kAlenaikena laghavaH / atha kathito'rthaH paraM nAdyApyadhigataH athavA'dhigataH paramadyApi na samyak taM zraddadhAti tamanadhigatArthamazraddadhAnaM vA upasthApayatazcatvAro laghukAH, navaramekena tapasA laghavaH / athAdhigatArthamapyaparIkSyopasthApayati tadA catvAro laghukAH, tapasA'pikAlenApica lghvH| na kevalametatprAyazcittaM kintvAjJAdayazca dossaaH| tathA sarvatraSaNNAMjIvanikAyAnAMva vidhAsyati tat sarvamupasthApayana prApnoti / tasmAd yata evaM prAyazcittamAjJAdayazca doSAstasmAnApaThite SaDjIvanikAsUtre nApyanadhigate'rthe nApi tasminnaparIkSite upasthApanA krtvyaa|| atha kiyantaH SaDjIvanikAyAmarthAdhikArAH ? tata Aha[bhA.412] jIvA-'jIvAbhigamo, carittadhammo taheva jayaNAya / uvaeso dhammaphalaM, chajIvaNiyAe ahigArA / / vR-SaDajIvanikAyAmime paJcAdhikArAH, tadyathA-prathamo jIvA-'jIvAbhigamaH / dvitIyo mahAvratasUtrAdArabhya cAritradharmaH / tRtIyo "jayaMcarejayaMci?" ityaadinaaytnaa| tdnntrmupdeshH| ttodhrmphlm|etec vistaratodazavaikAlikaTIkAtaH pribhaavniiyaaH| tatrA''stAmupasthApanA, kathaM sapravrAjayitavyaH? iti tadevocyate tatra SaDvidhodravyakalpovaktavya ititamabhidhitsurAha[bhA.413]pavvAvaNa muMDAvaNa, sikkhAvaNa uvaThTha saMbhuMjaNA yasaMvasaNA / eso u daviyakappa, chabbihato hoti naayvvo|| vR-pravrAjanA nAma yo dharme kathite'kathite vA pravrajAmItyabhyutthitaH saH prathamataH pRcchayatekastvam ? kuto vA samAgataH ? kiMnimittaMvA pravrajiSyati? |ttrydaa pRcchAparizuddho bhavati tadA pravarAjayitumabhyupagamyate, abhyupagamyaca prazasteSudravyAdiSvAcArya svayamevATAgrahaNaM karoti / etAvatA pravrAjanAdvAram / tadanantaraM sthirahastena loce kRte rajoharaNamarpayitvA tasya
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 bRhatkalpa-chedasUtram -1. sAmAyikasUtraM dIyate, tataH-"sAmAyikaM me dattam icchAmo'nuziSTim" iti; sUrayo druvatenistArakapArago bhava, kSamAzramaNAnAM guNairvardhasva / eSAmuNDApanA / "sikkhAvaNa"tti tadanantaraM dvividhAmapi zikSA grAhyate, tadyathA-grahaNazikSAmAsevanAzikSAM ca / grahaNazikSA nAma pAThaH, AsevanAzikSA samAcArIzikSaNam / yadA dvividhAmapi zikSAM grAhito bhavati tadAsa upasthApyate prazasteSudravya-kSetrAdiSu / dravyataH zAlikaraNe ikSukaraNe caityavRkSe vA / kSetrataH padmasarasi sAnunAde caityagRhe vA / kAlatazcaturthyaSTamyAdivarjitAsu tithissu| bhAvato'nukUle natre, yadi tasya janmanakSatraM na jJAyate tadA''cAryasyAnukUle nakSatre sundare muhUrte yathAjAtena liGgena; tadyathA-rajoharaNena niSadyAdvayopetena mukhapotikayA colapaTTena ca vAmapArzve sthApayitvA ekaikaMmahAvrataM trIn vArAn uccAryate yAvad raatribhojnm| atha te dvautrayo bahavo vA bhaveyustato yathAkyovRddham; atha te kSatriyA rAjaputrAH tatra yaH svata evAsannatara AcAryasya sa ratnAdhikaH kriyate, itaro laghuH; atha dvAvapyubhayataH pArzvayoH samau vyavasthitau tadA tau dvAvapi samaratnAdhikau vrateSUccAriteSu pradakSiNAM kArayitvA pAdayoH pAtyate (pAtyete) bhANyate (bhANyete) ca-mahAvratAnimamAropitAni, icchAmo'nuziSTim, zeSANAmapi sAdhUnAM nivedayAmi / gurubhaNati-nivedaya / idaM ca bhaNati-nistArakapArago bhava, kSamAzraNAnAMca guNairvardhasva / evamupasthite dvividhaH saGgrahaH sAdhoH, yathA-ahaM tava AcArya, amukaste upaadhyaayH| sAvyAstrIvidhaH saGgrahaH, tra tRtIyA amukA te prvrtinii| evamupasthApya keSAJcit paJcakalyANakaM keSAJcidabhaktArthaM keSAJcidAcAmlaM keSAJcinnirvikRtikamapareSAM na kiJcit, kiMbahunA ? yadyasya tapaH karma AvalikAgataM sa tad dattvA tena sahaikatramaNDalyAMsambhuGke, saMvasanaMca kroti|shaiksskpripaalnaa ceyam-yAvannopasthApyate tAvanna bhikSAM hiNDApayitavyaH / / kathaM punarupasthApanIyaH? ityata Aha[bhA.414] paDhie ya kahiya ahigaya, parihara uvaThAvaNAe so kappo / chakkaM tIhi visuddhaM, parihara navageNa bhedena / / vR-sUtraM prathamataH pAThayitvA tadanantarama) kathayitvA tataH 'adhigato'nenArtha, samyak zraddhAnaviSayIkRtazca' iti parIkSyayadA SaTkaM SaDajIvanikAyAn 'tribhi' mano-vAk-kAyaurvizuddhaM bhAvatona parAnuvRtyA pariharati / kathaM pariharati? ityata Aha-navakabhedena SaTakam, manasA svayaM pariharati anyaiH parihArayati pariharantamanyaM samanujAnAti, evaM vAcA kAyena ca pratyekaM trayastrayo bhedA draSTavyAH / / eSa upasthApanAyAH kalpaH / samprati vicArakalpamAha[bhA.415]appatte akahittA, anhigy'pricchnmmicugurugaa| dohi gurU tavagurugA, kAlagurU dohi vI lahugA / / vR. sUtre saptasaptakalakSaNe odhaniyuktilakSaNe vA aprApte yadi vicArabhUmAvekAkinaM prasthApayati tadA tasya prAyazcittaM catvAro gurukAH / te ca dvAbhyAM gurukAH, tadyathA-tapogurukAH kAlagurukAzca / atha prApte'pi zrute tadarthamakathayitvA kathane'pi 'adhigatastadartho na vA ?' ityaparijJAya adhigatamapi 'samyak zraddadhAti na vA ?' ityaparIkSya yadi preSayati tadA pratyekamakathane'nadhigame'parIkSaNe ca tasya prAyazcittaM catvAro laghukAH / te ca vicArAdhikArAt
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 415 ] 105 sarvatrApi ca dvAbhyAM laghavaH, tadyathA - tapolaghukAH kAlalaghukAzca / na kevalametat prAyazcittaM kintvAjJAdayazca doSAH / saMyamavirAdhanA tvevam so'prAptazrutAditvAdekAkI prasthApitaH SaTsu jIvanikAyeSu saMjJAM vyutsRjet, uDDAhaM cA'sthaNDile vyutsRjan kuryAt / viruddhadigAdiSu vyutsarjanenA''yuSo'pagamata AtmavirAdhanA / / tasmAd [bhA.416] paDhite ya kahiya ahigaya, pariharati vidyArakappito so u / tivihaM tIhi visuddhaM, parihara navagena bhedenaM // vR. yadA sUtraM saptasaptakAdirUpaM paThitaM bhavati tasya cArtha kathito'dhigato'digamya ca samyak zraddhAnaviSayIkRtastato nizIthoktena prakAreNa parIkSyamANaH 'trividhaM' sacittamacittaM mizraM ca sthaNDilaM parihAraviSayeNa navakabhedena 'tribhi' mano- vAk- kAyairvizuddhaM pariharati, tadyathAsacittaM sthaNDilaM tad manasA svayaM na gacchati nApyanyAn gamayati na cApyanyaM gacchantamanujAnAti / evaMvAcA 3 kAyenApi 3 / evaM mizramacittaM caapaatsNlokaadidossdussttm| sabhavati vicaarklpikH|| vicArabhUmau gatena sthaNDile upaveSTavyam, ataH sthaNDile vaktavye ye'rthAdhikArAstAnabhidhitasurdvAragAthAmAha [bhA. 417] bheyA sohi avAyA, vajraNayA khalu tahA aNunnA ya / kAraNavihIya jayaNA, thaMDille hoMti ahigArA | vR- prathamato bhedAH sthaNDilasya vaktavyAH / tadanantaraM sthaNDile vyutsRjataH 'zodhi' prAyazcittam / tato'pAyAH / tadanantaraM varjanadvAram / tataH paramanujJA / tataH kAraNavidhi / tadanantaraM yatanA / ete vakSyamANAH sthaNDile adhikArAH // tatra prathamato bhedadvArapratipAdanArthamAha[ bhA. 418] accitteNa acittaM, mIseNa acitta chakkamIseNaM / saccitta chakkaeNaM, acitta caubhaMga ekkeke // - acitte sthaNDile panthAnamadhikRtya trayo bhedAH acittaM sthaNDilamacittena pathA gamyate 1; acittaM mizreNa pathA 2, kena mizreNa ? ityata Aha-SaTakAyamizreNa; tathA acittaM 'sacittena pathA' sa panthAH sacittaH, katham ? ityAha- 'SaTkena' SaDabhirjIvanikAyaiH 3; evamacitte sthaNDile yo bhedAH / evaM mizre 3 sacitte 3 ca / eteSAM acitta mizra sacittAnAmekaikasmin bhaGge caturbhaGgI / / tAmevopadarzayati [bhA. 419] anavAyamasaMloe, anavAe ceva hoti saMloe / AvAyamasaMloe, AvAe cevasaMloe / / vR- anApAtamasaMlokamiti prathamo bhaGgaH, anApAtaM saMlokavaditi dvitIyaH, ApAtavadasaMlokamiti tRtIyaH, ApAtavat saMlokavaditi caturthaH / gAthAyAM matvarthIyapratyayasya lopaH prAkRtatvAt, amrAditvAdvA akArapratyayaH / amISAM caturNAM bhaGgAnAM prathamo bhaGgo'nujJAtaH, zeSAH pratikruSTAH / nirgrandhInAM tRtIyo'nujJAtaH / caturthaM sthaNDilaM vyAkhyAnayati [bhA.420] tatthAssvAyaM duvihaM, sapakkha-parapakkhato u nAyavvaM / duvihaM hoi sapakkhe, saMjaya taha saMjatINaM ca // vR-'tatra' ApAtavat-saMlokavatormadhye 'ApAtam' ApAtavad dvividhaM jJAtavyam, tadyathA
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 bRhatkalpa-chedasUtram -1'svapakSataH parapakSatazca' svapakSApAtavat parapakSApAtavaccetyarthaH / tatra 'svapakSe' svapakSaviSaye dvividhamApAtavat, tadyathA-'saMyatAnAM saMyatInAMca' saMyatApAtavat saMyatyApAtavanceti bhAvaH / / [bhA.421] saMviggamasaMviggA, saMvigga maNunna etraacev| asaMviggA viya duvihA, tappakkhiya eyarA ceva / / vR-saMyatAapidvividhAH-saMvignAasaMvignAzca / saMvignA udyatavihAriNaH, asaMvignAH zithilAH pArzvasthAdayaH / saMvignA api dvividhAH-'tatpAkSikAH' saMvignapAkSikAH 'itare' asaMvignapAkSikAH / / uktaM svapakSApAtavat / samprati parapakSApAtavat prAha[bhA.422] parapakkhe viyaduvihaM, mANusa tericchagaM ca nAyavvaM / ekekaMpiyativihaM, purisitthi napuMsagaMceva / vR- 'parapakSe'pi' parapakSaviSaye'pyApAtavad dvividhaM jJAtavyam-'mAnuSaM tairazcaM ca' manuSyApAtavat tiryagApAtavaccetyarthaH / "ekaikamapi' mAnuSaM tairazcaMcatrividham, tadyathA-puruSavat strIvad napuMsakacca, puruSApAtavat ruyApAtavad napuMsakApAtavacceti bhAvaH / / [bhA.423] purisAvAyaM tivihaM, daMDiya koDubie ya paagie| tesoya'-soyavAdI, emeva npuNs-itthiisu|| vR- 'puruSApAtaM' puruSApAtavat trividham, tadyathA-'daNDike kauTumbike prAkRte ca' daNDikapuruSApAtavat kauTumbikapuruSApAtavat prAkRtapuruSApAtavacetyarthaH / daNDikA rAjakulAnugatAH, kauTumbikAH zeSAmaharddhikAH, itare praakRtaaH| teca' trayo'pipratyekaMdvividhAHzaucavAdino'zaudhavAdinazca / evameva' anenaivaprakAreNa npuNsk-stryorpivktvym|kimuktN bhavati ?-napuMsakApAtavat ruyApAtavacca pratyekaM prathamato daNDikAdibhedatastrividham / tataH zaucavAdyazaucavAdibhedataH punarekaikaM dvividham / / uktaM manuSyApAtavad / adhunA tiryagApAtavadAha[bhA.424] dittamadittA tiriyA, jahannamukkosa majjhimA tivihaa| emevesthi-napuMsA, duguMchiya-'duguMchiyA navaraM // kR-tiryaJco dvividhAH-ptAadhtAzca / tAdapavantaH, adhptAH zAntAH / te pratyekaM trividhAHjaghanyA utkRSTa madhyamAzca / jaghanyA eDakAdayaH, madhyamA mahiSAdayaH, utkRSTA ,hastyAdayaH / ete kila puruSA uktAH / evameva strI-napuMsakA api vaktavyAH / navaraM te 8ptA adhyAzca pratyeka dvividhA vijJeyAH, tadyathA-jugupsitA ajugupsitaashc| jugupsitAgardabhyAdayaH, itare ajugupsitaaH| uktamApAtavat / saMlokavad manuSyeSveva draSTavyam / te ca manuSyAstrIvidhAH, tadyathA-puruSAH strayo napuMsakAzca / ekaike pratyekaM trividhAH-prAkRtAH kauTumbikA damDikAzca / punarekaike dvividhAHzaucavAdino'zaucavAdinazca / uktaJca Alogo manuesuM, purisisthi-napuMsagANa bodhvvo| pAyaya kuDubi daMDiya, asoya taha soyavAdINaM // tadevamApAta-saMlokau caramabhaGge, dvitIye''pAtaH, tRtIyesaMlokaH / uktA bhedaprabhedayuktA ete sthaNDilabhedAH / / gataM bhedadvAram / adhunA zodhidvAramAha
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA.425] 107 [bhA.425] manuya-tiriesu lahugA, cauro gurugA ya ditttiriesu| tiriyanapuMsitthIsuya, manuyasthi-napuMsage gurugA / / vR-manuSyANAMzaucavAdinAMpuruSANAM tirazcAMcapuruSANAmahaptAnAmApAtegAthAyAM saptamI SaDyarthe saMjJAM vyutsRjataH prAyazcittaM catvAro laghukAH / "gurugA ya dittatiriesu" iti mAnAM tirazcAmApAte catvAro gurukAH / tathA 'tiryaGnapuMsaka-strISu' tiryagyonInAM napuMsaka-strINAM mAnAmApAte "maNussatthI (manuyatyi) napuMsage" iti manuSyANAM strI-napuMsakAnAMzaucavAdinAmApAte pratyekaM prAyazcittaM catvAro gurukAH / tathA 'tiryaGanapuMsaka-straSu' tiryagyonInAM napuMsaka-strINAM sAnAmApAte "manussatthI (manuyatthi) napuMsage" iti manuSyANAMstrI napuMsakAnAMzaucavAdinAmApAte pratyekaM prAyazcittaM catvAro gurukAH / / [bhA.426] manuya-tiriyapuMsesuM, dosu vi lahugAtaveNa kAleNa / kAlagurU tavagurugA, dohi gurU addhokaMtI vA / / vR-manuSyANAmazaucavAdinAMpuruSANAM tirazcAmahaptAnAMpuruSANAmApAte dvayAnAmapipRthak pRthak prAyazcittaM catvAro laghukAstapasA kAlena ca laghavaH / manuSyastrI-napuMsakAnAmazaucavAdinAmApAte catvArogurukAH dvAbhyAMgurukAH, tadyathA-kAlagurukAstapogurukAH |ardhpkraantirvaa draSTavyA / sA caivam-tirazcAM haptAnAM puruSANAmApAte manuSyANAM gRhiNAM pASaNDinAM vA puruSANAmazauvAdinAmApAte catvAro laghukAH kAlagurukAH, tiryakastra-napuMsakAnamadhptAnAmajugupsitAnAmApAte kAlagurukAH catvAro laghukAH, teSAmeva tiryakastrI-napuMsakAnAM mAnAM jugupsitAnAM cApAte catvAro laghukAstapoguravaH, manuSyastrI-napuMsakAnAmazaucavAdinAmapi ta eva tapoguravazcatvAro laghukAH // iyamekeSAmAcAryANAM matenA vakrAntirupadarzitA / samprati bhASyakAro'nyathA'rddhAvakrAntimAha[bhA.427] pAgaya koDuMbiya daMDie ya assoya-soyavAdIsu / caugurugA jamalapayA, ahavA cauchana guru-lhugaa|| -prAkRte kauTumbikedaNDinica prtyekmshaucvaadinishaucvaadinicaarttaavkraantirvseyaa| sA caivam-prAkRtAnAmazaucavAdinAM puruSANAmApAte catvAro laghukAstapasA kAlena ca laghavaH, teSAmeva zaucavAdinAM prAkRtapuruSANAmApAte ta eva catvAro laghavaH kAlagurukAH; kauTumbikAnAmazaucavAdinAM puruSANAmApAte kAlagurukAzcatvAro laghavaH, teSAmeva kauTumbikapuruSANAMzIcavAdinAmApAtecatvArolaghavastapogurukAH; daNDikapuruSANAmazaucavAdinAmApAte tapogurukAzcaturlaghavaH, teSAmeva zaucavAdinAmApAte caturlaghavo dvAbhyAM gurukAstapasA kAlena c|uktnyc pAgaiya'soyavAdI, purisANaM lahuga dohi vI lhugaa| teceva ya kAlagurU, tesiM ciya soyavAdINaM // . te cciya lahu kAlagurU, koDuMbINaM asoyavAdINaM / tesiM ciya te ceva u, tavagurugA soyavAdINaM / / daMDiya asoya ti cciya, soyammi ya dohi guruga culhugaa|
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 bRhatkalpa-chedasUtram -1esa purisANa bhaNio, itthi-napuMsANa vI evaM / / "caugurugAjamalapadA' iti 'yamalapadAni' strI-napuMsakalakSaNAni caturgurukAni vktvyaani|taani caivam-prAkRtastrINAmazIcavAdinInAmApAtecatvAro gurukAH dvAbhyAM laghavaH, tadyathAtapasA kAlena ca, tAsAmeva zocavAdinInAM catvAro gurukAH kAlaguravaH; kauTumbikastraNAmazaucavAdinInAmApAte kAlaguravazcatvAro gurukAH, tAsAmeva zaucavAdinInAmApAte tapogurukAzcatvAro guravaH; evameva daNDikastrINAmazaucavAdinInAmapi, zaucavAdinInAM ca catvAro gurukA dvAbhyAM guruvastapasA kAlenaca; evameva npuNskaanaampyaapaatevktvym| atraiva matAntaramAhaathavA strINAmApAte caturgurukA uktaprakAreNa tapasA kAlena ca vishessitaaH| napuMsakAnAmApAte SaDalaghavo yathoktakrameNa tpH-kaalvishessitaaH|| samprati tiryagApAtamadhikRtyArdhApakrAntimAha[bhA.428] tiriesu vi evaM ciya, aduguMcha-duguMcha-ditta-'dittesu / amaNunneyara lahugo, saMjativaggammei cugurugaa|| vR-'evameva' anenaivaprakAreNa tiryakSvajugupsita-jugupsita-haptA-'dhleSvardhApakrAntiravaseyA, tadyathA-prAkRtapuruSagRhItAnAmaddaptAnAM tiryakpuruSANAmApAtecatvAro laghavodvAbhyAM laghukAstapasA kAlena ca, teSAmeva ca dhtAnAM ta eva catvAro laghavaH kAlagurukAH; kauTumbikaparigRhItAnAmapi tiryakpuruSANAmadhptAnAmApAte ca ta eva kAlagurukAzcatvAro laghavaH, teSAmeva 6ptAnAM tapoguruvazcatvAro laghukAH; daNDikaparigRhItAnAM tiryakpuruSANAmadhtAnAmApAte ta eva catvAro laghavastapogurukAH, teSAmeva haptAnAmApAte caturlaghukA dvAbhyAM guravastapasA kAlena ca; tathA prAkRtaparigRhItAnAM strINAM napuMsakAnAM ca tirazcAmajugupsitAnAmApAte catvAro gurukA dvAbhyAM laghavastapasA kAlena ca, teSAmeva jugupsitAnAmApAte catvAro gurukAH kAlaguravaH; koTumbikaparigRhItAnAM tiryakastrI-napuMsakAnAmApAteta eva kAlagurukAzcatvAro guravaH, teSAmeva jugupsitAnAmApAte catvAro gurukAstapoguravaH; eta eva daNDikaparigRhItAnAmapi tiryakastrInapuMsakAnAmadhptAnAmApAte draSTavyAH, tAnAmApAte catvAro gurukA dvAbhyAM guravaH kAlena tapasA ca / uktA tiryakSvapyaddhapakrAnti, samprati svapakSApAte zodhimAhaamanojJAnAm-asAmbhogikAnAM saMvignAnAm itareSAM ca-asaMvignAnAmApAte prAyazcittaM laghuko mAsaH / 'saMyatIvarge samApatati' saMyatInAmApAte catvAro gurukAH / / samprati prAguktamevArthamupadidarzayiSurAha[bhA.429] bhaddatirI pAsaMDe, manuyA'soehi dohi lahu lhugaa| kAlagurU tavagurugA, dohi garU aDDokaMti duge|| vR-bhadreSu-adhpteSu tiryakSu puruSeSu manuSyeSu gRhastheSu pASaNDiSu cA'zaucavAdiSvApatatsu catvAro laghukAH dvAbhyAM laghavaH / manuSyastra-napuMsakAnAMzaucavAdinAmApAte catvAro gurukA dvAbhyAM guravaH, tadyathA-tapogurukAH kaalgurukaashc| zeSeSutu tiryag-manuSyabhedeSu 'dvike' tapaH-kAlalakSaNe 'a pakrAnti' kacittapogurukA kacit kAlaguruketyevaMrUpA'vasAtavyA |saa cpraakprdrshitaa|| gataM zodhidvAram / idAnImapAyadvAramAha[bhA.430] amaNunneyaragamaNe, vitahAyaraNammi hoi ahigaraNaM / pauradavakaraNa daTuM, kusIla sehAdigamanaM ca / /
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 109 ThikA - [bhA. 430] vR-amanojJAnAm-asAmbhogikAnAM saMvignAnAma itareSAMca-asaMvignAnAMgamane-ApAte sati vitathAcaraNe dRzyamAne bhavati parasparamadhikaraNam / iyamatra bhAvanA-AcAryANAMparasparamanyathA sAmAcArya, tato'sAmbhogikAnAM sAmAcArIvitathAcaraNadarzane 'naiSA sAmAcArI' iti parasparamadhikaraNaMpravartate / itare kuzIlAH pArzvasthAdayastepracureNa vAriNA putaprakSAlanaM kurvanti, tasteSAM kuzIlAnAM pracuradraveNa punarnirlepakaraNaM dRSTvA zaikSakANAm AdizabdAt zaucavAdinAM mandadharmiNAM ca gamanaM teSAM samIpe bhvti|| [bhA.431] niggaMthANaM paDhama, sesA khalu hoti tesi paDikuTThA / dava appa kalusa asatI, avaNNa purisesupaDiseho / / kRyataevamApAte doSAstasmAnirgranthAnAMprathamasthaNDilam-anApAtamasalokamityevaMrUpam, zeSANi trINi khalu teSAM' nirgranthAnAM pratikruSTAni pratiSiddhAni / atha parapakSApAtaM tatrApi puruSApAtaM vrajati tadA niyamato dravamakaluSaM paripUrNaM ca netavyam, anyathA 'drave' pAnIye alpe kaluSe vA yadi vA 'asati' vinA pAnIyena gato bhavet tataste ddaSTavA 'avarNam' azlAghAM kuryuH, yathA-azucayo'mI, na kevalamavarNaM kuryuH kintu pratiSedho'pi taiH kriyate, yathA-mA ko'pyamISAmazucInAM bhaktaM pAnaM vA dadyAt / eSa puruSeSu-puruSApAte dossH|| samprati strI-napuMsakApAte doSAnAha[bhA.432] Aya para tadubhae vA, saMkAIyA havaMti dosaao| paMDisthisaMgagahite, uDDAho paDigamanamAdI / vR-strINAM napuMsakAnAM cApAte Atmani pare tadubhayasmin vA zaGkAdayo doSA bhavanti / tatrAtmani sAdhuH zaGkAviSayIkriyate, yathA-eSa kimapyudbhAmayati?; paraiHstranapuMsako vA zaGkayate, yathA-ete pApakarmANa enaM sAdhu kAmayante iti; tadubhayasmin yathA-dvAvapyetau parasparamatra maithunArthamAgatautidevamuktA zaGkA / AdizabdAdavarNAdidoSaparigrahaH / tathAstryApAtenapuMsakApAte vAsa sAdhurAtma-parobhayasamutthenadoSeNastryApaNDakena vAsArddhasaGgaM maithunakuryAt, tatra kenacidagAreNa dRSTvA gRhItaH syAttataH prvcnsyoddddaahH| tathA sauDDAhitaiti kRtvA pratigamanAdIni kuryaat|| asminneva caturthe sthaNDile tiryagApAte doSAnAha[bhA.433] AhananAdI ditte, garahiyatiriesusaMkamAdIyA / emeva ya saMloe, tirie vajjittu mnuesu|| vR-dRpte' haptatiryagApAte AhananAdayo doSAH AhananaM zraGgAdibhistADanam, AdizabdAd mUrchAgamana-mAraNAdiparigrahaH / 'garhiteSu tiryakSu' garhitatiryakastra-napuMsakApAte zaGkA maithune, AdizabdAt pratisevetApItyAdayo doSAH / yathA ApAte doSA uktA evameva saMloke'pi tiryagyonikAn varjayitvA manuSyeSu draSTavyAH / kimuktaM bhavati ?-eSAM saMloke nAsti kazcidanantarodito doSaH, manuSyANAMtustrI-puruSa-napuMsakAnAMsaMlokeyeApAtedoSAste devitvyaaH|| yadyapi kadAcidAtma-parobhayasamutthA maithune doSA na bhaveyustathApyamI sambhAvyante[bhA.434] jattha'mhe pAsAmo, jattha ya Ayarai naativggonne| paribhava kAmemANo, saMkeyagadinnako vA vi / /
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 bRhatkalpa-chedasUtram -1vR- yatra vayamamumAgacchantaM pazyAmo yatra cA'smAkaM jJAtivargo nirantaram 'Acarati' vicArArthamAgacchati tatrAsmAkaM paribhavaM kAmayamAno dattasaGketo vA samAgacchati / kiJca[mA,435] kalusa dave asatIya va, purisAloe havaMti dosaao| paMDitthIsu viyatahA, khaddhe veuvie mucchA / / kR'drave' pAnIye kaluSe 'asati' avidyamAnevApuruSAloke doSAH prAguktAavarNAdayo bhavanti / tathA paNDa:-napuMsakaH, paNDeSu strISu ca saMlokamAneSu khaddhe vaikurvike vA sAgArike dRSTe mUrchA bhavet / iyamatra bhAvanA-napuMsakaH strIvA sAgArikaMsvabhAvata evAtisthUlaM lambaMca yadivA kaSAyitam athavA vAtadoSeNa vaikurvikaM dRSTvA tadviSayAbhilASamUmiApannAtaM sAdhumupasargayet tasmAt trayANAmapi saMloko vrjniiyH|| gataM caturthaM sthaNDilam, idAnIM tRtIyamApAtavadasaMlokamadhikRtya doSAnAha[bhA.436] AyasamutthA tirie, purise dava kalusa asati uddddaaho| Ayobhaya itthIsuM, atiti nite ya aasNkaa|| vR-tiryagApAte AtmasamutyA doSAH, tadyathA-strINAM napuMsakAnAMcApAte maithunAzaGkAdayo doSAH / sAnAM tiryaspuruSANAmApAte Atmana upaghAtaH / tathA puruSe' manuSyapuruSApAte drave kaluSe asati vA pravacanasyoDDAhaH / tathA strISu cazabdAnapuMsakeSvAgacchatsu gacchatsu ca 'AtmobhayaviSayA' AtmobhayagrahaNaMparasyopalakSaNaMAtma-parobhayaviSayA AzaGkA / sAcaprAgeva bhaavitaa|| [bhA.437] AvAyadosa taie, biie saMloyato bhave dosaa| tedo vinasthi paDhame, tahi gamaNaM tatthimA meraa|| vR-tRtIyesthaNDile ApAtadoSaH, dvitIyeca saMlokato doSAbhavanti te veditvyaaH| teca 'dvaye'pi ApAtadoSAH saMlokadoSAzca prathama sthaNDilena santitatastatra gamanaM vidheym| tatreyaM maryAdA / / tAmevAha[bhA.438] kAlamakAle sannA, kAlo taiyAe sesgmkaalo| paDhamA porisi Apaccha pAnagamapapphiannadisi / / vR-dvividhA saMjJA, tadyathA-kAle kAle ca / tatra kAle tRtIyasyAM pauruSyAm, 'zeSakaM' sarvamapi prAtaH prabhRtikamakAlaH / tatra tAvadakAlasaMjJAyAM vidhirucyate 'kathaM gantavyam ?'-tatra yadiprathamAyAM pauruSyAMbhavet tadA pAtramudrAhya pAnakanimittaM vrajati; atha nodrAhayati pAtraMtato loko jAnIyAt, yathA-eSa bahirgamanimittaM pAnIyaM gRhNAti, tatazcaturtharasikaMna dadyAt / api codrAhite pAtre'yamadhiko guNaH-ko'pi zrAddho grAmAntaraM nagarAntaraM vA gantukAmaH pradhAvitaH zraddhAyAmutpannAyAM taM pratilAmayet, so'pi lAbho bhavati zaGkA'pi ca nopajAyate, yathA-eSa bahirgamanAya pAnakanimittaM hiNDate / sapunaH kIzaMpAnIyaM gRhNIyAd? ata Aha- 'apuSpitaM' acchaM sugandhaM caturdharasikam, na bhavati tAdRzaM ta uSNodakAdi gRhNIyAt / "annadisimiti yasyAM dizi saMjJAbhUmi tasyAM pAnakasya na gantavyam, yadi punastasyAM gacchati tato'tiriktaM grahItavyam / yadi dvau janau tadA tathA gRhNAti yathA tRtIyasyApyuddharati, kiM bahunA ? yAvanto
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 438] 111 vrajanti tAvatAM yogyamariktaM tathA gRhNAti yathaikasyoddharati / evaM pAnIyaM gRhItvA samAgato bahi pratizrayasya pAdau pramArNya daNDakaM sthApayitvA airyApathikI pratikramya Alocya guroH pAnakaM drshyitvaa''pRcchti| gurumApRcchaya saMjJAbhUmiM vrajAmi' iti gacchati / tatra yadyanyo'pi kazcidvrajati tarhi yathaikasyoddharati tAvatpramANaM mAtrake pAnakaM gRhNAti / taccodgrAhitaM pAtramanyasya samarpya daNDakaM pramArNya AvazyakIM kRtvA vrajati / yathoktavidherakaraNe sarvatra prAyazcittaM mAsalaghu // uktamevArthaM spaSTataramupadarzayati [bhA.439] atiregagahaNamuggAhiyammi Aloya pucchiyaM gacche / esA u akAlambhI, aNahiMDiya hiMDie kAle || vR- pAtre udrAhite ekajanAtirekeNa pAnIyasya grahaNaM karttavyam / kRtvA ca guroH purata Alocya gurumApRcchaya saMjJAbhUmiM gacchet / eSA'kAle saMjJA uktA / samprati kAlasaMjJA vaktavyA'kAle' kAla saMjJA ahiNDite hiNDite vA / iyamatra bhAvanA - tRtIyasyAM pauruSyAM kAlasya pratikramaNe kRte yAvannAdyApi bhikSAvelA bhavati tAvat saMjJAbhUmiM vrajati; athavA hiNDite samuddiSTe bhAjaneSu ca pradattakalpeSu yAvannAvagAhate caturthapauruSIkAlastAvadgacchati; athorasUre bhikSAvelA ciraM vA hiNDitastato'vagADhAyAmapi caramapauruSyAM gacchati / / tatra ko vidhiH ? ityAha [bhA. 440] kappeUNaM pAe, ekkkssa u duve paDiggahage / dAuMdo do gacche, tiNhaTTha davaM ca ghettUNaM // vR- 'pAtrANi kalpayitvA' trIn kalpAn pAtrANAM nirlepanAya dattvA 'ekaikasya' AtmIyAtmIyasaGghATakasya dvau dvau patadgrahako dattvA dvau dvau / saMjJAbhUmiM gaccheyAtAm / katham ? ityAha-trayANAmarthAya dravaM gRhItvA / pAnakaM hi tAvatpramANaM grahItavyaM yAvat pazcAdekasyoddharati / iyamatra bhAvanA ye ye saGghATavantasteSAM teSAmeko dvau patadrahI dhArayati, dvitIyazcAnyena samaM yAti, teSu cAgateSu ye prAgitare sthitAste vrajanti, itare cAgatAH pAtrANi dhArayanti, yAvantazca gacchanti tAvatAM yogyamekAtiriktaM pAnakaM mAtrake gRhNanti // kathaM punaste gacchanti ? ityata Aha [bhA. 441] ajuliyA aturiyA, vigahArahiyA vayaMti paDhamaM tu / nisiittu DagalagahaNaM, AvaDaNaM vaccamAsajjA | vR- 'ayugalitAH' na samazreNIkayugalarUpatayA sthitAH 'atvaritAH' tvarirahitAH 'vikathArahitAH' strI bhaktadikathA akurvANAH 'prathamam' anApAtAsaMlokalakSaNaM sthaNDilaM vrajanti / tatra 'niSadya' upavizya norddhasthitA ityarthaH, UddharvasthitAnAM samyakpratyupekSaNA'sambhavAt 'DagalagrahaNaM kurvanti' ye bhUmAvasambaddhAH putanirlepanAya leSTukAste DagalakAstAnAdadate, AdAya caiteSAM bhUmAvApatanaM kurvanti yena vRzcikAdistato'pasarati / uktaJca - "te Dagale TiTTivei tato jo tattha vicchugAdI so'vasarati" tti / teSAM ca DagalakAnAM pramANaM 'varca' purISamAsAdya pratipattavyam / yo bhitravarcA satrIn DagalakAn gRhNAti, anyo dvAvekaM vA // [bhA.442 ] AloiUNa ya disA, saMDAsagameva saMpamajittA / pehiya pamajjie ya, jayaNAe thaMDile nisire / / vR- sthaNDilaM gatvA tatra dizAmApAta-saMlokavarjanArthamAlokaM kuryAt / diza Alokya
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 bRhatkalpa-chedasUtram -1. tadanantaraM saNDAsakaM sampramAdyaM prekSiteSu pramArjiteSu ca bhUpradezeSu sthaNDile purISaM 'nisRjet' vyutsRjet / katham ? ityAha-'yatanayA' "disi pavana gAma sUrie" tyAdivakSyamANalakSaNayA / tat punaranApAtAsaMlokaM sthaNDilamebhirvakSyamANairdazabhi sthAnairvizuddhaM jJAtavyam / / tAnyevAha[bhA.443] anAvAyamasaMloe, parassa anuvdhaatie| same ajjhusire yAvi, acirakAlakayammi ya / / [bhA.444] vicchinne dUramogADhe'nAsanne bilvjie| tasapANa-bIyarahie, uccArAdINi vosire / / vR-anApAtamasaMlokaM 1 parasyAnaupaghAtika ra samaM 3 azuSiraM 4 acirakAlakRtaM 5 vistIrNaM 6dUramavagADhaM 6 anAsannaM 8 bilavarjitaM 9 saprANa-bIjarahitaM 10 yat sthaNDilaM tatra 'uccArAdIni' uccAra-prazravaNaprabhRtIni vyutsRjet / / eSa ekakaH saMyogo darzitaH / samprati dvikAdisaMyogAnupadarzayati[bhA.445] ega-du-tI-cau-paMcaga-chaga-sattaga-aTTha-navaga-dasagehiM / saMjogA kAyavvA, bhaMgasahassaMcauvvIsaM / / kR-amISAmanantaroditAnAMdazAnAMpadAnAmeka-dvi-tri-catuH-paJca-SaT saptA-'STa-nava-dazakaiH saMyogAH krtvyaaH| teSu ca bhaGgAH svasaGkhyayA 'caturviMzaM' caturviMzatyadhikaM sahasram / atha kasmin saMyoge kiyanto bhaGgakAH ? ucyate-iha bhaGgAnAmAnayanAya karaNamidamdazAdayo'GgA ekaikena hInAstAvat sthApyante yAvat paryanta ekaH / tataste yathAkramamemI rAzibhirguNayitavyAH, tadyathA-dazaka ekakena, navakaH paJcabhi, aSTakaH paJcadazabhiH, saptakastrIMzatA, SaTko dvAcatvAriMzatA, paJcako'pi dvAcatvAriMzatA catuSkastrazatA, trikaH paJcadazabhi, dvikaH paJcakena, ekaka ekken|amiissaaNcaamiibhirgunnaakaarairgunnne jAtAekakAdisaMyogeSviyaM bhaGgasaGkhyA, tadyathA-ekakasaMyoge daza, dvikasaMyoge paJcacatvAriMzat, trikasaMyoge vizaM zatam, catuSkasaMyoge dvezate dazottare, paJcakasaMyogedvezate dvipaJcAzadadhike, SaTkasaMyogedvezatedazottare, saptakasaMyoge vizaMzataM, aSTakasaMyogepaJcacatvAriMzat, navakasaMyogedaza, dazakasaMyoge ekaH; ekaMca vasatyAdaSu vivikte pradeze sthaNDilamiti / sarvabhaGgasaGkhyA ekatra mIlayitvA rUpAdhikA kriyate tatazcaturviMzaM bhaGgasahasraM bhvti| bhaMgAnayane karaNaM, dasagAto osaraMto jAveko / ee u guNeyavvA, imehiM rAsIhiM jahakamaso / / ekkagapaMcaga pannara, tIsA bAyAla paMca jA ThANA / parato bAyAlIsA, paDilomamavehi jAveko / / ekkagasaMjogAdI, guNiyA laddhA havaMti emete| miliyA rUvAhikayA, bhaMgasahassaM cauvvIsaM // sampratyetAni daza zuddhAni padAni vyAkhyAtavyAni / ye ca yatra doSAste tatra kthniiyaaH| tatrA''pAtavat saMlokavacca pUrvaM vyAkhyAtam / idAnIM parasyopaghAtikamAha [bhA.446] AyA pavayaNa saMjama, tivihaM uvaghAtiyaM muNeyavvaM /
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 446] 113 ArAma vacca aganI, ghAyAda'sutI ya annastha // vR-iha pUrvArddhapadAnAM pazcArddhapadAnAM ca yathAkrama yojanA | sA caivam-'aupaghAtikam' upaghAtaprayojanakaMsthaNDilaM trividhaM jJAtavyam, tadyathA-AtmopaghAtipravacanopaghAti saMyamopaghAti ca / tatrA''tmopaghAti ArAmaH, tatra hi saMjJAM vyutsRjato 'ghAtAdi' piTTanAdi / pravacanopadhAti 'varca' vaqagRham, taddhi juguptisamazucyAtmakatvAt, tatastatra saMjJAvyutsarge IdazA ete iti pravacanopaghAtaH / saMyamopaghAti 'agni' agnisthAnam, tatra hi saMjJAvyutsarge te'gnyArambhiNaH 'anyatra' asthaNDile'gnisthAnaM kurvanti tyajanti vA tAM saMjJAmasthaNDile / / samprati viSame sthaNDile doSAnAha[bhA.447] visama paloTTaNi AyA, iyarassa paloTTaNammi chakAyA / jhusirammi vicchugAdI, ubhayakamaNe tsaadiiyaa|| vR-viSame sthaNDile sAdhuH praloTeta-patediti bhAvaH, tatra cA''tmAvirAdhyeta / 'itarasya' purISasya prazravaNasya ca praloTane SaT kAyA virAdhyante, tathAhi pratItametat-purISaM prazravaNaM vA praloTat SaTkAyAn virAdhayati, eSA sNymviraadhnaa| jhuSire doSAnAha-jhuSiresaMjJAdivyutsRjato vRzcikAdibhirAtmanovirAdhanA, AdizabdAta sAMdiparigrahaH ubhayaM-saMjJAprazravaNatenA''kramaNe 'trasAdayaH' trasa-sthAvaraprANA virAdhyante, eSA saMyamavirAdhanA / / atha kIzaM cirakAlakRtaM sthaNDilam ? ata Aha[bhA.448] je jammi uummi kayA, payAvaNAdIhi thaMDilA teu| hoMti iyare cirakayA, vAsAvuttheya bArasagaM / / vR-yAni sthaNDilAni yasmin Rtau pratApanAdibhi kRtAni tAni tasminnacirakAlakRtAni bhavanti / yathA-hemante kRtAni hemanta evAcirakAlakRtAni / 'itarANitu RtvantaravyavahitAni cirakAlakRtAni, asthaNDilAnitAnIti bhaavH| yatra punarekaM varAtraMsagodhano grAmauSitastatra 'dvAdazakaM dvAdaza saMvatsarANi sthaNDilam, tataH paramasthaNDilaM bhavati / / samprati vistIrNamAha[bhA.449] hatthAyAmaMcaurasa, jahanna ukkosa joyaNabichavaM / cauraMgulappamANaM, jhnnnnyNduurmogaaddhN| vR-jaghanyaM vistIrNaM caturasraM catasRSvapi dikSu hastAyAmam, utkRSTaM yojanadviSaTakaM' dvAdaza yojanAni, taca cakravartiskandhAvAraniveze pratipattavyam / dUrAvagADhamAha-yatrAdhastAt 'caturaGgulapramANamacittaM catvAryaGgulAnyacittA bhUmi tad jaghanyaM dUramavagADham, arthAt paJcAGgulaprabhRtikamacittaM yasyAdhastAt tad utkRSTaM dUramavagADham / / sAmpratamAsannamAha[bhA.450] davvAsanaM bhavaNAiyANa tahiyaM tusNjmaa-5'yaae| AyA-pavayaNa-saMjamadosA puNa bhAvamAsanne / kR-AsatraMdvividham-dravyatobhAvatazca / tatradravyAsannaM bhavanAdInAM nikaTama, hastipadapramANaH skandhastasya samantato hasto varjayitavyaH / tatra yadi dravyAsanne vyutsRjati tataH saMyame Atmanica virAdhanA / tatra yadgRhAdInAmAsanaM tat sthaNDilaM parityajyAnyatra sthaNDilaM kuryuH,athavApAnIyena | 18181
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 bRhatkalpa chedasUtram -1tatprakSAlayeyuH tataH saMyamavirAdhanA AsavirAdhanA pittttnaadibhaavaat|bhaavaastrN nAmatAvat tiSThati yAvat saMjJA manAga nAgacchati, tato'nadhisahaH sthaNDilaM gantumazaknuvan asthaNDile bhavanAdInAM vA pratyAsane vyutsRjet, tatra cA''tsavirAdhanA saMyamavirAdhanA ca prAgvat / athAsthaNDilamitikRtvA sAgArikovAtichatItisaMjJAMdhArayatyAsavirAdhanA, maraNasyaglAnatvasya vA'vazyambhAvAta; anadhisahena ca satA tena lokapurato'sthAne saMjJAvyutsarge punarjavAdilepane vA pravacanopaghAtaH / / sabile trasaprANa-bIjopete doSAnAha[bhA.451] hoti bile do dosA, tasesubIesuvA vitecev| saMjogatoya dosA, mUlagamA hoti savisesA / / vR-bile saMjJAM vyutsRjato dvau doSau, tdythaa-aatmviraadhnaasNymviraadhnaac| tatra yadA bile pravizantyA saMjJayA prazravaNena tadgatA jIvAvAdhyante tadA saMyamavirAdhanA, sAdibhakSaNe AtmavirAdhanA / traseSu bIjeSu ca 'tAveva dvau doSau sNymaa-''tmviraadnaalkssnnau|ttrtrsessu bIjeSucaprANavyaropaNAtsaMyamavirAdhanAsupratItA traseSvAsavirAdhanAtebhya upadravasammavAta, bIjeSvAtmavirAdhanAbIjakozAvayavAnAmatitIkSmAnAMpadeSulagnataH (laganataH) pAdapraloTanataH patanato vaa| tadevamekaikasmin varjanIye sthaNDile doSA uktAH / asmAcca mUlagamAd' ekakasaMyogarUpAd dvika-trikAdipadAnAM saMyogataH savizeSAH' bahubahutarakAdoSAH bhavanti jJAtavyAHdvikasaMyoge dviguNAH trikasaMyogetriguNAyAvaddazasaMyoge dazaguNA iti ||smprti prAguktamapi prAyazcittamanyAcAryaparipATyA manAga vizeSapradarzanArthatayAca punarAha[bhA.452] paMthammiyaAloe, jhusirmmitsesucevculhugaa| purisAvAeyatahA, tiriyAvAeyateceva / / vR-patha Asanne puruSANAmAloke jhuSiretrasasaGkule casaMjJAM vyutsRjataHprAyazcittaM catvAro lghukaaH| tathA sarvamanuSyapuruSApAte sarvatiryakpuruSApAte ca pratyekaM 'ta evaM catvAro laghavaH / sarvagrahaNaM manuSyeSu kauTumbikAdibhedaparigrahArtham / / tiryasUtkRSTadibhedasaGgrahArthamAha[bhA.453] itthi-napuMsAvAe, bhAvAsane bile ycugurugy| panagaM lahuyaM gurugaM, bIe sesesumAsalahu~ / vR- sarvAsAM prAkRtAdibhedabhinnAnAM strINAmApAte sarvanapuMsakApAte ca tathA bhAvAsane bilasahitecasthaNDile vyutsRjataH pratyekaM catvAro gurukAH / pratyekabIjasaDale sthaNDile laghUni paJcarAtrindivAni, anantabIjasaGghale gurukaanni| zeSeSu ashuddhessusthnnddilessumaasldhu|yccaanydaapdyte tadapi sarvamApnoti / yatrAsAmAcArIkaraNaM tatrApi mAsalaghu // [bhA.454] apamajaNA apaDilehaNAyadupamajaNA dupddilehaa| tiya mAsiya tiya panagaM, lahu kAla tave carima suddho|| kRsaMjJAMvyutsraSTukAmonapratyupekSatenapramArjayatipratyupekSatetapogurukAlalaghu,napratyupekSate pramArjayati mAsalaghu kAlaguru tapolaghu, na pramArjayati pratyupekSate mAsalaghu dvAbhyAM laghu / evaM 'trike triSu sthAneSu mAsikaM laghu kAlena tapasA coktaprakAreNa vizeSitam / atha pratyupekSate pramArjayatitatra duSpratyupaikSite duSpramArjita rAtrindivapaJcakaMlaghu tapoguru kAlalaghu, duSpratyupekSite
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [mA. 454 115 supramArjite rAtrindivapaJcakaM ladhutapoladhu kAlaguru, supratyupekSite duSpramArjite rAtrindivapaJcakaM laghu dvAbhyAM lghukm| evaM 'trike triSusthAneSu paJcakaM kAlena tapasA coktaprakAreNa vishessitm| 'carame' supratyupekSitaM supramArjitamityevaM rUpe bhaGge 'zuddhaH' na prAyazcittabhAk // [bhA.455] khuDo dhAvaNa jhusire, tikkhutto apaDilehaNA lhugo| ghara-vAvi-vacca-govaya-Thiya-mallagachaDDaNe lahugA / / vR- iyamapi gAthA'nyAcAryaparipATisUcikA tato na punaruktatA nA'pi virodhaH, matAntaratvAt / kSullakaM stokaM yadi 'dhAvana' praloThanamityarthaH tatra, tathA jhuSire sthaNDile, tathA trikRtvo'prtyupekssnnaayaaNprtyekNpraayshcittNlghukomaasH| tathAyadi gRhesaMjJAMvyutsRjati, vApyAm, va!gRhe varcasa uparivA, goSpade vA, Urddhasthito vA, tathA mallake vyutsRjya yadi pariSThApayati tadA sarveSveteSu sthAneSu prAyazcittaM pratyekaM catvAro laghavaH // gatamapAyadvAram / idAnIM varjanAdvAramAha[bhA.456]disi-pavana-gAma-sUriya-chAyAe pamajiUNa tikkhutto| jassuggaho tti kAUNa vosire Ayame vA vi || vR-uttaradikpUrvadikca loke pUjyA, tatastasyAH pRSThapradAne lokamadhye'varNavAdo bhavati, vAnamantaraM vA kiJcinmithyASTi kupyet, tathAcasatijIvitavyasya vinAzaH; tasmAd divA rAtrI capRSThaMpUrvasyAm, uttarasyAM tu divA, dakSiNasyAM dizirAtrau nizAcarAH saJcaranti tatastasyAM pRSTha rAtrau vrjyet| uktazca ubhe mUtra-purISe tu, divA kuryAdudaGmukhaH / rAtrau dakSiNatazcaiva, tathA cA''yurna hIyate / / tathA yataH pavanastataH pRSThaM na kuryAt, mA loko brUyAt-ardhantyetadeta iti nAzikAyAM cAoNsi mA bhUvan / tathA grAmasya sUryasyaca pRSThanadAtavyama, loke'varNavAdasammavAtAtathAhisUryasya grAmasya vA pRSThadAne lokobrUte-na kiJcijAnantyeteyallokoddayotakarasyApi sUryasya yasmin grAmesthIyatetasyApica pRsstthNddtiiti|tthaa saMsaktagrahaNizchAyAyAM vyutsRjeyena dvIndriyavinAzo na bhavati / tathA 'trikRtvaH' trIna vArAn pramAM upalakSaNametat pratyupekSya ca vyutsRjet / tatrApratyupekSaNe'pramArjane duSpratyupekSaNe duSpramArjane ca prAyazcittaM prAguktam / tathA "yasyAvagrahaH so'nujAnIyAt" iti anujJAya vyutsRje AcamedvA / eSa gAthArthaH / sAmpratamenAmeva vivarISurAha[bhA.457] utara puvvA pujjA, jammAe nisIyarA abhivati / ghANArasA ya pavane, sUriya gAme avanno u|| cU-uttarA pUrvA ca loke pUjyA, tato divA rAtrau ca pUrvasyAmuttarasyAM vA pRSThaM na dadyAt / tathA yAmyA-dakSiNA tasyAM rAtrau 'nizAcarAH' devAH 'abhipatanti' samAgacchanti, tatastasyAM rAtrau pRsstthNnddyaat|tthaaytH pavanastataH pRSThakaraNe'zubhagandhadhrANinAzikAyAMcAAsyupajAyante, tasmAtpavanasyApi pRSThana kartavyam / sUryasyagrAmasya ca pRSThakaraNe avarNolokamadhye yathA'bhihitaH prAk, tatastayorapi na dAtavyaM pRTamiti / / "chAyAe" itivyAkhayAnArthamAha
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 bRhatkalpa-chedasUtram -1 [mA. 458 ] saMsattaggahaNI puNa, chAyAe niggayAe vosirai / chAyA'sati uNhammi vi, vosiriya muhuttagaM ciTThe / vR- saMsaktA dvIndriyairgrahaNi kukSiryasyAsI saMsaktagrahaNi, sa dvIndriyarakSaNArthaM chAyAyAM vRkSAdernirgatAyAMvyutsRjati / atha cchAyA'dyApi na nirgacchati madhyAhneeva saMjJApravRtteH, tatazchAyAyAH asati-abhAve uSNe'pi svazarIracchAyAM purISasya kRtvA vyutsRjati, vyutsRjya ca 'muhUrtakam' alpaM muhUrta tathaiva tiSThati, yenaitAvatA kAlena svayogataH pariNamanti / anyathoSNena mahatI paritApanA syAt / / atha vyutsRjan svopakaraNaM kathaM dharati ? ityata AhauvagaraNaM vAmagaUrugammi matto ya dAhiNe hatthe / [bhA. 459] tattha'NNattha va puMse, tihi AyamaNaM adUrammi / / vR- 'upakaraNaM' daNDakaM rajoharaNaM ca vAme Urau sthApayati, mAtrakaM dakSiNahaste kriyate, DagalakAni ca vAmahastena dharaNIyAni / tataH saMjJAM vyutsRjya tatrAnyatra vA pradeze DagalakaiH putaM 'puMsayati' rUkSayati / puMsayitvA tribhi nAvApUrakaiH culukairityarthaH 'AcamanaM' nirlepanaM karoti / uktaJca- tihiM nAvAe pUraehiM Ayamai nilleveti vA / nAvApUrao nAma pasatI iti / tadapi cAcamanamadUre karoti / yadi punadUre Acamati tata uDDAhaH / kazcid dRSTvA cintayetanirlepya pute gata eSa iti / sampratyAloke prAyazcittavidhimAha [bhA.460] AlogaM pi yativihaM, purisi-tthi-napuMsakaM ca bodhavvaM / lahugA purisAloe, gurugA ya napuMsa-itthIsu // vR- Alokamapi ca 'trividhaM' triprakAram, tadyathA-puruSAlokaM stryAlokaM napuMsakAlokam / gAthAyAM padaikadeze padasamudAyopalakSaNAni / tatra puruSAloke prAyazcittaM catvAro laghukAH, stryAloke napuMsakAloke ca catvAro gurukAH / tadevamacittaM sthaNDilamacittena pathA bhaNitam / atha sacittena mizreNa vA yadA tad gacchati tadedaM prAyazcittam [bhA.461] chakkA causu lahugA, paritta lahugA ya guruga sAhAre / saMghaTTaNa pariyAvaNa, lahu guruga'tivAyaNe mUlaM / / vR- 'SaTkAyAH' pRthivyaptejovAyuvanaspatitrasarUpAH / teSAM madhye 'caturSu' pRthivyaptejovAyurUpeSu saGghaTTanAdiSu laghukAH prAyazcittam, 'paritte' pratyekavanaspatikAye'pi ca laghukAH, "sAhAre" anantavanaspatikAyike saGghaTTanAdiSu gurukAH, tathA dvIndriyAdInAM saGghaTTane paritApane cayathAyogaM laghukA gurukAzcaprAyazcittam 'atipAtane' vinAze mUlam / iyamatra bhAvanA- pRthivIkAyaM saGghaTTayati mAsalaghu, paritApayati mAsaguru, apadrAvayati jIvitAd vyaparopayatItyarthaH caturlaghu / evamakAye tejaskAye vAyukAye pratyekavanaspatikAye ca draSTavyam / uktaJca chakkAyAdimacausU, taha ya parittammi hoti vaNakAe / lahu-gurumAso caulahu, ghaTTaNa paritAva uddavaNe // etat prAyazcittamekaikasmin divase saGghaTTanAdikaraNe / yadi punardvI divasau pRthivyAdi saGghaTTayati tadA mAsaguru, paritApayati caturlaghu, jIvitAd vyaparopayati caturguru / trIn divasAn nirantaraM caturo divasAn saGghaTTane caturguru, paritApane SaDlaghu, apadrAvaNe SaDguru / paJca divasAn
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 461] 117 nirantaraM pRthivyAdInAM saGghaTTane SaDlaghu, paritApaneSaDguru, apadrAvaNemAsikacchedaH SaDdivasAn nirantaraM saTTane SaDgura, paritApane mAsikacchedaH, apadrAvaNe caturmAsacchedaH / sapta divasAn nirantaraM pRthivyAdInAM saGghaTTane mAsikacchedaH, paritApane caturmAsikaH,apadrAvaNeSANNAsikaH / aSTau divasAnirantaraMpRthivyAdInAMsaTTane cAturmAsikacchedaH, paritApaneSANmAsikaH,apadrAvaNe mUlam / uktaJca- dohiM divasehiM mAsagurue ADhavettA caugurue ThAti jAva ahiM sapayaM ti| anantavanaspatikaM yadi saTTayati tadA mAsaguru, paritApayati caturlaghu, apadrAvayati cturguru| dvidivasAdinirantarasaTTanAdiSUttaraikaikasthAnavRddhitaH sptbhirdinairmuulm| dvIndriyaM saTTayati caturlaghu, paritApayati caturguru, jIvitAd vyaparopayati SaDlaghu / atra dvayAdidivasanirantarasaTTa- nAdiSu SaDirdivasairmUlam / trIndriyaM saGghayatazcaturguru paritApayataH SaDlaghu, jIvitAdyaparopayataH SaDguru, atrapaJcabhirdivasaidlam, caturindriyaM sacaTTayataH SaDlaghu, paritApayataH SaDguru, jIvitAdyaparopayatomAsikacchedaH,atracaturbhirdivasairmUlam, / paJcendriyaMsaTTayataH SaDguru, paritApayataHchedaH, apadrAvayatomUlam, atradvayorddhivasayoranavasthApyam, trissudivsessupaaraanycitm|| gataM varjanAdvAram, adhunA'nujJAdvAramAha[bhA.462] paDhamillugassa asatI, vAghAto vA imehi tthaannehiN| paDiNIya tena vAle, khettudaga niviTTha thI apumaM // kRprathamamevaprathamillukam, prAkRtatvAtsvArtheillukapratyayaH |prthmm-anaapaataasNloklkssnnN sthaNDilaM tat nAsti tatastasya prathamasyAbhAve / athavA sato'pyebhi sthAnairavyAghAto bhavet / tAnyeva sthAnAnyAha-"paDinIya" ityAdi / pratyanIkastatra tiSThati / stenA vA pathi dvividhAH, tadyathA-upakaraNastenAH zarIrastenA vA / 'vyAlA vA' tatra sadiyo vidynte|kssetrN vA tatra jaatm| udakena vAtat sthaNDilamAstRtam |graamo jikA skandhAvArovA tatra niviSTaH / strI napuMsako vA tatra maithunArthI saMyatAnAgacchataH pratIkSate // [bhA.463] paDhamAsati vAghAe, purisAlogammi hoti jynnaae| ___mattaga apamajjaNa igala kuruativihe duvihabhedo / / vR-evaM prathamasya sthaNDilasyAbhAve vyAghAte vA dvitIya sthaNDilamanApAtasaMlokavad - gantavyam / tatra saMyatAnAM sAmbhogikAnAM saMvignAmAlokegantavyam, tdbhaaveasaambhogikaanaampi| tatrApariNatAH pUrvameva grAhayitavyAH, yathA-keSAzcidAcAryANAM visaddezyaH sAmAcArya tato yUyaM mA tAna vitathasAmAcArIkAn ddaSTavA pratinodayeta, te'pi yadi nodayanti tAdAsInAH tisstthth| evamasaGkhaDAdayo doSAH parihRtA bhavanti / asAmbhogikAnAmapyApAtasthAsambhave yatra pArzvasthAdInAmAlokastatra gacchanti / tasyApyabhAve yatra pArzvasthAdInAmApAtastatra vrajanti / tatra kSullakAdayo'pariNatAH pUrvaM grAhayitavyAH, yathA-ete nirdharmANo jinAjJAprakopino vitathamAcaranti, tamAyUyameteSAMceSTitaM citte kurutayathA etatsundaram iti| saMyatyApAtavaJca sarvaprayalena pariharet, anyathA kRtasaGketakA avasamAgacchantIti zaGkAdayaH Atma-parobhayasamutthAzca doSAH sambhavanti / eSA svapakSe ytnaa| ___ samprati parapakSe'bhidhIyate / tatra-pArzvasthAdyApAtavato'sambhave "purisAlogammi hoti
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 bRhatkalpa-chedasUtram -1 jayaNAe' iti 'puruSAloke' puruSAlokavati gantavyam, tatra yatanayA bhavati krttvymaacmnaadi| tAmeva yatanAmAha- "mattaga apamajaNa Dagala kuruga" tti pratyekaM mAtrakaM grahItavyam, pratyekaM ca pracuraM dravam, DagalakAnAM cApramArjanam na tAni DagalakAni pramArNyante hIlAdoSasambhavAt, kurukucAzcAcamanAntaraM kartavyA / "tivihe duvihameo' iti, trividhe pratyekaM dvividho bhedo draSTavyaH / iyamatra bhAvanA-trividhaH parapakSaH, tadyathA- puruSaH strI napuMsakaH / ekaikaH punardvidhAzaucavAdI azaucavAdI ca, athavA'nyathA pratyekaM dvibhedattA- zrIvako'zrAvakazca / athavA trividho bhedo nAma sthaviro madhyamastaruNaJca, yadi vA prAkRtaH kauTumbiko daNDikazca / ete ca trayo bhedA yathA puruSasya tathA strI- napuMsakayorapi draSTavyAH / teSu yatanayA gantavyam // katham ? ityata Aha[mA. 464] tena paraM purisANaM, asoyavAdINa vana AvAyaM / itthi - napuMsAloe, parammuho kurukuyA sA yatha // vR- 'tataH' puruSAlokavataH sthaNDilAt 'parataH' puruSAlokavataH sthaNDilasyAsati puruSANAmazaucavAdinAm 'ApAtam ' ApAtavat sthaNDilaMvrajet / tatra ca yatanA prAguktA draSTavyA / tasyApyasambhave zaucavAdinAmapyApAtavad gantavyam / tasyAsambhave stryAloke napuMsakAloke vA gantavyam / iyamatra bhAvanA- prathamato'zaucavAdinInAM strINAmAloke gantavyam, tatra gataH san tAsAM parAGmukha upavizet, yatanA ca sA kurukucAdikA karttavyA / tasyApyasambhave zaucavAdinInAmapyAloke gantavyam / tadabhAve napuMsakAnAmazaucavAdinAmAloke / tasyAsambhave zaucavAdinAmapyAloke / yatanA sarvatra saiva // [bhA. 465 ] tena paraM AvAyaM, puriseyara - itthiyANa tiriyANaM / tattha vi ya pariharejjA, duguchie ditta'ditte ya // vR- 'tataH paraM ' zaucavAdinAmapi napuMsakAnAmAlokasyAsambhave 'puruSetarastrINAM' puruSanapuMsastrINAM tirazcAmApAte vrajet, tatrApi ddaptAnaddaptAMzca jugupsitAn pariharet, aparihAre yatanAM kuryAt / ayamatra bhAvArtha-zaucavAdinAM napuMsakAnAmAlokAsambhave tiryakpuruSANAmaduSTAnAmApAte vrajet, tasyAsambhave duSTAnAmApAte vrajet, tatreyaM yatanA- daNDa-hastA vAraMvAreNa vyutsRjanti / uktazca tena paraM purisANaM, asoyavAdINa vacca AvAyaM / pacchitthi - napuMsANaM, Aloya parammuhA kuruyA // pacchA tiripurisANamaduGa-duTThANa vacca AvAyaM / duTThesu daMDa- hatthA, vAraMvAreNa vosiraNaM // tasyApyabhAve tiryakastrINAmajugupsitAnAmApAtaM vrajet / tadasambhave jugupsitAnAmapyApAtam / tadabhAve tiryagnapuMsakAnAmajugupsitAnAmApAtam / tadabhAve jugupsitAnAmapyApAtam, kevalaMtatra tathopavizanti yathA parasparaM sarve sarvaM prekSante // [ bhA. 466 ] tatto itthi - napuMsA, tivihA tatya vi asoyavAINaM / tahiyaM ca saddakaraNaM, AulagamaNaM kurukuyA ya // kR- tataH strI - napuMsakAnAmApAte gantavyam / te ca strI-napuMsakAstrIvidhAH, tadyathA- prAkRtAH
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA-[bhA.466] 119 kauTumbikA dANDikAca / te ca pratyekaM dvidhA-zaucavAdino'zaucavAdinazca / tatra prathamato'zaucavAdinAmApAte vrajanIyam / tatra ca zabdakaraNamAkulagamanaM kurukucA ca kAryA / iyamatra bhAvanA-jugupsitAnAmapi napuMsakAnAmApAtavato'sambhave manuSyastrINAmazaucavAdinInAmApAte gantavyam, kevalaM sthavirasahitaiH pravizadbhizca parasparaM mahAntaH zabdA uccAraNIyA yena tAstAn zabdAn zrutvA nirgracchanti, AkulIbhUtAzca tatra pravizanti yena 'vyAkulA amI' iti tA dhadhivikSepAdikaMnakurvanti,agAdiSucasthAneSusaMjJAvyutsRjantiyathAzeSo'piloko dUrasthaH prekSate, te'pi ca sAdhavastathA upavizanti yathA parasparaM prekSante / tata evamAtmaparobhayadoSA na smbhvnti| uktaMca tatyapuna therasahiyA, AulasaI kariti pvisNtaa| jaha saddeNaMtAo, niti ttoagttmaadiisu|| ThANesuvosiraMtI, pecchaMti yajaha paropparaM svve| __ Aya-parobhayadosA, tevaM vajjiyA hoti / / -AcamanAnantaraMcakurukucAkartavyA, cazabdAnmRttikayAhasta-putaprakSAlanaMbahitrikasya kalpa iti parigrahaH / tadasambhavezaucavAdinInAmapi manuSyastrINAmApAte, tasyAbhAve napuMsakAnAmazaucavAdinAmapyApAte, tadasambhave zaucavAdinAmapyApAte gantavyam / sarvatrApi yatanAsnantaroktaiva // [mA.467] isthi-napuMsAvAte, jAuNajayaNA u mttgaadiiyaa| purisAvAe jayaNA, sacaivaumattagAdIyA / / styApAtenapuMsakApAtecayApunaryatanAmAtrakAdikAanantaramuktAsaivapuruSApAte'pi prAgamAtrakAdikAyatanA draSTavyA evaMtAvadacittaMsthaNDilaMcatuHprakAramacittenapathA gmymuktm| tadamAvemizreNApipayA tadapavAdenagaccheta, tadabhAvesacittenApi, tatrApi ytnaasaivpraaguktaa| uktaMca evaM acitteNaM, paheNajayaNAo bhaNiya cubhNgo| mIsa-sacittapahesuya,esa ciya bhNg-jynnaao|| samprati mizraM vaktavyam, yato'cittasthaNDilasambhave'pavAdato mizramapigamyate / tadapi cAnApAtasaMlokAdibhedatazcatuSprakAram,tasyApicatrayaH panthAnaH, tadyathA-acittomizraH scittshc|| tAnevAha[mA.468] accitteNaM mIsaM, mIsaM mIseNa chkkmiisennN| saccittachakkaeNaM, mIsecaubhaMgiga pdese|| kRmizra sthaNDilamacittena pathA gamyam / tadabhAve mizreNa, kena mizreNa? ityata Aha'SaTkamizreNa SaDjIvanikAyamizreNa / tadabhAvemizresthaNDile SaTakAyasacittena pthaagntvym| uktaJca paDhamamacittapaheNaM, mIsaM mIseNa chakkamIseNaM / sacittachakkaeNaM, mIsaMtUthaMDilaM gcche|
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 bRhatkalpa-chedasUtram -1taya mizraM sthaNDilamadhvani grAmAnugrAmaMpathi vrajato draSTavyam / tatramAtrakairyatanA kartavyA! athamAtrakANina vidyantevyutsRjatAM pariSThAyatAMca sAgArikasampAtastadA dharmAstikAyAdipradezAn nizrIkRtya vyutsraSTavyam / uktaJca jahiyaM puna sAgAriya, dhammAdipaesa tahiya nissaae| vosirai eya mIsaM, bhaNiya samAseNa thaMDilaM / / uktaM mizraM sthaNDilam / tadabhAve'pavAdataH sacittamapi gantavyam / tadapyanApAtAsaMlokAdibhedatazcatuHprakAram / tasyApi ca trayaH panthAnaH, tadyathA-acitto mizraH sacittazca / / tatra yena krameNa gantavyaM taM kramamAha[bhA.469] aJcitteNa sacittaM, mIseNa sacitta chakkamIseNa! saccitta chakkaeNaM, sacitta caubhaMgiya padese / / vR-sacittamapi sthaNDilaMcaturbhaGgikam / tatraprathamato'nApAtAsaMlokaM gantavyam, tadabhAve dvitIyam, tadabhAvetRtIyam, tdbhaavecturthmpi|ttrytnaapraagevoktaa|ttr caprathamato'cittena pathA gntvym|tdbhaavettscittNmishrenn padhAgamyam, kena mizreNa? ityata Aha-'SaTkamizreNa' SaDajIvanikAyamizreNa / tasyAsambhavesacittenapathA sacitataM gantavyam, kena sacittena? 'SaTkena' SaDajIvanikAyaiH / atrApi mAtrakairyatanA kartavyA / mAtrakANAmabhAve vyutsarge pariSThApane vA sAgArikasambhave dharmAstikAyAdipradezAnAM nizrA kartavyA / uktaJca ja cciya mIse jayaNA, seva sacitte vi hoi kAyavvA / mattAdi aparisesA, jA dhammAdIpaesA u|| tadevamuktaM sthaNDilam / idAnImetasya yaH kalpikastamabhidhitsurAha[bhA.470]paDhiya suya guNiyamaguNiya, dhAramadhAra uvautto pariharati / AloyA''yariyAdI, Ayario visohikAro se / / vR-yasmAdajAnataH prAyazcittaM tasmAd yena saptasaptakAdisUtraM paThitaM pAThataH zrutamarthataH tacca 'guNitam' abhyastaM vA syAdaguNitaM vAdhAritaM vA syAdanavadhAritaM vA tathApi yaH upayuktaH sana sthaNDilaM 'pariharati' uktaprakAreNopayuktaH paribhogayati sa vicAre kalpikaH / tathA tena sthaNDilasUtreNa paThitena vA zrutena vA guNitena vA aguNitena vA dhAritena vA adhAritena vA upayukto vA'nupayukto vA yAM virAdhanAM karoti tAmAcAdirAlocayati / prathamata AcAryasya purata Alocayati, tadabhAve'nyasyApyupAdhyAyAderAlocite ca 'se' tasya 'vizodhikAraH' prAyazcittapradAnena zuddhikartA AcAryAH / kimuktaM bhavati?-yad AcAryA prAyazcittaM dadati tena sa zuddhimApadyate ||gtN vicAradvAram / adhunA lepadvAramAha[bhA.471]appatte akahittA, aNahigaya'paricchaNe ya cugurukaa| dohi gurU tavagurugA, kAlagurU dohi vI lahugA // vR-'sUtre pAtraiSaNAlakSaNe aprApte yadi lepasyA''nayanAya preSayati tadA tasya prAyazcittaM catvAro gurukAH dvAbhyAM gurukAH, tadyathA-tapogurukAH kAlagurukAzca / atha prApte'pi zrute tadarthamakathayitvA kathane'pi adhigatastadarthonavA' ityaparijJAya adhigatamapi 'samyakzraddadhAti
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [mA. 471] 121 navA' ityaparIkSya yadipreSayati tadA pratyekamakathane'nadhigate'parIkSaNeca tasya prAyazcittaMcyAro laghukA dvAbhyAM laghavaH, tadyathA-tapolaghukAH kAlalaghukAzca / yata evaM prAyazcittamAjJAdayazca doSAstasmAt sUtre prApte tatrApi kathite tatrApyadhigatesa parIkSya lepasyAnayanAya preSaNIyaH / eSa lepasya klpikH|| [bhA.472] ajjakkAliya levaM, vayaMti aviyANiUNa sabbhAvaM / te vattavvA levo, diTTho telokkadaMsIhiM / / vR-kecit pravacanasya sadbhAva rahasyam 'avijJAya' aviditvA adhakAlikalepaMpAtrasya vadanti-na eSa pAtrasya lepaHsarva ruktaH kintvadya kalye'dhunAtanasUribhipravartitaH;te vaktavyAHdRSTaH khalu pAtrasya lepstrailokydrshibhi|| enAmevagAthAMvyAcikhyAsuHprathamataH pUrvArdhavyAkhyAnayan lepasya jinAnupadiSTatvaM bhAvayati[bhA.473]AyA pavayaNa saMjama, uvaghAo dissae jao tiviho / tamhA vayaMti keI, na levagahaNaM jinA beMti // vR-yasmAllepe gRhyamANe trividha upaghAto dRzyate, tadyathA-AtmanaH pravacanasya saMyamasya ca; tasmAt kecid vadanti-na lepagrahaNaM jinAbruvate; na khalu bhagavantaH sAvadyaM vacanamuccaranti / / kathaM punarAtma-pravacana-saMyamopaghAtaH ? ityata Aha[bhA.474) rahapaDaNa uttamaMgAdibhaMjaNA ghaTTaNe ya krghaato| aha AyavirAdhana, jakkhullihaNe pavayaNammi / / vR- rathasya-zakaTasya patane uttamAGgAdeH zarIrAvayavasya bhaGgaH, tathA bhAjanasya lepe datte ghaTTakena tad dattalepaMpAtraM ghaTTayataH 'karaghAtaH' karasyapIDA, eSA AtmavirAdhanA / yakSAH-zvAnastaiH zakaTasyAkSo'nekadhA jihvayollikhitaH, sAdhurapi ca tatra lepaM gRhNAti, tamapi ca bhojanayogye pAtre dAsyati tato 'yakSollikhane' yakSollikhitalepagrahaNe 'paravacane' prvcnsyopghaatH|| [bhA.475] gamanA''gamane gahaNe, tihANe saMjame viraahnnyaa| mahi sari ummuga hariyA, kuMthU vAsaM rayo va siyaa|| vR-tathA 'tristhAne' triSu sthAneSu ca 'saMyame' saMyamasya virAdhanA, tadyathA-lepagrahaNAya gamane lepaM gRhItvA punarvasatAvAgamane lepagrahaNe ca / tathAhi-gacchatAmAgacchatAM tatra vA mahyAHsacittapRthivIkAyasya virAdhanA, sarit-nadI tatra gamane Agamane cA'kAyavirAdhanA, tathA kadAcit taiH zAkaTikairagnikAya uddIpito bhavet tatra kathamapyanupayogata ulmukacAlane'gni kAyavirAdhanA, yatrAgnistatravAyuriti vAyuvirAdhanA, haritakAyAkramaNe vanaspatikAyavirAdhanA, tathA lepe kunthvAdayaH prANA lagnA bhaveyustatastadgrahaNe trasakAyavirAdhanA, tathA gamane Agamane tatra vA varSa patet rajo vA sacittavAtodbhUtamApatitaM syAt tatastadvirAdhanA'pi tatrAvaseyA / tadevaM yata Atma-pravacana-saMyamAnAmupadhAto naca yathA piNDaiSaNA pAtraiSaNA vA jinaiNitA tathA lepaiSaNA'pi tasmAtra jinopadiSTaH pAtrasya lepaH / tadetadasamIcInam, pAtralepasya jinairarthata uktatvAt / pAtraiSaNAyAM hi trividhaM pAtramuktam, tadyathA-yathAkRtamalpaparikarma saparikarma ca / tavAlpaparikarmaNaH saparikarmaNazcAvazyaM lepena kAryamiti sAmathyA1kto jinaiH pAtrasya lepaH /
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 bRhatkalpa chedasUtram -1anyaccaughaniyuktau prapaJcena lepaiSaNA'pyabhihitA / tasmAd dRSTastrailokyadarzimirlepaH // yacca vadasi AtmopaghAtAdayo doSA iti tatra pratyuttaramAha[bhA.476] dosANaM parihAro, coyagajayaNAe kIrae tesiN| pAte u alippaMte, te dosA hota'negaguNA / / vR-he nodaka ! ye doSAstvayA prAgAtmopaghAtAdaya uktAsteSAM parihAro yatanayA kriyate, yatanayA gacchata Agacchato lepagrahaNaMca kurvato na kazcidAtmopaghAtAdiko doSa itibhAvaH / pAtre tu alipyamAne te AtmopaghAtAdayo doSAH 'anekaguNAH' anekaprakArA bhavanti // katham? iti ced ata Aha[bhA.477] uddavAdINi u virasammi muMjamANassa hoti aayaae| duggaMdhi bhAyaNaM tiya, garahati logo pvynnmmi| vR-alepitaM kila pAtramatIva virasaM bhavati, tasmin muAnasya virasagandhAghrANata UddharvAdIni bhvnti| Urdhva-vamanam, AdizabdAdaruci-mAndyAdiparigrahaH / eteaatmnidossaaH| tathA loko bhikSAM dadAnodundhi bhAjanaM dRSTvA 'garhayati IzA evAmI pApopacitA iti / eSa pravacane upghaatH||ydpyuktm "yakSollikhitalepagrahaNepravacanopaghAtaH" tadetattAvadatisUkSmam, anye'pi khalu mahAntaH pravacanopaghAtA avazyakarttavyatayA yatanayA parihiyante kiM punarnaiSaH? iti pratipAdayannAha[bhA.478] pavayaNaghAyA anne, viasthi te ujayaNAe kIrati / AyamabhoyaNAI, leve tava maccharo ko nu|| -anye'pikhalu Acamana-bhojanAdayaH kAlikenAcamanaM kAyikyAAcamanamanAcamanaM vA pAtre bhojanaM maNDalyAM bhojanamityevamAdayaH 'pravacanaghAtAH' pravacanopaghAtAH santi paraM te'pyavazyakartavyatayA yatanayA' sAgArikarakSaNAdirUpayA kriyante / evamavazyagrahItavye lepe yatanayA tatkAladRSTadoSaparihArAdilakSaNayA gRhyamANe ko nutava matsaraH? naivAsau yukta iti|| sampratyanyAnapi pAtrAlepe doSAnAha[bhA.479] khaMDammi maggiyammI, loNe dinmmiavyvvinaaso| aNukaMpAdI pANammi hoti udagassa uvinaaso|| vR-alepite pAtre kasmiMzcit prayojane samApatite khaNDaM yAcitam, tayA cA'viratyA khaNDamiti bhrAntyA'nAbhogena saindhavAdi lavaNaM dattam, tasmiMzcAlepite bhAjane kecidavayavA adyApyamlAH santi, tatastairavayavaistasya lavaNasya pRthivIkAyasya vinaashH| tathApAnakeyAcite kayAcidaviratyA ete udakasya svAdaM na jAnantItyanukampayA AdizabdAdanAbhogena vA udakaM dIyate tata evamudakasyAmlAvayavasaMsparzato vinAzaH // [bhA.480] pUyaliyalagga agaNI, palIvaNaM gAmamAdiNaM hotaa| roTTapaNagA tarummi, bhigu-kuMthAdI ychttttmmi|| vRkayAcidaviratyA'nAbhogataH sAGgArApUpalikAdattAbhavettatrAmlAvayavasaMsparzatastasya vidhvaMsaH; yadvAsa pUpalikAlagno'gnirdahet, sacasAdhurnacetayate tataHpradIptepAtreparitApalaganataH
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA.480] 123 sahasA tat pAtraM tyajet, tacca kaNTakavRtyAdimadhye patitamiti kRtvA taddohaprasaGgato 'grAmAdInAM' grAmasya nagarasya pATakasya vApradIpanaM bhavet, tato mahatI agnikAyasya virAdhanA / yatrAgnistatra vAyuriti vAyuvirAdhanA / vanaspativirAdhanAmAha-"ruTTe"tyAdi / kayAcidaviratyA roTTaH' loTTo dattaH, so'mlAvayavasaMsparzataH prANavipattimApnoti / tathA bhRgu ma zlakSNA rAjistAsu panakaH sammUrcchati, so'nna-pAnagrahaNato vidhvaMsamApadyate / eSA 'tarau' vanaspatikAye virAdhanA / bhRguSu panake sammUrchite kunthvAdayo'pi sampUchanti, te'vayavAnAmalmabhAvenAnna-pAnagrahaNato vA virAdhyante / eSA SaSThe' trasakAye virAdhanA / evaM SaNNAmapi kAyAnAMpAtrasyAlepane viraadhnaa|| yadapyuktam "lepaiSaNA bhagavadbhirnoktA" iti tatra pratividhAnamAha[bhA.481] pAyaggahaNammi u desiyammi levesaNA vi khalu vuttaa| tamhA u ANaNA liMpaNA ya levassa jayaNAe / / vR-pAtragrahaNedezite khalu lepaiSaNA'pyuktA draSTavyA, lepamantareNAvazyaSaDajIvanikAyavirAdhanAt, ythoktmnntrm| tasmAninopadiSTatvAllepasya yatanayA Anayanam, tena ca pAtrasya lepanaM karttavyam / / para Aha-yatanayA lepasyAnayanAdi kartavyaM tata evaM kriyatAm[bhA.482] hatthovaghAya gaMtUNa liMpaNA sosaNA ya htthmmi| sAgArie pabhU jiMghaNAya chkkaayjynnaae| vR-'yasmAllepasyAnayane bhAreNa hastopaghAtaH tasmAt tatra gatvA pAtrasya lepanaM kartavyam' iti nodakavacanam / idamapi nodakavacaH-liptasya pAtrasya haste dharaNataH zoSaNA karttavyA / atrobhayatrApi pratyuttaramagre dAsyate / tathA vrajatA pratyAsannaM zayyAtarazakaTamavalokya 'sAgArikapiNDaeSaH' itikRtvA navarjanIyam kintutatraivalepagrahaNakAryam, tathA tasya zakaTasya yaHprabhuH prabhauzanaadhaiSTovAtamanujJApayet, anujJApyacakaTugandhaparijJAnAyanAzAmasaMsparzayan taM lepaM jigheta, tadanantaraM lepasya grahaNaM SaTkAyayatanayA kartavyamityeSa dvAragAthAsakSepArthaM / / sAmpratamenAmeva vivarISuH prathamataH "gaMtUNa liMpaNe"ti dvAraM vyAkhyAnayati[bhA.483] coyagavayaNaM gaMtUNa liMpaNA Anane bahU dosaa| saMpAtimAdidhAto, ahiussaggo ya gahiyammi / / vRnodakavacanam-tatra zakaTasamIpe gatvA pAtrasya lepanaM kartavyam, yato lepasyAnayena bahavodoSAH; tathAhi-bhAreNa hastopaghAtaH pUrvavat, tathA sampAtimAnAm AdizabdAdasampAtimAnAM ca jIvAnAM tatra patitAnAmupaghAtaH, saca kadAcidadhiko lepo gRhIto bhavet tatastasminnadhike gRhIte 'utsargaH' pariSaThApanikAdoSaH sampadyate / uktaJca bhAre hatthuvaghAto, tattha ya saMpAdiNI paDate ya / pAridvAvaNidoso, ahiMgammiya ho ANIe / evamukteAcArya prAha-nodaka! tatra pAtrelipyamAnesavizeSatarAAtmopaghAtAdayo dossaaH|| tathA cAha[bhA.484] evaM pi bhANabhedo, viyAvaDe attaNo u uvghaao| nissaMkiyaM ca pAyammi giNhaNe iyarahA saMkA / /
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 bRhatkalpa-chedasUtram -1vR-'evamapi' tatra gatvA pAtralepane'pi Urddhasthito lepaM gRhItvA bhAjane prakSipati, tatra vyApRtasya sataH kadAcid hastAd bhAjanaM patet, tata evaM vyApRte bhAjanabhedaH / tathA kathamapi zakaTasya patanata AtmanazcopaghAtaH / kiJca pAtre lepasya grahaNe gRhItvA ca tatraiva pAtrasya lepane kriyamANe teSAM sAkSAt pazyatAmevaM nizaGkitaM bhavati, yathA-etenAzucinA lepena bhojanapAtramamI limpanti; tatomahAnpravacanopadhAtaH / itarathA tatrapAtrAlepane rAvecalepasyagrahaNe zaGkopajAyatekiM pAtrasya lepanAya utaduHkhayataH pAdasya piNDIbandhanAya lepamAdadate? ttonprvcnopghaatH|| yadapyuktaM "bhAreNa hastopaghAtaH" iti tatrApi pratyuttaramAha[bhA.485] jai vA hatthuvaghAo, ANijjaMtammi hoi levmmi| paDilehaNAdiceTTA, tamhAuna kAikAyavvA // vR- yadi lepe AnIyamAne bhAreNa hastopaghAta iti nAnayanaM kriyate tarhi na kadAcidapi pratilekhanAdikA kriyA karttavyA, tatrApi yathAyogaM hasta-pAdAderupaghAtasambhavAt / tasmAdyathA pratilekhanAdikA kriyA'vazyaM kartavyA tatkaraNe guNasambhavAd evaM lepAnayanamapi / / tadevaM 'hatthovaghAya gaMtUNa liMpaNA" itivyaakhyaatm|adhunaa "sosaNAya hatthammi" iti vyAkhyAnayati[bhA.486] jati nevaM to punaravi, AneuM liMpiUNa hatthammi / acchatidhAremANo, sddvnikkhevprihaarii|| dR- yadi nAma tatra gatvA pAtraM lepanIyamiti naivamiSyate anantaroditAnekadoSaprasaGgAt tataH punarapi kiJcid vaktavyam-lepamAnIya pAtraM liptavA "sadravanikSepaparihArI' sadravanikSepaparihAramicchan haste pAtraM dhArayan tAvat tiSThati yAvallepasya zoSo bhavati evaM kriyatAm / / atrA''cArya prAha[bhA.487] evaM pihuuvaghAto, AyAe saMjame pavayaNe ya / mucchAdI pavaDate, tamhA una sosae hatthe / / vR-'evamapi hastedhRtvA pAtralepasya zoSaNe'pi 'huH' nizcitamupadhAtaH AtmanaHsaMyamasya pravacanasya ca / tatrA''tmopaghAto mUrchayA AdizabdAt pAtrabhAreNa ca pratipatati veditavyaH / saMyamopaghAtaH SaTkAyAnAmupari patanAt / pravacanopaghAtaH patantaM dRSTvA loko brUyAt 'duISTadharmANo'mI' iti / uktaJca kAyANamuvari paDaNe, AyAe saMjame pavayaNe ya / uNheNa va bhAreNa va, mucchA pavaDaMti aayaae| kAyovari pavaDate, aha hohI saMjame viraadhnyaa| pavayaNe adiTTadhammA, paData da8 vae logo|| yasmAdete doSAstasmAnna haste paatrNshossyitvym|atr sarvatra nodakasyaivaMbruvato yathAcchanda iti kRtvaacturgurukNpraayshcittm|| evamAcAryonodakaMpratihatya sAmpratamAtmanAyatanAsAmAcArImAha[bhA.488] duvihA ya hoti pAtA, juNNA ya navA yaje ulippNti| ___ juNNe dAeUNaM, liMpati pucchA ya iyresiN|| vR-yAni pAtrANi lipyante tAni dvividhAni bhavanti / tadyathA-jIrNAni navAni ca / tatra ___
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'pIThikA - [bhA. 488 ] yAni jIrNAni tAni niyamata AcAryANAM darzanIyAni, yathA-Izo lepaH kSamAzramaNAH ! pAtrANAmagretano varttate tataH samprati limpAmi na vA ? / tatraivaM darzayitvA yadyanujJA jAtA tata stAni jIrNAni limpati netarathA / adarzayitvA lepane prAyazcittaM mAsalaghu / yAni punarnavAni tAnyavazyaM lepanIyAnIti kRtvA AcAryasyApRcchayA'pi teSAm 'itareSAM' navAnAM lepanaM karttavyam / / atha jIrNAnAmadarzane ko doSaH ? ityata Aha [bhA. 489 ] pADicchaga sehANaM, nAUNaM koi Agamana mAyI / daDhaleve vi upAe, liMpati mA tesi dijjijjA / / vR- kazcinmAyI ziSyANAM prAtIcchikAnAM cA''gamanaM jJAtvA 'mA teSAM dadyAd' iti kRtvA DhalepAnyapi pAtrANi bhUyo limpati // [bhA.490] ahavA vi vibhUsAe, liMpati jA sesagANa parihANI ! apaDicchaNe ya dosA, sehe kAe yato'dAe / vR-athavA 'na zobhano'gretano lepaH' iti vibhUSAnimittamajIrNalepamapi pAtraM bhUyaH ko'pi limpati / evaM mAyayA vibhUSAnimittaM vA bhAjaneSu teSu lipteSuyA 'zeSakANAM' sAdhUnAM prAtIcchikAnAM ziSyANAM ca parihANistAM sa mAyI vibhUSArthI vA prApnoti / tameva darzayati- "apaDicchaNe ya" ityAdi / kecit prAtIcchikAH samAgatAstadyogyAni ca pAtrANi na santi liptAni tiSThantIti kRtvA, tata evaM pAtrairvinA teSAM prAtIcchikAnAmapratIcchane jJAna - darzanacAritraparihANi / "sehe kA" tti tathA zaikSaH kazcidupasthito'tha ca bhAjanaM na vidyate liptamastIti kRtvA, tato bhAjanaM vinA kathaM sa pravrAjyate iti so'pravrAjitaH kAyavirAdhanAM kuryAt sA ca tannimitteti jJAnadarzana-cAritraparihANipratyayaM kAyavirAdhanApratyayaM ca prAyazcittaM prApnoti / yata evamadarzite doSAstasmAd jIrNAni darzayet / / atha kena vidhinA lepasya grahaNAdi karttavyam ? ata Aha[bhA. 491] puvvaNhe levagamaM, levaggahaNaM susaMvaraM kAuM / levassa AnanA liMpaNA ya jayaNAe kAyacvA // 125 vR- pUrvAhNe lepanimittaM garma- gamanaM kRtvA tatra ca yatanayA lepagrahaNaM ca kRtvA tataH susaMvaraM yathA bhavatyevaM lepasya yatanayA''nayanaM karttavyam / AnIte ca yatanayA pAtrasya lepanA / / enAmeva gAthAM vyAcikhyAsurAha [bhA. 492] puvvaNhe lepagahaNaM, kAhaM ti cautthagaM karejjAhi / asahU vAsiyabhattaM, akAra'laMbhe va diMtiyare // vR- sAdhunA pratikramacaramakAyotsargasthitena cintanIyam - kimadya bhAjanAni lepanIyAni navA ?, tatra yadi lepanIyAni tataH pUrvAhNe lepagrahaNamahaM kariSyAmIti vicintya 'caturthakam' abhaktakaM kuryAd / atha 'asahaH' asamarthazcaturthabhaktaM karttu tarhi paryuSitaM gRhNAti bhaktam / atha paryuSitam 'akArakam' apathyaM yadi vA na labhyate tataH pauruSIM na karoti kintvitare sAdhavo madhyAhne hiNDitvA tasmai bhaktaM dadati // [bhA.493] kayakiikammo chaMdeNa chaMdito bhagati leva dhicchAmi / tubbhaM viyANimaTTI, AmaM taM kittiyaM kiM vA //
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 bRhatkalpa-chedasUtram - 1 [ bhA. 494] sese vi pucchiUNaM, kayaussaggo gurUNa namiUNa / mallaga - rUe geNhai, jati tesiM kappito hoti // vR- kRtaM kRtikarma-vandanaM yena sa kRtakRtikarmA / kimuktaM bhavati ? - sa lepAnayanAya gantA prathamamAcAryANAM vandanakaM dadAti, dattvA brUte - icchAkAreNa sndisht| evamukte sUrayo'bhidadhati"chandeNa" chandasAvijJapayeti bhAvaH / evaM chandasA 'chanditaH' nimantritaH san bhaNati - gatvA lepaM grahISyAmi / evamuktvA''cAryAn zeSasAghU~zca vakti- yuSmAkamapyasti lepena pryojnmaaniiytaam| tatra yo vakti AmaM taM prati brUte - kiyantamAnayAmi ? kiM vA lepam ? / tatra yad bhaNati tad icchAmIti pratipadya 'kRtotsarga' upayogakAyotsargaM kRtvA gurUn namaskRtya AvazyikIM kRtvA yadi teSAM pAtra vastrANAM kalpikastato gRheSu gatvA mallakaM rUtaM ca gRhNAti // athAkalpikastata Aha [ bhA. 495 ] gIyatthapariggahite, ayANao rUya-mallae ghettuM / chAraM ca tattha vaccati, gahie tasapaNarakkhaTThA // vR-yaH 'jJAyakaH' agItArthaH sa gItArthena parigRhItAni rUta- mallakAni 'gRhItvA' gRhIte sati lepe sampAtimatrasaprANarakSArthaM tatra mallakeSu kSAraM ca gRhItvA vrajati / samprati yadadhastAd bhaNitaM "sAgAriya" tti tadyAkhyAnArtamAhavaccaMtena ya diDaM, sAgAriducakkagaM tu abbhAse / [bhA.496] tattheva hoi gahaNaM, na hoti so sAgariyapiMDo / kR- tena gRhItarUta- mallaka- kSAreNa vrajatA yadi sAgArikasya zayyAtarasya dvicakrakaM zakaTam 'abhyAse' nikaTe pradeze dRSTam tatastatraiva tasya lepagrahaNaM bhavati / yataH sa na bhavati sAgArikapiNDa iti / / samprati prabhudvAramAha[bhA.497] gaMtuM ducakkamUlaM, aNunnavijjA pabhuM tu sAhINaM / etyaya pabhutti bhaNie, koI gacche nivasamIvaM / / vR- gatvA dvicakramUlaM zakaTasya 'svAdhInaM' pratyAsannaM prabhumanujJApayet, ananujJApane prAyazcittaM mAsalaghu, tasmAt prAyazcittabhIruNA niyamataH prabhoranujJApanA karttavyA / atra prabhurityukte kazciccintayati-rAjAnaM muktvA ko'nyaH prabhuH ? iti rAjA'nujJApanIya uktaH, evaM cintayitvA nRpasamIpaM gacchet, gatvA ca taM rAjAnaM dharmalAbhayet // [bhA. 498 ] kiM demitti naravaI, tubdhaM kharamakkhiyA ducakki tti / soya sattho levo, etya ya bhaddeyare dosA // vR-tatra sa narapatirbrUyAt kiM dadAmi ? | sAdhurvadati - yuSmAkaM 'dvicakrANi' zakaTAni khareNatailena prakSitAni santi, tatra ca yo lepaH sa prazasta iti tamanujAnIta / atra 'bhadretaradoSAH ' bhadrakadoSAH prAntadoSAzca / tatra bhadrakadoSA ime sa rAjA'nujJApitaH san brUyAd-aho ! nirmamatvA bhagavanta etadapyayAcitaM na gRhNanti, tataH sa AjJApayet yAni kAnicanmama viSaye zakaTAni tAni sarvANyapi tailena prakSaNIyAni / prAntaH punaravaM cintayet - aho ! amI azucayo yadetanmAM yAcante, nUnaM sarvamidaM nagaramamIbhirdharSayitavyamiti pradveSaM yAyAt, pradviSTazca ghoSApayet, yathA
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 127 pIThikA - [bhA. 498] bhama rAjye na ko'pi zakaTaM tailena prakSayet kintu ghRtenAnyena vA / / [mA.499] tamhA ducakkapatiNA, tassaMdiTTeNa vA aNunnAte / kaTugaMdhajANaNaTThA, jiMdhe nAsaM aghto|| kRyasmAdevaM bhadraka-prAntadoSAstasmAdrAjA nAnujJApayitavyaH? iti ced ucyate-yastasya dvicakrasya-zakaTasya pati-svAmIyovAtena-zakaTapatinA sandiSTaH, tena dvicakrapatinAtatsandiSTena vA'nujJAte tailasya kila kaTuko gandha iti kaTugandhajJAnArthaM' kaTugandho'stina vetiparijJAnArthaM nAsAm 'aghaTTayan asaMspRzantaM lepaM dUrastho jighrati / ghrAte ca yadi kaTuko gandhaH samAyAti tatastailalepa iti kRtvA taM smaadtte||smprti "chakkAyajayaNAe" iti vyAkhyAnayati[bhA.500] harie bIe cale jutte, vacche sANe jltttthie| puDhavI saMpAtimA sAmA, mahAvAte mahiyA'mite / / kR-harite bIje vA sAdhau zakaTe vA pratiSThite, tathA cale balIvAbhyAM yukte vA zakaTe, tayAzakaTenasaha baddhevatse, zakaTasyAdhaH sthite zuni vA, tathA jalasyopari sthite, pRthivyAM vAsacittapRthivIkAyasyopari pratiSThite zakaTe, tathA sampAtimeSu-trasagaNeSu satsu, tathA 'zyAmA' rAtristasyAm, mahAvAte vA vAti, mahikAyAM nipatantyAM lepagrahaNaM nAnujJAtam / nApyamitasya lepasya grahaNam / eSa dvAragAthAsakSepArthaH / vyAsArthastu pratidvAraM vakSyate // tatra yadhapyanantaraM prAyazcittagAthAdvayaM tathApi nAvyAkhyAteSu dvAreSu tad vyAkhyAtuM zakyamiti prathamato dvArANi vyAkhyAyante / tatra haritadvAraMbIjadvAraM cAdhikRtyAha[mA.501] harie bIe patiTTiya, anaMtara paraMpare yabodhavve / paritAnaMteya tahA, caubhaMgo hoti naaybbo|| -harite bIjeca sAdhau zakaTe vA anantaraM paramparake vApratiSThite pratyekaM caturbhaGgI bhavati jJAtavyA / gAthAyAM puMstvaM prAkRtatvAt / tathA harite bIje ca pratyekaM parItte'nante ca sAdhau zakaTe vA'nantara-paramparapratiSThitepratyekaM caturbhaGgI / iyamatra bhAvanA-hariteSu sAdhuranantarapratiSThito no paramparapratiSThitaH1paramparapratiSThito nAnantarapratiSThitaH2 anantarapratiSThito'pi paramparapratiSThito'pi3nAnantarapratiSThito nApi prmprprtisstthitH4| evaM bIjeSvapi sAdhumadhikRtya cturbhnggH| evaM gantrImapyadhikRtya hariteSubIjeSuca pratyekaM caturbhaGgI draSTavyA-hariteSvanantaraM pratiSThitA gantrI noparampapratiSThitA ityAdi |evN sarvasaGkalanayA caturbhaGgI catuSTayaM jAtam / caturbhaGgIdvikaMtu sAdhugantrIsaMyogatodraSTavyam / tadyathA-hariteSusAdhurgantrIvA'nantarapratiSThitAnoparamparapratiSThitA ityAdi bhaGgacatuSTayaMprAgvat / evaM vIjeSvapi / sarvasaGkhyayA SaTcaturbhaGgayaH / etacca caturbhaGgISaTkaM kila pratyekeSu hrit-biijeyuuktm| evamananteSvapi drssttvym| evaM mishressvpi||saamprtmtraiv prAyazcittamucyate [bhA.502]cauro lahugA gurugA, mAso lahu guruya panaga lahu guruyaM / chasuparita'naMta mIse, bIjeya aNaMtara pare y|| vR-harite cazabdasaMsUcite pratyeke'nantara-paramparabhedatastriSvAdyeSu maGgeSu catvAro laghukA vaktavyAH / iyamatra bhAvanA pratyekeSuhariteSu sAdhAvanantarapratiSThiteprathame bhaGge prAyazcittaM caturlaghu, dvitIyeparamparapratiSThitecaturlaghu, tRtIyebhaGge'nantaraparamparapratiSThite dve caturlaghuke, carebhane shuddhH|
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 bRhatkalpa-chedasUtram -1. tathA pratyekahariteSu sAdhau gantrayAM cAnantarapratiSThitAyAM dve caturlaghunI, dvitIyabhaGge'pi paramparapratiSThitAyAM dve caturladhuke, tRtIye maGge ubhayorubhayatra pratiSThitayozcatvAri caturlaghukAni, gharame bhaGgezuddhaH / tathA hariteSvananteSu sAdhAvanantarapratiSThiteprAyazcittaM caturgurukam, dvitIye'pi paramparapratiSThite caturguru, tRtIye'nantaraparamparapratiSThite dve caturguruke, caramezuddhaH / gantryAmapya. nantaharite'nantarapratiSThitAyAM caturguru, paramparapratiSThitAyAmapi caturguru, ubhayapratiSThitAyAM dve caturguruke, caramezuddhaH / anantahariteSu sAdhI gadhyAMcAnantarapratiSThitAyAdve caturguruke, paramparapratiSThitAyAmapi dve caturguruke, ubhayapratiSTitAyAM catvAri caturgurukANi, carame zuddhaH / tathA mizreSupratyekahariteSu sAdhAvanantarapratiSThitemAsalaghu, paramparapratiSThite'pimAsalaghu, ubhayapratiSThite dvemAsalaghuke, carame bhaGgezuddhaH |gnyaampynntrprtisstthitaayaaN mAsalaghu, paramparapratiSThitAyAmapi mAsalaghu, ubhayapratiSThitAyAM dve mAsalaghuke, carame bhaGgezuddhaH / sAdhaugantrayAMcA'nantarapratiSThitAyAM dve mAsalaghuke, paramparapratiSThitAyAmapi dve mAsalaghuke, ubhayapratiSThitAyAM catvAri mAsalaghuni, carame bhaGge shuddhH|tthaa mizreSvanantahariteSu sAdhAvanantarapratiSThite mAsaguru, paramparapratiSThite'pi mAsaguru, ubhayapratiSThite dve mAsaguruke, caturthe zuddhaH / gantryAmapi anantapratiSThitAyAM mAsaguru, parampara pratiSThitAyAmapi mAsaguru, ubhayapratiSThitAyAM dve mAsaguruke, carame zuddhaH / sAdhau gantryAM cAnantarapratiSThitAyAM dve mAsaguruke, parampara-pratiSThitAyAmapi dve mAsaguruke, ubhayapratiSThitAyAM catvAri mAsagurukANi, caramabhaGge zuddhaH / "paNagalahuguruga"miti bIjeSupratyekeSu sacitteSumizreSuvA pratyekaM sAdhAvanantarapratiSThite dvelaghupaJcake, cmbhnggeshuddhH|tthaa gantryAmanantarapratiSThitAyAMlaghupaJcakam, paramparapratiSThitAyAmapi laghupaJcakam, ubhayapratiSThitAyAM dvelaghupaJcake, caramabhaGge zuddhaH |saadhaugntryaaN cAnantarapratiSThitAyAM dveladhupaJcake, paramparapratiSThitAyAmapi dve laghupaJcake, ubhayapratiSThitAyAM catvAri laghupaJcakAni, caramabhaGge zuddhaH / evamananteSurAtrindivapaJcakaM gurukaMdraSTavyam / evaM bIje cazabdAddhariteca pratyeke sacitte'nante sacitte mice cAnantare parampare ca 'SaTsu' SaTsu bhaGgeSu yathAyogaM praayshcittmvgntvym|| idAnIM calAdidvArapratipAdanArthamAha[bhA.503] dave bhAve ya calaM, davvammI duTThiyaM tujaMdupayaM / AyAe saMjamammi ya, duvihA u virAhaNA tattha // vR-calaM nAma dvividham, tadyathA-dravyato bhAvatazca / tatra dravyatazcalaM yad 'dvipadaM' zakaTaM dusthitam, tatra lepaM gRhNatazcaturgurukam / yatastato dvividhA virAdhanA-Atmani saMyame ca / tatrAtmavirAdhanA zakaTena patatA'bhidhAtasambhavAt / saMyamavirAdhanA zakaTe saJcAlyamAne praannjaatyupmrdnaat|| [bhA.504] bhAvacala gaMtukAmaM, goNAIaMtarAiyaM tattha / jutte vi aMtarAyaM, vittasacalaNe ya AyAe / / vR-bhAvacalaM nAma 'gantukAma' yojyamAnamityarthaH, tatra yAvadlepogRhyatetAvabalIvardAnAM cAri-pAnIyanirodhanam, aadishbdaanmnussyaannaampyntraaym|tto bhAvacale'pilepaMgRhNatazcatvAro
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 504] 129 laghukAH / gataMcaladvAram / adhunA yuktadvAramAha-"jutte vI" tyAdi, yuktaM nAma-yokritabalIbardai tat sthApayitvAyadilepaMgRhNAtitataH prAyazcittaM catvArogurukAH, yatastatrApisa evaantraaydossH| anyazcAyam-te balIva vitrasyeyuH, tatra gantrayA calantyA caraNAkramaNe AtmavirAdhanA, saMyamavirAdhanA trasAdinipAtaH / / samprati vatsadvAraM zvadvAraM cAha- [bhA.505] vaccho bhaeNa nAsati, bhaMDikkhobhe ya aayvaavttii| AyA vayaNa sANe, kAyA ya bhaeNa naaste|| vR-yatra zakaTe vatso baddhaH zvA vA yasyAdhastAt tiSThati baddho vA vartate, tatra vatse lepaM gRhRtazcatvAro laghukAH zuni catvAro gurukAH; yatovatsobhayena nazyati, tasmiMzca nazyatigatryAH 'kSobhe' calane AtmavyApatti; tathA zvA samAgacchantamapUrvaM dRSTvA dazati tatrAtmopaghAtaH, zunA lIDhaM lepamamI gRhNantIti pravacanopadhAtaH, bhayena nazyati zuni "kAyAH' pRthivIkAyAdayo vinAzamApadyante tataH saMyamopaghAtazca / / samprati jalasthitadvAraM pRthivIsthitadvAraM cAha [bhA.506/1]je ceva ya hariesuM, so ceva gamo u udaga puDhavIe / vR-ya eva gamaH prAg hariteSUktaH sa evodake pRthivyAM ca veditavyaH / iyamatra bhAvanAsacitte udake sAdhuranantarapratiSThitona paramparapratiSTita ityAdi caturbhaGgI, gavyAmapyevaM caturbhaGgI, ubhayorapi caturbhaGgI, tadevaM caturbhaGgItrayaM sacittApkAye / evaM mizrApkAye'pi caturbhaGgItrayamavasAtavyam / ubhayamIlane caturbhaGgISaTkam / evaM caturbhaGgISaTkaM pRthivIkAye'pi bhAvanIyam / tatra sacitte'pkAye sAdhAvanantarapratiSThite prAyazcittaM caturlaghu, paramparapratiSThite'pi caturlaghu, ubhayapratiSThite dve caturladhuke, caramabhaGge zuddhaH / gantryAmapyanantarapratiSThitAyAM caturlaghu, paramparapratiSThitAmapi caturlaghu, ubhayapratiSThitAyAMdvecaturladhuke, crmeshuddhH|saadhu-gvyornntrprtisstthityoddh'e caturlaghuke, paramparapratiSThitayorapi dve caturlaghuke, ubhayorubhayatrapratiSThitayozcatvAri caturlaghukAni, caramabhaGge zuddhaH / mizre'pkAye sAdhAvanantarapratiSThite mAsalaghu, paramparapratiSThite'pi mAsalaghu, ubhayapratiSThite dve mAsalaghuke, carame zuddhaH / evaM gantryAmapi bhaGgacatuSTaye vaktavyam / sAdhugantryoranantarapratiSThitayoddhaimAsalaghuke, ubhayorubhayatra pratiSThitayorapivemAsalaghuke, ubhayorubhayatra pratiSThitayozcatvAri mAsalaghukAni, caramabhaGge zuddhaH / evaM pRthivIkAye'pi caturbhaGgISaTke prAyazcittamavagantavyam / / samprati sampAtimadvAraM zyAmAdvAraMcAha. [bhA.506/2] saMpAimA tasagaNA, sAmAe hoi cubhNgo|| vR-"saMpAtimA' ityAdi / atha ke nAma sampAtima yeSupatatsulepona gRhyate?, kiMtrasAH sthAvarAvA? tatrAha-sampAtimAstrasagaNA na sthAvarAH / teSu sampAtimeSupatatsu yadi lepaM gRhNAti tadA tasya prAyazcittaM catvAro laghukAH / zyAmA-rAtristatra caturbhaGgI, tadyathA-rAtrau lepaM gRhNAti rAtrAveva ca bhAjanasya lepaMdadAti, atra prAyazcittaM catvAro laghukAstapasA kAlena ca guravaH, rAtrau lepaM gRhItvA divase bhAjanasya dadAti catvAro laghukAstapogurukAH kAlalaghavaH, divase lepaM gRhItvA rAtrau bhAjanasya dadAti catvAro laghukAstapolaghavaH kAlagurukAH, divase gRhItvA divasa eva dadAti zuddhaH / / mahAvAtAdidvAratrayamAha1189
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 [bhA. 507 ] vAyammi vAyamANe, mahiyAe ceva pavaDamAnIe / nANunnAyaM gahaNaM, abhiyassa ya mA vigiMcaNayA || bRhatkalpa-chedasUtram -1 - 'vAte' mahAvAte vAti tathA mahikAyAM prapatantyAM lepasya grahaNaM nAnujJAtaM tIrthakara - gaNadharaiH, mahAvAte vAti taduddha tAnAM trasa sthAvarANAM lepasamparkato vinAzasambhavAt mahikAyAM nipatantyAmapkAyavirAdhanAt / tatra mahAvAte vAti lepaM gRhNataH prAyazcittaM caturlaghu / mahikAyAmapi nipatantyAM caturlaghu / amitagrahaNe mAsalaghu // etadeva prAyazcittaM pratipAdayannAha [bhA. 508] cala-jutta-vaccha-mahiyA- tasesu sAmAe caiva catulahugA / davvacala sANa gurugA, mAso lahuo u amiyammi // vR- bhAvatazcale balIvardayukte vatse nibaddhe tathA mahikAyAM nipatantyAM traseSu sampAtimeSu nipatatsu zyAmAyAM ca lepaM gRhNataH pratyekaM prAyazcittaM catvAro laghukAH / dravyacale zuni vA sthite catvAro gurukAH / amite gRhIte laghuko mAsaH / vizeSabhAvanA tu pratidvAraM prAgeva kRtA // [ bhA. 509 ] etaddosavimukkaM ghettuM chAreNa akkamittANaM / cIreNa baMdhiUNaM, gurumUla paDikkamA''loe // vR- ye ete haritAdayo'nantaraM doSA uktAstairmuktaM lepaM gRhItvA ' mA sampAtimAnAM vadho bhUyAt' iti taM 'kSAreNa' bhasmanA Akramya cIvareNa baddhavA gurupAdamUlamAgacchati, Agamya cairyApathikIM pratikramyAlocayati // [ bhA. 510] daMsiya chaMdiya guru sesae ya omatthiyassa bhANassa / kAuM cIraM uvariM, rUyaM ca chubheja to levaM / / vR- Alocya lepaM gurordarzayati / darzayitvA guruM lepena 'chandayati' nimantrayati / gurunimantraNAnantaraM zeSakAnapi sAdhUn nimantrayati / tato yAvatA yasyArthastasya tAvantaM datvA ekasya bhAjanasya 'avamandhitasya' avAGmukhIkRtasyopari cIvaraM kRtvA tatra lepaM rUtaM ca prakSipet // samprati lepadAnavidhimAha [ bhA. 511] aMguTTha-paesiNi-majjhimAhi ghettuM dhanaM tato cIraM / AliMpiUNa bhANaM, ekkaM do tinni vA ghaTTe / / bR- aGguSThena pradezinyA madhyamayA cAGgulyA lepaM gRhItvA dhanaM ca cIvaramAdAya tatra lepaM prakSipya niSpIDayet, niSpIDaya ca ekaikabhAjanamekaM dvau trIn vA vArAn lepayet / adhikaM tu lepamaTTakanimittaM sarUtakaM peSayet / atha na dAtavyo'TTako yadi vA tatrApyuddharitaH tataH sarUtakaM taM kSAre pariSThApayet / anyaccAnyacca bhAjanaM liptavA'nyadanyad vAraMvAreNa ghaTTaNapASANena ghaTTayati / / tathA cAha [bhA. 512] annonne aMkammI, annaM ghaTTeti vAravAreNa / Anei tameva dine, davaM raeuM abhattaTThI // vR- anyasmin bhAjane ghaTTite anyad anyad bhAjanamaGke sthApayitvA vAraMvAreNa ghaTTyati / tatra yadi udvAno lepo yadi ca tasya draveNa kAryaM samutpannaM sa cA''tmanA' bhaktArthI tataH so' bhaktArthI tasminneva dine pAtraM lepenoparajya uddhAne lepe tena 'dravaM' pAnIyamAnayati / atha
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 512] 131 nodvAnastato'nyeSAmabhaktArthinAmahiNDamAnAnAM vA tat pAtraM samapyArnayena pAnIyamAnayet // abhataTThINaM dAuM, annesiM vA ahiMDamANANaM / hiMDejja asaMtharaNe, asatI ghettuM araiyaM tu // [bhA. 513] vR- yadi sa bhaktArthI na ca pAtrasya lepo'dyApi zuSkastataH 'asaMstaraNe' bhojanamantareNa saMstarItumazaktau abhaktArthinAmanyeSAM vA sAdhUnAmahiNDamAnAnAM tat pAtraM samarpya hiNDeta asati anyeSAmabhaktAMrthinAmahiNDamAnAnAM vA abhAve tad 'araJjitam' adyApyapariNatalepaM gRhItvA hiNDeta // [ bhA. 514] natarijA jati tinni u, hiMDAveuM tato nu chAreNa / oyatteuM hiMDai, anne va davaM se giNhaMti // vR- yadi trINi pAtrANi hiNDApayituM na zaknoti tataH 'nu' nizcitaM tat pAtramupAzraye kSAreNa 'avanamya' sthagayitvA hiNDate / yadi vA 'se' tasya yogyaM dravamanye gRhNanti tato riktapAtravahane na kazcidbhAra ityadoSaH / / [bhA. 515] litthAriyANi jANi u, ghaTgamAdINi tattha leveNa / saMjamabhUtinimittaM, tAI bhUIe liMpiJjA / / . vR- 'tatra' pAtralepane tAni lepena ghaTTakAdIni 'letyAriyANi dezIpadametat kharaNTitAni 'saMjamabhUtinimittaM' saMyamavibhUtihetoH 'bhUtyA' kSAreNa tAni limped yena tatsaMsparzatastrasAnAM sthAvarANAM vA vinAzo na bhavati // [ bhA. 516] evaM levaggahaNaM, AnayaNaM liMpaNAya jayaNAya / bhaNiyANi ato vocchaM, parikammavihiM tu littassa // vR- 'evam' uktena prakAreNa lepasya grahaNam AnayanaM pAtrasya lepanAya sarvatra yatanA etAni bhaNitAni / ata UrdhvaM punarliptasya parikarmavidhiM vakSyAmi / / tamevAbhidhAtukAma Aha[ bhA. 517] litte chANiya chAro, ghanena cIreNa baMdhiuM unhe | uvvattaNa pariyattaNa, aMchiya dhoe puNo levo // vR- pAtre lipte sati yaH 'kSANitaH ' gAlitaH kSAraH ' bhasma sa tatra prakSipyate, tato ghanena cIreNa baddhavA uSNe dhriyate, tatra ca pAtrasyodvartanaM parivartanaM ca tAvat kartavyaM yAvad lepaH zuSko bhavati, tataH pAtram 'aJchyate' AkRSyate, AkRSya pAnIyena prakSAlyate, tataH prakSAlite sati punarapi lepo dIyate // [mA. 518] kAuM sarayattANaM, pattAbaMdhaM abaMdhagaM kujjA / sANA rakkhaNaDDA, pamajja chAuNhasaMkamaNA // vR-pAtre bhUyo lipte sati tasyopari 'sarajastrANaM' rajastrANasahitaM pAtrAbandham 'abandhakam' agranthikaM kuryaat| kasmAdabandhakaM kuryAd ? ata Aha- 'zvAdirakSaNArthaM' zuna AdizabdAnmarkaTamArjArAdibhyo'pi rakSaNArtham, anyathA hi granthau datte sapAtrabandhaM pAtraM zvAdibhirnIyate / tathA chAyAyAmuSNe ca pAtrasya 'saGkramaNe (NA)' pramRjya tat pAtraM sthApayitavyam // [mA. 519] taddivasaM paDilehA, kuMbhamuhAdINa hoi kAyavvA /
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 bRhatkalpa-chadasUtram -1channe ya nisiM kuJjA, kayakajANaM vivego u / / vR-yasmin dine pAtralepanaM tasminneva divase 'kumbhamukhAdInAM' ghaTakaNThAdInAm AdizabdAt sthAlIkaNThAdiparigrahaH 'pratyupekSA bhavati karttavyA' kuTakaNThAdInitasmin dine aanetvyaaniityrthH| kimartham ? ityata Aha-'nizi' rAtrau teSAmupari channe pradeze liptAnipAtrANi kuryaadityevmrthm| tadanantaraM teSAM ghaTamukhAdInAM kRtakAryANAM 'vivekaH' pariSThApanikA // [bhA.520] aTTagaheuMlevAhigaM tu sesaM sakhyagaM piise| ahavA vi na dAyavvo, sarUyagaM chAre to ujjhe| vR. 'zeSam' adhikaMpam 'aTTakahetoH' aTTakanimittaM sarUtakaM peSayet / athavA'pi na dAtavyo'TTakastatasmadhikaM sarUtakaM lepaM 'kSAre' bhasmani 'ujjhet' pariThApayet / ayaM cArtho yatra bhaNitumucitastatra prAgevopadarzitaH 1 samprati tu gAthAkramAnulomata uktH|| [bhA.521] paDhama-carimAu sisire, gimhe addhaM tu tAsi vjittaa| pAyaM Thave siNehAdirakkhaNaTThA pavese vA / / vR. 'zizire' zItakAle prathamacarame pauruSyau varjayitvA 'grISme uSNakAle 'tayoH' prathamacaramapauruSyorarddhamarddha varjayitvA pAtramuSNe sthApayet / prathamacaramapauruSyAdikAle tu madhye pravezayet / kimartham ? ityAha-'snehAdirakSArtha' snehaH-avazyAyaH AdizabdAd mahikAhimavarSAdiparigrahaH tadrakSaNArtham / iyamatra bhAvanA-zizirakAleprathamAyAM pauruSyAmatikrAntAyAmuSNe dadAti, caramAyAMtupauruSyAmanavagADhAyAMmadhye pravezayati, anyathAzizirakAlekAlasya snigdhatayA prathamAyAMcaramAyAMca pauruSyAmavazyAyAdipatanabhAvatolepavinAzaprasaGgAt / uSNakAle tuprathamAyAH pauruSyA ardhe'pakrAntepAtramuSNe dadyAt, caramAyAstupauruSyAH pazcime'dde'navagADhemadhyepravezayet, kAlasya rUkSatayA tata UddharvaM pazcAcyAvazyAyAdisambhavAt // [bhA.522] upayogaM ca abhikkhaM, kareti vAsAdi-sANarakkhaTThA / vAvAreti va anne, gilANamAdIsu kajjesu / / vR- uSNe ca pAtredatte sati sa varSAdibhyo rakSaNArtham, varSa-vRSTiH AdizabdAd himaprapAtAdiparigrahaH, zvA-kukkurastadrakSaNArtham 'abhIkSNam' anavaratamupayogaM karoti / yadi vA glAnAdiprayojaneSu samApatiteSvanyAn sAdhUna vyApArayati, sa tu tatraiva rakSayan tiSThati / / atha kiyantaH pAtrasya lepA dIyante ? ityAha[bhA.523] ekko yajahanneNaM, biya tiya cattAripaMca ukkosaa| saMjamaheuM levo, vaJjittA gArava vibhUsaM / / vR-pAtrasya saMyamahetorjaghanyenaiko lepo dAtavyaH, madhyamato dvau trayo vA, utkarSatazcatvAraH paJca vA varjayitvA gauravaMvibhUSAM ca / gauraveNAtmano maharddhikatvamananalakSaNena vibhUSayA vA na lepo dAtavyaH, kintu saMyamasphAtinimittamiti // [bhA.524] aNavasa'te taha viu, savvaM avanettu to puNo liNpe| tajjAya sacoppaDayaM, ghaTTa raeuM tato dhove // vR-utkarSataH paJcasvapilepeSu yadi sa lepaH nAvatiSThate-na pAtreNa saha lolIbhavati 'tataH'
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 524] 133 tasminnanavatiSThamAne sarvaM lepamapanIya tataH punarmUlataH pAtraM limpet yathA sa lepo'vatiSte / "tajAe"tyAdi / iha yad alAbvAdipAtraM tailAdinA 'sacoppaDaM' sasnehaM tatra ca dhUli prabhUtA lagnAtaM lepaMghaTTakapASANena ghaTTayitvAtadgatenaivaca lepena bhUyastatpAtraM rajayitvA tataHprakSAlayati eSa tajjAto nAma lepaH / / samprati lepasyaiva bhedAnAha[bhA.525] tajjAyajuttilevo, ducakkalevo ya hoi nAyavyo / muddiyanAvAbaMdho, tenagabaMdho ya pddikuttttho| vR-trividholepobhavatijJAtavyaH, tadyathA-tajjAtalepo yuktilepodvicakralepazcAdvicakralepo nAma shkttlepH| tatra lipyamAnaM liptaM vA yadi pAtraM kathamapi bhaGgamApnuyAt tato'nyasyAbhAve mudritanaubandhena banIyAt na stenakabandhena, yato mudritanaubandha eva tIrthakarairanujJAtaHstenakabandhastu prtikrussttH||saamprtmenaamev gAthAMvivarISustajjAtalepasya prAgvyAkhyAtatvAtzeSapadavyAkhyAnArthamAha[bhA.526] juttI u pattharAyI, paDikuTThA sA u sannihI kaauN| daya sukumAla asannihi, ducakkalevo ato ittttho|| vR- 'yukti' padaikadeze padasamudAyopacArAd yuktilepaH 'prastarAdi' prastarAdikRtaH, AdizabdAccharkarA-lohakiTTa-kedAramRttikAdiparigrahaH, sA ca yukti sannidhiriti kRtvA tIrthakaragaNadharaiH pratikruSTA' nirAkRtA / tajjAtalepazca kadAcidavApyate / tata eteSu lepeSu madhye zakaTalepaH sundaraH, yatastasmin sukumAratayA pAnajAtayo jantavaH spaSTA ddazyante, dRzyamAneSuca teSu dayAM kartuM zakyate, na ca tatra sannidhidoSaH, ataH sundaratvAt sa eva dvicakralepa issttH|| [bhA.527] saMjamaheuM levo, na vibhUsAe vayaMti titthyraa| sati-asatIdiTuMto, vibhUsAe sahoMti cugurugaa|| vR-lepaH pAtrasya dAtavyaH saMyamaheto na vibhUsSayA, upalakSaNametat, nApi gauraveNaiti bhgvntstiirthkraavdntii|sNymhetoHpunrdiiymaanelepe yadi vibhUSAbhavati tathApisA sNymheturev| atra satyA asatyAzca dRSTAntaH / tathAhi-satyapyAtmAnaM vibhUSayati asatyapi, kevalaM satI kulAcAranimittamAtmAnaM vibhUSayatIti tulyamapitadvibhUSaNamaduSTam, itarA jAratoSaNanimittamiti doSavat / evaMyathA satyasatyau tathA sAdhU, yathA vibhUSaNaM tathA lepaH, yathA kulAcArastathA saMyamaH, yathAjAratoSaNaMtathA asaMyamaH / vibhUSayA lepaMdadataH prAyazcittaM catvAro gurukAH, upalakSaNametat, tena gauraveNApi dadata etat prAyazcittamavasAtavyam / uktaJca[bhA.527] saMjamaheU levo, na vibhUsA gAraveNa vA deyo / cauguruga vibhUsAe, liMpite gAraveNaM vA / / [bhA.528] bhijijja lippamANaM, littaM vA asaie puNo baMdhe / ___muddiyanAvAbaMdhe, na tenabaMdheNa bNdhejaa| vR-tat pAtraM lipyamAnaM liptaM vA kathamapi hastapatanAdinA bhigheta na cAnyat pAtraM vidyate tatastat pAtraM bhUyo mudritanaubandhena badhnIyAt na stenakabandhena / / samprati lepasya jaghanyAdibhedAnAha[bhA.529]khara ayasi-kusuMbha sarisava, kameNa ukkosa majjhima jahanno /
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 bRhatkalpa-chedasUtram -1 navanIe sappi vasA, gule ya loNe alevo u|| vR-kharasaMjJakena tilatailena yo lepaH sa utkRSTaH, atasItailena kusumbhatailena ca madhyamaH, sarSapatailena jghnyH| uktaJca so puna levo kharasanhaeNa ukkosao muneyvvo| ayasi-kusuMbhiya majjho, sarisavatilleNa ya jhnno| 'navanItena' mrakSaNena 'sarpiSA' ghRtena vasayA ca nivRtto lepo'lepo jJAtavyaH, tasyapAtre samyaglaganAbhAvAd jugupsitatvAcca |ttaa guDabhRteSulavaNabhRteSuvAzakaTeSutilatailamrakSiteSvapi yo lepaH so'pyalepaH, tasyApi lavaNAdyavayavayogato'prazastatvAt / / tadevamukto lepasya vidhi / sAmprataM lepakalpikamAha[bhA.530]paDhiya suya guNiyamaguNiya, dhAramadhAra uvautto pariharati / AloyAyariyAdI, Ayarao visohikAro se / kR-yasmAdajAnataHprAyazcittaM tasmAdyena oghaniyuktisUtram iyaM vAkalpapIThikApaThitA syAt zrutA vA 'guNitA' atyantasvabhyastIkRtA syAd aguNitA vA sAdhAritA vA syAd adhAritA vA tathApi cedupayuktaH san sUtroktaprakAreNa lepaM pariharati paribhogayati sa lepakalpikaH / tena calepasUtreNapaThitenApaThitena vA guNitenAguNitena vA dhAritenAdhAritena vAupayuktevA'nupayukta vA yAM virAdhanAmApadyate tAmAcAryAdeH purata Alocayati, prathamata AcAryasya, tadabhAve upAdhyAyAderapi |aalocitec "se" tasya prAyazcittapradAnena vizodhikAraka AcAryaH / / ukto lepakalpikaH / samprati piNDakalpikamAha[bhA.531]appatte akahittA, aNahigaya'paricchaNe ya cugurugaa| dohi gurU tavagurumA, kAlagurU dohi lahugA / / vR- sUtraM nAma prAgAsIdAcAragataM piNDaiSaNAdhyayanam, idAnIM tu dazavaikAlikagataM piNDaiSaNAdhyayanam, tasmin 'aprApte' apaThiteyadipiNDasyAnayanAyataMpreSayatitadA tasya prAyazcittaM catvAro gurukaaH| atha sUtraM prAptastathApi yadi tasyArthamakathayitvA preSayati tadA catvAro laghukAH, navaramekena kAlena laghavaH / atha kathito'rtha paraM nAdyApyadhigataH athavA'dhigataH paramadyApina taM samyak zraddadhAti tamanadhigatArthamazraddadhAnaM vA preSayatazcatvAro laghukAstapasaikena laghavaH / athAdhigatArthamapyaparIkSya preSayati tadA catvAro laghukA dvAbhyAM laghavaH, tadyathA-tapasA kAlena ca / / yata evaM prAyazcittamataH[bhA.532]paDhie ya kahiya ahigaya, pariharatI piMDakappito eso| tivihaM tIhi visuddhaM, pariharanavageNa bhedenaM / / vR-piNDaiSaNAdhyayane paThite tasyArthe kathite tena cAdhigate upalakSaNametat samyak ddhite ca yaH 'trividham' udgazuddhamutpAdanAzuddhameSaNAzuddhaM tribhi' manovAkkAyairvizuddhaM parihAraviSayeNa navena bhedena pariharati, tadyathA-manasA na gRhNAti nApyanyaihiyati na ca gRhyantamanujAnIte, evaM vAcA kAyenApi pratyekaM trikaMtrikamavasAtavyam, eSa piNDakalpikaH / atra piNDaniyuktiH sarvA vaktavyA, sA ca granthAntaratvAt svasthAne eva sthitA prtipttvyaa||
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA [bhA. 532] iha tu SoDazAnAmudgamadoSANAM prAyazcittamabhidhitsurAha [bhA. 533] gurugA ahe ya caramatiga mIsa bAyara sapaccavAyahaDe / kaDa pUie ya gurugo, ajjhoyarae ya caramaduge / / 135 vR-"ahe ya'' tti AdhAkarma gRhNataH prAyazcittaM catvAro gurukAH / "caramatiya'tti auddezikaM dvividham-oghena vibhAgena ca tatra vibhAgato dvAdazavidham, tadyathA-uddiSTaM kRtaM karma ca uddiSTaM caturvidham-auddezikaM samuddezikamAdezikaM samAdezikaM ca; kRtamapi caturvidham, tadyathA uddezakRtaM samuddezakRtamAdezakRtaM samAdezakRtaM ca; karmApi catuHprakAram, tadyathA uddezakarma samuddezakarma Adezakarma samAdezakarma ca; trayazcatuSkakA dvAdaza / iha yAvantaH kecana bhikSAcarAH samAgacchanti tAvataH sarvAn uddizya yat kriyate tad uddezikamucyate, pASaNDina uddizya kriyamANaM samuddezam, zramaNAnuddizyA''dezam, nirgranthAnadhikRtya samAdezam / uktaJca jAvaMtiya uddeso, pAsaMDINaM bhave samuddeso / samaNANaM Adeso, niggaMthANaM samAdeso // etasmin dvAdazavidhe vibhAgoddezike yat caramaM trikaM samuddezakarma Adezakarma samAdezakarma ca tatra gRhyamANe pratyekaM catvAro gurukAH tapaH kAlavizeSitAH / "mIsa"tti mizrajAtaM trividhamyAvantikamizraM pASaNDikamizraM svagRhamizraM ca tatra pASaNDimizre svagRhamizre ca pratyekaM catvAro gurukAH tapaH kAlaguravaH / "sapacavAyahaDe "tti yatra yatra grAmAdau sapratyapAyamabhyAhRtaM tatra tatra catvAro gurukAH / tadevaM yeSUdgamabhedeSu gurukAste uktAH, samprati yeSu mAsaguru tAn pratipAdayati"kaDa pUie ya" ityAdi / kRte uddezike catuHprakAre'pi pratyekaM mAsagurukaM tapaH kAlavizeSitam, tadyathA-yAvantike mAsaguru, samuddezakRte tapogurukaM mAsaguru, AdezakRte kAlagurukaM mAsaguru, samAdezakRte mAsaguru dvAbhyAM gurukaM tapogurukaM kAlagurukaM ca / "pUtie "tti bhAvapUtikaM dvividhamsUkSmaM bAdaraM ca tatra sUkSme nAsti prAyazcittam; bAdaraM dvividham-upakaraNe bhaktapAne ca; atra bhaktapAnapUtike mAsaguru / "ajjhoyarae ya caramaduge "tti adhyavapUrakaMtrividham, tadyathA - yAvantikamadhyavapUrakaM pASaNDAdhyavapUrakaM svagRhAdhyavapUrakaMca; tatra pASaNDAdhyavapUrake svagrahAdhyavapUrake ca pratyekaM mAsaguru / uktAni gurukaprAyazcittAni / adhunA laghukaprAyazcittAnyabhidhitsurAha[ bhA. 534] oha-vibhAguddese, ciraThavie pAgaDe ya uvagaraNe / loguttara pAmice, pariyaTTiya kIya parabhAve // [bhA. 535] saggAmabhihaDi gaMThI, jahanna jAvaMti oyare lahuo / ittaraThavie suhumA, panagaM lahugA ya sesesu // vR- odhauddezike mAsalaghu / vibhAgauddezike uddeze mAsalaghu, samuddeze mAsalaghu tapoguru, Adeze mAsalaghu kAlaguru, samAdeze mAsalaghu dvAbhyAM guru / sthApitaM dvividham- cirasthApitamitvasthApitaM ca; tatra cirasthApite mAsalaghu / prAduSkaraNaM dvividham-prakaTakaraNaM prakAzakaraNaMca; tatra prakaTakaraNe mAsalaghu / upakaraNapUtike mAsalaghu / prAmityaM dvividham-laukikaM lokottarikaM ca; lokottarike mAsalaghu / parivarttitamapi dvidhA - laukikaM lokottarikaM ca; tatra lokottarike parivartite mAsalaghu / krItaM dvividham-dravyakrItaM bhAvakrItaMca; tatra dravyakrItaM dvividham-AtmadravyakrItaM
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 bRhatkalpa-chedasUtram -1. paradravyakrItaM ca; bhAvakrItamapi dvidhA-AtmabhAvakrItaM parabhAvakrItaM ca; parabhAvakrIte mAsalaghu |svgraamaabhyaahyte mAsalaghu / "gaMThi"tti granthipihitamucyate, yatra guDa-ghRtAdibhAjanamukhe potena carmaNA vA sthagayitvA davarakeNopari granthiIyate, granthisahitA mudrA vA tadupacArAd granthirityarthaH, tasminudbhidyamAne mAsalaghu / mAlApahRtaM dvividham-jaghanyamutkRSTaM ca; tatra jaghanye mAlApahate mAsalaghu tathA yAvantike'dhyavapUrake mAsalaghu / tadevaM yatra na mAsalaghu tat tat sthAnamuktam, idAnIM yayoH paJca rAtrindivAnite vadati-"ittaraThavie' ityAdi / __ itvarasthApite paJca rAtrindivAni / sUkSmaprAbhRtikAyAmapi paJca rAtrindivAni / "laghukA ya sesesu"tti ye'nye udgamadoSAsteSu sarveSvapi pratyekaM catvAro laghukAH, tadyathA-auddezike karamaNiyAvantikemizrajAte2 prakAzakaraNe 3AtmadravyakrIte4paradravya krIte 5AtmabhAvakrIte 6 laukike'pamitye7laukike parivartite 8 paragrAmAbhyAhRte niSpratyapAye 9pihitodbhinne 10 kapATodbhinne 11 utkRSTe mAlApahRte 12 Acchedye 13 anisRSTe 14 eteSu caturdazasu sthAneSu ctvaarolghukaaH||tdevmuktmudgmdossessupraayshcittm|idaaniimutpaadnaadossessu tadabhidhitsurAha[bhA.536] duviha nimitte lobhe, gurugA mAyAe mAsiyaM guruyaM / suhume vayaNe lahuo, sese lahugA ya mUlaM ca // vR-nimittaM trividham-atItaviSayaMpratyutpannaviSayamanAgataviSyaca; tatra dvividhenimitte' pratyutpannaviSaye'nAgataviSayeca tathA lobhecapratyekaM ctvaarogurukaaH|maayaayaaN mAsaguru / 'sUkSme' sUkSmacaikitsye vacanasaMstave ca pratyekaM ladhuko mAsaH / zeSeSu tu samasteSUtpAdanAdo SeSu pratyeka catvAro laghavaH, navaraM mUlakarmaNi mUlam / / samprati dazasveSaNAdoSeSu prAzcittamAha[bhA.537] sasarakkhe sasiNiddhe, panagaM lahugA duguMcha sNste| ukkuTTa'naMte gurugo, sese savvesumAsalahU / / -zaGkite-paJcaviMzaterdoSANAM madhye yat zaGkitaM tanniSpannamApadyate prAyazcittam / mekSite'sarajaskena' sacitta-mizrapRthivIkAyarajomrakSitena hastena mAtrakeNa vA bhikSAM gRhNataH paJca rAtrindivAni; acittena jugupsitena-viSTA-mUtra-mAMsa-lazuna-palANDuprabhRtinA prakSite gRhyamANe catvAro laghukAH; guDa-ghRta-tailAdibhirapi kITikAsaMsaktairmakSitamAdadAnasya catvAro laghavaH; puraHkarmaNi pazcAtkarmaNi ca caturlaghukAH, anye mAsalaghu pratipannavantaH; utkuTTite'nante sacitte vanaspatikAyikemAsaguru; cUrNe'pyanante sacittemAsaguru; "sese savvesu mAsalahU" parItte pratyekaM kuTTite cUrNevApratyekaMmAsalaghu: mizreparItesarvatramAsalaghu: anantemAsaguru; tathA mRttikAliptahaste yAvantaH seTikAdayo mRttikAyA bhedAsteSu sarveSu mAsalaghu / / nikSipte prAyazcittamAha[bhA.538]caulahugA caugurugA, mAso lahuguru ya panaga lahu gurugaM / chasuparita'naMta mIse, bIe ya aNaMtara pare y|| vR- pratyekasacittAnantarapratiSThitamAdadAnasya catvAro laghukAH, pratyekasacittaparasparapratiSThitamapi catvAro laghavaH / anantasacittAnantapratiSThitamAdadAnasya catvAro gurukAH, anantasacittaparampapratiSThitamapi gRhNatazcatvAro gurukAH / pratyekamizre'nantarapratiSThitaM paramparapratiSThitaM vA gRhNato mAsalaghu / anantamizre'ntaraM paramparayA vA pratiSThitamAdadAnasya mAsaguru /
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 538] 137 bIjeSuparItteSvanantaraM paramparaMvA pratiSThitaMgRhNataH paJca rAtrindivAni laghukAni, anntessugurukaanni| anye tu bruvate-pratyekamizre'nantaraM paramparaM vA pratiSThitamAdadAnasya laghu rAtrindivapaJcakam, anantamizre'nantaraMparamparaMvApratiSThitaMgRhNato gurukmiti|tthaa'pre pratyekesacittamanantarapratiSThitaM gRhRtazcaturlaghavaH, paramparapratiSThitaMmAsalaghuH tathA pratyeke mizre'nantarapratiSThitamAdadAnasya laghuko mAsaH, paramparapratiSThitaM gRhNato laghu rAtrindivapaJcakam anante mizre'nantarapratiSThite mAsaguru, paramparapratiSThite guru rAtrindivapaJcakamiti / uktaJca puDhavI AU teU, paritteceva taha ya vnnkaaye| caulahuanaMtarammI, saccitte paraMpare maaso|| mIsAnaMtara lahugo, lahupanaga paraMpare parittesu / eeceva ya gurugA, hoti anaMte paiTThANe ||iti / vR-trasakAye'nantarapratiSThitaM gRhNatazcaturlaghukam, paramparapratiSThitaM gRhNato mAsalaghu; "tasakAye catulahugA, anaMtaraparaMparahie lahuo" iti vacanAt / / evaM SaDjIvanikAyeSu pratyeke'nantemizreca pRthivyAdaubIjeca pratyeke'nantemizrecAnantaraMparamparaMca pratiSThitamAdadAnasya prAyazcittamiti / adhunA pihitaM saMharaNaM cAdhikRtya prAyazcittamAha [bhA.539/1]emeva ya pihiyammI, lahugA davvammi ceva aprinne| 'evameva' anenaiva prakAreNa pihite'pi prAyazcittaM vaktavyam / kimuktaM bhavati ?-yathA nikSipte prAyazcittuktamevaM yena dravyeNa sacittenAcittena mizreNa vA'nantaraM paramparakaM vA pidhIyate tatrApi draSTavyam, navaramacittena gurukeNa pihite gRhNatazcaturgurukam / saMharaNe-yenamAtrakeNa bhikSA dAtukAmastatra yadi kiJcitprakSiptaM vartate tadanyatra saMhRtya dadAti tacca saMhiyamANamadyApyapariNataM tasminnapariNate dravye saMhate gRhRtazcatvAro laghukAH / dAyake-pragalite napuMsake catvAro gurukAH, piJjana-kartana-lakSNakhaNDakaraNa-pramardanapravRtteSu pratyekaM mAsaladhu, zeSeSu dAyakadoSeSu catvAro laghukAH / unmizre-sacittAnantamizrecaturteSupratyekaMmAsalaghu, zeSeSudAyakadoSeSu ctvaarolghukaaH| unmizre-sacittAnantamizre caturguru, mizrAnantamitre mAsaguru, sacittapratyekami caturlaghu, pratyekamizramizre mAsalaghu // [bhA.539/2] visummIse panagaM, anaMtabIe ya panaga gurU / / vR-'viSvagunmizre' pratyekabIjonmizre laghu rAtrindivapaJcakam, anantabIjonmine guru rAtrindivapaJcakam / apariNate-dravyApariNate kAyaniSpannam, ye kAyAH pratyekarUpA anantarUpA vA apariNatAstanniSpatramityarthaH; tatra pRthivyAdiSvapariNateSu caturlaghukam, ananteSvapariNateSu caturguru / uktaJca- davvApariNate caulahu, puDhavAdI caugurU anaMtesu / "bhAvApariNate doNhaM tu bhuMjamANANamego tatthanimaMtae" ityevaMrUpe laghuko mAsaH, "bhAvApariNate laghugo" iti vcnaat| lipte-AdheSu triSu bhaGgeSu catvAro laghukAH, caramabhaGge'neSaNAyAM caturgurakaH / chardite-AdyeSu triSu bhaGgeSu pratyekaM caturlaghukam, caramabhaGge'nAcIrNam / / [bhA.540] saMjoga saiMgAle, anaMtamIse vicaugurU hoMti / vIsummIse mAso, sese laghukA usvvesu||
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1 vR- saMyojanA dvividhA - antarbahizca; tatrAntaH saMyojanAyAM catvAro laghavaH, bahisaMyojanAyAM catvAro gurukAH / anye tvantarbahirvA saMyojanAyAM catvAro gurukA iti pratipantrAH | pramANAtiriktamAhArayati catvAro laghavaH / "saiMgAle "tti sAGgAre AhAryamANe catvAro gurukAH / sadhUme caturlaghu / niSkAraNe caturlaghu / sacittAnantamizre caturgurukam etacca prAgeva svasthAne'bhihitam / tathA 'viSvagunmizre pRthivIkAyAdibhi pratyekairmizrairunmizre laghuko mAsaH, anantairunmizre gurukaH / "sese lahugA u savvesu " 'zeSeSu sarveSvapi' grahaNaiSaNAbhedeSu grAsaiSaNAbhedeSu ca catvAro laghukAH, te ca tathaiva yojitAH // gataH piNDakalpikaH / samprati zayyAkalpikamAha 138 [bhA. 541] duvihA havaMti sejjA, davve bhAve ya davva khAyAtI / sAhUhi pariggahiyA, te caiva u bhAvao sejjA / / vR- dvividhA bhavanti zayyAH- dravyato bhAvatazca / tatra dravyataH 'khAtAdayaH' khAtamucchritaM khAtocchritaM ca / etA dravyazayyAH sAdhubhiH parigRhItA bhAvataH zayyA bhavanti // [ bhA. 542 ] rakkhaNa gahaNe tu tahA, sejjAkappo u hoi duviho u / sunne bAla gilANe, avvattA'' rovaNA bhaNiyA || vR-zayyAyAM kalpate iti zayyAkalpaH zayyAkalpika ityarthaH / sadvividhaH tasyA bhAvazayyAyA rakSaNe grahaNe ca / tatra rakSaNe procyate vasatiniryamatastAvad rakSayitavyA, yadi punarbhikSAdiprayojanato gacchantaH zUnyAM vasatiM kurvanti vAlaM glAnamavyaMktaM vA vasatipAlaM sthApayanti tadA 'AropaNA' prAyazcattaM bhaNitA // tAmevopadarzayati [bhA.543] paDhamammiya caulahuyA, sesesuM mAsiyaM muneyavvaM / dohi gurU ikkeNaM, cauthapae dohi vI lahuyaM // vR- prathamamiha gAthAkramaprAmANyAt zUnyamucyate / yadi zUnyAM vasatiM vasatiM kurvanti tadA''ropaNA catvAro laghukA dvAbhyAM guravaH, tadyathA - tapogurukAH kAlagurukAzca / atha bAlaM sthApayanti tadA mAsalaghu tapoguru kAlalaghu / glAnaM sthApayanti mAsalaghu tapolaghu kAlaguru / 'caturthapade' avyaktasthApanalakSaNe mAsalaghu dvAbhyAmapi laghukam, tadyathA-tapasA kAlena ca // uktA'' ropaNA / sAmpratameteSveva doSA vaktavyAH, tatra prathamaM tAvacchUnye doSAnAha[bhA. 544] micchatta baDuga cAraNa, bhaDANa maraNaM tirikkha-manuyANaM / AsavAla nikkeNeya sunne bhave dosA / / vR- zUnyAyAM vasatau kRtAyAM kadAcit zayyAtarasya midhyAtvagamanam, baTuka pravezaH, cAraNapravezaH, bhaTapravezaH, tirazcAM manuSyANAM vA tatra maraNam, 'AdezAH' prAdhUrNakAstaThapravezaH, vyAlapravezaH / ete zUnye upAzraye kRte doSA bhavanti / tathA 'niketane' prasUtAyAH striyAstirakSyA vA niSkAsane doSAH // tatra prathamaM mithyAtvadvAramAha [bhA. 545] soccA pattimapattiya, akayannu adakkhiNA duviha chedo ! bhariyabhAgamanicchubha, garihA na labhaMti va'nnattha // - [ bhA. 546 ] bhedo ya mAsakappe, jadalaMbhe vihArAdi pAvate annaM / bahibhutta nisAgamane, garihavinAsA ya savisesA //
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 546 ] 139 vR- te sAdhavo bhikSAdinimittaM sarvamAtmIyaM bhANDamAdAya zUnyAM vasatiM kRtvA gatAH, zayyAtarazcAgataH, dRSTAtena zUnyA vasati, pRSTaM kasyApi pArzve kva gatAH sAdhavaH ?, gRhamAnuSairuktamdRzyate zUnyA vasatistasmAdavazyamanyatra gatAH / idaM teSAM vacaH zrutvA yadi prItikamupajAyate yathA-yadi 'gatA gatA nAma' iti tadA''ropaNA catvAro laghukAH / atha tasyAprItikamutpadyate yathA- 'akRtajJAH' ete enamapyupacAraM na jAnanti yathA 'ApRcchaya gantavyam' athavA 'adAkSiNyAH' nisnehAstato' nApRcchayA gatA iti tadA caturgurukam / tathA dvividhazchedaH, tathAhi sa pradviSTasteSAmanyeSAM vA sAdhUnAM tadravyasya vasatilakSaNasyAnyadravyANAM vA bhaktapAnAdInAM vyavacchedaM kuryAt / "bhariyabharAgamanicchubha "tti tataH sa kaSAyitaH zayyAtaro yadA te sAdhavo bharitabhAjanabhareNAvanamanta Agacchanti tadA sthAnaM na dadyAt / tatra yadi divA niSkAsayati tadA catvAro laghavaH / tathA tairbharitairbhAjanaiH sahAnyAM vasatiM yAcamAnA AgADhAdiparitApanAmApnuvanti tanniSpannamapi teSAM prAyazcittaM caturlaghu / tathA janamadhye garhAmApnuvanti - kiM yUyamakANDe evaM niSkAsitAH ? / tataH 'na bhavyA ete' ityanyatrApi te vasatiM na labhante / anyatra ca vasatibhalabhamAnA grAmAdau vrajanti tato mAsakalpabhedaH / tatra ca vihArakrame yA virAdhanA taniSpannA'pi teSAmAropaNA / tathA'nye sAdhavo vihArAdinirgatAstatra samAgatAH, tatara cAnyA vasatirna vidyate, sa ca zayyAtarasteSAM doSeNAnyeSAmapi na dadAti, tato vihArAdyAgatA vasateralAbhe yatte zvApada-stenAdibhyo'narthamApnuvanti tanniSpannamapi teSAM praayshcittm| evaM tAvat kRtabhikSATanamAtrANAmuktA doSAH / atha bahireva bhuktvA rAtrAvAgatA vasatiM na labhante tadA'' ropaNA caturguru, savizeSatarAzca garhAdayo doSAH, vinAzazca zvApadAdibhyaH / athavA sa zayyAttaraH prathamaM samyagdRSTirbhUtaH pazcAd 'anApRcchayA gatAH' iti bhAvavipariNAmato midhyAtvaM yAyAt / / gataM mithyAtvadvAram / adhunA baTukadvAramAha [bhA. 547 ] sunnaM daddhuM baDugA, ubhAsite ThAha jai gayA samaNA / Agama pavesa'saMkhaDa, sAgari dinnaM ti ya diyANaM // [bhA. 548] saMbhiceNa va acchaha, aliyaM na karema'haM tu appANaM / uhuMcaga ahigaraNaM, ubhayapayosaM ca nicchUDhA / / [bhA. 549 ] sAgariya-saMjayANaM, nicchUDhA tena aganimAIhiM / jaM kAhiMti paTTA, ubhayassa vi te tamAvaje // vR-zUnyAM vasatiM dRSTavA 'baTukAH ' cATAH sAgArikam 'avabhASante' yAcante - asmAkamupAzrayaM prayacchata / zayyAtaro brUte - tatra zramaNAstiSThanti / baTukairuktam- gatAste / zayyAtaraH prAtarhi tiSThata yUyaM yadi gatAH zramaNAH / te sthitAH / AgatAH sAdhavaH praveSTuM pravRttA vasata baTukairnivAritAHmA'tra pravizatha, vayamagre tiSThAmaH / tataH 'asaGkhaDaM' kalahaH parasparamupajAyate / baTukA dhruvatevasatirasmAkaM svAminA dattA, kimatra yuSmAkam ? / itare'pi vadantisvAminaivAsmAkamapi vasatiradAyitataH sAdhavaH zayyAtarasakAzaM gacchanti / sa brUte yUyamanApRcchayA zUnyaM kRtvA gatAH, mayA jJAtam gatA yUyaM yena zUnyIkRtA dRzyate vasati, ato mayA 'dvijAnAM' baTukAnAM dattA vasati 'iti' tasmAt 'saMvRtyena' paraspasaJcintyA yUyaM baTukAzcaikatra sthAne tiSThata, nAhamAsmAnalIkaM
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 bRhatkalpa-chedasUtram -1kromi| tatra yadi saMvRtyena tiSThantitatrapaThatAMpratilekhanAMca kurvatAM saMyatabhASAbhizca 'uDDaJcakAn' dezIpadametadupahAsAn kuryu, tataH 'adhikaraNaM' saMyataprayogeNavayaMniSkAzitAH tasmAn baTukAn niSkAzayet, tathA ca sati adhikaraNaM saMyataprayogeNa vayaM niSkAzitAH tasmAdjJAtavyaM sNytaanaam| athavA 'nicchUDhAH' niSkAzitAH santa ubhayeSAmapisAgArikasya sNytaanaaNcopriprdvessgccheyuH| tataste evaM nikSiptAH' niSkAzitAH santaH pradviSTAH stenaprayogato'bhyAdiprakSepatazca 'ubhayasyApi' sAgArikasya saMyatAnAM ca yad anarthajAtaM ca yad anarthajAtaM kariSyanti tadapi taniSpannamapi prAyazcittaM 'te' saMyatAH zUnyavasatikAriNa Apadyante / / gataM baTukadvAram / idAnIM cAraNadvAraM bhaTadvAraM cAha[bhA.550] emeva cAraNa bhaDe, cAraNa uhuMcagA u ahigtraa| nicchUDhA va padosaM, tenA-'gaNimAijaha bdduyaa|| vR-'evameva' baTukagatenaiva prakAreNa cAraNe bhaTe ca doSA vaktavyAH / kimuktaM bhavati?. yebaTukeSudoSAuktAstecAraNe bhaTecapratyekamavasAtavyAH navaraMcAraNA(Ne] baTukebhyo'dhikatarAH, yataste udaJcakAH' yAcakAH / iyamatra bhAvanA-te cAraNAH prapaJcabahulAH, tataH saMyatAn prapaJcaya tebhyo yAcante, tatastaiH sahaikanivAse'dhikatarA doSAH / tathA cAraNA bhaTAzca niSkAzitAH pradveSamApannAH stenAgnyAdibhirubhayeSAmapyanarthaM kuryuryathA baTukA iti|| idAnI tiryaGmaraNadvAraM manuSyamaraNadvAramAdezadvAraM cAha[bhA.551] chaDDaNikA uDDAho, ghANArisa sutta'vanna acchNte| iti ubhayamaraNadosA, Aesa jahA bddugmaaii| kR-zUnyAMvasatiM dRSTvA gavAdistiryaGa anAthamanuSyovA pravizya mriyatetayadi gRhasthairasaMyataiH pariSThApayanti tadA 'chardane' pariSThApane SaNNAM kAyAnAM pRthivyAdInAM virAdhanA / athA''tmanA pariSThApayanti tadA pravacanasyoDDAhaH 'ucitA ete'sya karmaNaH' iti / athavA ko'pyevaM zaGketa, yathA-etairevAyamAritaH / athavA jugupsA bhavet-azucayo'mIyad mRtkmaakrssnti|athaitddossbhyaann te svayaM pariSThApayanti nApyanyaistyAjayanti tarhi mRtakagandhena saMyatAnAM nAsAzAsi jAyeran / tathA'svAdhyAyikamiti kRtvA sUtrapauruSIM na kurvantimAsalaghu, arthapauruSIM na kurvanti maasguru| sUtrapauruSImarthapauruSIM cAkurvatAM yadi sUtraM nazyati caturlaghu, artho nazyati caturguru / avarNazca lokeSUpajAyate-grAmamadhye'pi vasantaH smazAne tiSThanti / 'iti' upapradarzane, evam 'ubhayasya' tirazco manuSyasya vA maraNe doSAH / gataM tiryag-manuSyamaraNadvAram / adhunA''dezadvAramAha"Adesa jahA baDugamAdI" / 'AdezAH' prAdhUrNakAste kecana zayyAtarasya samAgatAH, zUnyAMca vasatiM dRSTvA zayyAtareNa tatra muktAH, tato baTuka-cAraNa-bhaTeSu ye doSAste'trApi yojniiyaaH|| gatamAdezadvAram / adhunA vyAladvAraM niSketanadvAraM cAha[mA.552]ahigaraNa mAraNA'NINiyammi acchaMte vAli aayvho| tiritIya jahA vAle, sUtimaNussIe uDDAho / / vR-'vyAlaH' nAma sarpa zUnyaM dRSTvA vasatau pravizet, tata AgatAH santaH zramaNA yadi taM niSkAzayanti tada'dhikaraNam, haritakAyAdInAMmadhyena tasya gmnaat| athavA saniSkAzyamAnaH
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - {bhA. 552] 141 pradveSagamanato dazet tato maraNam / athavA niSkAzane janasammilanataH sa sarpo lokena mAryeta / athaitaddoSabhItA nasaMsarpa niSkAzayanti tatastasmin vyAle tiSThati AtmavirAdhanA, tena bhkssnnaat| ete ca vyAle doSAH / atha niSketane tAnAha-"tiritIe" ityAdi / yadi tiryakastrI prasUtA niSkAzyate tataH sA yathA vyAlastathaiva niyamata itastato gacchantI haritakAyAdIn vyApAdayet, bAlakAnAM ca tatsambandhinAM tAM vinA tayA cAnIyamAnAnAM maraNasambhavaH / athaivaM doSabhayAt sA na niSkAzyate tadA sA tiSThantI yadA tadA vA sAdhUnAmanarthaM kuryAt, tata AtmavirAdhanA / atha prasUtA mAnuSI niSkAzyatetathA (tadA) 'eteSAmiyam' itiprvcnoddddaahH|saa'pic niSkAzyamAnA kAyAn viraadhyet|loko vA brUyAt-niranukampA ete ya bAlasahitAmimAM niSkAzayanti / sA vA niSkAzyamAnA pradveSataH sAdhUnAmAlaM dadyAt ceTarUpaM vA mArayet // [bhA.553] chaDDeuM vajai gayA, ujjhamanujjhaMti hoti dosaau| evaMtA sunAe, bAle Thavite ime dosA / / vR-athavA sAtatraprasUtAsatItaMceTarUpaMtyaktvA gacchettatastaM yadi ujjhanti parityajanti tadA niranukampatAdoSaH / atha nonjhanti tadA uDDAhaH / evamete tAvat zUnyAyAM vasatau doSAH / bAle sthApyamAne punarime / / [bhA.554]bali dhammakahA kiDDA, pamajaNA''varisaNA ya paahuddiyaa| khaMdhAra agani bhaMge, mAlava-tenA ya nAtI ya / / vR- balidvAraM dharmakathAdvAra krIDAdvAraM pramArjanadvAram AvarSaNadvAraM prAbhRtikAdvAraM skandhAvAradvAram agnidvAraMbhaGgadvAraM mAlavadvArastenadvAraMjJAtidvAraMca etairirbAle rakSake sthApyamAne doSA vaktavyAH / / tatra prathamaM balidnavAramadhikRtya doSAnAha[bhA.555] sAbhAviya tantrIsAe AgayA bhaMDagaM avhrNti| nInemi tti va bAhiM, jA pavisai tA haraMta'nne / / vR- sAdhavaH kadAcanApi kAraNavazataH saprAbhRtikAyAM zayyAyAM sthitAH, samrAbhRtikA nAma sArvajanikA yatrA''gatya bali prakSipyate, tatra ye balikArakAste dvidhA tatra samAgaccheyuH, tadyathA-svabhAvena vA upakaraNaM vA hariSyAmi' iti kaitavena vaa| tatraye balikarakAH svAbhAvikA nopakaraNaharaNapravRttAste 'tatrizrayA' balinizrayA''gatAH santo baliM kurvanto bAlamekAkinaM TvA saJjAtaharaNabuddhayo bhANDakamapaharanti / athavA balinA prakSipyamANenopakaraNaM lepayuktaM kriyate tataH sa bAlo vakti-bahirnayAmyupakaraNaM yena na lepayuktaM kriyate, tataH sa bAlo yAvad bahirnirgataH pravizati tAvadatrAntare'paharanyupakaraNamanye // svabhAvata iti gatam / kaitavamadhikRtyAha[bhA.556] emeva kaiyavA te, nicchUDhaM taM haraMti se uvhiN| bAhiM ca tumaM acchasu, avaNehucahiM va jA kuNimo / / vR-'evameva' anenaiva prakAreNa kaitavAt 'te' samAgatA upadhimahapahareyuH, tathAhi-kecana dhUrtA upadhiM hartukAmAH kaitavAt samAgatya kSullakaMbruvate-kSullaka ! eSa baliH samAgacchati tatastvaM bahirnirgaccha, evaMtaMbahiniSkAzya se tasyopadhimapaharanti |athvedNvdnti-vyNbliN kariSyAmaH,
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 bRhatkalpa-chedasUtram -1tato yAvadvayaM baliM kurmastAvat tvaMbahistiSTha, mA kUreNa kharaNTayiSyate (Syase), evaMtaM niSkAzya tsyopdhimphrnti|ydi vAteevaMbrUyuH-yAvadvayaM baliM kurmastAvadabhyantarAdAtmIyamupadhimupanaya, saca bAlastatkAryamajAnan ekavAraMca sarvamupakaraNaM netumazaknuvan stokaM gRhItvA nirgatya bahiH sthApayitvA yAvadanyasya pravizati tAvat tadupakaraNamabhyantarasthitaM dhuurterphiyte|| tadevaM balidvAraM gatam / adhunA dharmakathAdvAramAha[bhA.557] katieNa sabhAveNava, kahApamatte haraMti se anne| kiDDA sayaM variMkhA, pAsati va taheva kiDDadugaM / / vR-kecanapuruSAH dharmaMzraNumaH' iti kaitavena vA svabhAvena vaasmaagccheyuH| tatra svabhAvata AgatAnAM bAlamekAkinaM dRSTvA hrnnbuddhirupjaayte| itaretuprathamata eva haraNabudhaiva samAgatAste kSullakaM brukte-kathaya dharmakathAmasmAkamiti; tataH sa kathAM kathayituM pravRttaH prabandhena ca kathayati, kathApramatte kecidagrata upaviSTAH zraNvanti, anye tasyopakaraNamapaharanti / gataM dharmakathAdvAram / krIDAdvAramAha-"kiDDA" ityAdi / krIDAyAmapi dvikaM vaktavyam / kimuktaM bhavati ?krIDAnimittamapi kecana svabhAvataAgaccheyuH kaitavena vA / svabhAvato'pyAgatAnAMbAlamekAkinaM dRSTvA haraNabuddhirullasati, tatra sa svayaM bAlaH krIDati golAdinA / atha kadAcit sa kSullako yAt-na vartate'smAkaMkrIDA; tatastevadanti-yadyevaM tarhi rikSAH kuru, kaHkiyantovArA rikati? evaMlabAlo riGkhAH karoti; athabrUte-na kalpante saMyatAnAM riyA api kartumiti; tataste vadantiyadyevamasmAn krIDataH pazya, tataH sa kautukena krIDataH pazyati; evaM svayaM krIDayA rivAbhirvA pazyan vA krIDApramatta upajAyate; tatastathaivAnye tena saha krIDanti, anye harantyupakaraNamiti / / samprati pramArjanadvAramAvarSaNadvAraM ca yugapadAha [bhA.558/1]jo ceva balIe gamo, pamajjaNA''varisaNe vi so cev| vR-ya eva balidvAre gama uktaH sa eva pramArjane AvarSaNe ca draSTavyaH 1 kimuktaM bhavati?. pramArjananimittamAvarSaNanimittaM vA kecit svabhAvena apare kaitavena samAgacchanti, samAgatya ca balidvAroktena prakAreNopakaraNamapaharantIti / / idAnIM prAbhRtikAdvAramAha [bhA.558/2]pAhuDiyaM vA geNhasu, parisADaNiyaM va jA kuNimo / vR-'prAbhRtikA' bhikSA'pi bhnnytearcnikaa'pi|ttrobhympydhikRty doSAnAha-kaitavena svabhAvena vAkecana brUyuH-kSullaka ! bhikSAM gRhANa, athavA dvAre nirgaccha yAvadvayaM parizATanikAm' arcanikAM kurmaH / evamuktaH sa yAvad bhikSAmAdadAti bahirvA nirgacchati tAvat tasyopakaraNaM harantIti / / gataM prAbhRtikAdvAram / adhunA skandhAvAradvAramagnidvAraM cAha[bhA.559] khaMdhArabhayA nAsati, esa va eitti kaiyave nss| aganibhayA va palAyati, nassasu agana va eti ti / / vR-ko'pi svabhAvataH skandhavArAbhayAnazyati brUte ca-eSa sarAjakaH skandhAvAraH samAgacchati, sa ca tathA svabhAvato nazyan bAlamekAkinaM ddaSTavA'paharet / aparaH kaitavena brUteeva kSullaka ! skandhAvAraH samAyAti tasmAllaghu palAyasva palAyasva, tataH sa bAlo nazyati; itare upadhimapaharanti / agnibhayAdapi ko'pi svabhAvataH palAyate, sa ca palAyamAno vakti
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 559 ] 143 vahirAgacchati nazyatAmiti / kecit punaH kaitavena brUyuH - mandabhAgyAH ! nazyata nazyata, agni samAgacchati // tataH kim ? ityAha [ bhA. 560 ] uvahIlobha bhayA vA, na nIti na ya tattha kiMci nInei / gutto va sayaM ijjhai, uvahiM ca viNA u jA hAnI || vR- 'upadhilobhAt' 'upadhirmadhye tiSThati taM muktvA kathamahaM yAmi ? mA kazcidapaharet' ityupadherlobhato'gnibhayAd vA sa bAlo bahirna nirgacchati, na ca tatra vahi kiJcid niSkAzayati, tataH kathamapyagnisamAgamane sa madhye guptaH san svayaM dahyate / kaitavenAgnyAgamaM kathayitvA bAlaM vipralambhyopadhimapaharanti / upadhiM ca vinA yA hAnistAM sAdhavaH prApnuvanti // gataM skandhAvAradvAramagnidvAraM ca / samprati mAlavadvAraM stenadvAraM cAha [bhA. 561] mAlavatenA paDiyA, iyare vA nAsatI janena samaM / naya gehai sAruvahiM tappaDibaddho va hIrejA / / vR- mAlavA e stenA mAlavastenAH, te mAlavagrahaNena dvAragAthAyAM sUcitAH 'itare' anye stenAH, stenagrahaNena / kecittu kaitavena svabhAvena vA brUyuH -mAlavastenA itarastenA vA patitAH, tatra ye kaitavena bruvate te pattanasya grAmasya vA bhaGge jAte upadhimapaharanti / svabhAvena kathane sa bAlo bhayAna sAramupadhiM gRhNahvAti, agrahaNe ca tadabhAve mahatI hAni / athavA sa tasminnupadhI pratibaddhaH san mAlavastenairitarairvA sopadhirapahiyeta // gataM mAlavadvAraM stenadvAraM ca / samprati jJAtidvAramAha [ bhA. 562] sannAyagehi nIte, eMti va nIya tti nadve jaM uvahiM / kahiM nIyatti kaiyave, kahie annassa so kahae | vR-svajJAtikAH svabhAvata AgatAH, tairekAkI dRSTaH kSullakaH, tairnIte'nye pazcAdupadhimapahareyuH, tatastanniSpannaM teSAM sAdhUnAM prAyazcittam / athavA'nyena kenApi te svajJAtaya Agacchanto dRSTAH, tenA''gatya kSullakasya kathitam-nijakAstava samAgacchantIti, tataH sa palAyitaH, tasminnaSTe yumapardhi jaghanyaM madhyamutkRSTaM vA'paharanti tanniSpannaM teSAM prAyazcittam / evaM tAvat svabhAvataH svAtInAmAgamane doSA uktAH, adhunA kaitavena tadAgamanakathanato doSAnAha- ko'pi kaitavenAgatya dhUrto brUte kSulka ! kva te nijakAH santi ? / tena kathitam amuke grAme nagare vA / tenAnyasya dhUrtasya kathitaM 'mA svayamahaM bruvANo lakSye' iti // [bhA. 563] ciMdhehiM AgameuM, so vi ya sAhei tuha niyA pattA / memo uvahiggahaNaM, tehiM va haM pesito harai // vR- so'pi anyo dhUrtasteSAM svajJAtInAM cihnAni nAmAni cAgamya tasya kSullakasya samIpamAgacchati, Agatya brUte - sa tvamamukAnAM nijakaH; kSullako vakti kutastvaM jAnAsi ? ; itaro brUte- kiM na jAnAmi te mAtaramamukanAmikAM pitaraM cAmukamIdhzena varNena rUpeNa vA ? / evaM saMvAde kRte sa kSullakovadati-satyamahaM teSAM nijakaH; tataH sa dhUrto bhASate te nijakAstava kRte samAgatA mayA'mukapradeze dRSTAH samprati anye pravizanti vadanti ca te-tamAtmIyaM neSyAma iti; tataH sa palAyate, itare upadhimapaharanti / athavA vakti-tairahaM tavodantavAhakaH preSitaH; tataH sa,
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 bRhatkalpa-chedasUtram -1vizvAsaM gacchati, vishvstsycopdhimphret|athvaa vadet-tavA''nayananimittamahaM taiH preSitaH evamukte sa bAlaH palAyate, itare tUpadhimapaharanti // [bhA.564] ete pade na rakkhati, bAla gilANe taheva avvtte| niddA-kahApamatte, vatte viya je bhave bhikkhU / / vR- 'etAni' baliprabhRtIni 'padAni' sthAnAni bAlo na rakSati, svAbhAvikeSu kaitaveSu vaiteSu sthAneSu bAlo viparatAryate iti bhAvaH / tathA glAnaH 'avyakto vA' agItArtho yadvA 'vyaktaH' gItArtho'pi ca yo bhaved bhikSurnidrA-kathApramattaH so'pyetAni padAni na rakSati / kathAstaraGgavatyAdayo drssttvyaaH||glaandvaarmvyktdvaarN cAdhikRtyaitadeva vizeSata Aha[bhA.565] emeva gilANe vI, sayakiDDa-kahA-palAyaNe mottuN| ___ avvatto u agIto, rakkhaNakappe parokkho u|| kR'evameva' anenaiva prakAreNaglAne'pi doSA vaktavyAH, navaraMsvayaMkrIDA-kathA-palAyanAni muktvA / iyamatra bhAvanA-ye bAle doSAsteglAne'pi, navaraM yastasyAtmasamutthodoSaHsvayaMkrIDAtmakaH kathAdoSobhayena palAyanadoSazvasana bhavati, kintu sa vArayitumasamartha, navAtaMko'pigaNayati, glAnatvAt / anyacca sa kSudhA pipAsayA'nyayA vA vedanayA paritApyamAnaH san kUjet, tato loko brUyAt-aho ! niranukampAH sAdhavo yadamuMtyaktvA hiNDante; apathyaMvA lokAnItamakalpika sa pratiseveteti / tathA avyakto nAma 'agItaH' agItArtha sa rakSaNakalpe parokSaH / kimuktaM bhavati?-saH svAbhAvikekaitavevAkathamupakaraNaMrakSaNIyam?' itinajAnAti, navA 'svAbhAvikeSu glAnatvAdiSu kena prakAreNAtmA nistArayitavyaH ?, kathaM vA upakaraNam ?' ataH prAguktaM "glAno'vyaktazcaitAni padAni na rakSati" / yo'pi ca vyaktaH so'pi yadi nidrAlurbhavati taraGgavatyAdikathAkathanavyasanI vA tadA na rakSati, prmaadbhultvaat|| [bhA.566] tamhA khalu abbAle, agilANe vattamappamatte ya / kappaiya vasahipAlo, dhiimaM taha viiriysmttho|| vR- yasmAd bAlAdInAmete doSAstasmAd yaH khalvabAlo'glAno vyakto nidrAkathAdibhirapramattaH, punaH kathambhUtaH ? ityAha-'dhRtimAn' yastRSA kSudhA vA paritApito'pi na zUnyAMvasatiM kRtvA bhaktapAnAya gacchatisaitibhAvaH, 'vIryasampannaH' balavAn, yaH stenAnApatato niroddhaM samartha agnyAdisambhave tUpadhimAtmAnaM ca nistArayati IddazaH kalpate vasatipAlaH / / atha kiyanta IzA vasatipAlAHsthApayitavyAH? tata Aha[bhA.567]sati laMbhammi aniyayA, panagaMjA tAva hoti acchittii| jahaneNa gurU ciTThai, tassaMdiTThI vimA jayaNA / / vR. sati bhaikSasya lAbhe aniyatA vasatipAlAH sthApayitavyAH / ayamatra bhAvaH-yatraikaH saGghATako bhaikSasya pracurasya lAbhato'nyeSAM trayANAM caturNA cAtmanazca paryAptamAnayati tatra yAvadbhistiSThadbhirgacchasya paryApta bhavati tAvantastiSThanti; athavA AcAryAdayaH paJca tiSThanti yairgacchaH samasto'pi saGga hIto vartate; athavA yo jJAyate 'eSa sUtrA-'rthagrahaNa-dhAraNAsamartho'vyavacchittiM kariSyati' saAcAryasya shaaystisstthti|athaivmpinnistrntitto jaghanyato
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 567 ] 145 gururekakastiSThati zeSAH sarve hiNDante / athA''cAryo'pi kulAdikAryeSu nirgacchati tato ya AcAryeNa sandiSTaH 'mayi nirgate sarvametasya purata AlocanAdi kAryam' sa tiSThati / tatoyatra tAni baliprabhRtIni padAni svabhAvataH kaitavena vA prAptAni bhavanti tatra tena vasatipAleneyaM yatanA karttavyA // tatra balipAte tAvadAha [bhA.568] appuvvamatihikaraNe, gAhA na ya annabhaMDagaM chivimo / bhagai va aThAyamANe, jaM nAsai tujjha taM uvariM / / vR- sAdhavo hi kAraNena saprAbhRtikAyAmapi zayyAyAM sthitA bhaveyuH / sAdhUnAM ceyaM sAmAcArIRtubaddhe kAle vRddha upadhistiSThati varSAsvabaddhaH, tatra saprAbhRtikAyAM vasatau varSAsvapi samastaM bhANDaka mekAyogaM prakurvanti, tato yadi balikArAH samAgacchanti tathApi na kazcid doSaH / atha te kathamapaharaNaM kartukAmA jJAtavyAH ? ucyate - apUrvAn dRSTvA, ye svAbhAvikAste pratidivasamAgacchantaH paricitAH, yetvapUrvAste hartukAmA vijJeyAH / ye vA atithau viziSTatithyabhAve balikaraNAya samAgatAste'pi hartukAmA draSTavyAH / te'pi yadi brUyuH nirgacchata vayaM baliM kariSyAmaH, tadA gAthA vaktavyA na vi loNaM loNijai, na vi tuppii ghayaM va tellaM vA / kiha nAma logaDaMbhaga !, caTTammi Thavijjae vaTTo ? // anaM bhaMDehi varNa, vaNakuTTaga ! jattha te vahai caMcU / bhaMguravaNaggAhita ! ime hu khadirA bairasArA // tato jAnate 'vayaM pratyabhijJAtAH' iti / athavA vaktavyam - yeSAmetadupakaraNaM te bhaikSasyAnayanAya gatAH, vayaM tu 'anyabhANDakam' anyeSAmupakaraNaM na spRzAmaH / tato yadi na tiSThanti tato bhUyo bhaNati zRNuta, asmabhirvAritA yUyaM na tiSThatha tato yadatra nazyati tad yuSmAkamupari evamukte te tiSThanti // [bhA. 569 ] kAraNe sapAhuDi ThiyA, vAse vi kareti egamAyogaM / sannAviya diTThA vA, bhaNAi jA sAravemuvahiM // vR- kAraNe saprAbhRtikAyAM vasatau sthitA varSAsvapi samastasyApi bhANDakasyaikamAyogaM kurvanti tato na kiJcit palAyate tatra ye kaitavena balikArakAH samAgacchanti teSu yatanAvidhiruktaH / samprati svAbhAvikeSvAha - "sannAviya" ityAdi / ye zayyAtareNAnyena vA balikArAH saMjJApitA dRSTA vA svayamanyadA'pi baliM kurvANAstAn prati bhaNati vasatipAlaH tAvat pratIkSadhvaM yAvadupadhiM sArayAmi; evamukte te pratIkSante // [bhA. 570] uccarae koNe vA, kAUNa bhaNAti mA hu levADe / bahu pelaNa'sAravie, taheva jaM nAsatI tujhaM // vR- tato vasatipAlo yadi kazcidastyapavarakastatra tadupakaraNaM prakSipati, atha nAstyapavarakastata ekasmin koNe sarvamupakaraNaM sthalIkaroti bhaNati ca-zanairbalividhAnaM kuruta, mA upakaraNaM kUrasikthaiH kharaNTayata / atha te bahavo'gArA unmattakAH sahasaiva prerya praviSTA naiva 18 10
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 bRhatkalpa-chedasUtram -1sAryamANamupadhi pratIkSante tatastathaiva vaktavyaM yathoktaMprAk, yathA-yadatra nazyati tad yuSmAkamuparIti ||dhrmkthaadvaare yatanAmAha[bhA.571] natthi kahAladdhI me, puvvaM diDhe va beti gelannaM / dANAdi asaMkANa va, AujjaMto prikhei|| vR-yadi te kaitavena svabhAvena vA samAgatya dharmakathAmApRcchanti tadA vaktavyam-nAsti me kathAlabdhiH / atha dharma kathayan sa pUrvaM dRSTaH tato vadati-'glAnatvaM' ziro me duHkhayati galako veti |ath tedharmakathApraSTAro dAnazrAddhA AdizabdAdabhigamasamyaktvAdayazca samyagjJAtA vartante tatasteSAM dAnAdizrAvakANAm 'azaGkAnAM' zaGkAyA aviSayANAM dvAramUle sthitvA 'Ayojayan' bhANDakaviSayamupayogaM dadAnaH parikathayati, mA kathApramatte mayi ko'pi harediti hetoH // samprati krIDAdvAre yatanAmAha[bhA.572] duTuMpi ne na labmAmo, mA kiDDaha mA harijjihaM ko vi| saMmajaNA''varisaNe, pAhuDiyA ceva balisarisA / / dR- yadi kecit tatra kaitavena svabhAvena vA''gatya krIDanti tadA tAn prati vaktavyamvayamAcAryAdipArzvato draSTumapi krIto nalabhAmahe tasmAdatramA krIData, etaccaivamucyate 'mA kazcid haret' iti kRtvA / pramArjane AvarSaNe prAbhRtikAyAM ca yathA balidvAre tathA yatanA kartavyA / / [bhA.573] khamaNaM nimaMtite U, khaMdhAre kaiyave imaM bhaNati / kiM ne nirAgasANaM, guttikaro kAhiI rAyA / / vR-bhikSAMyadi ko'pi nimantrayati tadA vktvym-mmaadyksspnnmiti|kaitvecskndhaavaare idaM bhaNati-kiM "ne" asmAkaM nirAgasAM' niraparAdhAnAM guptikaraH' rakSAkarorAjA kariSyati? yatra tu svAbhAvikaH skandhAvAraH samAgacchati tatreyaM yatanA[bhA.574] pamu anupabhuno va niveyaNaM tu pellaMti jAvanINemi / taha vi ya aThAyamANe, pAse jaM vA tarati neuM / / vR-prabhuH nAma rAjA, anuprabhuH senAdhipatiprabhRtikaH, taMgatvAdharmalAbhayati-viviktamasmAkamupAzrayaMkurutAtataHsa manuSyAndadAti, teprerayanti smstaanpilokaanupaashryprvissttaaniti| atha skandhAvArona vrajati kintu tathaiva sthitavAn, tatra yadi ko'pi vasatisthAnanimittaM prerayed atrApi prabhoranuprabho nivedanaM kartavyaMyena svaaryti| athaprabhuranuprabhurvAnavArayati asvAdhInA vA te puruSAstato brUte-yAvadupakaraNaM nayAmi tAvat pratIkSasva(kSadhvam / tataH kalpaM vistArya sarvamupakaraNaMtatra prakSipyoparibaddhavA nisskaashyti|ath prabhUtamupakaraNaM na zaknoti sarvamekavAra netuMtadAtriSucaturyuvA kalpeSubaddhavAkollukaparamparakeNa mahArASTraprasiddhakolullu kacakraparamparanyAyena niSkAzayati / atha te harantyupakaraNaM tato yat pArve sArabhANDamakSAdi yadvA netuM zaknoti tad nayati ||smprti svAbhAvikAgnau yatanAmAha[bhA.575] kolluparaMpara saMkali, AgAsaM nei vAyapaDilomaM / acchullUDhA jalaNe, akkhAI sArabhaMDaMtu // vR-jvalane pravarddhamAne sarvamupakaraNamekavAramazaknuvan kalpeSucaturyupaJcasu vA baghnAti,
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 575] 147 baddhvA ca kollukacakranyAyena paramparayA "saMkali"tti tAn poTTalakAn davarakeNa saGkalayya yatra na tRNAdisambhavastata AkAzaM tadapi vAtapratilomaM tatra nayati / atha jvalanenAtiprasaratA te 'acchullUDhAH' svasthAnaM tyAjitAstato yat sAraM bhANDamakSAdi tad niSkAzayanti / mAlava-steneSu yatanAmAha[bhA.576] asarIratemabhaMge, pavalAe jane u jaMtarati neuM / na vi dhUmo na vi bolo, na ivati jano kiyvesuN| vR-'azarIrastenabhaGge ye zarIraM nApaharanti taiH stenairbhaGge-apalAyamAnejane yadnetuM zakneti tad nayati / yadi punaH kaitavena kecana bruvate agni samucchalitaH stenA vA dvevidhAH samApatitAH tadA te vaktavyAH-na vai dhUmo dRzyate "na vi bolo"tti nApi janasya prapalAyamAnasya bolaH tasmAn dravati jano vidagdhaH kaitaveSviti / / svajJAtidvAre yatanAmAha[bhA.577] anakula-gottakahaNaM, pattesu vi bhIyaparisa pellei / puvaM abhIyaparise, bhaNAti lajjAe na bhaNAmi / / [bhA.578] jA tAva Thavemi vae, pate kuDDAdicheya sNgaaro| mA si hIre uvahiM, acchaha jA siM niveemi|| -yadi kecana svajJAtayaAgatA vartantenacatetaMpratyabhijAnatetadA anyakula-gotrakathanaM' kartavyam anyat kulamanyacca gotramAtmanaH kathayati / atha tesamyag jJAtAraH samAgatAstatra yadi te bhItaparSadastadA tAn prerayati-IzAstAddazA yUyam, bandhayAmi yuSmAn rAjakuleneti / athaivamuktAste na bibhyatitarhi tAnabhItaparSado vakti-mamApyetadabhipretamuniSkramaNaM paraM lajjayA na bhaNAmi yuSmAn, yathA-ahamuniSkramAmIti, na vA zaknomi lajjayA yuSmAkaM samIpamAgantum, tad bhavyaM kRtaM yad yUyamAgatAH kintutiSThata kSaNamAtraM yAvadAgacchanti sAdhavaH, tatasteSAM samIpe vratAni nikSipAmi; mA vA teSAM bhaTTArakANAmupakaraNaM zUnye upAzraye kenApi hiyeta, yAvacca teSAM nivedayAmi;mA vA teSAM bhaTTArakANAmupakaraNaMzUnye upAzraye kenApihiyeta, yAvacca teSAM nivedayAmi yathA-'ahaM gamiSyAmi' iti tAvat tiSThata / etAvatopAyena tAvat tiSThati yAvat sAdhavaH prAptA bhavanti, tata upAzrayakuDyasya cchidraMpAtayitvAnazyatisaGketaMcakaroti-amukasthAnemAMgaveSayata, Agatya vA mama militavyamiti // [bhA.579) khaMdhArAdI nAuM, iyare vitahiMduyaM smbhieNti| appAheI tersi, amugaM kajjaM duyaM eha // dR-'itare'pi bhikSArthamaTantaH sAdhavaH skandhAvAramagni-mAlava-stenapatanaMvA jJAtvA drutaM' satvaraM 'samabhiyanti samAgacchanti / sa vA vasatipAlo bhikSArthaM gatAnAM sandezaM kathayati, yathAamukaM kAryamApatitamiti drutamAgacchata / / gataM rakSaNadvAram / idAnIM grahaNakalpikamAha[bhA.580] duvihakaraNovaghAyA, saMsattA paccavAya sijvihii| jo jANati parihariGa, so gahaNe kappito hoti / / vR-vasatedvividhaM karaNam-mUlakaraNamuttarakaraNaMca, tena dvividhena karaNenopaghAto yasyAH sA dvividhakaraNopaghAtA, mUlakaraNopahatA uttarakaraNopahatA cetyarthaH / tathA pRthivyudaka-tejo
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 bRhatkalpa-chedasUtram -1. haritatrasaprANa-sAgArikasaMyuktA sNsktaa| brahmavratAdivirAdhanAkAriNI pratyavAyA / tathA vidhividhAnaM bhedaH prakAra ityanAntarama, zayyAyA vidhirvakSyamANA nava zayyAyA bhedAH / etairmUlakaraNAdidoSairya samyak parihartujAnAti sa zayyAgrahaNe kalpiko bhavati / / atha katividhaM mUlakaraNamuttarakaraNaM vA zodhanIyam ? ata Aha[bhA.581] satteva ya mUlaguNe, sohI satteva uttaraguNesu / saMsattammi ya chakkaM, lahu-guru-lahugA carama jAva / / vR. 'saptaiva' saptaprakAraiva zodhirmUlaguNeSu, gAthAyAmekavacanamArSatvAt, 'saptaiva' saptaprakAraivottaraguNeSu zodhi / kimuktaM bhavati ?-mUlakaraNaM saptabhedaM zodhanIyaM vasateH sAdhubhi, uttarakaraNamapi saptavidhamiti / tathA saMsakte upAzraye 'SaTka' pRthivyaptejo-vanaspati-trasAyasAgArikalakSaNaM zodhanIyam / kimuktaM bhavati ? -yathoktarUpeNa SaTkena saMsaktAyAmapi na sthAtavyam / yadi tichati tato laghu-guru-laghukA yAvata 'carama' pArAJcitaM tAvat prAyazcittam / tadyathA-pRthivyAdibhiH kAyaiH saMsaktAyAM tiSThanti catvArolaghukAH, haritairanantaizcatvAro gurukAH, pratyekabIjaiH paJca rAtrindivAni laghukAni, anantabIjaistAnyeva gurukANi, mitraiH pRthivyAdibhirmAsalaghu, mithairanantaisiguru, bIjaiHpratyekairanantaizcamitraiH sacittairiva, trasaiH saMsaktAyAM caturguru, evaM tiSThataH prAyazcittam / atha tiSThan pRthivIkAyAdisaTTanAdi karoti tadA laghuka-gurukAdi prAyazcittam "chakkAyacausulahugA" ityAdi gAthayAprAguktaprakAreNAbhihitaMtAvadavaseyaM yAvaccaramaM pArAJcitamiti / / "saptavidhaM mUlakaraNaM zodhanIyam" ityuktam ataH sapta mUlabhedAnAha[bhA.582] paTTIvaMso do dhAraNAu cttaarimuulveliito| mUlaguNehi uvahayA, jA sA AhAkaDA vshii| vR-uparitanastiryakpAtI pRSThavaMzaH, dvau mUladhAraNau yayorupari pRSThavaMzastiryag nipAtyate, cata+zca mUlavelaya ubhayordhAraNayorubhayato dvidvivelisambhavAt / ete vasateH sapta mUlabhedAH / etairmUlaguNaiH saptabhirupahatA yA vasati sA AdhAkRtA bhavati / sAdhUn AdhAya-sampradhArya kRtA AdhAkRtA, pRSodarAditvAdiSTarUpaniSpatti // uttarakaraNaM punaridaM saptavidham[bhA.583] vaMsaga kaDaNokkaMcaNa, chAvaNalevaNa duvAra bhUmI y| sapparikammA vasahI, esA muulottrgunnesu|| vR-vaMzakA ye velInAmupari sthApyante, pRSThavaMzasyoparitiryak kaTanaM' kaTAdibhisamantataH pAzrvAnAmAcchAdanam, 'utkaJcanam' upari kambikAnAMbandhanam, 'chAdanaM darbhAdibhirAcchAdanam, 'lepanaM kuDyAnAM kardamena gomayenaca lepapradAnam, "duvAra"tti saMyanimitmanyatoksatebharakaraNam, "bhUmi"tisamabhUmikaraNam / etat sptvidhmuttrkrnnm|essaa saparikarmA vasatirmUlaguNairuttaraguNaizca / eSA niyamenAvizodhikoTi anye'pi cottaraguNA vasatervidyantetaiH kRtA vishodhikotti|| ke te'nye uttaraguNAH ? ityata Aha[bhA.584] dUmiya dhUviya vAsiya, ujjoviya balikaDA avattA y| sittA sammaTThA viya, visohikoDI kayA vasahI / / - 'dUmiyA' nAma sukumAralepena sukumArIkRtakuDayA seTikayA dhavalIkRtakuDayA ca,
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 584 ] dhUpitA aguruprabhRtibhi, vAsitA paTavAsa- kusumAdibhi, 'udyotitA' andhakAre'gnikAyena 'kRtozyotA, 'balikRtA' yatra saMyatanimittaM balividhAnaM kRtam, 'avAttA' nAma yatra bhUmirupaliptA, siktA AvarSaNakaraNataH, sammRSTA sammArjanyA saMyatanimittam / evamuttaraguNaiH kRtA vasatirvizodhikoTirbhavati / / atraiva prAyazcittavidhimAha [bhA. 585] apphAsueNa dese, savve vA dUmiyAdi caulahugA / apphAsu dhUmajotI, desammi vi caulahU hoMti / vR-yatra dezataH sarvato vA aprAzukena dUmitAdi AdizabdAt samastAnyapi padAni gRhItAni tatra tiSThataH pratyekaM prAyazcittaM catvAro laghukAH / yatra punaraguruprabhRtibhirdhUpanamandhakAre'gnikAyenozyotanaM tatra niyamAdaprAzukaH- sacitto'gnikAya iti deze'pi catvAro laghukAH kimuta sarvataH ? [ bhA. 586 ] sesesu phAsueNaM, dese lahu savvahiM bhave lahugA / sampajaNa sAha - kusAdi chinnamettaM tu saccittaM // vR- 'zeSeSu' dhUpitamuddayotitaM ca muktvA anyeSu dUmita-vAsita-balikRtA 'vAtta siktasammRSTarUpeSu bhedeSu prAzukena dezataH karaNe mAsalaghu, sarvatazcatvAro laghavaH / tathA yad mArjyate tatra sacittaM zAkhA-kuzAdi cchinnamAtraM tada yadi dezataH sarvato vA sammArjyate tadA caturlaghu // [bhA. 587 ] mUluttaracaubhaMgo, paDhame bIe ya guruga savisesA / taiyammi hoi bhayaNA, attaTTakaDo carama suddho // 149 vR-mUlaguNAH pRSThavaMzAdayaH uttaraguNA vaMzakAdayaH teSu mUlottaraguNeSu caturbhaGgI / gAthAyAM puMstvaM prAkRtatvAt / mUlaguNA api pRSThavaMzAdayaH saMyatanimittamuttaraguNA apyavizodhikoTigatA vaMzakAdayaH saMyatanimittamiti prathamo bhaGgaH, atra prAyazcittaM catvAro gurukA, dvAbhyAM guravaH, tadyathA - tapasA kAlena ca / mUlaguNAH saMyatArthamuttaraguNA avizodhikoTigatAH svArthamiti dvitIyaH, atra catvAro gurukAstapoguravaH kAlalaghukAH / "taiyammi hoti bhayaNa "tti mUlaguNAH svArthamuttaraguNAH saMyatArthamiti tRtIyo bhaGgastasmin bhajanA / sA ceyam-ye'trottaraguNAste yadyavizodhikoTigatAstadA caturguravastapolaghavaH kAlaguravaH, atha vizodhikoTigatAste tato'prAzukena deze sarvasmin vA parikarmaNi catvAro laghavaH, prAzukena dezato mAsalaghu, sarvatazcatvAro laghukAH / AtmArthaM mUlaguNA AtmArthameva cottaraguNA ityevamAtmArthakRtazcaramabhaGgaH zuddhaH // tadevaM dvividhakaraNopaghAteti dvAraM vyAkhyAtam / adhunA saMsaktadvAramAha[bhA. 588] puDhavi daga agani hariyaga, tasapANa sAgAriyAdi saMsattA / vaMbhavaya Adi daMsaNavirAhigA paJcavAyA u / / vR-pRthivyA udakenAgninA haritakena trasapANaiH 'sAgArikAdibhizca' sAgArikaH zayyAtaraH AdizabdAdanyastra-puruSagRhasthaiH 'saMsaktA' sammizrA / tathA pratyapAyayati-pratyapAye pAtayatIti pratyapAyA brahmavratAdInAM darzanasya samyaktvasya virAdhikA, yatra brahmavratAdInAM virAdhanopajAyate sA sapratyavAyA zayyA ityarthaH / atrobhayatrApi prAyazcittavidhimAha [bhA. 589 ] kAesu u saMsatte, sacitta-mIsesu hoi saTThANaM / sAgAriyasaMsatte, lahugA gurugA ya je jattha //
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -5 vR- 'kAyaiH' pRthivIkAyAdibhi sacittairmizraizca sasakte upAzraye tiSThataH prAyazcittaM 'svasthAnaM' svasthAnaniSpannaM bhavati / dyathA sacittaiH pRthivIkAyAdibhi saMsakte caturlaghu, haritairanantaizcaturguru, pratyekabIjai rAtrindivapaJcakaM laghu, ananatabIjairgurukam, mizraH pRthivyAdibhirmAsalaghu, haritairanantairmizrairmAsaguru, bIjaiH pratyekairanantaizca mizraH sacittairiva, trasakAyaizcatvAro gurukAH / "sAgAriya" ityAdi pazcimArddham / nirgranthAnAM puruSasaMsakte upAzraye tiSThatAM catvAro laghukAH, strIsaMsakte catvAro gurukA- / nirgranthInAM strIbhiH saMsakte caturlaghu, puruSasaMsakte caturguru / ye ca yatrA''jJAbhaGgAdayo doSAste ca tatra saprAyazcittA vaktavyAH // [ bhA. 590] 150 gurugA baMbhAcAe, AyAe ceva daMsaNe lahugA / ANAdiNo virAdhana, bhavaMti ekkekkagapayAo // vR- 'brahmApAye' brahmapratyavAye 'Atmani caiva' AtmapratyapAye 'gurukAH' catvAro guravaH / 'darzane' darzanapratyapAye catvAro laghavaH / 'AjJAdayazca' AjJAbhaGgAdayo virAdhanA ekaikapadAd bhavanti jJAtavyAH, dvividhakaraNopaghAtAdiSu sarveSvapi padeSu yathAyogamAjJAbhaGgAdayo virAdhanAH prAyazcittA yojanIyA ityarthaH // atha ke brahmapratyavAyA AtmapratyavAyA darzanapratyavAyA vA ? tata Aha [ bhA. 591] tiriya-manuitthiyAto, baMbhAvAto u tiviha paDimAto / ahibila-calaMtakuDDAdi evamAdI u AyAe / vR-yatra tiryakistrayo manuSyastriyo vA yadi vA yatra 'trividhAH pratimAH ' tiryakstrIpratimA manuSyastrIpratimA devastrIpratimA vA sA 'brahmApAyA' brahmapratyapAyA, tasyAM sthitAnAM brahmavratavinAzasambhavAt / yatra punarahabilAni calanti calAni kuDyAni AdizabdAJcalavelIdhAraNAdiparigrahaH, evamAdikA 'Atmani' AtmapratyavAyA || [bhA. 592 ] AgADhamicchadiTThI, savvAtihi maruga bahujanaTThANA / pADA ya bahuvihA, esA khalu daMsaNAvAyA // vR tathA yatrA'' gADhamithyAddaSTi, yatra ca sarve'tithayaH samAgacchanti saGgamityarthaH, yatra 'marukAH ' baTukAstiSThanti caTTazAlA iti bhAvaH, yacca bahUnAmAgantukAnAM janAnAM sthAnaM dezika kuTItyarthaH, yatra ca bahuvidhAH pASaNDAH, eSA evaMrUpA vasati khalu 'darzanApAyA' darzanapratyapAyA || samprati zayyAvidhidvAramAha [bhA. 593] kAlAtikkaMtovaTThANa abhikaMta anabhikaMtA ya / vajrAya mahAvajjA, sAvajja maha' ppakiriyA ya // vR- zayyA navaprakArA bhavanti, tadyathA - kAlAtikrAntA 1 upasthApanA 2 abhikrAntA 3 anabhikrAntA 4 varjyA 5 mahAvarjyA 6 sAvadyA 7 mahAsAvadyA 8 alpakriyA 9 ca // tatra kAlAtikrAntAdiSu prAyazcittavidhimAha [bhA. 594] kAlAtIte lahugo, cauro lahugA ya causu ThANesu / gurugA tisu jamalapayA, appakiriyAe suddho u // vR-Rtubaddhe kAle kAlAtikrAntaM tiSThati mAsalaghu, varSAkAle catvAro laghavaH / 'caturSu
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 151 pIThikA - [ bhA. 594 ] sthAneSu' pasthApanAyAmabhikrAntAyAmanabhikrAntAyAM bajyAryA cetyarthaH tiSThataH pratyekaM catvAro laghukA: / tathA 'triSu' sthAneSu mahAvajyAryA sAvadyAyAM mahAsAvadyAyAM cetyarthaH tayekaM catvAro guravaH, paraM tapaH- kAlavizeSitAH / tadyathA mahAvarjyAyA catvAro gurukAH atapoguravaH, sAdyAyAM tapoguravaH, mahAsAvadyAyAM tapasA kAlena ca guravaH / "jamalapayA" iti tapaHkAlayoH saMjJA, tato'yamartha-triSu sthAneSu gurukAH 'yamalapadAH' yamalapadavantastapaH kAlavizeSitA draSTavyAH / alpakriyAyAM tu tiSThan zuddhaH / / sAmpratametAsAmeva kAlAtikrAntAdInAM vyAkhyAnamabhidhitsurAha [bhA. 595 ] uu-vAsA samatatA, kAlAtIyA u sA bhave sejjA / sacceva uvaTThANA, dugumA duguNaM avajettA // vR-Rtubaddhe kAle varSAkAle ca yatra sthitAstasyAmRtubaddhe kAle mAse pUrNe varSAkAle caturmAse pUrNe yat tiSThati sA kAlAtikrAntA sati / "saccaiva" ityAdi / yA kAlamaryAdA'nantaramuktA 'Rtubaddhe mAso varSAsu catvAro mAsAH' iti tAmeva dviguNAM dviguNAma varjayitvA yatra bhUyaH samAgatya tiSThanti sA upasthAnA / kimuktaM bhavati ? Rtubaddhe kAle dvau mAsau varSAsvaSTamAsAn aparihatya yadi punarAgacchati tasyAM vasatau tataH sA upasthAnAbhavati, upasAmIpyena sthAnam - avasthAnaM yasyAM sA upasthAneti vyutpatteH / anye punaridamAcakSate yasyAM vasatau varSAvAsaM sthitAstasyAM dvau varSArAtrAvanyatra kRtvA yadi samAgacchanti tataH sA upasthAnA na bhavati arvAk tiSThatAMpunarupasthApanA // [ bhA. 596 ] jAvaMtiyA u sejjA, annehiM niseviyA abhiyaMtA / anehi aparibhuttA anabhikkaMtA u pavisaMte // vR- yA zayyA AcaNDAlebhyo yAvantikI sA yadA'nyaizcarakAdibhi pASaNDasthairgRhasthairvA niSevitA pazcAt saMyatAstiSThanti sA abhikrAntA / saiva yAvantikI anyaiH pASaNDasthairgRhasthairvA aparimuktA tasyAM yadi saMyatAH pravizanti tataH sA'nabhikrAntA // [bhA. 597] attaTThakaDaM dAuM, jatINa annaM kareMti vajjA u / jamhA taM puvvakayaM, vajraMti tato bhave vajjA / / vR- AtmArthakRtAM vasatiM yatibhyo datvA punaranyAtmArthaM kurvanti yadi tataH sA yatidattA ityata Aha-yasmAt tAM pUrvakRtAM vasatiM gRhasthA varjayanti, yatibhyaH kila dattatvAt / tato varjyata iti varjyA bhavati sA pUrvakRteti // [bhA. 598] pAsaMDakAraNA khalu, AraMbho abhinavo mahAvajjA / samaNaTThA sAvajjA, mahasAvajjA u sAhUNaM // vR-yatra bahUnAM zramaNa-brAhmaNaprabhRtInAM pASaNDAnAM kAraNAt- kAraNena khalvArambho'bhinavaH kriyate sA mahAvarjyA / 'zramaNArthI' paJcAnAM zramaNAnAmarthAya kRtA sAvadyA / yA punaramISAmeva sAdhUnAmarthAya kRtA sA mahAsAvadyA // [ bhA. 599 ] jA khalu juhuttadosehi vajriyA kAriyA saaDDAe / parikammavipyamukkA sA vasahI appakiriyA u / / vR-yA punaH 'yathoktadoSaiH ' kAlAtikrAntAdilakSaNairvarjitA kevalaM svasya- Atmano'rthAya
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 bRhatkalpa-chedasUtram -1 kAritA parikarmaNA ca vipramuktA sarvasyApi parikarmaNaH svata evAgrepravarttitatvAt sA vasatiralpakriyA veditavyA // samprati yatanAM darzayitukAma idamAha [bhA. 600 ] hiTThillA uvarillAhi bAhiyA na u labhaMti pAhanaM / puvvANutrA'bhinavaM ca causu bhaya pacchimA'bhinavA || vR- adhastanya uparitanIbhirbAdhyante, bAdhitAzca satyaH 'na tu' naiva labhante prAdhAnyam / iyamatra bhAvanA-navApi vasatayaH krameNa sthApyante, tatrApyalpakriyA nirdoSeti prathamam / tyathAalpakriyA kAlAtikrAntA upasthAnA abhikrAntA anabhikrAntA varjyA mahAvarjyA sAvadyA mahAsAvadyA ca / atrAdhastanI alpakriyA, ayAMyadyatiriktaM kAlaM tiSThati tataH sA kAlAtikrAnatayA bAdhyate, sAkAlAtikrAntA bhavatIti bhAvaH / kAlAtikrAntAmapi yadi prAgabhihitasvarUpAM kAlamaryAdAM dviguNAM dviguNAmaparihRtyopAgacchanti tataH sA upastAnayA bAdhyate, upasthAnA sA bhavatIti bhAvaH / evaM yathAsambhavamupayujya vaktavyam / "puvvANunna'' tti AsAM ca navAnAM zayyAnAM madhye pUrvasyAH pUrvasyAH anujJA veditavyA / kimuktaM bhavati ? - navAnAM zayyAnAM madhye yA pUrvA alpakriyA sA tAvat prathamamanujJAtA, lezata'pi sAvadyAbhAvAt; tasyA abhAve zeSANAM madhye kAlAtikrAntA pUrvA sA anujJAtA, alpakriyAyA alAbhesA AzrayaNIyA iti bhAvaH; tasyA apyalAbhe zeSANAM pUrvA upasthAnA sA anujJAtA; evaM yA yA pUrvA sA sA anujJAtA tAvad vaktavyA yAvat sAvadyA mahAsAvadyAyAH pUrvA sA anujJAtA / evaM pUrvasyAH pUrvasthA alAbhe uttarasyA uttarasyA anujJA veditavyA / "abhinavaM ca causu bhaya "tti catasRSu vasatiSu abhinaveti doSaH sambadhyate abhinavaM doSaM 'bhaja' vikalpaya, kadAcid bhavati kadAcinna bhavatIti jAnIhItyarthaH / atrApIyaM bhAvanA-anabhikrAntAyAmaparimukteti kRtvA cirakRtAyAmapyabhinavadoSo bhavati, vajyAdiSu punaryA paribhuktAstAsu nAbhinavadoSaH, eSA bhajanA / "pacchimA'bhinava "tti pazcimonAma mahAsAvadyopAzrayaH tasminnabhinavakRte vA cirakRte vA paribhukte yA abhinavadoSA bhavanti, ekpkssnirdhaarnnaat| etairmUlaguNAdi doSairya pariharttuM jAnAti sa grahaNe kalpikaH // kathaM punarjAnAti parihartum ? iti ced ata Aha [ bhA. 601] uggama-uppAyaNa- esaNAhi suddhaM gavesae vasahiM / tivihaM tIhiM visuddhaM, parihara navageNa bhedeNaM // vR- udgamenotpAdanayA eSaNayA zuddhAM vasatiM gaveSayati / tatra trayANAM padAnAmaSTau bhaGgAH / teSu ca uparitaneSu saptasu bhaGgeSvazuddhAM parihartuM yo jAnAti sa grahaNe kalpikaH / kathambhUtAM vasatimudgamAdizuddhAM gaveSayati ? ityata Aha- 'trividhAM' khAtAdibhedatastrIprakArAM tathA 'tribhiH ' manasA vAcA kAyena ca vizuddhAM gaveSayati / tathA khAtAdIstisro'pi vasatIrudgamAdyazuddhA navakena bhedena pariharati / tadyathA-manasA na gRhNAti nApi grAhayati nApi gRhNantamanujAnIte, evaM cA kAyena ca vaktavyamiti // [bhA. 602] paDhiya suya guNiyamaguNiya, dhAramadhAra uvautto pariharati / AloyaNamAyariye, Ayario visohikAro se / /
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 602 ] vR- asyA vyAkhyA prAgvat uktaH zayyAkalpikaH / samprati vastrakalpikamabhidhitsurAha[bhA. 603] nAmaMThavaNA vatthaM, davve bhAve ya hoi nAyavvaM / eso khalu vatthassa u, nikkhevo cauvviho hoi // vR- vastraM khalu caturvidham / tadyathA-nAmavastraM sthApanAvastraM dravyavastraM bhAvavastra ca / eSa khalu vastrasya nikSepazcaturvidho bhavati // tatra nAma sthApane pratIte, dravyavastramAha[bhA. 604] davve tivihaM egiMdi-vigala-paMceMdiehiM nippannaM / sIlaMgAi~ bhAve, davve pagayaM tadaTThAe / vR- dravyavastraM trividham / tadyathA- ekendriyaniSpannaM vikalendriyaniSpannaM paJcendriyaniSpannaM ca / tatraikendriyaniSpannaM kArpAsikAdi, vikalendriyaniSpannaM kauzeyakAdi, paJcendriyaniSpannamaurNikauSTrikAdi / 'bhAve' bhAvavastramaSTAdaza zIlAGgasahastrANi / atha kAnyaSTAdaza zIlAGgasahasrANi ? iti ced ucyate karaNe joge saNNA, iMdiya bhomAdi samaNadhamme ya / sIliMgasahassANaM, etAu bhave samuppattI // 153 asyA akSaragamanikA - karaNaM trividham, tadyatA- karaNaM kArApaNamanumodanaM ca / trividho yogaH-manoyogo vAgyogaH kAyayogazca saMjJAzcatasraH, tadyathA - AhArasaMjJA bhayasaMjJA maithunasaMjJA parigrahasaMjJA ca / indriyANi paJca tadyathA zrotrendriyaM cakSurindriyaM ghrANendriyaM jihvendriyaM sparzanendriyaM ca / 'bhomAdi'tti bhaumaH pRthivIkAyaviSayaH samArambhaH, AdizabdAdapkAyasamArambhastejaH kAyasamArambho vAyukAyasamArambho vanaspatikAyasamArambho dvIndriyasamArambhastrIndriyasamArambhazcaturindriyasamArambhaH paJcendriyasamArambho'jIvakAyasamArambhazca / zramaNadharmo'pi dazadhAkSAntirmArdavamArjavamalobhatA tapaH satyaM saMyamastyAgo' kiJcanatA brahmacaryaM ca / etaiH sthAnairaSTAdazAnAM zIlAGgasahasrANAmutpatti // tadyathA na karei sayaM sAhU, manasA AhArasannauvautto / soiMdiyasaMvaraNo, puDhavijie khaMtisaMpannI // na karei sayaM sAhU, manasA AhArasannauvautto / soiMdiyasaMvaraNo, puDhavijie maddavapavanno // evaM tAvad vaktavyaM yAvaddazamyAM gAthAyAM "baMbhaceragae" iti / ete daza bhaGgAH pRthivIkAyasamArambhaparihAreNa labdhAH, evamapkAyAdiparihAreNApi pratyekaM daza daza labhyante itisarvasaGkalanayA jAtaM zatam / etacca zrotrendriyeNa labdham, evaM zeSairapIndriyaiH pratyekaM zataM zataM labhyate iti jAtAni paJca zatAni / etAni cAhArasaMjJopayuktena labdhAni evaM zeSAmirapi saMjJAbhiH pratyekaM paJca zatAnIti sarvasaGkhyayA jAte dve sahasre / ete ca 'na karoti' ityanena padena labdhe, evaM "na kAravei" ityanena "no anumannai" ityanena ca pratyekaM labhya (bhye) te iti svamIlane jAtAni SaT sahasrANi / etAni labdhAni manoyogena, evaM vAgyogena kAyayogenApIti sarvasaGkhyayA jAtAnyaSTAdaza sahasrANi // etairaSTAdazabhiH zIlAGgasahasrairnityaprAvRtA sAdhavo'vatiSThante tata etAni bhAvavastram / "davve pagaya" mityAdi / atra dravyavastreNAdhikAraH, yatastad dravyavastraM
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 bRhatkalpa-chedasUtram - 1. 'tadarthAya' bhAvavastrAya bhavati, bhAvavastrasyopagrahaM karotItyarthaH / tataH prakRtamatra dravyavastreNa // [bhA. 605 ] punaravi davve tivihaM, jahannagaM majjhimaM ca ukkosaM / ekkekkaM tattha tihA, ahAkaDa-SppaM-saparikammaM / / vR-yad dravyavastramekendriyAdiniSpannatayA trividhamuktaM tat punarapi pratyekaM tridhA, tadyathAjaghanyaM madhyamamutkRSTaM ca / tatra kArpAsikaM jaghanyaM mukhapotikAdi, madhyamaM paTalakAdi, utkRSTaM kalpAdi / evaM zeSe api kauzeyakAdike yathAyogaM bhAvanIye / eteSAmekaikaM 'tridhA' triprakAram, tadyathA-yathAkRtamalpaparikarma saparikarma ca / eSAmutpAdane yathoktavidhyakaraNe prAyazcittamAha[mA. 606 ] cAummAsukkose, mAsiya majjhe ya paMca ya jahanne / voccatthagahaNa karaNe, tattha vi saTThANapacchittaM // vR- 'utkRSTe' utkRSTavastraviSaye viparyastagrahaNe - viparyAsena grahaNe prAyazcittaM caturmAsam, madhyame mAsikam, jaghanye paJca rAtrindivAni / iyamatra bhAvanA - utkRSTasya yathAkRtasya vastrasyotpAdanAya nirgatastasya viSaye yogamakRtvA yadyalpaparikarmotkRSTaM gRhNAti tadA tasya prAyazcittaM caturlaghu, yadA kila yathAkRtaM yoge kRte'pi na labhyate tadA'lpaparikarma grahItavyam nAnyadA, atra tu viparyaya ityuktarUpaM prAyazcittam / athotkRSTamevasaparikarma gRhNAti tadA'pi caturlaghu / atha yathAkRtamutkRSTaM vastra kRte'pi yoge na labdhaM tata utkRSTasyAlpaparikarmaNo mArgaNaM karttavyameva / tatkaraNAya nirgatastasya yogamakRtvA saparikarmotkRSTaM vastramAdadAnasya caturlaghu / evamutkRSTaviSaye trINi caturlaghukAni / tathA madhyamasya yathAkRtasya vastrasyotpAdanAya nirgatasya yogamakRtvA'lpaparikarma madhyamaM gRhNAti mAsalaghu / atha saparikarma madhyamaM gRhNAti tadA'pi mAsalaghu / "yadA yathAkRtaM na labhyate tadA'lpaparikarma madhyamaM yAcanIyam" iti vacanato yathAkRtasya yoge kRte'pyalAbhe'lpaparikarmaNa utpAdanAya nirgatastasya viSaye yogamakRtvA yadi saparikarma madhyamaM gRhNAti tadA'pi mAsalaghu / evaM madhyamaviSaye trINi mAsikAni / tathA jaghanyasya yathAkRtasyotpAdanAya nirgatasya yogamakRtvA'lpaparikarma jaghan gRhNAti tadA raatrindivpnyckm| atha saparikarma jaghanyamAdadAti tadA'pi paJcakam | yadA tu yoge kRte'pi yathAkRtaM na labhyate tadA'lpaparikarmamArgayitavyamiti tasyotpAdanAya nirgatastadviSaye yogamakRtvA saparikarma gRhNAnasya paJcakam / evaM jaghanyaviSaye trINi paJcakAni / etacca prAyazcittamadhikRtaviSaye yogAkaraNe / yoge tu kRte lAbhAbhAvatastathAgrahaNe'pi dossaabhaavH| tathAhi-yathAkRtasya nirgataH tacca yoge kRte'pi na labdhaM tato'lpaparikarmApi gRhNAnaH zuddhaH / alpaparikarmaNo vA nirgatastadyoge kRte'pyalabhamAnaH saparikarma gRhNan zuddhaH / na kevalametad viparyastagrahaNe prAyazcittaM kintUtkRSTAdiviparayastagrahaNe svasthAnamapi / tadyathA- utkRSTasyotpAdanAya nirgato madhyamaM gRhNAti mAsikam, jaghanyaM gRhNAti rAtrindivapaJcakam madhyamasya nirgata utkRSTaM gRhNAti caturlaghu, jaghanyaM gRhNAti paJcakam; jaghanyasya nirgata utkRSTaM gRhNAti caturlaghu, madhyamaM gRhNAti mAsalaghuH sarvatra cA''jJAdayo doSAH / tadevaM grahaNe prAyazcittasvasthAnamuktam / evaM 'karaNe'pi' utkRSTAdikaraNe'pi svasthAnaprAyazcittamavasAtavyam / tadyathA- utkRSTaM vastraM chittvA sIvitvA ca madhyamakaM karoti mAsalaghu, jaghanyaM karoti rAtrindivapaJcakam; madhyamaM chitvA sIvitvA
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ // 4 // pIThikA - [bhA. 606] 155 vA utkRSTaM karoti caturlaghu, jaghanyaM karoti rAtrindivapaJcakam; jaghanyaM chitvA sIvitvA vA utkRSTaM karoti caturlaghu, madhyamaM karoti mAsikam / yata evaM svasathAnaprAyazcittaM tato viparyastagrahaNakaraNe na vidheye || muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bRhatakalpasUtre pIThikAyAH bhASyasya malayagiri AcAryeNa viracitA TIkA prismaaptaa| -atha kSemakIrti AcAryeNa viracitA piitthikaavRttiH||1|| natamadhavamaulimaNDalamaNimukuTamayUkhadhautapadakamalam / sarvajJamamRtavAcaM, zrIvIraM naumi jinarAjam / / // 2 // caramacaturdazapUrvI, kRtapUrvI kalpanAmakAdhyayanam / suvihitahitaikarasiko, jayati zrIbhadrabAhuguru / / / / 3 // kalpe'nalpamana), pratipadamarpayati yo'rthanikurumbam / zrIsaGghadAsagaNaye, cintAmaNaye namastasmai / / zivapadapurapathakalpaM, kalpaM viSamamapi duHSamArAtrau / sugamIkaroti yaccUrNidIpikA sa jayati yatIndraH / / // 5 // AgamadurgamapadasaMzayAdipAto vilIyate vidussaam| yadvacanacandanarasaimalayagiriH sa jayati yathArthaH / / // 6 // zrutalocanamupanIya, vyapanIya mamApi jaDimajanmAndhyam / yairadarzi zivamArga, svagurUnapi tAnahaM vande / // 7 // RjupadapaddhatiracanAM, bAlaziraHzekharo'pyahaM kurve| yasyAH prasAdavazataH,zrutadevI sA'stu me varadA / / // 8 // zrImalayagiriprabhavo, yAM kartumupAkramanta matimantaH / sA kalpazAstraTIkA, myaa'nusndhiiyte'lpdhiyaa|| iha zrImadaAvazyakAdisiddhAntapratibaddhaniyuktizAstrasaMsUtraNasUtradhAraH paropakArakaraNaikadIkSAdIkSitaH sugRhItanAmadheyaH zrIbhadrabAhusvAmI sakarNakarNapuTapIyamAna-pIyUSAyamAna lalitapadakalitapezalAlApakaM sAdhu-sAdhvIgatakalpyA-'kalpyapadArthasArthavidhi-pratiSedhaprarUpakaM yathAyogamutsargA-'pavAdapadapadavIsUtrakavacanaracanAgarbha parasparamanusyUtAbhi-sambandhabandhurapUrvAparasUtrasandarbha pratyAkhyAnAkhyanavamapUrvAntargatA''cAranAmakatRtIya-vasturahasyaniSyandakalpaM kalpanAmadheyamadhyayanaM niyuktiyuktaM niyUMDhavAn / asya ca svalpa-granthamahArthatayA pratisamayamapasarpadavasarpiNIpariNatiparihIyamAnamati-meghA-dhAraNAdiguNa-grAmANAmaidaMyugInasAdhUnAM duravabodhatayA ca sakalatrilokIsubhagaGkaraNakSamAzramaNanAmadheyAbhidheyaiH zrIsaGghadAsagaNipUjyaiH pratipadaprakaTitasarvajJAjJAvirAdhanAsamudbhUtaprabhUtapratyapAyajAlaM nipuNacaraNa-karaNaparipAlanopAyagocaravicAravAcAlaM sarvathAdUSaNakaraNenApyadUSyaMbhASyaM viracayAJcakre / idamapyatigambhIratayA mandamedhasAM duravagamamavagamya yadyapyanupakRtaparopakRtikRtA cUrNikRtA cUrNi- rAsUtritA tathApi
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 bRhatkalpa-chedasUtram -1sA nibiDajaDimajambAlajAlajaTAlAnAmasmAddazAMjantUnAMna tathAvidhamava-bodhanibandhanamupajAyata iti paribhAvya zabdAnuzAsanAdivizvavidyAmayajyoti puJja- paramANughaTitamUrtibhi zrImalayagirimunIndrarSipAdairvivaraNakaraNamupacakrame / tadapi kuto'pi hetoridAnI paripUrNa nAvalokyata iti paribhAvya mandamatimaulimaNinA'pi mayA gurUpadezaM nizrIkRtya zrImalayagiriviracitavivaraNAdUrddha vivarItumArabhyate / kRtaM vistareNa, prakRtaM prastUyate ihAyaM kalpa-vyavahArayoranuyogaH prakrAntaH / sa ca katibhidvAraiH prarUpaNIyaH ? iti svarUpanirUpaNAyAmanuyogavaktavyatApratibaddhadvArakalApasUcikA tAvadiyaM mUlagAthA nikkhevegaTTha nirutti vihi pavattI ya keNa vA kss| taddAra bheya lakkhaNa, tayariha parisA ya suttttho|| asyAzca nikSepAdIni tadarhaparyantAnyekAdaza dvArANi vyAkhyAtAni / samprati parSaditi dvAramanuvartate / tat cedaM dvArazlokayugalam bahussue cirapavvaie, kappie aacNcle| avaTTie amehAvI, aparissAI aje viU / / patte ya aNunAe, bhAvao prinnaamge| eyArise mahAbhAge, anuogaM soumarihai / atraca bahuzruta-cirapravrajite dvAre vyAkhyAte, kalpikadvAraM vyaakhyaaymaanmsti| so'pi kalpiko dvAdazavidhaH, tadyathA sutte atthe tadubhaya, uvaTTha vIyAra leva piMDe y| sijjA vatthe patte, uggahaNa vihArakappe ya / / tatra sUtrakalpikAdayaH zayyAkalpikAntA bhAvitAH / sAmprataM vastrakalpiko bhAvyate / tatrApi gAthAcatuSTayaM zrImalayagiriNaiva vyAkhyAtam, itaH prabhRti viviyate / tatra yaduktamanantaragAthAyAM "voccatthagahaNa-karaNe, tattha vi saTTANapacchittaM"ti tadetad bhAvayati[bhA.607] jogamakAumahAgaDe, jo giNhai doni tesu vA carimaM / lahugA u tinni majjhammi mAsiA aMtime paMca / / vR. 'yoga' vyApAramudyamamakRtvA 'yathAkRte' yathAkRtavastraviSayaM yaH sAdhuH 'dve' alpaparikarmasaparikarmaNI gRhNAti / tadyathA-yathAkRtasyArthAya nirgatastasya yogamakRtvA prathamamevAlpaparikarma saparikarma vA gRhNAti / yathAkRtAlAbhe vA alpaparikarmaNo yogamakRtvA parathamata eva tayoH' alpaparikarma-saparikarmaNormadhye 'caramam' antyaM saparikarma gRhNAti / tasyaiteSu triSusthAneSUtkRSTa-madhyama-jaghanyAnyadhikRtya ythaakrmNpraayshcittm|tdythaa-utkRsstte triSusthAnakeSu trayazcurlaghavaH, madhyame trINi mAsikAni, 'antime' jaghanye trINi paJcarAtrindivAni / atra ca bhAvanA pUrvagAthAyAM kRteti na bhUyo bhAvyate / uktaM yathAkRtAdiviparyAsagrahaNe prAyazcittam / sampratyutkRSTAdiviSaye viparyAsena grahaNe karaNe ca tadAha[bhA.608] egayaraniggo vA, annaM givhijja tattha saTThANaM / chittUNa sivviUNa va, jaM kuNai tagaMna jaM chiMde / /
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 608] 157 vR-jaghanyAdInAmekatarasyArthAya nirgatovAzabdo vaiparItyasya prakArAntaradyotane 'anyat' yenana prayojanaM tad gRhNIyAt tatra svasthAnaprAyazcittam / tadyathA-utkRSTasya nirgato madhyamaM gRhNAti mAsikam, jaghanyaM gRhNAti paJcakam; madhyamasya nirgata utkRSTaM gRhNAti mAsalaghu; tathA''jJAbhaGgAdayazca doSAH / yat tena vivakSitavastreNa kAryaM tasyAnyenApratipUraNam / jaghanyena prayojane samApatite madhyamotkRSTayorgRhyamANayoratiriktopakaraNadoSaH / tathotkRSTAdikaM chitvAsIvitvA vA yad madhyamAdikaM karoti "tagaM"ti taniSpannaM prAyazcittam, na punaryacchinatti taniSpannam / tathAhi-utkRSTaM chitvA ,madhyamaM karotimAsalaghu, jaghanyaM karoti paJcakam; madhyamaMchitvA sIvitvA cotkRSTaM karoti caturlaghu, jaghanyaM karoti paJcakam jaghanyaM sIvitvA utkRSTaM karoti caturlaghu, madhyamaM karoti maaslghuiti|evN yat karoti tanniSpannameva prAyazcittamApadyate, npunshchidymaansiivymaanvstrNnisspnnm|atraapyaajnyaabhnggaadyodossaa drssttvyaaH|nvrN virAdhanA dvidhA-saMyamavirAdhanA AtmavirAdhanA ca / saMyamavirAdhanA vastra chidyamAne sIvyamAne vA tadgatAH SaTpadikAdayo vinAzamApadyante / AtmavirAdhanA hastopaghAtAdikA / tathA yAvadvastra chidyate sIvyate vA tAvat sUtrA-'rthaparimantha ityAdayodoSAabhyahya vaktavyAH |yt evaM doSajAlamupaDhaukate tataH kAraNAbhAve chedana-sIvanAdi na kartavyam / kAraNe tu yatanayA kurvANaH zuddhaH // atha vastrasya gaveSaNe kati pratimA gacchavAsinAm ? kati gacchanirgatAnAm ? ityata Aha[bhA.609] uddisiya peha aMtara, ujjhiyadhamme cautthae hoi| caupaDimA gaccha jine, doNha'ggaha'bhiggaha'nayarA // vR-iha yad vastra gurusamakSam 'uddiSTaM' pratijJAtaM yathA 'amukaM jaghanyaM madhyamamutkRSTaM vA AneSye tadeva gRhibhyo yaacmaansyoddissttvstrmitiprthmaaprtimaa|tthaa "peha"tti prekSAavalokanaM tatpurassaraM yad vastra yAcyate tat prekSAvastram / tathA'bhinavaM vastrayugalaM parighAya prAvRtya ca purAtanaM sthApayitukAmo na tAvadadyApi sthApayati ityatra antarAle yad vAcyate tadantarAvastram / tathA ujjhanam-ujjhitaM parityAga ityarthaH, dharmazabdazca yadyapi "dhrmopmopmaa-punny-svbhaavaa-''caar-dhnvsu|| ___ satsaGge'rhatyahiMsAdau, nyAyopaniSadorapi / " iti vacanAdanekeSvartheSu rUDhaH tathA'pIha prakamAt svabhAvArtho draSTavyaH, tata ujjhitameva dharma-svabhAvo yasya tadujjhitadharmaparityAgAhamityarthaH / etacca vastraiSaNAsUtrakramaprAmANyAtU caturthameva caturthakaM bhavati / etAzcatasraH 'pratimAH' pratipattayo vastrasya grahaNaprakArA ityarthaH, "gaccha"tti sUcakatvAt sUtrasyagacchavAsinAmetAzcatasro'pi bhvnti| "jine"tti jinakalpikAnAM yAvajjIvaM dvayoruparitanayoH AG-maryAdayA grahaH-svIkAra AgrahaH, dvayorevoparitanayohaNaM nAdhastanayordvayorityarthaH / tatrApyanyatarasyAmabhigrahaH, kimuktaM bhavati ?-yadA tRtIyasyAM grahaNaM na tadA catuthyAma, yadA caturthyAna tadA tRtIyAyAmiti niyuktigaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vivRNoti[bhA.610] uddiTTa tigegayaraM, pehA puna da? erisaM bhaNai / atra niyatya'tthurie, itara'varNito u taiyAe /
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 bRhatkalpa-chedasUtram -1vR- 'uddiSTaM' gurusamakSa pratijJAtaM yad jaghanya-madhyamotkRSTakSaNasya trikasya ekendriyavikalendriyapaJcendriyaniSpatravastratrikasyavAekataramtadevASTaM sadyAcyamAnamuddiSTamiti bhAvitA prathamA pratimA / atha dvitIyA bhAvyate-"pehA puNa"tti prekSAvastraM punaridam, yathA-ko'pi sAdhuH kasyApyagAriNaH satkaM vastra dRSTvA bhaNati-'yAdhzametad vastra zyate tAzamidameva vA me prayaccha' iti bhaNantadeva vastra hastaprAntena darzayati tatprekSAvastramiti dvitIyA prtimaa|smprti tRtIyA bhAvyate-tasyAzcAntarIyottarIyavastrayugaladvAreNa prarUpaNA krtvyaa| tathA ca zrImadAcArAGge dvitIye zrutaskandhe prathame'dhyayane prathamoddezake sUtramidam ___ ahAvarA taccA paDimA-se bhikkhU vA bhikkhuNI vA se jaM puNa vatthaM jANejjA, taMjahAaMtariJjagaM vA uttarijjagaM vA / atha kimidamantarIyam ? kiM vA uttarIyam ? ucyate-antarIyaM nAma nivasanaM paridhAnamityarthaH, uttarIyaM nama prAvaraNaM pracchadapaTItyarthaH; athavA'ntarIyaM yat zayyAyAmadhastanaMvastramAstIryate, uttarIyaMpunaryattadupariprastIryate / tasminnantarIyottarIyavastrayugale 'anyasmin' abhinave "niyatya"ttinivasiteparihite prAvRte vetyarthaH / dvitIyavyAkhyAnApekSayA zayyAyA upari "atthurii"tti AstIrNe 'itarat' purANamantarIyottarIyayugalam 'apanayan' sthApayitumanA ityatrAntarA yad mAryate tadantarAvastramiti tRtIyA pratimA / / samprati caturthI vyAkhyAnayati[mA.611] davvAi ujjhiyaM davvao u thUlaM mae na ghettavvaM / dohivi bhAvanisiTuM, tamujjhiobhaTTha'nobhaTTa / / vR-ihacaturthI pratimA-ujjhitadharmavastragaveSaNIyam, tacca caturddhA-dravyojjhitaM AdizabdAt kSetra-kAla-bhAvojjhitaparigrahaH / tatra dravyojjhitaM yathA-kenacidagAriNA pratijJAtaM mayA sthUlaM vastra na grahItavyam" anyadA tasya tadeva kenApi vayasyAdinopaDhaukitam, sa ca brUte- 'paryApta mamatena, nAhaM gRhNAmi' itaro'pi brUte-'mamApyalametena, nAhamAtmanA dattaM punaH svIkaromi' ityevaM dvAbhyAmapi dAyaka-grAhakAbhyAM bhAvataH-paramArthato nisRSTa-parityaktam, amuSmin deza-kAle yadi jinakalpikAdisAdhuravabhASitamanavabhASitaM vAlabheta tadravyojjhitaM jJAtavyam / iha cAvabhASitaM yAcitamanabhASitaM yAcAM vinA svayameva tAbhyAM prdttm|| atha kSetrojjhitamAha[bhA.612] amugiccagaMna muMje, uvanIyaM taMca keNaI tss| jaM vujhe kappaDiyA, sadesa bahuvattha dese vaa|| vR-"amukiJcamaM" amukadezodbhavaM vastraM 'nabhuje' na paridhAna-prAvaraNopabhogamAnayAmi, yathA- 'lATaviSayodbhavaM vastraM mayA na paribhoktavyam' iti kenacit pratijJA kRtA bhavet, atha kadAcit tasya "taMca"tti cazabdasyAvadhAraNArthatvAt tadeva 'upanItam upaDhaukitaM kenacit, tataH pUrvoktanItyA tAbhyAmubhAbhyAmapi parityaktaM kSetraprAdhAnyavivakSayA kSetrojjhitaM jJAtavyam / "jaMbujhekappaDiya"ttivAzabdaH prakArAntaropadarzane, prakArAntareNa kSetrojjhitaM prarUpyate ityrthH| yad vastraMjAtam 'ujjheyuH parityajeyuH kArpaTikAH svadezaM prati vyAvRtyA''gacchantaH svadezAdvA dezAntaraM prasthitA apAntarAle bahvapAyAmaraNyAnIM matvA 'kiM taskarANAM hetornirarthakaM vastrabhAraM vahAmaH ?' iti kRtvA yadunjhanti yadvA 'bahuvastre' vastrapracure deze'nyat sundarataraM vastraM labdhvA
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 159 pIThikA - [bhA. 612] purAtanaM rihareyuH etat sarvamapi kSetrojjhitam / / kAlojjhitamAha[bhA.613] kAsAimAi jaMpuvvakAlajoggaM tadananihiM ujjhe / hohiiva tassakAle, ajoggayamaNAgayaM ujjhe / / * vR-kaSAyeNa raktA kASAyI-gandhakASAyiketyarthaH, sAhi svabhAvata evAtizItalA grISmartubharae'pi sakalasantApanirvApiNI zAstreSu paThyate; yata uktam saraso caMdanapaMko, agghai sarasA ya gNdhkaasaaii| __ pAla sirIsa malliya, piyAi~ kAle nidaahmbhi|| vR-AdigrahaNena zItakAlocitavastraparigrahaH / tatazca kASAyyAdikaM yad vastra pUrvasmin grISmAdau kAle yogyam-upayogi tad 'anyasmin varSAkAlAdau 'ujjhet' parityajet / iyamatra bhAvanA-gandhakASAyikAdikaM zItavIryavastraM yat kenApi zrImatA grISme paribhujyate tadeva varSAsvanupayogitvAt parihiyate, tat tathAparihriyamANaM kAlojjhitam, evamuSNavIryAdiSvapi bhAvanA kAryA / atha prakArAntareNaitadevAha-"hohiiva" ityAdi / bhaviSyati vA gandhakASAyikAdikameva eSyati-AgAmini kAle-varSAdAvayogyamityabhisandhAya 'anAgataM' varSAkAlAdarvAgeva yadunjhet tadapi kaalojjhitm||ath bhAvojjhitamAha[bhA.614] lakhUNa anna vatthe, porANe so u dei annassa / so vi anicchai tAI, bhAvujjhiyamevamAIyaM / / vR-ko'pi kasyApi pArve 'labdhvA' prApya 'anyAni' abhinavAni vastrANi tataH sa purANAni 'anyasya kasyacid dadAti, so'pica 'tAni' dIyamAnAnijIrNAnIti kRtvA necchati tadetad bhAvaM-jIrNatAparyAyamAzrityojjhitaM bhAvojjhitamevamAdikaM jJAtavyam / tadevaM samarthitA turIyA'pi pratimA // "gacchavAsinazcatasRbhi pratimAbhirvastraM gaveSayanti" ityuktam, tatra paraH praznayati-kayA sAmAcAryA te gaveSayanti? ityucyate[bhA.615] jaMjassa nasthi vatthaM, so u niveei taMpavattissa / so vi gurUNaM sAhai, nivei vAvArae vA vi|| vR- 'yad' varSAkalpA-'ntarakalpAdikaM yasya sAdhoH 'nAsti' na vidyate vastraM saH 'tad' vivakSitavastrabhAvasvarUpaM nivedayati 'pravartinaH' pravartakAbhidhAnasya tRtIyapadasthagItArthasya / sahi sakalasyApi gacchya cintAniyuktaH, sarve'pi sAdhavaH svaM svaMprayojanaMtasyAgre nivedynti| tataH so'pi pravartakaH 'gurUNAm' AcAryANAM "sAhai" tti kathayati vijJapayatItyarthaH, yathAbhaTTArakAH ! nAstyamukasya sAdhoramukaM vastramiti / gacche ceyaM sAmAcArI-yadutA''bhigrahikA bhavanti, AbhigrahikAnAma asmAbhiH sakalasyApigacchasya vastrANi vA pAtrANi vA pUraNIyAni apareNa vA yena prayojanam' iti pratipannAbhigrahAH, teSAmAcAryo nivedayati, yathA-AryA ! nAstyamukasyAmukaM vastram / te'pi anugraho'yamasmAkam' ityabhidhAya svAbhigrahaparipAlanAya svayamevotpAdayanti |ath nasantyAbhigrahikAH tataH sayadi vastrarthI sAdhuH svayamasamartha utpAdayituM tato'nyaM vastrotpAdanasamarthaMguravo vyApArayeyuH, yathA-vastrANi gvessy| vAzabdaH pkssaantrdyotne| 'api' smbhaavnaayaam|| tatrAbhigrahikeNa vyApAritena vA kena vidhinA vastramutpAdayitavyam ?
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 ucyate bRhatkalpa-chedasUtram -1 [bhA. 616] bhikkhaM ciya hiMDatA, uppAyaMta' sai biia paDhamAsu / evaM pi alabdhaMte, saMghADekkeka vAvAre // vR-sUtrapauruSImarthapauruSIM ca kRtvA bhikSAmeva hiNDamAnA vastramutpAdayanti / atha bhikSAmaTanto na labheran tataH 'asati' ityalAbhe dvitIyasyAM pauruSyAmarthagrahaNaM hApayitvA tasyAmapyalAbhe 'prathamAyAM' sUtrapauruSyAmutpAdayanti / adhaikaH saGghATakaH paryaTan na labheta bahUnAM vA sAdhUnAmutpAdanIyAni tataH ko vidhi ? ityAha- 'evamapi' sUtrapauruSIhApane'pyekasaGghATakenAlabhyamAne bahUnAM cotpAdayitavye saGghATakamekaikaM vyaapaaryet| te'pi tathaiva yAcante "bhikkhaM cia hiMDatA " ityAdi / atha tathApi na prApnuyustataH "vRndasAdhyAni kAryANi" iti vacanAd vRndena paryaTanti // Aha ca [bhA.617 ] evaM pi alabdhaMte, muttUNa gaNi tu sesagA hiMDe / gurugama guruga ohAma'bhiyogo sehahIlA ya // vR- 'evamapi' bahubhi saGghATakairapyalabhyamAne 'gaNinam ' AcAryamekaM muktvA zeSAH sarve'pi vRndena hiNDante / yadi guravaH svayameva paryaTanti tadA teSAM gurUNAM gamane catvAro gurukAH / "ohAmi ''tti 'yadyamI AcAryA api santa evamitarabhikSuvat paryaTanti nUnameteSAmAcAryatvamapIddazameva ' iti mahatI gurUNAmapabhrAjanA bhavet / tathA kAcidaviratikA sarvAGgINalAvaNyazriyA'laGkRtamAcAryamavalokya madanaparavazA satI "abhiyoga "tti kArmaNaM kuryAt anyatIrthikA vA AcAryANAM pratApamasahamAnA viSaprayogaM prayuJjIran / avabhASiteSu vA vastreSvalabdheSu zaikSANAmAcAryaviSayA hIlA syAt-ddaSTA AcAryANAM labdhi, svayamapi yAcamAnAzcIvarANyapi na labhante / yasmAdete doSAstasmAdAcAryairna paryaTanIyaM zeSAH sarve'pi paryaTanti || [bhA. 618] savve vA gIyatthA, mIsA va jahanna ekku gIyattho / ikkassa vi asaIe, kariMti to kappiyaM ekkaM / / vR- te ca vRndena paryaTantaH sarve'pi gItArthA bhaveyuH mizrA vA / mizrA nAma kecana gItArthAH kecanAgItArthAH / tatra yadi bahavo gItArthA na prApyante tadA jaghanyata eko gItArthaH sarveSAmagItArthAnAmagraNIbhUya paryaTati / atha nAstyAcAryaM muktvA'paraH ko'pi gItArtha tata ekasyApi gItArthasya 'asati' abhAveyaH pragalbhaH salabdhikazca tamekaM vastraiSaNAmutsargApavAdasahitAM kathayitvA kalpikaM kurvanti gurava iti // atha taiH kena vidhinA gantavyam ? ucyate [bhA.619] AvAsasohi akhalaMta samaga ussagga daMDaga na bhUmI ! pucchA devaya laMbhe, na kiMpamANaM dhuvaM dAhi / / vR- iha samayaparibhASayA kAyikI - saMjJAvyutsarjanamavazyaM kriyata iti vyutpatterAvazyakamabhidhIyate, tasya zodhi-zodhanaM kAryam, vastrANAmatpAdanAya gatAnAM bhaviSyati na veti prathamamevA''vazyakaM zodhanIyamityarthaH / " khalaMta "tti uttiSThatAM pAdayoH zirasi vA skhalanaM yathA na bhavati tathotthAtavyam; yadvA guruvacanamaskhaladbhiH avikuttttydbhirutthaatvym| "samaga' 'tti sarvairapi samakamutthAnaM kartavyam, napunareke utthitAH pratIkSante anye'dyApyupaviSTAH; athavA samakaM
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 161 pIThikA- [bhA. 619] sarvairupayogasambandhI bhUmau sthApayitavyAH / apare punaryAva vyAvRtya napratizrayamAgatAHtAvaditi bruvate / "puccha"tti ziSyaH pRcchati-kiMnimittaM kAyotsarga kriyate ? kiM devatA''rAdhanArthaM yadasAvArAdhitA satI vastrANyutpAdayati ? Ahozcit kAyotsargabhAvAdeva vastrANAM bhUyAn lAbho bhUyAditilAbhanimittam? |atrsuuri pratyuttarayati-"na"tti na bhavati devatA''rAdhananimittaM navAlAbhanimittaM kintUpayoganimittam, upayojanamupayogaH cintA vimarza ityanAntaram, saca gaNanApramANena pramANapramANena vA kiMpramANaM vastraM grahItavyam ? ko vA yAcitaH san 'dhruvam' avazyaM dAsyati ? |yo jJAyate nizcitameSa dAsyati sa eva prathamaM yAcyate / / atha prathamaM kAyotsarga kenotsAraNIyaH? ityucyate[bhA.620] rAyaNio ussAre, tassa'satomo vi gIto lddhiio| aggIto vi saladdhI,maggai iare paricchaMti / / vAyaH 'rAtnikaH' ratnAdhikaH so'pi yadi salabdhikastadA sa eva prathamaM kAyotsargama 'utsArayati' pArayati / 'tasya' ratnadhikasya salabdhikasya 'asati' abhAve 'avamo'pi' paryAyalaghurapi gItArtho yaH salabdhikaH sa prathamaM pArayati / atha nAsti gItArtha salabdhikastata Aha-agItArtho'piyaHsalabdhikaH sa prathamaM pArayati, saeva cAgraNItvaM kurvan vastrANi maargyti| 'itare' gItArthA parIkSante' kiMkalpate? navA?' ityevaM pRSThato lagnA vastraiSaNAvidhiM vicArayantItyarthaH ||anntroditsaamaacaariivaitthykrnne prAyazcittamAha[bhA.621] ussaggAI vitaha, khalaMta annonnaoalahuo u| uggama viSpariNAmo, obhAvaNa sAvagaM na tao // vR-utsargaH-kAyotsargastamAdiM kRtvA sarveSu padeSu sAmAcArI vitathAM kurvANasya laghumAsaH prAyazcittam / tadyathA-kAyotsargaM na kurvanti, AvazyakaM na zodhayanti, yamakasamakaM kAyotsarga na kurvanti, daNDakaM bhUmau lagayanti, pRthakpRthaggurUNAmAdezamArgayanti, 'icchAkAreNa saMdisaha'tti na bhaNanti, AcAryA 'lAbho'tti na bhaNanti, sAdhavaH 'kiha giNhAmo'tti na bhaNanti, AcAryA 'jaha gahiyaM puvvasAhUhiti na bhaNanti, sAdhavaH 'jassa ya joga'ti na bhaNanti, eteSu sarveSu asAmAcArIniSpannaM mAsalaghu / AvazyakI na kurvanti laghu rAtrindivapaJcakam / "khalaMta"tti skhalanta uttiSThanti guruvacanaMvA skhalayanti mAsalaghu / "annannau"tti anyatazcAnyatazca vrajanti na parasparamekayA RjuzreNyA tatrApi laghuko mAsaH / itthaM sAmAcArI sampUrNAM kRtvA yadi nirgatAH zrAvakamavabhASante mAsalaghu, yatastasminnavabhASyamANe bahavo dossaaH|taanevaah-"uggm" ityaadi| ko'pi zrAvakaH sAdhubhirvastraM yAcitaH sa cintayati 'aho ! amI mahAtmAnastAvadyatastataH kAraNaM vinA na vastrANi yAcante na vA gRhNanti, madbhAgyasambhArapreritAeva santoSapoSitavapuSo'pimAmitthaMyAcante, tatparayacchAmi yathecchamamISAM vastrANi, mama punaranyAnyapi bhaviSyanti' iti paribhAvya sarvANyapi harSaprakarSArUDhaH pradadyAt, tato'bhinavavastranirmApaNa-krayaNAdinodgamadoSA bhaveyuH / vipariNAmo vA navadharmaNaH kasyacidupAsakasya syAt, yathA-huM jJAtamamISAM zramaNAnAM rahasyam, ya eteSAmupAsako bhavati [1811
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 bRhatkalpa-chedasUtram - 1 tamevameva yAcJAbhirudvejayantIti, tatazca dharmaM prati vapratipadyeta / yadvA "obhAvaNa' "tti apabhrAjanA bhavet / iyamatra bhAvanA tasya zrAvakasya kadAcid vastrANi na bhaveyuH tato mithyAdRSTayo bracIranaho ! amISAM pratibodhaprasAdaH, yad etadyogyAnyetadIyopAsakAnAM vastrANi na sampadyante; loko vA brUyAt yadyeteSAM svakIyA api zrAvakA na prayacchanti tadA'nyaH ko nAma dAsyati ? iti / tataH zrAvakaM nAvabhASeta // [bhA. 622] dAuM va uDDarusse, phAsuvvariyaM tu so sayaM dei / bhAviyakula obhAsaNa, nINii kassea kiM AsI / / vRzrAvako lokalajjayA tadAnIM dattvA vA "uDDarusse "tti pradveSaM yAyAt-kimetairetadapi na jJAtaM zrAvakasya yad vastrAdi svAdhInaM tadayAcitameva dadAti ? kiM tena yAcitena ? ataH paraM na gacchAmyamISAM sakAzamiti / yata ete doSAstataH zrAvakaM nAvabhASeteti pUrvagAthAyA antyapadena sambandhaH / yasmAdupAsakasyaiSA sAmAcArI yat 'prAzukam' eSaNIyam 'udvaritam' adhikaM vastraM tat ' svayameva' ayAcito'pi nimantraya dadAti / tena taM muktvA yAnyanyAni bhAvitAni sAdhusaMsargavAsitAni samyaktvAdyavyutpannamatIni yathAbhadrakANi kulAni teSvevAvabhASaNaM karttavyam / katham ? iti ced ucyate tatra yaH pramANabhUtaH puruSastaM dharmalAbhayitvA bruvate - zrAvaka ! sAdhavastava sakAzamAgatAH santi, prayojanasmAkamIddazairvastrairiti / yadi punaH 'dhanyastvam, zlAdhyaM te janma jIvitam, anarghya supAtrAya vastrapAtrAdidAnam' iti tadguNavikatthana-vastradAnaphalotkIrttanAdi karoti tadA mAsalaghu / tataH sa yAcyamAna evaM brUyAt- 'aho ! me dhanyatA yasya gRhAGgaNaM jaGgamA iva kalpapAdapA amI bhagavantaH svapAdapallavaiH pavitritavantaH' ityabhidhAya svayamanyena vA gRhamadhyAd vastramAnayed AnAyayedvA / tatastasmin 'nINii' tti AnIte pRcchayate - kasyaitad vastram ? kiMvA AsIt ? upalakSaNatvAt kiM bhaviSyati ? ka ca sthApitamAsIt ? / yadi 'kasyaitad ? ' iti na pRcchanti tada mAsikam // atha ko doSo yadyevaM na paripRcchayate ? ucyate [bhA. 623] kAsa ta' pucchiyambhI, uggama-pakkhevagAiNo dosA ! kiM Asa' pucchiyammI, pacchAkammaM pavahaNaM va / / vR- 'kasya sambandhi ?' 'iti' evamapRSTe udgamadoSAH prakSepakAdayazca doSA bhaveyuH, AdigrahaNAnikSepakaparigrahaH / kimAsId ?' ityapRSTe pazcAtkarmadoSaH pravahaNadoSo vA sambhavet / etaccottaratra bhAvayiSyate // atha 'kasya' iti pRcchAyAmavidhIyamAnAyAM kathamudgamadoSA bhaveyuH ? ucyate [bhA. 624] kIsa na nahiha tubme, tubbhaTTa kathaM va kIya- dhoyAI / aeNa va tummaTThA, ThaviyaM gehe na giNhaha se || 'kasyedam ? ' iti pRSTaH ko'pi brUyAt kasmAnna jJAsyatha yUyam ? jJAsyathai, tathApyasmAn pRcchtha, pRcchatAM ca kathayAmaH yuSmadarthameva kRtametad vastram, vAzabda uttarApekSayA vikalpArthaH, yuSmadarSameva krItaM dhItam, AdizabdAd dhUpita-vAsitAdiparigrahaH / amukena vA yuSmadarthamasmadgRhe I sthApitam, yataH 'se' tasyAmukasya gehe na gRhNItha yUyamiti // atha yaduktaM "tubbhaTTha kayaM " ti tatra mUlaguNakRtaM vA syAduttaraguNakRtaM vA / atha ke mUlaguNAH ? ke cottaraguNAH ? ityAha
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 163 pIThikA - [bhA. 625] [bhA.625] tana vinana saMjayahA, mUlaguNA uttarA u pajaNayA / gurugA gurugA lahugA, visesiyA carimae suddho / vR. iha saMyatArthaM vastraniSpattihetoryat 'tanana' tAnaparikarma 'vitananaM ca' vAnaparikarma kriyate etau mUlaguNau mantavyau / 'uttarA uttaraguNarUpA 'pAyanatA' yad vastraM niSpannaM satkhalikAM pAyyate, upalakSaNamidam, tena yad moTayitvA saleSu prakSipyate, tadAdayo dhAvana-dhUpanAdayazca vastrasyottaraguNA draSTavyAH / atra caturbhaGgI-tanana-vitanane saMyatArthaM pAyanamapi saMyatArtham 1, tanana-vitanane saMyatArthaM pAyanaM svArtham 2, tanana-vitanane svArthaM pAyanaM saMyatArtham 3, tananavitanane svArthaM pAyanamapi svArtham 4 / atrAyeSu triSu gurukA gurukA laghukAzca tapaH-kAlAbhyAM vizeSitAH praayshcittm| tadyathA-prathame bhaGge catvAro gurukAstapasA kAlena ca guravaH, dvitIye'pi caturgurukAH tapasA guravaH kAlena laghavaH, tRtIye catvAro laghukAH kAlena guruvastapasA laghavaH / "caramae suddha"tti 'carame' caturthe bhaGge dvayorapi mUlottaraguNayoH svaarthtvaacchuddhH|| atha prakSepakAdayo doSA; kathaM bhaveyuH ? ityata Aha[bhA.626] samaNe samaNI sAvaga, sAviga saMbaMdhi iDDi maanaae| rAyA tene pakkhevae anikkhevagaMjANe || vR-SaSThI-saptamyorarthaM prayabhedAt zramaNasya zramaNyAH zrAvakasya zrAvikAyAH sambandhina Rddhimato mAmAkasatkAyA bhAryAyA rAjJaH stenasya casambandhI prakSepako bhavati / prakSepaNaM prakSepakaH nAci maMsi ca iti bhAve NakapratyayaH, yathA arocanaM arocaka ityAdi / nikSepaka mapyeteSveva sthAneSu jAnIyAditisa grahagAthA samAsArthaH sAmpratamenAmeva vyAkhyAnayati[bhA.627] liMgatthesuakappaM, sAvaga-nIesu uggmaasNkaa| iDvi apavesa sAviga, ivissa va uggamAsaMkA / / / vR-ye zramaNa-zramaNIjanAliGgamAtradhAriNasteudgamAdibhirdoSairazuddhAnivastrANi gRhNanti svayameva vA tantuvAyairvAyayanti, liGgataH pravacanato'pi sAdharmikAzca te iti teSu liGgastheSu 'akalpyam' akalpanIyamiti hetoH sAdhavo na gRhNanti, tataste liGgasthAH saMvignabahamAninaH santo vastrANyanyatra yathAbhadrakakulAdau prakSipeyuH 'yadisAdhavo vastrANi gaveSayeyuH tadA pradadadhvam' iti kRtavA / tathA zrAvakeSu upalakSaNatvAt zrAvikAsu nijakeSu-sambandhiSu bhrAtR-bhaginyAdiSu udgamadoSAzaGkayA sAdhavo na gRhIyuriti te'pi tathaivAnyatra sthApayeyuH / 'RddhimataH zreSThisArthavAhAdegRhe yatastataHpravezo na labhyante, tasya palI zrAvikA, sA bhaktivazAdanyatra prakSipet; yadvA sa RddhimAn pASaNDinAM zramaNAnAM vA puNyArthaM vastrANi dadyAt teSu sAdhUnAmudgamAzaGkA, tato nimantritA api na svIkuryu tena so'pi dAnazraddhAlustathaivAnyatra prakSipet / / [bhA.628] emeva mAmagassa vi, saDDI majjA u annahiM tthve| niva tappiMDavivajI, mA hojja tadAhaDaM tenne|| vR-"evameva' RddhimaprakAreNaiva 'mAmAkasyApi' 'prAntatvene lutvena vA kasyApi svagRhe pravezaMnadadAti' ityevaMlakSaNasyabhAryA zrAddhikA bhaktibhareritA satI tathaivAnyasmin gRhe sthaapyet| 'nRpaH' rAjA so'pyanyatra svapuruSaiH prakSepayet, yatastasya-rAjJaH piNDam-AhAra-vastrAdilakSaNaM
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 varjituM zIlaM yeSAM tetatpiNDavivarjinaH sAdhavaH / kimuktaM bhavati ? -ko'pi rAjA svabhAvata eva bhadrakaH zrAvakovA, tataH sAdhavo'tyarthaHmabhyarthitA api 'na kalpate rAjapiNDaH' iti hetoryadAna gRhNAnti tadAsaH 'yathAtathApuNyamupArjayAmi' iti vicintyAnyatra vastrANisthApayet |stensyaapi vastraM na gRhNanti, mAbhUt 'tadAhvataM' stenAhRtaM tadIyaM vastramiti, tataH so'pi saMyatabhadrakaH 'madIyaM na svIkurvanti' ityanyatra prakSipet / / upasaMhAramAha[bhA.629] ee u adhipate, annahi sannikkhivaMti samaNaTTA / niskhevao vi evaM, chinnamachinno u kAleNa / / vR.ete' zramaNAdayo'nantaroktakAraNaiH 'agRhyamANe' vastre 'anyasmin' bhAvitakulAdau 'zramaNArtha' sAdhUnAmarthAya saMnikSipanti ityuktaH prakSepakaH / samprati nikSepakaH prarUpyate- atha prakSepaka-nikSepakayoH kaH prativizeSaH? ucyate sAdhUnAmevArthAya yA vastrasya sthApanA sa prakSepakaH, yat punaH prathamaM svArthaM nikSipya pazcAt sAdhUnAmanujJAyate sa nikSepakaH, so'pi evaM prakSepakavad draSTavyaH / iyamatarabhAvanA-yathAprakSepakaH zramaNAdiSustenAnteSusthAneSubhAvitaH tathA nikSepako'pi bhAvanIyaH / yastu vizeSastaMdarzayati-"chintra" ityAdi / sa nikSepakaH kAlena cchinno vA syAdacchinno vA / chinno nAma nirdhAritaH, yadi vayaM dezAntaraM gatAH santa etAvataH kAlAdarvAgna pratyAgacchAmaH ttoyussmaabhirmuunivstraannishrmnnebhyHprdaatvyaaniiti|acchinnH punaHpratiniyatakAlavivakSArahitaH atra vidhimAha[bhA.630] amugaM kAlamanAgae, diJjaha samaNANa kappaI chinne| punna samakAla kappai, ThaviyagadosA aiiammi|| vR-dezAntaraMjigamiSuH ko'pikasyApi gRhe kiJcidvastrajAtaMnikSeptukAmobrUte-'amukaM' vivakSitaM kAlaM mayyanAgate yUyaM madIyaM vastraM zramaNebhyo dadyAta ityabhidhAya nikSepakaM nikSipya gato'sau dezAntaraMnA''yAtastAvataH kAlAvadherAktataH kalpate tad vastram / evaM vidhicchinne nikSepake kiM sarvadaiva ? na ityAha-pUrNasyAvadheH samakAlaM kalpate na parataH / kutaH ? ityAhasthApanaivasthApitakaM tasya doSA atIte vivakSitakAlAvadhau bhavanti / acchinne tu yadA prayacchanti tadA kalpate // atha AdhunikSiptavastravidhimAha[bhA.631] asivAikAraNehiM, punnAIe mnnunnikkheve| pari jaMti ThaviMti va, chaDiMti va te gae nAuM / / vR-azivaM-vyantarakRtopadravavizeSaH, AdigrahaNAdavamaudaryAdiparigrahaH, tairazivAdibhiH kAraNaiH pUrNe'tIte vA kAle manojJAH-sAmbhogikAsteSAM nikSepake yad vastrajAtaM tat pribhunyjte| iyamatrabhAvanA-sAmbhogikasAdhubhirazivAdibhi kAraNairdezAntaraMvrajadminAnAdipratibandhasthitAnAM sAdhUnAM samIpe yad vastrajAtaM nikSiptaM tat pUrNe'tIte vA kAle yadyAtmano vastrANAmasattA tato vAstavyasAdhavaH paribhuJjatena tatra kazcit sthApanAdidoSaH |ath nAsti vastraNAmasattA gRhItAni vAyaiH pryojnNttstthaivsthaapynti|ath jJAyateyathA-tetato'pidavIyAMsamanyaM dezaMgatAstatastAn gatAn jJAtvA "chaTuMti" pariSThApayantItyarthaH / tadevaM kasyeti pRSTe prakSepakAdayo doSAH sunirNItA bhvntiityaaveditm| atha kasyeti pRSTe yo yAddazamAzaGkAvacanaM brUyAt tadetadabhidhitsurAha
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 632] [bhA. 632] dama dUrbhAge bhaTTe, samaNacchanne a tenae / nayanAma na cattavvaM, puTThe ruTThe jahAvayaNaM // vR-dramake' daridre 'durbhage' aniSTe 'bhraSTe' rAjya (ja) padacyute "samaNacchanne"tti bhAvapradhAnatvAt zramaNazabdasya zrAmaNyena-zramaNaveSeNa cchanne- AcchAditagArhasthye 'stenake' caure prathamaM kasyeti pRSTe tataH svahradayasamutthayA zaGkayA 'ruSTe' kaSAyite tasya samAdhAnavidhAnArthaM na ca nAma na vaktavyam kintu vaktavyameva vacanasyAnatikrameNa 'yathAvacanaM' yathAyogamAzaGkApanodakaM vAkyamityarthaH / tacca yathAvasaraM purastAd vakSyate // tatra prathamaM dramakadvAraM vivRNoti [bhA. 633] kiM damao haM bhaMte!, damagassa vi kiM me cIvarA natthI / damaNa vikAyacvo, dhammo mA erisaM pAve // vR- kasyeti pRSTaH ko'pi brUyAt-bhadanta ! bhavadbhi kimahaM dramakaH sambhAvito yenaivaM pRcchayate ? yadvA yadyapyahaM dramakastathA'pi kiM me cIvarANyapi na santi ? kintu santyeva; kiJca dramakeNApi dharma kartavyaH kutaH ? ityaha-mA IzaM dAridyopadravalakSaNaM duHkhaM bhUyaH prApnuyAmiti kRtvA / tasya purataH sAdhubhirabhidhAtavyam-bhadra ! na vayaM bhavantaM dramakaM bhaNitvA kasyeti pRcchAmaH kintu sArvajJo'smAkamayamupadezaH, yataH kadAcit tava svajana - rijanamitrAdInAM satkamidaM bhavet, te cAparasya tathAvidhasyAbhAve'pratikaM kuryu abhinavaM vA vastraM sammUrcchayeyuH krINIyurvA, asmAkaM ca tRtIyavratAticAraH syAt yadvA zramaNAdibhiH stenaparyantairidamasmadarthaM sthApitaM bhavedityAdayo doSAH kasyetyapRcchAyAM na parihartuM zakyante ityukte yadi sa brUyAt- 'mamaivaitad nAnyasya' iti tadA nirdoSaM matvA pratigRhyate / evaM durbhagAdiSvapi padeSu yathAyogamupayujya bhAvanA kAryA / / durbhagadvAramAha[bhA. 634] jai rano bhajjAe, va dUbhago dUbhagA va jai paiNo / kiM dUbhago mi tuma vi, vatthA vi va dUbhagA kiM me / / vR-durbhago brUyAt yadyahaM rAjJo bhAryAyA vA 'durbhagaH' dveSyastat kiM yuSmAkamapi durbhagaH ? | yadi vA kAcidaviratikA dAtrI tadA brUyAt yadyahaM patyuryurbhagA tat kiM yuSamAkamapi durbhagA ? vastrANyapi vA kimamUni me durbhagANi yadevaM dIyamAnAnyapi 'kasya satkAni ?' iti pRcchayante ? atha bhraSTa - zramaNacchannadvAradvayamAha 165 [bhA. 635] jai rajjAo bhaTTho, kiM cIrehiM pi picchaheyANi / ahiMsAbharagA, mA hIreja tti pavvaio | vR-rAjapadacyutaH prAha-yadyahaM rAjyAd bhraSTaH tat kiM cIvarebhyo'pi ? naivetyarthaH, 'pazyata' avalokayata etAni madRhe bhUyAMsi vAsAMsIti bruvan hastasaMjJayA darzayati / zramaNacchatraH prAhasanti mama pArzve bahavaH "sAbharaga"tti dezIvacanAda rUpakAH, te ca mA rAjakulAdinA hniyerannityahaM 'pravrajitaH' zAkya-tApasa-paravrAjakA ''jIvakAkhyAnAM zramaNAnAmanyatamaH saMvRtta ityarthaH // atha stenako yad brUyAt tadAha [ bhA. 636 ] atthi me ghare vi vatthA, nAhaM vathAi~ sAhu ! coremi / suTu muNiaM catubbhe, kiM pucchaha kiM va haM teno // vR - santi 'me' mama gRhe vastrANi ata eva he sAdho ! nAhaM savastrANi corayAmi; yadvA 'suSThu'
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1. zobhanaM 'muNitaM' parijJAtaM yuSmAbhiryathA'haM stenaH, ko nAmasAdhUna muktvA'paro jJAsyati? tadaha satyaM stena eva, na punaH sAdhUnAmarthAya corayAmi; athavA kiM yUyaM pRcchata ? yasya vA tasya vA bhavatu yUyaM gRhIta; yadvA kimahaM steno yena yUyaM 'kasya' iti pRcchatha ? / atrApi samAdhAnavidhAna prAgvat ||ath kasyeti pRcchApratibaddhAmeva dvArAntarapratipAdikAmimAM gAthAmAha[bhA.637] itthI purisa napuMsaga, dhAI suNhA ya hoi bodhavvA / bAle avuDyugale, tAlAyara sevae tenne|| vR- strI-puruSa-napuMsakA dhAtrI snuSA ca bhavati boddhavyA, tato bAlayugalaM vRddhayugalaM tAlAbhizcarantIti 'tAlAcarAH' naTAH, sevakaH stenazca pratIta iti dvAragAthA smaasaarthH|| vyAsArthaM pratidvAraM bibhaNiSurAha[bhA.638] tivihitthi tattha theriM, bhaNaMti mA hoJja tujha jAyANaM / majjhima mA pai-devara, kannamA thera-bhAINaM / / ghR-trividhA strI, tadyathA-sthavirAmadhyamA kanyA ca / tatra sthavirAM dAtrI bhaNanti-mA bhUt tava 'jAtAnA' putrANAM satkamidaM vastraM tena vayaM kasya iti pRcchAma iti yojanA sarvatra krtvyaa| madhyamA bhaNyate-mAbhUta tava pati-devarayoH satkam / 'kanyAM' kumArI bhaNanti-mAbhUt tavasthavirabhrAtroH sambandhi / sthaviraH-pitA, bhrAtA pratItaH / / [bhA.639] emeva ya purisANa vi, paMDaga'paDisevi mAniANaM te| sAmiyakulassa dhAI, suNhaM jaha majjhimA itthii|| vR-"evameva' yathA strINAM tathA puruSAmapi sthavira-madhyama-taruNabhedestraividhvaM draSTavyam / sthaviraH puruSo bhaNyate-mA tava putrANAM kalatrasya vA satkaM bhavet / madhyamo'bhidhIyate- mA bhUt tava bhrAtRNAM palyA vA sambandhi / taruNa ucyate-mA tava piturmAtutRRNAM vA svAdhInaM bhavet / 'paNDakaH' napuMsakaH "paDisevi"tiakAraprazleSAd 'apratisevI' tRtIyavedoiyarahito'saGakliSTa ityarthaH tasya grahItuM kalpate, sa cAbhidhIyate-mA te 'nijAnAM sambandhinAmidaM vastraM bhavet / yaH punastRtIyavedodayayukstasyahastAd gRhNatAMcatvArolaghukAH,AjJAbhaGgAdayaAtma-parobhayasamutthAzca doSAH / yA dhAtrI sA'bhidhIyate-mA te 'svAmikulasya' svAmino gRhasya satkaM bhavet / 'snuSAM' vadhUM bhaNanti yathA madhyamA strIbhaNitA-mAte patyurdevarasya vA sambandhi bhavet / / [bhA.640] doNhaM piajuyalANaM, jahArihaM pucchiUNa jai phunno| .. giNhaMti tao tesiM, pucchAsuddhe aNunnAyaM / / vR-iha dve yugale nAma bAlayugalaM vRddhayugalaM ca / bAlayugalaM bAlo bAlikA, vRddhayugalaM vRddho vRddhA ca, tayordvayorapi yugalayoH 'yathArha' yathAyogyaM svarUpaM pRSTA pratyayikapuruSamukhena ca nizcitya yadi prabhavaste bAlAdayastato gRhNanti teSAM hastAt, atha na prabhavastadA yaH pitRputrAdi prabhustasya vA pRcchA-kiMgRhyatAM na vA? ititayA zuddhe-gRhyatAM nirvikalpamityanumatyA nisandigdhe kRte grahaNamanujJAtam / / [bhA.641] tUrapai diti mA te, kusIlave tesu tUrie mA te| tameva bhogi sevaga, teNo u caubviho innmo||
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [ bhA. 641] 167 vR- 'tUryapati' naTamahattarastasmin dadati bhaNyate -mAte 'kuzIlavAnAM' naTAnAM satkaM bhaviSyati / 'teSu' kuzIlaveSu dadatsu mA yuSmAkaM 'tUryikasya' tUryapaterbhavet / 'evameva' tUryapatikuzIlavoktaprakAreNaiva bhogika-sevakayorapi vAcyam / yadi sevako dadAti tadA vaktavyam mA te bhogikasyasvAminaH svAdhInaM bhavet / bhogike dAtari vAcyam-mA yuSmAkaM sevakasya sambandhi bhavatu / stenasvarUpamAha - stenaH punazcaturvidhaH 'ayaM' vakSyamANalakSaNaH // cAturvidhyamevAha [bhA. 642 ] saggAma paramgAme, sadesa paradese hoi uDDAho / mUlaM cheo chammAsameva gurugA ya cattAri // vR-yasmingrAme sAdhavaH sthitAH santi sa svagrAmastasmina yaH stainyaM karoti sa svagrAmastenaH / tadapekSayA'parasmin grAme stainyaM kurvan paragrAmastenaH / 'svadeze' vivakSitasAdhuvihAraviSayabhUte viSaye cauryaM kurvANaH svadezastenaH / tadapekSayA'paratra deze caurikAM vidadhAnaH paradezastenaH / eteSu gRhNatAm 'uDDAha: ' pravacanalAghavaM bhavati aho ! amI lubdhaziromaNayaH tapasvinaH, yadevaM stenAhvatAni vastrANi gRhNAnA rAjaviruddhamapi nApekSanta iti / teSuprAyazcitatamAha "mUlamityAdi / svagrAmastene gRhNatAM mUlam, paragrAmastene chedaH, svadezastene SaNmAsA gurukAH, paradezastene catvAro gurukA:, yathAkramaM dUra-dUratara-dUratamastainyadoSatvAditi bhAvaH / tadevaM vyAkhyAtA "itthI purisa" ityAdidvAragAthA ! tadyAkhyAne ca samarthitaM 'kasya' iti pRcchAdvAram / atha 'kimAsIt ? ' iti pRcchAdvAramAha [bhA. 643] evaM pucchAsuddhe, kiM Asi iM tu jaM tu paribhuttaM / kiM hohii tti ahataM, katthA''si apucchaNe lahugA | vR- 'evam' amunA prakAreNa kasyeti pRcchayA zuddhe-nirdoSe nirNIte sati yat 'paribhuktaM' bhuktapUrvaM tat pRcchayate- 'kimidaM vastramAsIt ?' yuSmAkaM kIddazamupayogamAgatavadityarthaH / yat punaH 'ahatam' aparimuktaM tat pRcchayate-kimetad bhaviSyati ? iti / "katthAsi "ttika peDAyA maJjUSAyAmaparasmin vA sthAne idamAsIt ? / tatra yadi peDAyAM tadA kiM pRthivyAdiSu kAyeSu sA peDA pratiSThitA ? apratiSThitA vA? ityAdyupayujya vAcyam / kasyedam ? kimAsIt ? kutrAsIt ? kiM bhaviSyati ? iti 'apracchane' catasRNAmapi pRcchAnAmakaraNe pratyekaM catvAro laghukAH // tatra kimAsId ? iti pRSTe te gRhasthA abhidadhyuH [mA. 644] niJccaniyaMsaNa majjaNa, chaNUsave rAyadArie ceva / suttatthajANaeNaM, caupariyaTTe tao gahaNaM // vR- 'nityanivasanaM' nityopabhogyametadAsIt / 'majjanika' nAma snAnAnantaraM yat paridhIyate dhautavastramityarthaH tadAsIt / tathA kSaNaH- pratiniyataH kaumudI- zakramahAdikaH, utsavaH punaraniyato nAmakaraNa- cUDAkaraNa- pANigrahaNAdikaH; athavA yatra pakkAnnavizeSaH kriyate sa kSaNaH, yatra tu pakvAnnaM vinA'paro bhaktavizeSaH sa utsavaH; kSaNe utsave ca paribhujyate yat tat NotsavikaM tadvA''sIt / tathA rAjA-'mAtya-mahattamAdibhavaneSu gacchadbhiryat paribhujyate tad rAjadvArikaM tadvA''sIt / tatraivamukte 'sUtrArthajJAyakena' gItArthena caturNAM nityanivasanIyAdInAM parivarttAnAM - vastrayugalAnAM samAhArazcatuHparivarttam, tatra yAdRzaM parivarttamekataraM vA vastraM dadAti tAdRze'smin
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 bRhatkalpa-chedasUtram -1 vyApriyamANe sati tato grahaNaM karttavyam / / etadeva bhAvayati[bhA.645] nidhaniyaMsaNiyaM tiya, annAsai pcchkmm-vhnnaaii| asthi vahaMte ghippai, iyaraya phusa-dhoya-pagayAI // vR-yadi gRhastho brUyAt-nityanivasanIyamidamAsIt, tato yadi tasyAparaM nityanivasanIyamastitataH kalpate, yato'nyasya nityanivasanIyasya asati-abhAvepazcAtkarma-vahanAdayo doSA bhavanti / pazcAd-vivakSitavastragrahaNAnantaraM karma-abhinavavastrasya kArApaNaM pazcAtkarma, vahanaM nAmaavyApriyamANaM vastraM yad vahamAnakaM kriyate, AdigrahaNAt krIta-kRta-prAmityAdayo doSAH, ato yadyaparaM nityanivasanIyamasti tadapi yadi vahamAnaM-vyApriyamANaM tadA gRhyate / kutaH ? ityAha-'itarasmina' avahamAne sparzana-dhauta-prakRtAdayo doSAH / iyamatra bhAvanA-yadavahamAnaM tasyopabhogArthamapyakAyenotsparzanaM kuryAt, dhAvanaM vA vidadhyAt, tasya paribhogaprArambhamuddizya prakaraNaM vA kurvIta, AdigrahaNAd dhUpana-vAsanAdIni vA vidadhIta / yata evaM tato'nyasmin vahamAne grahItavyam / / aparibhuktamadhikRtya kimeta bhaviSyati? iti pRSTaH sannevaM brUyAt[bhA.646] hohiiva niyaMsaNiyaM, annAsai gahaNa pcchkmmaaii| atthi nave viu giNhai, tahi tulla pavAhaNAdosA // vR-vAzabdaH paribhuktAdaparibhuktasyapakSAntaradyotakaH / bhaviSyati nityanivasanIyametat' ityabhihite yadyaparaM tAzaM nAsti tato'nyasya tAddazasyAsati grahaNe ta eva pazcAtkarmAdayo doSAH / athAstyanyat tAzaM tataH klpte| tacca tadyapi navamavahamAnakaMtathApi gRhNAti, kutaH? ityAha-tulyAstatrapravAhanAdoSAH / kimuktaM bhavati? -yadi sAdhavo gRhNanti na gRhNanti vAtathApi sa gRhI tayoraparibhuktavastrayorekataramAtmaprayogeNaiva pravAhayiSyati, tataH sAdhUnAM gRhNatAmapi na kazcid doSa iti|| [bhA.647] emeva majjaNAI, pucchAsuddhaM tu sabbao pehe / maNimAI dAiMti va, asiTTe mA sehuvAdAnaM / / vR- 'evameva' yathA nityanivasanIyabhihitaM tathA maJjanika-kSaNotsavika-rAjadvArikANyabhidhAtavyAni |ydaa pRcchayA zuddhamiti nirdhAritaMtadA 'sarvataH samantAt 'prekSeta' nibhaalyet| prekSyamANe ca yadi 'maNyAdikaM' maNi-hiraNya-suvarNAdikaM kiJcidarthajAtamupanibaddhamupalabhyate tadA bhaNyante gRhasthAH, yathA-nirIkSadhvaM samantAdapi vastramidam, yadi nirIkSyamANaistaiH svayameva dRSTaM tadA laSTam, no cettataHsAdhavaH "dAiMti"tti darzayanti-idaM yauSmAkINaM kimpyupnibddhmsti| Aha evamabhidhIyamAne kathamadhikaraNadoSo na bhavati ? iti ucyate- alpIyAnevAyaM doSaH, 'aziSTe' akathitepunaH zaikSasyAvadhAvitukAmasya tadravyamupAdAnaM bhavet, tadgRhItvoavrajedityarthaH; agAriNo vA mahAntamuDDAhaM kuryu, yathA-vastreNa sArddha stenitamasmadravyamebhi zramaNaiH / ata evaM prabhUtataro doSo mA bhUditi kathyate / / upasaMharabAha[bhA.648] evaM tugavidyesuM, AyariyA diti jassa jaM nasthi / samabhAgesu kaesu va, jaharAiNiyA bhave biio|| vR-'evam' uktaprakAreNaiva vastreSugaveSiteSu yathAsambhavaM labdeSu ca gurUNAM samIpamAgamya
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 169 pIThikA - [bhA. 648] yathAvadAlocya ca vastraNi vidhivad darzayati, tata AcAryA yasya sAdhoryad ghanyaM madhyamamutkRSTaM vA vastra nAsti tasmai tad dadatIti prathamaH prakAraH / pazcArdhena dvitIyamAha sameSu tulyeSu bhAgeSu kRteSu, sAdhUnAM saGkhyAmanumAya samAMzatayA vastreSu vibhakteSviti bhAvaH / vAzabdaH prakArAntaradyotane / 'yathAratnAdhikaM' yo yo ratnAdhikastasmai tasmai prathamaM dIyate ityayaM bhaved dvitIyo dAnaprakAra iti / / ukto vastrakalpikaH / samprati pAtramiti pAtrakalpikadvAram, atrApi[bhA. 649] apapatte akahittA, aNahigaya' paricchaNe ya caugurugA / dohi guru tavagurugA, kAlagurU dohi vI lahugA / / vR- iyaM gAthA tathaiva draSTavyA / navaramiha sUtramAcArAntargataM pAtraiSaNAdhyayanam, tatrAprApte yadi pAtrAnayanAya preSayati tadA prAyazcittaM catvAro gurukAH 'dvAbhyAmapi guravaH' tapasA kAlena ca / atha sUtraM prAptaH paraM nAdyApi tasyArtha kathitastadA catvAro laghukAstapasA guravaH / atha kathito'rtha paraM nAdyApi samyagadhigataH tadA'pi catvAro laghukAH kAlena guravaH / athAdhigato'rthaH zraddhAnaviSayIkRtazca paraM nAdyApi parIkSitaH tadA'pi caturlaghavaH tapasA kAlena ca laghukAH / ataH sUtraM pAThayitvA tasyArthaM kathayitvA samyagadhigate zraddhite cArthe pAtrAya parIkSya preSaNIya iti // tacca pAtraM caturvidham, tadyathA [ bhA. 650 ] nAma ThavamA davie, bhAvammi cauvvihaM bhave pAyaM / eso khalu pAyassA, nikkhevo cauvviho hoi // vR- nAmapAtraM sthApanApAtraM dravyapAtraM bhAvapAtramiti caturvidhaM pAtram / eSa khalu pAtrasya nikSepazcaturvido bhavati / / tatra nAma-sthApane sugamatvAdanAddatya dravya-bhAvapAtre pratipAdayati[bhA. 651] davve tivihaM egiMdi-vigala-paMcidiehiM niphannaM / bhAve AyA pattaM, jo sIlaMgANa AhAro // vR-dravyaviSayaM trividhaM pAtram, tadyathA-ekendriyaniSpannaM vikalendriyaniSpannaM paJcendriyaniSpannaM c| ekendriyaniSpannamalAbukAdi, vikalendriyaniSpannaM zukti-zaGkhAdi, paJcendriyaniSpannaM kutupadanta-zRGgapAtrAdi / 'bhAve' bhAvaviSayaM pAtramAtmA / kiM sarva eva ? na ityAha- yaH pUrvoktAnAm aSTAdazasahasrasaGkhyAnAM zIlAGgAnAm 'AdhAraH' AzyaH sa AtmA sAdhUnAM sambandhI bhAvapAtramucyate, '"pAtraMbhAjanamAdhAraH" iti paryAyavacanatvAt / atra punarbhAvapAtropayoginA dravyapAtreNAdhikAraH / / tadapi trividham [bhA. 652] lAuya dAruya maTTiya, tivihaM ukkosa majjhima jahannaM / ekkkaM puNa tivihaM, ahAgaDa'ppaM- saparikammaM // vR- alAbumayaM dArumayaM mRttikAmayam / punarekaikaM trividham-utkRSTaM madhyamaM jaghanyaM ca / utkRSTaM pratigrahaH, madhyamaM mAtrakam, jaghanyaM TopparikAdi / ekaikaM punastrIdhA-yathAkRtamalpaparikarma * saparikarma ca // atra vaiparItyakaraNe prAyazcittamAha [bhA. 653 ] voccatthe caulahuA, ANAi virAdhanAya duvihA u / cheyaNa-bheyaNakarage, jA jahi ArovaNA bhaNiyA / /
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 bRhatkalpa-chedasUtram .1. vR-viparyastena grahaNe karaNe vA caturlaghukAH, upalakSaNatvAd laghumAsa-rAtrindivapaJcake api / idamuktaM bhavati-utkRSTasya yathAkRtasya pAtrasyotpAdanAya nirgatastasya yogamakRtvA'lpaparikarmotkRSTameva gRhNAti caturlaghu, saparikarma vA prathamata eva gRhNAti caturlaghu; yadA yathAkRtaM yogekRte'pinalabhyatetadA'lpaparakarmagaveSaNIyam, tasyotpAdanAya nirgataH prathamata evasaparikarma gRhNAti caturlaghu, iti trINi caturladhukAni; evaM madhyamasyApi triSu sthAneSu trINi mAsikAni; jaghanyasya sthAnakatraye'pi trINi rAtrindivapaJcakAni / yathA yathAkRtAdiviparyastagrahaNe praayshcittmuktNtthotkRssttaadiinaampiprsprNviprystgrhnnepraayshcittmvsaatvym| tadyathA-utkRSTasya pratigrahasyArthAya nirgato madhyamaM mAtrakaM gRhNAtimAsikam, jaghanyaM TopparikAdi gRhNAtipaJcakam madhyamasya nirgata utkRSTaM gRhNAti mAsikam / tadevaM viparyastagrahaNe prAyazcittamuktam, samprati viparyastakaraNe'bhidhIyate-utkRSTaM bhaGakatvA madhyamaM karoti mAsikam, jaghanyaM karoti paJcakam; madhyame saMyojyotkRSTaM bhaktvA madhyamaM karoti mAsikam, jaghanyaM karoti paJcakam: madhyame saMyojyotkRSTaM karoti caturlaghu, tadeva bhaktvA jaghanyaM karoti paJcakam; madhyame saMyojyotkRSTaM karoti caturlaghu, tadeva bhaktvA jaghanyaM karoti paJcakam; jaghanye saMyojyotkRSTaM karoti caturlaghu, madhyamaM karoti mAsikam; AjJAdayazca dossaaH| virAdhanA ca dvividhA-saMyame Atmani ca / tathA cAha-pAtrasya cchedanaM bhedanaM vA kurvata AtmavirAdhanA paritApa-mahAduHkhAdikA, saMyamavirAdhanA tutadgatA ghuNAdayo vinaashmshnuvte| tatoyA 'yasyAM saMyamavirAdhanAyAmAtmavirAdhanAyAMvAAropaNAbhaNitA saatsyaambhidhaatvyaa| tatrAtmavirAdhanAyAM sAmAnyatazcaturguru, saMyamavirAdhanAyAM "chakkAya causu lahugA" ityAdikA kAyaniSpanA / yataevaM tato navidheyaM viparyastakaraNam ||athktibhiH pratimAbhi pAtraM gaveSaNIyam ? ucyate[bhA.654] uddisiya peha saMgaya, ujjhiyadhamme cautthae hoi / sabve jahanna ekko, ussaggAI jayaM pucche / / vR-uddiSTapAtraM prekSApAtraMsaGgatikapAtramujjhitadharmakaMcacaturtham iti catasra pAtragaveSaNAyAM pratimAH / gacchavAsinaH pratimAcatuSTayenApi pAtraM gRhNanti, jinakalpikAnAmadhastanAbhyAM dvAbhyAmagrahaNamuparitanayoIyorekatarasyAmabhigrahaH / atha granthagauravamayAdatidizannAha-"savve jahanna eko"tti "yada yasya nAsti vastra ityArabhya sarvevA gItArthA mizrA vA jaghanyata eko gItArtha" itiparyantaM yathA vastraviSayebhAvitaMtathA pAtre'pisarvaM tadavasthamevabhAvanIyama, navaraMpAtrAbhilApaH kartavyaH / "ussaggAi"tikAyotsargAdikaM "AvAsasohiakhalaMta samaga ussagga0" ityAdigAthoktaM saprAyazcittaM tathaiva vaktavyam / "jayaM pucche"ti yatamAnaH pUrvoktAM yatanAM kurvan pRcchet / kimuktaM bhavati ? zrAvakeSu nAvabhASitavyam, kiM tarhi ? bhAvitakuleSu, tatrApi pAtre darzita 'kasyedam? kimAsIt ? kva cA''sIt ? kiM bhaviSyati?' iti pRcchAcatuSTayaM tathaiva krtvym| kiMbahunA ? ya eva vastrasya vidhiH "evaM tu gaviDesuM, AyariyA diti jassa jaM natthi / samabhAgesu kaesuva, jaharAyaNiyA bhave biio // "
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 654 ] 171 iti paryantaH prAyaH sa eva pAtrasyApi draSTavayaH / yastu vizeSaH sa upariSTAd darzayiSyate // samprati pratimAcatuSkaM vibhAvayiSurAha bhA. ( 655 ] uddi tigegayaraM, pehA puna du erisaM bhaNai / doheyaraM saMga, vAhayaI vAraeNaM tu // vR-trikasya jaghanyAditrayasyaikataraM yad gurusamakSaM pratijJAtaM tadeva yAcyamAnamuddiSTapAtramiti prathamA / prekSApAtraM punaH 'dRSTvA' avalokya yad 'IzaM mama prayaccha' iti bhaNati tat prekSApUrvakaM yAcyamAnatvAt prekSApAtaramiti dvitIyA / atha tRtIyA-tasyAzca svarUpamAcArAGge dvitIyazrutaskandhe SaSThAdhyayane prathamoddezake itthamabhihitam ahAvarA taccA paDimA se bhikkhU vA bhikkhuNI vA se jaM puna pAyaM jANejjA, taM jahA - saMgaiyaM vA vejayaMtiyaM vA / atha kimidaM saGgatikam ? kiMvA vaijayantikam? ityAha- "doNhegayaramityAdi / iha kasyacigAriNo dve pAtre, sa ca tayorekataraM dine dine vArakeNa vAhayati, tatra yasmin divase yad vAhyate tat saGgatikamabhidhIyate, itarad vaijayantikam / tayorekataraM yadabhigrahavizeSeNa gaveSyate sA tRtIyA pratimA || caturthI pratipAdayati [bhA. 656 ] davvAi davva hInAhiyaM tu amugaM ca me na ghettavvaM / dohi vi bhAvanisiddhaM, tamujjhiobhaTTha'NobhaGkaM // vR- ujjhitaM caturdhA, dravya kSetra -kAla- bhAvojjhitabhedAt / tatra dravyojjhitaM yathAkenacidagAriNA pratijJAtam 'iyapramANAddhInAdhikaMpAtramamukaM vA kamaDhaka pratigrahAdikaM mayA na grahItavyam' tadeva kenacidupanItam, tataH prAguktayuktyA dvAbhyAmapi bhAvato nisRSTaM tad avabhASitamanavabhASitaM vA dIyamAnaM dravyojjhitam | kSetrojjhitamAha [ bhA. 657 ] amuiccagaM na dhAre, uvanIyaM taM ca keNaI tassa / jaM vujhe bharahAI, sadesa bahupAyadese vA // vR- amukadezodbhavaM pAtraM na dhArayAmi, tadeva ca kenacidupanItam, tad ubhAbhyAmapi pUrvoktahetoH parityaktaM kSetrojjhitam / yadvA pAtramujjheyuH 'bharatAdayaH ' bharataH naTaH, AdizabdAt cAraNAdiparigrahaH, svadezaM gatAH santo bahupAtradeze vA tadapi kSetrojjhitam // kAlojjhitamAha[ bhA. 658 ] dagadoddhigAi jaM puvvakAla juggaM tadannahi ujjhe / hohi va essakAle, ajoggayaNaNAgayaM ujjhe / / vR-doddhigaM tumbakam, ekasya jalasya yad mriyate tumbakaM tad dakatumbakam, AdizabdAt takratumbakAdi ca yat pUrvasmin grISmAdau kAle yogyaM tad 'anyasmin' varSAkAlAdAvujjhet, bhaviSyati vA eSyati kAle' yogyam ato'nAgatameva yadujjhet, tadetadubhayathA'pi kAlojjhitaM jJAtavyam // bhAvojjhitamAha [bhA. 659 ] laddhUNa annapAeSa porANe so u dei annassa / so vi anicchai tAI, bhAvujjhiya evamAIyaM // vR- labdhvA anyAni-abinavAni pAtrANi purANAni sa gRhI anyasya kasyacid dadAti so'pi ca " tAni dIyamAnAnyapi yadA necchati tadA evamAdikaM bhAvojjhitaM draSTavyam //
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 bRhatkalpa-chedasUtram -1. uktAzcatasro'pi pratimAH / atha pAtrasyaiva vizeSavidhiM bibhaNiSurAha[bhA.660] obhAsaNA ya pucchA, diTe rikke muhe vahaMte y| saMsaTTe ukkhitte, sukke apagAse daNaM / / vR- pAtrasyotpAdanAyAmavabhASaNaM kartavyam / tatra "pucchatti ziSyaH pRcchati-kiM dRSTaM pAtraM prazasyam? utAddaSTam ? ; evaM riktamariktavAkRtamukhamakRtamukhaM vA vahamAnakamavahamAnakaM vAsaMsRSTamasaMsRSTaM vA utkSiptaM nikSiptaM vA zuSkamAI vAprakAzamukhamaprakAzamukhaM vA ityaSTau pRcchaaH| AsAM nirvacanaM svayameva sUrirabhidhAsyati / tathA "dalUNaM"ti 'dRSTvA cakSuSA nirIkSya pAtraM yadi nirdoSaM tadA gRhNAti // athainAmeva gAthAM vivarISuH prathamadvitIyapRcchayorekagAthayA parihAramAha[bhA.661] diTThamadiDhe diTuM, khamataramiyare na dissae kaayaa| dahimAIhi arikaM, varaMtu iyare siyA pANA / / vR-dRSTA-'dRSTayoH pAtrayormadhye dRSTaM kSamataram, kSamazabda iha yuktArtha, tatazca kSamataramaSTAdatizayena grahItuM yuktam / kutaH ? ityAha-'itarasmin' addaSTe "na dIsae'"tti prAkRtatvAdekavacanam na dRzyante 'kAyAH pRthivyAdayaH / tathA dadhyAdibhiriti AdigrahaNAd modakAdiparigrahaH taiH 'arikta' pUrNavaram, 'itarasmin' rikte 'syu' bhaveyuH kadAcit 'prANAH' kunthuprabhRtayo jIvAH / yadi punarna tatra prANasambhavastadA tadapi samyagupayujya gRhNatAM na dossH| atha kRtamukhA-'kRtamukhayoH kiM kRtamukhaM grAhyam ? utAkRtamukham ? ucyate[bhA.662] akayamuhe duppassA, bIyAI cheyaNAi dosA vA / ____ kuMthUmAdavahaMte, phAsuvahaMtaM ao dhannaM / / vR-akRtamukhe bhAjane 'durdarzA' duHpratyupekSA bIjAdayojIvAH, tatra bIjAni tadudbhavAni, AdizabdAt trasAdiparigrahaH, chedana-bhedanAdayo vA doSAstatra bhaveyuH, yata evaM tato akRtamukhaM pariharttavyam / atha vahamAnakA-'vahamAnakayoH katarat zreSTham ? ityAha-kunthvAdayaH sattvA avahamAnake prAyaH sambhavanti / atha prAzukena vastrAdinA vahamAnaka-vyApriyamANaM yat yat pAtraM dhanAya hitamiti 'dhanyaM saMyamadhanopakArakamityarthaH ||ath saMsRSTAdi pRcchAtrayaM pratividhatte[bhA.663] emeva ya saMsahUM, phAsua aphphAsueNa paDikuTuM / ukkhittaM ca khamataraM, jaMcollaM phAsudavveNaM // vR-'evameva' yathA vahamAnakaMtathA sNsRssttmpi|ytpraashuken bhaktAdinAsaMsRSTaM-kharaNTitaM tat prazasyam, aprAzukena punaH saMsRSTaM 'pratikruSTaM' niSiddham / utkSipta-nikSiptayormadhye yad AtmaprayogeNaiva gRhiNA pAtramukSiptaM tad nikSiptAt 'kSamataraM yuktataram / yaccAI prAzukadravyeNa takrAdinA tatpAtraM zreyaH,arthAdApannam-aprAzukeNArdra prihaarym|| atha kiM prakAzamukhaMgRhyatAm? aprakAzamukhaM vA? ucyate [bhA.664/1] jaM hoi pagAsamuhaM, joggayaraM taMtu appgaasaao| vR-yadbhavati prakAzamukhaMtattu yogyataraM' saMyamA-''tmavirAdhanAyA abhAvA vizeSeNa yogyam 'aprakAzAd' aprakAzamukhabhAjanAt / itthaM pAtrasya prazasyA-'prazasyarUpatAmupavarNya
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ -pIThikA - [bhA. 664] tasyaiva vidhizeSamabhidhAtumupakramate 173 [ bhA. 664 / 2] tasa - bIyAi adahUM, iM tu jayaNaM puNo kuNai // vR- "tasa- bIyAi" ityAdi pazcArdham / tat pAtraM cakSuSA pratyupekSya yadi trasa -bIjAdikaM jantu jAtaM kiJcid na pazyati tadA tad adRSTavA 'imAM' vakSyamANAM yatanAM punaH karoti // tAmevAha[bhA. 665 ] omaMtha pANamAI, pucchA mUlaguNa uttaraguNe ya / tiTThANe tikkhutto, saddho sasiNiddhamAIsu / / bR- "omaMtha" tti tat pAtramavAGmukhaM kRtvA trINi sthAnAni samAhRtAni tristhAnaMmaNibandhahastatala-bhUmikAlakSaNam tatra 'trikRtvaH ' trIn vArAn pratyekaM prasphoTayet / tataH prANAHtrasAH tAn AdizabdAd jIvAdIni vA dRSTvA na gRhNAti / "pucchA mUlaguNa uttaraguNe yatti ziSyaH pRcchati ke mUlaguNAH ? tti yatrApkAyaH prakSipyamANa AsIt tadadhunA'panItAkAyatayA kadAcit sandhiM bhavet, tacca yadi trikRtvaH prasphoTanAdividhiM kurvatA na paribhAvitaM tathApi zrutajJAnaprAmANyabalena zuddhaH, AdizabdAd bIjakAyaparigrahaH // etadeva bhAvayati[bhA. 666] dAhiNakareNa koNaM, ghettuttANeNa vAmamaNibaMdhe / khoDei tinni vAre, tinni tale tinni bhUmIe // vR-dakSiNena kareNottAnena pAtrasya 'koNaM' karNaM gRhItvA pAtramavAGmukhaM kRtvA vAmahastasya maNibandhe trIn vArAn prasphoTayati, tatastrIn vArAn hastatale, trIn bhUmikAyAmiti / [bhA. 667] tasa - bIyAi va diTThe, na giNhaI giNhaI u ahiDe / gahaNammi u parisuddhe, kappai diTThehi vi bahUhiM / / vR- navakRtvaH prasphoTite sati tsa - bIjAdijantujAtaM yadi dRSTaM tadA na gRhNAti, athAdhSTaM tato gRhNAti / atha mahatA'pi prayalena pratyupekSyamANAni tadA bIjAdIni santyapi zuSiratvAnna ddaSTAni tataH ko vidhi ? ityAha-kalpate bahubhirapi bIjAdibhi pazcAdda vairiti / kimuktaM bhavati ? - tat pAtramaprAzukamiti matvA na bhUyo'gAriNaH pratyarpyate, na vA pariSThApyate zrutaprAmANyena gRhItatvAt; kintvekAnte bahuprAzuke pradeze tAni bIjAni yatanayA pariSThApayet // atha 'pucchA mUlaguNa uttaraguNe" tti asya nirvacanamAha [bhA. 668 ] muhakaraNaM mUlaguNA, pAe nikkoraNaM ca iare u / gurugA gurugA lahugA, visesiyA carimae suddho // vR- pAtrasya yad mukhakaraNaM tad mUlaguNAH / yat punarmukhakaraNAnantaraM tadabhyantaravartino girasyotkiraNaM tad nikkoraNamityabhidhIyate tad 'itare' uttaraguNAH / atra caturbhaGgI-saMyatArthaM kRtamukhaM saMyatArthameva ghotkIrNamiti prathamo bhaGgaH, saMyatArthaM kRtamukhaM svArthamutkIrNamiti dvitIyaH, svArthaM kRtamukhaM saMyatArthamutkIrNamiti tRtIyaH, svArthaM kRtamukhaM svArthamevotkIrNamiti caturtha / atra triSubhaGgeSu prAyazcittam, tadyathA-prathame bhaGge catvAro gurukAstapasA kAlena ca guravaH, dvitIye'pi caturgurukAstapasA guravaH kAlena laghavaH, tRtIye caturlaghukAH kAlena guravaH tapasA laghavaH / 'carame ' caturthe bhaGge zuddhaH, ubhayasyApi svArthatvAditi / / vyAkhyAtaH pAtrakalpikaH, athAvagrahakalpikaH prarUpyate / tatrApi "appatte akahittA" ityAdigAthA tathaiva draSTavyA / navaraM sUtramatra AcAradvitIya
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 bRhatkalpa-chedasUtram -1zrutaskandhasya saptamam avagrahapratimAnAmakamadhyayanam / atha katividho'yamavagrahaH ? ucyate[bhA.669] deviMda-rAya-gahavaiuggaho sAgArie asAhammI / paMcavihammi pavie, nAyavyo jo jahiM kamai // vR- devendraH-zakra IzAno vA, sa yAvataH kSetrasya prabhavati tAvAn devendrAvagrahaH / rAjAcakravartiprabhRtiko maharddhikaH pRthvIpati, sa yAvataH SaTkhaNDabharatAdeH kSetrasya prabhutvamanubhavati tAvAnAjAvagrahaH |gRhpti-saamaanymnnddlaadhipti, tasyApyAdhipatyaviSayabhUtaM yadbhUmikhaNDa sagRhapatyavagrahaHsAgArika:-zayyAtaraH, tasya sattAyAMyad gRha-pATakAdikaM sa saagaarikaavgrhH| sAdharmikAH-samAnadharmANaH sAdhavaH, teSAM sambandhi sakrozayojanAdikaM yad AbhAvyaM kSetraM sa sAdharmikAvagrahaH / eSa ca paJcavidho'vagrahaH / etasmin paJcavidhe'vagrahe vakSyamANabhedaiH prarUpite sati jJAtavyo vidhirityupskaarH| yaH yatra devendrAdau 'kramate' avatarati satatrAvatAraNIya iti saGgahagAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva vivarISuramISAM paJcAnAM madhye kaH kasmAd balIyAn ? iti jijJAsAyAM tAvadidamAha[mA.670] heDillA uvarillehi bAhiyA na u lahaMti pAhannaM / puvvANunA'bhinavaM, ca causu bhaya pacchime'minavA / / vR-'adhastanAH' devendrAvagrahAdayaH 'uparitanaiH' rAjAvagrahAdibhiryathAkramaMbAdhitAH, ata eva natu' naiva labhante 'prAdhAnyam' uttamatvam / kimuktaM bhavati ?-rAjAvagrahe rAjaiva prabhavatina devendraH, tato devendreNAnujJAte'pyavagrahe yadi rAjA nAnujAnate tadA na kalpate tadavagrahe sthAtum; athAnumataM gRhapatinA svabhUmikhaNDe'vasthAnaM paraM na sAgArikeNa svAvagrahe, tato'pi na kalpate vastum athAnujJAtaH sAgArikeNa svAvagrahaH paraM na sAdharmikaiH, tathApi na kalpate iti; evamuparitanairadhastanA bAdhyante / tathA pUrvAmanujJAmabhinavAM ca caturvavagraheSu 'bhaja' vikalpaya, keSAJcit sAdhUnAM pUrvAnujJA tadapareSAmabhinaveti bhajanA kAryetyarthaH / atha keyaM pUrvAnujJA? kA vA'bhinavAnujJA? iti, ucyate-iha yo'vagrahaH purAtanasAdhubhiranujJApitaH sa yat pAzcAtyairevameva paribhujyate na bhUyo'nujJApyatesA pUrvAnujJA / yathA-cirantanasAdhubhirdevendro yadavagrahamanujJApitaH saiva pUrvAnujJA sAmpratakAlInasAdhUnAmapyanuvartate na punarbhUyo'pyanujJApyate / abhinavAnujJAnAma yadA kilAnyo devendraH samutpadyate tadA tatkAlavartibhi sAdhubhiryadasAvabhinavotpannatayA'vagrahamanujJApyate sA teSAMsAdhUnAmabhinavAnujJA tadanyeSAMtupUrvAnujJaiva / rAjAvagraha'pi yo yadA cakravartI samutpadyate sa tatkAlavartibhi sAdhubhiryadanujJApyate sA teSAmabhinavAnujJA, tadapareSAM pUrvAnujJA / evaM zeSanRpati-gRhapatInAmapi pUrvA-'bhinavAnujJe bhAvanIye / sAgAriko'pi prathamata upAgataH sAdhubhiryadupAzrayamanujJApyate sA teSAmabhinavAnujJA / teSu sAdhuSu tatra sthiteSu yadanye sAdhavaH samAgatya tadanujJApitamavagrahaM paribhuJjate sA pUrvAnujJA / tadevaM caturbavagraheSu pUrvA-'bhinavAnujJayojanA bhAvitA / tathA pazcime sAdharmikAvagrahe'bhinavAnujJaiva bhavatina pUrvAnujJA / tathAhi-yo yadA'vagrahArthaM sAdharmikamupasampadyate sa sarvo'pi tadAnIM tamanujJApyaivAvatiSThate nAnyathetyabhinavAnujJaivaikA / / athAmISAM paJcAnAmapi bhedAnAha [mA.671] dabbAI ekkeko, cauhA kittaM tu tattha paahnne|
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 671] 175 tatyeva ya je davvA, kAlo bhAvo asAmitte / / vR-ekaiko'vagrahazcaturddhA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca / tatra prathamataH kSetrAvagrahaH prarUpyate / kuto hetoH? iti ced ucyate-'kSetraMtu' kSetraM punaH tatra' teSu dravyAdiSumadhye prAdhAnye vartate, ihAvagrahasya pralapyamANatvAttasyaca tattvataH zakrAdikSetrarUpatayA'bhidhIyamAnatvAditi bhAvaH / yatazca tatraivaca kSetreyAni dravyANi yazcakAlo bhAvazca eteSAMtrayANAmapi kSetramAdhArabhUtaM svAmitve vartate, kSetrasyaiva sambandhitvAt teSAm / tasmiMzca prathamaM prarUpite dravyAdayastadantargatAH prarUpitA eva bhavantIti // prathamataH kSetrAvagrahaM prarUpayati[bhA.672] puvvAvarAyayA khalu, seDhI logassa majjhayAmma / ___ jA kuNai duhA logaM, dAhiNa taha uttaraddhaM ca / / vR- iha sarvasyApi lokasya 'madhyakAre' madhyabhAge mandarasya parvatasyopari 'zreNi' AkAzapradezapaGkirekaprAdezikI pUrvAparayordizorAyatA-pradIrdhAsamasti, 'yA' zreNirlokamekarUpamapi dvidhA kroti| tadyathA-dakSiNalokArddhamuttaralokArddha c| tatradakSiNalokArddhasya zakraH prabhutvanubhavati, uttaralokArddhasya punarIzAnakalpanAyakaH / tathA dakSiNalokAr3e yAnyAvalikApraviSTAni puSpAvakIrNAni vA vimAnAni tAni zakrasyaivA''bhAvyAni, yAni punaruttarArddha tAni sarvANyapi dvitiiyklpaadhipteH|| atha yAni madhyamazreNyAM tAni kasyA''bhavanti? ityAha[bhA.673] sAdhAraNa AvaliyA, majjhammi avaddhacaMdakappANaM / addhaMca parakkhitte, tesiM addhaM ca sakkhitte / vR- 'apArddhacandrakalpayoH' arddhacandrAkArayoH saudharmezAnakalpayoH pUrvA-'parAyatAyAM madhyamazreNyAM yA vimAnAnAmAvalikA sA sAdhAraNA zakrezAnayoH / kimuktaM bhavati ?-tasyAM madhyamazreNyAMpUrvasyAmaparasyAM ca dizitrayodazasvapi prastaTeSu yAni vimAnAni tAni kAnicit zakrasya kAnicidIzAnasyA''bhAvyAni / tatra yAni vRttAkArANi tAni sarvANyapi zakrasyaiva, yAni punastryasrANi caturasrANi vA tAnyekaM zakrasyaikamIzAnasyetyevamubhayorapi sAdhAraNAni / tathA coktam je dakkhiNeNa iMdA, dAhiNao AvalI bhave tesiM / je puna uttaraiMdA, uttarao AvalI tasiM / / pubveNa pacchimeNa ya, je vaTTA te vidAhiNallassa / taMsa cauraMsagA puna, sAmanA hu~ti doNhaM pi / / teSAM ca madhyamazreNigatAnAM vimAnAnAmarddha 'svakSetre' svasvakalpasImani pratiSThitam, tadaparamarddhaM 'parakSetre' aparakalpasImanIti / / atha zakramuddizya kSetrAvagrahapramANamAha[bhA.674] seDhIi dAhiNeNaM, jA logo uDDa mo skvimaannaa| __ heTThA vi ya logaMto, khittaM sohamparAyassa / / vR. 'saudharmarAjasya' saudharmakalpAdhipatestAvat kSetramAdhipatyaviSayabhUtam-tiryagdizamadhikRtya 'zreNyAH'pUrvoktAyAH 'dakSiNena' dakSiNasyAM dizi yAvad lokaH' iti tiryaglokaparyantaH,
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 bRhatkalpa-chedasUtram -1 UrdhvadizamAzritya 'mo' pAdapUraNe yAvat svavimAnAni stUpa-dhvajakalitAni, adhodizamuddizya yAvadadhastano lokAnta iti ||bhaavito devendrakSetrAvagrahaH / samprati cakriNaH kSetrAvagrahamAha[bhA.675] saragoyaro atiriyaM, bAvattarijoyaNAI uI tu| ahalogagAma-adhamAi heTTao cakkiNo khittaM // vR-yAvat zarasya-bANasya gocaraH-viSayastAvat cakriNastiryak kSetram / idamuktaM bhavaticakravartI digvijayayAtrAM kurvan mAgadhAdiSu tIrtheSu yaM nAmAGkitaM bANaM nisRjatisa pUrva-dakSiNA'parasamudreSu dvAdazayojanAntaM yAvad gacchati, etAvadantazcakriNastiryagavagrahaH / sa eva bANaH kSudrahimavatkumAradevasAdhanArthaM cakriNava nisRSTa UrdhvaM dvAsaptAtiyojanAni yAvad gacchati tAvAnUrdhamavagrahaH / adhaH punaradholokagrAmAH, tathA adhA-gartA, AdizabdAdvApI-kUpa-bhUmigRhAdiparigrahaH / iyamatra bhAvanA-jambUdvIpApAravidehavarttinalinAvatI-vaprAbhidhAnavijayayugalasamudbhavA yojanasahasradvedhAH samayaprasiddhA ye'dholokagrAmAsteSu ye cakravartinaH samutpadyante teSAMta evAdhaH kSetrAvagrahaH, tadapareSAMtugata-kUpa-bhUmigRhAdikamiti ||prruupitoraajnyH kssetraavgrhH| atha gRhapati-sAgArikayostamAha[bhA.676] gahavaiNo AhAro, cauddisiM sAriyassa gharavagaDA / heTThA adhA-'gaDAI, urdu giri-gehadhaya-rukkhA / / vR-'gRhapateH' maNDalezvarasya yAvAn 'AdhAraH' viSayaH prabhutvaviSayabhUtazcatasRSu dikSu tAvAnasyotkRSTastiryagavagrahaH / 'sAgArikasya' zayyatarasya 'gRhavagaDA' gRhavRtiparikSepa utkRSTastiryagavagrahaH / dvayorapicAdhastAd 'adhA-'gaDAdayaH' adhA-gartA hRdovA, agaDa:-kUpaH, AdizabdAd vApyAdayaH; urdhva 'giri-gehadhvaja-vRkSAH' girayaH-parvatAH, gRhadhvajAH-gRhopari varttinyaH patAkAH, vRkSAH-sahakArAdayaH / sAdharmikANAM tu kSetrAvagraha utkRSTaH kuto'pi hetoratra noktaH, paraM bRhadbhASye itthamabhihitaH khittoggaho sakosa, joyaNa sAhammiyANa bodhavvaM / chaddisijA egadisiM, ujANaM vA maDaMbAI / / maDambAdau udyAnaMyAvadutkRSTaH kSetrAvagrahaH / shesssugmm|| athajadhanyamabhidhAtukAma Aha[bhA.677] ajahannamaNukkoso, paDhamo jo Avi cakkavaTTINaM / sesaniva rohagAisu, jahannao gahavaINaM ca // vR-'prathamaH' davendrAvagraha 'ajaghanyotkRSTaH' najaghanyona vAutkRSTaH kintUbhayavivakSArahitaH, sarvadaivaikarUpatvAt / yazcApyavagrahaH cakravartinAM sambandhI so'pyajaghanyotkRSTaH, srvckrvrtinaamaadhiptysyaikruuptvaat| zeSanRpANAM cakravarttivyatiriktAnAMnRpatInAM gRhapatInAMcarodhakAdiSu jaghanyaH kSetrAvagraho draSTavyaH / rodhanaM rodhakaH-paracakreNa nAgarAderveSTanam, AdizabdAdanyasyApyevaMvidhaviDvarasya parigrahaH / iyamatra bhAvanA-ko'pi balavAn rAjA maNDalezvaro vA kasyApyalapabalasya narapatergRhapatervA bAhyanIvRtamAtmAtkRtya yadA tadIyaM nagarAdi nirudhyAvatiSThate tadA tasya tAvAn nagarAdimAtrako jaghanyaH kSetrAvagrahaH / / [bhA.678] nagarAi niruddha dhare, jA yA'NunnA u ducarima jhnno|
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 678 177 jhoso cha,aniyao, acakimAIcauNaha piH|| vR-'dvau caramau' sAgArakra-sAdharmiko tayoravaMjakSayaHkSetrAvagrayo magarAdI kenacidrAjJA niruddha bAhirikAvAstavyajanairabhyantarataH pravizabhi zayyAtaragRhaM sAdharmikopAzcayo vA yadA preryate tadA yA kAcit teSAmanujJA; yathA etAvati pradezeyuSmAbhisthAtavyam etAvatya smAbhiriti sa jaghanyaH kSetrAvagrahaH / utkRSTaH putasvagrahaH aniyataH, kasyApyalpIyAn kasyApi bhUyAniti bhAvaH keSAm ? ityAha-acanayAdIlAM caturNAmapi, yazcakrI na bhavati kintu sAmAnyapArthivaH sa naJaH paryudAsapratiSedhatayA tatsAzanahakatvodacakrI bhaNyate, AdizabdAd gRhapatyAdayo gRhynte|| atha sAgArikAvagrahasya vizeSata upayogitvAd vidhimAha[bhA.679]. ANunAe vi.savyammI; uggahe gharasAmiNA / lahA visImaM chiMdaMti, sAhU tppiykaarinno|| vR-'gRhasvAminA zayyAtareppa bhAjanathAvana kAyikpAdivyutsarjana-svAdhyAyadhyAnAdikaM yatra yatra bhavatAM rocate tatra tatraH kuruta' ityevaM yadyapi sarvo'pyavagraho'nujJAtastathApi sAdhavaH tasya-sAgArikasva priyakAriNaH-samAdhividhitsavaH sImAH mayadi chindanti' nirdhArayanti, vyavasthA sthaapyntiityrthH| tAmeva sImAmabhidhatte[bhA:680]jhANaTTayAbhAyaNadhovaNAI doNha'TThayA acchnnheugNdh| miuggaha.yeva ahiTThayaMte; mA so va anova karena-manuM / vR-dhyAnArthaM bhAjanadhAvanAdhartha dvayouccAra-prazravaNayorathAvaH "acchaNati upavizyAvasthAlaM taddhetukaM ca-tannimitakaM milAvagrahameva primitmevaavgrhmdhitisstthnti|kimuktN bhavati? sAdhyo vyavasthA sthApayanti zavAsaramAmanvaya brughate-zrAvaka ! vayamiyati pradeze dhyAnamadhyAsiSyAmahenetaH param, agrabhAjanAnidhAviSpAmonAnyatra, yadi nAmaglAnAderAtrAkuccArasambhavo bhavet tato'tra pariSThApayiSyate, atra punaH kAyikI vyutsRjiSyate; iha punaH sAdhavo bhAjanaraJjanAdikaMkurvantaH kiyatImapi velAmAsiSyante evaM vyvsthaapymitmevaavgrhmdhitisstthnti| kutaH ? ityAha-mA savA lAgArikaH 'anyo vA' tadIyo vayasya-svajanAdi sabAla vRddhAkulena gacchenAtiprAcuyeNA''krAnte kAyikyAdinA vAvinAzite'vagrahe 'manyum' aprItikaM kuryAt / apica tathA sAdhubhirapramattaistatra sthAtavyaM yatA zayyAtarazcintayet-aho! nibhRtasvabhAvA amI munayaH, yadetAvanto'pi santaH svasamayoditamAcAramAcaranto'pi parasparaM vikathAdikamakurvanto nivyApArA iva lakSyante, tatsarvathA kRtArtho'syahamamISAM bhagavatAM zayyAyAHpradAnena, tIrNaprAyo mayA'yamapAro'pi saMsArapArAvAra iti / / prarUpitaH kSetrAvagrahaH / samprati dravyAkgrahamAha [bhA.681] ceyaNamacitta mIsaga davyA khalu uggahesu eesu| ..... ...... jo jena pariggahio, so dabbe uggahI hoi // ... vR-'eteSu' devendrAdhavagraheSu yAni cetanAni' stra-puruSAdIni acittAni vastra-pAtrAdIni 'mizrANi' sabhANDopakaraNastra-puruSAdIni yAni dvayANi saH 'dravye' dravyaviSayo'vagrahaH / kathambhUtaH ? ityAha-yo yena zakrAdinA parigRhItaH sa tasya sambandhI dravyAvagrahaH / kimuktaM [18|22]
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 bRhatkalpa-chedasUtram -1 bhavati?-devendrAvagrahakSetre yAni sacittA-'citta-mizrANi dravyANi tAnisaNyapi devendrdrvyaavgrhH| evaM rAjAvagrahAdiSvapi bhAvanA kAryA // ukto dravyAvagrahaH, atha kAlAvagrahamAha[bhA.682] do sAgarA u paDhamo, cakkI satta saya puva culsiiii| sesanivammi muhuttaM, jahannamukkosae bhayaNA / / kR'prathamaH devendrAvagrahaH sadvesAgaropameyAvadbhavati, shkrsydvisaagropmsthitiktvaat| 'cakrI' cakravartyavagraho jaghanyataH sapta varSazatAni brahmadattavat, utkarSataH punazcaturazItipUrvazatasahasrANi bharatacakravartivat / tathA ca cUrNiH- cakkavaTTiuggahojahanneNaM sattavAsasayA baMbhadattassa, ukkosennNcuraasiiipubbsyshssaaiNbhrhss||atrprH prAha-nanubrahmadattaHkumAratAyAmaSTAviMzatiM mANDalikatveSaTpaJcAzataMdigvijayeSoDazavarSANyativAhyaSaD varSazatyevacakravartipadavImanubabhUva, bharato'pi saptasaptatipUrvalakSANi kumArabhAvamanubhUya varSasahasraM mANDalikatvamanupAlya SaSTivarSasahasrANi vijayayAtrAyAM vyatItya tataH kiJcid nyUnAni SaT pUrvalakSANi sArvabhaumazriyaM bubhuje, tataH kathamanayoH sapta varSazatAni caturazItipUrvalakSANi ca yathAkramaM cakravartyavagrahaH pratipAdyamAno navirudhyate? naiSa doSaH, ihayogyatAmaGgIkRtya bharatAdayo janmata eva cakravartino mantavyAH, yata utpatramAtra eva cakravartini tadIyatathAvidhAdbhutabhAgyasambhAra-samAvarjitAstadAbhAvyakSetranivAsidevatAH utpanno'yaMsakalamahIvalayasvAmI' iti pramodabhAjastadAnukUlyavRttayastajjayAmilASiNyastattatpratyanIkaprayuktapratyUhApahArAya pravartanta iti samIcInameva yathoktamavagrahakAlamAnam anyathAvA bhushrutairupyujynirvcniiymiti| "sesanivammi muhattaM"ti cakravartitaM muktvA yaHzaeSo nRpastasya jaghanyato'ntarmuhUrtakAlAvagrahaH, kRtarAjyAbhiSekasyAntamuhUrtAdUrddhamaraNAdrAjyapadapariprazAdvA / "ukkosae bhayaNa"tti zeSanRpatInAmutkRSTa kAlAvagrahe bhajanA kaaryaa| kimuktaMbhavati?-antarmuhUrtAdArabhyasamayavRdyA varddhamAnAni caturazItipUrvalakSANi yAvad yAnyu sthAnAni teSAM madhye yad yena nRpatinA''yuHsthAna nirvartitaM yo vA yAvantaM kAlaM rAjyaizvaryamanubhavati tasya sa utkRSTaH kAlAvagrahaH / / [bhA.683] evaMgahavai-sAgArie vi carime jahannao maaso| ukkoso caumAsA, dohi vi bhayaNA u knyjmmi| vR-evaM gRhapati-sAgArikayorapi zeSanRpativad jaghanya utkRSTazca kAlAvagraho draSTavyaH / iha ca yadyapi zeSanRpati-gRhapati-sAgArikANAmAyUMpipUrvakoTiparyavasitAnyapi sambhAvvantetathApi cUrNikRtA kimapi bAhulyAdi kAraNamuddizya caturzItipUrvalakSaparvantAnvevAbhihitAnIti atrApi tadanurodhena tathaiva vyAkhyAtAni / tathA carame sAdharmikAvagraha Rtubaddhe mAsakalpavihAriNAM jaghanyo mAsamekam utkRSTo varSAsucaturomAsAnkAlAvagrahaH / "dosuvi mayaNA ukaJjammi"tti 'dvayorapi' jaghanyotkRSTayoH kArye samApatite bhajanA / kimuktaM bhavati ?-glAnAdibhi kAraNaiH kadAcid Rtubaddhe mAso varSAsu catvAro mAsA na pratipUrveran atiriktA vA bhaveyuH / / gataH kAlAvagrahaH / atha bhAvAvagrahamAha[bhA.684] cauro odaiampI, khaovasamiyamami pacchimo hoi| __ manasI karaNamaNunaM, ca jANa jaMjattha U kamai / /
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 684 ] 179 vR-'catvAraH',devendra-rAja-gRhapati- sAgArikANAmavagrahA audayike bhAve varttante, 'mamedaM kSetram' ityAdimUrcchAyAsteSu sadbhAvAt, tasyAzca kaSAyamohanIyodayajanyatvAt / 'pazcimaH' sAdharmikAvagrahaH sa kSAyopazamike bhAve varttate, kaSAyamohanIyakSayopazamayuktatayA 'mamedaM kSetram, mamAyamupAzrayaH' ityAdimUrcchAyAH sAdhUnAmabhAvAt / eSa bhAvAvagrahaH / tadevaM prarUpitaH paJcavidho'pyavagrahaH / atha yaduktaM dvAragAthAyAm "paMcavihammi parUvie, vAvao jo jarhi kamai" tti tadidAnIM bhAvyate "manasI karaNamaNutraM cetyAdi / manasi karaNamanujJAM ca jAnIhi yad 'yatra' devendrAvagrahAdau 'krAmati' avatarati tatra 'manasi' cetasi karaNam 'anujAnItAM yasyAvagrahaH ' iti manasyevAnujJApanamiti hradayam / yat punarvacasA'nujJApyate sA'nujJA, antarbhUtaNyarthatvAdanujJApaneti bhAvaH / tatra devendra-rAjAvagrahayormanasaivAnujJapanaM karoti, gRhapatyavrahasya manasA vA vacasA vA, sAgArika- sAdharmikAvagrahayorniyamAd vacasA'nujJApanA, yathA- anujAnItAsmAkaM zayyAM vastra - pAtra - zaikSAdikaM vetyAdi / atha bhAvAvagrahaM prakArAntareNAha [bhA. 685] bhAvoggaho ahava duhA, mai-gahaNe attha- vaMjaNe u maI / gahaNe jattha ugihe, 'maNasI kara' akaraNe tivihaM // vR- athavA bhAvAvagraho dvidhA - matibhAvAvagraho grahaNabhAvAvagrahazca / tatra 'mati' matijJAnarUpabhAvAvagraho bhUyo'pi dvidhA vyaJjanAvagraho'rthAvagrahazca / gAthAyAM bandhAnulomyena pUrvamarthazabdasya nirdezaH / 'grahaNe' grahaNaviSayo bhAvAvagrahaH 'yatra tu' yasmin punardevendrAvagrahAdau yadA sAdhuH kiJcidvastujAtaM gRhNAti sacittamacittaM mizraMvA tasya tadA grahaNabhAvAvagrahaH / "manasI kara"tti manasi karaNasya upalakSaNatvAd anujJApanAyAzcAkaraNe trividhaM prAyazcittam / etadeva savizeSamAha [bhA. 686 ] paMcavihammi parUvie, sa uggaho jANaeNa ghettavvo / annA uggahie, pAyacchittaM bhave tivihaM // vR- 'paJcavidhe' avagrahe prarUpita satIdaM tAtparyamabhidhIyate sa evaMvidho'vagrahaH 'jJAyakena' paJcaprakArAvagrahasvarUpavedinA grahItavyo nAjJAyakena / kutaH ? ityAha- 'ajJAte' anadhigate sati yadyavagrahamavagRhNAti tatastasminnavagRhIte trividhaM prAyazcittaM bhavati // tadevAha - [mA.687] ikkaDa kaDhiNe mAso, cAummAso a pIDha phalaesu / kaTu-kaliMce paNagaM, chAre taha mallagAIsu / / vR- ikkaDaM DhaNDhaNI kaThinaH zarastambaH tayoH saMstArakaM mAsalaghu / kASThamayeSu pITheSu phalakeSu ca pratyekaM catvAro mAsalaghavaH / kASThaM ca-kASThazakalaM kalizcaM ca-vaMzadalaM kASTha kalizcaM tatra tathA 'kSAre' bhasmani 'mallakAdiSu' mallakaM-zarAvam AdizabdAt tRNa- DagalAdiparirahaH, eteSu sarveSvapi 'paJcakaM' paJca rAtrindivAni iti trividhaM prAyazcittamajJAtAvagrahasvarUpasyAvagrahaNe draSTavyam // ukto'vagrahakalpi | samprati vihArakalpikamAha [bhA. 688] gIyattho ya vihAro, bIo gIyatthanissio bhaNio / itto taiyavihAro, nANunnAo jinavarehiM // vR-gItaH parijJAto'rtho yaiste gItArthA- jinakalpikAdayaH, teSAM svAtantryeNa yad viharaM
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 bRhatkalpa-chedasUtram -1sagItArthonAmaprathamo vihaarH|tthaa gItArthasya-AcAryopAdhyAyalakSaNasyanizritAH-paratantrAyada gacchavAsino viharanti sa gItArthanizrito nAma dvitIyo vihAro bhnnitH|it UddharvamItArthasya svacchandavihAritArUpastRtIyovihAro nAnujJAtaH 'jinavaraiH' bhagavadbhistIrthakarairiti / athainAmeva niyuktigAthAM vivRNoti[bhA.689] gIyaM muNitegalu, vidiyatyaM khalu vayaMti gIyatyaM / gIeNa ya attheNa ya, gIyattho vA suyaM gIyaM // vR-gItaM muNitammi vaikArtham / tatazca viditaH-muNitaH parijJAto'rtha chedasUtrasya yena taM viditArthaM khalu vadanti gItArtham / yadvA gItena cArthena ca yo yuktaH sa gItArtho bhaNyate, gItA'rthAvasya vidyate iti abhrAditvAd aprtyyH| atha gItaM kimucyate?, ata Aha-'zrutaM' sUtraM giitmitybhidhiiyte|| etadeva bhAvayati[bhA.690] gIeNa hoi gII, atthI atyeNa hoi nAyavyo / gIeNaya attheNa ya, gIyatthaM taM vijANAhi / / vR-iha sUtrA-'rthadharatve caturbhaGgI, tadyathA-sUtradharo nAmaiko nArthadharaH 1 arthadharo nAmaiko na sUtradharaH 2 ekaH sUtradharo'pyarthadharo'pi 3 aparo na sUtradharo nArthadharaH 4 / ayaM caturtho bhaGga ubhayazUnyatvAdavastubhUtaH, zeSaM bhaGgatrayamadhikRtyAha-gItena' sUtreNa kevalena samyakpaThitena gItamasyAstIti gItI bhavati / arthena kevalena samyagadhigatenArthI bhavati jJAtavyaH, arthadhara ityuktaM bhavati / yastu gItena cArthena cobhayenApi yuktastaM gItArthaM vijAnIhi iti / idamatra tAtparyam-tRtIyabhaGgavatyervatattvato gItArthazabdamavikalamudvoDhumarhati, na prathamadvitIyabhaGgavartinAviti ||ath veSAM gItArthAnAM tanizritAnAM vA vihAro bhavati tAn darzayati[bhA.691]jinakappio gIyastho, parihAravisuddhio vi giiyttho| gIyatthe iDDidurga, sesA gIyatthanIsAe / ' minakalpiko niyamAda gItArtha, parihAravizuddhikaH apizabdAtpratimApratipannako thAlandakalpikacApazyatayA gItArtha, jaghanyato'pyadhItanavamapUrvAntargatAcAranAmakatRtIyavastukatvAdeSAmiti tayAgamache paramArthaviSayamRddhimAko AcAryopAdhyAyayordvikaM draSTavyam, sUtre matulopaH prAkRtatvAta AcArya upAdhyAyo vA niyamAdoritArtha ityarthaH / eSAM sarveSAmapi svAtantrayeNavihArovijJeyaH / zeSAH sarve'pisAMdhakAH lIlArya nizyA' AcAryopAdhyAyalakSaNazItArthapAratantrayamAviharanti // idameva paJcAmAvali-ga.. mA 692) Adhariya gaNI ihIM, mesA gritA vihoti sannIsA / macchagaya-nigayA caayaannniuttaauniuttaapaa| kR AcArya sUri mamI upAdhyAyAetIyataH 'Rddhimantau sAtizayajJAnAdiRddhisavyannau, atizAyane'tra matvarthIyaH, yathA rUpavatI kanyetyendau, ataH zeSA sAdhabogItArthA apitanizrayA viharanti / atha ke se zeSAH? ityAha gacchagasAgacchanirganAyA satramacchagatAgacchamadhyavartinaH, gacchanirgatAH "asive omoarie'' ityAdibhi kAraNairekAkrIbhUtAH; athavA 'sthAnaniyuktAH sthAnAviyuktAvAsthAne pade niyuktAH vyApAritAH sthAnAniyuktA sAmAnyasAdhaba ityrthH|
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 181 pIThikA - [bhA. 692] ____181 ete sarve'pyAcAryopAdhyAyanizrayA viharanti / / katham ? ityAha[bhA.693] AyArapakppadharA, caudasapuvvI aje atmmjjhaa| tatrIsAe vihAro, sabAla-vuDDassa gacchassa // - vR- 'AcArasprakalpadharAH' nizIthAdhyayanadhAriNo jaghanyA gItArthA, caturdazapUrviNaH punarutkRSTAH, 'tanmadhyavarttinaH' kalpa-vyavahAra-dazAzrutaskandhadharAdayo madhyamAH / teSAM-jaghanyamadhyamotkRSTAnAM gItArthAnAM nizrA sabAla-vRddhasyApi gacchasya vihAro bhavati, na punaragItArthasya svacchandamekAkivihAraH kartuyuktaH / / kutaH? iti ced ucyate[bhA.694] egavihArI a ajAyakappio jo bhave cvnnkppe| uvasaMpanno maMdo, hohii vosaTThatihANo / vR- ekaH san viharatItyevaMzIla ekavihArI, sa ca 'ajAtakalpikaH' agItArtha, tathA cyavanaM-cAritrAtpratipatanaM tasya kalpaH-prakArazcayavanakalpaH, pArzvasthAdivihAra ityarthaH, tasmin yo bhavet sa ekAkitvam 'upasampannaH' pratipannaH san 'mandaH' sadbuddhivikalo bhaviSyati vyutsRSTatristhAnaH' vyutsRSTAni-parityaktAni trINi sthAnAni-jJAnAdirUpANi yena sa vyutsRSTatristhAnaH / eSA niyuktigAthA ||athainaamev vivRNoti[bhA.695] motUNa gacchaniggate, gIyassa vi ekkagassa mAso u| avigIe caugurugA, cavaNe lahugA ya bhaMgaTThA // vR-muktvA 'gacchanirgatAn' jinakalpikAdIn gItArthasyApi "ekakasya' ekAkivihAraM kurvato mAsalaghu / 'avigIte' agItArthe ekAkivihAriNi catvAro gurukAH / 'cyavane' pArzvasthAdivihAre yadi manasA'pi saMkalpaM kurute tadA catvAro laghukAH / "bhaMgaTTha"tti ayai bhaGgA atra kartavyAH, tadyatha-ekAkI ajAtakalpikazcayavanakalpikazca 1 ekAkI ajAtakalpiko na cyavanakalpikaH 2 ekAkI jAtakalpikazcayavanakalpikaH 3 ekAkI jAtakalpiko na cyavanakalpikaH 4, evamekAkipadena catvAro bhaGgA labdhAH; anekAkipadenApi catvAro labhyante, sarvasaGkhyayA aSTau bhaGgAH / atrASTamo bhaGgastriSvapi padeSu zuddhatvAt prAyazcittarahitaH / zeSeSu tu yathAyathamanantaroktaM prAyazcittam // eteSu saptasvapi bhaGgeSu vartamAnasya doSamupadarzayatrupasampannamandapade vyAcare[bhA.696] egAgittamaNaTThA, uvasaMpajjai cuo va jo kppaa| so khalu socyo maMdo, maMdo puNa davva-bhAveNaM / / vR-ya ekAkitvam 'anarthAd' jJAnAdiprayojanAbhAvAd 'upasampadyate' aGgIkaroti, yo vA 'cyutaH' pratipatitaH 'kalpAt' saMvignavihArAt sa khalu varAko dravyajIvitena jIvannapi 'zocyaH' zocanIyaH saMyamajIvitAbhAvAt, mandazcAsau / atha manda iti ko'rthaH ? ityAha-mandaH punaH 'dravya-bhAvena' dravyato bhAvatazca mando bhavatItyarthaH / / [bhA.697] ekeko puna uvacaya, avacaya bhAve u avacae pagayaM / talinA buddhI seTThA, ubhayamao kei icchanti / / vR-dravyamando bhAvamandazcaikaikaH punrdidhaa-upcye'pcyec| tataropacayadravyamando nAma
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 bRhatkalpa-chedasUtram -1. yaparisthUratarazarIratayA gamanAdivyApArakartuna shknoti|apcydrvymndstuyH kRzarIraratayA mapi prayAsa na kartumISTe / upacayabhAvamandaH punaryo buddharupacayena yatastataH kAryaM krtunotshte| apacayabhAvamandastuyo nijasahajabuddherabhAvenAnyadIyAyA buddharanupajIvanena hitA'hitapravRttinivRttI na kartumIzaH sa buddherapacayena bhAvato mandatvAdapacayabhAvamandaH / atra cAnenaiva bhAvato'pacayamandena prakRtam, zeSAstu ziSyamativikAzanArthaM prarUpitAH / athavA talinA' sUkSmA kuzAgrIyA buddhi zreSThA, tataHsA sUkSmatantuvyUtapaTIvadantaHsAravatvena paciteti kRtvA yaH kuzAgrIyamati sa upacayabhAvamandaH / yastu paristhUramati sabuddheH sthUlasUtratayA sthUlazATikAyA iva antarnisAratAlakSaNamapacayamadhikRtyApacayabhAvamanda iti / ataH kecidAcAryA ubhayamapyapacayamandamicchanti, prathamavyAkhyAnApekSayA nirbuddhikaM dvitIyavyAkhyAnapakSetuparisthUrabuddhikamapacayabhAvamandamatra prastAve gRhNantIti bhAvaH // atha yaduktaM niyuktigAthAyAm "hohii vosaTTatiTThANo"tti tatra kAni punastAni trINi sthAnAni yAni tena parityaktAni? ucyate[bhA.698] nANAI tihANA, ahavaNa caraNa'ppao pavayaNaMca / sutta-uttha-tadubhayANi va, uggama uppaaynnaaovaa|| vR- ekAkI 'jJAnAdIni' jJAna-darzana-cAritrANi trINi sthAnAni vakSyamANanItyA parityajatIti / "ahavaNa"tti akhaNDamavyayamathavArthe, caraNamAtmA pravacanaM ceti vA trINi sthAnAni, tatrAgItArthatayA'sau SaTakAyavirAdhanayA caraNam, atipracurAhArabhakSaNAdinA glAnatvAdyApattAvAtmAnama, ayatanayA saMjJAvyutsargAdinApravacanaMca parityajati athavA sUtrA'rtha-tadubhayAni trINi sthAnAni, tatrAsAvekAkitayA kadAcit sUtraM vismArayati / kadAcidarthaM kadAcit tadubhayam / yadvA udgamo tpAdanA vAzabdAdeSaNA ceti trINi sthAnAni, tAni ca niraGkuzatvAdekAkI parityajatIti prakaTameva / / atha yathA'sau jJAna-darzana-cAritrANi pariharati tathA'bhidhisurAha[mA.699] apubvassaagahaNaM, na ya saMkiya pucchaNA na saarnnyaa| guNayaMte aadaTuM, sIdai egassa ucchAho // vR-apUrvasya zrutasyAgrahaNam, ekAkitayA pAThayiturabhAvAt / na ca zaktei sUtre'rthe vA kasyApipArzvepracchanam / navA sUtramarthavAvikuTTayataH 'sAraNA' zikSaNA maivaMpAThIH' ityAdikA bhavati tathA'parAnsAdhUna 'guNayataH parAvartayato'dRSTavA sIdati parihIyate ekasya ekAkinaH 'utsAhaH' sUtrA-'rthaparAvartanAyAmabhiyoga iti / ukto jJAnaparihAraH / samprati darzana-caraNayoH parihAramAha[bhA.700] caragAI vuggAhaNa, na ya vacchallAi daMsaNe sNkaa| thI sohi aNunamayA, nippaggahayA ya crnnmmi|| vR-'carakAdibhiH kaNAda-saugata-sAGghayaprabhRtibhipASaNDibhiHkuyuktiyuktAbhiHruktibhiryudrAhaNamagItArthatayA tasya bhavet, na cAsAvekAkitayA sAdharmikANAM vAtsalyam AdizabdAdupabRhaNaM sthirIkaraNaM tIrthaprabhAvanAM vA kuryAta, zaGkAdayo vA doSA dezataH sarvato vA tasya bhaveyuriti, evaM darzanamasau pariharanti / tathA "thI" iti ekAkinaH striyA sambhASaNA
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 183 pIThikA - [bhA.700] dinA''tma-parobhayasamutthAdoSA bhaveyuH / "sohi"tti 'zodhi' prAyazcittam, tad aparAdhamApanasya tasya ko nAma dadAtu? anudyamatA ca tasya sAraNAdInAmabhAvAd bhvti| "nippaggahayA ya"tti iha pragrahazabdo yadyapi "tulAsUtre'zvAdirazmI, suvarNe hlipaadpe| bandhane kiraNe banyo, bhuje ca pragrahaM viduH / / " iti vacanAdanekArtha tathApyatrAzvAdirazmivAcako draSTavyaH, tato yathA tayA zamyA valgAparaparyAyayonmArgaprasthitasturaGgamo mArge'vatAryatetathAgurUNAmapyAjJAvalgayA sAdhuHpramAdata utpathapratipanno'pi sanmArge'vatAryate iti pragrahazabdena gurvAjJA'bhidhIyate, pragraho niyantraNA gujJeiti yAvat, nirgataH prahAditi niSpagrahaH, tasya bhAvo niSpagrahatA, gujijAyA abhAvAt pANi-pAda-mukhadhAvanAdi nizaGkaM karotItyarthaH / evaM caraNaviSayaH parityAga iti / kiJca[bhA.701] sAmannAjogANaM, bajjho gihisannasaMthuo hoi dasaNa-nANa-carittANa mailaNaM pAvaI ekko // vR-saekAkI "sAmanna"tti zrAmaNya-bhAvinAM vinaya-vaiyAvRtyaprabhRtInAM yogAnAM bAhyaH' anAbhAgI bhavati / gRhiNAm-agAriNAM saMjJA-samAcArastasyAM saMstutaH-paricayavAn bhavati / darzana-jJAna-cAritrANAM ca mAlinyamekaH san prApnoti, tatrabauddhAdibhirvipariNAmitamateH 'aho! amISAmapi darzanaM nipuNopapatti-dRSTAntasaMvarmitaM samIcInamiva pratimAsate' ityAdinA cittaviplavenonmArgaprarUpaNayAvAdarzanamAlinyam, vizAkhila-vAtsyAyanAdipApazrutAnyabhyasyatasteSu bahumAnabuddhiM kurvato jJAnamAlinyam, cAritramAlinyaM punarekAkinaH supratItameva / / atha gRhisaMjJAsaMstutaH kathaM bhavati? iti ucyate[bhA.702] kayamakae gihikajje, saMtappai pucchaI tahiM vasai / saMthava-sinehadosA, bhAsA hiya naTTa sogo a|| vR- 'gRhikArye' kraya-vikrayAdAvanabhimate kRte'bhimate vA akRte sa ekAkI vivakSite gRhasthe mamatvAtirekataH 'saMtapyate' santApamanubhavati, yathA-AH ! zobhanaM na samajani yadetenAgAriNA'mukaMvastuvyavahataM amukaMna vyavahRtamityAdi / tathA "pucchaI"tti sukha-duHkhalAbhA'lAbhAdikAM vArtA tasya pArzeva pRcchati / "tahiM vasaI"tti 'tatra' teSAM gRhasthAnAMmadhya evAsau vasati / tatra cavasato nirantaraM yastaiH saha saMstavastenAtyantikaH snehasteSu samullasati, tadvazAt tadIyApatyAnAM yat krIDApanaM yaccAkSara-gaNitAdizakSApaNaMyacca taduparodhataH kuNTalaviNTalAdikaraNaM tadevamAdayo doSA draSTavyAH / tathA bhASAM sAvadhAmasAvagItArthatayA brUyAt, yathA-he zrAvaka ! gamyatAm AgamyatAm upavizyatAmityAdi / gRhisake ca vastujAte kenacit caurAdinA hRte svayaMvAnaSTetasya snehAtirekataH zokaH' paridevanAdirUpaH syaaditi|ytevNvidhdossopnipaatstt ekAkivihAraviraheNa gacchavAsamadhyAsInena sAdhunA yAvajIvaM viharaNIyam / / tasya ca gacchasyAdhipatirAcAryo bhavati tataH ziSyaH praznayati-kIzasya gaccho dIyate? ayogyasya vA gacchaM prayacchan ayogyo vA gacchaM dhArayan kIdRzaM prAyazcittaM prApnoti? ucyate [bhA.703] abahussue agIyatthe nisirae vA vidhArae va gaNaM /
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 tadevasiya tassA, mAMsA cattAri bhAriyA // vR- abahuzruto nAMma yenA''cAraprakalpAdhyayanaM nAdhItaM adhItaM vAparaM vismAritabhU, agItArthaH yena cchedazrutArtho na gRhIto gRhIto vA paraM vismAritaH, tasmin abahuzrute' gItArthe yaH 'gaNaM' gacchaM 'nisRjati' nikSipati tasya catvAro bhArikA mAsAH / yo vA abhahuzruto amItArtho vAgaNaM nisRSTaM dhArayati tasyApi catvAro mAsI gurukAH / etacca 'taddaivasika' taddivasaniSpannaM prAyazcittam, dvitIyAdiSu tu divaseSu dhat prAyazcittamApaMdyate tadupariSTAd vakSyate / / athainAmeva niyuktigAthAM bhAvayati vRhatkalpa-chedasUtram -1 [bhA. 704] abahussuassa dei va, jo vA abahussuo gaNaM dharae / bhaMgatigammiM vi gurunA, carimeM bhaMge aNunnAo // iha catvAro bhaGgAH, tadyathA- abahuzruto nAmaiko'gItArthazca 1 abahuzruto gItArthaH 2 bahuzruto'gItArthaH 3 bahuzruto gItArthazceti 4 / tatra abahuzrutasyAgItArthasya gaNaM dadAti catvAro guravaH / abahuzrutasya gItArthasya dadAti caturguravaH asya ca pramAdAdinA sUtraM vismRtam arthaM punaH smaratItyabahuzrutasya gItArthatvam, yadvA AjJA-dhAraNAdimAtravyavahAreNAbahuzrutasyApi gItArthatvamiti / bahuzrutasyAgItArthasya dadAti catvAro guravaH, anena cA''cAraprakalpAdhyayanaM sUtrato'dhItaM na punararthataH zrutvA samyagadhigatamiti bahuzrutasyAgItArthatvam / bahuzrutasya gItArthasya dadAtItyatra caturthe bhaGge zuddhaH / yo vA abahuzrutoM gItArtho dhArayati 2 bahuzruto'gItArtho dhArayati 3 triSvapi caturgurukAH / bahuzruto gItArtho dhArayatItyatra zuddhaH / ata evAha 'bhaGgatrike'pi' triSvapyAdyabhaGgeSu gaNadAyaka- dhArakayorubhayorapi 'gurukAH ' caturguravaH / 'carame' caturthe bhaGge zuddhatvAd dAyako dhArako yA anujJAtaH, na tatra kazciddoSaH // atra paraH prAha-yadetat prAyazcittaM bhaNitaM kimetAvatA paryavasitam ? kiM vA na ? iti ucyate-neti / tathA cAha niyuktikAraH- [bhA. 705] sattarataM tavo hoi, tao cheo pahAvaI / cheeNa'cchinnapariyAe, tao mUlaM tao dugaM / / vR- saptarAtramiti jAtAvekacanam, tato'yamartha trINi saptarAtrANi yAvat caturgurvAdikaM tapo bhavati / triSvapi saptarAtreSu gateSuyadyanuparatau 'tataH ' saptarAtratyAnantaraM chedastayorAcAryayorabhimukhaM prakarSeNa dhAyati pradhAvati / chedenApi yasya prabhUtatvAt paryAyo na cchidyate tasminnAcArye chedenAcchitraparyAya ekenaiva divasena mUlam / tato 'dvikam anavasthApya pArAJcikayugam // athainaM zlokaM vivarISurAha [ bhA. 706] ekkekka satta dine, dAUNa aicchiyammi u tavammi / paMcAi hoi chedo, kesiMci jahA kaDo tatto // vR- 'ekaikaM ' tapazcaturgurukAdi sapta sapta dinAni dattvA tatastapaH prAyazcitte'tikrAnte paJcakAdikazcedo bhavati / keSAJcidAcAryANAmayAdeza: - 'yathA', yata evaM sthAnAt tapaH 'kRta' prAbdhaM tata Arabhya cchodo'pi dIyate, caturgurukAdityarthaH / iyamatra bhAvanA tayorAcAryayoH prathamataH saptarAtraM yAvad divase divase caturgurukamU; yadyetAvati gate kenApyapareNa gItArthena 'AcAryA ! na kalpate abahuzrutasyAgItArthasya vA gaNaM dAtuM dhArayitu vA, tataH pratipadyadhvaM sampratyapi prAyazcittam' !
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 706] 185 iti prajJApitau svayaM vA yadyuparatau tataH prAyazcittamapyuparatam; athanoparamete tato dvitIyaM saptarAtraM dine dine SaDlaghavaH; yadi dvitIye saptarAtre'pi gate na prati nivRttau tadA tRtIyaM saptarAtraM pratyahaM SaDguravaH / yadyetAvatA sthitau tataH sundarameva, no cet tatazcedaH pradhAvati / tatraike AcAryA paJcarAtrindivAdarabhya cchedaM prasthApayanti, apare punazcaturgurukAditi / paJcarAtrindivaprasthApanAyAM bhUyo'pyAdezayugam, tadyathA- kecidAcAryA laghubhyaH kecittu gurubhyaH paJcarAtrindivebhyaH chedaM prArabhante / tatra laghupaJcarAtrindivaprasthApanAprathamato bhAvyate - saptarAtratrayAnantaraM turIyaM saptarAtraM laghupaJcakacchedaH, navamaM gurupaJcadazakaH, dazamaM laghurviMzatirAtrindivaH, caturdazaM laghumAsikaH, paJcadazaM gurumAsikaH, SoDazaM catrulaghumAsikaH, saptadazaM caturgurumAsikaH, aSTAdazaM laghuSANmAsikaH, ekonaviMzaM saptarAtraM guruSANmAsikaccheda iti sarvasaGkhyayA trayastriMzaM zatamahorAtrANAM bhavati / J gurupaJcakaprasthApanAyAM tu saptarAtratrayAnantaraM saptAhorAtrANi prathamata eva gurupaJcakazchedaH, tataH saptAhaM laghudazakaH evaM pUrvoktavidhinA gurudazakAdayo'pi SaDagurukAntAzchedAH saptAhaM saptAhaM pratyekaM draSTavyA iti; atra cASTAdazabhiH saptarAtraiH SaDvizaM zataM rAtrindivAnAM bhavati / yadA tu yataH prabhRti tapaH prAyazcittamupakrAntaM tata Arabhya cchedavivakSA kriyate tadA caturthe saptarAtre prathamata eva caturgurukacchedaH, paJcame SaDlaghukaH, SaSThe SaDaguru, evaM SaDbhiH saptarAtrairdvAcatvAriMzad dinAni bhavanti / itthaM trayANAmAdezAnAmanyatamenAdezena cchidyamAno'pi bhUyastvAd yadA paryAyI cchidyate tato yadyapi dezonapUrvakoTIpramANaH paryAyo'vaziSyate tathApi sa sarvo'pi yugapadekadinenaiva cchidyate iti sarvacchedalakSaNaM tato mUlam, tato dvitIye divase'navasthApyam, tRtIye pArAJcitam // atha sAmAnyatastapaH sthAnAni cchedasthAnAni ca parasparaM kiM tulyAni ? kiM vAhInA - 'dhikAni ? ucyate - tulyAni / yata Aha [bhA. 707] tullA ceva u ThANA, tava cheyANaM havaMti donhaM pi / pagAi paNagaDDI, doha vi chammAsa niDavaNA / / vR- tapazchedayordvayorapi sthAnAni tulyAnyeva bhavanti, na hInAni nApyadhikAnIti evazabdArthaH / kutaH ? ityAha- " panagA" ityAdi / yataH 'dvayorapi' tapazchedayoH paJcakaM paJca rAtrindivAnyAdau kRtvA paJcakavRdhyA varddhamAnAnAM sthAnAnAM SaamAseSu 'niSThApanA' samApanAM bhavati / iyamatra bhAvanA-laghupaJcakAdIni guruSANmAsikaparyantAni yAnyeva tapaH sthAnAni tAnyeva cchedasyApIti tulyAnyevAnayoH sthAnAni / etena ca laghupaJcakAdarvAg gurubhyaH SaNmAsebhya UrdhvaM chedo na bhavatItyAveditaM draSTavyam // atha kIdRzasya gaNadharapadAdhyAropaNA vidhIyate ? ucyate[bhA. 708] paDhiya suya guNiya dAriya, karaNe uvautto chahi vi ThANehiM / chANasaMpatto, gaNapariyaTTI aNunnAo // vR- nizIthAdhyayane 'paThite' sUtrataH sampUrNe'pyadhIte, tataH zrute' arthataH sadgurumukhAdAkarNite, 'guNite' parAvarttanA - 'nuprekSAbhyAmatyantasvabhyastIkRte, 'dhArite' cetasi samyagvyavasthApite, tataH 'karaNe' taduktAyA vidhi- pratiSedharUpAyA AjJAyA vidhAne, 'upayuktaH' pramAdarahitaH keSu ? ityAha- 'SaTsu sthAneSu' paJcasu mahAvrateSu rAtribhojanaviramaNaSaSTheSvityarthaH, gAthAyAM prAkRtatvAt tRtIyArthe saptamI / etaiH SaDbhiH sthAnaiH paThita-zruta-guNitadhArita yathoktakaraNa
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1 vrataSaTakopayogalakSaNaiH sam iti-samuditaiH prakarSeNa yuktaH samprayuktaH 'gaNaparivarttI' gacchavarttApako'nujJAtastIrthakara - gaNadharaiH // athavA [ bhA. 709] satta'TTha navaga dasagaM, pariharaI jo vihArakappI so / tivihaM tIhi visuddhaM, parihara navaeNa bheeNa // vR- ya AcAryAdi saptavidhamaSTavidhaM navavidhaM dazavidhaM prAyazcittaM pariharati, kathambhUtaM tat ? ityAha- 'trividhaM' dAna - tapaH- kAlaprAyazcittabhedAdekaikamapi tribhedaM parihAraviSayeNa navakena bhedena pariharati / tadyathA - manasA vacasA kAyena svayaM pariharati anyaiH svaparivArasAdhubhi parihArayati anyAn pariharato'numanyate / yAmi pratisevanAbhi pratisevitAbhi saptavidhAdikaM prAyazcittaM bhavati tAH karaNatraya - yogatrayavizuddhaM pariharatIti bhAvaH // atha kathaM saptavidhaM prAyazcittaM bhavati ? iti ucyate - AlocanArhaM pratikramaNArhaM tadubhayArhaM vivekArhaM vyutsargArhaM tapo'rhaM chedArhamiti / atha mUlA - 'navasthApya pArAJcikAni kvAntarbhavanti ? ucyate [bhA. 710] 186 duviho a hoi chedo, desacchedo a savvachedo a / mUlA - 'navaTTa carimA, savvaccheo ato satta // vR- iha cchedo dvividho bhavati-dezacchedazca sarvacchedazca / paJcakAdikaH SaNmAsaparyanto dezacchedaH / mUlA - 'navasthApya-pArAJcikAni punardezonapUrvakoTipramANasyApi paryAyasya yugapat chedakatvAt sarvacchedaH / eSa dvividho'pi sAmAnyatazchedazabdena gRhyata iti vivakSayA saptavidhaM prAyazcittam // athASTavidhaM kathaM bhavati ? iti ucyate [bhA. 711] chijaMte vi na pAvez2a koi mUlaM ao bhave aTTha / ciradhAI vA cheo, mUlaM puNa sajjadhAI u // vR- chidyamAne'pi paryAye kazcit cirapravrajitatvena mUlaM yadA na prApnuyAt tadA tasya SaNmAsacchedAdUrddha yad mUlaM dIyate tat prAgdattacchedavilakSaNatvAdaSTamaM bhavatItyaSTau prAyazcittabhedA bhaveyuH / yadvA cheda- mUlayostAtparyArtho'yamabhidhIyate ciraghAtI chedaH, cireNa paryAyasya cchedakatvAt / sadyodhAti mUlam, jhagityeva nizeSaparyAyatroTakatvAdityaSTavidhaM prAyazcittam // atha navavidha-dazavidhe pratipAdayati [bhA.712] vUDhe pAyacchitte, ThavijjaI jena tena nava hoMti / jaM vasai khittabAhiM, carimaM tamhA dasa havaMti vR-yena kAraNena dvAdazavArSikAdike parihAratapaHprAyazcitte vyUDhe satyanavasthApyo vrateSu sthApyate nAnyathA, tena mUlAdanavasthApyaM vilakSaNamiti kRtvA'navasthApyaprakSepAd nava bhedA bhavanti / yat punastadeva parihAratapaH prAyazcittaM vahamAnaH sannekAkI sakrozayojanapramANakSetrAd bahirvasati tadetAtAMzenAnavasthApyAt 'caramaM' pArAJcitaM vibhinnamiti tasmAd daza prAyazcittabhedA bhavantIti // ukto vihArakalpikaH / taduktau ca vyAkhyAtA "sutte atthe tadubhaya" ityAdikA pratidvAragAthA / atha kalpikadvAramupasaMharannAha [mA. 713] evaM duvAlasavihaM, jinovaiTuM jahovaeseNaM / jo jANiUNa kappaM, saddahaNA''yaraNayaM kuNai //
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA.713] 187 enam anantaroditaM dvAdazavidha sUtrA-'rthAdibhiridizaprakAraM kalpaM sAdhusamAcAraM 'jinopadiSTaM sarvaharuktamiti,anenasvamanISikAvyudAsamAha, yathopadezena upadezA'vaiparItyena 'jJAtvA' avabudhya yaH zraddhAnamAcaraNaM ca karoti / zraddhAnaM' nAma ya eSa kalpaH prarUpitaH sa nizaGkamevameva nAnyathA, jinopadiSTatvAt; na khalu jinopadezaH kadAcidapi visNvaadpdviimaasaadyti| yata uktam rAgAdvA dveSAdvA, mohAdvA vAkyamucyate hynRtm| yasya tunaite doSAstasyAnRtakAraNaM kiM syAt ? / / tathA 'AcaraNaM' nAma yathAvasaraM dvAdazavidhasyApi kalpasyAnupAlanam / ete zraddhAnA''caraNe yaH karoti sasiddhiM gacchatIti saNTaGgaH // kathambhUtaH ? ityAha[bhA.714] so bhaviya sulabhabohI, parittasaMsArio payanukammo / acireNa u kAleNaM, gacchai siddhiM dhuykileso|| vR-'bhavyaH' siddhigamanayogyaH, na khalvabhavyasyaivaMvidhakalpaviSayANisamyagjJAna zraddhAnA''caraNAni samupajAyante / bhavyo'pi kadAcid durlabhabodhikaH syAdityAha-sulabhA-suprApA bodhi-arhddhrmpraaptirysyaasausulbhdodhikH|asaavpi dIrghasaMsArI syAdityAha-parIttaH-parimitaH saMsAro yasyAsau parIttasaMsArikaH / ayamapi gurukarmA bhavedityAha-prakarSeNa tanu-prakRti-sthitipradezA-'nubhAvairalpIyaH karmayasyAsI pratanukarmA' laghukarmetyarthaH / evaMvidho'sau icireNaiva kAlena' jaghanyatastenaiva bhavagrahaNenotkarSataH saptASTabhavagrahaNaiH 'siddhiM' mokSaM gacchati dhutaklezaH san / klizyante-bAdhyante zArIra-mAnasardukhaiHsaMsAriNaH sattvA ebhiriti klezAH-karmANi, dhutAHapanItAH klezAyenAsau dhutaklezaH' kSINASTakarmeti bhaavH| tadevaM vyAkhyAtaM klpikdvaarm| athA''nuSaGgikamutsArakalpikadvAra-mabhidhitsuH prastAvanAmAha[bhA.715] coyaga pucchA ussArakappio natthi tassa kiha naam| ussAre caugurugA, tattha vi ANAiNo dosA / / vR-kalpikadvAre vyAkhyAte sati labdhAvakAzo nodakaH pRcchAM karoti-bhagavan ! amISAM kalpikAnAM madhye kimityutsArakalpiko nopanyastaH ? / sUrirAha-nAstyutsArakalpika iti / bhUyo'piparaH prAha-yadhutsArakalpiko nAstitataH kathaMtasyanAmazruyate? |gururAha-yadyapyutsArakalpo nAmnAvyavahriyatetathApinakalpateutsArayitum, yadyutsArayati tadA ctvaarogurukaaH| tatrApyAjJAdayo doSA draSTavyAH / / tAnevAha[bhA.716] ANA'Navattha micchA, virAdhanA saMjame yajoge ya! appA paropavayaNaM, jIvanikAyA pariccattA / / vR-AjJA bhagavatAM tIrthakRtAmutsArakalpakRtAna kRtA bhavati / tamAcAryamutsArayantaM dRSTvA anye'pyAcAryA utsArayiSyanti, tadIyA anyadIyA vA ziSyA vivakSitaziSyaspardhAnubandhAdutsArApayiSyanti cetyanavasthA / mithyAtvaM vApratipannAbhinavadharmANaH sattvA vrajeyuH / virAdhanA 'saMyame ca' saMyamaviSayA 'yoge ca' yogaviSayA bhavati / tathA tenotsArakeNa 'AtmA' svajIvaH 'paraH' utsArakalpaviSayaH ziSyaH pravacana' tIrtha 'jIvanikAyAH' pRthivyAdaya etAni parityaktAni
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 vRhatkalpa-chedasUtram -- bhavantIti dvAragAthAsamAsArthaH ||saamprtmenaamev vivarISurAjJA-'navasthekSunnatvAdanAddatya mithyAtvaM darzayituM dRSTAntamAha[bhA.717] puTiva maliyA usasAravAyae Agae pddimilNti| paDileha puggaliMdiya, bahujaNa obhAvaNA titthe / / vR-tatra tAvatprathamaM kathAnakamucyate-ihapurA kecidAcAryApUrvAntargatasUtrA-'rthadhArakatayA labdhavAcakanAmeyAH sarvajJazAsanasarasIruhavikAzanaikasahasrarazmayaH prAvRSeNyapayomuca iva sarasadezanAdhArAdhoraNInipAtena mahImaNDalamekArNavadharmakamAdadhAnA gandhahastina iva kalamayUthena sAtizayaguNavatA nijaziSyavargeNa parikaritA ekaM kaJcid graammupaagmn| tatracAdhigatajIvAjIvAdivizeSaNaviziSTA bahavaH zramaNopAsakAH parivasanti / teca gurUNAmAmanamAkarNya pramodabheduramAnasAH svasvaparivAraparivRtAH sarve'pyAgamyatadIyaMpAdAravindamabhivandha yojitakarakuDAlA yathAvat tatpurata AsAJcakrire / tataH sUribhirapi racitA yathocitA dharmadezanA / tadAkarNanena sAtaH saMvegasudhAsindhudhautAntaramalaH sakalo'pi zrAvakaloko gataH paramaparitoSaparavazaH sUrINAMguNagrAmopavarNanaM kurvan svaM svaM sthAnam / taizca vAcakanabhomaNibhistatrAyAtaiH pratihataH khadyotapotakalpAnAmanyayUthikAnAMprabhAprasaraH / tataH na zaknuvanti te'nyayUthikA AcAryANAM vyAkhyAnAdibhirguNairjAyamAnaM nirupamAnaM mahimAnaM draSTum iti sambhUya sarve'pi 'amumAcAryaM vAde parAjitya tRNAdapi laghu kariSyAmaH' ityekavAkyatayA cetasi vyavasthApya samAjagmuH sarUNAmantikam / sUribhirapi niSpratimapratibhAprAgbhAraprabhavavAdalabdhisamparnipuNahetu-ddaSTAntopanyAsapurassaraM madhyevidvajjanasabhaMkRtAste nisspRssttprshn-vyaakrnnaaH| tataH samucchalitaH pAramezvarapravacanagocaraH kIrtikolAhalaH, prAdurbhUtaH paratIthikAnAmapi paramaH parAbhavaH, nimagnaHpramodapIyUSapayonidhAvastokaH zramaNopAsakalokaH, sampAditA sapadi vizeSatastena mahatI tIrthasya prabhAvanA |ttstevaackaaH kiyantamapikAlamalaGka tya taM grAmaM prabodhya mithyAtvanidrAvidrANacaitanyaM bhavyajantujAtamanyatra kutrApi vyahAe / teSu ca dinakaravadanyatra pratApalakSmImudvahamAneSu paratIrthikA ulUkA ivA''ptaprasaratayA ghoraghUtkArakalpaM pravacanAvarNavAdaM kartumArabdhAH / vadanti ca zrAvakAn prati-bhoH zvetAmbaropAsakAH ! yadyasti bhavatAM ko'pi kaNDUlamukho vAdI sa prayacchatu sAmpratamasmAkaM vAdamiti / zrAvakairuktam-aye! vismRtamadhunaiva bhavatAM bhavAntarAnubhUtamiva tat tAddazamadyazvInamapi lAgavam yadevamanAtmajJA asamaasaMpralapata? bhavatvevam, tathApyAyAntu tAvat kecidvAcakA vA gaNino vA, pazcAdyad bhaNiSyanti bhavantastat kariSyAmaiti / athaikadA kadAcid nijapANDityAbhimAnena tribhuvanamapi tRNavad manyamAnastuNDatANDavADambareNa vAcaspatimapi mUkamAkalayan samAgataH katipayaziSyakalita utsArakalpikavAcakaH / tataH pramuditAH zrAvakAH gatA anyayUthikAnAmabhyaNe / niveditaM tatpurataH-yuSmAbhistadAnImasmAkaM samIpe vAdaH prArthita AsIta, asmAbhizca bhaNitamabhUtu-yadA vAcakA atrA''gamiSyanti tadA sarvamapi yuSmadabhipretaM vidhAsyAma iti, tadidAnImAgatAH santi vAcakAH, kurutataiH saha vAdagoSThIm, pUrayata svapratijJAm-ityabhidhAya gatAH zrAvakAH svsthaanm| taizcAnyayUthikaiH prAcInaparAbhavaprabhavabhayabhrAntairekaH pracchannaveSadhArI pratyupekSakaH 'kiM sahRdayaH
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 717] 189 'zAstraparikarmitamatirvAgmI vAcakaH ? kiM vA na?' iti jJApanAya preSitaH |scaa''gmyotsaarklpikvaackN praznayati-paramANupudgalasya katIndriyANi bhavanti ? iti / tataH sa evaMpRSTaH san kiJcinmAtrapallavatvaritagrAhitayA yathoktAvyabhicArivicArabahirmukhatvAccintayati-yaH paramANupudgala ekasmAllokacaramAntAdaparaM lokacaramAntamekenaiva samayena gacchati sa nizcitaM paJcendriyaH, kuto'nIddazasyaivaMvidhA gamanavIryalabdhiH? -ityabhisandhAya prativacanamabhidhatte-bhadra! paramANupudgalasya paJcApIndriyANi bhavantIti / tata evaMvidhaM nirvacanamavadhArya sapuruSaH pratyAvRtya gato'nyayUthikAnAM sannidhau, kathitaM sarvamapi svarUpaM tadagrataH / tatazcintitaM svacetasi taiH-nUnamayaM zAradavArida iva bahireva kevalaM garjati, antastutucchaeva-iti vimRzyasamAgatAH sambhUya bhUyAMsaMlokamIlaMkRtvA vaackaantikm| kSubhito'sau svatucchatayA tAvantaM samudAyamavalokya, sAtasvedabindustabakitazarIra AkSiptaH sATopamanyatIrthikaiH, grAhito yathA'bhimataM pakSavizeSam, na zaknoti nirvoDhuM praznito dustarANi praznottarANi, na jAnIte lezato'pi prativaktum / tataH kRto mithyAddaSTibhi 'jitaM jitasmAbhiH' ityutkRSTikalakalaH, prAdurbhUtaM pravacanamAlinyam, mukulitAni zramaNopAsakavadanakamalAni, vipratipannA yathAbhadrakAdaya iti / / atha gAthAkSarArtha-pUrva kaizcid vAcakairanyayUthikAH "maliya" tti mAnamardanena marditAH / tata utsAravAcake Agate sati pratimardayanti' pratyAvRtyA mAnamardanaM kurvanti / katham ? ityAha"paDileha" ityAdi / tairayantIrthikaiH pratyupekSakaH puruSaHpreSitaH / tataHsaAgatya pRSTavAn-'pudgalasya' paramANoH katIndriyANi ? / tena ca pratyuktam-paJceti / tatastairbahujanamadhye sa vAcako vAde niruttriikRtH|evm 'apamrAjanA' lAghavaM tIrthasya bhavati / tatracAminavadharmaNAM cetasi vikalpa upajAyate-yadi nAma vAcako'pyayaM na zaknoti nirvacanamarpayituM tad nUnameteSAM tIrthakareNaiva na samyag vastutattvaM parijJAtam, anyathA kathameSa evaMvidhe'rthe vyAmuhyeta ?-iti vipariNAmato mithyAtvagamanaM bhavet / / bhAvitaM mithyAtvadvAram / atha saMyamavirAdhanAM bhAvayati[bhA.718] jIvA-'jIve na muNai, aliyabhayA sAhae dg-mitaaii| karaNe avivaJcAsaM, karei AgADha'nAgADhe / vR-jIvAzcAjIvAzca jIvA-'jIvAH, tAnasau vAcanAmAtrarUpeNotsArakalpenAnuyogamabagAhyamAno vaiviktyena 'na muNati' na jAnIte, tadaparijJAnAca kutaH saMyamasadbhAvaH ? taduktaM paramarSibhiH -:. jo jIve vina yANei, ajIve vina yaannii| jIvA-'jIve ayANaMto, kaha so nAhii saMjamaM? // tathA alIkam-asatyaM tadbhayAd daka-mRgAdIn kathayati / kimuktaM bhavati?-sa utsAra kalpikaH pallavamAtragrAhitayA 'satyameva bhASitavyam, nAsatyam' iti kRtvA udakArthinAM nadItaDAgAdau pAnIyamasti ? nAsti vA ?' iti pRcchatAm alIkaM mA bhUt' iti kRtvA 'vidyate nadyAdau jalam' iti kathayati, mRgayAprasthitAnAM ca vyAdhAmA 'dRSTaM mRgavRndam ? na vA ?' iti pRcchatAmalIkabhayAdeva 'dRSTam' iti kathayati, AdizabdAt zUkarAdiparigrahaH; ca punarjAnIte
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1 yathA-"saccA visA na vattavvA, jao pAvassa Agamo" tti; tatazca jalagatasUkSmajantujAtasya mRgAdInAM vA yad vyaparopaNaM te kariSyanti tat sarvamutsArakalpakArakaH prApnoti / tathA 'karaNe' cAritre utsargA-'pavAdavidhimajAnan yad viparyAsaM karoti, tadyathA- 'AgADhe' glAnAdikArye 'anAgADhaM' trikRtvaH paribhramaNAdilakSaNam, anAgADhe vA 'AgADhe' 'lAnAdikArye 'anAgADhaM' trikRtvaH paribhramaNAdilakSaNam, anAgADhe vA 'AgADhaM' sadyaH pratisevanAtmakaM karoti / eSA sarvA'pi saMyamavirAdhanA // atha yogavirAdhanAmAha [ bhA. 719] 190 turiyaM nAhicaMte, neva ciraM jogajaMtitA hoMti / laddho mahaMtasaddo, tti kei pAsAi~ geNhaMti // vR- 'anujJAto'smAkaM gurubhi' sakalo'pi zrutaskandhaH, tataH kimanena paThitena kAryam?" iti kRtvA te ziSyAH 'tvaritaM zIghraM nAdhIyate naiva ca te ciraMyogaH - zrutAdhyayananibandhanatapovizeSaiH yantritAH- niyamitA bhavanti, ekadinenApi prabhUtasUtrArthavAcanAnujJApradAnAt / tathA 'labdho'smAbhi 'gaNirayam, vAcako'yam' iti mahAn zabdaH, tataH kuto hetorvayamatrA''cAryasannidhau niSphalaM tiSThAmaH ?' iti paribhAvya 'kecid' gurucaraNaparyupAsanAparibhagnAH pAzrvAni gRhNanti, pArzvato grAmeSu yathAsvecchaM viharantIti bhAvaH // [bhA. 720] kamajogaM na vi jANai, vigaIo kA ya kattha jogammi / annassa viditi tahA, paraMparA ghaMTadiTTaMto // vR- "kamajogaM" iti prAkRtatvAd vyatyAsena pUrvAparanipAtaH, tato yogakramaM 'nApi' naiva jAnAti, yathA-asmin yoge, etAvantyAcAmlAni iyanti nirvikRtikAni itthaM vA uddezAdayaH kriyante / tathA vikRtayaH kAH kutra yoge kalpante ? na vA ? ityevamapi na jAnAti, yathAkalpikAkalpika-nizIthAdiyogeSu na visRjyante kAzcanApi vikRtayaH, vyAkhyAprajJaptiyogeSu punaravagAhibhavikRtirvisRjyate, dRSTivAdayogeSu tu modakaH / tathA cA''hA'syaiva kalpAdhyayanasya cUrNikRt - jahA kappiyAkappiya- nisIhAINaM vigaIo na visajjijjaMti, pannattIe ogAhimagavigaI visajjijjai, diTThIvAe modago tti / nizIthacUrNikRt punarAha - jogo duviho- AgADho anAgADho vA / AgADhatarA jammi joge jayaNA so AgADho, yathA-bhagavatItyAdi / itaro anAgADho, yathAuttarAdhyayanAdi / AgADhe ogAhimagavajjAo nava vigaIo vajjijjaMti, dasamAe bhayaNA / mahAkappasue ekkA paraM modagavigaI kappai / sesA AgADhesu savvavigaIo na kappaMti / anAgADhe puna dasa vi vigaIo bhaiyAo, jao guruaNunnAe kappaMti ananunnAe puna na kappaMti tti / evaMvidhAM yogyavyavasthAmajAnan yadasau virAdhayati sA yogavirAdhanA / tathA "annassa viditi taha "tti te utsArakalpikAH 'anyasyApi' svaziSyAdeH 'tathaiva' utsArakalpenaiva vAcanA prayacchanti, so'pyapareSAM tathaiva ityevam utsAkalpe pravAhataH kriyamANeparamparayA sUtrArthavyavacchedaH prApnoti / ghaNTAdhTAntazcAtra vaktavyaH // tamevopanayayuktaM gAthAtrayeNAha - [ bhA. 721] ucchukaraNova koDagapaDaNaM ghaMTA siyAlanAsaNayA / vigamAI puccha paraMparAe nAsaMti jA sIho / [mA. 722] paDiyariuM sIheNaM, sa hao AsAsiyA bhigagaNA ya /
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 722] iya kaivayAi~ jANai, payANi paDhamillugussArI // [bhA. 723] kiMpi tti annapuTTho, paJcaMtussAraNe avocchitI / gItA''gamaNa kharaMTaNa, pacchittaM kittiyA ceva / 191 kR- atra kathAnakam-egassa gAhAvaissa ucchuvADo bahusaio nipphantro, taM siyAlA paisarittA khAiti / tAhe so ucchusAmI siyAlagahaNanimittaM tassa ucchuvADassa pariperaMtesu cauddisiM khAiyaM khaNAvei / tattha ego siyAlo paDio / so varAo giNhittA kanne pucchaM ca kpittA dIviyacammeNa vedittA ghaMTaM AbaMdhittA visajjio / so nAsato siyAlehiM diTTho dUrao / te siyAlA 'annAriso'tti kAuM bhaeNa palAyA / te virUehiM diTThA, pucchiyA- kiM nAsaha ? tti / tehiM kahiyaM apuvvaM saraM karemANaM kiM pi apuvvaM bhUyaM eti / te vi bhaeNa palAyaMtA varakkhUhiM diTThA, pucchiyA / tehiM kahiyaMkiM pi kira eti, turiyaM plaayh| te vi palAyaMtA sIheNa pucchiyA / kahiyaM tehiM / sIho ciMteimA pANiyasaddeNa uvAhaNAo muyAmi, gavesAmi tAva / teNa saNiyaM paDiyariyattA 'siyAlo' tti hao ghaMTAsiyAlo 'kIsa AulIkayA mo ?' tti roseNaM / te a siyAlAdayo miyA AsAsiyAmA bhAyaha, hao so barAo mae dIviyacammoNaddho ghaMTAsiyAlo / keNa vi avarAhe ghettuM thaako| esa diTTaMto / / ayamatyovaNao jassa taM ussArijati so jAvatiehiM divasehiM jogo samappai tAvati divase kativayANaM AlAvagANaM kiMci suttaphAsiyaM sikkhittA paccaMtaM gaMtUNa gacchapa gaDDittamaM kareti, annesiM ca ussAreti / te vi ussArAvettA patteyaM gacchapAgaDDittaNeNaM ThAettA sissANaM paDicchayANa ya ussArakappaM kareti amhe kira suttatthANaM avvocchittiM karemo / tattha jo so paDhamillugaussArI so jahA te siyAlA tassa ghaMTAsiyA lassa AkitiM ghaMTAsaddaM ca jANaMti, na uNa ko esa ? kiM vA eyassa galae ? kassa vA esa saddo ? ' evaM so paDhamillugussArI kiMci jANaina savvaM sambhAvaM / jo eyassa pAse ussArakappaM kareti so kai vi AlAvae jANeti na puna atthaM / so sisseNaM pucchio bhaNati - kiM pi keriso vi atthi eyassa attho / sesA kativae viAlAvae na kaGkaMti, te sissehiM pucchijaMtA bhaNaMti-na yANAmo, atthi puna kiM pi evaM tassa tume jogaM vahaha / evaM te appANaM ca paraM ca nAsiMtA viharaMti / aha annayA gIyatthA AyariyA AgayA, tehiM te uvAladdhA, gacchA ya acchinnA, gacchesu ya pavesiyA savve / jamhA ete dosA tamhA na ussAreyavvaM / kettiyA te bhavissaMti je evaM nihoDihiMti ? // gAthAtrayasyApyakSaragamanikA-ikSavaH kriyante yatra tat 'ikSukaraNam' ikSuvATastasya rakSaNArtham 'uvakaH" garttA svAtiketyarthaH sA khAnitA / tatra ca kroSTu-zRgAlasya patanam / tato gRhapatinA * ghaNTAM baddhavA muktasya tasya darzanam / zRgAlAnAM nAzanam / tato vRkAdInAM pRcchA / tataH sarve'pi paramparayA nazyanti, yAvat siMhaH samAgataH / tena siMhena 'pratijAgarya' nirUpya 'saH' ghaNTAzra gAlo hataH / zeSAH 'mRgagaNAH' zra gAla-vRkAdayaH AzvAsitAH // ayaM dRSTAntaH, atha dArzantikayojanAmAha- "iya kaivayAI" ityAdi / 'iti' amunaiva prakAreNa prathamillukotsArI ziSyaH 'katipayAni padAni' sUtrAlApakarUpANi kiJcinmAtrasUtrasparzaka niyuktimizritAni jaaniite| asya ca samIpe yo'nyo'dhIte sa katipayAn sUtrAlApakAn jAnIte na punarartham / tasyApi pArzve yaH paThati sa sUtrAlApakAnapi nA''karSati, anyena pRSTaH pratibhaNati-asti kimapyetadaGgopAGgAdikaM
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 vRhatkalpa-chedasUtram -1. zrutam, tadyUyametasya yogmudbhteti|ete ca duradhItavidyatvAtprAyaH pratyantagrAma evArdhaM labhante, yata uktam pAeNa khINadavvA, dhnniy'prddhaakyaaraahaay| ___ paJcaMta sevaMtI, purisA durahIyavejjA yA / / ataH pratyantaM gatvA sUtrArthayorutsAraNaM kurvanti, vadanti ca-vayaM sUtrArthayoravyavacchittiM kurma iti / anyadA ca tatra pratyantagrAme gItArthAnAmAgamanam / tairutsArakalpikAnAM kharaNTanam, yathA-AH ! kimevaM sUtrArthayoH paripATivAcanAM parityajya sakalazrutadharmadhUmaketukalpamutsArakalpamAcarantaAtmAnaMca paraMca nAzayata ityAdi / tatazca gacchAnAcchidya teSAmapunaHkaraNena pratikrAntAnAM prAyazcittaM dattam / "kittiya'tti kiyanta etAzA gItArthA bhaviSyanti ya evaM shikssyissynti?|tsmaatprthmt evnotsaarnniiym||bhaavitaa sprpnycyogviraadhnaa| athA''tmA parazca parityakta iti padadvayaM bhAvayati[bhA.724] appattANa uditeNa appao iha parattha viya ctto| so vi a hu tena catto, jaMna paDhai tena gavveNaM / vR-'apAtrANAm' ayogyAnAM yadvA aprAptAnAM' vivakSitAnuyogabhUmimanupAgatAnAM zrutaM dadatA utsArakalpakRtA AtmA iha paratrApi ca tyaktaH, tatreha tadvAcanAdAnasamudbhUtApayazaH pravAdAdinA paratra tu bodhidurlabhatvAdinA / tathA so'pi ziSyaH 'hu' nizcitaM 'tena' AcAryeNa parityaktaH, yattena gaNi-vAcakatvAdigarveNAdhiSThitaHsannapaThati, paThanAbhAve hi kuto yathAvat caraNa-karaNapratipAlanam? iti bhAvaH / pravacanamapi tena parityaktam, katham? iti ced ucyatetasya vAcakatvapravAdaM zrutvA kecit sahRdayA vAgmino bahuvidhranthaddazvAnastatparIkSAM kartukAmA yadA kamapi siddhAntArathaM praznayeyuriti tadA'sAvaprabuddhatvAd na kimapi tAttvi nirvacanamabhidhaAthauNaIzaH / tataste cintayanti-aho ! pariphalgupravacanamamISAm, yatrezA api vAcakapadamadhyAropyante / tataH kecid dezavirati kecit sarvaviratiM pratipitsavo yadi vipariNamante tataH pravacanaM prityktmvsaatvym| kiJca[bhA.725] ajassa hIlaNA lajjaNA ya gAraviakAraNamaNaje / Ayarie parivAo, vocchedo sutassa titthassa / / -Arya-sujanaH sumAnuSamityeko'rthaH, tasyayathAvadAgamArthAvabodhavikalasyavAcakanAmnA hIlanA bhavati-aho! hIleyaM mama yadahaM 'vAcaka ! vAcaka !'ityabhidhIye / tathA "lajjaNa"tti 'vAcakamizrAH! kathayata kathamayamAlApakaH siddhAnte vidyate? ko vA'syA''lApakasyArtha?' iti kenApi pRSTasya vyAkaraNaM dAtumazaknuvato bhRzaM lajjA bhvti| tatazcazyAmavadanaH kubjIkRtakandharazcintayA vimanAyamAno'vatiSThate / anArye' anAryasyapunastadeva 'gauravyakAraNaM' garvanibandhanaM jAyate-aho ! vayameva nissImapratiSThApAtraM jagati vartAmaha yadevaM vAcakapadavImadhyArohAma iti / itthaM paraH parityakto mantavyaH / AcAryeca parivAdo bhavati, tathAhi-sa bahuzrutAcAryapAGitsArakalpaM kArayitvAgataH kApinagarAdau, pRSTazca kaizciniSNAtaiH kimapyarthapadaM yAvatra kiJcijAnIte, tataste bruvate-thaireSa mUrkhamaNDalImadhyalabdharekha AcAryapadabhAjanamakAri
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA.725] 193 te'pyAcAryA evaMvidhA eva bhaviSyantItyAtmA parityaktaH / tathA pravacanamapi tenA''cAryeNa parityaktam / katham ? ityAha-zrutasyotsArakalpavazAdanadhIyamAnasya vyavacchedaH prApnoti, zrute ca vyavacchidyamAne jJAnAbheva ca darzana-cAritrayorapyabhAvAt tIrthasyApi vyavacchedaH prApnoti / / yadi nAma tIrthaM vyavacchidyate tataH ko doSaH? ityAha[bhA.726] pavayaNavocchee vaTTamANo jinvynnbaahirmiio|| baMdhai kammaraya-malaM, jara-maraNamaNaMtayaM ghoraM // vR-pravacana-tIrthaM tasya vyavacchede heturUpatayA vartamAnaH, kathambhUto'sau ? ityAha'jinavacanabAhyamatikaH' sarvajJazAsanabahirmukhazemuSIkaH, na khalvanIzasya pravacanavyavacchedaM kartuM matirutsahate, sa evambhUto badhnAti 'karmarajo-malaM' rajaHzabdena baddhAvasthaM malazabdena nikAcitAvasthaM karma parigRhyate, jazca malazceti rajo-malam, karmaiva rajomalaM karmarajo-malam, nikAcitA-'nikAcitAvasthaMkarmaMyathAdhyavasAyasthAnamanubadhnAtItyarthaH / kathambhUtam ? anantAni jarA-maraNAni yasmAt tad anantajarA-maraNam, gAthAyAM prAkRtatvAdanantazabdasya paranipAtaH, 'ghoraM raudrNshaariir-maansduHkhopnipaatnibndhntvaaditi|tthaa SaDajIvanikAyAnapyagItArthatayA'sau virAdhayatIti jIvanikAyA api tenotsArakeNa parityaktA avsaatvyaaH| yata ete doSAstato notsAraNIyam // atha krameNaivAdhIyamAne sUtre ke guNAH? ucyate[mA.727] ANA vikovaNA bugjhaNA ya uvaoga nijarA gahaNaM / guruvAsa joga sussUsaNA ya kamaso ahijNte|| kR'kramazaH' krameNAdhIyamAne'dhyApyamAne ca sUtre ete gunnaaH| tadyathA-AjJA tIrthakRtAM ziSyeNA''cAryeNa cA''rAdhitA bhavati / "vikovaNa"tti yogodvahanavidhau gacchasAmAcAryAM ca'vikopanA' vyutpAdanA ziSyasya kRtA bhavati; tatazca svayaMsAmAcArIvaitadhyaM na karoti, aparAn kurvato nivaaryti| tathA gacchamadhye dvitIyapauruSyAmanuyogaH pravartate tadAkarNanAda mandabuddherapi 'bodhana' jIvA-'jIvAditattveSuprabuddhatA smpdyte|budhymaansy ca zrutenirantaramupayogo jaayte| nirantaropayuktasya ca mahatI nirjarA, pratisamayasaGkhyeyabhavopAttakarmaparamANupaTalApagamAt / uktaJca kammamasaMkhejabhavaM, khavei aNusamayameva Autto / annayarammi vi joge, sajjhAyammI viseseNaM // nityopayuktasya ca zIghraM sUtrArthayorgrahaNaM bhavati / tathA guruvAsena-gurukulavAsena sArdadaM yogaH-sambandho bhavati, anyathA krameNa sUtrArthAdhyayanAyogAt / yadvA padadvayamidaM pArthakyena vyAkhyAyate-gurUNAmantike vAsoguruvAsaH sasevitobhavati, yogAzca vidhivadArAdhitA bhvnti| AcAryAdInAMzuzrUSA vinaya-vaiyAvRtyAdinA kRtA bhavati / yata eteguNAstataH krmennaivaadhyetvym|| upasaMharannAha[bhA.728] iya dosa-guNe nAuM, ukkama-kamao ahijjamANANaM / ubhayavisesavihinnU, ko caNamabbhuvejAhi / -itizabda evamarthe / evamukramataH kramatazcAdhIyAnAnAm upalakSaNatvAdadhyApayatAM ca | 18| 137 anama
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 bRhatkalpa-chedasUtram -1. yathAkramaM doSAn guNAMzca jJAtvA 'ubhayavizeSavidhijJaH'kramA-'kramAdhyayanaguNa-doSavibhAgavedI AcAryaziSyo vA ko nAmotsArakalpasya karaNena kArApaNena vA Atmano vaJcanam 'abhyupeyAd / aGgIkuryAt ? na kazcidityarthaH / yatazcaivamato'nupayogitvAd nAstyutsArakalpika iti // atra punarapi paraH prAha[bhA.729]jai natthi kao nAmaM, asai huatye na hoi abhihANaM / tamhA tassa pasiddhI, abhihANapasiddhio siddhaa|| - yadi nAstyutsArakalpikaH tataH kuto'sya 'nAma' abhidhAnamidamAyAtam ? (na kutazcidityarthaH) / anena pratijJArtha sUcitaH / kutaH? ityAha- 'asati' avidyamAne 'arthe / abhidheye huzabdasya hetvarthavAcakatvAd yasmAna bhavatyabhidhAnaM kintu satyeveti / anena ca hetvartha upaattH| yatazcaivaM tasmAt 'tasya' arthasya prasiddhiratrAbhidhAnaprasiddhita eva 'siddhA' pratiSThiteti nigamanArtha / dRSTAntopanayau svayamevAbhyUhya vAcyau / atra prayogaH-astyutsArakalpikaH, / abhidhAnavattvAt, ghaTAdivat, yad yad abhidhAnavat tat tad asti, yathA ghaTapaTAdi, abhidhAnavaccedam, tasmAdastIti / / itthaM pareNa svapakSe samarthite sati pratividhIyate-bho bhdr| mugdhapramANika ! anaikAntiko'yaM bhavatA heturupanyastaH / tathA cAha[bhA.730] jai savvaM viya nAma, saasthagaM hoja to bhave doso| jamhA saatthagatte, bhajiyaM tamhA anegNto|| vR-yadi sarvamapi nAma sArthakaM bhavet tato bhavedasmAkaM 'doSaH' utsArakalpikasyAstitvApattilakSaNaH / yasmAt punaH sArthakatve nAma 'bhakta' vikalpitam, syAt sArthakaM syAnirthakamiti bhAvaH / tatra sArthakaM jIvA-5jIvAdikam, nirarthaM kharaviSANA-''kAzakusuma-kUrmaromavandhyAputrAdikam |yt evaM tasmAdanekAnto'yam-yadasadbhUte'rthena bhavatyabhidhAnam / idamatra tAtparyamabhidhAnasya bhAvA-'bhAvayorubhayorapi sadbhAvAdabhidhAnavattvalakSaNoheturyathAutsArakalpikasyAstitvaM sAdhayati tathA nAstitvamapi sAdhayati, ubhayatrApi saadhaarnntvaat| ataH sAdhAraNa-1 rUpAnakAntikadoSaduSTo'yaM heturiti / ___itthaM vyabhicaritapakSatayA vilakSIbhUtaH paraH parityajya yadRcchAjalpamAcAryavacaneva | pramANIkurvannitthamAha-bhagavan ! abhyupagataMmayA'nantaroktayuktito'bhidhAnasya sArthakatvamanarthaka ceti, paramidamutsArakalpikAbhidhAnaM kiM sArthakam ? Ahokhid nirarthakam ? iti vivartate / saMzayAvartagartAyAmasmAkaM cetaH, tadidAnImudriyatAM nijavAgvaratrayeti ucyate[bhA.731] nikAraNammi nAma, pi nicchimo icchimo akjmmi| ussArakappiyassa u, coyaga ! suNa kAraNaM tNtu|| vR. vatsa ! 'niSkAraNe' kAraNAbhAve nAmApi necchAmo vayam kiM punarartham ? / 'kAyeM / prayojane tu prApte icchAma utsArakalpikasya nAmApyarthamapi / 'tattu' kAraNaM he nodaka ! 'shRnnu| nizamaya / tatra tiSThatu tAvat kAraNam, karturadhInAH sarvA apikriyA iti jJApanArthaM prathamata utsArakArakamAha [bhA.732] AyAra-diTThivAyatthajANae purisa-kAraNavihinU / Jain Education Intelaton
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA [bhA. 732] saMviggamaparitaMte, arihai ussAraNaM kAuM // vR- AcAraH prathamama dRSTivAdaH caraM tayorarthaM jAnAtItyAcAra dRSTivAdArthajJaH / ihA''cAra STivAdagrahaNaM vakSyamANakAraNairanayorevotsAraNIyatvAdityevamartham / "purisakAraNavihinnU' iti puruSa-kAraNavidhijJo nAma 'kimayaM puruSa utsArakalpamarhati ? navA ? yena ca kAraNenotsAryate tadasti ? na vA ?' ityevaMvidhavidhivedI tathA 'saMvignaH" mokSAbhilASI 'aparitAntaH' sUtrArthagrAhaNAyAmahorAtramapyaparizrAnta evaMvidha utsAraNaM kartumarhati, evaMguNopeta evotsArakalpaM karotItyarthaH // atha yasyotsArakalpaH kriyate tasya guNAnAha [bhA. 733] abhigae paDibaddhe, saMvigge a saladdhie / avaTTie a mehAvI, pibujjhI joakArae / vR- abhigataH pratibaddhaH saMvignazca salabdhikaH avasthitazca medhAvI pratibodhI yogakArakaH, guNopeta utsArakalpayogya iti niryuktizlokamAsArtha / / athainameva vivRNoti [bhA. 734] sammattammi abhigao, vijANao vA vi abbhuvagao vA / sajjhAe paDibaddhI, gurUsu nIellaesuM vA // vR- samyaktve ya Abhimukhyena gataH praviSTaH so'bhigata ucyate, yo vA jIvAdipadArthAnAM 'vijJAyakaH' vizeSeNa jJAtA so'bhigataH, yadvA yaH 'abhyupagataH ' 'yAvajjIvaM mayA gurupAdamUlaM na moktavyam' iti kRtAbhyupagamaH so'bhigataH / yaH punaH 'svAdhyAye' parAvarttanA 'nuprekSAdau satatamAyuktaH, guruSu vA sthiramamatvAnubandhaH, 'nijakeSu' bhrAtR-bhrAtRvyAdiSu vA sambandhiSu pravrajyApratipanneSu saJjAtapremasthemA, eSa trividho'pi pratibaddha ucyate // 195 [ bhA. 735] saMviggo davva mio, bhAve mUluttaresu u jayaMto / laddhI AhArAisu, anuoge dhammakahaNe ya // vR- saMvigno dvidhA dravyato bhAvatazca / 'dravye' dravyasaMvigno mRgaH, sadaiva sarvato'pi ckittvaat| 'bhAve' bhAvasaMvignaH 'mUlottareSu tu' mUlaguNottaraguNeSu punaH 'yatamAnaH' udyamaM vidadhAnaH sAdhurmantavyaH, sadaiva saMsArApAyacakitatvAt / tathA labdhirAhArAdiSUtpAdayitavayeSu anuyoge dAtavye dharmakathane ca vidheye yasya sa salabdhika iti // [bhA. 736] liMga vihAre'vaTThio, merAmehAvi gahaNao bhaio / paDibujjhai jaM katthai, kuNai a jogaM tadaTThassa || vR-avasthito dvidhA-liGgevihAreca / liGgAvasthitaH svaliGgaM na parityajati, vihArAvasthitaH saMvignavihAraM vihAya na pArzvasthAdivihAramAdriyate / medhAvI dvidhA-grahaNamedhAvI maryAdAmedhAvI ca / ubhAvapi vakSyamANasvarUpau / tatra maryAdAmedhAvina utsArakalpaH kriyate / sa punargrahaNe medhAvI vA syAdamedhAvI vA, dvividhasyApi kAraNavizeSe utsAryata iti grahaNato meghAvI 'bhaktaH' vikalpitaH / tathA yat 'kathyate' abhidhIyate tat sarvaM yaH pratibudhyate sa pratiboddhaM zIlamasyeti pratibodhI / yat tasaya sUtramutsAryate tadarthasya grahaNe 'yogaM' vyApAraM yaH karoti na kadAcit pramAdyati sa yogakAraka iti // tadevaM vyAkhyAtA "abhigae" ityAdi gAthA / athotsArakalpikasyaivAparAcAryaparipATyA guNAnAha
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 bRhatkalpa-chedasUtram -1. [bhA.737] abhigaya thira saMvigge, guruamuI jogakArae ceva / dummehasaladdhIe, paDibujjhI pariNaya viNIe / vR-'abhigataH prabuddhaH / sthiraH samyagdarzanAdakSobhyaH / saMvignaH prAguktaH / 'gurvamocI' niSThuraM nirbhasito'pi gurUNAmamocanazIlaH / yogakArakaH pUrvavat |durmedhaa apiyaH slbdhikH| 'pariNataH' paripakkavayAH pariNAmako vA / vinItaH' abhyutthAnAdivinayodyataH / / [bhA.738] AyariyavannavAI, anukUle dhammasaDdie ceva / etArise mahAbhAge, ussAraM kaaumrihi|| vR- 'AcAryavarNavAdI' gurUNAM guNotkIrtanakArI / 'anukUlaH' AcAryANAmanyeSAM vA pUjyAnAM vaiyAvRtyAdinA hitakArI | dharme-tapaH-saMyamAtmake cAritradharme zraddhikaH-zraddhAvAn atyantAbhilASukaH / caH samuccaye / evaH pAdapUraNe / 'etAddazaH' evaMvidhaguNopetaH 'mahAbhAgaH' ziSya utsAraM kartumarhati, utsArakalpasya yogyo bhavatItyarthaH / / anIzAnutsArayituH prAyazcittamAha[bhA.739] anabhigayamAiANaM, ussAritassa caugurU hoti / uggahaNammi vi gurugaa'kaalmsjjhaay'vkkheve|| vR-AdezadvayenApiye guNAH pUrvamuktAstadviparItAye'nabhigatAdayaH, tadyathA-anabhigataH apratibaddhaH asaMvignaH alabdhikaH anavasthitaH amaryAdAmedhAvI apratibodhI ayogakArakaH apariNataH avinItaH AcAryAvarNavAdI ananukUlaH adharmazraddhAluH / eteSAm 'utsArayataH' utsArakalpaM kurvata AcAryasya pratyekaM caturguravaHprAyazcittam / "umhaNammi vi guruga"ttisUtramaya vAjhagityevAvagRhNAtItyavagrahaNaH, "nandyAdibhyo'naH" itikartari anapratyayaH, grahaNamedhAvItyarthaH, tasya yadi niSkAraNamutsArayati tadA'pi catvAro gurukAH / atha kimarthaM medhAvino notsAryante? ucyate-yato'sau prajJAlatvAdevA''nupUvyairva pAThyamAno jhagityeva vivakSitamutsAraNIyaM zrutaM prApsyati, tataH ko nAma tasyotsArakalpakaraNe'bhyadhiko guNaH,? athavA "uggahaNammivi"tti yasya AcArAntargatavastraiSaNAdhyayanasyopakramaNanimittamutsAryate tasya yadyapyutsArakalpasamakAlameva sarvamapi sUtramarthavA'vagRhNAti,apizabdAbhandameghastayAyadyapinAvagRhNAti, tathA'pyavagrahaNe'. navagrahaNe vA'kAlo'svAdhyAyikaM vyAkSepazca na karttavyaH / yadi karoti tadA catvAro gurukaaH| etamrAkAlAdikamupariSTAd bhAvayiSyate / athavA "uggahaNammi viguruga"ttianyathA vyAkhyAyate-yo'vagrahaNe samartha uttamameghAvI, apizabdaH sambhAvanAyAm, kiM sambhAvayati? yAvanmAnaM sUtraM tasyoddizyate tAvadazeSamapyarthena yuktamavagRhNAti, yo vA vairasvAmivat padAnusAripratibho bhUyastaramapyanusarati tsyotsaarnniiym| athanotsArayati tadA caturgurukAH / tatrApi yAvadutsArakalpaH kriyate tAvadakAlo'svAdhyAyika vyAkSepazca na karttavyaH / yadi karoti tadA'pi caturgurukAH // athotsArakalpakaraNe yat prAk kAraNaM sAMnyAsikIkRtaM tad darzayati. [bhA.740] gaccho a aladdhIo, omANaM ceva anahiyAsA ya / gihiNo a maMdadhammA, suddhaM ca gavesae uvahiM / /
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA.740] 197 vR-kasyApyAcAryasya gacchaH sarvo'pi vastra-pAtra-zayyotpAdane alabdhikaH, tatra ca kSetre svapakSataH parapakSatovA'vamAnaM vidyate, tecasAdhavaH 'anadhisahAH' zItAdiparISahAn sodumasamarthA, gRhasthAzca 'mandadharmANaH' tucchadharmazraddhAkA aprajJApitAH santo na vastrAdi prayacchanti, 'zuddhaM ghopadhiM sAdhavo gaveSayeyuH' iti bhagavatAmupadezaH, sa ca durlabhatvAd yAdRzena tAzena sAdhunA na labhyate, ataIzekAryelabdhimAndurmedhAapyutsArakalpaM kRtvA vastraiSaNAdyadhyayanamuddizya kalpikaH kriyate / tatazca kalpikIkRtaH san kiM karotu? ityAhabhA. (741] hiMDau gIyasahAo, saladdhi aha te haNaMti se laddhiM / to ekkao vi hiMDai, AyArussAriyasuattho / / vR-asau 'salabdhikaH' labdhimAn 'gItasahAyaH' gItA rthasAdhusahito vastrAdyutpAdanArthaM hiNDatAm / atha 'te' gItArthAstasya labdhimupandhanti tataH "ekako'pi' asahAyo'pi 'AcArotsAritasUtrArthaH' AcArAntargatavastraiSaNAdisUtrArthamutsArakalpakaraNena grAhitaH san hiNDate / / nanu ca kiM ko'pikasyApi lAbhAntarAyakarmakSayopazamasamutthAM labdhimupahanti? yenaivamucyate-te gItAstyi labdhimupajanti iti, atrocyate- bho bhadra ! kiM na karNakoTaramupAgataM supratItamapi bhavatoDhaNDhaNamaharSeralabdhisvarUpaMyenaivamanabhijJa iva bhavAnparipraznayati? yadvA'sminnevArthe'paro bhavataH pratyAyanAya dRSTAntaH pratipAdyate[bhA.742] bhikkhu viha taNha vaddala, abhAgadhejo jahiM tahiM na pdde| duga-tigamAIbhede, paDai tahiM jattha so natthi / / vR-koi kirapaMcasaio satyo aDaviM pavanno / tattha ya ego rattapaDo nibbhaggasiraseharo paMcaNha visayANaM punne uvahaNai / so asatyotaNhAe pAraddho / dUreaabbhavaddalayaM vAsai, tesiM uvari na paDai |te duhA bhinnA / iyaro rattapaDo pubbillANaM majjhe melio|svvsth paDai, jatya so tastha na paDai, jAva nivveDio ekkao jAo / jattha so tattha na paDai / evaM eyArisA parassa pugne uvhnnNti|| atha gAthAkSarArtha:-bhikSurekaH sArthena sArddha 'viham adhvAnaM praviSTa itizeSaH / tatastRSNayA sArtha prArabdhaH / vAIlaM ca varSitumArabdham / yatra teSAMmadhye so'bhAgadheyo bhikSustatra na vrssptti| tataH dvika-trikAdinA' dvidhA-tridhAdinA prakareLa sArthasya bhedaH kRtaH / tasmizraca kRte yatra sa bhikSu paJcazatikasyApi sArthasya puNyAnyupahatavAn evamanyeDapyevaMvidhA apareSAM labdhimatAmapi svasvakarmakSayopazamasamutyAM labdhimudhrantIti / athAsau kathaM vastrANyutpAdayati? ityucyate[bhA.743] bhikkhaM vA aDato, biIya paDhamAe ahava savvAsu / sahio va asahio vA, uppAe vA pabhAve vA / / vR-bhikssaamttnvstraannyutpaadyti| vAzabdo vkssymaannpkssaapekssyaavibhaassaayaam| apizabdaH sambhAvanAyAm, sambhAvyate ayamapi prakAra iti / atha na zakroti yugapad bhikSAmapyaTituM vastrANyapyutpAdayitum, vyatikrAmati vA velA bhaikSasya vastrANyutpAdayataH, bhikSA vA aTadvirna prApyante vastraNItyAdinA kAraNena dvitIyAyAM pauruSyAmanuyogagrahaNaM hApiyatvA vstraannyutpaadyet| atha tadA na labheta vahI yA hiNDi kartavyo sA ca dvitIyasyAM pauruSyAM kartuM na pAryate ityataH
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1prathamAyAmapyutpAdayet / atha vahavo gRhasthA draSTavyA mahatA ca kaSTena te zraddhAM grAhyante tato dvayorapi pauruSayoH sarvAsu vA pauruSISu paryaTati / yadyapare gItArthAstasya labdhi nopadhranti tadA sa taiH sahita evotpAdayed vA vastrANi, prabhAvayed vA dAnadharma gRhiNAM purataH / yathA-- IdhzaH sAdhUnAM dharma, na kalpate amISAM bhagavatAmudramotpAdanaiSaNAdoSaduSTaM piNDa-zayyA vastra pAtracatuSTayaM grahItum, tadabhISAM vastrAdAvupayojyamAne mahatI karmanijaretyAdi / atha te gItArthAstasya labdhimupahanyustatastaiH 'asahito'pi' ekAkI utpAdayatu vA prabhAvayatu vA, na kazciddoSaH / ityaM tAvad vastrAdInAM kalpiko bhavatviti kRtvA yathA AcAra utsAryate tathA pratipAditam / atha dRSTivAdo yena kAraNenotsAryate tat pratipAdayati 198 [bhA. 744 ] kAliyasuAnuogammi gaMDiyANaM samoyaraNaheuM / ussAriti suvihiyA, bhUyAvAyaM na anneNaM // vR- iha yo dharmakathAlabdhisampannaH paramadyApi svalpaparyAyatvAd ddaSTivAdaM paThitumaprAptastasya kAlika zrutAnuyogena dharmakathAM kurvANasya gaNDikAH- kulakara- tIrthakaragaNDikAdayo dRSTivAdAntargatA upayujyanta iti tAsAM gaNDikAnAM kAlika zrutAnuyoge samavatAraNAhetoruddeza- samuddezAdividhiM vinA na kalpate tAsAmadhyayanAdikamiti kRtvA 'suvihitAH' zobhanavihitAnuSThAnA AcAryA 'bhUtavAdaM' dRSTivAdamutsArayanti, na 'anyena' 'vAcako bhUyAt' ityAdinA kAraNena // tadevamAcAro dRSTivAdazca yathotsAryate tathA'mihitam, bAhulyenAnayorevotsAraNIyatvAt; ata evoktaM pUrvam"AyAradiGivAyatthajANae" tti / atha "kAlamasajjhAya'vakkheve" tti yat prAk padatrayamuktaM tatrA''dyaM padadvayaM tAvad vivRNoti - [ bhA. 745 ] sajjhAyamasajjhAe, suddhAsuddhe va uddise kAle ! do do a anopasuM, oesa u aMtimaM ekaM // vR-tasyotsArakalpe kriyamANe svAdhyAyike akhAdhyAyike vA zuddhe vA kAle vivakSitazrutamuddizet, "sarva vAkyaM sAvadhAraNaM bhavati" iti nyAyAduddizedeva, na vyAdhAtaM kuryAt / kena vidhinA ? ityata Aha-- "do do a anoesuM" tti ojaH zabdena viSamamucyate, tadviparItA anojasaH samA dvi-catuH SaDAdaya uddezakA yatrodhyayane tatra anojassu uddezakeSu dine dine dvau dvAvuddezakAvuddizet / katham ? iti ced ucyate-prathamAyAM pauruSyAM prathamamuddezakamuddizya samuddizya ca dvitIya uddizyate, dvitIyasyAmubhayorapyuddezakayoH tasya anuyogo dIyate, tatazcaramapauruSyAM prathamamuddezakamanujJAya dvitIyoddezakaH samuddizyate anujJAyate ceti cUrNilikhitA sAmAcArI / tathA 'ojassu' tri-paJja- saptAdisaGgakhakeSu viSameSUddezakeSu antimamuddezakamevoddizet, yathA zastraparijJAdhyeyane / tathAhi tatra saptoddezakAH, teSu ca tribhirdivasaiH SaDuddezakAnuddizya caturthe divase eka eva avaziSyamANaH saptama uddezaka uddizyate / sa ca prathamapauruSyAmuddizya samuddizya caramAyAmanujJAyate // [bhA. 746 ] egaMtaramAyaMbila, vigaIe makkhiyaM pi vajjeti / jAvaiaM ca ahijjai, tAvaiyaM uddise kei / / vR- tathA 'ekAntaram' ekadivasAntaritamAcAmlamasau karoti, ekasmin divase
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 199 pIThikA - [bhA.746] AcAmlamaparasminnirvikRtikaM karotIti bhAvaH / tathA vikRtyA 'makSitamapi' kharaNTitamapyasau varjayati / kecit punarAcAryA bruvate-'yAvat' yatparimANaM zrutamasAvadhIte tAvaduddizet, yadi meghAvitayA dve trINi catvAri bhUritarANi vA adhyayanAnyAgamayati tatastAni sarvANyuddizyante, na kizcaddoSa iti bhaavH|| vyAkhyAtaM "kAlamasajjhAya"tti padadvayam / atha "avaskheve"tti padaM vivRNvannAha[bhA.747] AhAre uvakaraNe, paDilehaNa leva khittpddilehaa| appAhAro parihAra moajaha appanido a|| vR- tasyotsArakalpe kartumArabdhe AhAragrahaNe upakaraNasya pratyupekSaNe kSetrapratyupekSAM ca vyAkSepo na kartavyaH / alpAhArazca yathA sa bhavati tathA kAryam / 'parihAraH' saMjJA 'mokaH' kAyikI tayoH khalpatA'lpAhAratAyAM bhavati / yathA cA'sAvalpanidrobhavati tathA krttvyimiti| eSA snggrhgaathaa||athainaabhev pratipadaM vivRNoti[bhA.748] hiMDAviMti na vA NaM, ahavA annaThThayA na so aDai / pehiti va se uvahiM, pedei va so na annesi / / vR. "gaM" iti tamutsArakalpikamAcAryA bhikSAM na hiNDApayanti / vAzabdasyAnuktasamuJjayArthatvAt saMstaraNe satIti draSTavyam / yadi punarasaMstaraNaM tadA, 'athavA' iti saMstaraNApekSayA'saMstaraNasya prakArAntastAdyotakaH, anyArtham anyeSAm-AcArya-glAna-bAla-vRddhAdInAmarthAya nAsAvutsArakalpikaH paryaTati, yAvanmAtramAhAsmAtmanA bhuGkte tAvanmAtramevA''nayatItyarthaH / tathA prekSantevA' pratyupekSante "se" tasya-utsArakalpikasyopadhiM zeSasAdhavaH / "sa vA' utsArakalpiko na 'anyeSAm' AcArya-kSapakAdInAmupadhiM pratyupekSate / sarvatra 'mA bhUdadhyayanavyAghAtaH' iti yojyam / / [bhA.749] emeva levagahaNaM, liMpai vA appaNo na annss| khettaM ca na pehAve, na yAvi tesovahiM pehe // vR- evameva lepagrahaNam upalakSaNatvAd lepanamapi pAtrasya tasya nimittamanyaiH sAdhubhiH kartavyam / atha zeSasAdhavaH kuto'pi hetoH akSaNikAstataH sa Atmana eva pAtrANi limpati nAnyasya sAdhoH / kSetraM ca tena 'na prekSApayet' kSetrapratyupekSaNArthaM taM na prahiNuyAdityarthaH / na cApyasAvutsArakalpikaH teSA' kSetrapratyupekSakANAmupadhiM pratyupekSeta // [bhA.750] diti panIyAhAraM, na ya bahugaM mA hujaggato'jin / ___ moAinisaggesu a, bahuo mA hoJja plimNtho|| vR. 'praNItaM' snigdha-madhuramAhAraM paramAtra-zarkarAdikaM tasya guravaH prayacchanti, sukhenaivAharnizamapi dRSTivAdAdisUtrArthAnuprekSAnimittamiti bhAvaH / tamapi praNItaM 'na ca' naiva bahukaM kintu svalpam, kutaH ? ityAha-mA bhUt sUtrArthanimittaM rajanyAmapi jAgrato'jINimiti / rukSAhArabhojinazca 'bahUzaH' bahUn vArAn 'mokAdinisargeSu ca' prazravaNa-saMjJAdivyutsargeSu vidhIyamAneSu parimanthaH' sUtrArthavyAghAto mA bhUditi kRtvA praNItaM dIyate / alpA ca nidrA svlpprnniitaahaarbhojinHpraayobhvtiitylpnidraadvaarmpivyaakhyaatmvsaatvym| itthamutsArakalpe
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 bRhatkalpa-chedasUtram -1 samApite sati vivakSitaM vastrotpAdanAdi kAryaMpUrvokravidhinA kAryate / tadevaM vyAkhyAtamAnuSaGgikamutsArakalpikadvAram / athAcaJcaladvAram / tatrA'caJcalo'nuyogaM zroturmahati na caJcala iti caJjalakharUpaM tAvadAha [bhA. 751] gai ThANa-bhAsa bhAve, lahuo maso u hoi ekkeke / ANAiNo ya dosA, virAhaNAM saMjamA''yAe / vR- caJcalazcaturddhA / tadyathA - gaticaJcalaH sthAnacazJcalo bhASAcaJcalo bhAvacaJcalazca / eteSAmekaikasmin laghuko mAsaH prAyazcittam, AjJAdayazca doSAH, virAdhanA saMyame Atmani ca / tatra ca saMyamavirAdhanA gaticaJcalasya tvaritaM gacchataH pRthivyAdInAM kAyAnAmupamardanam / AtmavirAdhanA prapatana-praskhalana - devatAcchalanIdikA / yadvA taM tvaritagAminaM dRSTvA dvitIyaH sAdhuH pratinodanAM dadyAt- 'kimevaM tvaritaM gacchasi ? na kalpate sAdhUnAmevaM gantum' ityAdyukte prakopanatayA asaGkhaDakaraNe'sthimaGgAdayo doSAH / evaM sthAnacaJcalAdiSvapyupayujya AtmasaMyamavirAdhane vaktavye // atha gati-sthAnacaJcalau tAvadAha [bhA. 752] dAvaddavio gaicaMcalo u ThANacavalo imo tiviho / kuDDAda' saI phusai va, bhamai va pAe va vicchubhai / / vR- iha dravazabdo drutArthavAcakaH, tataH 'drAvadravikaH' nAma drutadrutagAmI sa gaticaJcalo bhaNyate / sthAnacaJcalaH punarayaM trividhaH tadyAthA-yo niSannaH san pRSTha - bAhu-kara-caraNAdibhiH kuDayam AdizabdAt stammAdikam 'asakRd' anekazaH spRzati 1, vAzabda uttarApekSayA vikalpArthaH, yo vA nipanna evetastato bhrAmyati 2, pAdau vA 'vikSipati' punaH punaH saGkocayati prasArayati cetyarthaH 3 || bhASAcapalamAha [bhA. 753] bhAsAcapalo cauhA, asa tti aliyaM asohaNaM vA vi / asabhAjoggamasabmaM, aNUhiuM taM tu asamikkhaM / / vR-bhASAcapalazcaturdhA - asaThAlApI asabhyapralApI asamIkSitapralApI adezakAlapralApI ca / tatrAsat pralapituM zIlamasyetyasapralApI / athAsaditi ko'rtha ? ityAha- asaditi zabdenAlIkamazobhanaM vA'bhidhIyate / tatrAlIkaM sAdhumasAdhuM bravIti, asAdhuM sAdhumityAdi / azobhanaM - garvAdidUSitaM vacanam / tathA asabhAyogyamasamyamabhidhIyete, iha sabhA - ekatrIpaviSTaziSTaruSasamudAyaH, tathA coktam dhamma- 'tthasatyakusalA, sabhAsayA jatthasA sabhA nAma / jA puna avihipaluTTA, buhehi sA bhannae melI // tasyAH sabhAyA yogyaM yad vacanaM tat sabhyam, tadviparItamasabhyam, tacca 'dAsa! caNDAla !' ityAdikaM jakAra-makArAdivAkyarUpaM vA, tat pralapituM zIlamasyetyasabhyapralApI / 'anUhitvA' avicArya 'kimidaM pUrvAparaviruddham ? kiM vA ihaparalokabAdhakam ?' ityAdi avimRzya yad vadati tattu vacanamasamIkSitamucyate, tatpralapanazIlo'samIkSitapralApI // athAdezakAlapralApinamAha [bhA. 754] kajavivatti dahUM, bhaNAi puvviM bhae u vinnAyaM /
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA. 754] 201 evamidaM tu bhavissai, adesakAlappalAvI u / / vR- 'kAryavipatti' kAryasya vinAzaM dRSTvA kazcid bhaNati, yathA-mayA pUrvameva vijJAtam 'idaM kAryamevaM bhaviSyati' / yathA-kenacitsAdhunA pAtraM lepitam, tato rUDhaM satkuto'pipramAdato bhagnam, tataH kazcidAtmano dakSatvaM khyApayan bravIti-yadaivedaMparikarmayitumArabdhaM tadaiva mayA jJAtam, yathA-'idaM niSpannamapi bhaGkhyate' / eSa evaMvidhaH adezakAle anavasare pralapanazIlo'dezakAlapralApI / / vyAkhyAtazcaturvidho'pi bhASAcapalaH / atha bhAvacapalamAha[bhA.755] jaMjaM suyamattho, uddiDha tassa paarmpptto| ananasuyadumANaM, pallavagAhI u bhaavclo| vR-yadyad Avazyaka-dazavaikAlikAdergranthasya zrutaM' sUtramarthovA 'uddiSTaM' prArabdhaM tasya' ityatrApi vIpsA gamyate tasya tasya pAramaprAptaH san 'anyAnyazrutadrumANAm' AcArAdirUpAparArazAstratarUNAM pallavAn-tanmadhyagatAlApaka-zloka-gAthArUpAn sUtrArthalavAn svarucyA grahItuM zIlamasyeti pallavagrAhI, 'tuH punararthe, ya evaMvidhaH sa punaH 'bhAvacalaH" bhAvacapalo mantavyaH / / bhavet kAraNaM yena caJcalatvamapi kuryAt / kiM punastat ? ityAha[bhA.756] tene sAvaya osaha, khittAI vAi sehavosiraNe / Ayariya-bAlamAI, tadubhayachee ya biiyapayaM // vR-stenabhayena zvApadabhayena vA drutamapi gacched, na doSaH / glAno vA kazcidAgADhastasyauSadhAnayananimittaM zIghramapi gacched na ca prAyazcittamApnuyAt / "khittAi"tti kSiptacitta AdizabdAd haptacitto yakSAviSya unmAdaprAptazca ete sthAnacaJcalatvamapi kuDyAdisparzanahastabhrAmaNAdikaM kuryu na ca prAyazcittamApnuyuH, anAtmavazatvAd / "vAi"tti vAdino buddhiM paribhavitumalIkamapibrUyAt, yathA-rohaguptena pozAlaparivrAjakamativyAmohanArthaMjIvA ajIvA nojIvAzceti trayo rAzayaH sthApitAH / tathA zaikSasya paNDakAdevyutsarjane vidheye taM nirbharsayan asabhyamapi bhaNet, yenodvejitaH svayameva gaNAd niSkramya gacchet / AcAryA vA kutazcit pramAdasthAnAd noparamante tato'dezakAlapralApitvamapi kuryAt, yathA-kSamAzramaNAH ! amukaH saMyato'mukazca zrAvako mamapurataidaM bhaNati, yathA-tvadIyA guravaH itthambhUtAMpramAdapratisevanAmAsevamAnA acirAdeva pAvasthIbhavantaH sambhAvyante; etacca mayA pUrvamapi vijJAtamAsIt, ythaa| kSamAzramaNAnAmevamAcaratApapavAdo bhaviSyati, tataidAnImapyuparamadhvaM bhagavantaH! etasmAt pramAdasthAnAt; evamukte te'zlokabhayenaivoparamante / bAlo vA keli-kandAdikaM kurvANo vAryamANo'pi na nivarttate tato'nUhitamapi yadapi tadapi bhASitvA nivAraNIyaH, AdigrahaNAt pratyanIkAdayo vA khara-paruSAdibhASamairupazamayitavyAH / tathA 'tadubhayacchedaH' iti kasyApyAcAryasyApUrvaM sUtramartho vA vidyate tasyobhayasyApitatpAdinadhIyamAnasya vyavacchedo bhavati ataH pUrvArabdhaM zAstramardhapaThitamapi muktvA tat tadubhayamadhyetavyamiti yathAkramaM gati-sthAna-bhASAbhAvacapaleSucaturvapi dvitiiypdmvsaatvym| etadgAthoktakAraNAyegaticapalAdayastadviparItA ye gati-sthAna-bhASA-bhAvaizcaturbhirapyacapalAste'sya kalpAdhyayanasyAnuyogamahantIti // gatamacaJcaladvAram / athAvasthitadvAram / tatrAnavasthitaM tAvadAha
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 bRhatkalpa-chedasUtram -1. [bhA.757] duviho liMga vihAre, ekkeko ceva hoi duviho u / cauro ya anugghAyA, tattha viANAiNo dosA / / vR-anavasthito dvividhaH, tadyathAliGgAnavasthito vihArAnavasthitazca / ekaikaH punarapi dvivido bhvti| tad ubhayamapi dvaividhyamanantaragAthAyAM vakSyate / catvArazca mAsAH anuddhAtAH' guravaH, upalakSaNatvAd laghumAsAdikaMcAtra prAyazcittaM bhavati / taca yathAsthAnameva bhaavyissyte| tatrApi liGgAnavasthita-vihArAnavasthitayorubhayorapyAjJAdayo doSA drssttvyaaH|| athainAmeva gAthAM vyAkhyAnayati[bhA.758] gihiliMga annaliMga, jo u kareI sa liMgao duviho / caraNe gaNe aathiro, vihAraaNavaDio esa / / vR-'gRhiliGga' gRhasthAnAM veSam 'anyaliGgam' anyatIrthikAnAM nepathyaM yaH' sAdhuH, tuzabdo vizeSaNe, kiM vizinaSTi ? darpaNa yoliGgadvayaM karoti sa eSa liGgato dvividho'navasthitaH / asya ca dvividhasyApi mUlam / tathA colapaTTakaM badhnataH 1 ekata ubhayato vA skandhopari kalpAJcalAnAmAropaNarUpaM garuDapAkSikaMprAvRNvataH 2 uttarAsaGgarUpama sanyAsaM kurvataH 3pratyeka catvAro gurumaasaaH| dvAvapi bAhUchAdayitvA saMyatIprAvaraNamAtanvAnasya catvAro laghavaH / kalpena ziraHsthaganarUpAM zIrSadvArikA kurvato mAsalaghu / catuSphalaM mutkalaM vA kalpaM skandhopari kRtvA gopucchavadadholamabamAnaM kurvato mAsalaghu / ete'pi liGgAnavasthite'ntarbhavanti / tathA 'caraNe' cAritre 'asthiraH' yaH punaH punazcAritrAt pratipatati tasya yadi sUtraM dadAti tadA caturlaghu, artha dadAti tadAcaturguru / gaNe' gacche 'asthiraH' punaH punargaNAd gaNaM sngkaamti| eSa dvividho'pi vihArAnavasthitaH / etadviparItasya svaliGgAvasthitasya saMvignavihArAvasthitasya ca dAtavyam / yadi na dadAti tadA tathaiva sUtre caturlaghu, arthe caturguru / / gatamavasthitadvAram / atha medhAvidvAramAha[bhA.759] uggahaNa dhAraNAe merAe ceva hoi medhaavii| tivihammi ahIkAro, merAsaMjutto mehaavii| vR-medhAvI trividhaH, tadyathA-avagrahaNamedhAvI sUtrArthagrahaNapaTuprajJAvAn 1,dhAraNAmedhAvI pUrvAdhItayoH prabhUtayorapi sUtrArthayozciramavadhAraNAbuddhimAn 2, maryAdAmedhAvI caraNakaraNapravaNamatimAn 3 / ebhistrIbhiH padairaSTau bhaGgAH, tadyathA-grahaNamedhAvI dhAraNAmedhAvI maryAdAmedhAvI 1 grahaNamedAvI dhAraNAmedhAvI amaryAdAmedhAvI 2 ityAdi / iha ca yatra yatra bhaGge maryAdAmedhAvI na bhavata tatratatra na dAtavyam, yadidadAtitadA praayshcittm|ttr yadipArzvasthAdibhyaH sUtramarthaM vA dadAtitadAcatvAro laghavaH, yathAcchandebhyaH pradadAti catvAro gurumaasaaH| "tivihammi ahIgAro"tti maryAdAmedhAvino grahaNa-dhAraNAmedhAvibhyAM sampannasyAsampannasya vA dAtavyam, maryAdAvikalayoritarayorna dAtavyamiti trividhenApi dAnA-'dAnarUpatayA yathAyogamatrAdhikAra iti / gAthAyAM tRtIyArthe saptamI / atha maryAdAmedhAvino vyutpattimAha-"merAsaMjutto mehAvi"tti merA-maryAdA tatsaMyukto medhAvI maryAdAmedhAvI, zAkapArthivAdikd madhyapadalopI samAsaH / / gataM medhAvidvAram / athAparizrAvidvAramAha
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 760] [mA. 760] 203 parisAi apharisAI, davve bhAve ya loga uttarie / ekkekko vi ya duviho, amacca baDuIe diTThato // vR- parizravituM zIlamasyeti parizrAvI, tadviparIto'parizrAvI / ubhAvapi dvividhau dravye bhAve ca / tatra dravyataH parizrAvI ghaTAdi, aparizrAvI tumbakAdi / bhAvataH parizrAvI aparizrAvI c| ekaiko'pi dvividhaH, tadyathA-"loga"tti laukikaH "uttarie "tti padaikadeze padasamudAyopacArAd lokottarikaH / tatra laukike bhAvataH parizrAciNi amAtyadhSTAntaH / sa cAyam- ego rAyA / tassa kanA gaddabhassa jArisA / so nicaM kholAe amukkiyAe acchai / so annayA amaceNaM ete pucchio-kiM tumme bhaTTArayapAdA ! kholAe AviddhiyAe acchaha ? na kassai sIsaM kannA ya dariseha ? / rannA sambhAvo kahio, bhaNiyaM ca-mA rahassabheyaM kAhisi tti / tena agaMbhIrayAe taM rahassa aNahiyAsamANeNa aDaviM gaMtuM rukkhakoTTare muhaM chodUNaM bhaNiyaM-gaddabhakanno rAyA, gaddabhakanno rAyA / taM rukkhaM antreNa keNai chettuM vAditraM kRtaM / bhaviyavvavAyaseNa ya taM ratro purao paDhamaM cAiyaM / taM vajraM bhai-gaddabhakanno rAyA, gaddabhakanno rAyA / rannA amacca pucchio-tume paraM evaM rahassaM nAyaM, kassa te kahiyaM ? | amacceNa jahAvattaM siddhaM / esa loio parissAvI || louttario jo anahiyAsamANo pucchio vA apucchio vA ariNayANaM avavAyapayANi suNettA uDio, tao jai koi apariNao pucchai - kiM eyaM kahijai ? / bhaNai-caraNa-karaNaM sAhUNaM vannijjai / / IzasyAparizrAviNo yadi sUtraM na dadAti tadA caturlaghu, arthaM na dadAti caturguru // atha "yazca vidvAn" iti dvAramAha [bhA. 761] vidu jANae vinIe, uvavAe jo u vaTTae gurUNaM / tavvivarIya'viNIe, adiMta diMte a lahu-gurugA / vR- "vidaMk jJAne" ityasya dhAtorvetti jAnAtIti vyutpatyA vidvAn jJAyaka ucyate, sa cehAbhyutthAnA - SS sanapradAnAdirUpasya vinayasya vijJAtA grAhyaH, na kevalaM jJAyakaH kintu 'vinItaH ' yathAvasaramabhyutthAnAdinivayaprayoktA, tathA 'upapAte' AjJAnirdeze gurUNAM 'yastu' yaH punarvarttate tasya sUtraM na dadAti caturlaghu, arthaM na dadAti caturguru / tathA tasya-viduSo viparItastadviparItastasya cinayasvarUpamajAnata ityarthaH "vinIe" ti akAraprazleSAd avinItasya ca sUtraM dadAti caturlaghu, arthaM dadAti caturguru // gataM "yazca vidvAn" iti dvAram / atha "patte ya"tti dvAram atra ca tisra vyAkhyAH, tadyathA- pAtramevAnuyogaM zrotumarhati nApAtramiti prathamA, prApta evAnuyogazravaNaM kArayitavyo nAprApta iti dvitIyA, vyakta evAnuyogaM zrAvaNIyo nAvyakta iti tRtIyA, asyAMca tRtIyavyAkhyAyAM "vatte ya'tti pATho draSTavyaH / athAbhUneva vyAcikhyAsurAha [bhA. 762] tiMtinie calacitte, gANaMgaNie a dubbalacarite / AyariyapArabhAsI, vAmAvaTTe ya pisuNe ya // [bhA. 763] AdI adiTThabhAve, akaDasamAyAri taruNadhamme ya / gavviya painna niNes, cheasue vajrae atyaM // vR- tintiNikazcalacitto gANaGgaNikazca durbalacAritraH AcAryaparibhASI AcAryaparibhAvI vA vAmAvarttazca pizunazca "AdI adiTTabhAve" tti Adau - AvazyakAdizAstreSu varttamAnA adhSTA
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 bRhatkalpa-chedasUtram -1. bhAvA yena sa AdhaddaSTabhAvaH, tathA akRtasAmAcArIkaH taruNadharmA ca garvitaH "painna"tti prakIrNapraznaH prakIrNavidyazca "niNhai"tti gurunihnavI eteSAM chedazrutaviSayamarthaM varjayet, na dadyAdityarthaH iti dvaargaathaadvysmaasaarthH|| vyAsArtha pratidvAramabhidhitsuH prathamatastintiNikadvAraM vyAcaSTe[bhA.764] DajhaMtaM tiMburudAruyaM va divasaM pi jo tiDitiDei / aha davyatitiNo bhAvao u AhAruvahi-sejjA / / kR'timburukadArukaM timburukavRkSakASThamagnauprakSiptaMdahyamAnaMsadyathA traTATiti kurvadAste, evaMyoguvAdibhiH kharaNTitaH sampUrNamapi divasaM "tiDitiDei"ttianukaraNazabdatvAt 'TATAyate' mama sammukhamidamidaMca jalpitamebhiritiRSannAsteiti bhAvaH / athaiSa drvytintinnikH|bhaavtstu tintiNikaHtrividhaH, tadyathA-AhAre upadhauzayyAyAMceti / punarekaiko dvividhaH-antaHsaMyojanayA bahisaMyojanayA ca // tatrobhayathA'pyAhAratintiNikaM tAvadAha[bhA.765] aMto-bahisaMjoaNa, AhAre bAhi khiir-ddhimaaii| ___ aMto u hoi tivihA, bhAyaNa hatye muhe ceva // vR-AhAraviSayA saMyojanA dvividhA-antarbahizca / tatra bahistAvad bhAvyate-kazcit sAdhurbhikSAmaTan kSIraM vA dadhi vA labdhvA rasagRbhutayA kalamazAliprabhRtikamodanaM ciragocaracaryAkaraNenApyutpAdya yat tenaiva kSIrAdinA sArdhamupAzrayAd bahi saMyojayati, AdizabdAt paramAnAdikaMvA labdhvA ghRta-khaNDAdinA bahireva sthitaH san yadyojayati eSA bhisNyojnaa| antastu pratizrayAbhyantare punaH saMyojanA trividhA bhavati, tadyathA-bhAjane haste mukhe caiva / tatra bhAjanaviSayA yatra bhAjane kalamazAlyodanastatra dugdha-dadhyAdi prakSipati / hastaviSayA maNDakapUpalikAdinA guDa-zarkarAdi hastasthitaM veSTayitvA mukha prakSipati / mukhaviSayA pUrvaM maNDakAdi mukheprakSipya tataH zakrakA-khaNDAdi prkssipti| evaMvidhAMdvividhAmapyAhArasaMyojanAMlobhAbhibhUtatayA kurvanyadA yadA saMyojanIyavastuyogaM na labhate tadA tadA tintiNikatvaM karotItyAhAratintiNika ucyate ||gt AhAratintiNikaH / sAmpratamupadhi-zayyAtintiNikAvatidizati[bhA.766] emeva uvahi sejjA, guNovamArI u jassa jaM hoi| so teNa joyayaMto, tadabhAve tiMtiNo hoi|| - evamevopadhi-zayyayorapi saMyojanAyA bhAvanA kAryA / sA ceyam-upadhisaMyojanA dvividhaa-bhirntshc| tatra bahisaMyojanA utkRSTa kalpaM labdhyA colapaTTakamapi utkRSTamutpAdayati, aurNikaM vA kalpaM sundaraM labdhvA tadanurUpameva sautrikamutpAdayati, utpAya ca tadubhayaparibhogena sNyojyti| antaH saMyojanApunarvibhUSArthaM zvetakambalyAM kRSNadavarakasIvanikAM dadAti ityaadi| zayyA-pratizrayastasya saMyojanA'pi dvividhA-bahirantazca / tatra bahi-saMyojanA akapATamupAzrayaM labdhvA kapATAbhyAM saMyojayati / antaH saMyojanA zobhArthaM pratizrayaM gomaya-mRdAdinA limpati seTikayA vAdhavalayati / athavA zayyAzabdena saMstAraka ucyate, tatazca sundarataraMsaMstArakaMlabdhvA yad uttarapaTTamapi tadanurUpamutpAdya paribhuGkte sA bahisaMyojanA / yat punaH sukumArasparthiM vibhUSArthaM vA sundarayA bhaGgayA saMstArakaM prastRNAti sA antaHsaMyojanA / tadevaM yad upadhyAdikaM
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 205 pIThikA - [bhA.766] 'yasya' sAdhoH 'guNopakAri' vibhUSAdiguNopayogi bhavati sa 'tena' vivakSitena vastunA sArddha tadeva vastu 'yojayan' mIlayan 'tadabhAve' vivakSitavastuyogAbhAve 'tintiNiko bhavati' 'hA! nAstyamukaM vastu atra sthaNDilaprAye saniveze' ityAdi jlptiityrthH|| gataM tintiNikadvAram / atha calacittadvAramatidezenaivAha[bhA.767] calacitto bhAvacalo, ussagga'vavAyato u jo puci| bhaNito so ceva ihaM, gANaMgaNiyaM ato vocchaM / / vR-calacittaiha bhAvacalaH' aparAparazAstrapallavagrAhI gRhyte| sacautsargato'pavAdatazca yaH pUrvamacaJcaladvAraM bhaNitaH sa evehApi bhaNitavyaH / gANaGgaNikamata UrdhvaM vakSye / / tamevAha[bhA.768] chammAsa apUrittA, gurugA bArasasamAsu culhugaa| tena paraM mAsalahU, gANaMgaNi kArame bhito|| vR-upasampannaH sAdhuH kAraNAbhAve SaNmAsAn apUrayitvA yathekasmAd gaNAd aparaM gaNaM saGkrAmati tadA tasya catvAro gurukAH pannAsyAH parato yAvaddvAdazasamA-varSANitAapUrayitvA gacchatazcaturlaghukAH / tataH paraM-dvAdazabhyo varSebhya UrddhaniSkAraNaMgaNAd gaNaM sngkaamtomaasldhu| "gANaMgaNi"ti bhAvapradhAno nirdezaH, tato gANaGgaNikatvaM 'kAraNe' jJAna-darzanacAritrANAmanyatarasmin puSTAlambane samutpanne bhAjyaM sevniiym| kimuktaM bhavati?-kAraNe madhyedvAdazavarSamantaH SaNmAsaM vA gaNAd gaNaM saGkrAmannapi na prAyazcittabhAg bhavatIti / / gataM gANaGgaNikadvAram / samprati durbalacAritradvAramAha[bhA.769] mUlaguNa uttaraguNe, paDisevai panagamAi jA carimaM / dhii-vIriyaparihINo, dubbalacaraNo anaTThAe / vR- mUlaguNottaraguNaviSayAnaparAdhAn yaH pratisevate / katham ? ityAha-'paJcakAdi yAvaccaramam' iha paJcakazabdena yatra pratisevite rAtrindivapaJcakamApadyatesasarvajaghanyazcaraNAparAdhaH parigRhyate, AdizabdAdazarAtrindivAdiprAyazcittasthAnAni yAvat caramaM sarvotkRSTacaraNAparAdhalakSaNaM pArAJcikaprAyazcittasthAnamiti / kathambhUtaH sanpratisevate? ityAha-'dhRti-vIryaparihINaH' mAnasikAvaSTambhavabalarahitaH asau, na khalvanIzazcaraNa-karaNaviSayabhUtAnyaparAdhapadAnyAsevitumutsahate / so'pi yadi puSTAlambanataH pratisevate tato na doSabhAga bhavedityAha"anAe"ttiartha-darzana-jJAnAdikaMprayojanaMtadabhAvo'narthatena yaHpratisevate sa eSa durblcrnnH|| evaMvidhasya cchedazrutArthadAne doSabAhulyakhyApanArthamidamAha[bhA.770] paMcamahavvayabhedo, chakkAyavaho a ten'nnunaao| suhasIla-'viyattANaM, kahei jo pavayaNarahassa / / vR-'tena' AcAryeNa paJcamahAvratabhedaH SaTkAyavadhazcAnujJAtaH, yaH 'sukhazIlA-'vyaktAnAM' sukhaM-zarIrazuzrUSAdikaM zIlayantIti sukhazIlAH-pArzvasthAdayaH, avyaktAH zrutena vayasA ca, sukhazIlAcAvyaktAzceti dvandvasteSAmiti cUrNikRto'bhiprAyaH / nizIthacUrNika-taH punarayamsukhe-zarIrasaukhye zIlaM-svabhAvo vyaktaH-parispaSTo yeSAM te sukhazIlavyaktAsteSAm, yadvA sukhaMmokSasaukhyaM tadviSayaM yat zalaM-mUlottaraguNAnuSThAnaM tato vigato yalaH-udyama AtmA vA yeSAM te
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 bRhatkalpa-chedasUtram .. sukhazIlaviyatnAH sukhazIlavyAtmAnovA teSAm, ubhayatrApi pArzvasthAdInAmityarthaH / pravacanarahasya' chedagranthArthatatvaM kthyti|| kathaM punastena paJcamahAvratabhedaH SaTkAyavadhazcAnujJAto bhavati? iti ucyate[mA.771] nissANapadaM pIhai, anissANavihArayaM na roei / taMjANa maMdadhammaM, ihalogagavesagaMsamaNaM // vR- nizrIyate-mandazraddhAkairAsevyata iti nizrANaM tacca tat padaM nizrANapadamapavAdapadamityarthaH, tadevayaH 'spRhayati' rucipadamavatArayati, anizrANavihAritAMtuna rocayati, tamevaMvidhaM zramaNaM jAnIhi mandadharmANaM 'ihalokagaveSakaM' manojJabhakta-pAnAdhupabhogena kevalasyaivehalokasya cintakaMparalokaparAGmukham / evaMvidhasya ca pravacanarahasyapradAne vizeSataH paJcamahAvratabhedaH SaTkAyavadhazca bhavatIti yuktamuktaM "tenAnujJAtaH" iti / / gataMdurbalacAritradvAram / athA''cAryaparibhAvidvAramAha[bhA.772] Daharo akulIno tti ya, dummeho damaga maMdabuddhi tti| aviappalAbhaladdhI, sIso paribhavai AyariyaM / / vR-kazcit kuziSyaH sUcayA asUcayA vA AcAryaM paribhavati / sUcA nAma svavyapadezena parasvarUpasUcanam, yathA ko'pivayaHpariNataH sAdhurbAlakamAcAryaM bravIti-adyApi DaharAH' bAlakA vayam, kiM nAmAsmAkamAcAryapadasya yogyatvam ? iti / asUcA sphuTamevaparadoSoTTanam, yathAbho AcArya! tvaM tAvadadyApi "Daharo" mugdhaH kSIrakaNTho vartase, ataH kIddazaMbhavataAcAryatvam? iti / yo'kulIna AcAryastamuddizya bhaNati-aho ! uttamakulasambhUtA amI yogyA evA''. cAryapadasya, vayaMtuhInakulotpannAH, kuto'smAkaMsUripadayogyatA? |ydvaadhikkssttN yadakulIno'pyayamAcAryapade nivezita iti / tathA 'durmedhAH' mandaprajJaH 'dramakaH' nAma daridro bhUtvA yaH pravrajitaH 'mandabuddhi' svalpamati / api sambhAvanAyAm, sambhAvyate kuto'pi kAraNAdevaMvidho'pyAcArya iti / alpA-tucchA vastra-pAtrAdilAbhe labdhiryasya so'lpalAbhalabdhiH / etAnapyevameva sUcayA asUcayAca paribhavati / / atha ziSyapadaM vyAcaSTe[bhA.773]so vi ya sIso duviho, pavvAviyago asikkhao cev| so sikkhao ativiho, sutte atthe tadubhae y|| vR-yaH ziSyo gurUn paribhavati so'pica dvividhaH-pravrAjitakazca shiksskshcaiv| yastenaiva paribhUyamAnaguruNA dIkSAM grAhitaH sapravrAjitakaH |shiksskstu gacchAntarAdadhyayanArthamAgataH |s ca zikSakastrividhaH-sUtre'rthe tadubhaye ca, sUtragrAhako'rthagrAhakastadubhayagrAhakazcetyarthaH / / gatamAcAryaparibhAvidvAram / samprati vAmAvarttadvAramAha[bhA.774] ehi bhaNio u baccai, baccasu bhaUNio dutaM samalliyai / jaMjaha bhannati taM taha, akareMto vAmavaTTo u|| vR-yaH ziSyaH 'ehi' Agaccheti bhaNitaH san vrajati, vrajeti bhaNitaH san 'drutaM' zIghra samAlIyate / evamanyadapi kAryaM yad yathA bhaNyate tat tathA akurvANo vAmAvarta ucyate / / atha pizunadvAramAha
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA-[bhA.775] 207 [bhA.775] pIIsunnaNa pisuno, gurugAi cauNha jAva lahuo u / ahava asaMtAsaMte, lahugA lahugo gihI gurugA / / vR-"pIIsunnaNa"ttialIkAnItarANi vAparadUSaNAni bhASamANaHprItizUnyAMkarotIti pizunaH, nairuktI zabdaniSpatti / sa ca yadyAcAryasya paizUnyaM karoti tadA caturguru, upAdhyAyasya karoti caturlaghu, bhikSoH karoti mAsaguru, kSullakasya karoti mAsalaghu iti cUrNyabhiprAyaH / nizIthacUrNyabhiprAyeNatu-yadyAcArya paizUnyaMkaroti tadA catvAro guravaH, upAdhyAyaH karoti catvAro laghavaH, bhikSu karoti mAsaguru, kSullakaH karoti mAsaladhu / amumevArthaM saJjighRkSurAha-"gurugA" ityAdi / caturNAm' AcAryo-pAdhyAya-bhikSu-kSullakarUpANAMpaizUnyakaraNeviSayabhUtAnAM kartRbhUtAnAM vA yathAkramaM gurukAdayo yAvad laghuko mAsaH prAyazcittam / 'athavA' iti prakArAntaropanyAse, sAmAnyataH saMyataH saMyateSupaizUnyaMkaroti tatrAsaddUSaNaviSaye paizUnye catvAro laghavaH, saddUSaNaviSaye laghuko mAsaH / ete eva prAyazcitte gRhiSu guruke avasAtavye / tadyathA-gRhastheSu asabhirdoSaiH paizUnyaM karoti catvAro guravaH, sadbhiH karoti gurumAsaH / / athAdimAdRSTabhAvadvAraM vivRNoti[bhA.776] AvAsagamAIyA, sUyagaDA jAva AimA bhaavaa| te una diTThA jeNaM, adiTThabhAvo havai eso / / vR-AvazyakAdayaH sUtrakRtAGgaMyAvaddye AgamagranthAsteSuye padArthA abhidheyAste AdimA bhAvA ucyante / tetu' te punarbhAvA yena na ddaSTAH-nAvagatAH sa eSo'dRSTabhAva iti, upalakSaNatvAda AdimAdRSTabhAvo bhavatIti ||athaakRtsaamaacaariikdvaarN vibhAvayiSuH sAmAcArIsvarUpaMtAvadAha[bhA.777] duvihA sAmAyArI, uvasaMpada maMDalIe bodhavvA / anAloiyammi gurugA, maMDalimeraM ato vocchN|| vR-sAmAcArI dvividhaa-upsmpdimnnddlyaaNcboddhvyaa|ttropsmpt trividhA-jJAnopasampad darzanopasampat cAritropasampat / AsAM ca sAmAnyata iyaM sAmAcArI-gacchAntarA dupasampadaH pratipatyarthaHmAyAtaH sAdhuH paryanuyoktavyaH-'vatsa ! kastvam ? kuto vA gacchAdAgato'si ? kiMnimittamihAyAtaH ?' ityevaM yadyaparyanuyujya tasyopasampadaM pratIcchati tadA 'anAlocite' aparyanuyukte sati catvAro gurukaaH| yadvA anAlocite' AlocanAmadApayitvA yadi taMparibhuGkte vAcayati vA tadA catvArogurukAH / atraca jJAnopasampadA'dhikAraH / "maMDalimeraM ato vocchaM" ti maNDalI-sUtrArthamaNDalIrUpA tasyAH sambandhinI maryAdAM-sAmAcArI ata UrddhaM vakSye / / pratijJAtamevAha[bhA.778) suttammi hoi bhayaNA, pamANato yAvi hoi bhayaNA u / atyammi u jAvaiyA, suNiti thevesu anne vi|| vR-'sUtre' sUtramaNDalyAMniSadyAyAM bhajanA kAryA-yadi taruNo nirupahatazarIrazvA''cAryo nacaniSadyApriyastatona kriyate niSadyA, atha sthavira AmayAvI vA taruNovA niSadyApriyaH tataH kriyte|prmaannto'pisuutrmnnddlyaaN niSadyAviSaye bhjnaa| kimuktaMbhavati?-kadAcidekasmina kalpekadAcidvayostriSuyAvanmAtreSuvA kalpeSUpaviSTaH sukhenaivavAcanAMdadAtitAvadbhikalpairniSadyA kriyte| arthe' arthamaNDalyAM punaryAvantaH sAdhavo'rthaM zRNvanti tAvantaH sarve'pyavazyantayA svaM
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 bRhatkalpa-chedasUtram -1svaM kalpaM niSadyAkArakasya prayacchanti, saca taiH kalpairniSadyAM rcyti| atha stokA evAnuyogaM pragItArastataH stokeSu satsu 'anye'pi anuyogamazrotAro'pi yAvadbhirniSadyA bhavati tAvataH kalpAnarpayanti / / athArthamaNDalyA eva vidhimAha[bhA.779] maJjaNa nisijja akkhA, kiikammussagga vaMdanaga jeTTe / pariyAga jAi suasuNaNa samatte bhAsaI jo u|| kR'mArjanam' anuyogamaNDalyAH prmaarjnNtprthmtHkrttvym|ttonissdyaadvyNrcniiymekaa gurUNAmaparA punrkssaannaam|tto'kssaaHprmaay'nissdyaayaa upari sthaapniiyaaH| tataH 'kRtikarma' vandanakaM gurUNAM dAtavyam / tato'nuyogaprasthApanArtham 'utsargaH' kAyotsargaH, tatra cATAvucchvAsAzcintanIyAH / tataH paJcamaGgalamuccArya cchomavandanakaMdattvA "nANaMpaMcavihaM pannattaM" ityAdinAnandhAkarSaNe kRte jyeSThasya vandana-praNAmaH kartavya iti / atraparaH prAha-kiM yaH paryAyeNa jyAyAn sajyeSThaH ? kiM vA yo jAtyA upalakSaNatvAt kulena vA? yadvA yena zrutaM bahvadhItam ? atha yena bahubhi paripATIbhirarthasya zravaNaM kRtam ? eteSAM madhye ka iha jyeSTho'dhikriyate? / atrAcArya pratyuttarayati-eteSAM madhyAdeko'pi nAtrAdhikriyate kintu samApte' samarthite vyAkhyAne usthitAnAM yo vyAkhyAnalabdhimAn 'anubhASate' agraNIbhUya cintanikAM kArayati sa iha jyeSTho bhaNyate, tasya jinavacanavyAkhyAnalakSaNaguNAdhikatayA'vamarAlikasyApi vandanaM vidheyam / tathA gurUNAM hetoH khela-kAyikImAtrake prathamameva tatra sthApayitavye, mA bhUdanuyogaM zRNvatAM tadAnayane zravaNavyAghAtaH / etacca gAthAyAmanuktamapi prakramAdatra jJAtavyam, anyatrA''vazyakAdAvuktatvAt ||athaatraiv vaiparItyakaraNe prAyazcittamAha[bhA.780] avitahakaraNe suddho, vitaha kareMtassa mAsiyaM lhugN| akkha nisijjA lahugA, sesesu vimAsiyaM lhugN|| vR-pramArjanAdiSu padeSu avitathakaraNe 'zuddhaH' na prAyazcittabhAga / eteSveva sAmAcArI vitathAMkurvANasya laghumAsikam, idaMcasAmAnyata uktam |at idameva savizeSaMviSayavibhAgenAha"akkha" ityAdi / akSANAmapramArjane'sthApane vA niSadhAmantareNa vA sthApane'nuyogaM dadataH zRNvatAM vA catvAro laghukAH / gurUNAM niSadyAyA akaraNe zrotRNAM catvAro laghavaH / zeSeSvapi srvessumaasikNlghukNpraayshcittm| tadyathA-anuyogamaNDalIsthAnaM na pramArjayanti, vandanakaM gurUNAM na dadati, anuyogaprArambhanimittaM kAyotsargaMna kurvanti, khelamAtrakAdikaMna Dhokayanti, jyeSThasya praNAmaM na kurvanti, sarvatrApi pratyekaM mAsalaghu / evaMvidhAmupasampanmaNDalIviSayAM dvividhAmapi sAmAcArI yo na karoti sma so'kRtasAmAcArIka ucyate ||gtmkRtsaamaacaariikdvaarm / samprati taruNadharmadvAramAha[bhA.781] tiNhA''reNa samANaM, hoi pakappammi taruNadhammo u / paMcaNha dasAkappe, jassa vajo jattio kAlo / / vR-vrataparyAyamadhikRtya tisRNAM samAnAM' varSANAM 'AreNa' arvAg vartamAnaH 'prakalpe' nizIthAdhyayane 'taruNadharmA' avipakkaparyAyo bhavati / tuzabdo vizeSaNe / kiM vizinaSTi? iha yaH svalvasaJjAtapaJcakurcIkaH sa trivarSaparyAye'pi vartamAno nizIthAdhyayanasyAyogyo mantavya
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 781] iti / paJcAnAM varSANAmarvAgvarttamAnastu "dasAkappe "tti upalakSaNatvAd dazA- kalpa-vyavahArANAM taruNadharmA jJAtavyaH / 'yasya vA' sUtrakRtAGgAdeH zrutasya yoyAvAn kAlo vyavahArAdhyayane dazamoddezake bhaNitaH tasya tAvantaM kAlamasamApayan taruNadharmA bhavati / yathA- "kampai cauvAsapariyAyassa samaNassa niggaMthassa sUagaDaM nAma aMgaM uddisittae" ityAdi // gataM taruNadharmadvAram / atha garvitadvAramAha [bhA. 782] purisammi dukhinIe, vinayavihANaM na kiMci aaikkhe| na vi dijai AbharaNaM, paliyattiyakanna - hatthassa // iha yaH zrutamadhIyAnaH tadavalepAdeva durvinIto bhavannupulabhyate, tAze puruSe 'vinayavidhAnaM' karmavinayanopAyamA''cArAdi zrutajAtam 'kiJcidapi' stokamAtramapi 'nA''cakSIta' na pratipAdayet / yadvA vinayaH- dvAdazAvarttavandanakapradAnAdipratirUpopacArarUpo vidhIyate yasminnadhIyamAne tad 'vinayavidhAnam' AcArAdi zrutameva tad nA''cakSIta / kuto hetoH ? iti ced ata Aha- " na vi dijai" ityAdi / 'nApi ' naiva dIyate 'AbharaNaM' kuNDalakaGkaNAdikaM parikarttitakarNa- hastasya puruSasya, AvidhyamAnasyApi tasya tadaGge zobhAyA alabhamAnatvAt evaM zrutAbharaNamapi vinayavikalAGgasya yojyamAnaM na zobhAM bibhartti iti jinavacanavedinA tasya tad na dAtavyam / / athA'syaiva savizeSamapAtratAkhyApanArthamAha [bhA. 783] maddavakaraNaM nANaM, teneva u je madaM samuvarhati / UNagabhAyaNasarisA, agado vi visAyate tesiM // vR-mArdavaM mAnanigrahastatkaraNaM-tatkArakaM 'jJAnaM' zrutarUpam, 'tenaiva' jJAnena 'ye' durvidagdhAH 'madam' ahaGkAraM samudvahanti / kathambhUtAH ? 'UnakabhAjanasaddazAH' asampUrNabhRtaghaTAdibhAjanatulyAH, yathA kila tad jhalajhalAyate tathaite'pi duradhItavidyAlavatayA nijapANDityagarvAdhmAtA yadapi tadapi lapantastiSThanti / teSAm 'agado'pi' viSApahArakamapyauSadhaM 'viSAyate' viSarUpatayA pariNamate zrutarUpam / tathA caitadarthasaMvAdakamevedaM sUktam - jJAnaM mada-darpaharaM, mAdyati yastena tasya ko vaidyaH / amRtaM yasya viSAyati, tasya cikitsA kathaM kriyate ? | gataM garvitadvAram / atha prakIrNakadvAramAha [bhA. 784] souM anabhigatANaM, kahei amugaM kahijjaI itthaM esa upainnapanno, painnavijjo u savvaM pi // 209 vR- arthamaNDalyAM yo rAhasikagranthArthaM zrutvA utthitaH san 'anabhigatAnAm' apariNatAnAM lezoddezataH kathayati yathA 'amukaM' pralambagrahaNAdikam 'atra' sUtre kalpanIyatayA kathyate; eSa prakIrNaprajJaH / prajJAzabdeneha prakarSeNa jJAyate utsargA 'pavAdatattvamanayeti vyutpatyA chedasUtrAntargatA rahasyavacanapaddhatirucyate, sA prakIrNA vikSiptA yena sa prakIrNaprajJaH / "prakIrNapraznaH " ("painnapaNho''] iti vA pAThaH, tatra cApariNataiH 'kimetad rahasyabhUtamatrAbhidhIyate ? ' ityullekhena pRcchayata iti praznaH - chedazrutAntaH pAtI rahasyArtha ityarthaH, sa prakIrNo yena sa prakIrNaprazna iti / tathA 18 14
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 bRhatkalpa-chedasUtram -1prakIrNavidyastu sarvamapyAderArabhya pryntNyaavtchedshrutmutsrgaa'pvaadshitmprinntaanaaNkthyti| vidyAzabdena cAtrA'khaNDaM chedazrutamabhidhIyate, prakIrNAM vidyA yena sa prakIrNavidya iti / / atha dvividhasthApi prakIrNavyAkartudoSAnAha[bhA.785] appaccao akittI, jinAna ohAva mailaNA cev| dullahabohIattaM, pAvaMti painnavAgaraNA / / vR- apariNatAdInAM rAhasikeSu padeSu jJApyamAneSu 'apratyayaH' avizvAso bhavati; pUrvAparaviruddhamidaM zAstram, yata pUrvaM "na kalpate tAlapralambaM pratigrahItum" iti prapya pazcAt "kalpate" ityanujJAyAH pratipAdanAta; yathA caitadalIkaM tathA sarvamapi jinavacanamIdazameveti / te caivaM vipariNatAH santaH "jinAnAM' tIrthakRtAmakIrtiM kuryu, kuta eSAM sarvajJatvam ? vairIzaM pUrvAparavyAhataM bhASitamiti / tatazca te "ohAva"tti 'avadhAvanam' uThyavrajanaM kurvIran / atha nopravrajeyustathApi "mailaNa"tti teSAmadyApyapariNatatvAdapavAdapadaMzrutvA'pariNAmakatvenAtipariNAmakatvena vA zaGkAdidoSatojJAnAdInAM malinatA' mAlinyasyAditi / tatazcaivamapratyayAdikaM janayanto durlabhabodhikatvaM prApnuvanti, ka ete ? ityAha-'prakIrNavyAkaraNAH' pravistAritacchedazrutarahasyArthanirvacanAH, prakIrNapraznAH prakIrNavidyAzcetyarthaH / / vyAkhyAtaM prakIrNadvAram / atha nihnavadvAraM vivRNoti[bhA.786] sutta-'ttha-tadubhayAiM, jo ghettuM niNhave tamAyariyaM / lahuyA guruyA atthe, geruyanAyaM abohI y|| vR-yaH sUtrA-'rtha-tadubhayAni kasyacit pArzve gRhItvA tamAcArya 'nitute' apalapati, aparaMkamapi vikhyAtaguNamAcAryamuddizati, athavA brUyAt-mayA svayamevAbhyUhyAbhyUhya sakalamapi zrutaM nirNItam, kevalaM tairvAcanAcAryairmama diGmAtrameva dattamiti / atra ca yadi sUtrAcArya niDhate tadA catvAro laghakAH, arthe arthadAyakamAcAryaniDhuvAnasya catvArogurukAH, tadubhayAcAryamapalapataH tadubhayaM prAyazcittamiti / gerukaH-parivrAjakastasya jJAtaM-dRSTAntaH / sa cAyam egssohaaviysschurghrgNvinyjaaeaagaasecitttthi|tNcegopribvaaygobhuurhi uvAsanAhiM ArAheUNa tassa sagAse vignaM giNhittA annatya gaMtuM tidaMDeNaM AgAsagaeNa acchai, tao so logeNaM puuijji|annyaa ranA pucchio-bhagavaM! kiM vinAisao? uAhutavAisao? bhnnivijnyaaiso|koaagmiu? tti| bhaNai-himavaMtepavvaephalAhAranAmassamaharisissa sagAsAutti bhaNie taMtidaMDaM khaDattipaDiyaM / esa diluto ayamatthovaNao-jahA soNhAviyaMvinAyariyaM niNhaveMto ohAvaNaM patto, evaM anne vi appagAsaM pi vAyaNAyariyaM niNhaveMtA ihaloe ceva bahUNaM samaNa-sAvagAINaM hIlaNijjA bhavaMti devayAhi ya chalijaMti tti| tathA "abohI ya"tti paraloke abodhiphalaM karma gurunihAvako'rjayati / evaMvidhasya na dAtavyam / / yata Aha{bhA.787) uvahayamai-vitrANe, na kaheyavvaM suyaM va attho vA / namaNI sayasAhasso, Avijjhai kotyu bhAsassa / / vR-matizca svAbhAvikI vijJAnaM ca gurUpadezajaM mati-vijJAne, te upahate-dUSite yasya saH 'upahatamati-vijJAnaH' gurunihotA / katham ? iti ced ucyate-iha tAvad gRhasthA api
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA- [bhA.787] 211 mithyAdRSTayastatvA-'tatvavyatikaravivekavikalA aihikaphalArthamarthazAstra-dhanurvedAdi yasya sakAze zikSitavantastaM yAvajjIvaM guruMpratipadyamAnAH sarvasyApi lokasya purataH zlAghante, na punaH kadApi kasyApi puratonihuvate;sapunaH sarvajJazAsanapratipanno'pyacintyacintAmaNikalpazrutadAyakAnapi paramagurUn nikute ityato'sau tebhyo'pyadhamatvAdupahatamati-vijJAno'bhidhIyate / evaMvidheziSye nakathayitavyaM zrutaM vA' sUtram 'artho vA' tadabhidheyaH |amumevaarthprtivstuupmyaa draDhayati-"na maNI" ityAdi / "kotyu"tti ArSasvAt kaustubho nAma maNi 'zatasahasra' lakSamUlyaH 'bhAsasya' zakuntokhyasya pakSiNo galake nA''vidhyate,ayogyatvAta; evamasyApi guruniloturatyantApAtrabhUtasya zrutaralapradAnamanucitamiti na vidheym||gtNnihnvdvaarm / atraca tintiNika-calacittagANaGgaNika-durbalacAritrA-''cAryaparibhASi-vAmAvartta-pizunA-'kRtasAmAcArIka-garvita-prakIrNanihavinaH ekAdazA'pAtrabhUtAH ziSyAH, AdimASTabhAvo'prAptaH, taruNadharmA punaravyaktaH / athaiSAM sUtrArthapradAne prAyazcittamAha[bhA.788] avvatte a apatte, lahugA lahugA ya hoti appatte / lahugA ya davvatitiNi, rasatitiNi hoti ctugurugaa| vR-avyaktaH-taruNadharmA tasya tathA "apatte "ttiapAtrANAmekAdazasaGkhyAkAnAM sUtrArthI yadi dadAti tadA catvAro laghukAH / "lahugA ya hoti appatte" ti aprApta-AdyaddaSTabhAvastasya dadAticatvAro lghvH| rasatintiNikasya' AhAratintiNikasya dadAti catvAro guravaH / upadhizayyAtintiNikayordadAnasya catvArolaghava ityanuktamapyatrAvasAtavyam, nishiithcuurnnaavukttvaat|| [bhA.789]aMto bahiM ca gurugA, Ayariya-gilANa-bAla diiapayaM / AyariyapAribhAsissa hoti.cauro anugghaayaa| vR-AhAropadhi-zayyAviSayAmantarbahirvA saMyojanAMkurvatazcatvAro gurvH|aacaary-glaanbaalaadiinaamrthaay dvitIyapadaM bhavati, etadarthaM saMyojanAmapi kurvan zuddhaityarthaH |aacaarypribhaassinnH punazcatvAro'nuddhAtAH prAyazcittam / / athopasaMharannAha[bhA.790] tamhA na kaheyavvaM, AyarieNaM tupavayaNarahassaM / khettaM kAlaM purisaM, nAUNa pagAsae gujhaM / vR-yasmAdevaM prAyazcittamabhihitaM tasmAt tintiNikAdInAmAcAryeNa 'pravacanarahasyam apavAdapadaM 'na kathayitavyam' na prarUpaNIyamiti / kathaM punaH kathayitavyam ? ityAha-'kSetram' adhvAdikaM praveSTavyaM jJAtvA prathamato'dhvakalpAdikaM pravacanarahasyabhUtamapariNatAnAmapi kathayitavyam, anyathA teSAM mArge gacchatAM saMyamA-''tmavirAdhanA syAt / evaM 'kAlamapi durbhikSAdikamAgamiSyantamAgataMvA jJAtvA yathAyogamapariNatAnAmapi rAhasikazrutArthaM prkaashyet| 'puruSaM vA' pariNAmakalakSaNam upalakSaNatvAd bhAvaM vA-glAna-bAla-vRddhA-'sahiSNuprabhRtInAmupagrahakaraNAdilakSaNaM jJAtvA prakAzayed 'guhyaM' chedazrutarahasyabhUtamapavAdapadamiti // vyAkhyAtaM "patte a"tti dvAram / athAnujJAtadvAramAha[bhA.791] caubhaMgo aNunnAe, ananunAe a paDhamato suddho / __ sesANaM mAsalahU, avinayamAI bhave dosaa||
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 vRhatkalpa-chedasUtram -1. vR-atrAnujJAtA-'nanujJAtapadAbhyAMcaturbhahI kAryA, tadyathA-anujJAtamanujJAto vAcayatIti prathamaH, asya bhAvanA-kazcit prAtIcchiko gacchAntarAdAgamya sUtrAdhyayanArthamupasampannaH, sa cA''cAryairanujJAtaH-Arya! upAdhyAyasya sakAze'dhISveti; tataH sa upAdhyAyasya samIpe gatvA brUte-bhagavan ! gurubhirahamAdiSTo bhavatAM pAdamUle paThanArthamiti; tata upAdhyAyenAgatyAcAryA pracchanIyAH, yathA-kSamAzramaNAH! pAThayAmyahamamukaM sAdhum ? iti; tato gurubhi 'bADham' ityukte sa upAdhyAyena pAThanIyaH; evaMkurvan anujJAtamanujJAto vAcayatIti abhidhIyate, eSa prathamo bhaGgaH zuddhaH / anujJAtamananujJAta iti dvitIyaH, tadbhAvanA-sa sAdhurAcANitaHpaThopAdhyAyAntike, sacaivamAdiSTaH paThitumupasthitaupAdhyAyasannidhau, saupAdhyAyoyadyAcAryAnapRSTA taMpAThayatitata upAdhyAyasyamAsalaghu ananujJAtamanujJAta ititRtIyaH, atrAcAryairupAdhyAyastasya sAdhoH zRNvataH sandiSTaH-Arya! pAThayeramuMsAdhumiti, na punaritaraH sandiSTaH, tataH sa upasthitaH sannupAdhyAyena praznanIyaH-saumya! kSamAzramaNaiH sandiSTastvam ? na vA? iti; sa pratibrUyAt-'mayA yuSmAkamAdezo dIyamAnaH zruto na punarahaM sandiSTaH' ityukte yadhupAdhyAyaH pAThayati tadA dvayorapyadhyApakA-'dhyAyakayosilaghu; atha na pAThayati tata upAdhyAyaH zuddhaH / ananu. jJAtamananujJAto vAcayatIti caturtho bhaGgaH, atra copAdhyAyo'pyananujJAtaH ziSyo'pyananujJAta iti kRtvA dvayorapi mAsalaghu / ata evAha- 'zeSeSu' prathamabhaGgavyatirikteSu bhaGgeSu bhAsalaghu / gAthAyAM prAkRtatvAt saptamyarthe SaSThI / avinayAdayazca doSA bhavanti, AdizabdAd anavasthAanyeSAmapi yaddacchayA'dhyayanA-'dhyApanalakSaNA ityAdayo doSAH parigRhyante / / gatamanujJAtadvAram / atha bhAvataH pariNAmaka iti dvAraM vyAkhyAyate-atra ca bhAvagrahaNAd dravya-kSetra-kAlA api gRhItA draSTavyAH, pariNAmakaprakamAcA'pariNAmakA-'tipariNAmakAvapi vyAkhyeyAviti cetasi vyavasthApya sUririmA niyuktigAthAmAha[bhA.792] pariNAma apariNAme, aipariNAma paDiseha crimdue| aMbAIdiTuMto, kahaNA ya imehi ThANehiM / / vR- pariNAmakA-'pariNAmakA-'tipariNAmakAnAM prarUpaNA kartavyA / pratiSedhaH 'caramadvikasya' apariNAmakA-'tipariNAmakayugalasya kartavyaH, anayozchedazrutaMna dAtavyamiti bhAvaH / eSAMca trayANAmapi parIkSArthamAghrAdiddaSTAnto vaktavyaH, AdizabdAd vRkSamANaiH sthAnaiH' prakArairAcAryeNa kartavyeti / / athainAmeva gAthAM vivRNoti[bhA.793] jo davva-khettakaya-kAla-bhAvao jaM jahA jinakkhAyaM / taMtaha saddahamANaM, jANasupariNAmayaM sAdhu // kR-atra "tulAdaNDamadhyagrahaNa"cyAyena kRtshbdomdhye'bhihito'pisrvtraapismbdhyte| yaH kazcid dravyakRtaM kSetrakRtaM kAlakRtaM bhAvakRtam, dravyAdibhirbhedaiH sUtre vihitamityarthaH, yad vastu yathA' yenotsargA-'pavAdarUpeNa prakAreNa jinairAkhyAtaMtattathA zraddadhAti, tamevaM zraddadhAnaM' rocayantaM jAnIhi pariNAmakaM sAdhum / iyamatrabhAvanA-dravyataH sacittA-'cittamizrANi dravyANi yAdRze kArye kalpantena vA, kSetrato'dhvani vA janapade vA yad yathA'dhvakalpAdikamAcAraNIyam, yAga vidhiH / tadevaM sarvamapi zraddadhAno yathAvasaraM prayuAnazca pariNAmako jJAtavyaH / /
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 793] 213 apariNAmakamAha[bhA.794] jo davva-khettakaya-kAla-bhAvao jaM jahA jiNakkhAyaM / taMtaha asaddahataM, jANa apariNAmayaM saahuN|| vR-yo dravya-kSetra-kAla-bhAvakRtaM yad yathA jinairAkhyAtaMtana zraddadhAti,taMtathA azraddadhantaM jAnIhi apariNAmakaM sAdum / / atipariNAmakamAha[bhA.795] jo davva-khettakaya-kAla-bhAvaojaM jahiM jayA kAle / tallesussuttamaI, aipariNAma viyANAhi / / vR-yo dravya-kSetra-kAla-bhAvakRtaM 'yad' vastu 'yasmin' vikRSTAdhvAdau 'yadA kAle' AtyantikadurbhikSAdau bhaNitam, "tallesu"tti tasmin-dravyAdikRte ApavAdikavastuni lezyA yasya sa tallezyaH, 'pazyAmi tAvadatra kimapi nizrApadaM tatastadevAlambayiSyAmi' itypvaadpdaikmtirityrthH| tathA sUtrAd-apavAdazrutAd ut-prAbalyena matirasyetyutsUtramati, zrutoktApavAdAdabhyadhikApavAdabuddhiriti bhAvaH / tamevaMvidhaM sAdhumatipariNAmakaM vijaaniihiiti|| athAmISAmeva vyutpattinimittaM lakSaNamAha[bhA.796] pariNamai jahattheNaM, maI u pariNAmagassa kajesu / biie na u pariNamaI, ahigaM mai pariName tio|| vR-pariNAmakasya mati kAryeSu 'yathAthyena' yathArthagrAhakatayA pariNamate, ata evAsau pariNAmaka ucyate / 'dvitIye' dvitIyasyApariNAmakasya mati 'na tu' naiva pariNamate, ata evAsAvapariNAmaka ucyte| tRtIyaH punaradhikAMmatiM prinnmytiitytiprinnaamko'bhidhiiyte|| etadeva spaSTayati[bhA.797] dosu vi pariNamai maI, ussagga'vavAyao u paDhamassa / biitassa u ussagge, aiavavAe yataiyassa / / vR-'prathamasya' pariNAmakasya matirutsargA-'pavAdayordvayorapi pariNamati(te] / kimuktaM bhavati?-yaH pariNAmako bhavati tasyotsarge prApte utsargaevamati pariNamate, apavAde prApte'pavAde eva mati pariNamate; yatrotsargo balIyAn tatrotsagaM samAcarati, yatrApavAdo balavAn tatrApavAdaM gRhNAti / 'dvitIyasya' apariNAmakasya punarutsarga evamati pariNamate, na punarapavAde / tRtIyasya tu ati-atyartham apavAde mati pariNamate; sa ca dravyAdikAraNeSu pratisevanAmanujJAtAM jJAtvA na kiJcit pariharati, kaarnnmntrennaapiprtisevte||ath yaduktamAsIt "aMbAIdiTuMto" tti tad idAnIM bhAvyate-eteSAM pariNAmakAdInAM trayANAmapi jijJAsayA kecidAcAryA svaziSyAnityamabhidadhyu-'AryA ! ADharasmAkaM prayojanamasti' ityukte yaH pariNAmakaH ziSyaH sa brUyAt[bhA.798] ceyaNaceyaNa bhAviya, keddaha chinne akittiyA vA vi / laddhA puNo va vocchaM, vImaMsatthaM va vutto si|| vR-bhagavan ! yairAnaiH prayojanaM tAni kiM cetanAni ? utAcetanAni ? kiM 'bhAvitAni' lavaNAdibhirvAsitAni? utAbhAvitAni? "kehaha" tta kiMpramANAni? kiMma mahAnti ? kiMvA laghUni? "chinna"ti kiM pUrvacchinnAni? vA idAnIM chitvA ? athavA "chinna" tti kiM chinnAni'
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 bRhatkalpa-chedasUtram -1khaNDIkRtAni? kiMvAsakalAni? "kittiyA vA vi"tti kiyantivA gaNanayA dvivyAdisaGkhyAkAnyAnayAmi? apizabdAta kiM baddhAsthikAni? abaddhAsthikAni vA? taruNAni? jaraThAni vA? ityaadypidrssttvym| itthaM ziSyeNAbhihiteAcAryeNa vaktavyam-saumya! labdhAni santyagre'pi mama punaH purA vismRtAnyAsanidAnIM smRtipathamavatIrNAnIti; yadvA paryAptatAvadidAnIm, prayojane samApatitepunarmabhavantaM vakSyAmi' maNiSyAmi; athavA vatsa! kiMmamA''praiH kAryam ? 'vimarthi 'kimayaM vinItaH ?navA?, pariNAmako vA? na vA?' iti vinyAsanArthamukto'sIti / / yaH punarapariNAmakaH sa brUyAt[bhA.799] kiM te pittapalAvo, mA bIyaM erisAI jNpaahi| mA NaM paro vi socchihi, kahaM pinecchAmo eyss| vR-bho AcArya! kiMte pittaplAvaHsamajani yadevamunmattavadasambaddhaM pralapasi?,yadhekavAraM mamAgre jalpitaM tarhi jalpitaM nAma, mA punardvitIyaM vAraM IdazAni sAvadhAni vacanAni jalpeti; yataH mA "NaM" iti etat tvadIyaM vacanaM 'paro'pi' anyo'pi zroSyati, vayaM punaH kathAmapi necchAmaH 'etasya' arthasya AmrAnayanalakSaNasya kiM punaH karttavyatAmityapizabdArthaH / / yaH punaratipariNAmakaH sa evamabhidadhyAt[bhA.800] kAlo siM aivattai, amha vi icchA na bhaanniuNtrimo| kiM eccirassa vuttaM, annANi vi kiM va ANemi / / -kSamAzramaNAH! yadi yuSmAkamAnaiHprayojanaMtataidAnImapyAnayAmi, yataH "siM" iti eSAmAmrANAM kAlaH 'ativartate' atikrAmati, adya tAvat tAni taruNAni vartante ata Urddha jaraThabhaviSyantItyarthaH / yadvA'smAkamapyAmrANAM grahaNe mahatI icchA, paraM kiM kurma ? na vayaM yauSpAkINabhayabhItA bhaNituMkimapi "tarAmu"tti zaknumaH |athvaa yadyAmrANyapi grahItuMkalpante tataH kimiyatazcirAt kAlAduktam ?, vaJcitAH smo vayamiyantaM kAlamiti bhAvaH / kiMvA anyaanypimaatulinggaadiinyaanyaamiiti||anyorprinnaamkaa-'tiprnnaamkyorevNjlptoraacaaryennedmuttrN dAtavyam[bhA.801] nAbhippAyaM giNhasi, asamatte ceva bhAsasI vynne| suttaMbila-loNakae, bhinne ahavA vi doccNge| vR-bhomugdha! tvaMmadIyamabhiprAyaM na gRhNAsi, kintUtsukatayA madIye vacane'samApta eveddazaM samayaviruddhaM niSThuraM vacanaM bhASase; mayA punaranenAbhiprAyeNAbhihitam-"suttaMbila" ityAdi, zuklaMkAlikaM tadevAtyamlaM zuklAmlaM tena lavaNena vA kRtAni-bhAvitAni zuklAmla-lavaNakRtAni bhinnAni ca / kimuktaM bhavati ? -na mayA bhavataH pArvAdapariNatAnyAmrANyAnAyitAni, kintu caturtharasikabhAvitAni vA lavaNabhAvitAni vA; yadvA dravyato bhAvatazca bhinnAni, pariNatAnIti bhAvaH / athavA "doccaMge"tti sAmayikI saMjJA, odanAdimUlAGgApekSayA bhojanasya dvitIyAGgAnirAddhazAkarUpANi tAni mayAAnAyitAnIti prakramaH / / "aMbAI" ityatrA''dizabdasUcitauvRkSa -bIjaSTAntAvimau-AcAryAbhaNanti-ajo! rukkhehiM bIehi vA paoaNaM ti| atrApi pariNAmakAdijalpastathaivAvasAtavyaH / navaramapariNAmakA-'tipariNAmako prati sUriNA prativaktavyam
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIThikA - [bhA. 802] [bhA.802] niSphAva- kohavAINi bemi rukkhANi na harie rukkhe / aMbila viddhatthANi a, bhaNAmi na virohaNasamatthe / 215 vR-niSpAvAH- vallAH kodravAH pratItAstadAdIni yAni "rukkhANi "tti rUkSANi dravyANi tAnyevAhaM bravImi na tu 'haritAnTa sacittAn vRkSAn / tathA bIjAnyapi yAni amlabhAvitAni 'vidhvastAni vA' vyavacchinnayonikAni tAnyaha bhaNAmi, 'na virohaNasamarthAni na punaraGkurodbhavanazaktikAnIti / eSa AmrAdidRSTAntaH / kathanA cA''cAryeNAmIbhi sthAnaiH "suttaMbila" ityAdibhiH prakAraiH kRtA / evaM parIkSya yaH pariNAmakastasya dAtavyam // kathaM punastena zrotavyam ? ityAha [bhA.803 ] niddA vigahAparivajjieNa, guttiMdieNa paMjaliNA / bhattI bahumANeNa ya, uvautteNaM suNeyavvaM // kR-nidrAyamANaH san na kiJcidapyavadhArayati vikathAyAM kriyamANAyAM vyAghAto bhavatItyato nidrA-vikathAparivarjitena zrotavyam / guptAni svasvaviSayapravRttinirodhena saMvRtAnIndriyANi yenAsI guptendriyastena / tathA 'prAJjalinA' yojitakarayugalena / bhaktyA bahumAnena ca zrotavyam, bhaktirnAma guruNAmitikartavyatAyAM niSadyAracanAdikA yA bAhyA pravRtti, bahumAnastu gurUNAmupari AntaraH pratibandhaH / atra caturbhaGgI - bhaktinamaiikasya na bahumAnaH, bahumAno nAmaikasya na bhakti, ekasya bhaktirapi bahumAno'pi, ekasya na bhaktirna vA bahumAna iti / atra ca bhakti- bahumAnayorvizeSajJApakaM zivAkhyavamantarabhaktayormaruka pulindayorudAharaNam, tacca suprasiddhamiti kRtvA na likhyate / yadi bhakti bahumAnaM vA na karoti tadA caturlaghu tathA 'upayuktena' ananyamanasA zrotavyam / / [bhA.804] abhikakhaMteNa subhAsiyAi~ vayaNAi~ atyamahurAI / vimhiyamuheNa harisAgaeNa harisaM jaNaMteNa // vR- "abhikaMkhaMteNa" ityAdi / 'vacanAni' zrutavyAkhyAnarUpANi 'subhASitAni zobhanabhaNitibhirbhaNitAni 'ardhamadhurANi bhAvArthasukhAdUni 'abhikAGatA' Abhimukhyena vAJchatA / tathA 'vismitamukhena' apUrvApUrvArdhazravaNasamudbhUtavismayasmeravadanena / 'harSAgatena' 'aho ! abhIbhagavantaH svagala-tAluzoSamavagaNayyAsmannimittamevaMvidhaM sUtrArthavyAkhyAnaM kurvanti, nAnRNIbhaveyamamISAM paramopakAriNAmaham' ityevaMvidhaM harSamAgataH prApto harSAgatastena / tathA gurUNAmapi svavadanaprasannatayA utphullalocanatayAca 'harSam' 'aho ! kathamayaM saMvegaraGgataraGgitamAnasaH paramAgamavyAkhyAnaM zRNoti ?' iti lakSaNaM pramodaM janayatA zrotavyamiti // atha pariNAmakadvAramupasaMharannAha [bhA. 805 ] AdhAriya suttatyo, saviseso dijae parinayassa / suparicchittA ya sunicchiyassa icchAgae pacchA / / vR- yaH kalpa vyavahArAdeH sUtrArtha 'savizeSaH' sApavAdaH svagurusakAzAd 'AdhAritaH ' AgRhItaH sa sarvo'pi dIyate 'pariNatasya' pariNAmakasya ziSyasya 'suparIkSya' pUrvoktAmrAdidRSTAntaiH suSThu avisaMvAdena parIkSAM kRtvA 'sunizcitasya' prArabdhasUtrArthe grahItavye kRtanizcayasya, yadvA 'jJAna-darzana- cAritrANAM yAvajjIvaM mayA virAdhanA na karttavyA' ityevaM suSThu nizcitaH - nizcayavAn
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 bRhatkalpa-chedasUtram - 1 yaH sa sunizcitastasya dIyate / "icchAgae pacchi"tti apariNAmakA 'tipariNAmakayoH punaryadA sA AtmIyA yathAkramaM kevalotsarga-kevalApavAdarucilakSaNA icchA gatA naSTA bhavati tadA pazcAt tayoH chedazrutAni dAtavyAnIti // uktaM pariNamakadvAram / taduktau ca vyAkhyAtaM saprapaJcaM "bahussue ciravvaie" ityAdikaM dvArazlokayugalam / tadyAkhyAne ca samarthitaM "nikkhevegaTTa nirutti" ityAdimUladvAragAthA sUcitaM parSaditi dvAram / atra ca lakSaNa- tadarha parSaddArANi nikSepanAmakasyAnuyogadvAradvitIyabhedasya prAsaGgikatayA tadantaH pAtInyevAvasAtavyAnIti / gataM nikSepadvAramiti / cAritrabhUpAlanivAsahetuprAsAdakalpe kila kalpazAstre / suvarNabaddhA surasAvagADhA, samarthitA samprati pIThikeyam // bRhatakalpe pIThikA samAptAH muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bRhatkalpasUtre pIThikAyAH saMghadAsa gaNi viracitaM bhASyaM evaM kSemakIrti AcAryeNa viracitA TIkA parisamAptA / uddezaka:-9 vR- adhAnugamadvAram / sa cAnugamo dvidhA-niryuktyanugamaH sUtrAnugamazca / niryuktyanugamaH / sUtrAnugamazca / niryuktyanugamastrividhaH - nikSepaniryuktyanugama upodghAtaniryuktyanugamaH sUtrasparzika niyuktyanugamazca / tatra nikSepaniryuktyanugamobhihitaH, oghaniSpanne nikSepe'dhyayanapadasya nAmaniSpanne ca kalpapadasya nikSiptatvAd vakSyate ca sUtrAlApakaniSpanne sUtrapadAnAM nikSepsyamAnatvAt 1 / upodghAtaniryuktyanugamaH punarAbhyAM dvAragAthAbhyAmanugantavyaH / tadyathA uddese niddese, ya nigame khetta kAla purise y| kAraNa paJcaya lakkhaNa, nae samoyAraNA'numae // kiM kaivihaM kassa kahiM, kesukahaM kebiraM havai kAlaM / kai saMtaramavirahiyaM, bhavA''garisa phAsaNaniruttI // anayorartho mUlAvazyakAdiTIkAto'vasAtavyaH 2 / sUtrasparzika niryuktyanugamaH sUtrapadavyAkhyAnarUpaH, sa cAvasaraprApto'pi nAbhidhIyate; kutaH ? iti cet, ucyate-sUtrameva tAvadadyApi na prApyate, ataH sUtrAbhAvAt kasya sparzanaM karotvasau? iti, ataH kramaprApte sUtrAnugame yadA sUtraM vakSyate tataH kasmAdatrAvasare paThyate ? ucyate- niyuktimAtrasAmyAdasAvatrAbhidhIyata ityadoSaH 3 / atha sUtrAnugamaH, sa cedAnImavasaraprApta evetyatra sUtrAnugame sUtramuccAraNIyam, tataH sUtrAlApakanikSepeNa nikSepaNIyam, tato'pi sUtrasparzikaniryuktyA tadeva vistAraNIyam / atra ca sUtrAnugamAdInAmitthaM viSayavibhAgavyavasthA draSTavyA-padacchedasahitayA saMhitayA sUtramuccArya sUtrAnugamaH kRtArtho bhavati, nAmAdanikSepaviniyogaM vidhAya sUtrAlApakaniSpannanikSepaH, padArthapadavigraha-cAlanA-pratvasthAnalakSaNavyAkhyAcatuSTaye kRte sUtrasparzika niyukti / naigamAdayo nayA
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 805] 217 apaprAyaH sUtragatapadArthAdigocarA iti tattvato nayalakSaNaM caturthamanuyogadvAramapi sUtrasparzikaniyuktyantaH pAti pratipattavyam / tathA cAha zrIjinabhadragaNikSamAzramaNapUjyaH hoi kayattho vottuM, sapayaccheyaM suyaM suyAnugamo / suttAlAvaganAso, nAmAinnAsaviniogaM / / suttapphAsiyanijRttiniogo sesao pytthaaii| pAyaM so ciya negamanayAdimayagoaro hoi / / ete ca sUtrAnugamAdayaH sUtreNa samakameva vrajanti / yata uktam suttaM suttAnugama, suttAlAvagagao ya nikkhevo / suttapphAsiyanijjuttI, nayA ya vaccaMti samagaMtu / / tatraprathamaMsUtrAnugame sUtrAmuccAraNIyam, taccAhInAkSarAdi guNopetam / tadyathA-ahInAkSaram anatyakSaram avyAviddhAkSaraM askhalitam amilitam avyatyAneDitaM pratipUrNa pratipUrNaghoSaM kaNThoSThavipramuktaM guruvaacnopgtm|evNcsuutre samuccArite sati keSAJcidbhagavatAmuddhaTitajJAnAM kecidarthAdhikArAadhigatA bhavanti, kecitpunaranadhigatAH, tato'nadhigatArthAdhigamanAya vyAkhyA pravartate / atrAntare "nikkheve" ityAdi mUlagAthAsUcitaM sUtrArthadvAraM smaaptitm| taccedaM sUtram mU (1) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA Ame tAlapalaMbe abhine pddigaahitte| vR-asya ca vyAkhyA SoDhA / tadyathA saMhitA ca padaM caiva, padArthaH padavigrahaH / cAlanA pratyavasthAnaM, vyAkhyA tantrasya SaDvidhA / / tatra saMhitA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAMvA AmaMtAlapralambamabhinna pratigrahItum 1||ath padamiti padavicchedaH karttavyaH / sa cAyam-no iti padaM kalpate iti padaM nirgranthAnAmiti padaM vA iti padaM nirgranthInAmiti padaM vA idi padam Amamiti padaM tAla iti padaM pralambamiti padaM abhinnamiti padaM pratigrahItumiti padamiti gataH pdvicchedH2|| atha padArtha ucyate-sa ca caturddhA, tadyathA-kArakaviSayaH samAsaviSayaH taddhitaviSayo niruktvissyshc| tatra kArakaviSayaH pacatIti pAcakaH, paThatIti pAThakaH, bhujyata iti bhojanam, snAti jano'neneti snAnIyaM cUrNam, dIyate'smai iti dAnIyo'tithi, bibheti jano'smAditi bhImaH,zerate'smAmitizayyA ityAdi / samAsaviSayo yathA-ArUDhIvAnaro yaM vRkSaMsaArUDhavAnaro vRkSa iti bahuvrIhiH 1, gaGgAyAH samIpamupagaGgamityavyayIbhAvaH 2, rAjJaH puruSo rAjapuraSa iti tatpuruSaH 3, nIlaM ca tadutpalaMca nIlotpalamiti karmadhArayaH 4, caturNA mAsAnAM samAhArazcaturmAsI iti dviguH 5, dhavazcakhadirazca palAzazcadhava-khadira-palAzA iti dvandvaH 6ityAdi / taddhitaviSayaHnAbharapatyaM nAbheyaH, jino devatA'syeti jainaH, bhadrabAhuNA proktaM zAstraM bhAdrabAhavamityAdi / niruktaviSayaH-bhramati ca rauti cetibhramaraH, mahyAM zete mahiSaH, jIvanasya-jalasya mUtaH-puTabandho jImUta ityAdi, kRtaMvistareNa / eSa caturvidho'pipadArthasamasto vyasto vA yo yatra sUtre sambhavati sa tatra yojanIya iti |smprti prakRtasUtrasya padArtha ucyate-nozabdaH pratiSedhe, "kRpauG sAmarthe" ityasya dhAtorvartamAnavibhaktarAtmanepadIyAnyadarthaikavacanAntasya kalpate iti rUpam, tatazca 'no
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/1 kalpate 'no samarthIbhavati, na yujyate ityarthaH / evaM sarvatra prakRti-pratyayavibhAgaH zabdazAstrAnusAreNa svadhiyA yojanIyaH / tathA granthaH parigrahaH, sa ca bAhyA''bhyantarabhedAd dvidhA, bAhyaH kSetra - vAstvAdi, AbhyantaraH krodhAdi, tato nirgatA granthAditi nirgranthAH sAdhavasteSAm / evaM 'nirgranthInAM' sAdhvInAm / vAzabdAvubhayasyApi vargasya pralambakalpyatApratiSedhamadhikRtya tulyakakSatAsUcakau / 'Amam' apakvam / talaH- vRkSavizeSastatra bhavaM tAlaM-tAlaphalam, prakarSeNa lambate iti pralambaMmUlam, tAlaM ca pralambaM ca tAlapralambaM samAhAradvandvaH / 'abhinnaM' dravyato avidAritaM bhAvato'vyapagatajIvam / kim ? ityAha- 'pratigrahItum' AdAtumiti padArtha 3 / padavigrahastu yAni sabhAsabhAji padAni teSu padArthamadhya eva varNita iti 4 / cAlanApratyavasthAne tu bhASyagAthAbhireva savistaraM bhAvayiSyete iti sUtrasamAsArtha / / bhASyakAraH pratipadameva sUtraM vyAcikhyAsuH prathamato nokArapadaM nirgranthapadaM ca vyAkhyAnayati [bhA.806 ] akAra - nakAra-makArA, paDisehA hoMti evamAIyA / sahirannago sagaMtho, ahiranna- suvannagA samaNA / vR- akAra- nakAra-makArA evamAdayaH zabdAH, atrA''digrahaNAd nokAro gRhyate, ete pratiSedhavAcakAdraSTavyAH, 'akaraNIyaMna karoSi mA kArSI, nokuruSe' ityAdiSvamISAM pratiSedhavAdhinAM prayogadarzanAt / tathA sahiraNyakaH sagrantha ucyate, atra hiraNyagrahaNaM bAhyA ''bhyantaraparigrahopalakSaNam, tato yaH saparigrahaH sa sagranthaH / zramaNAH punarahiraNya - suvarNakA ato nirgranthAH / hiraNyaM rUpyaM suvarNaM- kanakam / atra ca "kalpate" iti padaM sugamatvAd bhASyakRtA na vyAkhyAtam, nirgranthIzabdavyutpattirapi nirgranyazabdavad draSTavyA, liGgamAtrakRtabhedatvAdanayoriti // atha nokArazabdasyaiva bhAvanAM karoti [bhA.807] nokAro khalu detaM, paDisehayaI kayAi kappiJjA / AmaM ca aNannatte, talo ya khalu ussae hoi // vR-nozabda: prAyo dezapratiSedhe varttate, yathA "noghaTaH" ityukte ghaTaikadezaH kapAlAdikaH pratIyate, evamatrApi nokAro dezaM pratiSedhayati / tatazcedamuktaM bhavati-kadAcit kalpeta tAlapralambam, utsargapadarUpe deze tAvanna kalpate Atyantike punarapavAdapade kalpate'pIti bhAvaH / 'AmaM ca' Amazabdazca 'ananyatve' ananyabhAve varttate / kimuktaM bhavati ? - pUrvakAlabhAvinImapakvAvasthAmapekSya taduttarakAlabhAvinI pakvAvasthA anyA - aparA'bhidhIyate, tadabhAvarUpe'nanyatve apakvAvasthAyAmAmazabdo varttate / talazabdazvocchraye bhavati, drAdhIyaH skandharUpeNocchrayeNocchrito yo vRkSavizeSaH satalaH- tAlavRkSa iti bhAvaH tatra bhavaM tAlaM tAlavRkSaphalam // atha pralambAdipadAni vyAcaSTe[bhA. 808] paDilaMbanA palaMba, avidAriya mo vayaMti u abhinnaM / ahavA vi davva bhAve, taMpaigahaNaM nivArei // vR- 'pratilambanAt' prati-prakarSeNa lambata iti 'pralambam' tasyaiva talavRkSasya mUlam / tathA yad avidAritaM 'mo' iti pAdapUraNe tad vadanti zrutavedino abhinnam / athavA abhinnaM dvidhAdravyato bhAvatazca / tatra dravyato yad avidAritam, bhAvataH punaravyapagatajIvam / 'tavyatigrahaNaM' tasya- AmatAlapralambasyAbhinnasyAdAnaM nivArayati nokAra iti eSa sUtrapadArthaH / atha cAlanA
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 808] 219 pratyavasthAne abhidhiiyte| tatrasUtragocaramarthagocaraMvA dUSaNaMcAlyate-AkSipyate yayAvacanapaddhatyA sA caalnaa| tathA prati iti-paroktadUSaNaprAtikUlyenAvasthIyate antarbhUtaNyarthatvAdavasthApyateyuktipurassaraM nirdoSametaditiziSyabuddhAvAropyate yena tatpratyavasthAnaM-prativacanam / atra tAvadiyaM cAlanA-nanuca sarvANyapizAstrANi mAGgalikAbhidhAnapurassarANipravartante, idaM tu sUtraM bhavadbhiH pratiSedhakatvAt prathamata evAmAGgalikamArabdham / tathA cAtra prayogaH- amAGgalikametat sUtram, pratiSedharUpatvAt, iha yad yat pratiSedharUpaM tattad amAGgalikam, yathAgantuMprasthitasya kasyApi puruSasya 'mAyAsIH' ityAdivacanam, pratiSedharUpaMcedaM sUtram, tasmAdamAGgalikam; evaMpareNokte sati sUri pratyavasthAnamAha[bhA.809] jaMgAlayate pAvaM, maMlAi va kahamamaMgalaM taM te! jAya aNunnA savvA, kahamicchasi maMgalaM taM tu / / vR-iha maGgalazabdasya niruktaMpUrvasUribhiritthamabhidhIyate-mAM lAti' durgatI patantaM gRhNAti pApaMca gAlayatIti maGgalam / etacca niruktamatrApighaTate, yata Aha-yadidaM "no kappai" ityAdi sUtraM tat pApaM sacittavanaspatigrahaNarUpaM gAlayati, tathA mAmiti-AtmadravyaM narakAdI patantaM lAti-dhArayati tad evaMvidhamapi kathaM nAma 'te' tavAmaGgalaMbhaNitumucitam? nkthnycidityrthH| kiJca-yadi pratiSedhamAtramevAmaGgalaMbhavata iSTamtatoyA kAcidanujJA pApasya dharmasya vA sAsarvA'pi bhavato maGgalaM prApnoti / yadi nAmaivaM tataH kim ? ityAha-'kathaM' kena prakAreNa 'tA' sarvamapyanujJAM maGgalamicchasi ? / kimuktaM bhavati-yadi pApAnujJA'pi pratiSedhaviSayavidveSamAtrAdeva bhavatA maGgalamabhyupagamyate tarhi dharma-pApAnujJayoH saGkaradoSaH prasajyeta, ubhayorapi mngglruuptvaat| tatazcAdharmasyApi maGgalarUpatayAkaraNIyatApattisyAt; na caitaddaSTamiSTaMvA, tatona sarvA'pyanujJA maGgalam na vA pratiSedhaH sarvo'pyamaGgalam, kintu yA dharmasyAnujJA yazca pApasya pratiSedha etau dvAvapi maGgalam, taditarAvanujJA-pratiSedhAvamaGgalamiti / amumevArthaM draDhayatrAha[bhA.810] pAvANaM samaNunnA, na ceva savvammi asthi smymmi| taMjai amaMgalaM te, kayaraM nu hu maMgalaM tujhaM // kRpApAnAM prANivadhAdInAMsamanujJA naivAsti sarvasmannapi samaye siddhAnte, na kevalamatraiva sUtre ityapizabdArtha, kintusarvatrApipratiSedha eva; tatoyadite tat tathAvidhamapi pApapratiSedhakaMsUtramamaGgalam tataH katarad 'nuH' iti vitarke''nizcayetava maGgalaM bhaviSyati?, na kimapItyarthaH ||kinyc[bhaa.811] pAvaM amaMgalaM ti ya, tappaDiseho humaMgalaM niymaa| nikleve vA vuttaM, jaMvA navamammi puvmmi|| vR-pApaM niyamAdamaGgalam, tatpratiSedhaH punarniyamAd maGgalam, yata evaMtato mAGgalikametat sUtramiti / tathA cAtra prayogaH-mAGgalikaM "no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA" ityAdi sUtram, pApapratiSedhakatvAt, iha yad yat pApapratiSedhakaM tat tad mAGgalikam, yathA "savve jIvA na haMtavvA" ityAdi vacanam, pApapratiSedhakaM cedaM sUtram, tasmAd mAGgalikam / athavA 'nikSepe' nAmaniSpannalakSaNe "chavviha 1 sattavihe yA 2, dasaviha 3 vIsaivihe ya 4 bAyAlA 5 / " iti
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 paJcavidhabhAvakalpasambandhAyAtasya paJcakalpasyAdau / vaMdAmi bhaddabAhuM, pAINaM carimasayalasuyanANiM / suttassa kAragamisiM, dasANa kappe ya vavahAre / / ityadhikRtasUtrakAranamaskArarUpaM yad maGgalamuktam, yadvA 'navame pUrve' pratyAkhyAnanAmake prathamaprArambhe yad maGgalAbhidhAnaM kRtaM tenaivAsya sUtrasya mAGgalikatvaM mantavyamiti / / athetthamapi sthApitaM sUtrasya mAGgalikatvaM svAgrahAbhinivezAdapratipadyamAnaM paramupalabhya sUriridamAha[bhA.812] addAgasamo sAhU, evaM suttaM pi jo jahA vyi| taha hoi maMgalamamaMgalaM va kallANadesissa / / vR-"addAga'ttiAdarza-darpaNastatsamaH-tatsaddazaH sAdhuH / kimuktaM bhavati? -yathA darpaNe svarUpato nirmale'pi tattadupAdhivazataH sundarA-'sundararUpANi pratirUpANi vilokyante tathA sAdhumapi paramamaGgalabhUtaM haTavAmaGgalabuddhiM kurvataH prazastacetovRtte vyasyamaGgalaM bhavati, taditarasya saMkliSTakarmaNo dUrabhavyAderamaGgalabuddhiM kurvANasyAmaGgalaM bhavati / evam' Adarza-sAdhudRSTAntena sUtramapi svarUpataH paramamaGgalabhUtaMyo yathA vadati tasyatathaiva maGgalamamaGgalaM vA bhavati' maGgalabudhyA parigRhyamANaM maGgalam amaGgalabudhyA tuparigRhyamANamamaGgalaM bhavatItyarthaH / evaM ca mAGgalike'pi sUtre yadi tvamamaGgaluddhiM karoSi bhavatu tarhi kalyANadveSiNo bhavato'maGgalam / / kiJcAnyat[bhA.813] jai vA svaniseho, haveja to kappaNA mave esA / naMdI ya bhAvamaMgala, kuttaM tatto annnnmidN|| vR- vAzabdaH pratyavasthAnasya prakArAntaropadarzanArtha / yadyadra sUtre 'sarvaniSedhaH' sarvathaiva pratiSedhaH syAt tato bhavet tAvakInA pratiSedhakatvAdamaGgalamityeSA kalpanA / yasmAt punaratra nozabdo dezapratiSedha eva vartate ataH pariphalguriyaM bhavadIyA kalpaneti / yadvA 'nandI ca' paJcaprakArajJAnarUpA bhAvamaGgalamucyate, taca "naMdI ya maMgalaTThA" ityAdinA granthena pIThikAyAM proktameva / yadi nAma proktaM tataH kimAyAtam ? ityAha-'tasmAca nandIrUpAd bhAvamaGgalAt 'ananyat' apRthagbhUtamidaM sUtram, asyApi zrutatvAt zrutasyaca jJAnapaJcakAntargatatvAditi bhAva itiH ato'pi mAGgalikamidam / / tadevaM sthApitamanekadhA bhASyakRtA sUtrasya mAGgalikatvam / samprati niyuktikRd nozabdAbhidheyasya pratiSedhasya nikSepamanantaroktamarthaM ca sUcayannAha[bhA.814] paDisehammi u chakkaM, amaMgalaM so tti te bhave buddhii| pAvANaMjadakaraNaM, tadeva khalu maMgalaM paramaM / / 'pratiSedhe' pratiSedhaviSayaM SaTkaM nAma-sthApanA-dravya-kSetra-kAla-bhAvalakSaNaM nikSepaNIyam / tatra nAmnaH pratiSedhaH 'na vakta mukaM nAma' itilakSaNaH, yathA ajae pajjae vA vi, vappo cullpiuttiy| mAulo bhAyaNijjatti, putA nattuNiya tti y|| he ho hale tti anne tti, bhaTTA sAmiya gomiy| hola gola vasula tti, purisaM nevamAlave / / ityAdi / sthApanA AkAro mUrtiriti paryAyAH, tasyAH pratiSedho yathA
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 814] 221 vitaha pi tahAmuttiM, jo tahA bhAsae nro| so vi tA puTTho pAvemaM, kiM puNaM jo musaM vae / / dravyapratiSedho jJazarIre-bhavyazarIravyatiriktaH punarayam-no kappainiggaMdhANa vA niggaMthINavA Ame tAlapalaMbe abhinne pddigaahittetti| kSetrapratiSedho yathA-nokappainiggaMthANavA niggaMthINa vA rAto vA viyAle vA addhANagamaNaM ettae kAlapratiSedho yathA atthaMgayammi Aince, puratyA ya anugge| AhAraiyaM savvaM, maNasA vina ptthe| -- bhAvapratiSedha audayikabhAvanivAraNarUpo yathA -- kohaM mAnaM ca mAyaMca, lobhaM ca pAvavaDaNaM / vame cattAri dose u, icchaMto hiymppnno|| ityaadi| atra ca sUtre dravyapratiSedhenAdhikAraH / tathA 'sa iti' pratiSedho'maGgalamiti 'te' tava buddhirbhavet sA cAyuktA, yataH pApAnAM yadakaraNaM tadeva khalu paramaM maGgalaM jJAtavyamiti pUrvameva bhaavitm|| tadevamuktaH saGkhapataHsUtrArthaH / samprativistarArthasUtrasparzikaniyuktyA pratipAdayitumAha[bhA.815] AinakAre gaMthe, Ame tAle tahA plNbey| bhinnassa vi nikkhevo, caukkao hoi ekkakke / -AdI nakAra AdinakAraH sa vicAraNIyaH / tathA granthapadasya Amapadasya tAlapadasya pralambapadasya bhinnapadasyApi ca nikSepaH 'catuSkaH' nAma-sthApanA-dravya-bhAvarUpaH kartavyo bhavati 'ekaikasmin ekaikapadaviSayaH / tatrA''dinakArapadaM vivriyate / ziSyaH praznayati-yo'yamAdau pratiSedhaH sa nakAreNa bhavata mA nokAreNa, tadyathA- "na kappai niggaMthANa vA Ame tAlapalaMbe abhinne paDigAhittae" / evaM ca kriyamANe sUtraM laghu bhavati, "mAtrayA'pi ca sUtrasya lAghavaM mahAnutsavaH" iti vidvatpravAdaH, nozabdena punaH pratiSedhe vidhIyamAne sUtragauravaM bhvti| atrAcArya prativakti-bhadra ! kAraNamatrAsti yato nokAreNa pratiSedhaH kriyte|aah-kiN punastat kAraNam ? ucyate[bhA.816] paDiseho u akAro, mAkAro no ataha nakAro a| tabbhAva duvihakAle, dese saMjogamAIsu / / kRpratiSidhyate'neneti pratiSedhaH' pratiSedhakovarNa, sacaturdhA-akAromAkAronokArastathA nakArazca / tatrA'kArastadbhAvapratiSedhaM karoti / mAkAraH punardvividhakAlaviSayaM pratiSedham, tadyathA-pratyutpannaviSayam anAgataviSayaM ca / nokAro dezapratiSedham / nakAraHpunaH saMyogAdiSu' saMyoga-samavAya-sAmAnya-vizeSacatuSTayapratiSedhaM karoti // tatrAkAra-mAkAra-nokArANAmudAharaNAnyAha[bhA.817]nidarisaNaM aghaDo'yaM, mA ya ghaDaM bhiMda mA ya bhidihisi / no ughaDoghaDadeso, tavivarIyaM ca jaM davvaM // vR-nirdarzana miti jAtAvekavacanam, tato'mISAMpratiSedhakavarNAnAMyathAkramaM nidrshnaani| akArasya tadbhAvapratiSedhe nidarzanaMyathA-aghaTo'yamiti, naghaToaghaTaH, ghaTavyatiriktaH paTAdikaH
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/1 padArthaHityarthaH / mAkAro varttamAnA-'nAgatakAlapratiSedhako yathA-mA gharaMbhiddhi, mAghaTaM bhetsyasi, cakArau samucayArthI / nokArI dezapratiSedhakastadanyabhAvasUcako vA yathA-noghaTa ityukte ghaTaikadezaH kapAladiko'vayavaH, tadviparItaM vA anyad dravyaM paTAdikam // atha saMyogAdiviSayaM nakArapratiSedhaM bhAvayati 222 [bhA. 818 ] saMjoge samavAe, sAmane khalu tahA visese a| kAlatie paDiseho, jatthuva ogo nakArassa // vR-saMyoge mavAye sAmAnye vizeSe ceti caturdhA pratiSedhonakArasya bhavati / sa ca pratyekamatItA'nAgata-varttamAnalakSaNakAlatrikaviSayatvAdekaikastrividha iti sarvasaGkhyayA dvAdazavidho nakArapratiSedhaH / yatraca kApi nakArasyopayogo bhavati tatrAmISAM dvAdazAnAM bhedAnAmanyatamaH pratiSedhaH pratipattavya iti // atha saMyogAdiSu yathAkramaM pratiSedhamudAharati [bhA.819] natthi ghare jinadatto, puvvapasiddhANa tesi donhaM pi / saMjogo paDisijjhai, na savvaso tesi atthittaM // vR- 'nAsti gRhe jinadattaH' ityatra prayoge pUrvaprasiddhayostayorgraha-jinadattayordvayorapi 'saMyogaH' sambandhamAtraM pratiSidhyate na punaH sarvathaiva tayorastitvamiti saMyogapratiSedhaH // samavAe kharasiMgaM, sAmanne natthi caMdimA anno / [bhA. 820] natthi ya ghaDappamANA, visesao hoMti muttAo / / vR- samavAyapratiSedhe tu kharazraGgamudAharaNam-kharo'pyasti zraGgamapyasti paraM kharazirasi zraGgaM nAstIti 'samavAyaH' ekatra saMzleSa ubhayorapi pratiSidhyate iti samavAyapratiSedhaH / sAmAnyapratiSedho yathA-nAstyasmin sthAne'nya IddazazcandramA iti / vizeSamAzritya punarayaM pratiSedhaHna santi ghaTapramANAH 'muktAH' muktAphalAnItyarthaH, santi muktAphalAni paraM na ghaTapramANAnIti ghaTapramANatvalakSaNasya vizeSasya pratiSidhyamAnatvAd vizeSapratiSedhaH // bhAvitaH saMyogAdicatuSTayaviSayaH pratiSedhaH / samprati kAlatrayaviSayaM tameva bhAvayati [bhA. 821] nevAsssI na bhavissai, neva ghaDo atthi iti tihA kAle / paDisei nakAro, sajjaM tu akAra - nokArA // vR- naivAsIt na bhaviSyati naivAsti ghaTa iti yathAkramamatItA-'nAgata-varttamAnabhedAt tridhA kAlaviSayaM vastu nakAraH pratiSedhayati / akAra- nokArau tu 'sadyaH' varttamAnakAlameva prAyaH pratiSedhayataH, yathA - akaroSi tvam no kalpate tAlapralambaM pratigrahItumityAdi / mAkArasya tu dvividhakAlapratiSedhakatvaM pUrvamuktameveti na punarucyate // itthaM saprapaJcaM pratiSedhamupavarNya prastutArthayojanAmAha [bhA. 822] jamhA khalu paDisehaM, nokAreNaM kareMti Na'nneNaM / / mhAu ho gahaNaM, kayAi avavAyamAsajja / / vR- yasmAt khalu pratiSedhaM nokAreNaiva kurvanti bhagavantaH sUtrakRto nAnyena nakArAdinA tata eva jJAyate bhaved grahaNaM kadAcit talapralambasyApavAdapadamAsAdyeti / / vyAkhyAtamAdinakArapadam / atha granthapadam-tasya ca nAmAdibhedAccaturdhA nakSepaH / tatra nAma-sthApane gatArthe dravyagranthastridhA -
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 822] 223 scittaa-'citt-mishrbhedaat| tatra sacittazcampakamAletyAdi, acitta ekAvalihArAdikaH, mizraH zuSkapatramizritA prasUnamAlA / bhAvagranthastu sa ucyate yena kSetra-vAstvAdinA krodhAdinA vA amI jantavaH karmaNA sahA''tmAnaM granthayanti |tN ca bhASyakAra eva savistaraM vyAkhyAnayati[bhA.823] so vi ya gaMtho duviho, bajjho abhitaro abodhvvo| aMto a coddasaviho, dasahA puna bAhiro gNtho|| vR. so'pi ca bhAvagrantho dvividhaH, tadyathA-bAhyo'bhyantarazca boddhavyaH / tatrAbhyantaro granthazcaturdazavidho vakSyamANaH / bAhyaH punargrantho dazadhA' dazaprakAro vakSyamANa eva / / yadi nAmaivaM dvividho granthastato nirgrantha iti kimuktaM bhavati? ityAha[bhA.824] sahiranago sagaMtho, nasthi se gaMthotti teNa niggaMtho / ahavA nirA'vakarise, avaciyagaMtho va niggaMtho / vR-sahiraNyaka iti "ekagrahaNe tajjAtIyagrahaNam" itinyAyAhiraNya-suvarNAdibAhyagranthasahita upalakSaNatvAd Antaragranthayuktazca sagrantha ucyate / 'nAsti' na vidyate "se" tasya tathAvidho dvividho'pi granthaH sa nirgranthaH / athavA nirgrantha ityatra yo nirazabdaH saH 'apakarSe apacaye vartate, tatazcApacitaH-pratanUkRto grantho bAhya Abhyantarazca yena sa nirgrantha ucyte|| atha yaduktaM "bAhyo grantho dazadhA" iti vad vivarISurAha[bhA.825] khettaM 1 vatthu 2 dhaNa 3 dhanna 4 saMcao 5 mitta-nAi-saMjogo 6 / jANa 7 sayaNA-''saNANiya 8, dAsI-dAsaMca 9 kuviyaM ca 10 // vR- 'kSetraM' dhAnyaniSpattisthAnam 1, 'vAstu' bhUmigRhAdi 2, dhanaM' suvarNAdi 3, dhAnyaM' bIjajAti 4, 'saJcayaH' tRNa-kASThAdisaGgahaH 5, mitrAmi-suhRdo jJAtayaH-svajanAH saMyogaHzvasurakulasambandha iti tribhirapyeka eva granthaH 6, 'yonAni vAhanAni 7, 'zayanA-''sanAni ca' palayaGka-pIThakAdIni 8, dAsyazca dAsAzca dAsI-dAsam 9, 'kupyaM ca upaskararUpam 10 iti| eSa dazavidho granthaH / athainameva pratibhedaM yathAkramaM vyAcaSTe[bhA.826] khettaM seuM keuM, seya'rahaTTAi keu variseNaM / bhUmighara vatthu seuM, keuM paasaay-gihmaaii| vR-kSetraMdvidhA-setu ketuc| tatra "seya'rahaTTAi''ttiarahaTTAdinA sicyamAnaMyanippadyate tat setu, atrA''dizabdAt taDAgAdiparigrahaH / yat punaH 'varSeNa' meghavRSTayA niSpadyate ttketu| vAstvipi setu-ketubhedAd dvidhA / bhUmigRhaM setu, prAsAda-gRhAdikaM ketu / tatra narendrAdhyAsitaH saptabhUmAdirAvAsavizeSaH prAsAdaH, gRhaM zeSajanAdhiSThitamekabhUmAdikam, AdigrahaNAt kuTImaNDapA-'pavarakAdikaM prigRhyte|| ___ [bhA.827] tivihaM ca bhave vatthu, khAyaM taha UsiyaM ca ubhayaM ca / bhUmigharaM pAsAo, saMbaddhagharaM bhave ubhayaM // vR-athavA vAstu trividhaM bhavet, tadyathA-khAtaM tathA ucchritaMca 'ubhayaMca" khAtocchritamityarthaH / trividhamapi krameNodAharati-"bhUmighara"mityAdi / khAtaM bhUmigRham / ucchritaMprAsAdaH, upalakSaNatvAdanyadapyekabhUma-dvibhUmAdikaM gRhamucchritam / yat punaH prAsAda-gRhAdikaM bhUmigRheNa
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 sambaddhaM tad bhavet 'ubhayaM' khAtocchritam // bRhatkalpa - chedasUtram - 1- 1/1 [bhA. 828 ] ghaDieyaraM khalu dhaNaM, saNasattarasA biyA bhave dhannaM / taNa-kaTu-tella-ghaya-madhu- vatthAI saMcao bahuhA / / vR- yad ghaTitam 'itarad vA' aghaTitaM suvarNAdikaM tad dhanamucyate / tathA zaNaM saptadarza yeSAM tAni zaNasaptadazAni bIjAni dhAnyaM bhavediti / tAni cAbhUni vrIhiyavo masUrI, godhUmo mudga- mASa-tila caNakAH / avaH priyaGgukodravamakuSThakAH zAlirADhakyaH // kiJcakalAya - kulatthI, zaNasaptadazAni bIjAni / iti / tathA tRNa-kAla-ghRta-madhu- vastrAdInAm AdizabdAd busa -palAlAdInAM saGgaharUpaH saJcayo bahudhA draSTavya iti // [bhA. 829] sahajAyagAi mittA, nAI mAyA - piIhi saMbaddhA / sasurakulaM saMjogo, tinni vi mittAdayo chaTTo || vR- sahajAtakAdayaH suhRdo mitrANi, AdigrahaNAt sahavarddhitakAH sahapAMsukrIDitakAH sahadAradarzinazceti / jJAtayo mAtRpitRsambaddhA, mAtRkulasambaddhAH pitRkulasambaddhAzcetyarthaH / tatra mAtRkulasambaddhAH mAtula-mAtAmahAdayaH, pitRkulasambaddhAH pitRvya- pitAmahAdayaH / zvasurakulaM saMyogo'bhidhIyate, kimuktaM bhavati ? - zvasurakulapAkSikA ye kecit zvasura zvasura - zvazrUzAlakAdayasteSAM sambandhaH saMyoga ucyate / ete mitrAdayastrayo'pi pakSAH SaSTho granthaH // [bhA. 830] jANaM tu AsamAI, pallaMkaga-pIDhigAi aTThamao / dAsAi navama dasamI, lohAiuvakkharo kuppaM // vR- yAnamiti jAtAvekavacanam, tato'yamartha yAnAni punarazcAdIni, AdizabdAd gajavRSabha-ratha- zibikAdIni / tathA palyaGkAdIni zayanAni pIThikAdIni ca AsanAni, eSa zayanA - SS sanarUpo'STamo granthaH / dAsAdikaH sarvo'pyanujIvivargo navamo granthaH / tathA lohAdika upaskaraH kupyamucyate / tatra lohopaskaro lohamayakavallI-kuddAlikA- kuThArAdikaH / AdizabdAd mArttikopaskaro ghaTAdikaH, kAMsyopaskaraH sthAla-kaJccolakAdika ityAdikaH sarvo'pi parigRhyate / eSa dazamo granthaH / prarUpito dazavidho'pi bAhyagranthaH, samprati caturdazavidhamabhyantaraM granthamAha[bhA.831] koho 1 mANo 2 mAyA 3, lobho 4 pejjaM 5 taheva doso a 6 / micchatta 7 veda 8 arai 9, rai 10 hAsa 11 sogo 12 bhaya 13 durguchA 14 / vR- krodho mAno mAyA lobhazceti catvAro'pi pratItAH 4 / pramezabdenAbhiSvaGgalakSaNo rAgo'bhidhIyate 5 / doSazabdena tvaprItikalakSaNo dveSaH 6 / 'mithyAtvam' arhANItatatvaviparItAvabodharUpam / tacca dvividhaM vA triSaSTayadhikazatatrayabhedaM vA aparimitabhedaM vA / tatrAnAbhigrahikamAbhigrahikaM ceti dvividham / anAbhigrahikaM pRthivyAdInAm / abhigrahikaM tu SaDvidhamnatthana nico na kuNai, kayaM na veei natthi nivvANaM / natthi ya mokkhovAo, chavviha micchatta'bhiggahiyaM // - triSaSTayadhikazatatyavidhaM punaridam
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 225 uddezakaH 1, mUlaM-1, [bhA. 831] asiyasayaM kariyANaM, akiriyavAINa hoi culsiiii| annANI sattaTThI, veNaiyANaM ca battIsA / / - aparimitabhedaMtujAvaiyA nayavAyA, tAvaiyA ceva hoMti prsmyaa| jAvaiyA parasamayA, tAvaiyA ceva micchttaa|| evamanekavikalpamapi sAmAnyato mithyAtvazabdena gRhyateitisaptamo bhedH7|vedstrividhH strI-pu-napuMsakabhedAt / tatra yat striyAH pittodaye madhurAbhilASa iva puMsyabhilASo jAyate sa strivedaH, yat punaH puMsaH zleSmodayAdamlAbhilASavat striyAmabhilASo bhavati sa puMvedaH, yattu paNDakasya pitta-zleSmodaye majjikAbhilASavadubhayorapistri-puMsayorabhilASaH samudetisanapuMsakaveda iti trayo'pyeka eva bhedaH 8|tthaa yadamanojJeSu zabdAdiviSayeSusaMyamevA jIvasyacittodvegaHsA arati 9|yt punasteSveva manojJeSu asaMyame vA ramaNaM sA rati 10 / yattu sanimittamanimittaM vA hasati tad hAsyam 11||priyvipryodivihvlcetovRttiraakrndnaadikN yat karoti sshokH12| sanimittamanimittaM vA ya bibheti tadbhayam 13 / yat punarasnAnA-'dantapavana-maNDalIbhojanA -dikamaparaM vA mRtakalevara-viSTAdikaMjugupsatesA jugupsA 14 // eSacaturdazavidho'pyAbhyantaragrantha ucyate / / prastutayojanAmAha[bhA.832] sAvajeNa vimukkA, sabhitara-bAhireNa gaMtheNa / niggahaparamA ya vidU, teneva ya hoti niggaMthA / / vR-sAvadyaH-sapApaH karmopAdAnanibandhanatvAyo granthastena sAbhyantara-bAhyena ye muktAste nirgranthA ucyante, ye'pi cA''ntaragranthena na sarvathA muktAste'pi; yena vidvAMsaH krodhAdidoSavedinastathA 'nigrahaparamAH' tannirjayapradhAnAH, tenaiva kAraNena te nirgranthA bhavanti / athA''ntaragrandhamadhikRtya ye muktA ye cAmuktAstadetadabhidhitsurAha[bhA.833] keI savvavimukkA, kohAIehi kei bhaiyavvA / seDhidugaM viraettA, jANasu jo niggao jtto|| vR-'krodhAdibhiH' AntaragranthaiH kecit sarvavimuktAH' sarvairapi vipramuktAH, kecit punaH 'bhaktavyAH' vikalpanIyAH, kaizcid muktAH kaizcidapina muktA ityabhiprAyaH / atra ziSyaH prAhakathaM nu nAmedaM jJAsyate 'amI sarvathA muktA amI ca na muktAH' ? iti, ucyate- 'zreNidvikam' upazamazreNi-kSapakazreNilakSaNaM 'viracayya' yathoktaparipATyA sthApayitvA tato jAnIhi yaH 'yataH krodhAdernirgato anirgato veti / atha keyamupazamazreNi? kA vA kSapakazreNi? ityAzaGkapanodAya prathamata upazamazreNimAha. [bhA.834] aNa daMsa napuMsi-sthIveya cchakkaM ca purisaveyaM ca / do do egaMtarie, sarise sarisaM uvasamei // vR-ihopazamazreNeH prArambhako'pramattasaMyataH, samAptau punaH pramattasaMyato'viratasamyagdRSTiA bhavet / yata uktam[18|15
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ 221 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 uvasAmagaseDhIe, paTThavao appamattavirao u / pajjavasANe so vA, hoipamatto avirao vaa|| avirata-dezavirata-pramattA-'pramattasaMyatAnAmanyatamaH pratipadyate ityeke / pratipattikramazcAyam- "aNa"tti prathamato yugapadantarmuhUrtenAnantAnubandhinaH krodh-maan-maayaa-lobhaanupshmyti| tataH 'darzana' mithyAtva-samyagmithyAtva-samyagdarzanabhedAt trividhmpiyugpdupshmyti| sarvatra yugapadupazamanakAlo'ntarmuhUrtapramANo draSTavyaH / tato yadi puruSaH prArambhakastataH prathama napuMsakavedam, pazcAta strIvedam, tato hAsya-ratya-'rati-zoka-bhaya-jugupsASaTkam, tataH purussvedm| atha strI prArambhikA tataH prathamaM napuMsakavedam, pazcAt puruSavedam, tato hAsyAdiSaTkam, tataH strIvedam; atha napuMsaka eva prArambhakastataH prathamaM strIvedam, pazcAt puruSavedam, tataH SaTkam, tato napuMsakavedam / tathA 'dvau dvI' apratyAkhyAna-pratyakhyAnarUpI krodhAdikI 'ekAntaritau' saavalanakrodhAdhantaritau 'sadhzau' tulyAvupazamayya sahazamevopazamayati / iyamatra bhAvanAapratyAkhyAna-pratyAkhyAnokrodhI krodhatvena parasparaMsadazauyugapadupazamayati, tataH saJjavalanakrodhamekAkinameva; tato'pratyAkhyAna-pratyAkhyAnau mAnau, tataH saJjavalanamAnam, tato'pratyAkhyAnapratyAkhyAne mAye, tataH snyjvlnmaayaam| tato'pyapratyAkhyAna-prayAkhyAnau lobhau, tataH saJjavalanalobham |tNcopshmystridhaa karoti, Adyau dvau bhAgau yugapadupazamayati, tRtIyaM bhAgaM saGkhyeyAnikhaNDAni karoti, tAnyapipRthakpRthakkAlabhedenopazamayati, punaH saGkhyeyakhaNDAnAM caramakhaNDamasaGkhayeyAnikhaNDAnikaroti, tataH samayasamaye ekeka mupazamayati / iha cadarzanasaptake upazAnte sati nivRttivAdaraH, tataUrdhvamanivRttibAdaro yAvad lobhasya dvicaramasaGkhyeyakhaNDam, caramasaGghayeyakhaNDasya punarasaGghayeyakhaNDAnyupazamayat sUkSmasamparAya ucyate / evaM samApitopazamazreNIka upazAntamohavItarAgaguNasthAnakamanubhavanyathAkhyAtacAritrI bhavati |sc yadibaddhAyuH pratipadyatetadavasthazcamriyatetato niyamAdanuttaravimAnavAsiSUpapadyate, zreNipracyutasyapunaraniyamaH athAbaddhAyustato jaghanyenaikasamayamutkarSato'ntarmuhUrtamupazamakanirgrantho bhUtvA niyamataH kApi vastuni lubdhaH punarapyuditakaSAyaH zreNipratilomamAvarttaya dezapratipAtena sarvapratipAtenavApratipatati, yatonAsau jaghanyato'pitadbhavaeva nizreyasapadamaznute, utkarSataH punardezonApArddhapudgalaparAvartha saMsAraM saMsarati / yata uktam tammi bhave nivvANaM, na lahai ukkosao vi sNsaarN| poggalapariyaTTaddhaM, desUrNa koi hiMDejA / / asyAMcopazamazreNyAMpraviSTenayena yadanantAnubandhyAdikamupazamitaMsaupazamanAMpratItya tena vipramukta ucyate / / prarUpitA upazamazreNi / kSapakazreNimAha[bhA.835] aNa 4 miccha 5 mIsa 6 samma 7, aTTha 15 napuMsi 16 sthiveya 17 chakkaM ca 23 / pumaveyaM ca 24 khaveI, kohaIe asaMjalaNe 28 / / vR-iha kSapakazreNimavirata-dezavirata-pramattA-'pramattasaMyatAnAmanyatama uttamasaMhananaH prazastadhyAnopagatamAnasaH pratipadyate / taduktaM kSapakazreNiprakrame paDivattIe aviraya-desa-pamattA-'pamattavirayANaM /
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 9, [bhA. 836 ] 227 annayaro paDivajjai, suddhajjhANovagayacitto // tatrapUrvavidapramattaH zukladhyAnopagato'pi pratipadyate, zeSAstu dharmadhyAnopagatA eveti / pratipattikramazcAyam-prathamamantarmuhUrttenAnantAnubandhinaH krodhAdIMzcatvAro'pi yugapat kSapayati / tadanantabhAgaM tu mithyAtveprakSipya tena saha mithyAtvaM kSapayati / tasyApyanantabhAgaM samyagmithyAtve prakSipya tadapi sAvazeSaM kSapayati / Aha kiM punaH kAraNaM sAvazeSaM kSapayati ? iti ucyate yathA khalvatisambhRto dAvAnalo daradagdhendhana evendhanAntaramAsAdyobhayamapi dahati evamasAvapi kSapakastIvrazubhapariNAmatvAt prAktane karmaNyani-zeSita evAparaM kSapayitumArabhate / evaM samyagmithyAtvasyAvazeSaM samyakatve prakSipya tena saha samyaktvaM niravazeSameva kSapayati / yadAha cUrNikRt - jaM taM sesaM taM sammatte chubhittA niravasesaM khaveitti / " etacca baddhAyuSkApekSaM sambhAvyate, AvazyakAdI tamevAdhikRtya samyaktvaniravazeSakSapaNasyoktatvAt / iha ca yadi baddhAyuH pratipadyate anantAnubandhikSaye ca vyuparamate tato mithyAdarzanodayatastAn punarapyanucinoti, mithyAtve tadvIjasambhavAt; kSINamithyAtvastu nopacinoti, mUlAbhAvAt tadavasthazca mRto'vazyameva tridazeSUpapadyate / kSINadarzanasaptako'pyapratipatitapariNAmo mriyamANaH suragatAvevopapadyate / pratipatitapariNAmastu nAnAmatitvAt sarvagatibhAg bhavati / tathA coktam baddhAU paDivanno, paDhamakasAyakkhae jai marijjA / to micchattodayao, ciNija bhuJjo na khINammi / / tampio jAi divaM, tappariNAmo ya sattae khINe / uvarayapariNAmo puNa, pacchA nANAmai-gaIo / / saca yadi baddhAyuH pratipadyate tato niyamAd darzanasaptake kSINe satyuparamate / abaddhAyuSkaH punaranuparata eva samastAM zreNi samApayati / sa ca svalpasamyagdarzanAvazeSa evApratyAkhyAnapratyAkhyAnAvaraNakaSAyASTakaM kSapayituM yugapadArabhate / eteSAM ca saGkayeyatamaM bhAgaM kSapayan etAH SoDaza prakRtIH kSapayati / tadyathA-nairayikagatinAma tiryaggatinAma ekendriyajAtinAma dvIndriyajAtinAma trIndriyajAtinAma caturindriyajAtinAma narakAnupUrvInAma tiryagAnupUrvInAma aprazastavihAyogatinAma sthAvaranAma sUkSnamanAma aparyAptanAma sAdhAraNanAma nidrAnidrAM pracalApracalAM satyAnagRddhimiti / tato'STAnAM kaSAyANAmavazeSaM kSapayati / tato napuMsakavedam / tataH stravedam / tato hAsyAdi SaTkam / tataH puruSavedaM tridhA kRtvA khaNDadvayaM yugapat kSapayati, tRtIyaM tu khaNDa saJjavalanakrodhe prakSipati, puruSe pratipattaryayaM kramaH / strI-napuMsakayoH ptipatrorupazamazreNinyAyo vaktavyaH / krodhAdIMzca saJjavalanAn pratyekamantarmuhUrtenAnenaiva khaNDavayaracanAnyAyena kSapayati / zreNiparisamAptikAlo'pyantarmuhUrttapramANa eva draSTavyaH / kevalaM bRhattaramatrAntarmuhUrtam, antarmuhUrttAnAmasaGkhtyeyabhedatvAt / lobhacaramakhaNDaM tu saGghayeyAni khaNDAni kRtvA pRthak pRthak kSapayati / iha ca kSINadarzanasaptako nivRttibAdarasamparAya ucyate, tata UrdhvaM manivRttibAdarasamparAyo yAvat saJjavalanalobhasya dvicaramasaGghayeyakhaNDam, caramasaGkhyeyakhaNDasya punarasaGkhyeyAni khaNDAni kSapayan sUkSmasamparAya ucyate, tata Urddha kSINamohacchadmasthavItarAgo yathAkhtAcAritrI bhavati / tato yathA kazcid mahApurutho bAhubhyAnapAragambhIrAM mahAnadIM tIrtvA stAdhamAsAdya kSaNamekaM
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 . bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 vizrAmamAdatte evamayamapidustaraMmohasAgaraMtI. sAtaparizramo vishraamytiiti| tatazchadmasthavItarAgatvasambandhinisamayadvaye'vaziSyamANeprathame samaye nidrAM 1 pracalAMra devagatiM 3devAnupUrvI 4 vaikriyazarIranAmakarma 5vajrarSabhanArAcasahananaM muktvA zeSANi saMhananAni 10SannAM saMsthAnAnAM madhyeyasmin vyavasthitastadekaMmuktvA zeSANisaMsthAnAni 15AhArakazarIranAma 16yadyatIrthakaraH pratipattA tatastIrthakaranAmakarmApi 17 ityevaM saptadaza prakRtIH kSapayati / tato dvitIye samaye paJcaprakAraM jJAnAvaraNaM caturvidhaM darzanAvaraNaM paJcavidhamantarAyaM ca kSapayitvA vimlkevlshriymvaapnotiiti| enAM ca kSapaka zreNimadhyAsInena yena yadanantAnubandhyAdikaM kSapitaM sa tena mukta ityavasAtavyam / ye'pi zreNidvayamadyApi na pratipadyante kintu sAmAyika-cchedopasthApanIyaparihAravizuddhikAnAmanyatamasminsaMyamevartantete'pi saJjavalanacatuSTayavarjedazabhikaSAyairmuktA ityavagantavyam / yata uktam bArasavihe kasAe, khavie uvasAmie va jogehiM / labmai carittalaMbho, tassa visesA ime paMca / / tatazca- je vi ana savvagaMthehi niggayA hoMti kei niggNthaa| teviyaniggahaparamA, havaMti tesiM khujuttaa| vR-ye'pi ca sarAgasaMyamavartinaH sarvebhya Antaragranthebhyo na nirgatAH te'pi teSAM' saJjavalanakaSAyAdInAM kSayodhuktAH' udayanirodhodayaprAptaviphalIkaraNAbhyAMkSayakaraNAyodyatAH santaH 'nigrahaparamAH' AntaragranthanigrahapradhAnA bhavanti ityato nirgranthA ucyante / api ca[bhA.837] kalusaphaleNa na juJjai, kiM cittaM tattha jaM vigyraago| saMte vijo kasAe, nigiNhaI so vi tttullo|| vR-kaluSayanti-sahajanirmalaM jIvaM karmarajasA malinayantIti "ac" iti acpratyaye kaluSA-kaSAyAsteSAM yat phalaM-paruSabhASaNa-nayanamukhavikAra-raudradhyAnAnubandhAdikaM tena saha yad 'na yujyate' na sambandhamupayAti vigatarAgaH' vizeSeNa-apunavina gato rAgo yasmAt sa vigatarAgaH, kSINamoha ityarthaH / tatra 'kiM citram ?' kimAzcaryam ? kaSAyalakSaNakAraNAbhAvAd na kiJcidityarthaH / yastu "sato'pi vidyamAnAnapi kaSAyAn 'nigRhNAti udIyamAnAneva prathamato niruNaddhi kathaJcidudayaprAptAn vA viphalIkaroti so'pi tattulyaH' vItarAga iva niSkaSAyo mantavyaH, satAmapi kssaayaannaamstklptaakrnnaat|atH sarAgasaMyato'pi nirgrantho'bhidhIyate iti||ath paraH praznayati [bhA.838] jai amitaramukkA, bAhiragaMtheNa mukkayA kihanu / giNhatA uvagaraNaM, jamhA amamattayA tesu|| vR-yadyanantaroktaprakAreNA'bhyantaragranthamuktAstato vastra-pAtrAdikamupakaraNaM gRhNantaH kathaM 'nuH' iti vitarkebAhyagranthena muktA ucyeran?, vastrAderapi grantharUpatvAdityabhiprAyaH / sUrirAhayasmAt 'teSu vastra-pAtrAdiSu na vidyate mamatvaM-mUrchA yeSAM te 'amamatvakAH' "zeSAdvA" iti kacpratyayaH mUrchArahitAstena bAhyagranthamuktA apybhidhiiynte| iyamatra bhAvanA-mUrchA parigraho
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 838] 229 gIyatena tUpakaramAdidhAraNamAtram, "mucchA parigahovutto"iti jJAtavyaH / taduktaM paramagurubhiH ajjhatyavisohIe, uvagaraNaM baahirNprihrNto| apariggaho tti bhaNio, jiNehi telokkadaMsIhiM / / gataM granthapadam / athA''mapadaM vivarISurAha[bhA.839] nAmaM ThavaNA AmaM, davvAmaMceva hoi bhAvAmaM / usseima saMseima, uvakkhaiMceva paliyAmaM / / vR-AmaMcaturdhA, tadyathA-nAmAmaM sthApanAmaMdravyAmabhAvAmam / tatra nAma-sthApane gatArthe / dravyAmaM punazcaturdhA, tadeva darzayati-"usseima" ityAdi / ut-Urddha nirgacchatA bAppeNa yaH svedaH sa utsvedaH, utsvedena nivRttamutsvedimam, "bhAvAdimaH" iti sUtreNa imapratyayaH, utsvedimaMca tadAmaM ca utsvedimAmam / mam-ekIbhAvena svedaH saMsvedaH, tena nirvRttaM saMsvedimam tadevAmaM saMsvedimAmam tathopaskRtA-rAddhA yevalla-caNakAdayaH, teSAM madhye yadAmaM taduSaskRtAmam 3 / paryAyaH-svAbhAvika auSAdhikovAphalAnAMpAkapariNAmaH, tasminprApte'piyadAmaMtatparyAyAmam 4||athotsvedimaadictussttymev vyAcaSTe[bhA.840] usseima piTThAI, tilAi saMseimaMtuNegavihaM / kaMkaDuyAi uvakkhaDa, avipakkarasaM tu paliyAmaM / / vR-utsvedima 'piSTAdi' piSTaM-sUkSmatandulAdicUrNiniSpannam, taddhi vastrantaritamadhaHsthitasyoSNodakasya bAppeNotsvidyamAnaM pacyate, tatra yadAmaM tad utsvedimAmam, AdigrahaNAd bharolAdiparigrahaH / saMsvedimaM punastilAdikamanekavidham, iha kvacipiTharAdaupAnIyaMtApayitvA piTharikAyAM prakSiptAstilAstenoSNodakena sicyante tataste tilAH saMsvidyante, teSAM saMsvitrAnAM madhye ye AmAstat saMsvedimAmam, AdigrahaNena yadanyadapyetena krameNa saMsvidyate tat saMsvedimAmam / tathA caNaka-mudgAdInAmupaskRtAnAM ye kaGkaTukAdaya AmAste upaskRtAmam / paryAyAma punaravipakkarasaM phalAdikamucyate // taccaturvidham, tadyathA[bhA.841] iMdhana dhUme gaMdhe, vacchappaliyAmae aAmavihI / eso khalu AmavihI, neyavyo aanupuvviie| vR-indhanaparyAyAmadhUmaparyAyAmaM gandhaparyAyAmaM vRkSaparyAyAmamityevaMparyAyAme AmavidhicatuHprakAraH / eSa khalu AmavidhitivyaH 'AnupUrvyA' yathoktayA paripATyA / yadvA AnupUrvI nAma vakSyamANalakSaNA palAlaveSTana-gatkhanana-karISaprakSepaNAdikA yathAyogamAmaphalapAcanAya racanA tayA jJAtavya Amavidhiriti / / athendhana-dhUmaparyAyAme vivRNoti[bhA.842] koddavapalAlamAI, dhUmeNaM tiMdugAi paccaMte / majjha'gaDA'gaNi peraMta tiMduyA chiddadhUmeNaM / / vR-kodravapalAlAdikamindhanamucyate, AdigrahaNena zAlipalAlaparigrahaH, tena cA''mraphalAdIni phalAni veSTayitvA pAcyante, tatra yAnyapakkAni phalAni tad indhanaparyAyAmam / tathA dhUmena tindukAdIni phalAni pAcyante, kathaM pAcyante ? ityAha-"majjha'gaDAi"tti prathamato gaLyA madhye karISaH prakSipyate, tasyAzca gartAyAH pArzveSvaparA gartAH khanyante, tAsu ca gartAsu
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 tindukAdIni phalAni prakSipya madhyamAyAM karISagAyAM "agani"tti agnirdIyate, tAsAM ca "peraMta"tiparyantagartAnAM zrotAMsimadhyamagartayAsahamIlitAni kriyante,tatastasyAH karISagAyAH sakAzAd dhUmastaiHzrotobhi paryantagartAsupravizati, tatastacchidrasambandhinA dhUmena prasaratA tAni phalAnipAcyanta iti, teSAM madhye yadAmaMtadhUmaparyAyAmam ||ath gandha-vRkSaparyAyAmebhAvayati[bhA.843] aMbaga-cibbhiDamAI, gaMdheNaM jaMca upari rukkhss| kAlappatta na paccai, vtthppliyaamgNtNtu|| vR-Amraka-cirbhaTAdIni AdizabdAd bIjapurakAdIniyAnyapakvAni phalAniteSAM madhye pakvAni prakSipyante, teSAM gandhena prAktanAnyAmakAni pacyante, tatra yad apakvaM phala tad gandhaparyAyAmam / tathA "jaM ca"tti cazabdasya punararthatvAd yat punarvRkSasyopari zAkhAyAM vartamAna kAle-vasantAdilakSaNepAkagasamayeprApte'piparipakkeSvapyaparaphaleSuna pacyate tad vRksspryaayaamm|| vyAkhyAtaM caturvidhamapi paryAyAmam / tathyAkhyAne ca samarthitaM dravyAmam / atha bhAvAmasvarUpaM nirUpayati[bhA.c4] bhAvAmaM piya duvihaM, vayaNAmaM ceva no ya vayaNAmaM / vayaNAma aNumayatthe, AmaM ti hi jo vade vakkaM // vR-bhaavaammpidvividhm-vcnaamNcaivnovcnaamNc|vcnruupmaamvcnaamm, anumatArthe 'Amam' iti yaH vAkyaM vacanaM vdettdvcnaamm|ythaa-ko'pisaadhuguruunnaaNkaaryenngcchnnprenn pRSTaH-Arya! kiM gurukAryeNa gamyate?, sa pratyAha-Amam, evametadityarthaH / / [bhA.845] novayaNAma duvihaM, Agamato ceva no a aagmto| Agame nANuvautto, noAgamao imaM hoi|| novacanAmaMdvividham-Agamatazcaiva noAgamatazcAtabAgamataAmapadArthajJAnayuktastatra copayuktaH, upayogasya bhaavruuptvaadjnyaansycaagmruuptvaat|noaagmtobhaavaammidN bhvti|| tadevAha[bhA.846] uggamadosAIyA, bhAvato assaMjamo aaamvihii| anno viyaAeso, jo varisasayaM na puurei|| -udgamadoSAH-AdhAkarmAdayaH, AdigrahaNAdutpAdanAdoSAeSaNAdoSAzca, etadbhAvAmaM pratipattavyam / tathAca AcArAGgasUtram-savvAmagaMdhaM parinnAya nirAmagaMdho parivvae 'asaMyamazca' pRthivyAdhupamardalakSaNo bhAvataHAmavidhireva jJAtavyaH, cAritrApakvatAkaraNAt / yadvA'nyo'pi 'AdezaH' prakAro bhaNyate-yovarSazatAyuH puruSa AyuSkopakrameNa varSazatamapUrayitvA mriyate so'pi bhAvataAmaH, AyuSaH pripaakmntrennmrnnaat| atraca dravyAmeNAdhikAraH, tatrApivRkSaparyAyAmeNa, zeSANAmuccAritasaddazatayA vineyavyutpAdanArthaM prasaGgataH prarUpitatvAt // vyAkhyAtamAmapadam / atha tAlapadaM vivRNoti[bhA.847] nAma ThavaNA davie, tAlo bhAve ya hoi nAyavyo / jo bhavio so tAlo, davve mUluttaraguNesu // vR-nAmatAlaH sthApanAtAlo dravyatAlo bhAvatAlazca bhavati jJAtavyaH / tatra nAma-sthApane
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 9, [bhA. 847 ] 231 kSuNNe / dravyatAlaH punarayam-"jo bhaviu "tti yaH khalu 'bhavyaH ' bhAvitAlaparyAyaH / sa ca tridhAekabhaviko baddhAyuSko'bhimukhanAma gotrazca / tatraikaMbhaviko nAma yo vivakSitabhavAnantaraM tAlatvenotpatsyate, baddhAyuSko yena tAlotpattiprAyogyamAyuH karma baddham, abhimukhanAma-gotraH punarvipAkodayAbhimukhatAlasambandhinAma- gotrakarmA tAlatvenotpitsayA vikSiptajIvapradezaH / yadvA dravyatAlo dvividhaH- mUlaguNanirvirttita uttaraguNanirvarttitazca / tatra svAyuSaH parikSayAdapagatajIvo yaH skandhAdirUpastAlaH sa mUlaguNanirvarttitaH yastu kASTha - citrakarmAdiSvAlikhitaH sa uttaraguNanirvartitaH / eSa dravyAtAlaH // samprati bhAvatAlamAha 1 [bhA. 848] bhAvammi hoti jIvA, je tassa pariggahe smkkhaayaa| biio viya Adeso, jo tassa vijANao puriso // vR- 'bhAve' bhAvaviSayastAlo ye jIvAH 'tasya' tAlasya parigrahe mUla kandAdigatAste sarve'pi samuditAH santo bhAvatAla iti samAkhyAtAH, noAgamata iti bhAvaH / dvitIyo'pyatdezo'stiyaH 'tasya' tAlasya 'vijJAyakaH' upayuktaH puruSaH so'pi bhAvatAla ucyate, Agamata ityarthaH / atra ca noAgamata bhAvatAlenAdhikAraH, tasya sambandhi yat phalaM tadiha tAlazabdena pratyetavyam / / gataM tAlapadam / atha pralambapadaM vivRNoti [bhA. 849] nAmaM ThavaNa palaMbaM, davve bhAve a hoi bodhavvaM / aTThaviha kammagaMThI, jIvo u palaMbae jeNaM // vR-nAmapralambaM sthApanApralabhbaM dravyapralambaM bhAvapralambaM ca bhavati boddhavyam | nAma-sthApane sugame / dravyapralambamekabhavika baddhAyuSkA-'bhimukhanAmagotrabhedabhinnaM mUlottaraguNabhedabhinnaM ca dravyatAlavad bhAvapralambaM ca bhAvatAlavad vaktavyam / yadvA aSTavidhaH krmgrnthirbhaavprlmbmucyte| kutaH ? ityAha-yena karmaNA jIvaH tuzabdaH saMsArIti vizeSaNArtha 'pralambate' nairayikAdikAM gatiM gatiM prati lambata iti tad bhAvataH pralambam / atra paraH prAha [bhA. 850] tAlaM talo palaMbaM, tAlaM tu phalaM talo havai rukkho / laMbaM ca hoi mUlaM, jhijjhirimAI muneyavvaM // vR- kimidaM tAlam ? ko vA talaH ? kiM vA pralambam ? / atra sUrirAha tAlaM tAvat phalaM talavRkSasambandhi taccAgrapralambamucyate / talaH punastadAdhArabhUto vRkSaH / pralambaM punarmUlaM bhavati, pralambazabdeneha mUlapralambaM gRhItamiti bhAvaH / tacca 'jhijjhiryAdikaM' jhijjhiriprabhRtivRkSasambandhi "muneyavvaM " jJAtavyam // tadeva mUlapralambamAha [bhA. 851] jhijjhiri-surabhipalaMbe, tAlapalaMbe a sallaipalaMbe / etaM mUlapalaMbaM neyavyaM AnupuvIe / vR- jhijjhirI-vallIpalAzakaH surabhi-siggukaH tayoH pralamba - mUlam / evaM tAlapralambaM ca sallakIpralambam, cazabdAdanyadapi mUlaM yad lokasyopabhogamAyAti tadetad mUlapralambaM jJAtavyamAnupUrvyA / athAgrapralambaM vivRNoti [ bhA. 852] tala nAliera laue, kaviTTha aMbADa aMbae ceva ! eaM aggapalaMbaM, neyavvaM AnupubbIe ||
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 vR- talaphalaM nAlikeraphalaM lakucaphalaM kapitthaphalam AmrAtakaphalam AmraphalaM cazabdasyAnuktasamuccayArthatvAd anyadapi kadalIphala - bIjapUrAdikam etadagrapralambaM jJAtavyamAnupUrvyA / / atha paraH prAha [bhA. 853] jai mUla-'ggapalaMbA, paDisiddhA na hu idAniM kaMdAI / kappaMti na vA jIvA, ko va viseso tadaggahaNe // vR- yadi mUlapralambA-'grapralambe pratiSiddhe na punaH 'idAnIm' asmin sUtre 'kandAdayaH' kandaskandha-tvak-zAkhA-pravAla-pra-puSpa-bIjAni pratiSiddhani, yatazcaiteSAM pratiSedhaM na karoti sUtraM tato madIyAyAM matau pratibhAsate - avazyamete kandAdayaH kalpante pratigrahItuM jIvA api santaH, athavA tattvato nA'mI jIvA bhavanti, yadi hi jIvA bhaveyustataH pratiSedho'pyamISAmasmin sUtre kRtaH syAt; athetthaM bhaNiSyanti bhavantaH - jIvA evAmI na ca kalpante tataH sUtraM durbaddham atha bravIdhvam- jIvA amInaca kalpante sUtraM ca subuddham, tataH ko vA vizeSahetusteSAM kandAdInAmagrahaNe yena tena gRhItAH ? iti // atra sUri prativacanamAha [ bhA. 854] coyaga ! kannasuhehiM, saddehi samucchito visaha phAse / majjhammi aTTha visayA, gahiyA eva'TTha kaMdAI | - he nodaka ! yathA dazavaikAlike - kannasokkhehi saddehiM, pemaM nAbhinivesae / dAruNaM kakkasaM phAsaM, kAraNa ahiyAsae || 232 ityasmin zloke "karNasukhaiH' suzravaiH zabdairamUrcchito bhavet" iti zabdaviSayo rAgaH pratiSiddhaH, "viSaheta sparza dAruNam" ityanena tu sparzaviSayo dveSa iti zabda-rUpa-rasa- gandha-sparzAnAmiSTAniSTarUpatayA dazavidhAnAM madhyAdiSTazabdA'niSTasparzayorAdyantayoreva sUtralAghavArthaM grahaNaM kRtam, anyathA hyevamabhighAtavyaM syAt kannasokkhehi saddehiM, pemaM nAbhinivesae / dAruNaM kakkasaM saddaM, soeNa ahiyAsae / cakkhusokkhehi rUvehiM, pemaM nAbhinivesae / dAruNaM kakkasaM rUvaM, cakkhuNA ahiyAsae / param " AdyantagrahaNe madhyasyApi grahaNam" iti nyAyAdaSTAvapi madhyavarttino'niSTazabdAdyA iSTasparzAntA viSayA gRhItA bhavanti; evamatrApi 'sUtraM bRhattaraM mA bhUt' iti hetorAdyAntyayoragramUlapralambayorgrahaNe madhyavarttinaH kandAdayo'STAvapi gRhItA draSTavyAH / eteSAM mUla- kandAdInAM dazAnAmapi medAnAM sukhapratipattyarthamiyaM gAthA likhyate mUle kaMde khaMdhe, tayA ya sAle pavAla patte ya / pupphe phale ya bIe, palaMbasuttammi dasa bheyA // -prakArAntareNa prativacanamAha - [ bhA. 855 ] ahavA egaggahaNe, gahaNaM tajjAtiyANa savvesiM / tena'ggapalaMbeNaM, tu sUiyA sesagapalaMbA ||
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 855] 233 vR-athavA "ekagrahaNe tajjAtIyAnAM sarveSAM grahaNaM bhavati" iti nyAyo yataH samasti tenAgrapralambagrahaNena tuzabdAd mUlapralambagrahaNena ca zeSANi-kandAdIni pralambAni sUcitAni / / atha punarapi paraH prAha[bhA.856] talagahaNAu talassA, na kappe sesANa kappaI nAma / egaggahaNA gahaNaM, diTuMto hoi sAlINaM / / vR-'talagrahaNAt' iti upalakSaNatvAt tAlapralambagrahaNAt tAlasyaiva sambandhIni mUlakandAdIni pralambAnina kalpante 'zeSANAM punaH' AmrAdInAM pralambAni kalpanta ityrthaadaapnnm| 'nAma' iti sambhAvanAyAm, sambhAvyate ayamartha iti bhAvaH / sUrirAha-ekagrahaNAt tajjAtIyAnAM sarveSAM grahaNaM bhavati, dRSTAntaH zAlisambandhI atra bhavati / yathA 'niSpannaH zAli' ityukte naika evazAlikaNo niSpanaH pratIyate kintu zAlijAti, tathA'trApitalapralambagrahaNena na kevalasyaiva tAlasya kintu sarveSAM vRkSajAtIyAnAMpralambAnyupAttAnipratipattavyAni ||athpunrpi praznayati[bhA.857) ko niyamo u taleNaM, gahaNaM annesijena na kayaM tu / ubhayamavi ei bhogaM, paritta sAuM ca to gahaNaM / / vR-ko nAma niyamastalena yena tasyaiva grahaNaM kRtaM nAnyeSAM vRkSANAm ? / sUrirAha-tAlasya sambandhi mUlA-'grapralambarUpamubhayamapi bhogam' upayogameti, tathA parIttaM pratyekazarIraM 'svAdu ca' madhuraM tad bhavati, atastasya pratiSedhe sutarAmanantakAyikAdInAM pratiSedhaH kRto bhavati, tatastAlasya grahaNaM kRtamiti / / gataM pralambapadam / atha bhinnapadaM vyAcikhyAsurAha[bhA.858] nAmaM ThavaNA bhinnaM, dabve bhAve ahoi nAyavvaM / davammi ghaDa-paDAI, jIvajaDhaM bhAvato bhinnaM / / U-nAmabhinna sthApanAbhinnaM dravyabhinnaM bhAvabhinnaM ca bhavati boddhavyam / nAma-sthApane kssunne| dravyabhinnaM ghaTa-paTAdikaM vastu yad bhinna-vidAritam / bhAvato bhinnaM tu yad jIvena jaDhaM-parityaktaM tad mantavyam ||atr caturbhaGgImAha[bhA.859] bhAveNa ya davveNa ya, bhinnA-'bhinne caukkabhayaNA u / paDhamaMdohi abhinnaM, biiyaMpuna davvato bhinnaM / / vR-bhAvena ca dravyeNa ca bhinnA-'bhinnayoH 'catuSkabhajanA' caturbhaGgIracanA kartavyA / tatra 'prathama' prathamabhaGgavarti pralamba 'dvAbhyAmapi' bhAvena dravye ca abhinnam / dvitIyaM punardravyato bhinnaM bhaavtstvbhinnm|| [bhA.860] taiyaM bhAvato bhinnaM, dohi vibhinnaM cautthagaM hoi| eesiM pacchittaM, vocchAmi ahAnupuvvIe / / vR-tRtIyaM bhAvato bhinnaM dravyataH punrbhinnm| caturthaM 'dvAbhyAmapi' bhAvato dravyatazca bhinnaM bhavati / eteSAM' caturNAmapiprAyazcittaM yathA''nupUrvyA yathoktaparipATyA vakSyAmi' bhnnissyaami|| pratijJAtameva nirvAhayati[bhA.861]lahugA ya dosu dosuya, lahuo paDhamammi dohi vI gurugaa| tavagurua kAlaguruo, dohi vi lahuo cauttho u|
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 bRhatkalpa - chedasUtram - 1-1/1 kR- prathama dvitIyayordvayorbhaGgayozcatvAro laghukAH, bhAvato'bhinnatayA sacetanatvAt / 'dvayostu' tRtIya- caturthayormAsalaghu / tathA prathame bhaGge ye catvAro laghukAste dvAbhyAmapi guravaH tapasA kAlena ca / dvitIye bhaGge ye catvAro laghavaste tapasA guravaH kAlena laghavaH / tRtIyabhaGge yad mAsalaghu tat kAlena guru tapasA laghu / caturthastu bhaGgo dvAbhyAmapi laghukaH tapasA kAlena ca / laghukaM tatra (tvatra) mAsalaghu draSTavyamityarthaH // [bhA. 862] ugdhAiyA paritte, hoMti anugghAiyA anaMtammi / ANA'Navattha micchA, virAdhanA kassa gIyatye // vR- etAni prAyazcittAni 'uddhAtikAni' laghukAni 'parItte' pratyekapralambe bhaNitAni / 'anante' anantakAye punaretAnyeva 'anuddhAtikAni' gurukANi jJAtavyAni, prathama-dvitIyayozcatvAro gurukAH tRtIya- caturthayostu bhaGgayormAsaguru prAyazcittaM tapaH kAlavizeSitaM pUrvavad vaktavyamiti bhAvaH / tathA pralambaM gRhNatA tIrthakRtAmAjJAbhaGgaH kRto bhavati, anavasthA mithyAtvaM virAdhanA ca saMyamA''tmaviSayA kRtA bhavati / ziSyaH pRcchati kasyaitat prAyazcittamAjJAdayazca doSAH ? / gururAha -agItArthasya bhikSoriti / etacca saprapaJcamupariSTAd bhAvayiSyate / / atha pralambagrahaNe vistareNa prAyazcittaM varNayitukAma imAM dvAragAthAmAha [ bhA. 863 ] annattha-tatthagahaNe, paDite accittameva saccitte / chumaNA''ruhaNA paDaNe, uvahI tatto ya uDDAho // vR- pralambagrahaNaM dvidhA-anyatragrahaNaM tatragrahaNaM ca / vRkSAdanyatra - anyasmin pradeze grahaNam anyatragrahaNam, tatraiva vRkSapradeze grahaNaM tatragrahaNam / tathA patitaM vRkSasyAdhastAd yad gRhNAti tad dvidhA- acittaM sacittaM ca / tasya patitasyAprAptau vRkSoparisthitapralambapAtanAya "chubhaNa"tti kASThAdeH prakSepaNam / tathA'pyaprAptau "AruhaNa" ti tasmin vRkSe ArohaNaM karoti / ArUDhasya ca kadAcit patanaM bhavet / pralambaM gRhNantaM dRSTvA ca prAntena kenacidupadhirapahiyeta / tatazcoDDAhaH saJjAyeteti dvAragAthAsamAsArthaH // vistarArthaM pratidvAraM bibhaNiSuH prathamato'nyatragrahaNaM vivRNoti [bhA. 864 ] annagahaNaM tu duvihaM, vasamANe'Davi vasaMti aMto bahiM / aMtA''vaNa tabvajje, racchA giha aMto pAse vA / vR- anyatragrahaNaM dvividham, tadyathA-vasati aTavyAM ca / tatra yad vasati pradeze tad dvidhAgrAmAdInAmanto bahizca / yad grAmAdInAmantastat punardvividham-ApaNe tadvarje ca / ApaNaH haTTaH, tatra sthitasya pralambasya yad grahaNaM tad ApaNaviSayam / yat punarApaNavarje gRhe vA rathyAyAM vA gRhNAti tat tadvarjaviSayam / tatra yad ApaNaviSayaM tad ApaNasyAntarvA bhavet pArzvato vA / yat tadvarjaviSayaM tadapi radhyAyA gRhasya vA antarvA bhavet pArzvato veti / etacca sarvamapi dvidhA - aparigrahaM saparigrahaMca / tatrApaNe tadvarjevA aparigrahe gRhNAnasya dravya-kSetra kAla- bhAvabhedAt caturvidhaM prAyazcittam // tatra dravyatastAvadAha[bhA. 865 ] kabbaThThadiTTe lahuo, appattIya lahuga te ceva / pariyaDamANadose, diTThAI annagrahaNammi // vR- kalpasthaH samayaparibhASayA bAlaka ucyate, tena pralambamacittaM gRhNAno yadi dRSTastadA
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 9, [bhA. 865 ] 235 mAsalaghu / atha saMyataM pralambaM gRhNantaM dRSTvA kalpaskasyArtha prayojanaM tasyotpatti- 'ahamapi gRhNAmi' ityevaMlakSaNA bhavati tatazcaturlaghavaH / atha na kagalpasthena kintu mahatA puruSeNa pralambaM gRhNAno dRSTastadA "te ceva" tU ta eva catvAro laghavaH / atha tasyApyarthotpatti - 'ahamapi gRhNAmi' iti lakSaNA jAyate tato'pi catvAro laghavaH / atra ca ye dRSTAdayaH parivarddhamAnA doSA anyatragrahaNe bhavanti tAnanantaragAthayA vakSyamANAn zRNuta // tAnevAha [bhA. 866 ] di saMkA bhoiya-niA -''rakkhi-seTThi-rAINaM / cattAri chacca lahu guru, chedo mUlaM taha dugaM ca // vR-yuvAdinA mahatA puruSeNa pralambAni gRhNan dRSTaH caturlaghu / tatastasya zaGkA jAyate 'kiM suvarNAdikaM gRhItam ? uta pralambam ? ' tadA'pi caturlaghu / nizaGkite catvAro guravaH / athAsau "bhoiya" tti bhojayati bharttAramiti bhojikA bhAryA tasyAH kathayati- priye! mayA saMyataH phalAni gRhNAno dRSTaH' ityukte yadi tayA pratihataH "maivaM vAdIH, na sambhavatyevezaM mahAtmani sAdhau ' iti tatazcaturgurukameva / atha tayA na pratihastastataH SaD laghavaH / AsannataraH sambandha iti kRtvA prathamaM bhojikAyA agre kathayatIti, evaM mitrAdiSvapi mantavyam / tataH "ghADi"tti ghATaH saGghATaH sauhRdamityeko'rtha, savidyate'syeti 'ghATI' sahajAtakAdi vayasya ityarthaH, tasyAgre tathaiva kathayati, tenApi yadi pratihatastadA SaD laghava eva / atha na pratihatastataH SaD guravaH / tato nijAH-mAtApitrAdayasteSAM kathayati, taiH pratihataH SaD gurava eva / apratihate punazchedaH / tata ArakSikeNa ArakSikapuruSairvA tasya sakAzAdanyato vA pralambagrahaNavRttAnte zrute tataH pratihate cheda eva / apratihate punarmUlam / tataH zreSThinaH zrIdevatAdhyAsitasauvarNapaTTavibhUSitottamAGgasya tato'nyato vA vRttAntazravaNe tena ca pratihate'navasthApyam / apratihate pArAJcikam / pazcArddhe yathAkramamamaSImeva prAyazcittAnyabhihitAni tAni ca bhAvitAnyeva / navaraM "dugaM" ti anavasthApyapArAJcikadvayam / / [mA. 867 ] evaM tA aduguchie, duguchie lasuNamAi emeva / navariM puNa caulahugA, pariggahe giNhaNAdIyA // vR- evaM tAvad 'ajugupsite' AmrAdau pralambe gRhyamANe prAyazcittaM draSTavyam / jugupsite punaridaM nAnAtvam / jugupsitaM dvidhA - jAtijugupsitaM sthAnajugupsitaM ca / tatra jAtijugupsitaM lazunAdi, AdigrahaNena palANDuprabhRtiparigrahaH / sthAnajugupsitaM punarazucisthAne kardamAdau patitam / dvividhe'pi jugupsite 'evameva' ajugupsitavat prAyazcittaM vaktavyam / 'navaraM' kevalaM punaH kalpasthakadRSTaM jugupsitaM gRhNAnasya caturlaghavo'tra jJAtavyAH / ajugupsite punaH "kabbaTThadiTThe lahuo" tti laghumAsa evokta iti vizeSaH / etacca sarvamapyaparigrahamadhikRtyoktam / "pariggahe giNhaNAdIya" tti yat punaH pralambaM kasyApi parigrahe varttate tasmin jugupsite vA ajugupsite vA prAyazcittaM tathaiva vaktavyam, paraMyasya zreSThayAdeH parigrahe tAni pralambAni varttante tatkRtA grahaNA-''karSaNa-vyavahArAdayo doSA atrAdhikA bhavantIti // gataM dravyataH prAyazcittam / atha kSetrataH kAlatazca prarUpayati[ bhA. 868 ] khette nivesaNAI, jA sImA lahugamAi jA carimaM / kesiMcI vivarIyaM, kAle dina aTThame sapadaM //
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 vR-kSetrato nivezanamAdau kRtvA yAvad grAmasya sImA eteSusthAneSu gRhNAnasya laghukAdikaM yAvat 'carimaM pArAJcikam / kimuktaM bhavati?-nivezane-mahAgRhaparivArabhUtagRhasamudAyarUpe gRhNAti catvAro laghavaH, pATake gRhNAti catvAro guravaH, sAhikAyAM-gRhapaGkirUpAyAM gRhNAti SaD laghavaH, evaM grAmamadhye SaD guravaH, grAmadvAre cchedaH, grAmasya bahirmUlam, udyAne'navasthApyam, grAmasImAyAM pArAJcikam / keSAzcidAcAryANAM matena 'viparItam' uktaviparyastaM prAyazcittam / tadyathA-sImAyAmanyagrAme vA gRhNAti caturlaghu, udyAne ca caturguru, grAmabahiH SaDlaghu, grAmadvAre SaDaguru, grAmamadhye cchedaH, prAyazcittamaSTame dine 'svapadaM pArAJcikam / iyamatra bhAvanA-pralambAni gRhNataHprathame divase catvAro laghavaH, dvitIye catvAro guravaH, tRtIye SaDlaghavaH, caturthe SaDguravaH, paJcame cchedaH, SaSThe mUlam, dvitIye catvAro guravaH, tRtIye SaD laghavaH, caturthe SaDaguravaH, paJcame cchedaH, SaSThe mUlam, saptame'navasthApyam, aSTame pArAJcikam / / atha prakArAntareNa kSetrata eva prAyazcittamAha[bhA.869] nivesaNa vADaga sAhI, gAmamajjhe agAmadAre a / ujANe sImAe, annaggAme ya khettmmi|| vR-kSetre prakArAntareNa prAyazcittamidam-nivezane caturlaghu, pATake caturguru, sAhikAyAM SaDalaghu, grAmamadhye SaDguru, grAmadvAre chedaH, udyAne mUlam, sImAyAmanavasthApyam, anyanAme pArAzcikam ||ath bhAvataH prAyazcittamAha[mA.870] bhAva'havAra sapadaM, lahugAI mIsa dasahi crimNtu| emevaya bahiyA vI, satye jattAiThANesu / / vR-bhAve aSTAbhivAraH 'svapadaM' pArAJcikam / kimuktaM bhavati ?-ekaM vAraM pralambAni gRhNAti catvAro laghavaH, dvitIyaM vAraM catvAro guravaH, tRtIyaM vAraM SaD laghavaH, caturthaM vAraM SaD guravaH, paJcamaM vAraMchedaH, SaSThaM vAraM mUlama, saptamaMvAramanavasthApyam, aSTamaMvAraMgRhNataH paaraanycikm| etacca sarvamapi sacittapralambaviSayaM bhaNitam / mizrapralambe tu gRhyamANe laghumAsAdikaM dazabhiH sthAnaH 'caramaM pArAJcikam / tadyathA-mizrapralambaMgRhNAne kalpasthakena ddaSTe mAsalaghu, mahatA puruSeNa haTe zaGkAyAM mAsalaghu, nizajhe mAsaguruM, bhojikAyAH kathane caturlaghu, ghATino nivedane caturguru, jJAtInAM jJApane SaDlaghu, ArakSikANAM nivedane SaDguru,sArthavAhajJAtecchedaH, zreSThikathane mUlam, amAtyanivedite anavasthApyam, rAjJo jJApite pArAJcikam / etad dravyataH prAyazcittam, kSetrataH punaridam-nivezane mAsalaghu, pATake mAsaguru, sAhikAyAM caturlaghu, grAmamadhye caturguru, grAmadvAre SaDlaghu, grAmabahiSaDguru, udyAnecchedaH, udyAnasImnorantaremUlama, sImAyAmanavasthApyam, sImAyAH parato'nyagrAmAdau pArAJcikam / kAlataH punaH prathame divase mAsalaghu, dvitIye mAsaguru, evaM yAvad dazabhirdivasaiH pArAJcikam / bhAvataH prathamaM vAraM gRhNato mAsalaghu, dvitIyaM mAsaguru, evaM yAvad dazabhivAraiH pArAJcikam / gatamApaNa-tadvarjabhedAd dvividhamapi nAmAntarviSayaM grahaNam / atha grAmabahirbhAvagrahaNamAha-"emeva ya" ityAdi pazcArddham / evameva bahirapi grAmasya grahaNaM bhaNitavyam / tatpunarbahirgrahaNaM "satthe"ttisArthAvAsasthAne vA bhavedyAtrAdisthAne vaa| yAtrAsthAnaM yatra loka udyAnikAdiyAtrayA gacchati, AdizabdAdanyasyApyevaMvidhasthAnasyaparigrahaH / /
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-1, [bhA. 870] 237 atha bahirgrahaNe prAyazcittamatidizannAha[bhA.871] aMto AvaNamAIgahaNe jA vanniyA svitthaaraa| bahiyA u annagahaNe, paDiyammiu hoi sacceva / / vR-grAmAdInAm 'antaH' madhye ApaNAdI-ApaNe ApaNavarje vA jugupsite'gupsite vA saparigrahe'parigrahe vA grahaNevA savistarA "diTTe saMkA bhoiya" ityAdilakSaNaprapaJcasahitA varNitA zodhirityupaskAraH saiva grAmAdInAM bahi patitapralambaviSaye'nyatragrahaNe niravazeSA draSTavyA / / uktaM bahirgrahaNam, tadbhaNe ca samarthitaM vasapradezaviSayaM grahaNam / athATavIviSayamAha[bhA.872] koTTagamAI ranne, emeva jaNo ujattha puNjei| tahiyaM puNa vaccaMte, caupayabhayaNA uchddsiyaa|| kR-'janaH' lokaH pracuraphalAyAmaTavyAMgatvAphalAniyAvatparyAptaMgRhItvA yatra gatvA zoSayati, pazcAd gantrI-poTTalakAdibhirAnIyanagarAdau vikriinnaatittkottttkmucyte|ttshcaarnnye koTTakAdau pradeze yatra janaH phalAni zoSaNArthaM 'puJjayati' puJjIkaroti tatra pralambagrahaNe 'evameva' yathA vasime "diDhe saMkA bhoiya" ityAdikamuktaM tathaiva prAyazcittamavasAtavyam / vizeSaH punarayam"tahiyaMpuNa" ityAdi / tatra punaH' koTTakAdauvrajataH caturbhipadaiH 'bhajanA' bhaGgakaracanA SaDdazikA' SoDazabhaGgapramANA kartavyA / / katham ? itice ucyate[bhA.873] vacaMtassa ya dosA, diyA ya rAtoya paMtha uppaMthe / uvautta aNuvautte, sAlaMba tahA niraalNbe|| vR-tatra vrajato bahavo doSA bhavanti, te copariSTAd bhaNiSyante / divA ca rAtrizca panthA utpadhazca upayukta anupayuktaH sAlambastathA nirAlambazceti akssryojnaa|ath bhAvArtha ucyatedivA gacchati pathA upayuktaH sAlambaH 1 divA gacchati pathA upayukto nirAlambaH 4, evamutpathapadenApi catvAro bhaGgAH prApyante, jAtA aSTau bhaGgAH 8, ete divApadamamuJcatA labdhAH, evaM rAtripadamamuJcatA'pyaSTau bhaGgA labhyante, sarvasaGkhyayA SoDaza bhnggaaH||amiissaaNrcnopaaymaah[bhaa.874] aGkaga caukta duga ekkagaMca lahugA yahoti gurugaay| suddhA egaMtariyA, paDhamarahiya sesagA tinni|| vR-ihAkSANAMcatasraH paGktyaH sthaapynte| tatraprathamapaGktau prathamamaSTau laghukAstato'pyaSTau gurukA ityevaM SoDazAkSA nikSepaNIyAH, dvitIyapakau catvAraH prathamaM laghukAstatazcatvAro gurukAH punazcatvArolaghukAstadanucatvArogurukAH, tRtIyapakAvapiSoDazAkSA dvau laghukau dvau gurukAvityanena krameNa nikSepyAH, caturthapakAveko laghuka eko guruka ityekAntaritalaghu-gururUpAH SoDazaivAkSAH sthApayitavyAH / evamanyatrApi bhaGgakaprastAre yatra yAvanto bhaGgakAstatra tAvadAyAmaH caramapaGkAvekAntaritAnAm aktinapatriSu punardviguNadviguNAnAM laghu-gurUNAmakSANAM nikSepaH kartavyaH / uktaJca bhaMgapamANAyAmo, lahuo guruo ya akkhnikkhevo| Arao duguNA duguNo, patthAre hoi nikkhevo / / eteSveva zuddhA-'zuddhasvarUpaM darzayati-"suddhA egaMtariyA" ityAdi ! prathame bhaGgakASTake
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 prathamabhaGgarahitAH zeSAstrayo bhar3akAekAntaritAHzuddhAH / idamuktaMbhavati-prathamo bhaGgakazcatuSvapi padeSu niravadyatvAdekAntena zuddha iti na kAcit tadIyA vicAraNA, taM muktvA ye prathamASTake zeSA bhaGgakAste ekAntaritAstRtIya-paJcama-saptamarUpAstrayaH kvacidutpathAdau pade'zuddhA api sAlambanatvAcchuddhAH pratipattavyAH / arthAdApannaM dvitIya-caturtha-SaSThA-'STamA bhaGgakA divAdI pade zuddhA apiniraalmbntvaadshuddhaaH| evaMdvitIyASTake'piprathamo bhaGgaHzuddhaH zeSAstrayaH ekAntaritAH zuddhAH, saalmbntvaat||at evAha[bhA.875] paDhamo etya usuddho, carimo puNa savvahA asuddho u| avasesA viyacaudasa, bhaMgA bhaiyavvagA hoti|| vR-prathamo bhaGgaH 'atra' eSAMSoDazAnAMmadhye 'zuddhaH' sarvathA nirdoSaH, caramazca bhaGgaHsarvathA azuddhaH, avazeSAzcaturdaza bhaGgAH bhaktavyAH' vikalpayitavyA bhavanti, kecit zuddhAH kecit punarazuddhA iti bhaavH|| katham? iti ced ucyate[mA.876] AgADhammi u kajje, sesa asuddo vi sujjhae bhNgo| na visujjhe anAgADhe, sesapadehiM jai vi suddho|| kR-'AgADhekArye' puSTe AlambanegacchataH 'zeSaiH' rAtryatpathAnupayuktalakSaNaiH padairazuddho'pi bhnggHshudhyti| 'anAgADhe' AlambanAbhAvezeSaiH-divApathopayuktalakSaNaiH padairyadhapizuddhastathApi na vishudhyti||ath kiM kutra prAyazcittaM bhavati? ityucyate [bhA.877] lahugAya nirAlaMbe, divasato rattiM havaMti cugurugaa| * lahugoya uppaheNaM, rIyAdI cev'nuvutte| vR-yatra yatra nirAlambastatratatra divasatogacchataH catvAro laghukAH, rAtraucatvAro gurukaaH| yatra yatra divasata utpathena tatra tatra mAsalaghu / yatra yatra divasata IpribhRtisamitiSvanapayukto gacchati tatra tatra mAsalaghu / rAtrAvutpathagame'nupayuktagamane ca mAsaguru / / atha prakArAntareNa prAyazcittamAha[bhA.878]diya-rAo lahu-gurugA, ANA cau guruga lahuga lahugA ya / saMjama-AyavirAdhana, saMjame ArovaNA innmo|| vR-azuddheSu bhaGgeSusarveSavapi divasatogacchatazcatvAro laghukAH, rAtrau punazcatvAro gurukaaH| tIrthakarANAmAjJAbhane caturgurukAH |anvsthaayaaNctvaaro laghukAH / mithyaatve'pictvaarolghukaaH| atracAnavasthA-mithyAtveprakramAd draSTavye / virAdhanA dvividhA-saMyame aatmnic|ttr saMyamavirAdhanAyAm 'iyaM' vakSyamANA 'AropaNA' prAyazcittam // tAmevAha[mA.879] chakkAya causu lahugA, paritta lahugA ya guruga saahaare| __ saMghaTTaNa paritAvaNa, lahu guruga'tivAyaNe mUlaM / / kR-'SaTakAyAH pRthivyaptejovAyuvanaspatitrasarUpAH / teSAMmadhye 'caturyu pRthivyaptejovAyuSu saTTanAdau laghukaparyantaM prAyazcittam / parItte' pratyekavanaspatikAye'pilaghukAntam / sAdhAraNe anantavanaspatau gurukAntam / tathA dvIndriyAdInAM saGghaTTane paritApaneca yathAyogaMlaghukAgurukAzca prAyazcittam, 'atipAtane' vinAzane mUlam / iyamatra bhAvanA-pRthivIkAyaM saTTayati mAsalaghu,
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-1, [bhA. 879] paritApayatimAsaguru, apadrAvayaticutalaghu evamakAyetejaHkAye vAyukAye pratyekavanaspatikAye ca draSTavyam; anantavanaspatiM yadi sacaTTayati tadA mAsaguru, paritApayati caturlaghu apadrAvayati caturguru; dvIndriyaM saTTayati caturlaghu, paritApayati caturguru, jIvitAd vyaparopayati SaDlaghu; zrIndriyaM saphaTTayatazcaturguru, paritApayataH SaDlaghu, jIvitAd vyaparopayataH SaDguru; caturindriyaM saTTayataH SaDlaghu, paritApayataH SaDguru, jIvitAd vyaparopayataH chedaH; paJcendriyaM saTTayataH SaDguru, paritApayato laghumAsikacchedaH, apadrAvayato mUlam // athaitadeva prAyazcittaM rAtrau vizeSayannAha[bhA.880]jahiM lahugA tarhi gurugA, jahi gurugA kAlaguruga tahi ThANe / chedo yalahuya guruo, kAesA''rovaNA rattiM // vR-yatra divasataH 'laghukAni' mAsalaghu-caturladhu-SaDlaghurUpANi tat rAtrAvetAnyeva 'gurukANi' mAsaguru-caturguru-SaDgururUpANi kartavyAni / yatra punaragre'pigurukANi mAsAdIni tatra sthAne tAnyeva kAlagurukANi dAtavyAni / yatra cacchedo laghukastatra sa eva gurukaH krttvyH| 'kAye kAyaviSayA eSA AropaNA rAtrau jJAtavyA ||athaa''tmviraadhnaamaah[bhaa.881] kaMTa-'chi khANu vijala, visama darI nitra muccha-sUla-vise / vAla-'cchabhalla-kole, siih-vig-vraah-mecchitthii|| vRsa sAdhuH koTTakAdau vrajan kaNTakena vA asthA vA sthANunA vA padayoH paritApyeta / 'vijalaM' paGkilam viSamaM nimnotratam 'darI' kusArAdikA nimnaM gambhIrA gartA; eteSupatitasya mUrchAvA bhavet, zUlaM vAanudhAvet, "visaM"tiviSakaNTakena vA vidhyeta, viSaphalaM vA bhakSayet, tathA vyAlena-sAdinA acchabhallena vA-RkSeNa kAlena vA-mahAzUkareNa siMhena vA vRkeNa vA vAheNa vA upadrUyeta, mlecchaH puruSa-prAntatayA prahArAdikaM dadyAt, strI vA taM sAdhumupasargayet, athavA mlecchastrI-pulindIprabhRtikA tamupasargayet, tatrimittaMmleccha: kupitovadha-bandhAdi kuryaat|| [bhA.882] tene deva-manusse, paDinIe evamAi aayaae| mAsa cau chacca lahuguru, chedo mUlaM taha dugaMca / / vR-steno dvividhaH-zarIrastena upadhistenazca, tenopadravaH kriyeta, devatA vAprAntA taM sAdhu pramattaM dRSTvA cchalayet, aparovA ko'pipratyanIko manuSyo vijanamaraNyaM matvA mAraNAdi kuryAt, evamAdikA Atmani virAdhanA bhavati / tatredaM prAyazcittam-"mAsa cau" ityAdi pazcArddham / kaNTakAdibhiranAgADhaM paritApyate caturlaghu, AgADhaM paritApyate caturguru, atha mahAduHkhamutpadyate tataH SaDlaghu, mU mUrchaSaDguru, kRcchraprANecchedaH, kRcchocchvAse mUlam, mAraNAntikasamuddhAte'navasthApyam, kAlagate paaraanycikm||athaa''tmviraadhnaayaamev sAmAnyataH prAyazcittamAha[bhA.883] kaMTa-'TThimAiehiM, divasato savvattha caugurU hoti / rattiM puNa kAlagurU, jatthava annattha aayvho| vR-kaNTakA-'sthikAdibhiH paritApanAyAMsarvatra divasatazcaturguravo bhavanti / rAtrau punasta eva caturguravaH kAlaguravo jJAtavyAH / anyatrApi yatra 'AtmavadhaH' AtmavirAdhanA bhavati tatra sarvatrApi caturguravaH prAyazcittam / tathA
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 [bhA.884] porisinAsaNa paritAva ThAvaNaM teNa deha uvhigtN| paMtAdevayachalaNaM, maNussapaDiNIyavahaNaM ca // vR-kaNTakAdinA pIDitaH san sUtrapauruSIM na karoti mAsalaghu, arthapauruSIM na karoti mAsaguru, sUtraM nAzayati caturlaghu, arthaM nAzayati caturguru / "paritAva"tti anAgADhaparitApe caturlaghu, AgADhaparitApecaturguru / "ThAvaNa"tianAhAraM sthApayati caturlaghu, AhAraMsthApayati caturguru, parIttaM sthApayati caturlaghu, anantaMsthApayati caturguru, asnehaM sthApayati caturlaghu, sasneha sthApayati caturguru / tathA "teNa" tti upadhistenAH, taiH upadhau hiyamANe upadhigataM jaghanyamadhyamotkRSTopadhiniSpannaM praayshcittm| "deha"tti dehastenAH-zarIrApahAriNastairekaH sAdhuH hriyate mUlam, dvayorTiyamANayoranavasthApyam, triSu hriyamANeSu pArAJcikam / prAntayA devatayA yadicchalanaM kriyate tatazcaturguru / pratyanIkamanuSyeNa puruSeNa striyA napuMsakena vA hanyeta catvAro guravaH / / atha prakRtamarthamupasaMharanantaramupanyasyannAha[bhA.885] evaM tA asahA, sahAyasahie ime bhave bhedA ! jaya ajaya itthi paMDe, assaMjai saMjaIhiM ca / / vR-evaMtAvata asahAyasya ekAkinovrajatodoSA uktAH |shaayshitevrjti vicAryamANe ete sahAyasya bhedA bhavanti / tadyathA-'yatAH' saMyatAH 'ayatAH' asaMyatAH "isthi"tti pASaNDistriyaH 'paNDakAH' napuMsakAH 'asaMyatyaH' gRhasthastriyaH "saMyatyaH sAdhvyaH, etaiH sArdhaM gacchati / / idameva vyAcaSTe[bhA.886] saMviggA'saMviggA, gIyA te ceva hoMti aggiiyaa| lahugA dohi visiThThA, tehi samaM ratti gurugA u|| vR-saMvignAgItArthAH,asaMvignA gItArthAH, saMvignA agItArthAH, asaMvignAagItArthAH, etaiH samaMgacchataH dvAbhyAM tapaH-kAlAbhyAM viziSTA laghukAH prAyazcittam / tadyathA-saMvignairgItArthe samaM vrajati catvAro laghavastapasA kAlena ca laghukAH, asaMvignairgItArthe samaM gacchati caturlaghavaH tapasA laghukAH kAlena gurukAH, saMvignairagItArthe sArdhaM yAti caturlaghu kAlena laghu tapasA guru, asaMvignairagItArthe samaM vrajati caturlaghu tapasA kAlena ca guru / etad divasato jJAtavyam / rAtrau taiHsamaM vrajataH evameva tapaH-kAlavizeSitAzcaturgurukAH / / [bhA.887] assaMjaya-liMgIhiM u, purisAgiipaMDaehi ya divA u| assoya soya challahu, te ceva u ratti gurugA u|| vR-asaMyatA dvividhAH-gRhiNoliGginazca / liGgameSAM vidyata iti liGginaH-anyapASaNDina ityarthaH / tathA puruSAkRtayaH-puruSanepathyadhAriNaH paNDakAH / ete trayo'pi pratyekaM dvividhaaHshaucvaadino'shaucvaadinc| tatrAzaucavAdibhihibhiH samaM vrajati SaDlaghu ubhayaladhukam, zaucavAdibhiH samaM vrajatiSaDlaghu kAlagurukam |anylinggibhirshaucvaadibhi sArddhaM vrajati SaDlaghu kAlagurukam,zaucavAdibhiH smNvrjtissddlghutpogurukm| puruSAkRtibhiH paNDakairazaucavAdibhiH samaM vrajatiSaDlaghu tapogurukam, zaucavAdibhiH samaM vrajati SaDlaghu tapasA kAlena ca gurukm| etad divasataH prAyazcittamuktam / rAtraututaeva' SaNmAsAH gurukAH, SaDguravastapaHkAlavizeSitA
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 9, mUlaM-1, [bhA. 887] evameva dAtavyA iti bhAvaH // [bhA.888] pAsaMDiNitthi paMDe, itthIvesesu divasato chedo / tehiM ciya nisi mUlaM, diya- ratti dugaM tu samaNIhiM // vR-tApasI-parivrAjikAdibhiH pASaNDinIbhiH "itthi "tti gRhasthastrIbhiH strIveSadhAribhizca paNDakairazaucavAdibhiH saha divasato gacchato laghukazchedaH zaucavAdibhi saha gurukazchedaH / taireva saha 'nizi' rAtrau gacchato gacchato laghukazchedaH zaucavAdibhi saha gurukazchedaH / taireva saha 'nizi' rAtrau gacchato mUlam / zramaNIbhiH samaM divA gacchato'navasthApyam / rAtrau zramaNIbhiH saha gacchati pArAJcikam / / prakArAntareNAtraiva prAyazcittamAha [bhA. 889] ahavA samaNA'saMjaya-assaMjai-saMjaIhi diyarAo / cattAri chacca lahu guru cheo mUlaM taha dagaM ca // vR- ' athavA ' iti prakArAntaradyotane / 'zramaNAH saMyatAstaiH sArddhaM divA gacchati caturlaghu, rAtrau gacchati caturguru / asaMyataiH / sArddhaM divA gacchati SaDlaghu, rAtrau gacchati SaDguru / asaMyatIbhiH samaM divA vrajati cchedaH, rAtrau gacchati mUlam / saMyatIbhi saha divasato gacchati anavasthApyam, rAtrau gacchati pArAJcikam / tadevamuktamaTavIviSayaM grahaNam / taduktau cAvasitamanyatragrahaNam / atha tatragrahaNaM bibhAvayiSuruktArthasadRzaM vidhimatidizannAha [bhA.890] jaha ceva annagrahaNe'ranno gamaNAi vanniyaM eyaM / tatyagahaNe vi evaM, paDiyaM jaM hoi aJcittaM // 241 vR- yathaivAnyatragrahaNe'raNyaviSayaM SoDazabhaGgaracanayA gamanam AdizabdAt saMyamA''tmavirAdhanAsamutthaM doSajAlaM prAyazcittaM ca 'etad' anantarameva varNitaM 'tatragrahaNe'pi ' vivakSitapralambAdhArabhUtavRkSasyAdhaH patitaM yadacittaM pralambaM tad gRhNAnasyApyevameva niravazeSaM varNanIyaM yAvat zramaNIbhiH saha gamanamiti / yastu vizeSastamupadidarzayiSurAha [ bhA. 891] tatthaggahaNaM duvihaM, pariggahamapariggahaM duvihabheyaM / diTThAdapariggahie, parigahie anuggahaM koIi // vR-tatragrahaNaM dvividham, tadyathA saparigrahamaparigrahaM ca / yad devatAdibhi parigRhItaM vRkSAdi tadviSayaM saparigraham, tadviparItamaparigraham / tadubhayamapi dvividhabhedaM' dvividhena - sacittA' cittabhedadvayena bhedaH pArthakyaM yasya tad dvividhabhedam, sacittA - 'cittabhedabhinnamiti bhAvaH / tatra yadaparigRhItamacittaM tad gRhNAnasya "diTThAi" tti "diTThe saMkA bhoiya" ityAdikA AropaNA sarvA'pi prAgvad draSTavyA / yat punaH parigRhItamacittaM tad gRhNataH kazcid bhadrakaH parigrahItA anugrahaM manyeta / etadagrato bhAvayiSyate / / atha saparigrahasyaiva svarUpaM nirUpayati [bhA.892] tiviha pariggaha divve, caulahu cauguruga challahukose / ahavA challahuga ciya, aMta gurU tiviha divvammi // vR- saparigrahaM trividham, tadyathA devaparigRhItaM manuSyaparigRhItaM tiryakparigRhItaM ca / tatra yad divyaM - devaparigRhahItaM tad trividham-jaghanyaM madhyamamutkRSTaM ca / vyantara parigRhItaM jaghanyam, 18 16
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 bhavanapati-jyotiSkaparigRhItaMmadhyamam, vaimaanikprigRhiitmutkRssttm| tatrajaghanyaparigRhItaM pralambaM gRhNAti catvAro laghavaH, madhyamaparigRhItaM gRhNAti catvAro guravaH, utkRSTaparigRhItaM gRhNAti SaDa laghavaH / athavA trivapi jaghanya madhyamotkRSTeSu SaD laghava eva prAyazcittam, kevalaM tapaH-kAlavizeSitam-jaghanye tapolaghu kAlagurukam, madhyame kAlalaghu tapogurukam, 'antye ca' utkRSTe dvAbhyAmapi gurukaM kartavyamiti trividhadivyaviSayaM prAyazcittam / / gataM devaparigRhItam / atha manuSyaparigRhItamAha[bhA.893] sammetara samma duhA, samme liMgi lahuguruo gihiesuN| micchA liMgi gihI vA, pAgaya-liMgIsu culhugaa| vR-manuSyaparigRhItaM dvidhA-samyagdRSTiparigRhItaM "iyara" tti thyASTiparigRhItaM ca / tatra yatsamyaSTiparigRtaM tdvidhaa-paarshvsthaadilinggsthprigRhiitNgRhsthprigRhiitNc| liGgasthaparigRhIte mAsalaghu, gRhibhiH samyagdRSTibhiH parigRhIte mAsaguru |ytpunrmithyaassttiprigRhiitN tad dvividham"liMgi" tti anyapASaNDiparigRhItaM gRhasthaparigRhItaM ca / tatra gRhasthaparigRhItaM tridhAprAkRtaparigRhItaM kauTumbikaparigRhItaM dnnddikprigRhiitNc| tatra prAkRtaparigRhIte liGgiparigRhIte ca caturlaghukAH / / [bhA.894/1] gurugA puna koDuMbe, challahugA hoti dNddiyaaraame| vR-kauTumbikaparigRhIte punazcatvAro gurukAH / daNDikArAme' daNDikaparigRhIte udyAne SaD laghukAH / gataM manuSyaparigRhItam / atha tiryakparigRhItaMbhAvyate . [bhA.894/2] tiriyA yaduTTha-'duTTA, duDhe gurugAire(geyare) lahugA / / vR-tiryazcazca dvividhAH-duSTAaduSTAzcAduSTAH hasti-zunakAdayaH, aduSTA rojh-hrinnaadyH| duSTatiryakparigRhIte caturgurukAH, 'itaraiH' aduSTaiH parigRhItecaturlaghukAH / / gataM tirykprigRhiitm| atha yadukta "parigahie anuggahaM koi" ti tadetad bhAvayati[bhA.895] bhaddetara sura-manuyA, bhaddo dhipati daguNaM bhaNai / ___ anne vi sAhu ! giNhasu, paMto chaNhegayara kujjA / - yasya surasya manujasya vA parigrahe sa ArAmo vartate sa bhadro vA bhavet 'itaro vA' praantH| tatrabhadraH pralambaM gRhyamANaSTvAtaMsAdhuMbhaNati-sAdhutvayA kRtam, tAritA vayaMsaMsArasAgarAt, anyAnyapi he sAdho ! paryAptAni gRhANa ityAdi / prAntaH punaH pannAM prakArANAmekataraM kuryAt / / atha ka ete SaT prakArAH? ucyate[bhA.896] paDisehaNA kharaMTaNa, uvalabha paMtAvaNA ya uvhimmei| giNhaNa-kaDaNa-vavahAra-pacchakaDuDDAha-nivvisae / / vR-pratiSedhanaM pratiSedhanA-nivAraNetyarthaH 1 'kharaNTanA' khara-paruSavacanairnirbhartsanA 2 'upAlambhaH' sapipAsavacanaiH zikSA 2 'prAntApanA' yaSTi-muSTyAdibhistADanA 4"uvahimmi"tti upadhiharaNam 5 iti paJca bhedAH, grahaNAkarSaNavyavahArapazcAtkRtoDDAhanirviSaya ityeka eva SaSTho bhedaH 6iti saGgrahagAthAsamAsArtha ||athainaamev vivarISurAha [bhA.897] jaMgahiyaM taM gahi, biiyaM mA giNha harai vA gahiyaM /
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 243 uddezaka H 1, mUlaM-1, [bhA. 897] jAyasu mamaM va kaje, mAgiNha sayaMta pddiseho|| vR-'yad gRhItaM pralambaM tad gRhItaM nAma, dvitIyaM punariM mA grahIH' iti vacanaM yad vakti, yadvA gRhItaM satpralambaM tasya pravrajitasya hastAd 'harati' uddAlayati, bhaNati vA kArye samApatite mAmeva yAcasva, svayaM punarmA gRhANa' ityeSa sarvo'pi pratiSedha ucyate / / atha kharaNTanAmAha[mA.898] dhI muMDito durappA, dhiratyu te erisassa dhammassa / ___ annattha vA vilabmisi, mukko sikharaMTaNA esA // vR-dhigmuNDito durAtmA / dhigastu te tava sambandhina Iddazasya dharmasya, yatracauryaM kriyata iti bhAvaH / yadvA mayA mukto'si paramanyatrAtmamIzaizceSTitairviDambanA lapsyase / eSA niSpipAsanirbhartsanA kharaNTanA bhnnyte|| upAlambhamAha[bhA.899] AmaphalANi na kappaMti tumha mA sesae vi dUsehiM / mA ya sakajje mujjhasu, emAI houvAlaMbho / / vR-AmaphalAniyuSmAkaMgrahItuMna kalpante,ataHzeSAnapisAdhUna 'mAdUSaya nijaduzcaritane mAkalaGkittAnkuru,maca 'svakArye niravadyapravRtyAtmakecAritremuhaH, evamAdikaH sapipAsazikSArUpa upAlambho bhAvati ||praantaapnopdhihrnne bhAvayati[bhA.900] kara-pAya-daMDamAisu, paMtAvaNagADhamAijA carimaM / appo aahAjAoSa savvo duviho vijaM ca vinaa|| vR- kara-pAda-daNDAdibhiH AdizabdAd latAdibhizca tADanaM prAntApanA / tasyAM cAnAgADhaparitApAdiSu 'carama' pArAzcikaM yAvat prAyazcittam |alpN vA bahuM vA sa upadhiM haret / alpo nAma yathAjAtaH, niSadhAdvayopetaM rajoharaNaM mukhavastrikA colapaTTakazcetyarthaH / bahuH punaH 'sarva' caturdazavidha upadhiH athavA 'dvividhaH' audhikaupagrahikarUpaH / yacca tRNagrahaNAdikamupadhiM vinA bhavet taniSpannaM prAyazcittam / / sampratyanugrahAdipadeSu prAyazcittamAha[bhA.901] lahugA anuggahammI, appattiya guruga tIsu ThANesu / paMtAvaNe caugurugA, appa bahumpI hie mUlaM / / vR-yasya sambandhI sa ArAmaH sa yadi cintayati 'anugraho me yad madIyAni pralambAni sAdhavo gRhNanti' ityanugrahe manyamA caturlaghavaH / athAprItikaM karoti tUSNIkazcatiSThati tatazcatugurukAH |athaapriitikvshaatprtissedhN kharaNTanAmupAlambhaMvA kuryAt tatasviSvapi sthAneSupratyeka pratyekaMcuturguravaH |praantaapne'picturgurukaaH |alpevaa bahauvA upadhauhatemUlam / yadvopadhiniSpatram, tadyathA-utkRSTe upadhau caturlaghavaH,madhyame mAsalaghu, jaghanye raatrindivpnyckm|aah kathamekatraiva mUlam ? upadhiniSpanaM vA ? ucyate-pramAdataH pralambAni gRhNata upadhikaraNe upadhiniSpannam, darpatastu pralambAni gRhNAnasyopakaraNApahAre mUlam / / atha "paMtAvaNagADhamAi carimaM pi (jA carima) padaM vyAcaSTe[bhA.902]paritAvaNAi porisi, ThavamA mahaya muccha kiccha kaalge| __mAsa cau chacca lahu guru, cheo mUlaM taha dugaM ca / / vR-prAntApitasya sato'nAgADhA paritApanA bhavati caturladhu, AgADhA bhavati caturguru,
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 paritApanAbhibhUtaH san sUtrapauruSIM na karoti mAsalaghu, arthapauruSIM na karoti mAsaguru, sUtra nAzayati caturlaghu, artha nAzayati caturguru, prAzukaM sthApayati caturlaghu, aprAzukaM sthApayati caturguru, pratyekasthApane caturlaghu, anantasthApane caturguru ityAdi prAgvad vaktavyam / "mahaya" ttimahAdukheSaDlaghu, mUrchayAMSaDguru, kRcchrapANecchedaH, kRcchocchvAse mUlam, samavahate'navasthApyam, kAlagate pArAJcikam / / atha "yacca tRNagrahaNAdikamupadhinA vinA bhavet" iti padaM vivRNoti[bhA.903] taNagahaNe jhusiretara, aggI saTThANa abhinvejNc| esaNapellaNa gahaNe, kAyA suta maraNa ohANe / -varSAkalpAdAvupakaraNehRtezItAbhibhUtAstRNAni gRhNanti sevante / tatrazuSiratRNasevane caturlaghu, azuSiratRNasevane maaslghu| agni sevante tatra svasthAnaprAyazcittam, caturlaghu ityrthH| athAbhinavamagniM janayanati mUlam, yaccAgnisamArambhe'nyeSAM jIvAnAM virAdhanaM taniSpannamapi prAyazcittam / athopakaraNAbhAveudgamAdidoSaduSTaM vastrAdi gRhNanta eSaNAMprerayanti ttstnnsspnnm| "gahaNe"tti zItAdibhiH paritApyamAnA gRhasthairadattamapi vastrAdi gRhnniiyustnniyustnnisspnnm| nizIthacUrNikRtAtu "gaNe" tti pATho gRhItaH, tatra copadhiM vinA zItAdiparISahamaviSahamANo yadyanyatIrthikeSvekaH sAdhurgacchatimUlam, dvayorgacchatoranavasthApyam, triSupArAJcikam / "kAya" tti agni sevamAnA eSaNAMprerayanto vAyatpRthivyAdikAyAn virAdhayanti taniSpannam / "suta" tti 'zrutaM' sUtraM tasya pauruSIM na kurvanti, upalakSaNatvAd arthapauruSIM na kurvanti sUtraM nAzayanti artha nAzayanti tnnisspnnm| "maraNa"tti upakaraNaM vinAyoko'pimriyate tathApi pArAJcikam, "ohANa"tti yadyekaH sAdhuravadhAvati mUlam, dvayoranavasthApyam, trissupaaraanycikm|| atha grahaNAkarSaNAdirUpaMSaSThaM prakAraM bhAvayati[bhA.904] geNhaNa gurugA chammAsa kaDDame chedo hoi vvhaare| pacchAkaDammi mUlaM, uDDahaNa viruMgaNe navamaM / / vR-pralambAni gRhNAno yadi pralambasvAminA dRSTavA gRhItastato grahaNe caturgurukAH / atha tenopakaNehastevAgRhItvA rAjakulAbhimukhamAkRSTastataAkarSaNeSaNmAsAguravaH |athkaarnnikaanN samIpe vyavahAre kArayitumArabdhatatazchedaH / vyavahAre vidhIyamAne yadipazcAtkRtaH parAjitastato mUlam / atha catuSka-catvarAdiSu 'eSa pralambacauraH' itighoSaNApuraskaramudgagdhaH hasta-pAdAdau vA avayave vyaGgitastata evamuddahane "viruMgaNe"ttivyaGgane vA 'navamam' anavasthApyam / / [bhA.905] uddavaNe nivvisae, egamanege padosa paarNcii| ___aNavaThThappo dosuya, dosuya pAraMcio hoi|| vR-athAnyAyodIrNakopAnalena rAjAdinA apadrAvito nirviSayo vA AjJaptastato'padrAvaNe nirviSaye vA kRte pArAJcikam / athavA ekasyAnekeSAM vA sAdhUnAmupari pradveSaM yadi vrajati tadA paaraanycikm|atrc 'dvayoH' uddahana-vyaGganayoranavasthApyo bhavati, 'dvayozca apadrAvaNa-nirviSayayoH pArAJcika iti ||ath parigrahavizeSeNa prAyazcittavizeSamAha[bhA.906] ArAma mollakIe, paratitthiya bhoieNa gAmeNa / vaNi-ghaDa-kuDuvi-rAulapariggahe ceva bhadditarA / /
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-1, [bhA. 906] 245 vR-ihA''rAmaH kazcidAdita evA''tmIyo vA bhaved mUlyena krIto vA / yo mUlyena krItaH sa kena krIto bhavet ? ucyate-paratIrthikena vA 1 bhogikena vA 2 grAmeNa vA 3 vaNijA vA 4 ghaTyA vA goSThayetyarthaH 5 kauTumbikena vA 6 ArakSikeNa vA 7 rAjJA vA 8 etad dvayamapi rAjakulazabdenagRhItam / eteSAM parigrahe vartamAnAdAramAt pralambAni gRhNato yathAkramaM prAyazcittaM caturlaghu 1 caturguru 2 SaDlaghu 3 SaDguru 4 chedaH 5 mUlaM 6 anavasthApyaM 7 pArAJcikam 8 / atrApi ta eva 'bhadretarAH' bhadraka-prAntakRtA anugraha-pratiSedhAdayo doSA vaktavyAH / etat sarvamayAcite pralambe drssttvym|yaacitetugrhnnaa-''krssnnaadidossaan vinA zeSamiti // etAvatA vRkSasyAdhaHprapatitamacittaM vyAkhyAtam / atha sacittAdidvAracatuSTayamabhidhitsurAha[bhA.907] emeva ya saccitte, chubhaNA ArohaNA ya paDaNA ya / jaMitthaM nANattaM, tamahaM vocchaM samAseNaM / / vR- yathA acitte "diDhe saMkA bhoiya" ita Arabhya "ArAma mollakIe" iti paryantaM bhaNitam evameva sacitte'pi draSTavyam / prakSepaNamArohaNaM patanamityetAnyapi dvArANi tathaiva vaktavyAni / yat punaratra 'nAnAtvaM' vizeSastadahaM vakSye samAsena / / tatra sacitte tAvad vizeSamAha[bhA.908] taM saccittaM duvihaM, paDiyA'paDiyaM puNo parittiyaraM / paDita'sati apAvaMte, chubhaI kaTThAie uvari / / vR-tatpunaH scittNdvividhm-ptitmptitNc|punrekaikN dvidhA-'parittaM pratyekam itarad' anantaM ca / tatra patitasya 'asati' abhAve vRkSapratiSThite'pi hastAdinA aprApyamANe tataH pralambapAtanArthaM kASThAdInyupari kSipati / / tatra yad vRkSoparisthitaM bhUmisthito hastena gRhNAti tatra prAyazcittamAha[mA.909] sajiyapayaTThie lahugo, sajie lahugA yajattiyA gAhA / gurugA hoti anaMte, hatthappattaM tu geNhate // vR-sajIvavRkSapratiSThitamacittaphalaM gRhNAti mAsalaghu / atra ca yAvato grAhAn karoti tAvantimAsalaghukAni |ath sajIvaM sacittavRkSapratiSThitaMgRhNAticaturlaghu, saccittapratiSThitapratyayaM ca mAsalaghu, tatrApi yAvato grAhAn karoti tAvanti caturlaghUni mAsalaghUni ca / etat pratyeke bhaNitam / anante punaretAnyevaprAyazcittAni 'gurukANi' mAsaguru-caturgurusvarUpANi bhavanti / evaM bhUmisthitasya vRkSasthitaM hastaprAptaM pralambaM gRhNataH prAyazcittamuktam / / atha yaduktam "chubhaI kaTThAie uvari" ti tadetad vivarISurAha[bhA.910] chubhamANa paMcakirie, puDhavImAI tasesu tisu carimaM / taMkAya paricayaI, AvaDaNe appagaM ceva // vR-pralambapAtanAtha kASTha-leSTu-zuSkagomayAdikaM gaveSayati caturlaghu / kASThAdikaM labdhvA vRkSAbhimukhaM kSipati caturlaghavaeva / sa cakSipanneva 'paJcakriyaH' paJcabhi kriyAbhi spRSTaH, tadyathAkAyikyA 1AdhikaraNikyA2 prAdveSikyA 3 pAritApanikyA 4prANAtipAtakriyayA 5ceti| pRthivyAdiSucajIveSu saGghaTanA-paritApanA-'padrAvaNairladhumAsAdikaMprAyazcittaM yathAsthAnaM jnyaatvym| "tasesu tisu carimaM" ti triSu paJcendriyarUpeSu traseSu vyaparopiteSu 'caramaM' pArAJcikam / tathA
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 kASThAdikaM kSipan 'taM kAyaM' vanaspatilakSaNaM niyamAdeva parityajati / sa ca laguDAdirUraddhaM kSiptaH zAkhAdau pratiskhalya nivRttastasyaiva sarIrAbhimukhamApatati, tasyApatane aatmaanNcprityjtiiti|| kathaM punaH pRthivyAdikAyAnAM virAdhako bhavati ? ityucyate[bhA.911] pAvaMte pattammiya, puNopaiMte a bhUmipatte / raya-vAsa-vijuyAI, vAya-phale macchigAi tase / / vR-tat kASThAdikaM hastAt cyutaM sad yAvad vRkSenA''sphalati tAvat prApnuvad bhaNyate tasmin prApnuvati, tathA vRkSaM prApte punaH patati ca bhUmiprApte ca SaTkAyavirAdhanA jJAtavyA / katham ? iti ced ityAha-"raya" ityAdi / AdizabdaH pratyekaM sambadhyate, tatazca rajaHprabhRtikaM pRthivIkArya varSodakAdikamakAyaM vidhudArikaM tejaHkAyaM 'vAtaM ca tatraiva vAtaM phalAni tasyaiva vRkSasyasatkAniupalakSaNatvAtpatrAdInyapi makSikAdIMzcatrasAn virAdhayati / idameva spaSTayannAha[mA.912] kholla-tayAIsurao, mahi-vAsossAi aggidrdhe| tattheva'nila vaNassai, tasA u kimi-kiidd-sunnaaii|| vR"khollaM"tidezIzabdatvAtkoTaram, tvakpratItA, tadAdiSu sthAneSuvRkSe rajaH sambhavet tataH pRthivIkAyavirAdhanA / mahikAyAM nipatantyAM varSe avazyAye vA nipatati AdigrahaNena haratanukAdisambhave'pkAyavirAdhanA | vanadavAdinA daradagdhe vRkSe upalakSaNatvAd vidhuti vA'gnikAyavirAdhanA / tatraivAgnI niyamAd 'anilaH' vAyuH sambhavatIti vaayukaayviraadhnaa| vanaspatisaevapralambalakSaNaH ptr-pusspaadi| sAstukRmi-kITa-zakunAdikA virAdhyante kRmayaHviSThAdisamudbhavAH, kITakAH-ghuNAdayaH, zakunAH-kAka-kapotAdayaH, aadigrhnnensrttaadiprigrhH| evaM vRkSamaprApte kASThAdau SaTkAyavirAdhanA / evameva prApte punaH patati bhUmiprApte'pi jJAtavyam / / yata Aha[bhA.913] appatte jo ugamo, so ceva gamo punopddtmmi| so ceva ya paDiyammi vi, nikpe ceva bhomaaii|| vR-ya evAprApte 'gamaH' prakAraH sa eva gamaH punaHpatati upalakSaNatvAt prApte'pi, bhUyo gamazabdoccAraNaM SaTkAyavirAdhanAMpratItyA''tyantikatulyatAkhyApanArtham,saeva bhUmIpatite'pi kASThAdau prakAraH pratipattavyaH / kevalaM "nikaMpecava bhomAi"ttitatkASThAdikaMmahatA bhAragauraveNa 'niSkampa' nissahaM pRthivyAM yad nipatati tena 'bhaumAdInAM' pRthivyAdInAM mahatI virAdhaneti cUrNikRdabhiprAyaH / nizIthacUrNikArAbhiprAyeNatu"nikaMpecevabhUmIe" iti pAThaH / asya vyAkhyAyasyAM bhUmau sthitaH kASThAdikSepaNAya viziSTaM sthAnabandhamadhyAste tatrApi pAdayorniSkampatvena SaNNAM kAyAnAM virAdhako bhvti|| [bhA.914] evaM davato chaNhaM, virAdhao bhAvao u iharA vi| cijai hu ghaNaM kamma, kiriyaggahaNaM bhayanimittaM // vR- 'evam etena prakAreNa catuSpyaprAptAdipadeSu dravyataH SaNNAM kAyAnAM virAdhakaH pratipattavyaH / bhAvatastu 'itarathaA'pi' dravyato virAdhanAMvinA'pyasauSaTkAyavirAdhako labhyate, saMyamaprati nirapekSatayA tasya bhAvataH praannaatipaatsdbhaavaat| bhAvaprANAtipAtena ca yathA 'ghanaM'
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 914] 247 nibiDaM karma cIyate na tathA dravyaprANAtipAtena / Aha yaduktaM "paJcabhiH kriyAbhiH spRSTaH" tat kathaM saMvAdamazranate? yAvatA yadina virAdhayati tadA kAyikI AdhikaraNikIcakriyesambhavataH pAritApanika-prANAtipAtikakriyayostu kutaH sambhavaH?, atha virAdhayati tadetAzcatasra'pi bhaveyuH prAdveSikI punaH kathaM bhavet ? / sUrirAha-kriyAgrahaNaM bhayanimitta' bhayajananArthaM kriyate, yena sAdhavaH kriyApaJcakApattidoSabhItA mUlata eva pralambagrahaNe na pravartante; yadvA dRSTivAdanayAbhiprAyanaipuNyAd yatraikA kriyA tatra paJcApi kriyAH sambhavantIti na doSaH / yadAha nizIthacUrNikRt- ahavA jattha egA kiriyA tattha diDivAyanayasuhumattaNato paJca kiriyAo bhavaMti, ato paMcakiriyaggahaNe na doso|| evaM tAvat saMyamavirAdhanA bhAvitA / athA''tmavirAdhanAMbhAvayati[bhA.915] kuvaNaya patthara leda, puvvachUDhe phale va pavaDate / paJcupphiDaNe AyA, accAyAme ya hatthAI // vR-anyena kenacitpralambArthinApUrvaM "kuvaNau"tilaguDaH kSiptaH, sa tatraiva vRkSazAkhAyAM vilagnaH san vAyuprayogeNa vivakSitasAdhukSiptakASThAdiprayogeNa vA saJcAlitastasyaiva sAdhorupari nipatavirAdhanAM kuryAt / evaM prastaraH' pASANaH leSTu' iSTakAzakalaM mRttikApiNDovA pUrvakSiptaH patet, phalaM vRntacyutaM vRkSAt prapatet / tasyaiva kASThAdeH pratinivRtya svasammukhaM pratyAsphalane AtmavirAdhanA bhavet / 'atyAyAmena ca' atIhastasamucchrayaNena kASThAdI kSipyamANe hastAdeH paritApanA bhavediti / / gataM kSepaNAdvAram / athA''rohaNadvAramAha[bhA.916]khivaNe vi apAvaMto, duruhai tahi kNtt-vicchu-ahimaaii| pakkhi-taracchAivaho, devayakhettAikaraNaM c|| vR-kASThAdeHkSepaNe kRte'piyadA pralambAni na patanti tadA'dhaHsthitastAni aprApnuvan' alabhamAnastaM vRkSa "duruhi"ttiaarohti|sc yAvadbhirbAhukSepakairArohatatAvanti caturlaghukAni, anante punazcaturgurukANi / 'tatra' vRkSe Arohan yat kaNTakairvidhyate, yacca vRzcikenA'hinA vA AdizabdAd nakulAdinA vAdazyate, yaJca pakSibhi-zyenAdibhiHtarakSAdibhizca-ATavyajIvairvadho bhavati, yayA vA devatayA adhiSThito'sau vRkSastayA yadasau sAdhuH kSiptacittaH kriyate, AdigrahaNenAparayA kayAcid viDambanayA viDambyate / / [bhA.917] tatthevaya niDavaNaM, aMgehi samohaehi chkkaayaa| ArovaNa sacceva ya, gilaannpritaavnnaaiiyaa|| vR-yadvA sA devatA svAdhiSThitavRkSArohaNakupitA tatraiva 'niSThApanam' AyuSaH samApana tasya yat kuryAt, athavA taM sAdhumArohantame yat pAtayed eSA sarvA'pyAtmavirAdhanA / pAtitasya ca tayAGgAni samavahanyante' bhajyanta ityarthaH, tairaGgairhasta-pAdAdibhi samavahatairyatra bhUmAvasau patati tatra SaT kAyA virAdhyante / teSAM ca saTTanAdibhirAropaNA saiva draSTavyA yA "chakkAya causu lahugA" ityAdi gAthAyAmuktA / AtmavirAdhanAyAM ca glAnaviSayA paritApanAdiniSpanA yA AropaNA sA'pi prAgvadavasAtavyA / / gatamArohaNadvAram / atha patanadvAramAha [bhA.918] maraNa-gilANAIyA, je dosA hoMti duuhmaannss|
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 teceva ya sAruvaNA, pavaDate hoMti dosA u|| vR- kadAcidasau taM vRkSamArohana patet, tatazca maraNa-glAnatvAdikA ye doSA Arohato bhavanti prapatato'pi ta eva doSAH 'sAropaNAH' saprAyazcittA niravazeSA vaktavyAH / "pavaDate hoti savisesA" iti nizIthacUrNilikhitaH pAThaH, tatrAyamartha-Arohato doSANAM sambhava eva bhaNitaH, patataH punaravazyamabhAvino gAtrabhaGgAdayo doSA iti savizeSagrahaNam / / gataM patanadvAram / athopadhidvAraM vivRNoti[bhA.919] taMmUla uvahigahaNaM, paMto sAhUNa koi svvesi| taNa-aggigahaNa paritAvaNA ya gelanna paDigamaNaM / / vR-yasya parigrahe tAnipralambAnisaH 'tanmUlaM pralambagrahaNanimittaM tasyaivasAdhorupadhigrahaNaM kuryAt, yadvA kazcit prAntaH sarveSAM sAdhUnAmupadhiM gRhNIyAt / tatra yathAjAte rajoharaNAdike upadhau hRte mUlam, zeSe punarutkRSTa caturlaghu, madhyame mAsalaghu, jaghanye paJcakam / upadhiM vinA tRNAni gRhNIyAt, agnigrahaNaM vA kuryAt, agni seveteti bhAvaH, athAgni na sevate tataH zItena paritApanA tasya bhavet, zItena vA bhukte ajIryamANe glAnatvaM bhavet, zItAbhibhUtA vA sAdhavaH pArzvasthAdiSu pratigamanaM kuryuH ||smprtytraiv prAyazcittamAha[bhA.920] taNagahaNa aggisevaNa, lahugA gelanne hoi taM ceva / mUlaM aNavaThThappo, duga tiga pAraMcio hoi / / vR-azuSiratRNAni gRhNAti mAsalaghu, zuSiratRNAnigRhNAti caturlaghu / parakRtamagni sevate caturlaghu, abhinavamagniM janayati mUlam, agnizakaTikAyAM vA tApayan yAvato vArAn hastaM vA pAdaM vA saJcAlayati tAvanti caturlaghUni / yastu dharmazraddhAluragni na sevate sa zItena glAnaH saJjAyate, glAnatve cAnAgADhaparitApanAdau tadeva prAyazcittam / atha zItaparISahamasahiSNuH pAvasthAdiSu vrajati caturlaghu, yathAcchandeSu vrajati caturguru / yadyeko'vadhAvato anyatIrthikeSu vA yAti tato mUlam, dvayoranavasthApyam, triSu pArAJcikam / / gatamupadhidvAram / athoDDAhadvAraM vivRNoti[bha.921] apariggahiya palaMbe, alabhaMto smnnjogmukkdhuro| rasagehIpibaddho, itare giNhaMto gahio y|| vR-aparigRhItAnipralambAnyalabhamAnaH zramaNayogamuktadhuraH' parityaktazramaNavyApArabhAra itibhAvaH, rasagRddhipratibaddhaH 'itarANi' parigRhItapralambAnigRhNanpralambasvAminA dRSTvA gRhiitH|| tatazca- / [bhA.922] mahajanajAnanayA puNa, siMghADaga-tiga-cauka-gAmesu / - uDDahiUNa visajjite, mahajananAe eto mUlaM // vR-tena pralambasvAminA gRhItvA zRGgATaka-trika-catuSkasthAneSu grAmeSu vA bahuSu nItvA mahAjanasya- paura-jAnapadarUpasya jJApanA kRtA, yathA 'etena madIyAni pralambAni coritAni' ityAdi mahAjanasyapurata uddahya "visarjitaH muktaH tataevaM mhaajnjnyaatestimuulNnaampraayshcittm|| kathamuddagdhaH? ityAha
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 249 uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 923] [bhA.923] esa u palaMbahArI, sahoDha gahio plNbtthaannesu| sesANa vichAdhAo, savihoDha vilaMbie hoi|| vR yenA''rAmAdhipatinA sa pralambAni gRhNAno gRhItaH sa taM rAsabhAropitaM zRGgATakatrika-catuSkAdiSu sarvataH paribhrAmayannevamuddhoSayati-'bho bhoH paurAH! zrUyatAmasya pravrajitakasya duzcaritam-eSaH 'pralambahArI' madIyArAmasatkalambacauraH 'sahoDhaH' salono gRhIto mayA durAtmA 'pralambasthAneSu' ArAmapradezeSu ityAdighoSaNApurassaramitazcetazca nIyamAno mahAjanena sakhedamavalokyamAnaH svakRtena karmaNA viDambyate / tatazca savihoDhaM' sajugupsanIyaM yathA bhavatyevaM viDambite tasmin zeSANAmapi sAdhUnAM chAyAghAtaH' 'sarve'pyamI evaMvidhA eva' iti prabhAparibhraMzo bhvtiiti||vyaakhyaatmuddddaardvaarm| tadyAkhyAneca samarthitA "annattha-tatthagahaNe" ityaadidvaargaathaa| atha yaduktamadhastAt "ANA'Navattha micchA, virAdhanA kassa'gIyatthe" tadidAnIM prAptAvasaraM vyAkhyAyate / tatra AjJeti dvAram-bhagavatA pratiSiddhaM yat "pralambaM na kalpate" tadgrahaNaM kurvatA bhagavatAmAjJAbhaGgaH kRto bhavati, tasmiMzcAjJAbhaGge caturgurukAH / atra paraH prAha[bhA.924] avarAhe lahugataro, ANAbhaMgammi gurutaro kiha nu ! ANAe ciya caraNaM, tabhaMge kiM na bhggNtu|| vR-'aparAdhe' cAritrAticAre laghutaro daNDo bhavadbhipUrvaMbhaNitaH; tathAhi-acittepralambe mAsalaghu, sacitte tu caturladhu: iha punarAjJAbhaGge caturgurukamiti gurutaro daNDaH 'kathaM' kasmAt ?, 'nuH' iti vita; apica aparAdha jIvopaghAto iti laghutara evAtra bhaNitumucita iti|aacaary prAha-AjJAyAmeva bhAgavatyAM 'caraNaM' cAritraM vyavasthitam, ataH 'tadbhaGge tasyAH-AjJAyA bhaGge 'kim?' iti pariprazne AcAryaziSyaM praznayati-kiMtadmUlottaraguNAdikaM vastu samasti yadAjJAbhaGge na bhagnam ? apitu sarvamapi magnamiti, ata AjJAyAM gurutaro daNDa ucyate / / asyaivArthasya prasAdhanArthaM dhaSTAntamAha[bhA.925] soUNa ya ghosaNayaM, apariharaMtA viNAsa jaha pttaa| evaM apariharaMtA, hiyasavvassA u saMsAre // vR-rAjJAkAritAMghoSaNAM zrutvA ghoSaNayAcanivAritamarthamapariharantoyathA dravyApahAralakSaNaM vinAzaM prAptAH, evaM tIrthakaraniSiddhaM pralambagrahaNamapariharantaH 'hRtasarvasvAH' apahRtasaMyamarUpasarvasArAH saMsAre duHkhamavApnuvanti / eSA zrIbhadrabAhusvAmiviracitA gAthA // athAsyA eva bhASyakAro vyAkhyAnaM karoti[bhA.926] chappurisA majjha pure, jo AsAdeja te ajANato / taM daMDemi akaMDe, suNetu paurA! janavayA ! ya / / [bhA.927] Agamiya pariharaMtA, niddosA sesagA na niddosaa| jinaANAgamacAri, adosa iyare bhave dNddo|| vR-jai koi naravaI, so chahiM purisehiM annatare kajje tosito imeNa'tyeNa ghosaNaM kArei'ime chappurisAmajjha pureappaNoicchAeviharamANAmahAjanenaM adiTThapuvvA anuvaladdhavibhavanevatthA acchaMti, jo te chivai vA pIDei vA mArei vA tassa uggaM daMDaM karemi, haMdi sugaMtu eaMpaurA ! ya
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 janavayA ! yatti / evaM ghosaNayaM soUNa te paurA janavayA ya daMDamItA te purise payattaNa vannarUvAIhiM ciMdhehiM AgamiUNaMpIDAparihArakayabuddhI tesiMchaNhaM purisANaM pIDaM prihrNtitenihosaa| jepuna anAyAramaMtAnapariharaMti teranA svvssaavhaardNddennNdNddiyaa|esdihrto| ayamatthovaNaorAyatthAnIyA titthayarA / puratthAnIo logo / chappurisatthAnIyA chakkAyA / ghosaNatthAnIyA chakkAyarakkhaNaparUvaNaparA chaJjIvaNiyAdao AgamA / chivaNAitthAnIyA saMghaTTaNAdI / paurajaNavayatthANIyA sAha / dNddtthaanniiosNsaaro|ttth je payatteNachaNhaM kAyANaMsarUvaM rakkhaNovAyaM ca AgameUNajahuttavihI pIDaM pariharaMti te kambaMdhadaMDeNaMnadaMDijaMti, iyare puna saMsAre puNo puNo sArIra-mANasehiM dukkhasayasahassehiM daMDijati ti / / athAkSaragamanikA-'SaT puruSA mama pure vartante, yastAnajAnannapi 'AzAtayet' sparzAdinA'pi pIDayettamahaM daNDayAmi 'akANDe' akAle, aNvantuetat paurAH!'puravAsinaH! 'jAnapadAca' grAmavAsino lokAH!" iti rAjJA kAritAM ghoSaNAM zrutvA tAn puruSAn 'Agamya' upalakSya pariharantaH santo nirdoSAH, zeSAH' punarye pIDAMna pariharantitena nirdoSA itidnndditaaH| evamatrApi jinAjJayA yaH SaTkAyAnAmAgamaH-parijJAnaM tatpUrvakacAriNaH-saMyamAdhvagAminaH santo'doSAH, itareSAM bhave' saMsAre zArIra-mAnasikaduHkhalakSaNo daNDaH // gatamAjJAdvAram / athAnavasthAdvAramAha[bhA.928] egena kayamakajaM, karei tappacayA puNo anno| sAyAbahula paraMpara, vocchedo saMjama-tavANaM // vR-ihaprAyaH sarve'piprANinaHkarmagurukatayATamAtrasukhAbhilASiNaH,nadIrghasukhadarzinaH, tataHsAtalampaTatayA ekena' kenacidAcAryAdinA kimapi 'akArya' pramAdasthAnaM kRtaM pratisevitaM tato'nyo'pi tatpratyayAd 'eSa AcAryAdi zrutadharo'pyevaM karoti nUnaM nAstyatra doSaH' iti tadevAkAryaM karoti, tato'paro'pi tathaiva karoti, tadanyo'pi tathaiva ityevaM 'sAtabahulAnAM' sAtagauravapratibaddhAnAM prANinAM paramparayA pramAdasthAnamAsevamAnAnAM saMyama-tapasorvyavacchedaH prApnoti / yaddhi saMyamasthAnaM tapaHsthAnaM vA pUrvAcAryeNa sAtagauravagRnutayA varjitaM tat pAzcAtyairadRSTamiti kRtvA vyavacchinnameveti / / gatamanavasthAdvAram / atha mithyAtvadvAraM vivRNoti[bhA.929] micchatte saMkAI, jaheya mosaM taheva sesaM pi / micchattathirIkaraNaM, abbhuvagama vaarnnmsaarN|| vR-mithyAtve vicAryamANe zaGkAdayo doSA vaktavyAH / zaGkA nAma-kiM manye amI yatAvAdinastathAkAriNo na bhavanti yena pralambAni gRhNanti?, AdizabdAt kAGkSAdayo doSAH / tathA yathaitad mRSA tathaiva zeSam' anyadapyeteSAM mithyArUpameveti cittavipnuti syAt / mithyAtvAd vAcalitabhAvasya samyaktvAbhimukhasya pralambagrahaNadarzanAt punarapi mithyAtve sthirIkaraNaM bhvti| abhyupagamavApravrajyAyA aNuvratAnAM samyagdarzanasya vA kartukAmasyAparaH kazcidvAraNaM kuryAtmA eteSAM samIpe pratipadyasve, 'asAraM nissAramamISAM pravacanam, mayedaM cedaM dRSTamiti / gataM mithyAtvadvAram / atha virAdhanA, sA ca dvividhA-saMyame Atmani ca / dve api prAgeva saprapaJcaM bhAvite, tathApi vizeSamupadarzayitumAha
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 930] 25 [bhA.930] taMkAya paricayaI, nANaM taha daMsaNaMcaritaMca / bIyAIpaDisevaga, logo jaha tehi so puttttho|| vR-pralambaM gRhNan 'taM kAyaM' vanaspatilakSaNaM parityajati, tathA jJAnaM darzanaM cAritraM ceti / bIjAdipratisevako loko yathA asaMyamena spRSTastathA so'pi sAdhustaiH pralambairAsevitairasaMyamena spRSTa iti niyuktigAthAkSarArthaH / athainAmeva vivarISurAha[bhA.931] kAyaM paricayaMto, sese kAe vae viso cyii| nANe nANuvadese, avaTTamANo u annANI / / vR-pralambAni gRhNAno vanaspatikAyaM parityajati, taM ca parityajan zeSAnapi kAyAnasau bhAvataH parityajati, tatparityAge ca prathamavrataparityAgaH, prathamavrataparityAge ca zeSavrataparityAgo'pyupajAyata-iti "vratAnyapyasau parityajati" ityuktam / tathA 'jJAne' jJAnaviSaye parityAge cintyamAne jJAnopadeze kriyAdvAreNA'vartamAno'sau jJAnyapi ajJAnI mantavyaH / / [bhA.932] daMsaNa-caraNA mUDhassa natthi samayA vana nasthi smmNtu| viraIlakkhaNa carama, tadabhAve nasthi vA taMtu // vR-jJAnAbhAvAdasau mUDho bhavati, mUDhasya darzana-cAritre na staH / yadvA pralambagrahaNAdasya jIveSu samatA na vidyate / samatAyA abhAvAcca samyaktvamapi nAsti, tasyApi sAmAyikabhedatayA smtaaruuptvaat|virtilkssnnNcrnnNbhnnitm, tacca lakSaNa pralambAni gRhNato na vidyte| tadabhAve' lakSaNAbhAve 'tattu' tat punazcAritraM nAsti / vAzabdaH prakArAntaradyotakaH / / atha "vIyAI" ityAdi vyAkhyAvate-phalAd bIjaM bhavatIti kRtvA bIjagrahaNam, AdizabdAt phala-puSpa-patraprabAla-zAkhA-tvak-skandha-kanda-mUlAni gRhyante |shissyH prAha-sarve'pi vanaspatayastAvad mUlAdaya eva bhavanti ataH "mUlAIpaDisevaga" iti kartumucitakimiti "bIyAIpaDisevaga"tti kRtam? sUrirAha[bhA.933] pAeNa bIyabhoI, coyaga ! pacchAnupubdi vA evaM / jonigghAte va hataM, tadAdi vA hoi vanakAo / / ghR-lokaH prAyeNa bIjabhojI, tena kAraNena bIjamAdau kRtam / yadvA he nodaka ! svasamaye trividhA''nupUrvIprarUpyate, tadyathA-pUrvAnupUrvI pazcAnupUrvI anAnupUrvIca trividhA'pica yathAvasaraM vyAkhyAGgamityatra pazcAnupUrvI gRhIta / athavA bIjaM vanaspatInAM yoni-utpattisthAnam atastasya ghAte-vinAze sarvamapi mUlAdikaM nirapekSatayA hataM bhvti|ydi vA tadAdirvanaspatikAyo bhvti| tad-bIjamAdiryasya sa tadAdi, sarveSAmapi vanaspatInAM tata eva prasUteH / ato bIjAdigrahaNaM kRtam / / tatazca[bhA.934] viraisabhAvaM caraNaM, bIyAsevI husesaghAtI vi| assaMjameNa logo, puTTho jaha so vihu taheva // vR-yo bIjAsevI sa niyamAt 'zeSANAM' mUlAdInAmapi ghAtI vijJeyaH / yazca mUlAdIni ghAtayati tasya viratisvabhAvaM yat 'caraNaM' cAritraM tantra bhavati / yathA ca bIjAdipratisevako loko'saMyamena spRSTastathaivAsAvapi taiH pralambairAsevitairasaMyamena spRSTa iti / /
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 gatA saMyamavirAdhanA / athA''tsavirAdhanAmAha[bhA.935]taM ceva abhihaNenA, AvaDiyaM ahavajIhaloluyatA (yyaa)| bahugAI bhuMjittA, visUcikAIhi Avavaho / / vR-tad laguDAdikaM kSiptaM punarApatitaM sat 'tameva' sAdhumabhihanyAt / idaM ca prAguktamapi sthAnAzUnyArthamatropAttamiti na punaruktadoSaH / athavA jihvAlolupatayA bahukAni pralambAni muktvA visUcikAdibhiH AdizabdAd jvarA-'tIsArAdibhI rogairutpannairAtmavadho bhavati / / uktaa''tmviraadhnaa| taduktauca vyAkhyAtAAjJAdayazcatvAro'pi doSAH / atha "kassaagIyatye" tti padaM vyAcikhyAsurAha[bhA.936] kasseyaM pacchittaM, gaNiNo gacchaM asaarviNtss| ahavA vi agIyatyassa bhikkhuNo visayalolassa / / kR-ziSyaH praznayati-yad etad anyatragrahaNAdAvanekadhA prAyazcittamuktaMtatkasyabhavati? sUrirAha-'gaNinaH' AcAryasya gaccham asArayataH sataH / asAraNA nAma agaveSaNA-kaH kutra gataH? kovA mAmApRcchaya gataH? ko vA anApRcchayA? yadvA pralambaMgRhItvA AgatyAlocite'nyena vA nivedite yat prAyazcittaM tanna dadAti, dattvA vA na kArayati, na vA nodanAdinA kharaNTayati; eSA sarvA'pyasAraNA'bhidhIyate / Aha kiM kAraNamAcAryasya SaTakAyAnavirAdhayato'pi prAyazcittam ? ucyate-svasAdhUnutpathe pravarttamAnAnasArayannasI gacchasya virAdhanAyAM vartate / tathA coktamidameva sahetukaM bRhadbhASye kiM kAraNaM tu gaNiNo, asAraveMtassa hoi pacchittaM? / caTTati jema gaNaharo, virAdhanAe u gacchassa / / kiha puna virAdhanAe, gacchassa gaNI u vaTTatI sa khalu ? / bhannai suNasujaha gaNI, virAhao hoi gacchassa / / jaha saraNamuvagayANaM, jIviyavavarovaNaM naro kuNai / evaM sAraNiyANaM, Ayario asArao gacche / kiha saraNabhuvagayA puna?, pakkhe pakkhammijaM uvtttthti| icchAmi khamAsamaNo!, katakitikammA ujaM amhe / / ata AcAryasya srvmettpraayshcittm| athavAyobhikSuragItArtha apizabdAdgItArtho'pi viSayalolaH-sukhAdurasAsvAdalampaTo bhUtvA pralambAni gRhNAti tasyaitat prAyazcittam / atra cA''cAryaviSayA aSTau bhaGgAH-agItArtha AcAryo gacchaMna sArayati viSayalolazca 1 agItArtha AcAryo gacchaM na sArayati viSayanispRhazca 2 ityAdi / atra cAntimo bhaGgaH zuddhaH, zeSAH sapta prityktvyaaH||yt Aha[bhA.937] deso va sovasaggo, vasaNI va jahA ajAnaganariMdo / rajjaM viluttasAraM, jaha taha gaccho vi nissAro / / vR-bhaGgasaptakavI AcAryo deza ivasopasargo vyasanI vA yathA ajJAyakanarendraH parityajyate tathA parityAjyaH / yathA ca rAjJA acintyamAnaM rAjyaM viluptasAraM bhavati tathA gaccho'pyAcA
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 253 - uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 937] yeNA'sAryamANo nissAro bhavatIti pariharaNIya iti snggrhgaathaakssraarthH|| athainAmeva vivarISuH prathamato "deso va sovasaggo" iti padaM vyAcaSTe[bhA.938] omodariyA yajahiM, asivaM ca na tattha hoi gaMtavvaM / uppanne na vasiyavvaM, emeva gaNI asAraNIo / / vR-yatra deze'vamaudarikA azivaM ca upalakSamatvAd aparo'pyupadravo bhavati tatra gantavyaM na bhavati, atha tatra deze vasatAmevA'vamaudaryAdikamutpannaM tata utpanne sati tatra na vastavyam, evameva 'gaNI' AcArya 'asAraNikaH' gacchasAraNAvikalo nAnugantavyaH // atha "vasanI va jahA ajAnaganariMdo" ti vyAkhyAti[bhA.939] sattaNhaM vasaNANaM, annayarajuto na jANaI rajjaM / aMteure va acchai, kajAi~ sayaM na sIlei / / vR-yathA saptAnAM sanAnAmanyatareNa vyasanena yuto rAjA rAjyaM pAlayituMna jAnAti, yo vA zeSavyasanairanabhibhUto'pi viSayalolupatayA nityamantaH pure Aste so'pi 'kAryANi' vyavahArAdIni svayamAtmanA 'nazIlayati' nAvalokata ityuktaM bhavati, tatazca yathecchamucchRGkhalAH prajAH snyjaaynte| evamAcAryo'pyagItArthogItArthovA sAtagauravAdivyasanopahatatayA yadi svagacchaM nasArayati tadA gacchaH sarvo'pi niraGkuzaH snyjaayte| yatazcaivamato'sAraNika AcAryo dUraMdUreNa parihartavyaH / / atha vyasanasaptakamAha[bhA.940] itthI jUyaM majaM, migavva vayaNe tahA pharusayA ya / daMDapharusattamatthassa dUsaNaM satta vsnnaaii|| vR-yadrAjA antaHpurastrISunityamAsavistaSThatitatstrIvyasanam / yattudhUtavinodenAnavarataM dIvyati tad dhUtavyasanam / yat punarmadyapAnakena nityaM mUrchita ivA''ste tadmadyavyasanam / yattu mRgayA-AkheTakastatrAnekeSAM mRgAdijantUnAMvadhaMkaroti tad mRgayAvyasanam / eteSucaturvapyAsakto rAjyakAryANi na zIlayati / tathA yat khara-paruSavacanaiH sarvAnapi janAn nirvizeSamAkrozati tad vacanaparuSatAvyasanam, atra vacanadoSeNa duradhigamanIyo bhavati / yat punaranaparAdhe svalpe vA'parAdhe atyugraM daNDaM nirvartayati tad daNDapAruSyavyasanam, atra ca paura-jAnapadAnAmatyugradaNDabhayena nazyatAM krameNa ca prajAyA abhAve kIddazaM rAjyam ? iti / arthotpattihetavo ye sAmAdhupAyacatuSTayaprabhRtayaHprakArAsteSAMyadUSaNaM tad arthadUSaNavyasanam, atra cArthotpattihetUna dUSayatona tathAvidho'rtha utpadyate, arthotpatyabhAve cAcirAdevakozaH parihIyate, parihINakozasya ca vinaSTameva rAjyam / etAni sapta vyasanAni / / atha prakArAntareNa bhaGgAnAha[bhA.941] ahavA vi agIyattho, gacchaMna sArei ittha cubhNgo| biie agIyadoso, taito na sAretaro suddho|| vR-athavA agItArtho gacchaMna sArayatItyatra caturbhaGgI / gAthAyAM puMstvaM prAkRtatvAt / sA ceyam-agItArtho gacchaMna sArayati 1 agItArtho gacchaM sArayati 2 gItArtho gacchaMna sArayati 3 gItArtho gacchaM sArayati / atra prathamasya dvau doSau agItArthatvoSaH asAraNAdoSazca / dvitIyasya punareka evAgItArthatvadoSaH / tRtIyastu yanna sArayati sa ekastasyA'sAraNAdoSaH / 'itaraH'
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 bRhatkalpa-chedasUtram -1-11 caturtho bhaGgaH zuddhaH ||aadyaanaaN trayANAM bhaGgAnAM bhAvanAmAha[bhA.942] deso vasovasaggo, paDhamo taiotu hoi vsniivaa| biio ajANatullo, sAro duviho duhekkeko / vR- 'prathamaH' prathamabhaGgavartI AcArya sopasargadeza iva parityaktavyaH / 'tRtIyaH' gItArtho'pyasAraNikatvAd vyasanIva rAjA pariharttavyaH / dvitIyaH' sAraNiko'pyagItArthatvAdajJanarendratulya iti kRtvA parihArya iti cuurnnybhipraayH|| atha nizIthacUrNyabhiprAyeNa vyAkhyAyate prathamaH sopasadiza iva parihArya / dvitIyaH punaragItArtha paraM sAraNikaH sa ca vyasanIva jJAtavyaH / kimuktaM bhavati ?-so'gItArtha san yat kimapi svaziSyAnnodayati sAnodanAtasya vyasanamiva draSTavyam, ato vyasanAbhibhUtabhUpatidasau prihaaryH|tRtiiyH punarasAraNikatvAd gItArtho'pyajJanRpatulya iti kRtvA parityAjyaH vyAkhyAne "deso va sovasaggo, paDhamo biio u hoi vasaNI vA / taio ajANa tullo" tti pATho drssttvyH| pustakeSvapi bahuSvayameva ddazyata iti / yaduktaM "rajaM viluttasAraM, jaha taha gaccho vi nissAro" tti tadetad bhAvayati-"sAroduviho duhekkeko' sArodvividhaH-laukiko lokottrikshc|punrekaiko dvidhA-bAhya aabhyntrshc|| etadeva vyAcaSTe[bhA.943] go-maMDala-dhannAI bajjho kanagAi aMto logmmi| loguttario sAro, aMto bahi naann-vtthaaii|| vR- gozabdena gAvo balIvAsvocyante, upalakSaNatvAd hastyazvAdInAmapi parigrahaH maNDalamiti dezakhaNDam, yathA-pannavatimaNDalAni surASTrAdezaH; athavA gomaNDalaM nAma govarga, upalakSaNatvAdmaSyAdivargo'pi; dhAnyAni zAliprabhRtIni, AdizabdAdvAstu-kupyAdiparigrahaH; eSa laukiko bAhyaH sAraH / kanaka-suvarNam, AdigrahaNena rUpya-ratnAdIni; eSaH 'antaH' iti AbhyantaraH sAraH 'loke' lokaviSayo mantavyaH / etena dviprakAreNApi sAreNa rAjyaM pArthivenA'cintyamAnaM nissAraM bhavati / lokottarikaH sAro dvidhA-antarbahizca / tatrAntaHsAro jJAnam, AdizabdAd darzana-cAritre ca / bahisAro vastradikaH, AdigrahaNena zayyA-pAtrAdIni gRhyante / anena ca dvividhenApi lokottarikasAreNA''cAryeNA'sAryamANo gcchonissaarobhvtiitiprkRtm| tasmAd gaNino gacchamasArayata etat praayshcittm| gItArthopadezamantareNa vA'gItArthasya svayameva kAryeSu pravarttamAnasyA'yaM doSo bhavati / / [bhA.944] suhasAhagaM pi kajja, karaNavihUNamaNuvAyasaMjuttaM / anAya'desa-kAle, vivattimuvajAti sehassa / / vR- sukhena sAdhaH-sAdhanaM yasya tat sukhasadhakam, "zeSAdvA" iti kacpratyayaH, sukhasAdhyamityarthaH / tadapi kArya karaNam-ArambhaH prayatna ityeko'rthastadvihInam, tathA yasya kAryasya yaH sAdhanopAyastadviparItenAnupAyena saMyuktam, "annAya"tti yad yasya kAryamajJAtaM tat tenA''rabhyamANam, 'adeza-kAleca anavasare vidhIyamAnaM zaikSasyA'jJasya vipttimupyaati| vipattizabdena kAryasyA'siddhiratrAbhidhIyate / taduktam samprAptizca vipattizca, kAryANAM dvividhA smRtaa|
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 9, mUlaM- 9, [bhA. 944 ] samprApti siddhirartheSu, vipattizca viparyaye // tato na niSpadyata ityuktaM bhavati / atraiva nidarzanamAha [bhA. 945] nakkheNAvi hu chijjai, pAsAe abhinavuTThito rukkho / ducchejjo vaIto, so ciya vatthussa bhedAya // vR- prAsAde vaTa-pippalAdirvRkSaH 'abhinavotthitaH' adhunodgataH san nakhenA'pi 'hu' nizcitaM 'chidyate' chettuM zakyate iti, anena kAryasya sukhasAdhyatoktA / sa eva vRkSaH 'vardhamAnaH ' zAkhAprazAkhAbhi prasaran duzchedyo bhavati, kuThAreNApi cchettuM na zakyata iti bhAvaH / aparaM ca 'vAstunaH' prAsAdasya bhedAya jAyate / / [bhA. 946] joya anuvAyachinno, tassai mUlAI vatyubhedAya / ahinava uvAyachitro, vatthussa na hoi bhedAya // 255 vR- yazcAnupAyena-mUloddharaNalakSaNopAyamantareNa cchinnaH tasyApi mUlAnyanuddha tAni vAstubhedAya jAyante / etena cAnArambhe adeza-kAlArambhe'nupAyArambhe ca sukhasAdhyasyApi kAryasya vipatti klezasAdhyatA coktA / atha deza-kAle upAyena vidhIyamAnasya yathA niSpattirbhavati tathA nidarzayati-"ahinava" ityAdi uttarArddham / yastu vRkSaH 'abhinavaH' udgatamAtra upAyenaprayatnapUrvakaM chinno mUlAnyapi tasyoddha tya karISAgninA dagdhAni sa vAstuno bhedAya na bhavati // eSa dRSTAntaH / ayamasyaivopanayaH [bhA. 947] paDisiddha tti tigicchA, jo u na kArei abhinave roge / kiriyaM so u na muccai, pacchA jatteNa vi kareMto / / vR-yasya sAdhorjvarAdiko roga utpannaH sa yadi - "tegicchaM nAbhinaMdejjA, saMcikkha'ttagavesae / evaM khu tassa sAmannaM, jaM na kujjA na kArave / / " iti sUtramanuzritya pratiSiddhA cikitsA" iti kRtvA abhinave roge 'kriyAM' cikitsAM na kArayati sa pazcAt tasmin roge pravardhite sati 'yatnenApi mahatA'pyAdareNa kriyAM kurvANo na mucyate rogAt / yadi punaradhunotthita eva roge kriyAmakArayiSyat tato nIrugabhaviSyat // [ bhA. 948 ] sahasuppaiammi jare, aTThama kAUNa jo vi pArei / sIyala - aMbadavANI, na hu pauNai sovi anuvAyA / / vR-yo vA anupAyena kriyAM karoti so'pi na pramuNIbhavati, yathA sahasotpanne jvare'nyasmin vA ajIrNaprabhave roge "sahasuppannaM rogaM, aTTameNa nivArae" iti vacanAdaSTamaM kRtvA yo'pi na kevalaM kriyAyA akAraka ityapizabdArthaH "sIyala aMbadavANi "tti zItalakUrA-'mladravAdIni pArayati 'mA peyA kAraNIyA bhavatu' iti kRtvA so'pi na praguNIbhavati 'anupAyAt' upAyAbhAvAt, pratyuta tena zItalakUrAdinA sa rogastasya gADhataraM prakupyati / yadi punastena peyAdinopAyenA'pAra yiSyat tataH paTurabhaviSyat ityupAyA 'nupAyasvarUpamagItArtho na jAnAti / tatazca "ajJAta - madezakAle vA kAryaM kurvatastasya zaikSasya vipattimupayAti" iti prakRtam // atraiva tAtparyamAha - [ bhA. 949] saMpattI ya vipattI, ya hoja kajesu kAragaM pappa /
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 vRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 anuvAyato vivattI, saMpattI kaaluvaaehiN|| vR- samprAptizca vipattizca kAryeSu 'kArakaM' kariM prApya bhavati / yadi ajJaH kartA tatastenA'deza-kAle anupAyata Arabdhasya kAryasya vipattirbhavati / athAsau jJastatastena kAlopAyAbhyAM dezakAle upAyena cArabdhasya kAryasya 'samprApti' siddhirbhavati / / upasaMharanAha[mA.950] iya dosA u agIe, gIyammi u kAlahINakArimmi / gIyatthassa guNA puNa, haMti ise kAlakArissa / / vR-"iya" evamagItArthe kAryakartari doSA bhavanti / gItArthe'pi kAlahInakAriNi hIne vAadhike vA kAle kAryakAriNi eta eva doSAH |yH punargItArtha upAyenA'nyunAtirikte kAle kAryaM karoti tasya gItArthasya kAlakAriNa ime guNA bhavanti // tAnevAha[bhA.951] AyaM kAraNa gADhaM, vatyuM juttaM sasatti jayaNaM ca / savvaM ca sapaDivakrsa, phalaM ca vidhivaM viyaannaai|| - 'Arya' lAbhaM 'kAraNam' AlambanaM 'gADham' AgADhaglAnatvaM 'vastu' dravyaM dalikamityanAntaraM 'yuktaM' yogyaM 'sazaktikaM' samarthaM yatanAMtriparibhramaNAdilakSaNAm; etadAyAdikaM sarvamapi sapratipakSaM gItArtho vijAnAti / tatrA''yasya pratipakSo'nAyaH, kAraNasyA'kAraNam, AgADhasyA'nAgADham, vastuno'vastu, yuktasyA'yuktam, sazaktikasyA'zaktikaH, yatanAyA ayataneti yathAkramaM pratipakSAH / tathA phalaM caihikAdikaM vidhivAn gItArtho vijAnAtIti niyuktigAthAsamAsArthaH / / atha pratipadaM vistarArthamAha[bhA.952] suMkAdIparisuddhe, sai lAbhe kuNai vANio citttth| emeva ya gIyattho, AyaM dadu smaayri|| vR- zulkaM-rAjadeyaM dravyam, AdizabdAd bhATaka-karmakaravRtyAdiparigrahaH, yathA zulkAdibhirdravyopakSayahetubhiH parizuddhaH-nirvaTito yadi ko'pi lAbha uttiSThate tata evaM zulkAdiparizuddha lAbhesati vANijodezAntaraM gatvAvANijyaceSTAM karoti' Arabhate, atha lAbhamuttiSThamAnaM na pazyati tato nAramate / evameva ca gItArtho'pi jJAnAdikam 'Aya' lAbha dRSTavA pralambAdyakalpyapratisevAM samAcarati naanythaa||idmev spaSTayannAha[bhA.953] asivAIsuMkatthANiema kiMcikhaliyassa to pacchA. vAyaNa veyAvacce, lAbho tv-sNjm-'jjhynne| vR-sa hi gItArtha pralambAdikaM pratisevamAna evaM cintayati-azivAdiSu zulkasthAnIyeSu akalpyapratisevayA kebhyo'pi saMyamasthAnebhyaH skhalitasyApi mama 'tataH pazcAt' azivAdiSu vyatIteSu vAcanAM dadata AcAryAdInAM vaiyAvRtye tapaH-saMyamA-'dhyayaneSu vA udyamaM kurvANasya bhUyAnanyo lAbho bhaviSyati, akalpyapratisevAjanitaMcAtIcAraM prAyazcittena zodhayiSyAmi-iti bahutaraM lAbhamalpataraM vyayaM paribhAvya gItArtha samAcarati / agItArtha punaretadAya-vyayasvarUpaM na jAnAtIti ||gtmaaydvaarm / atha kAraNA-''gADhadvAradvayamAha - [bhA.954] nANAitigassa'TThA, kAraNa nikkAraNaM tu tavvajaM / ahiDaka visa visUiya, sajjakkhayasUlamAgADhaM / /
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 954 ] 257 vR-gItArthaH kAraNa eva pratisevate nAkAraNe / Aha kimidaM kAraNam ? kiMvA akAraNam ? ityAha- 'jJAnAditrayasya' jJAna-darzana- cAritrarUpasyA'rthAya yata pratisevate tat kAraNam, 'tadvaja' jJAnAditrayavarja sevamAnasya niSkAraNamucyate / tathA gItArtho yAdhzamAgADhe pratisevyaM tAdhzamAgADha eva yAdhzaM punaranAgADhe tAddazamanAgADha eva pratisevate / atha kimimAgADham ? kiMvA anAgADham ? ucyate-ahinA - sarpeNa daSTaH kazcit sAdhuH, viSaM vA kenacid bhaktAdimizritaM dattam, visUcikA vAkasyApi jAtA, sadya-kSayakAri vA kasyApi sUlamutpannam, evamAdikamAzudhAti sarvamapyAgADham; etadviparItaM tu ciraghAti kuSThAdirogAtmakamanAgADham || atha vastu-yuktadvAre vyAcaSTe -- [ mA. 955] AyariyAI vatyuM, tesiM ciya jutta hoi jaM joggaM / gIya pariNAmagA vA, vatyuM iyare puna avatyuM // vR- AcAryAdi pradhAnapuruSo yadvA gItArtha sAmAnyato vastu bhaNyate, pariNAmakA vA sAdhavo vastu / etAzamAtmAnaM paraM vA vastubhUtaM jJAtvA pratisevate pratisevApyate vA / 'itare' pratipakSabhUtAH punaranAcAryAdiragItArtho vA apariNAmakA 'tipariNAmakA vA sarve'pyavastu bhaNyante / eteSAmevAcAryAdInAM yad yogyaM bhakta - pAnauSadhAdikaM tad yuktam, tadviparItaM punarayuktam / etad yuktA'yuktasvarUpaM gItArtha eva jAnAti netara iti / / atha sazaktika- yatanAdvAradvayamAha [ bhA. 956 ] dhii sArIrA sattI, Aya- paragatA u taM na hAveti / jayaNA khalu tiparirayA, alaMbhe pacchA panagahAnI || vR- zaktidvedhA, dhRti - saMhananabhedAt / tatra dhRtirUpAM zArIrAM ca saMhananarUpAmAtmagatAM paragatAM ca zakti jJAtvA AcAryo'nyo vA gItArthastAM na hApayatItyatra caturbhaGgI sUcitA sA ceyam - AtmagatA zaktirvidyate na paragatA 1 paragatA nAtmagatA 2 AtmagatA'pi paragatA'pi 3 nAtmagatA na paragatA 4 / tatraprathamabhaGge AcArya AtmanaH zakti na hApayati, parasya punarazaktatvAd yathAyogaM prati sevanAmanujAnIte / dvitIyabhaGge azaktatvAdAtmanA pratisevate parasya tu samarthatvAd nAnujAnAti / tRtIyabhaGge ubhayorapi zaktisadbhAvAdAtmanA'pi na pratisevate parasyApi na vitarati / caturthabhane punarubhayorapyazaktatvAdAtmanA'pi pratisevate pareNApi pratisevApayati / tathA yatanA khalu triparirayA draSTavyA, "rIMz gatau" pari-samantAd rayaNaM parirayaH paribhramaNamityarthaH, trayaH parirayA yasyAM sA triparirayA / kimuktaM bhavati ? -eSaNIyAhArAnveSaNArthaM svagrAmAdau tisro cArAH sarvataH paryaTya yadyeSaNIyaM na labhate tataH pazcAd 'alAbhe' aprAptau paJcakaparihANyA yatate / / atha phaladvAram - gItArtha prathamameva kAryaM prArabhamANaH paribhAvayati - evamanutiSThato mamAnyasya vA phalaM bhaviSyati ? navA ? | tacca phalaM dvividham / tadevAha [bhA. 957] iha-paraloge ya phalaM, iha AhArAi ikka mekkassa / siddhI sagga sukulatA, phalaM tu paraloiyaM eyaM // vR- ihalokaphalaM paralokaphalaM ceti phalaM dvidhA / tatrehalokaphalamAhArAdi; AdizabdAd vastrapAtrAdi / tathA siddhigamanaM svargagamanaM sukulotpattizca etat pAralaukikaM phalam / 'etad' 18 17
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 dvayamapi "ekaikasya' AtmanaH parasya ca parasparopakAreNa yathA bhavati tathA gItArthaH smaacrti| yacca gItArtho'rakta-dviSTaH pratisevate tatra niyamAdaprAyazcittI bhvti| Aha kena punaH kAraNenAprAyazcittI? ucyate[bhA.958] khettoyaM kAloyaM, karaNamiNaM sAhao uvAo'yaM / ___katta tti ya jogittiya, iya kaDajogI viyANAhi // 6.yo na rAge na dveSe kintu tulA-daNDavad dvayorapa madhye pravartate sa ojA bhaNyate / kSetreadhyAdau ojAH kSetraujAH, kAle-avamaudaryAdau ojAHkAlaujAH, kSetre kAle ca pratisevamAno na rAga-dveSAbhyAM dUSyate ityarthaH / katham? ityAha-yataHsa gItArtha karaNamidaM' 'samyakkiyeyam, evaM kriyamANe mahatI karmanirjarA bhavati' iti vimRshti|tthaa jJAna-darzana-cAritrANi sAdhanIyAni, teSAM ca sAdhako'yamupAyaH, yad asaMstaraNe yatanayA pralambasevanam / tathA 'kRtayogI' gItArthasa karteti ca yogIti ca bhaNyate, "iya" evaM vijAnIhi iti niyuktigAthAsamAsArtha / / athainAmeva vivRNoti[bhA.959] oyabbhUto khitte, kAle bhAve yajaM samAyarai / kattA u so akoppo, jogIva jahA mhaavejo|| vR-yaH 'ojobhUtaH' rAga-dveSavirahito gItArtha kSetre' adhvAdau 'kAle durbhikSAdau 'bhAve ca' glAnatvAdau pralambAdipratisevArUpaM yat kimapi samAcarati saH samyakkiyeyam, sAdhako'yamupAyaH' ityAlocyakArI kartA 'akopyaH' akopanIyaH, adUSaNIya ityuktNbhvti|kiv? ityAha-'yogIva yathA mahAvaidyaH' iti, 'yathA' iti dRSTAntopanyAse, 'yogI' dhanvantari, tena ca vibhaGgajJAnabalenA''gAmini kAle prAcuryeNa rogasambhavaM dRSTvA aSTAGgAyurvedarUpaM vaidyakazAstra cakre, tacca yathAmnAyaM yenAdhItaM sa mahAvaidya ucyate / sa ca AyurvedaprAmANyena kriyAM kurvANo 'yogIva'vantantaririva na dUSaNabhAg bhavati, yathoktakriyAkAriNazca tasya tat cikitsAkarma sidhyatiH evamatrApi yogI tIrthakaraH, tadupadezAnusAreNotsargA-'pavAdAbhyAM yathoktAM kriyAM kurvan gItArtho'pina vAcyatAmarhati / / atha "kattattiya jogittiya" padadvayameva prakArAntareNa vyAkhyAti[bhA.960] ahavaNa kattA satthA, na teNa kovijjatI kayaM kiMci! kattA iva so kattA, evaM jogI vinaayvbo|| - "ahavaNa"tti akhaNDamavyayaM athavArthe vartate / kartA 'zAstA' tIrthakara ucyate / yathA 'tena' tIrthakareNa kRtaM kAryaM kiJcidapi nakopyate evamasAvapi gItArtho vidhinA kriyAM kurvan 'kartA iva' tIrthakara ivAkopanIyatvAt kartA draSTavya / evaM yogyapi jJAtavyaH / kimuktaM bhavati?-yathA tIrthakaraH prazastamanovAkkAyayogaMprayuAnoyogI bhaNyate, evaM gItArtho'pyutsargA'pavAdabalavettAapavAdakriyAM kurvANo'piprazastamanovAkkayayogaMprayuAno yogIva jnyaatvyH|| evamAcAryeNokte ziSyaH prAha[bhA.961] kiM gIyattho kevali, cauvihe jAnane ya gahaNe y| tulle rAga-dose, anaMtakAyassa bnnnyaa||
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 9, [bhA. 961] 259 vR- kiM gItArtha kevalI yena tIrthakRta iva tasya vacanaM karaNaM cAkopanIyam ? / sUrirAhaomiti brUmaH / tathAhi dravyAdibhedAd yat caturvidhaM jJAnaM tad yathA kevalinastathA gItArthasyApi; tathA yat pralambAnAmekAnekagrahaNaviSayaM viSamaprAyazcittapradAnam, yazca tatra tulye'pi jIvatve rAga-dveSAbhAvaH, yA cA'nantakAyasya varjanA etAni yathA kevalI prarUpayati tathA gItArtho'pIti dvAragAthAsamAsArthaH // vistarArthaM pratipadaM bibhaNiSurAha [bhA. 962] savva neyaM cauhA, taM vei jiNo jahA tahA gIto / cittamacittaM mIsaM, paritta'naMtaM ca lakkhaNato // vR- 'sarvamapi' jagatrayagataM jJeyaM caturdhA / tadyathA dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca / 'tat' caturvidhamapi yathA 'jinaH' kevalI brUte tathA gItArtho'pi / yadvA "taM vei"tti 'tat' caturvidhaM jJeyaM yathA jinaH 'vetti' jAnAti tathA gItArtho'pi zrutajJAnI jAnAtyeva / tathAhi yathA kevalI sacittamacittaM mizraM parIttamanantaM ca lakSaNato jAnAti prajJApayati vA tathA zrutadharo'pi zrutAnusAreNaiva sacittalakSaNena sacittaM evamacitta-mizra parIttA 'nantAnyapi svasvalakSaNAvaiparItyena jAnAti prarUpayati ceti kevalIva draSTavyaH // Aha kevalI samastavastustomavedI, zrutakevalI punaH kevalajJAnAnantatamabhAgamAtrajJAnavAn tataH kathamiva kevalitulyo bhavitumarhati ? ityAha[bhA. 963 ] kAmaM khalu savvannU, nANeNa'hio duvAlasaMgIto / pattI utullo, kevalanANaM jao mUyaM // vR- kAmamanumataM khalvasmAkaM 'sarvajJaH' kevalI 'dvAdazAGginaH zrutakevalinaH sakAzAd jJAnenA'dhikaH paraM 'prajJaptayA' prajJApanayA zrutakevalinaH kevalI 'tulyaH' sadhzavAkparyAyaH / kutaH ? ityAha-yataH kevalajJAnaM 'mUka' amukharam / kimuktaM bhavati ? - yAvataH padArthAn zrutakevalI bhASate tAvata eva kevalyapi, ye tu zrutajJAnasyA' viSayabhUtA bhAvAH kevalinA'vagamyante teSAmaprajJApanIyatayA kevalinA'pi vaktumazakyatvAt / / Aha kiyantaH prajJApanIyAH ? kiyantovA aprajJApanIyA bhAvAH ? iti tAvad vayaM jijJAsAmahe ato nirucyatAmetad bhagavadbhirityAzaGkayAha[ bhA. 964 ] pannavaNijA bhAvA, anaMtabhAgo u anabhilappANaM / pannavaNijjANaM puNa, anaMtabhAgo sua nibaddho // vR- ye prajJApayituM vaktuM zakyante teprajJApanIyAH abhilASyA ityeko'rtha, teca bhU-bhUdharavimAnagraha-nakSatrAdayaH / etadviparItA aprajJApanIyAH / dvAvapi ca rAzI anantau, paraM mahAn parasparaM vizeSaH / tathAhi prajJApanIyAbhAvAH sarve'pi samuditAH santo'nabhilApyAnAM bhAvAnAmanantabhAgo bhavati, anantatame bhAge varttanta iti bhAvaH / teSAmapi prajJApanIyAnAM bhAvAnAmanantatama eva bhAgaH 'zrute' dvAdazAGgalakSaNe sUtraracanayA nibaddhaH, anantakasyA'nantabhedabhinnatvAdityabhiprAyaH / / Aha kathametat pratIyate yathA 'prajJApanIyAnAmanantabhAgaH zrute nibaddhaH' ? ucyate [bhA. 965 ] jaM caudasapuvvadharA, chaTTANagayA paropparaM hoMti / tena u anaMtabhAgo, pannavaNijjANa jaM suttaM // bR- 'yad' yasmAt caturdazapUrvadharAH 'SaTsthAnagatAH' anantabhAgAdiSaTsthAnavarttinaH parasparaM bhavanti / katham ? iti ced ucyate-iha caturdazapUrvI caturdazapUrviNaH kiM tulyaH ? kiMvA hInaH ?
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/1 kiM vA'bhyadhikaH ? iti cintAyAM nirvacanaM tulyo vA hIno vA abhyadhiko vA / yadi tulyastadA tulyatvAdeva nAsti vizeSaH / atha hInastato yadapekSayA hInastamuddizyA'nantabhAgahIno vA asaGghayeyabhAgahIno vA saGghayeyabhAgahIno vA saGghayeyaguNahIno vA asaGghayeyaguNahIno vA anantaguNahIno vA / athAbhyadhikastato yadapekSayA'bhyadhikastaM pratItyA'nantabhAgAbhyadhiko vA asaGkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saGkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saGkhyeyaguNAbhyadhiko vA asaGkhyeyaguNAbhyadhiko vA anantaguNAbhyadhiko vA / Aha samAne sarveSAmapyakSaralAbhe SaTsthAnapatitatvameva kathaM jAghaTIti ? ucyate-ekasmAt sUtrAdanantA ' saGghayeya-saGghayeyagamyArthagocarA ye mativizeSAH zrutajJAnAbhyantaravarttinastaiH parasparaM SaTsthAnapatitatvaM na virudhyate / taduktam akkharalaMbheNa samA, UNahiyA huMti maivisesehiM / punamaIvisese, suyanAvyaMtare jANa / / evaMvidhaM ca SaTsthAnapatitvaM prajJApanIyAnAmanantatamabhAgamAtra eva zrutanibaddhe ghaTamAnakaM bhavati / yadi hi sarva eva prajJApanIyA bhAvAH zrute nibaddhA bhaveyustarhi caturdazapUrviNo'pi parasparaM tulyA eva bhaveyurna SaTsthAnapatitA iti / ata evAha - 'tena' kAraNena yat kimapi 'zrutaM' caturdazapUrvarUpaM tat prajJApanIyAnAmanantatamo bhAgo varttate iti // atha yaduktaM "prajJApanayA dvAvapi tulyau" tadbhAvanAmAha[bhA. 966 ] kevalavinneyatthe, suyanANeNaM jino pagAsei / suyanANakevalI vihu teneva'tthe pagAsei // vR- kevalena vijJeyA ye'rthAstAn yAvataH zrutajJAnena 'jinaH' kevalI prakAzayati / iha ca kevalinaH sambandhI vAgyoga eva zrotRRNAM bhAvazrutakAraNatvAt kAraNe kAryopacArAt zrutajJAnamucyate, na punastasya bhagavataH kimapyaparaM kevalajJAnavyatiriktaM zrutajJAnaM vidyate, "naTTammi u chAumatthie nANe'' iti vacanAt / zrutajJAnakevalyapi tAneva tAvataH 'tenaiva' zrutajJAnena 'arthAn' jIvAdIn prakAzayati / ataH " zrutakevali - kevalinau dvAvapi prajJApanayA tulyau " iti sthitam / tadevaM yathA kevalI dravya-kSetra -kAla- bhAvairvastu jAnAti tathA gItArtho'pi jAnIte / atra punaH pralambAdhikArAd dravyataH parIttamanantaM vA yena lakSaNena jAnAti tadabhidhitsurAha [ bhA. 967 ] gUDhachirAgaM pattaM, sacchIraM jaM ca hoi nicchIraM / jaM piya paNaTTasaMdhi, anaMtajIvaM viyANAhi / / vR - yat patraM sakSIraM nikSIraM vA 'gUDhazirAkaM bhavati' gUDhAH- guptA anupalakSyAH zirAH snAyavo yasya tad gUDhazirAkam, tathA yadapi ca 'pranaSTasandhikaM' sarvathA'nupalakSyamANapatrArddhadvayasandhiH, ' tadevaMvidhaM patram 'anantajIvam' anantakAyikaM vijAnIhIti / / atha mUla-skandhAdInAM sarveSAmapyanantakAyatve lakSaNamAha [ bhA. 968 ] aari bhajamANassa, gaMThI cuNNaghaMno bhave / puDhavisariseNa bheeNaM, anaMtajIvaM viyANAhi // vR- yasya mUlAderbhajyamAnasya cakrAkAro bhaGgo bhavati sama ityarthaH / tathA 'granthi' parva sAmAnyato bhaGgasthAnaM vA sa yasya cUrNaghano bhavati / ko'rthaH ? -yasya bhajyamAnasya grantherghanacUrNa
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 968] uDDIyamAno dRzyate / pRthivI nAma kedArAdyuparivartinI zuSkakoppaTikA lakSNakhaTikAnirmitA vA, yathA tasyA bhidyamAnAyAH samo bhedo bhavati evaM samabhedena bhidyamAnaM tadevaMvidhaM mUlAdikamanantajIvaM vijAnIhi // idameva spaSTayannAha[bhA.969] jassa mUlassa bhaggassa, samo bhaMgo padIsaI / anaMtajIve use mUle, je yA'va'nne tahAvihe // vR-yasya mUlasya bhagnasyasamo bhaGgaHpraddazyate anantajIvaMtu tad mUlam |yshc 'anyo'pi' skandhAdikastathAvidhaH samabhaGgena bhajyate so'pyanantajIvo jJAtavya iti / / [bhA.970] jassa mUlassa bhaggassa, hIro bhaMge pdisse| parittajIve use mUle, je yA'va'ne tahAvihe / / vR-yasya mUlasya bhagnasya hIraH' tantukavizeSo bhane vaMzasyeva prazyate parIttajIvaM tu tad mUlam / yazca 'anyo'pi skandhAdikastathAvidho bhaGgezyamAnahIraH so'pi pratyekajIva iti|| [mA.971] jassa mUlassa kaTThAto, challI bahalatarI bhave / anaMtajIvA u sA challI, jA yA'va'nnA thaavihaa|| vR-yasya mUlasya sambandhinaH 'kASThAt' sArAt 'challI' bAhyA tvak 'bahalatarA' sthUlatarA bhavet, yathAzatAvaryA, anntjiivaatusaachllii|yaacaanyaa'pitthaavidhaa| kASThamapitasyAnantajIvaM drssttvym|| [bhA.972] jassa mUlassa kaTThAto, challI taNuyatarI bhave / parittajIvA tu sA challI, jA yA'vaDaNNA thaavihaa|| vR- yasya mUlasya kASThAt challI 'tanukatarA' zlakSNatarA bhavet parIttajIvA tu sA challI, yathA sahakArAdeH, yA cAnyA'pi tathAvidhA |gtN dravyato lakSaNam / atha kSetrata Aha[bhA.973] joanasayaMtu gaMtA, anahAreNaMtu bhNddsNktii| vAyA-'gani-dhUmeNa ya, viddhatthaM hoi lonnaaii|| vR-lavaNAdikaM svasthAnAdgacchatpratidivasaMbahubahutarAdikrameNa vidhvasyamAnaMyojanazatAt parato gatvA sarvathaiva "vidhvastam' acittaM bhavati / Aha zastrAbhAve yojanazatagamanamAtreNaiva kathamacittIbhavati? ityAha-anAhAreNa, yasya yad utpattidezAdhikaMsAdhAraNaMtattato vyavacchinnaM svopaSTambhakAhAravyavacchedA vidhvasyate / tacca lavaNAdikaM bhANDasaGkrAntyA pUrvasmAt pUrvasmAd bhAjanAdaparAparabhAjaneSu, yadvA pUrvasyA bhANDazAlAyA aparasyAM bhANDazAlAyAM saGkramyamANaM vidhvasyate / tathA vAtena vA agninA vA mahAnasAdau dhUmena vA lavaNAdikaM vidhvastaM bhvti|| "loNAI" ityatra AdizabdAdamI draSTavyAH[bhA.974] hariyAla manosila pippalI ya khajUra muddiyA abhyaa| AinnamaNAinnA, te vihu emeva nAyavvA / / -haritAlaMmanaHzilA pippalIcakhajUraH ete pratItAH, 'mudrikA drAkSA abhayA' hriitkii| ete'pi 'evameva' lavaNavad yojanazatagamanAdibhiH kAraNairacitIbhavanto jJAtavyAH / parameke'trAcIrNA apare'nAcIrNA / tatra pippalI-harItakIprabhRtaya AcIrNA iti kRtvA gRhyante /
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 khajUra-mudrikAdayaH punaranAcIrNA iti na gRhyante / / atha sarveSAM sAmAnyena pariNamanakAraNamAha[bhA.975] AruhaNe oruhaNe, nisiyaNa goNAdiNaM ca gAumhA / bhummAhAracchede, uvakkameNaMca pariNAmo / / vR-zakaTe gavAdipRSTheSu ca lavaNAdInAM yad bhUyo bhUya ArohaNamavarohaNaM ca, tathA yat tasmin zakaTAdau lavaNAdibharoparimanuSyA niSIdanti, teSAMgavAdInAMcayaH ko'pipRSThAdigAtroSmA tencprinnaamobhvti|tthaa yoyasya bhaumAdikaH-pRthivyAdika AhArastadyavacchedetasya pariNAmaH' upakramaH zastram, upakramyante jIvAnAmAyUMSi aneneti vyutptteH| tacazastra tridhA-svakAyazastra vA pANDubhUmasyeti / parakAyazastra yathA-agnirudakasya, udakaM vA agneriti / tadumayazastra yathA-udakamRttikAzuddhodakasyetyAdi / evamAdInisacittavastUnAM pariNamanakAraNAni mntvyaani|| [bhA.976] coeI vanakAe, pagae loNAdiyANa kiM gahaNaM / AhAreNa'higAro, tassuvakArI ato gahaNaM / / vR-ziSyo nodayati-'vanaspatikAye' pralambalakSaNeprakRte lavaNAdInAM pRthivIkAyikAnAM kimarthamatra grahaNaM kriyate? iti / sUrirAha-AhAreNa tAvadatra sUtre'dhikAraH, tasya cAhArasya lavaNamatizayenopakAri, tadvirahitasyA''hArasya nIrasatvAt, atastadgrahaNamiti / / yadyevaM tataH[bhA.977]chahi niSphajai so U, tamhA khalu Anupubvi kiM na kyaa| pAhannaM bahuyattaM, nipphatti suhaMca to na kmo|| vRSaDbhiH pRthivIkAyAdibhi 'saH' AhAro niSpadyateataH SaDapikAyAH kiM nAnupUrvyA sUtre 'kRtAH' gRhItAH?, yathA- "nokappainigaMthANavA niggaMdhINavApuDhavikAiegiNhittae" ityAdi / AcArya prAha-tasminnAhAre vanaspateH prAdhAnyam, mukhyatayA tasyaivA''haraNIyatvAt / tathA 'bahutvam' upayogabAhulyaM vanaspatirAgacchati / vanaspatikAyena ca yathA sukhamAhArasya niSpattirna tathA pRthivyAdibhiH kAyaiH / tata ebhi kAraNairna 'kramaH' pRthivyAdInAmAnupUrvIgrahaNalakSaNaH kRtaH, kintu kevalasyaiva vanaspateH sUtragrahaNaM kRtmiti||gtN kSetrato lkssnnm| atha kAlata Aha[bhA.978] uppala-paumAI puNa, uNhe dinnAi~ jAma na dharitI! moggaraga-jUhiyAo, uNhe chUDhA ciraM hoNti|| -utpalAnipadmAnica 'uSNe' AtapedattAni "yAmaMpraharamAtraMkAlaM 'nadhriyante' nAvatiSThante kintu praharAdarvAgevAcittIbhavanti / 'mudgarakANi' magadantikApuSpANi yUthikApuSpANi coSNayonikatvAd uSNe kSiptAni ciramapi kAlaM bhavanti, sacittAnyeva tiSThantIti bhAvaH / / [bhA.979] magadaMtiyapupphAI, udae chUDhAi~ jAma na dharitI / uppala-paumAiM puNa, udae chUDhA ciraM hoti // vR-magadantikApuSpANiudakekSiptAni yAma prhrmpindhriynte| utpala-padmAni punarudake kSiptAni ciramapi bhavanti, udakayonikatvAt ||gtN kAlato lakSaNam / atha bhAvata Aha[bhA.980] pattANaM pupphANaM, saraDuphalANaM taheva hariyANaM / viMTammi milANammI, nAyavvaM jiivvisspjddhN|
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-1, [ bhA. 980 ] 263 vR-patrANAM puSpANAM 'saraDuphalAnAm' abaddhAsthikaphalAnAM tathaiva 'haritAnAM' vAstulAdInAM sAmAnyatastaruNavanaspatInAM vA 'vRnte' mUlanAle mlAne sati jJAtavyam, yathA- jIvavipramuktametat patrAdikam // uktaM bhAvato'pi lakSaNam / taduktau ca samarthitaM caturvidhajJAnadvAram / atha grahaNadvAramAha [bhA. 981] caubhaMgo gahaNa pakkhevae a egammi mAsiyaM lahuyaM / gahaNe pakkhevammiM, hoMti anegA anegesu // vR- caturbhaGgI grahaNe prakSepake ca draSTavyA / tadyathA-ekaM grahaNaM ekaH prakSepakaH 1 ekaM grahaNamaneke prakSepakAH 2 anekAni grahaNAni ekaH prakSepakaH 3 anekAni grahaNAni aneke prakSepakAH 4 / atra ca hastena yat pralambAnAmAdAnaM tad grahaNam, yat punarmukha pravezanaM sa prakSepakaH / tatra prathamabhaGge ekasmin grahaNe prakSepake ca pratyekaM mAsalaghu / dvitIyabhaGge ekasmin grahaNe mAsalaghu, prakSepasthAne yAvataH prakSepakAn karoti tAvanti mAsalaghUni / tRtIyabhaGge tu yAvanti grahaNAni tAvanti mAsalaghukAni, prakSepaviSayastveko laghumAsaH / caturthabhaGge'nekeSu grahaNeSvanekeSuprakSepakeSucAnekAnyeva bhAsalaghukAni / etaccAsAmAcArIniSpannaM mantavyam / yat punarjIvaghAtaniSpannaM caturlaghukAdikaM tat sthitameva / etacca grahaNa-prakSepakaniSpannaM prAyazcittaM yathA kevalI jAnAti tathA gItArtho'pIti / / gataM grahaNadvAram / atha tulye rAga-dveSAbhAva iti dvAram / tatra ziSyaH prAha [bhA. 982 ] paDisiddhA khalu lIlA, biie carime ya tulladavvesu / niyatA vi hu evaM bahughAe egapacchittaM / / vR- aho ! bhagavanto rAga-dveSAdhyAsitamanasaH / tathAhi - 'tulyadravyeSu' samAne'pi pralambadravyANAM jIvatve ityarthaH dvitIyabhaGge ekaphalasya caramabhaGge tu bahUnAM phalAnAM bahUn vArAn prakSepaM karotIti bahUni mAsikAni dattha, tRtIyabhaGge tu bahUni vanaphalani gRhItvA chitvA vA ekaH prakSepaka iti kRtvaikaM mAsikaM dadadhve, tad mama manasi pratibhAsate nUnaM lIlayaiva yuSmAbhi pratiSiddhA na punarjIvopaghAtaH / evaM ca bhagavatAM dvitIyabhaGge pralambajIvAnAmupari rAgo bahumAsikadAnAt, tRtIyabhaGge tu dveSaH ekasyaiva mAsikasya dAnAt; yadvA dvitIyabhaGge gRhNatAM ziSyANAmupari dveSaH, tRtIye tu rAgaH, kAraNaM prAgvadeva / kiJca yuSmAkamevaM 'bahughAte' yugapad bahUnAM mukhe prakSipya bhakSaNe ekameva mAsikaM prAyazcittaM dadatA nirdayatA bhavati // atha rAga-dveSAbhAvaM samarthayan sUri parihAramAha [bhA. 983] coyaga ! niddayataM ciya, necchaMtA viDasaNaM pi necchAmo / niva miccha chagala surakuDa, matA 'matA''liMpa bhakkhaNatA / / vR- he nodaka ! nirdayatAmevAnicchanto vayaM vidazanamapi necchAmaH, vividhaM dazanaM bhakSaNaM vidazanaM lIlA ityarthaH / atra cAcAryA mlecchadvaya dhSTAntaM varNayanti- jahA egassa ratro do micchA olaggagA / tena rannA tesiM micchANaM tuTTheNa do surakuDA do ya chagalA dinnA / te tehiM gahiyA / tattha egeNaM chagalo egappahAreNaM mAritUNa khaio dohiM tihiM vA dinehiM / bitio ekkeka aMgaM chettuM khAyati, taM pi so chedathAmaM logeNaM AsurIhiM vA chagaNeNa vA liMpai / evaM tassa chagalassa jIvaMtasseva gAtA chettuM khaiyANi, mato ya / paDhamassa egappahAreNa ekko vadho / bitiyassa jattiehiM chedehiM
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/1 marati tattiyA vadhA, loge ya pAvo gaNijjati / evaM jena palaMbarasa ekko pakkhevo kao tassa ekka mAsiyaM, jo viDasaMto khAyati tassa tattiyApacchittA, ghanacikkaNAe ya pAritAvaNiyAe kiriyAe vaTTati / viDasanA nAma AsAdeMto thovaM dhovaM khAyai / ata evAha - "niva meccha" ityAdi / kasyacid nRpasya dvau mlecchAvavalagakau / tena tuSTena tayoH chagalakau surAkuTI ca dattau / tatraikena cchagalakasya mRtasya dvitIyena punaramRtasyaivaikaikamaGgaM chitvA lavaNAdibhirAlibhya bhakSaNaM kRtmiti|| kiJca [bhA.984] accitte vi viDasaNA, paDisiddhA kimu saceyaNe davve / kAraNe pakkhevammiu, paDhamo taio a jayaNAe / vR- acitte'pi dravye vidazanA pratiSiddhA kiM punaH sacetane dravye ?, sacittaM pralambaM sutarAM vidazanayA na bhakSaNIyamiti bhAvaH / yatra punaH kAraNe sacittaM mukhe prakSipati tatrApi 'prathamabhaGgaH ' ekagrahaNaikaprakSeparUpaH 'tRtIyabhaGgaJca' anekagrahaNaikaprakSeparUpo yatanayA sevitavyaH // athAnantakAyasya varjaneti dvAram / tatra prathamato dvAragAthAmAha [bhA. 985]pAyacchitte pucchA, ucchukaraNa mahiDDi dAru thalI ya diTThato ! cautthapadaM ca vikaDubhaM palimaMtho ceva'nAinaM // vR- prathamaM prAyazcitte pRcchA kartavyA / tataH 'ikSukaraNena' ikSuvATena 'maharddhikena' rAjJA "dAru" tti dArubhAreNa 'sthalyA ca' devadroNyA ddaSTAntaH karttavyaH / caturtha ca dravyato'pi bhAvato'pi bhinnamiti yat padaM tatra trINi dvArANi - vikaTubhaM parimandhaH anAcIrNamiti samAsArthaH // atha vistarArthamAha [ bhA. 986 ] coei ajIvatte, tulle kIsa gurugo anaMtammi / kIsa ya aceyaNammI, pacchittaM dijjae davve // vR- ziSyo nodayati-bhAvato bhinnaM dravyato'bhinnaM bhAvato bhinnaM dravyato'pi bhinnamiti tRtIya- caturthayorbhaGgayoH parItte anante ca ajIvatve tulye'pi kasmAd anante gurumAsaH parItte laghumAsodIyate ? kasmAccAcetane dravye parItte'nante vA jIvopaghAtaM vinA'pi prAyazcittaM dIyate ? aparaM ca rAga-dveSavanto bhavantaH, yadacetane parItte mAsalaghu anante'cetane'pi mAsaguru prayacchata // tatra yat tAvad noditam "kasmAt parItte mAsalaghu anante mAsaguru ? " tadviSayaM samAdhAnamAha[bhA. 987 ] sAU jinapaDikuTTho, anaMtajIvANa gAyanipphanno / gehI pasaMgadosA, anaMtakAe ato gurugo // vR- parIttAd anantakAyaH svAduH svAdutaraH / tathA jinaiH - tIrthakaraiH pratikruSTaH, 'kAraNe'pi parIttaM grahItavyaM nAnantam' iti jinopadezAt / anantAnAM ca jIvAnAM gAtreNa sa niSpannaH / susvAdutvAccAdhikatarA tatragRddhirbhavati / tasyAzca prasaGgenAneSaNIyamapi gRhNIyAdityAdayo bahavo doSAH, ato'nantakAye'citte'pi guruko mAsaH prAyazcittam / evaM ca dravyAnurUpaM prAyazcittaM dadatAmasmAkaM rAga-dveSAvapi dUrApAstaprasarAviti / yaccoktam "kasmAdacitte prAyazcittaM prayacchata ? " it tatrApi samAdhIyate - anavasthAprasaGganivAraNArthaM sajIvagrahaNaparihArArthaM cAcitte'pi prAyazcittapradAnamupapannameva / tathA cAtrAcAryA ikSukaraNadhSTAntamupadarzayanti
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 265 uddezakaH 1, mUlaM-1, [bhA. 988] [bhA.988] na vi khAiyaM na vi vaI, na goNa-pahiyAie nivArei / / iti karaNabhaI chinno, vivarIya pasatthuvaNao y|| vRegena kuTuMbiNA ucchukaraNaM roviyaM / tassa pariperaMteNa teNa na vikhAiyA kayA, na vi vaIe phalihiyaM, na vi goNAI nivArei, nAvi pahie khAyaMte vArei / tAhe tehiM goNAIhiM avArijjamANehiM taM savvaM ucchAiyaM / evaMkarito so kammakarANa bhaIe chino|jNc parAyayaM khettaM vAviteNaM vuttaM 'ettiyaM te dAhaM titaM pi dAyavvaM / evaM so ucchukaraNe viNaDhe mUlacchinne jaMjassa deyaM taM adeMto baddho vinaTTho ya / esa appasatyo / anneNa vi ucchukaraNaM kayaM / so vivarIo bhANiyavyo / khAiyAdi savvaM kayaM / je ya goNAI paDaMti te tahA utrAsayati jahA anne vi na dukkaMti / esa psttho||athaakssraarthH-kshcit kuTumbI ikSukaraNaM ropayitvA nApi svAtikAM nApi vRtiM kRtavAn, na vAgo-pathikAdInsvAdato nivArayati / 'iti' evaMkurvan ikSukaraNasya sambandhinI yA bhRtiH-karmakarAdideyaM dravyaM tayA 'chinnaH' truTitaH san vinaSTaH / etadviparItazca prazastadRSTAnto vaktavyaH / upanayazca dvayorapi dRSTAntayorbhavati / / sa cAyam[bhA.989] ko doso dohi bhinne, pasaMgadoseNa aNaruI bhatte / bhinnAbhinnaggahaNe, na tarai sajie viparihariuM / / vR-kazcid nirdharmA pralambAni grahItukAmaH "ko doSaH syAt 'dvAbhyAM' dravya-bhAvAbhyAM bhinne pralambe gRhyamANe?" iti paribhASya dravya-bhAvabhinnAni pralambAnyAnItavAn / yadi ca tasya prAyazcittaM na dIyate tadA sa nirvizaGkaM bhUyo bhUyastAni gRhNAti / tatazca labdhapralambarasAsvAdasya prasaGgadoSeNa taiH pralambairalabhyamAnaistasya bhakte aruciH' arocako bhavati / tato yAni bhAvato bhinnAni dravyato'bhinnAni teSAM grahaNe pravarttate / yadA tAnyapi na labhate tadA'sau pralambarasagRddhaH sajIvAnyapipralambAni na zaknotiparihartumiti / vizeSayojanAtvevam-kuTumbisthAnIyaH sAdhuH, ikSukaraNasthAnIyaM cAritram, parikhAsthAnIyA acittapralambAdinivRtti, vRtisthAnIyA gurvAjJA, go-pathikAdisthAnIyA rasagauravAdayaH, tairupadrUyamANaMpralambagrAhiNazcAritramacirAdeva vinazyati, yathA cAsau karSaka ekabhavikaMmaraNaM prAptastathA'yampayanekAnijanma-maraNAni prApnotItyeSa aprazasta upanayaH / prazastaH punarayam-yathA tena dvitIyakarSakeNa kRtaM sarvamapi parikhAdikam, uttrAsitA gavAdayaH, rakSitaM svakSetram, sAto'sAvaihikAnAM kAmabhogAnAmAbhAgI; evamatrApi kenApi sAdhunA dravyabhAvabhinna pralambamAnItamAcAryANAmAlocitam, tairAcAryesa sAdhuratyarthaM khrnnttitH|| tatazca[bhA.990] chaDDAviya-kayadaMDe, na kameti matI puNo vitaM ghettuN| na ya se vaDDai gehI, emeva anaMtakAe vi| vR-sa sAdhurAcArya pralambAnicchardApitaH-tyAjitaH prAyazcittadaNDazca tasya kRtaH, tatazca cchardApita-kRtadaNDasya punarapi 'tat' pralambajAtaM grahItuM mati 'na kramate notsahate, 'na ca' naiva "se' tasya pralambe gRddhirvardhate, tatazcAsau viratirUpayA parikhayA gurvAjJArUpayA vRttyA parikSiptabhikSukaraNakalpaM cAritraM rasagauravAdigo-pathikairupadrUyamANaM samyak paripAlayitumISTe, jAyate caihikA''muSmikakalyANaparamparAyA bhAjanam / evaM tAvat pratyeke bhaNitam,
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 anantakAye'pyevameva draSTavyamiti / / atha maharddhika-dArubharadRSTAntadvayamAha[bhA.991] kanatepura oloyaNeNa anivAriyaM vinaTuM tu / dArubharoya vilutto, nagaraddAre avaarito|| [bhA.992] bitieNoloyaMtI, savvA piMDittu tAlitA purto| bhayajananaM sesANa vi, emeva ya dAruhArI vi|| vR-mahiDDio rAyA bhaNNai / tassa kannatepuraM vAyAyaNehiM oloei taM na ko vi vaarei| tAhetena pasaMgeNaM niggaMtumADhattAotaha vi kotivArei pacchA viDaputtehiMsamaMAlAvaMkAumADhattAo / evaM AvArijaMtIo vinaTThAo / / dArubharadiluto- egassa seTThissa dArubhariyA bhaMDI pavisati / nagaradAre egaM dAruaMsayaM paDiyaM taM ceDarUveNa gahitaM / taM pAsittA 'na vAriyaM' ti kAuM annena ceDarUveNa bhaMDIo ceva gahiyaM / taM avArijjamANaM pAsittA savvo dArubharo vilutto logeNaM / ete apasatthA / ime pasatthAbitieNaM aMtepuravAlageNa egA oloyaMtI diTThA, tAhe tena savvAo piMDittA tAsiM purao sA taalitaa|taahe sesiyAo vibhIyAo paloeMti / evaM aMteuraMrakkhiyaM // evaM paDhamadAruhArI vi piTTittA dArubharo vi rkkhito|| adhAkSaragamanikA-kanyAntaH puram 'avalokanena' vAtAyanenA'valokamAnamanivAritaM sat krameNa viTaputraiH sArddhamAlApakaraNAd vinaSTam / evaM dArubharo'pi nagaradvAre dArUNi gRhNanti cedarUpANyavArayati zAkaTike sarvo'pi 'viluptaH' muSitaH / dvitIyena punarantaH purapAlakenaikA kanyakA avalokamAnA ISTA, tataH sarvA api kanyakAH piNDIkRtya tAsAMpurataH tADitA, yathA zeSANAmapi bhayajananaM bhavati / evameva ca dAruhAryapi prathamaH kuTTito yathA zeSA bibhyatItti / / sthalIdRSTAntamAha[bhA.993]thali goNi sayaM muya bhakkhaNeNa laddhapasarA thaliM tu punno| ghAtesuM bitiehi u, koTTaga baMdiggaha niyttii|| vR-thalI nAma devadroNI / tato gAvINaM goyaraM gayANaM ekkA jaraggavI myaa| sA puliMdehiM 'sayaM maya' tti khaiyA / kahiyaM govAlaehiM devadroNIparicAragANaM / te bhaNaMti-jaikhaiyA khaiyA nAma / pacchA te pasaMgeNaM avArijaMtA appaNA ceva mAreumAraddhA / pacchA tehiM laddhapasarehiM thalI ceva ghAtitA / esa apasattho / imo pasattho-tahave gAvINaM goyaraM gayANaM ekA mayA / sA puliMdehiM khaiyA / govAlehi siTTha paricAragANaM / tehiM gaMtUNaM biiyadivase taM koTTaM bhaggaM 'mA pasaMgaM kAhiMti' ttikaauN| tattha bNdigghoko||athaakssraarth-sthliismbndhiniinaaN gavAMgocaragatAnAmekA jaradgavI svayaMmRtA / tasyA bhakSaNena labdhaprasarAH pulindAH punaH svayamevAgamya sthalIM dhaatitvntH| dvitIyaiH punardevadroNIparicArakaiH 'koTTakaM pulindapallI tad gatvA bhagnaM 'mo bhUt prasaGgaH' iti kRtvA, teSAMpulindAnAM bandigRhe nivRtti kRtA / upanayayojanA "kodoso dohi bhinne, pasaMgadosena anaruI bhatte" ityAdi prAguktAnusAreNa sarvatrApi drssttvyaa|| atha vikaDubha-palimanthadvAre vyAkhyAnayati[bhA.994] vikaDubhamaggane dIhaM, ca goyaraM esaNaM ca pillinyjaa|
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 267 uddezaka : 1, mUlaM-1, [bhA. 994] nippisiya soMDa nAyaM, muggachivADIe plimNtho|| vR-iha pralambarasabhinnadADhatayApralambairvinA kevalaH kUroyadA napratibhAsate, tato'nyasmin bhaktapAne labdhe'pi vikaTubhaM-zAlanakaM tad mArgayan alabhamAno dIrgha gocaraM karoti, eSaNIya vAalabhamAno'neSaNIyaMvikaTubhaM gRhNaneSaNAMprerayet / atraca niSpizitaH' pizitavarjI zauNDaH' madyapaH 'jJAtam' udAharaNam __jahA ego amaMsabhakkhI puriso| tassayamajapAehiMsaha saMsaggI / annayA tehiM bhaNiomaje nijIve ko doso? / tehiM yaso savahaM gaahito|to lajjamANo egate pareNa AniyaM pibi| pacchA laddhapasaro bahujaNamajhe vIhIe vi cattalajjo pAumADhatto / tesiM puna maMsaM vilaMko upadaMza ityarthaH / iyarassa puNa cibbhiDa-caNaya-pappaDagAINi / tANiya savvakAlaM na bhavaMti / puNo tehiM bhaNiyaM-kerisaM majapANaM viNA vilaMkeNaM? paramArie ya maMse ko doso? khAyasuimaM / tatya viso savahaM gAhito / 'paramArie nasthi doso' tti khAyai / pacchA laddharaso kaDhiNacittIbhUto niddhaMdhasapariNAmo appaNA vi mArauM khAyai / nissUgo jaao| uktaMca karotyAdau tAvat saghRNahRdayaH kiJcidazubhaM dvitIyaM sApekSo vimRzati ca kAryaM ca kurute / tRtIyaM nizaGko vigataghRNamanyat prkurute| tataH pApAbhyAsAt satatamazubheSu praramate / / jahA so soMDao vilaMkeNa vinA na sakei acchiuM, evaM tassa vi palaMbehi vinA kUro na paDihAi / tassa erisI gehI tesujAyaijIe egadiNamavi tehiM vinA na sakei acchiuM / pacchA saNiyaM sayaM ceva rukkhehiMto giNhai tti / tathA muggachivADI-komalA mudgaphalI, upalakSaNatvAd ikSukhaNDa-tindukAdikamanyadapi yat tucchauSadhirUpaM tasmin bhakSyamANe 'parimanthaH' sUtrArthavyAghAto bhavati, na punaH kAcit tRptimAtrA saJjAyate / api ca kadAcidAtmavirAdhanA'pi bhavet / tathA cAtra dRSTAntaH- ekA aviraiyA muggakhette komalAo muggaphaliyAo khAyaMtI ratrA AheDaeNaM vaccaMteNa diTThA, eteNa vi diTThA sA thev| tassa kouyaMjAyaM 'kettiyAopuNa khatiyA hojja?' tti porTa se phADiyaM / jAva navaraM dilai pheNaraso / evaM virAhaNA hojjA / / gate vikaTubha-parimanthadvAre / athAnAcIrNadvAramAha[bhA.995] avi ya hu savva palaMbA, jina-gaNaharamAieha'nAinnA ! louttariyA dhammA, anuguruNo tena te vjaa|| vR-'apica' iti dUSaNAbhyuccaye, pUrvoktA doSAstAvat sthitA eva dUSaNAntaramapyastIti bhAvaH / 'hu: nizcitaM 'sarvANi' sacittA-'cittAdibhedabhinnAni mUla-kandAdibhedAd dazavidhAni vApralambAni jinaiH-tIrthakaraiH gaNadharaizca-gautamAdibhiH AdigrahaNenajambU-prabhava-zayyambhavAdibhiH sthavirairapi 'anAcIrNAni' anAsevitAni / lokottarikAzca ye kecana 'dharmA' samAcArAste sarve'pi 'anuguravaH' yadyathApUrvagurubhirAcaritaMtattathaiva pAzcAtyairapyacaraNIyamiti, gurupAramparyavyavasthayA vyavaharaNIyA iti bhAvaH / yenaivaM tena 'tAni' pralambAni 'vajyArni' parihartavyAnIti / / atra paraH prAha-yadi yadyat prAcInagurubhirAcIrNaM tattat pAzcAtyairapyAcaritavyaM tarhiptIrthakaraiH prAkAratraya
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/1 cchatratrayaprabhRtikA prAbhRtikA teSAmevArthAya surairviracitA yathA samupajIvitA tathA vayamapyasmannimittakRtaM kiM nopajIvAmaH ? / sUrirAha{mA.996]kAmaM khalu anuguruNo, dhammA taha vi huna svvsaahmmaa| guruNo jaMtu aisae, pAhuDiyAI samupajIve / / vR-'kAmam' anumataMkhalcasmAkaM yad anuguravo dharmA, tathApina sarvasAdhamyAta cintyate kintu deshsaadhmyaardev| tathAhi-guravaH' tIrthakarAH yattu' yatpunaH atizayAn' prAbhRtikAdIn prAbhRtikA-surendrAdikRtA samavasaraNaracanA AdizabdAdavasthitanakha-romA-'dhomukhakaNTakAdisurakRtAtizayaparigrahaH tAnsamupajIvanti satIrthakarajItakalpaH' iti kRtvAna tatrAnudharmatA cintanIyA / yatra punastIrthakRtAmitareSAM ca sAdhUnAM sAmAnyadharmatvaMtatraivAnudharmatA cintyate / / sAceyamanAcIrNeti darzAte[mA.997] sagaDa-daha-samabhome, avi ya visesaNa virhiytraagN| taha vikhalu aNAinnaM, esa'nudhammopavayaNassa / / vR- yadA bhagavAn zrImanmahAvIrasvAmI rAjagRhanagarAd udAyananarendrapravrAjanAtha sindhusauvIradezavataMsaM vItabhayaM nagaraM prasthitastadA kilA'pAntarAle bahavaH sAdhavaH kSudhAstiSArditAH saMjJAbAdhitAzca bbhuuvuH| yatraca bhagavAnAvAsitastatra tilabhRtAni zakaTAni pAnIyapUrNazca hRdaH 'samabhaumaMca' gartA-bilAdivarjitaM sthaNDilamabhavat / api ca vizeSeNa tat tilodakasthaNDilajAtaM 'virahitataraM' atizayenA''gantukaistadutyaizca jIvairvarjitamityarthaH tathApi khalu bhagavatA 'anAcINa' nAnujJAtam / eSo'nudharma 'pravacanasya' tIrthasya, sarvairapi pravacanamadhyamadhyAsInairazastrApahataparihAralakSaNaeSaevadharmo'nugantavyaitibhAvaH ||athaitdev vivRNoti[bhA.998) vakkaMtajoNi thaMDila, atasA dinnA ThiI avichuhaae| taha vina gemhisu jino, mA hupasaMgo astyhe| vR- yatra bhagavAnAvAsitastatra bahUni tilazakaTAnyAvAsitAnyAsan / teSu ca tilAH 'vyutkrAntayonikAH' azastrApahatA apyAyuHkSayeNAcittIbhUtAH / te ca yadyasthaNDile sthitA bhaveyustato na klpernnitytaah-sthnnddilesthitaaH| evaMvidhAapitrasaiH saMsaktA bhvissyntiityaah'atrsaaH'tdudbhvaa-''gntuktrsvirhitaaH| tilazakaTasvAmibhizca gRhasthairdattA, etena cAdattAdAnadoSo'pi teSu nAstItyuktaMbhavati |apictesaadhvH kSudhApIDitA AyuSaH sthitikSayamakArSu tathApi 'jinaH' varddhamAnasvAmI nA'grahIt, 'mA bhUdazastrahate prasaGgaH, 'tIrthakareNApi gRhIttam' iti madIyamAlambanaM kRtvA matsantAnavartinaH ziSyA azastrApahataM mA grahiSuH' iti bhAvAt, vyavahAranayabalIyastvakhyApanAya bhagavatA na gRhItA iti hRdayam; yuktiyuktaM caitat pramANasthapuruSANAm / yata uktam pramANAnipramANasthai, rakSaNIyAni ytntH| viSIdanti pramANAni, pramANasthairvisaMsthulaiH / / [bhA.999] emeva ya nijjIve, dahammi tasavaJjie dae dinne / samabhomme ya avi ThitI, jimitA sannAna yA'NunA / /
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM- 9, [bhA. 999] 269 vR- evameva ca hrade 'nirjIve' yathAyuSkakSayAdacittIbhUte'cittapRthivyAM ca sthite trasavarjita ca 'dake' pAnIyehradasvAminA ca datte tRSArditAnAM ca sAdhUnAMsthitikSayakaraNe'pi bhagavAnnAnujAnIte sma'mA bhUt prasaGgaH' iti / tathA svAmI tRtIyapauruSyAM jimitamAtraiH sAdhubhiH sArdhamekAmaTavIM prapannaH, "sanna "tti saMjJAyA AbAdhA, yadvA "Asanna "tti bhAvAsannatA sAdhUnAM samajani, tatra ca samabhaumaM garttA-goSpada-bilAdivarjitaM yathAsthitikSayavyutkrAntayonikapRthivIkaM trasaprANavirahitaM sthaNDilaM varttate, aparaM ca zastrApahataM sthaNDilaM nAsti na vA prApyate, api ca te sAdhavaH saMjJAbAdhitAH sthitikSayaM kurvanti tathApi bhagavAn nAnujJAM karoti yathA 'atra vyutsRjata' iti, 'mAbhUdazastrahate prasaGgaH' iti / eSa anudharma pravacanasyeti sarvatra yojyam / eSa sarvo'pi vidhirnirgranthAnAzrityoktaH / atha nirgranthIradhikRtyAmumevAtidizannAha [ bhA. 1000 ] eseva gamo niyamA, niggaMdhINaM pi hoi nAyavvo / savisesatarA dosA, tAsiM puna giNhamANINaM // vR- eSa eva sarvo'pi 'gamaH' prakAro nirgranthInAmapi bhavati jJAtavyaH / tAsAM punargRhNatInAM pralambena hastakarmakaraNAdinA savizeSatarA doSA vaktavyA iti / sUtram yU. (2) kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA Ame tAlapalaMbe bhinne paDigAhittae / vR- asya vyAkhyA prAgvat / navaraM 'bhinnaM' bhAvato vyapagatajIvam dravyato bhinnamabhinnaM vA, tRtIya- caturthabhaGgavartItyarthaH / evaM ca sUtreNAnujJAtam, yathA- AmaM bhinnaM kalpate, arthataH punaH pratiSedhayati na kalpate || Aha yadi na kalpate tataH kiM sUtre nibaddhaM "kalpate' iti ? ucyate[bhA. 1001] jai vi nibaMdho sutte, taha vi jaINaM na kappaI AmaM / jaI giNhai laggati so, purimapadanivArie dose // vR- yadyapi sUtre nibandhaH " kalpate bhinnam " itilakSaNastathApi yatInAM na kalpate AmaM bhinnamapi yadi gRhNAti tataH sa pUrvapade- pUrvasUtre nivAritA ye doSAstAn 'lagati' prApnoti / / Aha yadi sUtre'nujJAtamapi na kalpate tarhi sUtraM nirarthakam, sUrirAha [ bhA. 1002 ] suttaM tU kAraNiyaM, gelanna 'ddhANa- omamAIsu / jaha nAma cautthapade, iyare gahaNaM kaha hojA / / vR-sUtraM kAraNikam / tAni ca kAraNAnyamUni - glAnatvam adhvA avamaudaryam, evamAdiSu kAraNeSu kalpate / tatra prathamatazcaturthabhaGge tadalAbhe tRtIya dvitIya- prathamabhaGgeSvapi / Aha yathA nAma 'caturthapade' caturthabhaGge grahaNaM tathA 'itarasmin' bhaGgatraye kathaM grahaNaM bhavet ? ucyate- tatrApi kAraNato grahaNaM bhavatyeva / yathA ca bhavati tathottaratrAbhidhAsyate / / atha punarapyAhapuvvamabhinnA bhinnA, ya vAriyA kahamiyANi kappaMti / suNa AharaNaM coyaga !, na kamati savvattha dito // pUrvasUtre bhavadbhirabhinnAni bhinnAni ca 'vAritAni' pratiSiddhAni, katham 'idAnIm' asmin sUtre 'kalpante" iti bhaNata ? na yuktaM pUrvAparavyAhatamIddazaM vaktumiti bhAvaH / atrAcArya prAha'zRNu' nizamaya 'AharaNaM' dhSTAntaM he nodaka ! yathA kalpante / atra nodako guruvacanamanAkarNya durvidagdhatAdarpAdhmAtaH prativakti-AcArya ! na sarvatrApyarthe STAntaH kramate, dRSTAntamantareNApyartha
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/2 pratipatteH / tathAhi[bhA.1004] jai diTuMtA siddhI, evamasiddhI u ANagejjhANaM / aha te tesi pasiddhI, pasAhae kinnu dittuNto|| vR-yadi dRSTAntAdarthAnAM siddhistarhi 'AjJAgrAhyANAM' nigoda-bhavyA-'bhavyAdInAmAnAmasiddhi prasajyeta / atha 'te' tava AjJayA teSAMprasiddhistataH 'kinnu' iti vitarke 'huH' evamarthe kimevaM dRSTAntato'rthasiddhi kriyate? // kiJcAnyat[bhA.1005]kappammi akappammi ya, diTuMtA jena hoti aviruddhaa| tamhA na tesi siddhI, vihi-avihivisovabhoga iva / / vR-dRSTAntena yad yad Atmana iSTaM tat tat sarvaM yaddacchayA prasAdhyate, yathA-kalpate hiMsA kartuvidhineti pratijJA 1, niSpratyapAyatvAditi hetuH2, yathA vidhinA viSopabhoga iti dRSTAntaH, asya ca bhAvanA-yathA vidhinA mantraparigRhItaM viSaM khAdyamAnamadoSAya bhavati, avidhinA punaH khAdyamAnaM mahAntamanarthamupaDhaukayati 3, evaM hiMsA'pi vidhinA vidhIyamAnA na durgatigamanAya prabhavati, avidhinAtu vidhIyamAnA durgatigamanAyopatiSThate 4, yatazcaivamato niSpratyapAyatvAt kalpate kartuhiMseti nigamanam 5|evN kalpye'kalpyeca yena kAraNena dRSTAntA aviruddhA bhavanti, kalpyamapyakalpyam akalpyamapikalpyaM yacchayA dRSTAntabalena kriyata itibhAvaH, tasmAd naitebhyo dRSTAntebhyo'rthAnAM siddhirbhavati / gAthAyAM paJcamyarthe SaSThI / vidhinA avidhinA ca viSopabhoga iveti // itthaM nodakena svapakSe sthApite sati sUrirAha__ [bhA.1006] asiddhI jai nAeNaM, nAyaM kimiha ucyte| aha te nAyato siddhI, nAyaM kiM paDisijjhatI / / vR-yadi 'jJAtena' dRSTAntenArthAnamasiddhistatastvayA 'jJAtaM' viSadRSTAntaH iha 'kimucyate' kimevamabhidhIyate? |ath 'te' tava 'jJAtataH' dRSTAntataH siddhi tato'smAbhirucyamAnaM jJAtaM kiM pratiSidhyate? | kiJca[mA.1007] aMdhakAropadIveNa, vajae na u annhaa| tahA diTuMtio bhAvo, teNeva u visujjhii|| andhakArazabdasyapunapuMsakaliGgatvA yathA'ndhakAro rAtrau pradIpenaiva vaya'te vizodhyate 'natu naivAnyathA, vizodhiteca tasmin ghaTAdikaMvastuparisphuTamupalabhyate; tathA'trApi 'dAntikaH' dRSTAntagrAhyaH 'bhAvaH' padArtho'ndhakAravadatigahano'pi tenaiva' dRSTAntena pradIpakalpena 'vizudhyate' nirmalIbhavati, vizuddhe ca tasmin parisphuTA vivakSitArthapratipattirbhavatIti dRSTAntopadarzanamatra kriyate / kiJca saumya ! prINitA vayaM svavAkyenaiva bhavatA yad dRSTAntenArthaprasAdhanamabhyupagatam / asamAkamapi tvadIya eva ddaSTAntaH sUtrasya sArthakatvaM prsaadhyissyti||kthm? iti ced ucyate[bhA.1008] eseva ya diTuMto, vihi-avihIe jahA vismdosN| hoi sadosaMca tathA, kaJjitara jayA-'jaya phalAI / / vR. 'eSa eva' tvadukto dRSTAnto'smAbhiH prastutasUtrArthe'vatAryate-yathA vidhinA viSamupabhujyamAnamadoSam, avidhinA bhujyamAnaM tadeva sadoSam; tathA kArye yatanayA phalAdIni
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-2, [bhA. 1008] 271 AsevyamAnAni na doSAyopatiSThante, "iyare "tti itarasmin-akArye yatanayA vA ayatanayA vA''sevyamAnAni doSAyopakalpante / / api ca[bhA.1009] Ayuhe dunnisaTTammi, pareNa valasA hie| vetAla iva dujutto, hoi pccNgiraakro|| vR-yathA kenApi zArIrabaladarpodbhutena paravadhAyA''yudhaM nisRSTaM-muktam, tacca durnisRSTaM kRtaM yena tadeva pareNa 'hRtaM gRhItam, yadvA anisRSTamevAyudhaM pareNa "balasa"tti chAndasatvAd balAtkAreNa hRtam, tatastasminnAyudhe durnisRSTe pareNa balAtkAreNa vAhRte sati tasyaivatena pratighAtaH kriyate / evaM tvayA'pyaspadabhipretaddaSTAntapratighAtAya viSaSTAnta upanyastaH, asmAbhistu tenaiva dRSTAntena "na sarvatra dRSTAntaHkramate" iti bhavapratijJAyAH pratighAtaH kRtaH, svAbhipretazcArthaprasAdhita iti| tathAkenacidmantravAdinA homa-jApAdibhirvetAla AhUtaAgatazca, saca vetAlaH, kiJcit tadIyaskhalitaM dRSTavA 'duryuktaH duHsAdhito na kevalaM tasya sAdhakasyAbhISTamarthaM na sAdhayati kintu kupitaH san 'pratyaGgirAkaraH' pratyuta tasyaiva sAdhakasyonmattatAdilakSaNApakArakArI bhavati; evaM bhavatA'pi svapakSasAdhanArthaM viSadRSTAnta upAttaH sa ca duHprayuktatvAt pratyuta bhavata eva pratijJopaghAtalakSaNamapakAramAdadhAti smeti // kiJca[bhA.1010]nirutassa vikaDubhogo, apatthao kAraNe ya avihiie| iya dappeNa palaMbA, ahiyA kajje ya avihiie|| vR-yathA nIrujasyavizeSeNa kaTukaM vikaTukam-auSadhamityarthaH tasya yo bhogaH-upayogaH, tathA 'kAraNeca rogAdau yastasyaivA'vidhinA bhogaH,sa ubhayo'pi apathyaH' ahitaH-vinAzakAraNaM jAyate / 'iti' evaM 'darpaNa' kAraNAbhAvenA''sevyamAnAnipralambAni ahitAni' saMsAravarddhanAni bhavanti, kAryeca avamaudaryAdau avidhinA' ayatanayA gRhItAnIha paratra cAhitAni jAyante / / atha dRSTAntameva samarthayannAha[bhA.1011]jai kusalakappitAo, uvamAo na hoja jIvalogammi / chinnamaM piva gagane, bhamijja logo niruvmaao|| vR. kuzalaiH-paNDitaiH kalpitA:-teSu teSu grantheSu viracitAH 'upamAH' dRSTAntA asmin jIvalokeyadinabhaveyustarhi chinnAbhramiva' chinna-vyavacchinnamekIbhUtaMyadabhraMyadyathApracaNDapavanena gagane itastato bhrAmyate evamayamapi lokaH 'nirupamAkaH' tattadarthaprasAdhakadRSTAntavikalo dolAyamAnamAnasaH saMzayAdibhiritastato bhrAmyeta, na kasyApyarthasya nirNayaM kuryAditi bhAvaH / uktaMca tAvadeva calatyartho, mnturvissymaagtH| yAvannottambhaneneva, dRSTAntenAvalamvyate / / evaM ca bahubhiH prakArairvyavasthApitaM dRSTAntaM pramANayan ziSyaH prAha-bhagavan ! yadyevaM tataH kriyatAM dRssttaantH| ucyate, kurma, AkarNyatAM dattakarNena bhavatA[mA.1012] maruehi ya diluto, kAyavyo cauhi AnupuvvIe / evamihaM addhANe, gelanne taheva omammi / / vR-'marukaiH' brAhmaNaizcaturbhiISTAntaH kartavya AnupUk / evaM' marukaSTAntAnusAreNa iha
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 adhvani glAnatve tathaivAvame dvitIyapadaM draSTavyamiti niyuktigAthAsamAsArthaH // atha pUrvArddhaM tAvad vyAkhyAti bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/2 [bhA.1013] caumaruga videsaM sAhapArae suNaga ranna satyavahe / tatiyadina pUtimudagaM, pArago suNayaM haNiya khAmo // [mA. 1014] pariNAma o'tya ego, do apariNayA tu aMtimo atIva / pariNAmo saddahatI, kanna' pariNamato mato bitito // [bhA. 1015] taio eyamakicaM, dukkhaM mariuM ti taM samAraddho / kiM ecirassa siddhaM, aipariNAmo'hiyaM kuNati // [bhA. 1016]pacchittaM khu cahijjaha, paDhamo ahAlahusa dhADito taito / cautho a atipasaMgA, jAo sovAgacaMDAlo // vR-jahA cattAri maruA 'ajjhAissAmo' tti kAuM videsaM patthitA / tehi ya ego sAhApAra o diTTho, pucchio kattha vacasi ? / so bhaNai jattheva tubbhe / tAhe te egammi pacaMte addhANa sIsae satyaM paDicchaMti, so ya / sattho milai / sAhApArago egaM suNagaM saarvei| tehiM bhaNiyaM kiM tubbhaM eeNaM / so bhai-ahameyaM jANAmi kAraNaM / tao te sattheNa samaM aDaviM paviTTA / tesiM tattha ranne pavannANaM so satyo muTTho disodisiM palAto / itare vi maruyA paMca janA suNagachaTTA ekka to paTThitA atIvatisiya-bhukkhiyA taiyadiNe pecchaMti pUimudagaM mayagakalevarAulaM / tattha te sAhApArageNa bhaNitA evaM suNagaM mAreuM khAmo, eyaM ca saruhiraM pAniyaM pibAmo, annahA vivajjAmo, eyaM ca vedarahassa AvatIe bhaNiyaM ceva, na doso / evaM tena te bhaNitA / tesiM maruyANaM ekko pariNAmato, do apariNAmagA, cautthato atipariNAmao / tattha jo so pariNAmago teNa taM sAhApAragavayaNaM saddahiyaM abbhuvagayaM ca / je te do apariNAmagA tesiM ekkeNa sAhApAravayaNaM souM kannA ThaDyA 'aho ! akarja, kaNNA vi me suNaMti' so apariNAmago tisiya-bhukkhio mao / jo so bitio apariNAmago so bhagai evaM eyavasthAe vi akiJcaM, kiM puna dukkhaM marijati ?' tti kAuM khaiyaM nena / jo so atipariNAmo so bhaNati - kiha cirassasihaM ? vaMciyA mo atIte kAle jaM khAtiyaM / so annANi vi gAvi-gaddabhamaMsANi khAdiumADhatto, majaM ca pAuM / tattha jehiM khatiyaM te sAhApArageNa bhaNitA-ito nitthinnA samANA pacchittaM vhejjh| tattha jo so pariNAmago teNa appasAgAriyaM egassa ajjhAvagassa AloiyaM / tena 'suddho' tti bhANiyaM, paMcagavvaM vA dinaM / tattha jo so apariNAmao so nitthiNNo samANo suNagakattiM sire kAuM mAhaNe melittA cAuvvejassa pAdehiM paDittA sAhai, so cAuvvejjeNa 'dhiddhi'kato nicchUDho / jo so aipariNAmago 'natthi kiMci abhakkhaM apeyaM vA' atipariNAmapasaMgeNa so mAyaMgacaMDAlo jAo // athAkSarArthaH catvAro marukA videzaM prasthitAH / tataH 'zAkhApAragaH' vedAdhyayanapAragato marukasteSAM militaH, tena ca zunakaH sArddha gRhItaH / araNye ca gatAnAM sArthasya vadhaH -moSaNaM / tatastairmarukairekAM dizaM gRhItvA palAyitaiH tRtIyadine 'pUti' kuthitaM mRtakaDevarAkIrNamudakaM dRSTam / zAkhApArago vakti- enaM zunakaM hatvA bhakSayAmaH / atra caikaH pariNAmakaH dvau 'apariNatau' apariNAmakau, 'antimaH' caturtho'tIvapariNAmakaH / tatra pariNAmakaH zAkhApAragavacanaM zraddhatte / 'dvitIyaH
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 273 uddezaka H 1, mUlaM-2, [bhA. 1016] punaH' apariNataHkarNIsthagitavAn nazraNumaH enAMvAmipi' iti kRtvA mRtaH / tRtIyo'pyapariNatatvAt cintayati-'etad etasyAmapyavasthAyAmakRtyam,paraM kiM kriyate ? duHkhaM mattum iti 'tat' zunakabhakSaNaM kartu samArabdhaH / caturthastvatipariNAmakaH kimiyataH kAlAt 'ziSTaM' kathitam ? ityuktvA adhikaM karoti' go-gardabhAdimAMsAnyapi bhkssytiiti|shaakhaapaargenn cate bhANitA:aTavyA uttIrNA prAyazcittaM bahadhvam / tatra yaH prathamaH pariNAmakaH sa yathAlaghukaprAyazcittena shuddhH| dvitIyastumRta eva |tRtiiyo nirghATitazcAturvidyaiH, paGkehikRta ityarthaH / caturthazcAtiprasaGgAt 'nAsti kiJcidabhakSyamapeyaM ca' iti zvapAkarUpazcaNDAlo jAta iti ||athopnyyojnaamaah[bhaa.1017]jh pArago taha gaNI, jaha marugA eva gcchvaasiio| suNagasarisA palaMbA, palaMbA, mddtoysmNdgmphaasuN|| vR-yathAzAkhApAragastathA 'gaNI' AcAryaH / yathA catvAromarukAH evam' amunAprakAreNa 'gacchavAsinaH' sAdhavaH / zukanasazAni atra pralambAni, vikRSTAdhvAdikAraNaM vinA sAdhUnAmabhakSaNIyatvAt / 'mRtakaDevarAkulodakatulyamaprAzukodakaM jJAtavyam, apeyatvAt // atha yaduktaM "evamihaM addhANe, gelanne taheva omanni / " tatrAdhvadvAraM vivRNoti[bhA.1018] uddaddare subhikkhe, addhANapavajaNaM tu dappeNa / lahugA puna suddhapade, jaMvA AvajatI tattha / / kR-UrdhvaMdarAH pUryante yatra kAle tduurdhvdrm,praakRtshailyaauddddrm|tec darAdvividhAHdhAnyadarA udadaradarAzca / dhAnyAnAmAdhArabhUtA darA dhAnyadarAH kaTa-palyAdayaH, udarANyeva darA udaradarAH; te ubhaye'pi yatra pUryante tad Urddhadaram / tathA subhikSaM-bhikSAcaraiH sulabhabhikSam / atra caturbhaGgI-UrdhvadaraMsubhikSaMca 1 UrdhvadaraMna subhikSaM 2 subhikSaM nordhvadaraM 3 novaMdaraM nasubhikSam / / tatra prathamabhaGgetRtIyabhaGge vA yadyadhvAnaMdarpaNa pratipadyate tadA yadyapi namUlottaraguNavirAdhanAdikaM kimapyApadyate tadA'pizuddhapade catvAro laghukAH prAyazcittam, kasmAt ? darpaNAdhvAnaM pratipadyate iti hetoH / 'yad vA' AtmavirAdhanAdikaM yatrApadyate tatra tanniSpannaM praayshcittm| arthAdApannamzeSabhaGgadvaye durbhikSatvAdadhvagamanaM pratipattavyamiti / prathama-tRtIyayorapi bhaGgayoH kAraNato bhavedadhvagamanam ||aah kiM tat kAraNam ? ucyate[bhA.1019] asive omoyarie, rAyahuDhe bhae va aagaaddhe| gelanna uttimaDhe, nANe taha dasaNa caritte / / vR-vivakSitadeze AgADhamazivamavamaudaryaM rAjadviSTaM bhayaM vA pratyanIkAdisamuttham, AgADhazabdaH pratyekamabhisambadhyate, tathA tatra vasatAM glAnatvaM bhUyobhUya utpadyate, yadvA dezAntare glAnatvaM kasyApi samutpannaM tasya pratijAgaraNaM karttavyam, uttamArthaM vA ko'pi pratipatrastasaya niryApana kAryam / tathA vivakSite deze jJAnaM vA darzanaM vA cAritraM vA notsarpati / / [bhA.1020] eehi kAraNehiM, AgADhehiM tu gammamANehiM / ___ uvagaraNapuvvapaDilehieNa satyeNa gaMtavvaM / / vR-'etaiH' anantaroktaH kAraNairAgAlairutpanaiH sadbhirgamyate / gacchadbhizcAdhvaprAyogya1818
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/2 mupakaraNaM gulikAdikaM gRhItvA sArtha pUrvameva pratyupekSaNIyaH, tena pUrvapratyupekSitena sArthena sArddha gantavyam ||atr vidhimAha[bhA.1021] addhANaM pavisaMto, jAnaganIsAe gAhae gacchaM / aha tattha na gAhejA, cAummAsA bhave gurugaa| vR-adhvAnaM pravizatrAcAryo jJAyakaH-gItArthastanizrayA gacchaM sakalamapyadhvakalpasthiti grAhayati atha tatra' adhvapraveze'dhvakalpasthitimAcAryAna grAhayeyustatazcaturmAsAguravaHprAyazcittaM bhveyuH| syAnmati-kaH kathaM vA gacchamadhvakalpaM grAhayati ? iti, ucyate[mA.1022] gIyatyeNa sayaM vA, gAhaichaDDito paccayanimittaM / sArititaM suyatthA, pasaMga appacao iharA / / vR-yadyAcArya AtmanAkenApikAryeNa vyApRtastato'nyenopAdhyAyAdinA gItArthena, atha navyApRtastataH 'svayam' AtmanaivAnyagItArthAnpurataH kRtvAadhvakalpasAmAcArI gcchNgraahyti| saca kathakogrAhayannantarA'ntarA arthapadajAtaM chardayan parityajan kathayati / tatoyete zrutArthA' gItArthAste 'tad' arthapadajAtaM tyaktaM sat smArayanti, ythaa-vismRtNbhvtaametcaitccaarthpdmiti| kiMnimittamevaM kriyate ? ityAha-agItArthAnAM pratyayanimittam, yathA sarve'pyete yadenAM sAmAcArImityameva jAnantitanUnaMsatyaiveyamiti / 'itarathA' yadyevaMna kriyate tatasteSAmagItArthAnAM madhye ye'tipariNatAste adhvana uttIrNA api tatraiva prasaGgaM kuryu, ye tvapariNAmakAsteSAmapratyayo bhavet, yathA-ete idAnImeva svabuddhikalpanAzilpanirmitAmevaMvidhAM sthitiM kurvantIti / ziSyaH prAha-yA kAcidadhvani pralambagrahaNe sAmAcArI tAmidAnImeva bhaNata !gururAha[bhA.1023] addhANe jayaNAe, parUvaNaM vakkhatI uvari sutte| ome'vavarivocchii. rogA''yaMkesimA jayaNA // vR-adhvani gacchatAM yApralambagrahaNe yatanA-sAmAcArI tasyAH prarUpaNamupari adhvasUtre ihaivoddezake vakSyati / avame'pi yaH ko'pi vidhi sa sarvo'pyupari ihaiva pralambaprakRte vkssyte| atra punaryad glAnatvadvAraM tad abhidhIyate / taca glAnatvaM dvidhA-roga Atazca / tayo rogA''taGkayoIyorapi iyaM vkssymaannlkssnnaaytnaa||ttrtisstthtu tAvadyatanA, rogA''taGkayoreva kaH parasparaM vizeSaH? ucyate[bhA.1024] gaMDI-koDha-khayAI, rogo kAsAigo u AyaMko / dIharuyA vA rogo, AtaMko AsudhAtI u|| kR-gaNDI-gaNDamAlAdikaH, kuSThaM-pANDurogogalatkoSThaMbA, kSayaH-rAjayakSmA, AdizabdAt zlIpada-zvayathu-gulmAdikaH srvo'pirogitivypdishyte|kaasaadikstuaatngkH, AdigrahaNena zvAsa-zUla-hikkA-jvarA-'tIsArAdiparigrahaH / athavA dIrghakAlabhAvinI sarvA'pi rug roga ucyate / yastu AzughAtI visUcikAdikaH sa AtaGkaH / atha sAmAnyato glAnatve vidhimAha[bhA.1025] gelanaM pi ya duvihaM, AgADhaM ceva no ya aagaaddhN| AgADhe kamakaraNe, gurugA lahugA anAgADhe // vR-glAnatvamapi dvividham-AgADhaM caiva noAgADhaM ca anAgADhamityarthaH / AgADhe yadi
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-2, [bhA. 1025] 275 krameNa-paJcakaparihANyAkaroti tatazcatvAro guravaH, anAgADhetuyadyAgADhakaraNIyaM karoti karoti tadA catvAro laghavaH / / etadeva spaSTayatrAha[bhA.1026] AgADhamanAgADhaM, pubuttaM khippghnnmaagaaddhe| phAsugamaphAsugaMvA, caupariyaTTa ta'nAgADhe / / kR-AgADhamanAgADhaMca 'pUrvoktam "ahiDaka visavisUiya" ityAdinApUrvameva vyaakhyaatm| tatrAgADhe zUla-visUcikAdau glAnatve samutpanne prAzukamaprAzukaM vA eSaNIyamaneSaNIyaM vA kSiprameva grahItavyam / athAgADhe triparivartanarUpayA paJcakaparihANirUpayA vA yatanayA krameNa gRhNAti tatazcatvAro guravaH / anAgADhe punastrikRtvaH parivartane kRte'pi yadi zuddhaM na prApyate tatazcaturthe parivarte pnyckaadiytnyaaanessnniiyNgRhnnaati|athaanaagaaddhe tri-parivartanapaJcakaparihANiM vA na karoti tatazcaturlaghavaH / / atha glAnatvaviSayAM yatanAmAha[bhA.1027] vijje pucchaNa jayaNA, purise liMge yadavvagahaNe ya / piTThamapiDhe AloyaNA ya pannavaNa jayaNAya // vR-prathamato vaidyasvarUpaM vaktavyam / tatastasya pArve yathA pracchane yatanA kriyate tathA vAcyam / 'puruSaH' AcAryAdiko'bhidhAtavyaH / "liMge ya"tti svaliGgenA'nyaliGgena vA yathA pralambagrahaNaM bhavati tathA vaktavyam / 'dravyagrahaNaM vA lepaadidrvyopaadaanmbhidhaaniiym|pissttsyaapissttsy ca pralambasya grahaNe vidhirvaktavyaH / tata AlocanA prajJApanA yatanA cAbhidhAtavyeti niyuktigAthAsamAsArthaH / athAsyA eva bhASyakR vyAkhyAnamAha[bhA.1028] vejaTThaga egadgAdipucchaNe jA cukkuveso| iha puna davve palaMbA, tini ya purisA''yapariyamAI / / vR'vaidyASTakam' aSTau vaidyAH saMvigga 1 masaMviggA 2, liMgI 3 taha sAvae 4 ahAbhadde 5 / __anabhiggahamicche 6 tara 7, aTThamae annatitthI ya 8 // iti gAthoktAH praSTavyAH / ete ca mAsakalpaprakRte glAnadvAre vyAkhyAsyante / eteSAM ca pracchane iyaM yatanA-vaidyasya samIpe ekaH pracchako na gacchati, mA 'yamadaNDa AgataH' iti nimittaM grahIta; dvAvapi na vrajataH, 'yamadUtAvetau' iti mananAta; AdizabdAt catvAro'pina vrajanti, 'nIharaNakAriNa ete' iti kRtvA; yata evaM tatastrayaH paJca vA gacchanti ityAdiko vidhistAvad jJeyo yAvat 'kimasmin roge pratikartavyam ?' iti pRSTaH san sa vaidyazcatuSkopadezaM dadyAt / tadyathA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca / ete ca glAnadvAra eva vyAkhyAsyante / iha punardravyataH pralambAni, puruSAzca trayaH 'AcAryAdayaH' AcAryopAdhyAya-bhikSurUpA draSTavyA iti / tatra vaidyaH pRSTaH kadAcidevamabhidadhyAt-yAzaM rogaM yUyaM kathayata IddazasyopazamanArthamidaM vanaspatijAtaM glAnasya daatvym| sacavanaspatiryo yasya rogasyopazamanAya prabhavati tadviSayaM tamabhidhitsurAha[bhA.1029] paumuppale mAuliMge, eraMDe ceva niMbapatte y| pittudaya sannivAe, vAyakoveya siMbhe ya / / vR-pittodayepadmotpalamauSadham, sannipAte 'mAtuliGgaM bIjapUrakam, vAtaprakopeeraNDapatrANi
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/2 "siMbhe"tti zleSmodaye nimbapatrANi / atha yaduktaM "tiniya purisA''yariyamAi" ti tadetad bhAvayati[bhA.1030]gaNi-vasabha-gIta-pariNAmagA ya jANaMtijaM jahA davvaM / iyare siM vAulaNA, nAyammi ya bhaMDi-pouvamA / / vR-yo'sau glAnaH sa gaNI-AcAryo vRSabhaH-upAdhyAyo bhikSuzceti trayaH puruSAH / atra bhikSurdvidhA-gItArtho'gItArthazca, pariNAmako'pariNAmako vaa|ttr gaNi-vRSabha-gItArthabhikSUNAM trayANAM puruSANAM prAzukaiSaNIyena dravyeNA''lepanAdi kartavyam; yadA prAzukameSaNIyaM vA na prApyate tadA taditareNApi karttavyam / eteSAM ca yad yathA gRhItaM tat tathaiva nivedyate, nivediteca tetathaivAgamaprAmANyena sacittamacittaMvA zuddhamazuddhaMvA dravyaM yadyasminnavasare kalpate tad yathAvad jAnanti / yastvagItArtha paraM pAriNAmikaH so'pi yad yathA kriyate tat tathaiva pariNAmakatvAt kathitaM sad jAnIte / 'itare' apariNAmakAH santo ye'gItAsteSAM na kathyate, yathA 'aprAzukamaneSaNIyaM vA gRhItam' kintu teSAM vyAkulanA kriyate, yathA 'amukagRhAdAtmArthaM kRtamAnItamidam / atha kathamapi taitiM yathA 'etadaprAzukamaneSaNIyaM vA tato jJAte sati bhaNDI-gantrI potaH-pravahaNaM tadupamA kartavyA / yathA jA egadese adaDhA ubhaMDI, sIlappae sA u kareti kajaM / jA dubbalA sIlaviyA vi saMtI, na taMtusIleMti visinndaaruN| __ 'zIlApyate' samAracyate ityarthaH / tathAjo egadese adaDho u poto, sIlappae so u karei kajaM / jo dubbalo sIlavio vi saMto, na taMtu sIleMti visinadAruM / / evaM tvamapi yadijAnISe-'ahaMpragumImaviSyAmi, praguNIbhUtazca prAyazcittaM voDhAsmi, aparaM ca svAdhyAya-vaiyAvRtya-tapaHprabhRtibhiradhikaM lAbhamupArjayiSyAmi' iti tata idaM pratisevasva akalpanIyam; athaiteSAmasamarthastato mA pratisevasveti // gataM vaidyapracchana-yatanApuruSalakSaNaM dvAratrayam / atha liGgAdIni sarvANyapi dvArANi gAthAdvayena bhAvayati[bhA.1031] sopuna Alevo vA, haveja AhArimaM va missiyaraM / puvvaM tu piTThagahaNaM, vigaraNa jaMpuvachitraM vA / / vR- yo vanaspatibhedo vraNAdau pittodayAdau vA upayujyate sa punarAlepo vA syAt, bahipiNDIpradAnAdika ityarthaH, 'AhArimaMvA bIjapUrAdikam / taccobhayamapiprathamato'cittam, tadalAbhe mizrama, tasyApyabhAve itarat' scittm| athavA 'mitha' nAma yadAlepa AhArayitavyaM cabhavati, 'itarat' nAmayannAleponAhArayitavyam / tacca sparzena sparzanIyavAsyAt padmotpalavad, nAsikayA AghrAtavyaM vA bhavet puSpAdivat / etAvatA dravyagrahaNadvAraM vyAkhyAtam / atha piSTApiSTadvAram-tatrA''lepAdikaMsarvamapi yatpUrvapiSTaM labhyatetasyagrahaNaM karttavyam, pUrvapiSTasyAlAbhe tRtIyenApi bhaGgena, tasyApyalAbhe dvitIyena, tasyApyasati prathamabhaGgena yat pUrvacchinnaM tad vikaraNaM kRtvA grAhyam, vividham-anekaprakAraM karaNaM-khaNDanaM yasya tad vikaraNam, tat tAzaM cAnIya peSaNIyam / etena ca yadadhastAduktaM "iyare gahaNaM kahaM hojjA'' iti tad evaM bhveditiprtipttvym||
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-2, bhA. 1032] [bhA. 1032] bhAviyakulesu gahaNaM, tesa'sati saliMge geNhamA'vanno / vikaraNakaraNAloyaNa, amugagihe paccao gIte || vR- atha pUrvacchinnaM na labhyate tata AtmAna'pi cchindanti / taJca pUrvacchinnaM bhAvitakuleSu grahItavyam / tatra yAni zrAddhakulAni mAtA- pitRsamAnAni sAdhUnAmapavAdapade'prAzukAdikaM gRhNatAmanuDDAhakArINi tAni bhAvitakulAnyucyante / teSAmasati yadyabhAvitakuleSu svaliGgena gRhNAti tato mahAnavarNo bhavati, atasteSavanyaliGgena grahItavyamiti liGgadvAramapi vyAkhyAtam / athavA bhAvitakulAnAmabhAve yAni suprajJApanIyAni kulAni tAni prajJApya mArgayati gRhNAti ca eSA prajJApanA mantavyA / etAni punaH prathama-dvitIyabhaGgavartIni pralambAni yatra gRhItAni tatraiva vikaraNAni kRtvA AnIya gurusamIpe Alocayati agItArthapratyayanimittam, yathA-amukasya gRhe svArthaM kRtAni mayA labdhAnItyeSA AlocanA / yatanA tu sarvathA pUrvacchinnAnAmalAbhe svayamapi cchettavyAni, tAni ca prathamaM parIttAni tato'nantAnyapi pUrvaM svaliGgena, tata itareNApi // etacca nirgranthAnAzritya bhaNitam / atha nirgranthInAM vidhimatidizannAhaeteva amI niyamA niggaMthINa / [bhA. 1033] Ame bhinnAbhinne, jAva u paumuppalAINi // 277 vR- eSa eva gamo niyamAd nirgranthInAmapi jJAtavyo yAvat padmotpalAdIni "paumuppala mAuliMge" ityAdigAthAM yAvat / etacca niryuktimaGgIkRtyoktam, bhASyamAzritya tu- "amugagihe pacao gIe " ti paryantaM draSTavyam / navaraM tAsAmAme pralambe bhinnA bhinnapadAbhyAM vidhibhinnA'vidhibhinnapadasahitAbhyAM SaD bhaGgAH karttavyAH, te cAnantarasUtre svasthAna eva bhAvayiSyante // sUtram mU. (3) kappai niggaMthANaM pakke tAlapalaMbe bhinne vA abhitre vA paDigAhittae / mU. (4) no kappai niggaMthINaM pakke tAlapalaMbe abhinne paDigAhittae / mU. (5) kappai niggaMthINaM pakke tAlapalaMbe bhinne paDigAhittae se vi ya vihibhinne no ceva NaM avihibhinne / / vR- etAni trINi sUtrANi samakameva vyAkhyAyante kalpate nirgranthAnAM pakvaM tAlapralambaM dravyato bhinnaM vA abhinnaM vA pratigrahItum 3 / no kalpate nirgranthInAM pakvaM tAlapralambamabhinnaM pratigrahItum 4 / kalpate nirgranthInAM pakkaM tAlapralambaM dravyato bhinnaM pratigrahItum, tadapi ca 'vidhibhinnaM' vidhinA-vakSyamANalakSaNena bhinnaM vidAritam, naiva 'NaM' vAkyAlaGkAre avidhibhinnamiti sUtrArthaH 5 / / atha niryuktivistaraH [ bhA. 1034] nAmaM ThavaNA pakka, davve bhAve ya hoi nAyavvaM / usseimAi taM ciya, pakkiMdhaNajogato pakkaM // dhU- nAmapakvaM sthApanApakvaM dravyapakvaM ca bhavati jJAtavyam / tatra nAma-sthApane gatArthe / dravyapakvaM tadevotsvedimAdikaM yad AmaM bhaNitam / kimuktaM bhavati ? - yad dravyAmaM utsvedimasaMsvedimopaskRtaparyAyAmabhedAt caturddhA bhaNitam tadeva yadA indhanasaMyogAt pakvamupajAyate tadA dravyapakvaM mantavyam / / gataM dravyapakkam / bhAvapakvamAha
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/5 [ bhA. 1035] saMjama caritajogA, uggamasohI ya bhAvapakvaM tu / anno vi ya Aeso, niruvakka majIvamaraNaM tu // vR-saMyamayogAH pratyupetrakSaNAdayazcAritraM ca mUlottaraguNarUpaM suvizuddhaM bhAvapakva mucyte| gAthAyAM bandhAnulomyena cAritrazabdasya vyatyAsena nirdezaH / yadvA yA udgamAdInAM doSANAM zuddhistad bhAvapakvam / anyo' pyAdezo vartate yena yad AyuSkaM nirvarttitaM tat sarvamanupAlya mriyamANasya nirupakramAyurjIvasya yadbharaNaM tad bhAvapakkam / atra ca dravyapakveNAdhikAraH, tatrApi paryAyapakveNa, tatrApi vRkSaparyAyapakveNeti // gataM pakvapadam / atha bhinnA bhinnapade vyAcaSTe - [bhA. 1036] pakke bhinnA bhinne, samaNANa vi doso kiM tu samaNINaM / samaNe lahuo mAso, vikaDubhamAI ya te ceva / / vR- 'pakkaM ' yad nirjIvaM tad dravyato bhinnaM vA syAdabhinnaM vA, tatrobhaye'pi zramaNAnAmapi doSo bhavati 'kiM tu' kiM punaH zramaNInAm ? / zramaNA yadi gRhNanti tato mAsalaghu dvAbhyAmapi tapaH- kAlAbhyAM laghukam, vikaTubha-palimanthAdayazca ta eva doSAH / idameva sphuTataramAha[bhA. 1037] ANAdi rasapasaMgA, dosA te ceva je paDhamasutte / iha punasuttanivAo, tatiya- cautthesu bhaMgesu / / vR- AjJAdayo rasaprasaGgAdayazca doSAsta eva pakvapralambagrahaNe'pi bhavanti ye prathamasUtre abhihitAH / yadyevaM tataH sUtramapArthakamityAha - iha punaH sUtranipAtastRtIya- caturthayorbhaGgayorbhavati, bhAvato bhinnamiti kRtvA tRtIya- caturtharUpaM bhaGgadvayamadhikRtya sUtraM pravRttamiti bhAvaH // [bhA. 1038] emeva saMjaINa vi, vikaDubha-palimaMthamAiyA dosA / kammAIyA ya tahA, avibhinne avihibhitre ya / / vR evameva saMyatInAmapi vikaTubha-palimandhAdayo doSAH / tathA avibhinne'vidhibhinne ca pralambe hastakarmAdayaH savizeSA doSA mantavyAH, atastAsAM vidhibhinnameva kalpate naavidhibhinnm|| atra ca SaDbhaGgImAha [bhA. 1039] vihi-avihIbhinnammiya, samaNINaM hotime u cha bbhaMgA / paDhamaM dohi abhinnaM, avihi-vihI davva bii-taie // bR- " se vi ya vihibhinne no ceva NaM avihibhinne" ityatra zramaNInAM sUtre ime SaD bhaGgA bhavanti / "paDhamaM" ityAdi, prathamaM 'dvAbhyAmapi bhAvato'pi dravyato'pyabhinanm, dvitIyaM bhAvato'bhinnaM dravyato'vidhibhinnam, tRtIyaM bhAvato'bhinnaM dravyato vidhibhinnam // [bhA. 1040] emeva bhAvato vi ya, bhinne tatthekka davvao abhinnaM / paMcama chaTThe dohi vi, navaraM puna paMcame avihI / / - evameva bhAvato bhitre'pi bhaGgatrayam / tatraikaM caturthaM bhAvato bhinnaM dravyato'bhinnam, paJcama bhaGgau dvAbhyAmapi bhinnau, 'navaraM' kevalaM paJcame'vidhibhinnam, bhAvato bhinnaM dravyato' vidhibhinnamiti bhAvaH / arthAdApannaM SaSThe bhAvato bhinnaM dravyato vidhibhinnamiti // atha SaTsvapi bhaGgeSu yathAkramaM prAyazcittamAha [bhA. 1041] lahugA tIsu paritte, lahuo mAso u tIsu bhaMgesu /
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-5, [bhA. 1041] 279 ____ gurugA hoti anaMte, pacchittA saMjaINaM tu|| vR-AdyeSu triSu bhaGgeSu parIttavanaspatI catvAro laghukAH prAgvat tapaH-kAlavizeSitAH, bhAvato'bhinnatvAt / uttareSu triSu bhaGgeSu parIttavanaspatAveva laghuko mAsastapaH-kAlavizeSitaH prAgvat, bhAvatobhinnatvAt |anntvnsptiitut evagurukAHkartavyAH, catvAroguravogurumAsAzceti bhAvaH / ityaM SaTsvapi bhaGgeSusaMyatInAMprAyazcittAnidraSTavyAni ||ath hastakarmasambhavA-'sambhavau cetasi vyavasthApya prakArAntareNAtraiva prAyazcittamAha[bhA.1042]ahavA gurugA gurugA, lahugA gurugA ya paMcame gurugaa| chaTTammihavati lahuto, lahugatthANe gurU'Nate / / vR-athavA prathame bhaGge gurukAH, abhinnatvAt / dvitIye'pi gurukAH, avidhibhinnatvAt / tRtIyelaghukAH, vidhibhinnatvAt |cturthe gurukaaH,abhinntvaat| paJcame'pi gurukAH, avidhibhinntvaat| SaSThe laghuko mAsaH, vidhibhinnatvAt / etacca parItte bhaNitam / anante tu laghukasthAne gurukam, yatra caturlaghavastatra caturguravo yatra ladhumAsastatra gurumAsa ityarthaH / / [mA.1043]Ayario pavattiNIe, pavittiNI bhikkhUNI na khei| / gurugA lahugA lahuo, tattha vi ANAiNo dosA / / vR-etat pralambasUtramAcArya pravarttinyA na kathayati catvAro guravaH / pravartinI bhikSumInAM nakathayati catvAro laghavaH |ydibhikssunnyon shRnnvntittolghumaasH| tatrApi' akathane'zravaNe vA AjJAdayo doSAH / / - [bhA.1044] geNhaMtINaM gurugA, pavattiNIe pavattiNI jai vA / nasuNetI gurugAtI, mAsalahU bhikkhuNI jAva / / vR-yadi bhikSuNInAMpralambaMgRhNatInAMpravartinIsAraNAdikaMna karotitadApravarttinyAzcatvAro guravaH / pravartinI yadyAcAryANAM kathayatAM na zraNoti tadA catvAro guravaH / pravarttinyAH pArve gaNAvacchedinIna zRNoti catvAro laghavaH / abhiSekAna zraNotimAsaguru / bhikSuNInazRNoti mAsalaghu / / atha nirgranthIradhikRtya dvAragAthAmAha[bhA.1045]abhinne mahabbayapucchA, micchatta virAdhanA ya deviie| kiM puNa tA duvihAo, bhuttabhogI abhuttA y|| vR-abhinne mahAvratapRcchyA kartavyA / tathA aGgAdAnasazamabhinna pralamba gRhNatI nirgranthIM dRSTvA kazci mithyAtvaM vrajet-yadeSA aGgAdAnAkAramevaMvidhaM phalaM gRhNAti tad nUnameteSAM tIrthakRtA naiSa doSo dRSTaH, asarvajJa evAmISAM gururityAdi / virAdhanA bhavet / tatra ca devyA dRSTAnto vaktavyaH / yadi ca tasyA api devyAH pratisevanAkautukaM samajani kiM punaH zramaNInAm ? iti vktvym| tAzca zramaNyo dvividhAH-bhuktabhoginyo'bhuktabhoginyazceti samAsArthaH / / atha vistarArtho'bhidhIyate-tatra prathamamabhinne mahAvratapRcchAdvAram, ziSyaH pRcchati-nigranthAnAM bhinnamabhinnaM vA pakvaM kalpate, nirgranthInAMpunarbhinnameva kalpate nAminnamtadapi vidhibhinnamityatra yathA bhedastathA kimevaM mahAvrateSvapi tAsAM bhedaH ?; yathA kila tacannikAnAM mate bhikSaNAmarddhatRtIyAni zikSApadazatAni bhikSuNInAM paJca zikSApadazatAni, evaM kiM nirgranthInAmapi SaNmahAvratAni daza
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 vA yenaivamabhidhIyate ? ucyate bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/5 [bhA. 1046]na vi chammahavvayA neva duguNiyA jaha u bhikkhuNIvagge / baMbhavayarakkhaNaTTA, na kappatI taM tu samaNINaM // vR-nApi nirgranthInAM SaD mahAvratAni, naiva sAdhUnAM sambandhibhyaH paJca mahAvratebhyaH 'dviguNitAni ' dazetyarthaH, yathA saugatAnAM mate bhikSuNIvarge dviguNAni zikSApadAni bhavanti na tathA'tra kintu paJceveti bhAvaH / yadyevaM tarhi kimarthamatra nirgranthInAmabhinnaM na kalpate ? ucyate brahmavratarakSaNArthaM 'tattu' abhinnaM zramaNInAM na kalpate, mA karakarmAdikamanena kArSuriti kRtvA // na kevalamatraiva pralambe zramaNInAM vizeSaH kintvanyatrApIti darzayati [ bhA. 1047] annattha vi jattha bhave, egayare mehunubbhavo taM tu / tasseva upaDi, biiyassa'treNa doseNaM // vR- anyatrApi yatra bhukte spRSTe vA "egayare" iti SaSThI - saptamyorarthaM pratyabhedAt 'ekatarasya' sAdhupakSasya sAdhvIpakSasya vA maithunaudbhavo bhavati 'tattu' vastu 'tasyaiva' vivakSitapakSasya, tuzabdo maithunodbhavadoSaparihArArthamityasyArthasya sUcanArtha, 'pratikruSTaM' pratiSiddham / dvitIyasya tu pakSasya tadeva 'anyena' asaMyamalakSaNena doSeNa pratiSidhyate // nidarzanamAha [ bhA. 1048] nilloma- saloma'jine, dArugadaMDe sarbeTa pAe ya / baMbhavayarakkhaNaTThA, vIsuMvIsuM kayA suttA // - yathA nirgranthAnAM nirlomAjinaM smRtikaraNa- kautukAdidoSaparihArArthaM pratiSiddham, nirgranthInAM punaH prANidayAnimittamatiriktopadhibhAraparihArArthaM ca tadeva pratiSidhyate; evaM salomAjinaM nirgranthInAM smRtikaraNAdidoSanivAraNArtham, nirgrandhInAM punastadeva prANidayAnimittaM pratiSiddham / dArudaNDakaM pAdaproJchanaM savRntapAtraM ca ca nirgranthInAM brahmavratAnupAlanArthaM nirgranthAnAM punaratiriktopadhidoSapariharaNArthaM nAnAjJAtam / evaM brahmavratarakSaNArthaM nirgranthAnAM nirgranthInAMca 'viSvaga viSvak' pRthak pRthak sUtrANi kRtAni // Aha karmodayAdeva prANinAM maithunodbhavo bhavati, tataH kimevaM salomAdiparihAraH kriyate ? ucyate [bhA. 1049] natthi anidAnao hoi ubbhavo tena parihara nidAnaM / punatullA-tullA, mohanidANA dupakkhe vi / / " vR- nidAnaM kAraNamityeko'rthaH tacceheSTazabda-rUpa-rasa- gandha-sparzAtmakaM yat pratItya puruSavedAdimohanIyamudayamAsAdayati / taduktam davvaM khettaM kAlaM, bhAvaM ca bhavaM tahA samAsajja / tassa samAsuddiTTho, udao kammassa paMcaviho / tatazca 'nAsti' na vidyate etad yad 'anidAnakaH' nidAnamantareNa mohanIyodbhavo bhavati, 'tena' kAraNena parihara nidAnam' iSTazabdAdirUpam / 'te punaH' zabdAdayo mohanidAnabhUtA dvayoH pakSayoH samAhAro dvipakSaM puruSavargadvayaM tasmin dvipakSe'pi mohodbhavaM prati kecit tulyAH kecit tvatulyAH // tAnevAha [bhA. 1050] rasa-gaMdhA tahi tullA, saddAI sesa bhaya dupakkhe vi /
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 5, [bhA. 1050 ] 281 sarise vi hoi doso, kiM puna tA visama vatthummi / / vR- strINAM puruSANAM ca 'tatra' mohobhave rasa - gandhAstulyAH / kimuktaM bhavati ? - yathA snigdha- madhurAdirasaiH srak candanAdigandhaizca puruSANAmindriyANi mohodrekabhAji bhavanti tathA straNAMmapItimohodbhavaM prati rasa-gandhAstulyAH / 'zeSAn' zabda-rUpa-sparzAn 'bhaja' vikalpaya 'dvipakSe'pi' ubhayapakSayorapi / yataH puruSasya puruSasambandhini zabde zrute rUpe ddaSTe sparze ca spRSTe mohodayo bhaved vA na vA, yadi bhavenna tAddazastIvraH, strasambandhini tu prAyo bhavatyeva tIvrazca jAyate; striyAstu strisambandhiSu zabda-rUpa- sparzeSu gocaramupAgateSu mohodreko bhaved vA na vA, yadi bhavenna tAzastIH, puruSasambandhiSu tu prAyo bhavatyeva tIvrazca bhavati / tadevaM sadRze'pi sparzAdI vastuni doSo bhavati, kiM punastAvad 'viSame' visadhze vastuni ? iti / yatazcaivamataH saloma-nirlomAdInyatulyanidAnAni vizeSataH parihiyante; ata eva cAtrAbhinnamavidhibhinnaMca na kalpate / / gatamabhinne mahAvratapRccheti dvAram / mithyAtvadvAraM tu subodhatvAd bhASyakRtA na bhAvitam / atha virAdhanAdvAram-abhinnaM gRhNatInAM nirgranthInAmAtmano brahmavratasya vA virAdhanA bhavet / atra ca devyA dhSTAntaH / tamevAha [bhA. 1051] cIyatta kakkaDI koDa kaMTaka visappa samiya satthe ya / punaravi nivesa phADaNa, kimu samaNi niroha bhuttitarA / / vR- egassa ranno mahAdevI / tIse kakkaDiyAo piyAo / tAo a ego niuttapuriso dine dine Aneti / annayA tena purisena ahApavittIe aMgAdAnasaMThiyA kakka DiyA AnitA / tIse devIe taM kakka DiyaM pAsettA kotuyaM jAyaM pecchAmi tAva keriso phAso tti eyAe paDiseviyAe ? tAhe tAe sA kakkaDiyA pAde baMdhiuM sAgAriyaTThANaM paDiseviumADhattA / tIse kakkaDiyAe kaMTao AsI, so tammi sAgArie laggo / visappiyaM ca taM / tAhe vejjassa siddhaM / tAhe vejjeNaM samiyA maddiyA, tattha nivesAviyA, uTThavettA susiyappadesaM ciMdhiyaM / tammi padese tIe apecchamANIe satthayaM upparAmuhadhAraM khohiyaM / puNo tenevAgAreNa nivesAviyA / phoDiyaM / pUeNa samaM niggao kaMTao / pauNA jAyA / jati tAva tIse devIe daMDieNa paDisevijjamANIe kouyaM jAyaM, kimaMga puna samaNINaM nicaNiruddhANa bhuttabhogINaM amuttabhogINa ya ? // atha gAthAkSarArtha-rAjJaH kasyacid devyAH karkaTikAH "cIyattA" iti prItikarAH, rucyA ityarthaH / aGgAdAnAkAraM ca karkaTikAM dRSTvA kautukamutpannam / tataH pratisevamAnAyAstasyAH kaNTakaH sAgArike lagnaH / visarpitaM ca tat sAgArikam / tato vaidyena 'samitA' kaNikkA tasyAM marditAyAM nivezitA / tataH zuSkapradeze zastrakaM prakSiptam / tataH punarapi tathaiva nivezya tena zastrakeNa sAgArikasya pATane kRte pUyena samaM kaNTake nirgate praguNIkRtA / yadi tasyA apyevaMvidhaM kautukamajaniSTa, kiM punaH zramaNInAM nityanirodhAnAM bhuktAnAm 'itarAsAM vA' abhuktAnAm // idameva spaSTayannAha - [bhA.1052]kasiNA'vihibhinnammiya, gurugA bhuttANa hoi saikaraNaM / iyarAsi kougAI, dhippate jaM cau uDDAho / / vR- kRtsam-abhinnaM tatra avidhibhinne ca zramaNInAM catvAro gurukAH, bhuktabhoginInAM
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/5 smRtikaraNam itarAsAM kautukAdayo doSA bhavanti / tasmizcAGgAdAnAkAre gRhyamANe yazcoDDAho bhavati yathA 'nUnametenaiSA pAdakarNa kariSyati' tanniSpannamapi prAyazcittam / / tena ca pralambena sA pAdakarma kRtvA cintayati[bhA.1053] jai tAva palaMbANaM, sahatthaNunANa eriso phaaso| kiM puna gADhAliMgana, iyarammi u niddaocchuddhe / / vR-yaditAvatpralambAnAMsvahastena nunnAnAM-"nudaMtpreraNe" preritAnAmityarthaH IzaH sparza, kiM punargADhAliGganena 'itarasmin' aGgAdAne puriSeNa "niddaocchuddhe"tti nirdayaM yathA bhavatyevam ut-prAbalyena kSipte sati sparzo bhaviSyati? iti|| tatazcetyaM vicintyodIrNaprabalamohanIyakarmA sA idaM kuryAt[bhA.1054]paDigamaNamannatitthiga, siddhe saMjaya saliMga htthey| vehAnasa ohAne, emeva abhuttabhogI vi / / vR- kAcit pArzvasthAdibhyaH samAgatA bhavet sA'pi tatraiva pratigacchet, anyatIrthikena vA siddhaputreNa vA''tmAnaM pratisevayet, saMyataM vA upasargayet, etAni svaliGge sthitA kuryAt / hastakarma vA bhUyobhUyaH kuryAta, yadvA 'mayA vratAni bhagnAni' iti kRtvA 'kathaGkAraM vA drAdhIyaH kAlaparipAlitaM zIlaralamahaM bhajhyAmi ?' iti nirvedadUnamAnasA vaihAyasaM maraNaM vidadhyAt, athavA prabalamohaparavazA avadhAvanaM vidadhyAt / etAni padAni bhuktabhoginI kuryAt / abhuktabhoginyapyevameva kuryAt / / ziSyaH praznayati-na jAnImahe vayaM kIzamavidhibhinnam ? kIzaM vA vidhibhinnam ? iti / sUrirAha[bhA.1055]bhinnassa parUvaNayA, ujjuta taha cakkalI visamakoTTe / te ceva avihibhinne, abhinne je vaniyA dosaa|| vR.asaMyamadoSanivartanArthamavidhinA vidhinA ca bhinnasya prarUpaNA kriyate / tatra yat cirbhaTAdikaM vidArya UrddhaphAlirUpAH pezyaH kRtaM tad Rjukabhinnam, yat punastiryag bRhatyaH kattalikAH kRtaM tat cakkalikAbhinnam, ete dve apyavidhibhine mntvye| yattupezyaH kRtvA punaH zlakSNalakSNatarAdibhiH khaNDairanekazazchitvA tathA kRtaM yathA bhUyastadAkAraMkajunapAryatetadevaMvidhaM viSamakuTTabhinnamucyate, viSamaiH-punastathAkartumazakyaiH kuTTaiH-lakSNakhaNDairbhinnamiti vyutpatteH / etacca vidhibhinnam / atra cAvidhibhinne ta eva doSA draSTavyA ye'bhinne devIdRSTAntena varNitAH / / katham ? iti ced ucyate[bhA.1056] kaDeNa va sutteNa va, saMdAnite avihibhinne te ceva / savisesatara vva bhave, veubviyamuttaitthINaM / / vR- 'kASThena vA' zalAkAdinA 'sUtreNa vA' davarakAdinA 'sandAnite' saGghAtite pUrvAkAraM sthApite ityarthaH, avidhibhinne taeva doSA jJAtavyA ye'bhinne bhnnitaaH|svishesstraa vA bhaveyuH, katham ? ityAha-'vikurvitaM' beNTakAdyAbharamenAlaGkataM yadaGgAdAnaM tena yAH striyo bhuktapUrvAstAsAM pravrajitAnAM tatrakASThAdisandAnitapralambe vikurvitAGgAdAnakalpe dRSTe smdhiktraadossaaupddhauknte|| athArthataH kAraNikaM sUtramupadarzayannAha
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-5, {bhA. 1057] 283 [bhA.1057] vihibhinnaM pina kappai, lahuo mAso udosa aannaaii| taMkappatI nakappai, niratthagaM kAraNaM kiM taM / / kRyadapisUtre vidhibhitramanujJAtaMtadapina klpte| yadigRhNanti tatomAsalaghuAjJAdayazca doSAH Aha nanu sUtre bhaNitaM tad vidhibhinnaM kalpate? gururAha-yadyapi sUtre anujJAtaM tathApina kalpate / yadyevaM tarhi nirarthakaM sUtram, naivam, kAraNikaM suutrm| Aha kiM punaH tat kAraNaM yadadyApi nAbhidhIyate? / / ucyate, brUmaH[bhA.1058] gelana'ddhANome, tivihaM puna kAraNaM samAseNaM / gelane puvuttaM, addhAnuvariM imaM ome / / vR. glAnatvam adhvA avamaudaryam, etat 'samAsena' sajhepeNa trividhaM kAraNam / tatra glAnatve ihaiva pralambaprakRte "vijje pucchaNajayaNA" ityAdi pUrvoktaM drssttvym| adhvani tu 'upari' adhvasUtre ihaivoddezake bhaNiSyate / 'idam' anantarameva vakSyamANam avame draSTavyam / / [bhA.1059] niggaMdhINaM bhinnaM, niggaMthANaMca bhinna bhinnaM tu / jaha kappai doNhaM pI, tamahaM vocchaM smaasennN|| vR-nirgranthInAM niyamAd vidhinA SaSThe bhaGge bhinnam, nirgranthAnAM ca caturtha-tRtIyayorbhaGgayorminnamabhinnaM vA, yathA dvayorapi vargayoH kalpate tadahaM vakSye samAsena // yathApratijJAtameva nirvAhayati[bhA.1060] omammi tosalIe, doNha vi vaggANa dosu khettesu / jayaNaTiyANa gahaNaM, bhinnA'bhinnaM va jynnaae|| vR-avamakAle sAdhavaH sAdhyazca tosaliviSayaM gatvA sthitAH / tatra dvAvapi vargoM dvayoH kSetrayoH sthitau, ekasmin kSetre saMyatA dvitIyasmin saMyatya ityarthaH / tathA yadutsargata ekatra kSetre militau nAvatiSThete eSaiva yatanA tayA sthitau yatanAsthitau, yadvA sAdhu-sAdhvIprAyogyaM vidhi grAhayitvAyau sthitau tau yatanAsthitau, tayorevaMsthitayoH yatanayA' vakSyamANayA bhinnasyAbhinnasya vA grahaNaM kalpate ||aah ko'yaM niyamo yena tosalereva grahaNaM kRtam ? ucyate[bhA.1061]Anuga jaMgala dese, vAseNa vinA vi tosaliggahaNaM / pAyaM ca tattha vAsati, paurapalaMbo u atro vi|| vR-dezo dvidhA-anUpo jngglshc| nadyAdipAnIyabahulo'nUpaH, tadviparIto jaGgalaH nirjala ityarthaH / yadvA anUpo ajaGgala iti paryAyau / tatrAyaM tosalidezo yato'nUpo yatazcAsmin deze varSeNa vinA'pi sAraNIpAnIyaiH sasyaniSpatti; aparaM ca 'tatra' tosalideze 'prAyaH' bAhulyena varSati tato'tipAnIyena vinaSTeSu sasyeSu pralambopabhogo bhavati; anyacca tosali pracurapralambaH, tata etaiH,kAraNaistosaligrahaNaM kRtam / anyo'pi ya IzaH pracurapralambastatrApyeSa eva vidhi / / [bhA.1062] puccha sahu-bhIyaparise, caubhaMge pabhamae annunaao| sesa tie nANunnA, gurugA pariyaTTaNe jNc|| vR-"puccha" ttiziSyaH pRcchati-yaduktaMbhavadbhi 'dvayorvargayoH kSetradvaye sthitayoH' ityAdi tatra saMyatInAM pRthakSetre sthitAnAM vyApAro voDhuM duHzako bhavati, doSadarzinazca yUyaM pRthakSetre
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 bRhatkalpa-chedasUtram -1-15 sthApayatha, yatazca doSAH samutpadyante tata prekSAvatAM nopAdAtumucitama, pravacane ca tatra tatra pradeze saMyatyaH pravrAjanIyA uktA eva, ataH paryanuyujyate kiM parivartayitavyAH saMyatyaH? uta na? iti / gururAha-nAstyatra ko'pi niyamo yadavazyameva parivartayitavyA na veti, yadi punaH pravrAjya nyAyataH parivartayati tato mahatIM karmanirjarAmAsAdayati, athAnyAyataH parivarttayati tato mahAmohamapacitya dIrghasaMsArasampAtamAga bhavati / tarhi kIzena parivartayitavyA na veti, yadi punaH pravrAjya nyAyataH parivarttayati tato mahatI karmanirjarAmAsAdayati, athAnyAyataH parivartayati tatomahAmohamupacitya dIrghasaMsArasampAtabhAra bhvti|trhi kI zena parivartayitavyAH? ucyate-"sahu-mIyaparise'tti sahiSNurbhAtaparSaditi padadvayena caturbhaGgI, sA ceyam-sahiSNurapi mItaparSadapi 1, sahiSNurna bhItapariSat 2, asahiSNuH paraMbhItapariSad3, asahiSNurabhItapariSaJceti 3|ttrendriynigrhsmrthsNytiipraayogykssetr-vstr-paatraadiinaamutpaadnaayaaNprbhvissnnuH shissnnurucyte| yasya tu sarvo'pi sAdhu-sAdhvIvargo bhayAna kAmapyakriyAM karoti sa bhiitprisst| tatra prathamabhaGge vartamAnaH parivartanAyAmanujJAtaH, zeSeSu triSu bhaGgeSu vartamAno nAnujJAtaH, yadi parivartayati tadA catvAro gurukaaH| "jaM ca"ttidvitIye bhaGge AtmanA sahiSNuH paramabhItapariSattayA svacchandapracArAH satyo yat kimapi tAH kariSyanti tat sarvamayameva prApnoti / tRtIyabhaGge tu svayamasahiSNutayA tAsAmaGgapratyaGgAdIni dRssttvaaydaacrtitnisspnnm| cturthebhnggedvitiiytRtiiybhnggdossaanvaapnotiiti|| prathamabhaGgavarttinamuddizyAha[bhA.1063] jai puna pabbAvetI, jAvajjIvAe tAu pAlei / annasati kappe viha, gurugAjaM nijarA viulA / / vR-yadItyabhyupagame, tatazcAyamartha-tAH prathamato'pi yatastataH pravrAjayituM na kalpante / yadi punaH pravrAjayati tato yathoktavidhinA yAvajIvaM tAH pAlayati, yoga-kSemavidhAnena samyag nirvAhayatItyarthaH / saprathamabhaGgavartI yadi jinakalpaM pratipitsuH aparaMcA''ryikAH parivarttayitavyAH tataH kiM karotu? iti cintAyAM yadyastitadIyegacche ko'pyAryikANAM vidhinAvartApakastatastasya samarpya jinakalpaM pratipadyatAm, atha nAstyanyo vartApakastarhi mA jinakalpapratipattiM karotu kintvAryikA evprivrtytu|kutH? ityAha-anyasya varttApakasyaasati-abhAve jinakalpe'pi pratipadyamAne 'huH' nizcaye catvAro gurukAH!Aha sakalakarmakSayArNakAraNe jinakalpe'pi pratipadyamAne kimeva prAyazcittam ? ityAha-'yad' yasmAtkAraNAd jinakalpaM pratipannasya yA nirjarA tasyAH sakAzAdvipulA nirjarAyathAvat saMyatIH paripAlayatobhavatItiyuktiyuktameva praayshcittm|| atha "jayaNaTThiyANa gahaNaM"ti yaduktaM tatra yayA yatanayA sthitAstAmAha[bhA.1064] ubhayagaNI peheGa, jahi suddhaM tattha saMjatI Neti / asatI va jahiM bhinnA, abhinne avihI imA jayaNA // vR- ubhayaH-sAdhu-sAdhvIvargadvayarUpo gaNo'syAstItyubhayagaNI, sa AcAryo'vamakAle tosaliprabhRtike pracurapralambe deze gatvA gItArthenA''tmanA vA kSetradvayaM pratyupekSya yayoH zuddhaM bhaktaM labhyate na pralambamizritamityarthaH tayoH kSetrayoH pRthag dvAvapi vargau sthApayati / yadi dve kSetre Ize na stastato yatrazuddhaM bhaktaMprApyate tatra saMyatIH 'nayati' sthApayati, yatra punaH pralambamizritaM
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 285 uddezaka H 1, mUlaM-5, [bhA. 1064] bhaktaM labhyate tatra sAdhvIH sthApayanti, svayaM tu nirmizranalambakSetre tiSThanti / atha sarveSvapi kSetreSu nirmizrapralambAni prApyante tataH "asai''tti pralambamizrasyAbhAve yatra vidhibhinnAni prApyante tatra saMyatyaH sthApanIyAH, svayaM punarabhinnA-'vidhibhinnakSetre tiSThanti / atha sarveSvapi kSetreSvabhinnAnyavidhibhinnAni vA prApyante tata iyaM yatanA kartavyA // tAmevAha[bhA.1065]bhinnANi deha bhittUNa vA vi asati purato si bhidNti| ___ThAviti tAhe samaNI, tA ceva jayaMti tes'stii|| vR-yatra kSetre saMyatIH sthApayitukAmAstat kSetraMsAdhavaH pUrvamevetthaM bhAvayanti-yadA gRhasthaiH pralambAnyAnItAni bhavanti tadA sAdhavo bhaNanti-yAni bhinnAni tAnyasmabhyaM datta / atha na santi bhinnAni, santivAparaMstokAni, taizca saMstaraNaMna bhavatItiparibhAvya sAdhavobhaNanti-asmabhyametAni bhittvA prayacchata, na kalpante'smAkamIzAnIti / atha te gRhasthAH yadi rocate tata IzAnyeva gRhIta' ityuktvA abhinnAnyeva prayacchantitataH asati' abhAve "siM" titeSAM gRhasthAnAMpuratastAni pralambAni bhindantibhittvAca gRhNanti / evaMvidhIyamAne gRhasthAnAMcetasi gADhataraM nizcaya utpadyate, yathA-nUnaM na kalpante amISAmabhinnAnIti, tataste bhinnAnyeva prayacchantIti / evaM yadA tat kSetraM bhAvitaM bhavata tadA tatra zramaNIH sthApayanti / teSAM' saMyatAnAm 'asati' abhAve vyApRteSu vA teSu kApi prayojanAntare 'tA eva' saMyatyo yAstatrasthavirAstA evameva yatante / / [bhA.1066] bhinnAsati velAtikkame va geNhaMti theriyA bhinne / dAre bhittu atiMti va, ThANAsati bhiMdatI gaNiNI / / vR-vidhinA bhinnAnAmasati, yAvad vA gRhasthairbhedayanti AtmanA vA yAvat tatra bhindanti tAvabelAtikramobhavati, tatoyAH sthavirAstAabhinnAniavidhibhinnAni vA yAstu taruNyastA vidhibhinnAni gRhNanti / tataH pratinivRttAH sthavirA abhinA-'vidhibhinnAnyupAzrayadvAre bhittvA vidhibhinnAni kRtvA vasatim 'atiyAnti pravizantItyarthaH / atha bahisthAnaM nAstitataH sthAnasya 'asati' abhAve 'gaNinI' pravartinI tasyAstAni samarpyante, tataH sA gaNinI tAni 'minatti' vidhibhinnAni karotItyarthaH, kRtvA ca taruNInAM samuddeSTuM dadAti / Aha kiM kAraNaM taruNInAM pratigrahItuM samuddeSTuM vA abhinnA-'vidhibhinnAni na dIyante? ucyate[bhA.1067] kakkhaMtarukkhavegacchiyAisUmA hunUmae trunnii| tabhinnaM chubhati paGaggahesuna ya dijjae sayalaM // vR-kakSAyAantaraM kakSAntaram, "ukkho"tti paridhAstraikadezaH, Ahaca nizItacUrNikRtparidharaNavatthassa amitaracUlAe uvarikaNNo nAbhiheTThA ukkho bhaNNai / / vaikakSikI-saMyatInAmupakaraNavizeSaH, eteSu AdizabdAdanyasminnapi vastrAntaretaruNI "mAnUmae"tti "chadeNernumanUma0" itiprAkRtalakSaNAmAcchAdayet / tatobhikSAgrahaNakAle tasyAH pratigraheSu bhinna prakSipyate, na ca 'sakalam' abhinnamavidhibhinnaM vA tasyA bhojanakAle diiyte|| [bhA.1068] evaM esA jayaNA, aparigahiesu hoi khettesu ! tivihehi pariggahie, imA u jayaNA tahiM hoi|| vR-evam 'eSA' anantaroktA yatanA aparigRhIteSu kSetreSu karttavyA bhavati / 'trividhaiH'
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/5 saMyata-saMyatI-tadubhayaiH parigRhIte "imA" vakSyamANAyatanAtatra kSetre bhavati ||idmevsphutttrmaah[bhaa.1069]pubboghie khette, tiviheNa gaNeNa jai gaNo tiviho| ejAhi tayaM khettaM, ome jayaNA tahiM kaanuu|| vR-'trividhena' saMyata-saMyatI-tadubhayarUpeNa gaNena trividhasya vA'nyatareNa pUrvamavagRhIte kSetreyadi trividhaevagaNo avamakAleasaMstarantakaM kSetram 'eyAt' Agacchet, tatasteSAmAgatAnAM sthAtavye vAstavyAnAM vA avagrahe dAtavye kA 'nuH' iti vitarke yatanA? ||at Aha[bhA.1070]Ayariya-vasabha-abhisega-bhikkhuNo pella laMbhe na ya deMti / gurugA dohi visiTThA, caugurugAi vva jA lhugo|| vR-yat saMyataparigRhItaM kSetraM tadeSAmanyatareNa parigRhItaM bhavet / tadyathA-AcAryeNa vA vRSabheNa vA abhiSekeNavA bhikSuNA vA |yeaagntukaaste'pyevmevctvaarodrssttvyaaH| saMyatyo'pi vAstavyAHAgantukAzcaivameva caturvidhAH / navaramAcAryasthAne pravartinI vRSabhasthAne gaNAvacchedinI vaktavyA / atra cA''cArya prasiddhaH / upAdhyAyo vRSabhAnuga iti kRtvA vRSabha ucyate / yaH punaritvarAbhiSekeNA''cAryapade'bhiSiktaH sa ihAbhiSekaH,athavA gnnaavcchedkihaabhissekH| zeSAH sAmAnyasAdhavo bhikSavaH / eteSAM ceya cAraNikA-AcAryaparigRhIte kSetre yadanya AcArya Agato yadicasa vAstavya AcArya kSetre pUryamANe bhakta-pAne vAlabhyamAne Agantukasya sthAtuna dadAti tadA catvAroguravaH, athana pUryate kSetraMsacAgantukobalAtprerya tiSThatitasyApicaturgurukAH, etacca prAyazcittaMtapasAkAlena ca dvAbhyAmapi gurukam: sa eva vAstavyaka AcAryovRSabhasyAgantukasya na dadAti vRSabho vA balAta tiSThati ubhayorapi catvAro gurukAH tapasA guravaH kAlena laghavaH; sa eva vAstavya AcAryo'bhiSekasyAgatasya sthAnaMnadadAti savAabhiSeko vAstavyamAcAryamavagaNayya tiSThati ubhayatrApi caturguru tapasA laghu kAlena gurukam; sa eLa vAstavya AcArya Agantukasya bhikSoravasthAtuMna prayacchati sa vA bhikSurvAstavyamAcAryaM balAdavajJAya tiSThati dvayorapica catvAro guravastapasA kAlena ca laghavaH / evamAcArye pUrvasthite bhnnitm|| evaM vRSabhA'bhiSeka-bhikSubhirapi pUrvasthitaiH pratyekaM catvAro gamAH kartavyAH, prAyazcittamapyevameva tapaH-kAlavizeSitam / evamete sarvasajhyayA SoDaza gamAH / athavaiteSveva SoDazasugameSu prAyazcittaprarUpaNAyAmayamAdezaH-"caugurugAdi vvajA lahugo"tti asya bhAvanAAcArya AcAryasyAgatasya sthAtuM na dadAti Agantuko vA prerayati dvayorapi catvAro guravaH ubhayagurukAH AcAryovRSabhasya na prayacchati vRSabho vAbalAttiSThati caturlaghavaH tapasA gurukaaH| AcArya evAbhiSekasya na dadAti abhiSeko vA balAt prerayati mAsaguru kAlena guru / AcAryaH sAmAnyabhikSorAyAtasya sthAtuM nAnujAnIte Agantuko vA bhikSurbalAdevAvatiSThate mAsalaghu ubhayalaghukam / evaM zeSeSvapidvAdazasugameSucaturgurukAdikaM laghumAsAntaMtapaH-kAlavizeSitamevameva prAyazcittam / tadevaM saMyatAnAM saMyataiH saha cAraNikayA SoDaza vikalpA uktAH / atha zeSavikalpapradarzanAyAha[bhA.1071] emeva ya bhayaNA vI, solasiyA ekamekka pkkhmmi| ubhayammivi nAyavvA, pellamadeMte vajaM pAve //
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 287 uddezaka H 1, mUlaM-5, [bhA. 1071] vR-evamevaikekasmin pakSe SoDazikA bhajanA' bhaGgaracanA kartavyA / yastadubhayarUpo gaNo nabhavati kintu kevala eva saMyatapakSaH saMyatIpakSo vA sa ekaikapakSo'bhidhIyate / tatra saMyatAnAM saMyataiH saha prathamA SoDazabhaGgI, sA ca saprapaJcaM bhAvitA / atha saMyatIbhiH parigRhIte kSetre aparAH saMyatyaH samAgacchanti tatrApi pravartinI-gaNAvacchedinyabhiSekA-bhikSuNIbhiH pUrvasthitAbhiH saha pratyekamAgantukapravartinI-gaNAvacchedinyabhiSekA-bhikSuNIrUpANAM caturNAM padAnAM cAraNikAM kurvANairevamava SoDaza bhaGgA racayitavyAH, prAyazcittaM cAdezadvayenApi tapaH-kAlavizeSitaM tathaiva vaktavyam / eSA dvitIyASoDazabhaGgI / evaM saMyatAnAM caturvidhAnAMpUrvasthitAnAM saMyataizcaturvidhairevAgacchadbhirevameva turIyA SoDazabhaGgI / sarvasaGkhyayA jAtA bhaGgAnAMcatuHSaSTiH / eteca kevalasaMyatasaMyatIpakSacAraNikayAlabdhAH athobhayapakSamadhikRtyAha-"ubhayammivinAyava"tti ubhayazabdenobhayagaNAdhipatiparigRhyate, tatrApyevameva bhaGgaracanA jJAtavyA / tathAhi-caturvidhobhayagaNAdhipatibhiH parigRhIte kSetre caturvidhairevAgantukasaMvairAgacchibha pUrvoktanItyaiva SoDaza bhnggaaH| __tathA taireva parigRhItepravarttinyAdibhedAt caturvidhAH saMyatyo yadyAgaccheyustadA'piSoDaza maGgAH, caturvidheSu tadubhayagaNAdhipatiSu pUrvasthiteSu caturvidhAnAmevobhayagaNAdhipatInAmAgamane'pyevamapiSoDazabhaGgAH, evaM caturvidhasaMyatISu caturvidhAnAmevobhayagaNAdhipatInAmAgamane ssoddshbhnggaaH| evametAH paJcaSoDazabhaGgyaH saJjAtAH, paJcabhizca SoDazabhaGgIbhilabdhA bhnggaanaamshiiti| eSAcobhayagaNaviSayA bhaGgakAnAmazItipUrvoktayaikaikapakSaviSayayA bhaGgakacatuHSaSTayA saha mIlyate jAtaM catuzcatvAriMzaMzataM bhaGgAnAm / prAyazcittaM ca sarvatra prAgvadraSTavyam / "pellamadiMte yajaM pAve" ttietatpadaM sarvabhaGgAnupAti pratipattavyam / apUrvamANe kSetre AgantukA yadi balAtprerya tiSThanti tato vAstavyA nirgacchanto avamaudaryasamutthAmAtma-saMyamavirAdhanAM yat prApnuvanti tannippannaM prAyazcittamAgantukAnAm / atha vAstavyAH pUryamANe kSetre AgantukAnAM sthAtuM na dadati tato yad AgantukA bahiparyaTanto bhaktAdikalamabhAnA viraadhnaaNpraapnuvntitnisspnnvaastvyaanaamaapdyte|| Aha yadyevaMkurvAtAmetAvat prAyazcittakadambakamupADhaukate tarhi sAmprataM svapakSasya dUraMdUreNaiva sthAtuM yuktam, atrocyate[bhA.1072]cauvaggo vihu acchau, asaMtharA''gaMtugA ya vaccaMtu / vatthavvA va asaMthare, mottu gilANassa sNghaaddN| vR. 'caturvarga' nAma vAstavyAH saMyatAH sayatyazca AgantukAH saMyatAH saMyatyazca / ete catvAro'pi vargA ekasmin kSetre yadi saMstarati tarhi tiSThantu na ko'pi parasparaMmatsaraH karttavyaH / yadisaMstaraNaM na bhavati tataAgantukA vrajantu / athAgantukabhadrakaM tatkSetramAgantukA vAadezikA akhedajJA vA tato vAstavyA AtmanasteSAM vA asaMstaraNe nirgacchanti / evamAgantukA vAstavyA vA ye nirgacchanti teSAM yadi kazcid glAno bhavet tato glAnaH sasamATakastiSThati, taM muktvA zeSAH sarve'pi gcchnti| [bhA.1073] emeva saMjaINaM, vuDDI-taruNINa juNgitkmaaii| pAyAdivigala taruNI, ya acchae vuDDio pese / / vR-'evameva' saMyatavat saMyatInAM nirgamanavidhirabhidhAtavyaH, paramatra dvikabhedaH krttvyH|
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/5 katham? ityAha-vRddhAnAM taruNInAMcamadhye yadi niSpratyapAyaMtatastaruNyo gacchanti vRddhA aaste| tathA juGgitAnAmajuGgitAnAMca juGgitAstiSThanti ajuGgitA dvividhAH-jAtijuGgitAH shriirjunggittaashc| tatra jAtijuGgitA gacchanti zarIrajuGgitAH pAdAdivikalAstatraivA''sate / taruNyo'pi yadi sapratyapAyaM mArgAdau tatastatraivA''sate vRddhAstu preSayet / / [bhA.1074] evaM tesi ThiyANaM, pattegaMvA vi ahava missaannN| omammi asaMtharaNe, imA ujayaNAjahiM pagayaM / / vR- 'evam' anantaroktaprakAreNa 'teSAm' AcAryAdInAM tatra kSetre 'pratyekaM vA' ekataravargarUpeNa 'mizrANAM vA' dvivarga-trivarga-caturvargarUpatayA sthitAnAM avamakAle asaMstaraNe iyaM yatanA yasyAmidaM pralambasUtraM prakRtam / tAmevAha[bhA.1075] oyaNa-mIse-nimmIsuvakkhaDe pkk-aam-pttege| sAdhAraNa saggAme, paragAme bhAvao vibhae / / vR-odanaM 1 mizropaskRtaM 2 nirmizropaskRtaM 3 pakkaM 4 AmaM 5 pratyekaM 6sAdhAraNaM 7, etAni saptApi yathAkramaM prathamaM svagrAme tataH paragrAme grahItavyAni | bhAvato'pi yAnyabhinnAni tAnyapi yatanAparipATiprAptAni 'bhajet' seveta gRhNIyAdityarthaH iti dvaargaathaasmaasaarthH|| atha pratidvAraM vistarArthamabhidhitsurodanadvAramAha[bhA.1076] battIsAIjA eka ghAsa khavaNaM vana viya se haanii| AvAsaesu acchau, jA chammAse na ya palaMbe / / vR-odanasya dvAtriMzat kavalAH puruSasya pramANaprApta AhAraH / yadi te ekena kavalena nyUnAH prApyante tatastaireva tiSThatu, yadi 'se' tasya sAdhoH 'AvazyakeSu avazyakRtyayogeSu hAni 'nApi' naiva bhavati na pralambAni gRhNAtu / evaM dvAbhyAM kavalAbhyAM nyUnA dvAtriMzat kavalA labhyante taistiSThatu yadi tasyAvazyakayogA na parihIyante / evamekaikaM kavalaM parihApayatA tAvad vaktavyaM yAvayadhekaH 'grAsaH kavalaH prApyatetatastenaivAstAm, yaditasyAvazyakayogAna parihIyantemA ca pralambAni gRhNAtu / athaiko'pi kavalo na prApyate tata eka divasaM 'kSapaNam' upavAsaM kRtvA AstAm, dvitIye divasedvAtriMzatkavalaiH paarytu|yditaavnton labhyantetata ekaikakavalaparihANyA tAvad vaktavyaM yAvad yadyeko'pi kavalo na labdhastataH SaSThaM kRtvA samAdhisaudamadhyAstAm, SaSThasya ca pAraNake prmaannpraaptmaahaarmupaadttaam|ath na labhyatetataHpUrvoktayuktyA yAvadeko'pi kavalo na labhyate tato'STamaM kRtvA tiSThatu mA ca pralambAnyAdadIta / evamanayaiva dizA dazamAdikamuttarottarakSapaNaM varddhayatA tAvad netavyaM yAvat SaNmAsakSapaNam / atha SaNmAsakSapaNe dharmAvazyakayogAH parihIyante tataekadinanyUnaSaNmAsakSapaNaM krotu|tdpi na zaknotinirvordu tata ekaikaM kSapaNaM parihApayatA tAvad vaktavyaM yAvadekamapi kSapaNaM kartuna zaknoti / / tataH kiM karoti? ityAha[bhA.1077] jAvaiyaM vA labbhai, saggAme suddha sesa prgaame| mIsaM ca uvakkhaDiyaM, suddhajjhavapUragaM geNhe / / vR-vAzabdaH pAtanAyAm, sAcakRtaiveti yAvat zuddhodanaM svagrAme labhyate yadi tAvatAna
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 289 uddezakaH 1, mUlaM-5, [bhA. 1077] saMstarati tato yAvatA nyUnaM tAvat paragrAmAt 'zeSa' zuddhodanamAnayati / gatamodanadvAram / atha mizropaskRtadvAramAha-"mIsaMca" ityAdi / yadA svagrAma-paragrAmayoH paryAptaM zuddhodanaM na prApyate tadA yad odanaMpralambairbhizramupaskRtaMtat zuddhodanasyAdhyavapUrakaM gRhNAti / / idameva vizeSayannAha[bhA.1078] tattha vi paDhamaMjamIsuvakkhaDaM davva-bhAvato bhinnaM / davvAbhinnavimissaM, tassa'sati uvakkhaDaM tAhe / / vR-'tatrApi' mizropaskRte gRhyamANe prathamaM yadravyo bhAvatazca bhinnaiH pralambairmizramupaskRtaM tat svagrAma-paragrAmayorgRhNAti / tasyApi 'asati' alAbhe yad odanaM dravyato'bhinnairbhAvato bhinnaH pralambairvimizramupaskRtaM tattadAzuddhodanasyAdhyavapUrakaMprathamasvagrAmetataH paragrAme gRhnnaati|| gataM mizropaskRtam / atha nirmizropaskRtamAha[bhA.1079] panagAi mAsapatto, tAhe nimmIsuvakkhaDaM bhinnaM / nimmIsa uvakkhaDiyaM, giNhati tAhe ttiybhNge| vR-yeSu sUkSmaprAbhRtikAdidoSeSupaJcakaprAyazcittaM teSu AdizabdAddazarAtrindivAdisthAneSu ca yatitvA yadA bhinnamAsamatikrAnto laghumAsaMca prApto bhavati tadA yad dravyato bhAvatazca bhinnaM nirmizraM pralambajAtamupaskRtaM tat zuddhodanasya mizropaskRtasya cAdhyavapUrakaM svgraamprgraamyoguhaati| yadA caramabhaGge na labhyate tadA nirmizropaskRtameva tRtIyabhaGge dravyato'bhinnaM gRhNAti / / gataM nirmizropaskRtam / atha pakvamAmaMca vyAkhyAnayati[bhA.1080] emeva pauliyA'paulie ya carima-taiyA bhave bhNgaa| osahi-phalamAIsuM, jaMcA''InnaM tagaM neyaM / vR-evameva pakvA-upakvayozcarama-tRtIyau maGgau bhavataH |pkvN nAma yad agninA saMskRtam, yathA iGgudIbIja-bilvAdi / apakvaM yad agninA'nyena vA indhana-dhUmAdinA prakAreNa na pakvaM paraM nirjIvAvastham, yathA paripakvakadalIphala-trapuSAdi / tatra nirminopaskRtasyAlAbhe prathama pakvaM caturthabhaGge tatastRtIyabhane, tato'pakvamapi caturtha-tRtIyabhaGgayoH / evameva adhyavapUrakaM gRhnnaati| atracauSadhiphalAdiSuyaccapUrvasAdhubhiravamAdikAraNaM vinA'pyAcIrNaM tad 'neyaM' nayanIyaM grahItavyamityarthaH, yadvA tad 'jJeyaM jJAtavyam / tatraupadhayo dhAnyAni, teSvAcIrNaM yathA caNakA bhASA vA, phaleSu AcIrNaM yathA triphalAdi, AdizabdAd mUla-kandAdiSvapi yathAyogamAcIrNA'nAcIrNavyavasthA'nusatavyA / / atrauSadhiSu yad AcIrNaM tad vyAcaSTe[bhA.1081]sagalA-'sagalAine, mIsovakkhaDiya nasthi hAnI cha / jaiuM amissagahaNaM, carimadue jaMaNAinnaM / / vRSaNaka-mASAdiSupUrvAcArAcIrNeSusakaleSvasakaleSuvAmizreSunirmizreSuvA upaskRteSu nAstipaJcakaparihANi / yacca pUrvAcAryairanAcIrNaM tatra paJcakaparihANyA yatitvA laghumAsaM prAptaH 'caramadvaye' caturtha-tRtIyabhaGgayoramizrasya nirmizropaskRtasya grahaNaM kArya nArvAgiti / / Aha ya nirjIvaMtat kathamanAcIrNam ? ucyate [bhA.1082]jai tAva pihugamAI, satthovahayA vi hot'naainnaa| 1819
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/5 kiM puna asthuvahayA, pesI pbvaaysrdduuy|| vR-iha ye vrIhayaH paripakvAH santomrASTrAdau bhRjyante, tataH sphaTitA apanItatvacaH pRthukA ityucyante, AdigrahaNenAnyadapiyadevaM niSpadyate tatparigrahaH yaditAvatpRthukAdayo'gnizastropahatA apyanAcIrNAbhavanatikiM punarazastropahatAH pezyaH pralambAnAmU'yatAH phAlayaH? tathA pramlAnAnimlAnavRntAni yAni 'saraDUni' abaddhAsthikaphalAni?, tAnyazastropahatAni kathamAcIrNAni bhaviSyantItyarthaH / etatsarvamapiparIttaviSayamuktam / / gtNpriittdvaarm|ath sAdhAraNadvAramAha[bhA.1083] sAdhAraNe vi evaM, mIsA-'mIse vi hoMti bhNgaao| panagAdI gurupatto, sabavisohIya jaya tAhe / / vR-sAdhAraNam-anantaM tatrApi evaM pratyekavad mizropaskRte nirmizrIpaskRte ca caturthatRtIyau bhaGgau bhavataH / navaraM yadA tRtIyabhaGge pratyekapralambaM nirmizropaskRtaM na labhyate tadA mAsalaghukAdupari yatrodgamAdI laghupaJcarAtrindivAnyabhyadhikAnyApadyante tat svagrAme vA paragrAme vA gRhNAti / evaM yadA paJcakAdihAnyAgurumAsaM prApto bhavati tadA sAdhAraNaM nirmizropaskRtaM prathama caturthabhaGge tadalAbhe tRtIyabhaGge svagrAma-paragrAmayorgRhNAti / yadA tRtIyabhaGgenApi na prApyate tadA sarveSuvizodhikoTidoSeSu yatasva' prayalaM kuru| tatrA''dhAkarma-kauddizikatrika-AhArapUtikarmamizrajAtAntyadvika-bAdaraprAbhRtikA adhyavapUrakacaramadvikarUpAn avizodhikoTidoSAnmuktvA zeSAH sarve'pyaudhoddezikAdaya udgamadoSA vizodhikoTayaH / teSvapi guru-lAdhavAlocanato yad yad alpadoSataraM tat tat pUrvaM pUrva pratisevamAnastAvad yatate yAvat caturlaghusthAnAni / / teSvapi yadA na labhyate tadA caturlaghukAdupari paJcakaparihANyA yatitvA yadA caturguruprApto bhavati tadA kimAdhAkarma gRhNAtu? uta prathamadvitIyabhanau ? iti, atrocyate[mA.1084] kamme AdesadugaM, mUluttare tAhe bi kali pttege| ____dAvara kalI anaMte, tAhe jayaNAe juttassa / / vR-atrAdhAkarmaNi prApte AdezadvikaM vaktavyam / tadyathA-AdhAkarmaNi catvAro guravaH, pratyekaprathamadvitIyayorbhaGgayozcatvAro laghavaH / evaM caprAyazcittAnulomyenAdhAkarma gurukam, vratAnulomyena tuprathamadvitIyabhaugurukau, tayoH pratisevyamAnayoH prANAtipAtavratasya lopsdbhaavaaditi| athavAAdhAkarmauttaraguNopaghAtivAdalaghutaram, prathama-dvitIyabhaGgau muulgunnopghaatitvaadgurutrau| evamAdezadvaye kRte'pyAdhAkarmaiva prathamato grahItavyaM na prathama-dvitIyabhaGgau / kutaH ? iti ced ucyate-dhAkarmaNijIvAH pareNa vyaparopitAititatra gRhyamANena tAddazI nizUkatopajAyate yAddazI prathama-dvitIyayobhaGgayoradhyakSavIkSyamANAnAMjIvAnAmAtmanaivamukheprakSipya bhakSyamANAnAMvyaparopaNe bhavati, ata AdhAkarmaiva prathamato grAhyaM na prathama-dvitIyabhaGgAviti sthitam / "tAhe bi kali pattegi" ti yadA AdhAkarmApi na labhyate tadA pratyekadvitIyabhaGge grahItavyam, tadabhAve 'kali' prathamo bhaGgaH tatrApi grAhyam / "dAva kalI anaMte"tti yadA pratyekasyApi prathamo bhaGgo na prApyate tadA 'dvAparaH' iti samayaparibhASayA dvitIyaH, kaliM' itituprthmucyte| tatazcaprathamamantakAyike dvitIyena maGgena, tadabhAve prathamenApi grahItavyam / yadA anantasyApi prathamo bhaGgo na prApyate tadA ..satanayA yuktasya yatra yatrAlpataraH karmabandho bhavati tattad gRhNAnasyAzaThapariNAmasya saMyama eva
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 291 uddezakaH 1, mUlaM-5, [bhA. 1084] bhavatIti vaakyshessH||evN tAvat saMyatAnadhikRtya yatanoktA / atha saMyatIruddizyAha[bhA.1085]emeva saMjaINa vi, vihi avihI navari tattha nANattaM / savvattha vi saggAme, paragAme bhAvao vi bhe|| vR-yathAsaMyatAnAMsvagrAma-paragrAmAdivabhASApurassaraMbhinnA-'bhinnayoryatanA bhaNitA evameva sNytiinaampivktvyaa| navaraMtAsAM 'nAnAtvaM' vizeSo vidhibhinnaaniavidhibhinnaanicbhvnti| vidhibhinnAnimukhyapadesarvatrApigRhyante svgraam-prgraamyoshc|prthmN SaSTho bhaGgaH, tadabhAvapaJcamaH, tasyApyalAbhecaturtha, tasyApyaprAptI bhAvato'pyabhinnAnitRtIya-dvitIya-prathamabhaGgavartIni yathAkrama 'majet' pratiseveta, na kazciddoSaH / / durgasthAnabahutvabhIrukatayA mandA'pi dAtuM padAnyetaccUrNi-nizIthacUrNisuvacaH zreNIsuyaSTyA bhRzam / prerya prerya pade pade nijagavI kSiprapracAraM mayA kalpe yat prakRtaM pralambaviSayaM tadgocare cAritA // mU. (6) se gAmaMsi vA nagaraMsi vA kheDasi vA kabbaDaMsi vA maDaMbaMsi vA paTTaNasi vA AgaraMsi vA doNamuhaMsivA nigamaMsi vA rAyahANisi vA AsamaMsi vA satrivesaMsi vA saMbAhasi vA ghosaMsi vA aMsiyaMsi vA puDabheyaNasi vA saparikkhevaMsi abAhiriyaMsi kappai niggaMthANaM hemaMta-gimhAsu egaM mAsaM vtthe| vR-evamagretanamapi sUtratrayamuccAramIyam / athAsya sUtracatuSTayasya kaH sambandha ityAha[bhA.1086] vutto khalu AhAro, iyANi vasahIvihiM tu vanei / / so vA katthuvabhujai, AhAro esa sNbNdho|| vR-uktaH khalvanantarasUtre AhAraH / idAnIMtu' asmin sUtrevasatervidhiM bhagavAn bhadrabAhusvAmI vrnnyti|ydvaas AharogRhItaH sanka grAmAdauupabhujyate? iti nirUpaNArthamidamArabhyate eSa dvitIyaprakAreNa sambandhaH // bhUyo'pi sambandhamAha[bhA.1087] tesu sapariggesuM, khettesuMsAhuvirahiesuMvA / kiccirakAlaM kappai, vasiuM ahavA vikappo u / / vR-teSu kSetreSu saparigraheSu' sAdhuparigRhIteSu sAdhuvirahiteSuvA kiyantaM kAlaM nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA vastu kalpate? ityasmin sUtre cintyate, ayaM sambandhasyAparo vikalpa iti / / amIbhiH sambandhairAyAtasyAsya vyAkhyA-atra ca saMhitAdikrameNa pratisUtraM vyAkhyAne mahad granthagauravamiti kRtvA padArthAdimAtramevAbhidhAsyate, saMhitadicarcastu pUrvavad vaktavya iti / sezabdo mAgadhadeze prasiddhaH athazabdArthe, athazabdazca prakriyAdiSvartheSu vartate / yata uktam"athaprakriyA-praznA-''nantarya maGgalopanyAsa-prativacana-samuccayeSu' iti / ihopanyAsArthedraSTavyaH, tatazca yathA sAdhUnAmekatra kSetre vastuM kalpate tathA upanyasyate ityarthaH / grAme vA nagarevA kheTe vA karbaTe vA maDambe vA pattane vA Akare vA droNamukhe vA nigame vA rAjadhAnyAM vA AzramevA niveze vA sambAdhevAghoSavAaMzikAyAMvA puTabhedane vA saparikSepe' vRtyAdirUpaparikSepayukte abAhirike bahirbhavA bAhirikA "adhyAtmAdibhya ikaN" iti ikaNapratyayaH, prAkArabahirvartinI
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 bRhatkalpa-chedasUtram -1-16 gRhapaddhatirityarthaH, na vidyate bAhirikA yatra tad abAhirikaM tasmin kalpate nirgranthAnAM 'hemantagrISmeSu' RtubaddhakAlasambandhiSu aSTasumAseSvityarthaH, ekaMmAsaM vastum' avsthaatum| vAzabdAH sarve'pi vikalpAsvagatAnekabhedasUcakAvAdraSTavyAiti sUtrasamAsArtha ||ath vistarArthapratipadaM bhASyakRdAha[bhA.1088] AdipadaM niddese, vA u vibhAsA samuccaye vA vi| gammo gamaNijjo vA, karANa gasae va buddhAdI / vR- "se" ityetad AdipadaM 'nirdeze' upanyAse vartate / vAzabdo / vibhASAyAM svagatAnAmanekabhedAnAM samuccayArthe vA / gamyo gamanIyo vA aSTAdazAnAM karANAmiti vyutpattyA graseta vA budhyAdIn guNAniti vyutpatyA vA pRSodarAditvAd niruktavidhinA grAma ucyte|| [bhA.1089] natthetya karo nagaraM, keDaM puna hoi dhUlipAgAraM / kabbaDagaMtu kunagaraM, maDaMbagaM savvato chinnaM / / vR- 'nAsti' na vidyate'trASTAdazakarANAmeko'pi kara iti nakaram, nakhAditvAd najo'kArAbhAvaH / kheTaM puna--lIprAkAraparikSiptam / karbaTaM tu kunagaramucyate / maDambaM nAma yat 'sarvataH' sarvAsu dikSu 'chinnam' arddhatRtIyagavyatamaryAdAyAmavidyamAnagrAmAdikamiti bhAvaH / anye tu vyAcakSate-yasyapArzvato'rddhatRtIyayojanAntAmAdikaM na prApyate tadmaDambam / / 1 [bhA.1090] jalapaTTaNaM ca thalapaTTaNaM ca iti paTTaNaM bhave duvihaM / ayamAi AgarA khalu, doNamuhaM jl-thlphennN|| vR-pattanadvidhA-jalApattanaMcasthalapattanaMcAyatrajalapathena nAvAdivAhanArUDhaMbhANDamupaiti tadjalapattanaM, yathA dviipm|ytrtusthlpthen zakaTAdau sthApitaMbhANDamAyAtitatsthalapattanam, yathA aanndpurm|ayH-lohNtdaady aakraaucynte| yatrapASANadhAtudhamanAdinAlohamutpAdyate saayaAkaraH, AdizabdAttAmra-pyAdyAkaraparigrahaH / yasyatujalapathenasthalapathenacadvAbhyAmapi prakArAbhyAM bhANDamAgacchati tad dvayoH pathormukhamiti niruktyA droNamukhamucyate, tacca bhRgukacchaM tAmraliptI vaa|| [bhA.1091]nigama negamavaggo, vasai jahiM rAyahAni jahi raayaa| tAvasamAI Asama, niveso satthAijattA vaa|| vR-nigamaM nAma yatra naigamAH-vANijakavizeSAsteSAM varga-samUho vasati, ata eva nigame bhavA naigamA iti vyapadizyante / yatra nAgarAdau rAjA parivasati sA rAjadhAnI / Azramo yaH prathamatastApasAdibhirAvAsitaH, pazcAdaparo'pilokastatra gatvA vsti| nivezo nAma yatra sArtha AvAsitaH, AdigrahaNena grAmo vA anyatra prasthitaH san yatrAntaravAsamadhivasati; yAtrAyAM vA gato loko yatra tiSThati eSa sarvo'pi niveza ucyate // [bhA.1092] saMvAho saMvo, vasati jahiM pavvayAivisamesu / ___ ghoso u goulaM aMsiyA u gAmaddhamAIyA / / kRsambAdhonAmayatra kRSIvalaloko'nyatrakarSaNaMkRtvAvaNigvargovAvANijyaM kRtvA'nyatra parvatAdiSu viSameSu sthAneSu 'saMvoDhum' iti kaNAdikaM samuhya koSThAgArAdau ca prakSipya vsti|
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1092] 293 tathA ghoSastu' gokulamabhidhIyate / 'aMzikA tu yatra grAmasyArdham AdizabdAt tribhAgo vA caturbhAgo vA gatvA sthitaH sA grAmasyAMza evaaNshikaa|| [bhA.1093] nANAdisAgayANaM, bhijati puDA u jattha bhNddaannN| . puDabheyaNaM tagaM saMkaro ya kesiMci kaaybbo|| vR-nAnAprakArAbhyo digbhya AgatAnAM bhANDAnAM kuDamAdInAMpuTA yatravikrayArtha bhidyante tat puTabhedanamucyate / keSAJcidAcAryANAM matena saGkarazca karttavyaH, "saMkaraMsivA" ityadhikaM padaM paThitavyamityarthaH / saGkaro nAma-kiJcid grAmo'pikheTamapi aashrmo'piityaadi| eSa sUtrArtha / atha niyukti vistaraH / tatra grAmapadanikSepamAha[bhA.1094] nAmaM ThavaNAgAmo, davvaggAmo ya bhUtagAmo ya / AujiMdiyagA, piu-mAU-bhAvagAmo y|| vR-nAmagrAmaH sthApanAgrAmo dravyagrAmazca bhUtagrAmazca AtodyanAma indriyagrAmaH pitRgrAmo mAtRgrAmobhAvagrAmazceti gAthAsamudayArthaH / athAvayavArthamabhidhitsurnAma-sthApane kSuNNatvAdanAdhtya dravyagrAmaM vyAcaSTe[bhA.1095]jIvA-'jIvasamudao, gAmo ko kaMnao kahaM icche / Adinayo'megaviho,tivikapo aMtimanao u|| vR-jIvAnAM-go-mahiSI-manuSyAdInAma ajIvAnAM ca-gRhAdInAM yaH samudayaH sa dravyagrAma ucyate / iha ca svajJopajJapravacane prAyaH sarvamapi sUtramarthazca nayairvicAryate / yata uktam ___ natthi naehi vihUNaM, suttaM astho ya jinamae kiNci| Asajja u soyAraM, nae nayavisArao buuyaa| ata eSo'pi dravyagrAmo nayairvicAryate-ko nAma nayaH kaM dravyagrAmaM kathamicchati? iti, tatra nayAH sAmAnyataH sapta naigama-saGgaha-vyavahAra-RjusUtra-zabda-samabhirUdvaivambhUtabhedAt; iha tu samabhirUdvaivambhUtayoH zabdaprAdhAnyamyupagamaparatayA zabdanaya evAntarbhAvo vivakSyate / tatazca 'AdinayaH' naigamaH so'vizuddha vizuddha-vizuddharAdibhedAd anekvidhH| 'anantimanayastu' zabdaH saH 'trivaklapaH' trividhaH zabda-samabhirUdvaivambhUtabhedAt / / tatrAnekavidha gamAnAmanyo'nyanirapekSANiyAni vaktavyAnitAninAmagrAhaM saGgha nAha[bhA.1096] gAvo taNAti sImA, ArAmudapANaceDarUvANi / ___ vADI ya vANamaMtara, uggaha tatto ya AhipatI / / vR-gAvaH 1 "taNAi"tti upalakSaNatvAttRNahArakAdayaH2 sImA 3ArAmaH 4'udapAnaM' kUpaH 5 ceDarUpANi 6 'vATi' vRti 7 'vAnamantaraM devakulaM 8avagrahaH 9 tatazcAdhipati 10 iti niyuktigAthAkSarArthaH / / atha bhAvArtha ucyate, prathamanaigamaH prAha-yAvantaM bhUbhAgaM gAvazcarituM vrajanti tAvAn sarvo'pi grAma iti vyapadezaM labhate 1 // tato vizuddhanaigamaH pratibhaNati[bhA.1097] gAvo vayaMti dUraM, pijaMtu taNa-kaTTahAragAdIyA / sUruTThie gatA eMti atthamaMte tato gaamo|| paristhUramate ! gAvaH 'dUramapi' paragrAmamapi carituM vrajanti tataH kimevaM so'pyeka eva
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 grAmo bhavatu ? api ca evaMbruvato bhavato bhUyasAmi parasparamatidavIyasAM grAmANAbhekagrAmataiva prasajati, na caitadupapannam, tasmAd naitAvAn grAmaH kintu 'yattu' yAvanmAtraM kSetraM tRNahArakakASThahArakAdayaH sUryeutthite tRNAdyarthaM gatAH santaH sUrye astamayati tRNAdibhArakaM baddhavA punarAyAnti etAvat kSetraM grAmaH 2 // [mA. 1098] parasImaM pi vayaMti hu, suddhataro bhaNati jA sasImA tu / ujjANa avattA vA, ukkIlaMtA u suddhayaro // vR- zuddhataro naigamo bhaNati yadyapi gavAM gocarakSetrAdAsannataraM bhUbhAgaM tRNakASThahArakA vrajanti tathApi te kadAcit parasImAnamapi vrajanti tasmAd naitAvAn grAma upapadyate, ahaM bravImi - yAvat svA AtmIyA sImA etAvAn grAmaH 3 / tato'pi vizuddhataraH prAha-maivamatipracuraM kSetraM grAma iti vocaH, kintu yAvat tasyaiva grAmasya 'udyAnam' ArAmastAvad grAma iti bhaNyate 4 / vizuddhatamaH pratibhaNati - etadapi bhUyastaraM kSetram, na grAmasaMjJAM labdhumarhati, ahaM bhaNAmi yAvad 'udapAnaM' tasyaiva grAmasya sambandhI kUpaH tAvad grAma iti 5 / tato'pi vizuddhataro brUte - idamapyatiprabhUtaM kSetram ato yAvat kSetraM 'avyaktAni' ceTarUpANi ramamANAni gacchanti tAvad grAmaH 6 / tato'pi vizuddhataraH prativakti - etadapyatiriktatayA na samIcInamAbhAti tatoyAvantaM bhUmAgamatilaghIyAMso bAlakAH 'utkrADantaH' riGgantaH prayAnti tAvAn grAma iti 7 // [bhA. 1099] evaM visuddhanigamassa vaiparikkhevaparivuDo gAmo / vavahArassa vi evaM saMgaho jahi gAmasamavAo / / vR ' evaM ' vicitrAbhiprAyANAM pUrvanaigamAnA sarvA api pratipattIrvyapohya sarvavizuddhanaigamasya yAvAn vRtiparikSepaparivRto bhUbhAgastAvAn grAma ucyate / atha saGgrahaM vyatikramya lAghavArthamatraiva vyavahAramatamatidizati - "vavahArassavi evaM 'ti yathA naigamasyAnekepratipattiprakArAH prarUpitAstathA vyavahArasyApyevameva prarUpaNIyAH, tasya vyavahArAbhyupagamaparAyaNatvAt / saGgrahastu sAmAnyagrAhitvAd yatra grAmasya-grAvAstavyalokasya samavAyaH- ekatra mIlanaM bhavati tad vAnamantadevakulAdikaM grAma iti brUte // idameva prakArAntareNAha [bhA. 1100] jaM vA paDhamaM kAuM, sesaga gAmo nivissai sa gAmo / taM deulaM sabhA vA majjhima goTTo pavA vA vi / / vR- yad vA prathamaM 'kRtvA' nivezya zeSaH sarvo'pi grAmo nivizate sa saGgrahanayAbhiprAyeNa grAmaH / tacca devakulaM vA bhavet sabhA vA grAmamadhyavartI vA goSThaH prapA vA // athAvagrahapadaM vivRNvan RjusUtranayamatamAha [bhA. 1101] ujjusuyassa nioo, patteyagharaM tu hoe ekkekkaM / uTTheti vasati va vaseNa jassa saddassa so gAmo // vR- RjusUtrasya svakIyArthagrAhakatvAt parakIyasya ca sato'pyanabhyupagamAd yasya yat pratyekamAtmIyAMvagraharUpekaikaM gRhaM tad niyoga iti prtipttvym| niyoga iti grAma iti caiko'rthaH / Aha ca vizeSacUrNikRt-gAmo tti vA niou tti vA eghuuN| "tattoya AhivaI" iti vyAkhyAnayan zabdanayamatamAha- "uTTheti" ityAdi / 'zabdasya' zabdAkhyanayasya yasya kasyApi vazena grAmaH
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1. mUlaM-5, [bhA. 1101] 295 'uttiSThate' udvasIbhavati 'vasati vA' bhUyo'pyavasthAnaM karoti sa grAmasyAdhipatimi iti zabdamuddoDhumarhati, yetutatratadanuvartinaHzeSAste'zeSAapyupasarjanIbhUtatvAna grAmasaMjJAM labhanta iti bhAvaH / / cintitaM nayamArgaNayA grAmasvarUpam / atha grAmasyaiva nayaiH saMsthAnacintAM cikIrSurAha[bhA.1102]tasseva u gAmassA, ko kaMsaMThANamicchati nao u| tattha ime saMThANA, havaMtikhalu mllgaadiiyaa|| vR-tasyaiva grAmasya saMsthAnaM ko nayaH kimicchati? iti cintyate / tatra tAvad imAni mallakAdIni grAmasya saMsthAnako nayaH kimicchati? iti cintyte|ttrtaavd imAnimallakAdIni grAmasya saMsthAnAni bhavanti / / tAnyevAha[bhA.1103] uttAnaga omaMthiya, saMpuDae khaMDamallae tivihe / bhittIpa-DAli valabhI, akkhADaga ruyaga kaasve|| vR. asti grAma uttAnakamallakAkAraH, asti grAmo'vAGmukhamallakAkAraH, evaM smapuTakamallakAkAraH / khaNDamallakamapi trividhaM vAcyam / tadyathA-uttAnakakhaNDamallakasaMsthitaH avADmukhakhaNDamallakasaMsthitaH sampuTakakhaNDamallakasaMsthitazca / tathA bhittisaMsthitaH paDAlikAsaMsthitaH valabhIsaMsthitaHakSapATakasaMsthitaH rucakasaMsthitaH kaashypsNsthitshceti||athaissaamev saMsthAnAnAM yathAkramaM vyAkhyAnamAha[bhA.1104] majjhe gAmassa'gaDo, buddhicchedA tato u rjjuuo| nikkhamma mUlapAde, giNhatIo vai pattA // vR-iha yasya grAmasya madhyabhAge 'agaDaH kUpastasyabudhyA pUrvAdiSudikSucchedaH parikalpyate, tatazca kUpasyAdhastanatalAd buddhicchedena rajjavo dikSu vidikSu ca niSkAmya gRhANAM mUlapAdAn upari kRtvA gRhNatyastiryak tAvad vistAryante yAvad grAmaparyantavartinI vRti prAptA bhavanti, tata uparyabhimukhIbhUyatAvad gatAyAvad ucchrayeNa harmyatalAnAMsamIbhUtAH tatraca paTahacchedenoparatAH, eSa Iza uttAnamallakasaMsthito grAma ucyate, UrdhvAbhimukhasya zarAvasyaivamAkAratvAt // [bhA.1105]omaMthie vi evaM, deula rukkho va jassa mjjhmmi| kUvassuvari rukkho, aha saMpuDamallao nAma / / vR-avAGmukhamallakAkAre'pyevameva vAcyam, navaraM yasya grAmasya madhye devakulaM vRkSo vA uccaistarastasya devakulAdeH zikharAd rajjavo'vatArya tiryak tAvad nIyante yAvad vRti prAptAH, tato'dhomukhIbhUyagRhANAMmUlapAdAngRhItvA paTahacchedenoparatAH, esso'vaangmukhmllksNsthitH| tathA yasya grAmasya madhyabhAge kUpaH, tasya coparyucataro vRkSaH, tataH kUpasyAdhastalAd rajjavo nirgatya mUlapAdAnadho'dhastAvad gatA yAvad vRtiprAptAH, tataUrvAbhimukhIbhUya gatvA hayaMtalAnAM samazreNIbhUtAH, vRkSazikharAdapyavatIrya rajjavastathaiva tiryag vRtiM prApnuvanti, tato'dhomukhIbhUya kUpasambandhinInAM rajjUnAmagrabhAgaiH samaM saGTante, athaiSa sampuTakamallakAkAro nAma grAmaH / / [bhA.1106] jai kUvAI pAsammi hoMti to khaMDamallao hoi| puvvAvararukkhehiM, samaseDhIhiM bhave bhittI / /
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 ghR- yadi 'kRpUdIni ' kUpa- vRkSa- tadubhayAni 'pArzve' ekasyAM dizi bhavanti tataH khaNDamallakAkArastrividho'pi grAmo yathAkramaM mantavyaH / tatra yasya grAmasya bahirekasyAM dizi kUpaH tAmevaikAM dizaM muktvA zeSAsu dikSu rajJjavo nirgatya tiryagU vRtiM prapyopari harmyatalAnyAsAdya paTahacchedenoparamante, eSa uttAnakakhaNDamallakAkAraH / avAGmukhakhaNDamallakAkAro'pyevameva, navaraM yasyaikasyAM dizi devakulamuccaistaro va vRkSaH / sampuTakakhaNDamallakAkArastu yasyaikasyAM dizi kUpastadupariSTAca vRkSaH, zeSaM prAgvat / "puvvAvara " ityAdi, pUrvasyAmaparasyAM ca dizi samazreNivyavasthitairvRkSairmittisaMsthito grAmo bhavet // | [bhA. 1107] pAsaTThie paDAlI, calabhI caukoNa Isi dIhA u / caukoNesu jai dumA, havaMti akkhADato tamhA / / vR-paDAlikAsaMsthito'pyevameva, navaramekasmin pArzve vRkSayugalaM samazreNyA vyavasthitam / tathA yasya grAmasya caturSvapi koNeSu ISaddIrghA vRkSA vyavasthitAH sa valabhIsaMsthitaH / 'akSavATaH ' mallAnAM yuddhAbhyAsasthAnam, tad yathA samacaturasra bhavati evaM yadi grAmasyApi caturSu koNeSu drumA bhavanti tato'sau caturvidigvarttibhirvRkSaiH samacaturasratayA pricchidymaantvaadksspaattksNsthitH| [bhA. 1108] vaTTAgAraThiehiM ruyago puNa veDhio taruvarehiM / tikkoNa kAsavao, churagharagaM kAsavaM biMtI // vR- yadyapi grAmaH svayaM na samastathApi yadi rucakavalaya zailavad vRttAkAravyavasthitaivRkSairveSTitastadA rucakasaMsthitaH / yastu grAma eva trikoNatayA niviSTo vRkSA vA trayo yasya bahitryanaM sthitAH, ekato dvAnyatastveka ityarthaH, eSa ubhayathA'pi kAzyapasaMsthitaH / kAzyapaM punarnApitasya sambandhi kSuragRhaM bruvate, tad yatA tryasraM bhavatyevamayamapi grAma iti // bhAvitAni sarvANyapi saMsthAnAni / atha ko nayaH kiM saMsthAnamicchati ? iti bhAvyate 296 [bhA. 1109] paDhametya paDahachedaM, A kAsava kaDaga-koTTimaM taio / nANi AhipatiM vA, saddanayA tini icchaMti // prathamo'tra naigamanayaH, sa paTahacchedalakSaNaM saMsthAnaM pratipadyate / saGgaho'pyevameva manyata ityatraivAntarbhAvyate / vyavahArastu bhittisaMsthAnAdArabhya A kAzyapasaMsthAnaM manyate / 'tRtIyaH' RjusUtraH, saH kaTakAnAM tRNAdimayAnAM kuTTimAnAM vA pASANAdibdhabhUmikAnAM yat saMsthAnaM tad manyate / 'trayastu' zabdanayA jJAninamadhipatiM vA grAmasaMsthAnasvAmitvenecchanti // enAmeva niyuktigAthAM vyaktIkurvannAha [ bhA. 1110] saMgahiyamasaMgahio, saMgahio tiviha mallayaM niyamA / bhittAdI jA kAsavI, asaMgaho veti saMThANaM // vR- naigamo dvidhA-sAmahiko'sAGgrAhikazca / tadviparIto'sAGgrAhikaH / tatra yaH sAGgrAhikaH sa niyamAt 'trividham' uttAnakA 'vAGmukha- sampuTakamedabhinnaM sampUrNa vA kaNDaM vA mallakaM tasya yat paTahacchedalakSaNaM saMsthAnaM tad manyate / asAmahikastu bhittisaMsthAnamAdau kRtvA yAvat kAzyapasaMsthAnam etAni sarvANyapi 'brUte' pratipadyata ityarthaH / saGgraha - vyavahArau tu sAmahikA - sAGgrahikayoreva naigamayoryathAsaGkhyamantarbhAvanIyAviti na pRthak prapaJcayete iti / /
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-5, [mA. 1111] 297 [mA.1111]nimmA gharavaithUbhiya, taio duhaNA vi jAva pAvaMti / nANissAhipaissa va, jaM saMThANaM tu sadassa // vR. 'tRtIyaH' sUtrakramaprAmANyena RjusUtraH, saH "nimma"tti mUlAdAnAM "ghara vai"tti gRhANAM vRtervA stUpikAnAM vA upalakSaNatvAt kaTakAnAM kuTTimAnAM vA yat saMsthAnaM mAle vA bhUmikAdADharyasampAdanArthamakuTyamAne 'draghaNAH' mudgarA UrdhvamukSipyamANA yAvad AkAzatalaM prApnuvanti tAvantaryAdIkRtya yatsaMsthAnametat sarvamapipratyekaM RjusUtromanyate / tathA 'jJAninaH' grAmapadArthajJasya grAmAdhipatevI yat saMsthAnaM tadeva zabdanayasya grAmasaMsthAnatayA'bhipretamiti // gataM dravyagrAmadvAram / atha bhUtAdigrAmabhedAn bhAvayati[bhA.1112]caudasaviho puna bhave, bhUtaggAmo tihA u Atojo / sotAdiMdiyagAmo, tivihA purisA piuggaamo|| vR-bhUtAH-prANinasteSAM grAmaH-samUho bhUtagrAmaH, sa caturdazavidhaH / tathA cAhaegidiya suhumiyarA, sanniyara paNiMdiyA ya sbi-ti-cuu| pajjattA'pajjattA, bheeNaM caudasa ggaamaa|| ekendriyA dvividhAH-sUkSmA bAdarAzca |suukssmnaamkrmodyvrtinH sUkSmAH / bAdaranAmakarmodayavartino baadraaH| dvIndriyAH-kRmyAdayaH / trIndriyAH-kunthu-pipIlikAdayaH / caturindriyA bhrmraadyH| paJcendriyA dvividhAH-saMjJino'saMjJinazca / saMjJinaH-garbhajatiryaG-manuSyA dev-naarkaashc| asaMjJinaH sammUrchimAstiryaG-manuSyAH / ete ca svayogyaparyAptibhiH paryAptA vA syuraparyAptA / paryApti ma zakti, sA cAhAra-zarIrendriya-prANApAna-bhASA-manaHparyAptibhedAt SoDhA / tatra tayA zaktyAkaraNabhUtayA bhuktamAhAraMkhala-rasarUpatayA karotisA aahaarpryaapti|yyaatursiibhuutmaahaarN dhAturUpatayA pariNamayati sA zarIraparyApti / yayA dhAturUpatayA pariNamitAdAhArAdindriyaprAyogyadravyANyupAdAyaikadvitryAdIndriyarUpatayA pariNamayya sparzAdiviSayaparijJAnasamartho bhavati sA indriyaparyAptiH / yayA punarucchvAsa-bhASA-manaHprAyogyANi dalikAnyAdAya yathAkramamucchvAsarUpatayA bhASAtvena manastvena vA pariNamayyA''lambya ca muJcati sA krameNa prANApAnaparyAptiASAparyAptirmanaH paryAptiAetAzca yathAkramamekendriyANAMcatasro, dvIndriyAdInAM sammUrchimatiryaD-manuSyAntAnAM paJca, saMjJipadacendriyANAMca SaD bhavanti / evaM ca pUrvoktAH saptApi bhedAH paryAptAparyAptabhedAd dvidhA bhidyamAnAzcaturdaza bhavanti / eSa caturdazavidho bhUtagrAmaH / / AtodyagrAmastu tridhA-SaDjagrAmo madhyamagrAmo gandhAragrAmazca / eteSAM ca svarUpamanuyogadvArazAstrAd avaseyam / indriyagrAmaH zrotrAdInAmindriyANAM samudAyaH, saca paJcendriyANAM sampUrNa, catustridvayekendriyANAM yathAkramamekadvitricatuHsaGghayairindriyainyU~na iti|pitRgraamstutrividhaaH puruSAH / tadyathA-tiryagyonikapuruSA manuSyapuruSA devapuruSAzceti // [bhA.1113]tiriyA-'mara-naraitthI, mAuggAmaM pi tivihmichti| nANAitigaM bhAve, jao va tesiM smuppttii|| vR-tiryagyonikastriyo'marAH-devAsteSAM istrayo narAH-manuSyAsteiSAM ca straya iti mAtRgrAmamapi trividhamicchanti puurvsuuryH| Aha kimevaMstri-puruSANAMmAtRpitRprAmasaMjJA vidhIyate? .
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 ucyate- saMjJAsUtropayogArtham / tathA cA''cAraprakalpAdhyayane SaSThoddezake sUtram- "je bhikkhU mAuggAmamehuNavaDiyAevinnavei" itydi|tthaa-"jaa bhikkhumI piuggaamvinnvei"ityaadi| bhAvagrAmastu no AgamataH 'jJAnAditrikaM' jJAna-darzana-cAritrasamavAyarUpam; yato vA 'teSAM' jJAnAdInAmutpattirbhavati te bhAvagrAmatayA jnyaatvyaaH||ke punaste? ucyate[bhA.1114]titthagarA jina caudasa, dasa bhinne saMvigga taha asNvigge| sArUviya vaya saNa, paDimAo bhAvagAmo u / vR tIrthakarAH' arhantaH, jinAH' sAmAnyakevalinaHavadhi-manaHparyAyajinA vA, caturdazapUrviNo dazapUrviNazcapratItAH, "bhinne"ttiasampUrNadazapUrvadhAriNaH, saMvignAH' udyatavihAriNaH, 'asaMvignAH' tadviparItAH, 'sArUpikAH nAma' zvetavAsasaH kSuramuNDitazirasobhikSATanopajIvinaH pazcAtkRtavizeSAH, "vaya"ttipratipannANuvratAH zrAvakAH, "daMsaNa"tti darzanazrAvakA:aviratasamyagdRSTaya ityarthaH, pratimAH' arhadvimbAni / eSa sarvo'pibhAvagrAmaH, eteSAM darzanAdinA jJAnAdiprasUtisadbhAvAt / atra paraH prAha-nanu yuktaM tIrthakAdInAM jJAnAdiralatrayasampatsamanvitAnAM bhAvagrAmatvam, ye punarasaMvignAdayasteSAM kathamiva bhAvagrAmatvamupapadyate? naiSa doSaH, teSAmapi yathAvasthitarUpaNAkAriNAM pArvatoyathoktadharmamAkarNyasamyagdarzanAdilAbhaudayate, atasteSAmapi bhAvagrAmatvamupadyata eveti kRtaM prasaGgena / tIrthakarA iti padaM vizeSato bhAvayati[mA.1115] caraNa-karaNasaMpannA, parIsahaparAyagA mhaabhaagaa| titthagarA bhagavaMto, bhAveNa u esa gAmavihI / / vR-caraNa-karaNasampannAH parISahaparAjetAromahAbhAgAstIrthakarA bhagavanto darzanamAtrAdeva bhavyAnAM samyagdarzanAdibodhibIjaprasUtihetavo bhAvagrAmatayA pratipattavyAH / evaM jinAdiSvapi bhAvanIyam / eSa sarvo'pi bhAvagrAmavidhimantavyaH / pratimA adhikRtya bhAvanAmAha[bhA.1116]jA sammabhAviyAoSa paDimAiyarAna bhaavgaamou| bhAvo jai nasthi tarhi, nanu kAraNa kjuvyaaro|| vR-yAH 'samyagbhAvitAH' samyagdRSTiparigRhItAH pratimAstA bhAvagrAma ucyate, na 'itarAH' mithyaassttiprigRhiitaaH| Aha samyagbhAvitA api pratimAstAvad jJAnAdibhAvazUnyAH, tato yadi jJAnAdirUpo bhAvastatra nAsti tatastAH kathaM bhAvagrAmo bhavitumarhanti ? ucyate-tA api dRSTvA bhavyajIvasyA''rdrakakumArAderiva samyagdarzanAdhudIyamAnamupalabhyate tato nanukAraNe kAryopacAra iti kRtvA tAapi bhAvagrAmo bhaNyante / atra paraH prAha[bhA.1117] evaM khubhAvagAmo, niNhagamAI vijaha mayaM tubbhaM / eamavaccaM ko nuhu, avivarIto vadijAhiM / / vR- yathA samyagbhAvitapratimAnAM kAraNe kAryopacArAd bhAvagrAmatvaM yuSmAkaM matam' abhipretam, evame nihnavAdayo'pi bhAvagrAma eva bhavatAM prApnuvanti, teSAmapi darzanena kasyacit samyagdarzanotpAdAt / sUrirAha-'etat tvaduktamavAcyavacanaM bhavantamasamaanasapralApinaM vinA ko nu aviparItaH samyagvastutatvavedI vadet ? apitu naivetyabhiprAyaH // kutaH? ityAha [bhA.1118] jai vihu sampuppAo, kAsai dakhUNa niNhae hojjaa| ww
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1118] micchattahayasaIyA, tahAvitevajaNijjA u|| vR-yadyapi hi nihnavAnapi dRSTvA kasyacit samyagdarzanotpAdo bhavet tathApite mithyAtvamatattve tattvAbhinivezaH tena hatA-dUSitA smRti-sarvajJavacanasaMskAralakSaNA durvAtana sasyavad yeSAM te mithyAtvahatasmRtikA evaMvidhAzca bahvIbhirasadbhAvodbhAvanAbhirastokalokacetAMsi vipariNAmanyantaH pUrvalabdhamapi bodhibIjamAtmano'pareSAM copajanto dUraMdUreNa varjanIyA iti / yazcaivamato te bhAvagrAmatayA bhvitumrhntiitiprkRtm||athaatr katareNa grAmeNAdhikAraH? ucyate [bhA.1119JAhArauvahi-sayaNA-''saNovamogesujo u pAuggo evaM vayaMti gAma, jena'higAroihaM sutte|| vR-AhAropadhIpratItI, zayanaM-saMstArakaH,AsanaM-pIThAdi, etessaamupbhogessuyHpraayogyH| kimuktaM bhavati? etAni yatra kalpyAni prApyante tamenaM grAmaM vadanti prarUpayanti sUrayaH, yena 'atra' sUtre adhikAraH' prakRtamiti // vyAkhyAtaM grAmapadam / atha nagarAdipadAnyatidizannAha[bhA.1120] emevaya nagarAdI, neyavvA hoti aanupuviie| jaM jaMjujai jattha u, joeavvaMtagaM tattha // vR-yathA grAmapadaM prarUpitam evameva nagarAdInyapi padAnyAnupUrvyA netavyAni / etadeva vyAcaSTe-yatyad nAma-sthApanA-dravya-bhAvAdikaMyatra nagarAdau yujyatetattatra yojyitvymiti|| atha parikSepapadaM nikSipatrAha[bhA.1121] nAmaM ThavaNA davie, khitte kAle taheva bhAve y| eso u parikkheve, nikkhevo chavviho hoi|| vR-nAmaparikSepaHsthApanAparikSepo dravyaparikSepaH kSetraparikSepaH kaalprikssepobhaavprikssepH| eSa parikSepe nikSepaH SaDvidho bhavati ||ttr nAma-sthApane gatArthe / dravyaparikSepaM pratipAdayati[bhA.1122] saccittAdI davve, saccitto dupayamAyago tiviho / mIso desaciyAdI, accitto hoimo tattha / / vR-dravyaparikSepastrividhaH- saccittAdi' saccitto'citto mizrazcetyarthaH / saccittastrividho dvipadacatuSpadA-'padabhedAt / tatra grAma-nagarAderya manuSyaiH pariveSTanaM sa dvipadaparikSepaH, yattu turaGgamahastyAdibhiH sa catuSpadaparikSepaH, yatpunarvRkSaH so'pdprikssepH| mizro'pyevameva trividhaH, paraM "desacitAdi" ti deze-ekadeze upacitaH-sacetanaH, AdizabdAd deze apacitaH-vyapagatacaitanyaH / kimuktaM bhavati?-yatraike manuSyA-'zva-hastyAdayo jIvanti, aparetumRtAH paraMgrAmAdikaM parikSipya vyavasthitAH, samizraparikSepaH / acittaparikSepastvayaM bhavati / tamevAha[bhA.1123] pAsANiTTaga-maTTiya-khoDa-kaDaga-kaMTigA bhavedavve / khAiya-sara-nai-gaDDA-pavya-duggANi khettmmi|| vR-pASANamayaHprAkAroyathA dvArikAyAm, iSTakAmayaH prAkAroyathA nandapure, mRttikAmayo yathA sumanomukhanagare, "khoDa"tti kASThamayaH prAkAraH kasyApi nagarAderbhavati, kaTakAH-vaMzadalAdimayAH kaNTikAH-bubbUlAdisambandhinyaH tanmayo vA parikSepo grAmAderbhavati, eSa sarvo'pi dravyaparikSepaH / kSetraparikSepastu khAtikA vA saro vA nadI vA gartA vA parvato vA durgANi vA
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 1-1/6 jaladurgAdIni parvatA eva durgANi vA, etAni nagarAdikaM parikSipya vyavasthitAni kSetraparikSepa ucyate / / kAlaparikSepamAha 300 [bhA. 1124] vAsAratte aipANiyaM ti gimhe apANiyaM naccA / kAlena parikkhittaM, tena tamantre pariharaMti // vR- varSArAtre'tipAnIyamiti kRtvA 'grISme' uSNakAle apAnIyamiti kRtvA roddhuM na zakyata iti jJAtvA tena kAraNena tad nagarAdikam 'anye' pararASTrarAjAnaH pariharanti tat kaalprikssiptm|| bhAvaparikSepamAha [bhA. 1125] naccA naravaiNo satta-sAra- buddhI - parakkamavisese / bhAvena parikkhittaM, tena tamanne pariharati // vR- sattvaM- dhairyam; sAro dvidhA bAhya Abhyantarazca, bAhyo bala-vAhanAdi, Abhyantaro ratnasuvarNAdi; buddhirItpattikyAdibhedAccaturvidhA yathA abhayakumArasya parAkramaH - aurasabalAtmakaH, etAn sattva-sAra-buddhi-parAkramavizeSAn vivakSitanarapateH sambandhino jJAtvA 'yadyanena sArddha vigrahamArapsyAmahe tata utkhaniSyante saputragotrANAmasmAkamanena kandAH' iti paribhAvya tadIyaM nagaraM yad 'anye' rAjAnaH pariharanti tat tadIyena sattva-sArAdinA bhAvena parikSiptaM prtipttvym|| vyAkhyAtaM parikSepapadam / atra dravyaparikSepeNa prakRtam / atha mAsapadanikSepamAha [ bhA. 1126] nAmaM ThavaNA davie, khitte kAle taheva bhAve ya / mAsassa parUvaNayA, pagayaM puNa kAlamAseNaM // vR nAmamAsaH sthApanAmAsodravyamAsaH kSetramAsaH kAlamAso bhAvamAsazceti SaDvidhA mAsasya prarUpaNA karttavyA / prakRtaM punaratra sUtre kAlamAsena || tatra nAma-sthApane kSuNNatvAd vyudasya dravyamAsamAha [bhA. 1127] davve bhavito nivvattio u khettaM tu jammi vaNNaNayA / kAlo jahi vaNija, nakkhattAdI va paMcaviho / vR- dravyamAsaH "bhaviu "tti mASatvena ya utpatsyate sa caikabhaviko baddhAyuSko'bhimukhanAmagotrazceti tridhA, eSa trividho'pi prAkRtazailyA dravyamAso bhaNyate, evamuttaratrApi / athavA dravyamAso davidhA mUlottaraguNanirvarttitabhedAt / tatra yo jIvavipramukto mASaH sa mUlaguNanirvartitaH, yastu citrakarmAdI mASastamba AlikhitaH sa uttaraguNanirvartitaH / kSetramAsastu yasmin kSetre mAsakalpasya varNanA kriyate mASo vA vApyate / kAlamAsaH punaryasmin kAle mASo vApyate mAsakalpo vA vapraye / athavA kAlamAsaH zrAvaNAdi / yadvA kAlamAso nakSatrAdikaH paJcavidhaH / tadyathA - nakSatramAsazcandramAsaH RtumAsaH AdityamAsaH abhivarddhitamAsaH / / amISAmeva parimANamAha [ bhA. 1128 ] nakkhatto khalu mAso, sattAvIsaM havaMta'horattA / bhAgAya ekavIsaM, sattadvikaeNa cheeNaM / / vR- nakSatreSu bhavo nAkSatraH, sa khalu mAsaH saptaviMzatirahorAtrANi saptaSaSTIkRtena cchedena cchinnasyAhorAtrasyaikaviMzati saptaSaSTA bhAgAH / tathAhi candrasya bharaNyArdrA'zleSA-svAti jyeSThA
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-5, [bhA. 1128] 301 zata-bhiSaganAmAni SaDnakSatrANi paJcadazamuhUrtabhogIni, tisrouttarAH punarvasU rohiNI vizAkhA ceti SaT paJcacatvAriMzanmuhUrtabhogIni, zeSANi tu paJcadaza nakSatrANi triMzanmuhUrtAnIti jAtAni sarvasaGkhyayA muhUrtAnAmaSTa zatAni dazottarANi; eteSAM ca triMzanmuhUrterahorAtramiti kRtvA triMzatA bhAgo hriyate labdhAni saptaviMzatirahorAtrANi, abhijidbhogazcaikaviMzati saptaSaSTA bhAgA iti tairabhyadhikAni saptaviMzatirahorAtrANi sakalanakSatramaNDalopabhogakAlo nakSatramAsa ucyate // [bhA.1129] aunattIsaM caMdo, bisaTThibhAgAya huMti bttiisaa| kammo tIsaidivaso, tIsA addhaM ca Aimro / / kR-candre bhavazcAndraH kRSNapakSapratipada ArabhyayAvatpaurNamAsIparisamAptistAvatkAlamAnaH; sacaekonaviMzadahorAtrANi dvAtriMzacca dvASaSTibhAgAahorAtrasya karmamAsaHRtumAsa ityeko'rthaH, striNshdivsprmaannH3|aaditymaasstrshdhoraatraanni rAtrindivasyacArddham, dakSiNAyanasyottarAyaNasya vA SaSThabhAgamAna ityarthaH 4 // [bhA.1130]abhivaDDi ikatIsA, cauvIsaM bhAgasayaM ca tigahINaM / bhAve mUlAijuo, pagayaM puna kmmmaasennN|| vR-abhivaddhitonAmamukhyataH trayodazacandramAsapramANaH saMvatsaraH, paraMtadvAdazabhAgapramANo mAso'pyavayave samudAyopacArAd abhivarddhitaH, sa caikatriMzadahorAtrANi caturviMzatyuttarazatabhAgIkRtasya cAhorAtrasya trikahInaM caturviMzaM zataMbhAgAnAM bhavati, ekaviMzazatamiti bhaavH5| eteSAM cAnayanAya iyaM karaNagAthA jugamAsehi u bhaie, jugamma laddhaM havija nAyavvaM / mAsANaM paMcaNha vi, eyaM rAiMdiyapamANaM / / iha sUryasya dakSiNamuttaraM vA ayanaM tryazItyadhikadinazatAtmakam / ve ayane varSamiti kRtvAvarSeSaTpaSTayadhikAni trINizatAni bhavanti paJcasaMvatsarAyugamitikRtvA tAnipaJcabhirguNyante jAtAnyaSTAdaza zatAni triMzAni divasAnAm / eteSAM nakSatramAsadivasAnayanAya saptaSaSTiyuge nakSatramAsAiti saptaSaSTayA mAgo hriyate, labdhAH saptaviMzatirahorAtrA ekaviMzatirahorAtrasya saptaSaSTibhAgAH 1 tathA candramAsadivasAnayanAya dvASaSTiyuge candramAsA iti dvASaSTayA tasyaiva yugadinarAzeAgo hriyate, labdhAnyekonatriMzadahorAtrANi dvAtriMzaca dvASaSTibhAgAH 2 / evaM yugadivasAnAmevaikaSaSTiyuge karmamAsA ityekaSaSTayA bhAge hRte labdhAni karmamAsasya triMzaddinAni 3 / tathA yuge SaSTi sUryamAsA iti SaSTyA yugadinAnAM bhAge hRte labdhAH sUryamAsadivasAstriMzadahorAtrasyArddha c4|tthaa yugadivasA eva abhivarddhitamAsadivasAnayanAya trayodazaguNAH kriyante jatAni trayoviMzatisahasrANi sapta zatAni navatyadhikAni, eSAM catuzcatvAriMzaH saptabhizatairbhAgo hriyate labdhAekatriMzaddivasAH,zeSANyavatiSThanteSaDvizatyadhikAni saptazatAni catuzcatvAriMzasaptazatabhAgAnAm, tata ubhayeSAmapyaGkAnAM SaDbhirapavarttanA kriyate jAtamekaviMzaM zataM caturviMzatyuttarazatabhAgAnAmiti 5 // uktAH paJcApi kAlamAsAH / bhAvamAso noAgamataH 'mUlAdiyutaH' mUla-kandaskandhAdirUpatayA mASaprAyogyANi karmANi vedayan mASajIvo'vagantavyaH prakRtaM punaratra
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 'karmamAsena' RtamAsenetyarthaH / tataH "abAhiriyaMsi kappai niggaMthANaM evaM mAsaM vatthae" ti kimuktaM bhavati ? -triMzadahorAtramAnamekaM RtumAsaM kalpate vastumiti / / prarUpitaM mAsapadam / atha yeSAM mAsakalpena vihAro bhavati tAnU nAmagrAhaM gRhItvA tadvidhimabhidhitsurAha [ bhA. 1131] jina suddha ahAlaMde, gacche mAso taheva ajANaM / eesiM nANattaM vocchAmi ahAnupuvIe // vR- jinakalpikAnAM zuddhaparihArakANAM yathAlandakalpikAnAM 'gacchvAsinAM' sthavira - kalpikAnAmityarthaH / tathaiva 'AryANAM' sAdhvInAM yathA yeSAM mAsakalpo bhavati tathaiteSAM sarveSAmapi nAnAtvaM vakSyAmi 'yathAnupUrvyA' yathoddiSTaparipATyA // tatraprathamaM jinakalpikAnAzrityAha[ bhA. 1132] pavvajjA sikkhApayamatyaggahaNaM ca aniyao vAso / niSpattI ya vihAro, sAmAyArI ThiI ceva / / vR- prathamaM pravrajyA vaktavyA, kathamasau jinakalpikaH pravrajitaH ? iti / tataH 'zikSApadaM' grahaNA - SS sevanAviSayam / tato grahaNazikSayA'dhItasUtrasyArthagrahaNam / tato nAnAdezadarzanaM kurvato yathA aniyato vAso bhavati / tataH ziSyANAM niSpatti / tadanantaraM vihAraH / tato jinakalpaM pratipannasya sAmAcArI / tatastasyaiva 'sthiti' kSetra kAlAdikA'bhidhAtavyeti gAthAsamudAyArthaH / / avayavArthaM pratidvAramabhidhitsuH prathamataH pravrajyAdvAramAha [bhA. 1133] soccA'bhisameccAvA, pavvajjA abhisamAgamo tattha / jAissaraNAIo, sanimittamanimittao vA vi / / vR- 'zrutvA' tIrthakara - gaNadharAdInAM dharmadezanAM nizamya 'abhisametya vA' saha sanmatyAdinA svayamevAvabudhya pravrajyA bhavet / tatrAlpavaktavyatvAt parathamamabhisamAgama ucyate-so abhisamAgamo jAtismaraNAdikaH sanimittako'nimittako vA draSTavyaH / tatra yad bAhyaM nimittamuddizya jAtismaraNamupajAyate tat sanimittakam, yathA valkalacIriprabhRtInAm / yat punarevameva tadAvArakakarmaNAM kSayopazamenotpadyate tadanimittakam, yathA svayambuddha-kapilAdInAm / etena jAtismaraNena AdigrahaNAt zrAvakasya guNapratyayaprabhaveNAvadhijJAnena anyatIrthikasya vA vibhaGgajJAnena pravrajyApratipatti sambhavati / / gatamabhisametyadvAram / atha zrutveti dvAraM vivarISurAha [bhA. 1134] socA u hoi dhammaM, sa keriso kena vA kaheyavvo / ke tassa guNA vRttA, dosA anuvAyakahaNAe / vR-dharmamAcAryAdInAmantike zrutvA pravrajyA bhavati / atra ziSyaH pRcchati sa dharma kIdRzaH ? kena vA kathayitavyaH ? ke vA tasyopAyakathane guNAH proktAH ? ke vA anupAyakathane doSAH ? iti / tatra kI zaH ? kena vA kathayitavyaH ? iti prazno nirvacanamAha [bhA. 1135] saMsAradukkhamahaNo, vibohao bhaviyapuMDarIyANaM / dhammo jinapannatto, pagappajaiNA kaheyavvo / vR-saMsAra eva janma-jarA-maraNAdiduHkhanibandhanatvAdduHkhaM saMsArasya vA duHkhAni zArIramAnasikalakSaNAni tasya teSAM vA madhanaH- vinAzakaH, tathA bhavyA eva vinayAdivimalaguNaparimalayogAd jJAnAdilakSmInivAsayogyatayA ca puNDarIkANi-zvetasoruhANi teSAM vizeSeNa
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-5, [bhA. 1135] 303 mithyAtvAdinidrAvidrAvaNalakSaNena bodhakaH-samyagdarzanAdivikAzakArI, Izo jinaprajJaptodharma 'prakalpayatinA nizIthAdhyayanasUtrArthadhAriNAsAdhunAkathayitavyaH / sahi saMvignagItArthatayotsargA'pavAdapadAni svasthAne svasthAne viniyuJjAno na viparItaprarUpaNayA''tmAnaM paraM vA dIrghabhavabhramaNabhAjanamAtanotIti ||prHpraa-kimevNvidho'pibhaagvtodhrmupdishymaanH keSAJcid bodhaM na janayati yenaivamabhidhIyate "bhavyapuNDarIkANAM vibodhakaH" ? iti, atrocyate[bhA.1136] jaha sUrassa pabhAvaM, daTuM varakamalapoMDarIyAI / bujhaMti udayakAle, tattha u kumudA na bujhaMti // vR- yathA sUryasya 'prabhAvaM prabhApaTalarUpaM dRSTvA sarasi sthitAni varakamalapuNDarIkANi 'udayakAle' prabhAte budhyante / tatraiva ca sarasi kumudAnyapi santi paraMtAni na budhyante / [bhA.1137] evaM bhavasiddhIyA, jinnvrsuurssutippbhaavennN| bujhaMti bhaviyakamalA, abhaviyakumudA na bujjhaMti / / vR-'evam' anenaiva dRSTAntena jinavarasUryasyayA zruti-AgamaHprabhApaTalakalpastatprabhAvena bhavyakamalAni 'budhyante' samyaktvAdivikAzamAsAdayanti / tAni ca- "bhavvA vi te anaMtA, je muttisuhaMna paavNti|" iti vacanAdasambhAvanIyasiddhigamanAnyapi bhaveyurityattadhyavacchedArthamAhabhavA-bhAvinI siddhiryeSAM tAni bhavasiddhikAni / yasmiMzca jIvalokasarasi bhagavataH prabhAvena bhavyakamalAni bodhamaznuvate tasmin abhavyakumudAnyapi kAlasaukarikapramRtIni santi paraMtAni na pratibudhyante, tathAsvAbhAvyAt / yadavAdi vAdimukhyena saddharmabIjavapanAnadhakauzalyasya, yallokabAndhava! tavApi khilAnyabhUvan / tannAdbhutaM khagakuleSviha tAmaseSu sUryAMzavo madhukarIcaraNAvadAtAH -atra para H prAha[bhA.1138] punvaMtti hoi kahao, pacchA dhammo u ukkamo kinnu / tena vipulaM dhammo, suo u tamhA kamo eso|| vR-pUrvaM tAvat 'kathakaH' dharmopadeSTA bhavati, pazcAt tadupadezaM zrutvA dharma utpadyate, ataH kimevaM 'sa kIzaH' iti prathamaM dharmasvarUpamuddizya 'kena vA kathayitavyaH' iti kathakasvarUpaM pazcAduddizadbhirukramaH kriyate? / gururAha-tenApi kathakena pUrvaM gurUNAM samIpe dharma zruta eva tasmAt krama eSaH nokrama iti / / ayaM ca dharma upAyenaiva kathayitavyo nAnupAyena / Aha ke doSAna anupAyakathane ? ucyate[bhA.1139] jaidhammaM akahettA, anudividaM samma maMsaviraiM vaa| anuvAsae kahite, caujamalA kAlagA curo| vR- yaH khalu mithyASTiranupAsakastaprathamatayA dharmazravaNArthamupatiSThate tasya yatidharmaH kathayitavyaH / yadi yatidharmamakathayitvA zrAvakasambandhinamaNudharma kathayati tadA catvAro guravaH tapasA kAlana ca dvAbhyAmapi gurukAH / yadA yatidharmaM pratipattuMnotsahate tadA mUlottaraguNabhedAd dvividhaH zrAddhadharma kathanIyaH, samyaktvamUlAni dvAdaza vratAnItyarthaH / yadi zAddhadharmakathayitvA samyagdarzanamAtraM kathayati tadA'pi catvAro guravaH tapasA guravaH kAle laghavaH / yadA zrAddhadharma
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 grahItuM na zaknoti tadA yadi samyagdarzanamanupadizya madya-mAMsaviratiM kathayati tadA catvAro guravaH tapasA laghavaH kAlena guravaH / yadA samyagdarzanamapyaGgIkartuM na zakyate tadA yadi madya-mAMsaviratimaprarUpyaihikamAmuSmikaM vA tadviratiphalaM kathayati tadA'pi catvAro guravaH tapasA kAlena ca laghavaH / "caujamalA kAlagA cauro"tti catvAri yamalAni tapaH-kAlayugalalakSaNAni yeSu te caturyamalAH, catvAraH kAlakAzcatvArazcaturgurukA ityarthaH, AjJAbhaGgAdayazca doSAH / / api ca[bhA.1140] jIvA abyuTTitA, avihIkahaNAi raMjiyA sNtaa| abhisaMchUDhA hotI, saMsAramahannavaM tenaM // vR- te jIvAH pravrajyAyAmabhyuttiSThanto'pi tadIyayA abidhikathanayA raJjitAH santazcintayanti- yadi zrAvakadharmeNApi kAmabhogAn musAnaiH sugatiravApyate tataH kimanayA sikatAkavalanirAsvAdayApravrajyayA? evaM yadi samyagadarzanamAtreNApi sugatirAsAdyate tarhi ko nAmAtmAnaM vitinazalAyAM prakSepasyati? ityAdi; evaM te vipariNAmitAH pravrajyAmagRhNantaH SaT kAyAn virAdhayeyuH, ataH 'tena' kathakena saMsAramahArNavam abhi-Abhimukhyena prakSiptA bhavanti, cireNa muktipadaprApteH // [bhA.1141] eseva yanUna kamo, veraggagao na royae taM ca / duhato ya niranukaMpA, suNi-payasa-taracchaaguvamA / / vR-tejIvA ityaMcintayeyuH-nUnameSa evAtra kramaH' pAripATi yatpUrvaM zrAvakadharmaM spRSTvA pazcAd yatidharmapratipadyate, athavA pUrvaM samyagdarzanamAtramurarIkRtya tato dezaviratirupAdIyate, yadvA madya-mAMsaviratiM spRSTavA pazcAt samyakatvaM gRhyate iti sacArambhabahulatayA gRhavAsasyopari vairAgyamupagataH pravrajyAM pratipattumAyAtaH, sa ca dharmakathI zrAddhadharmaM prarUpayituMlagnaH, taM cAsau vairAgyAdhirUDhamAnasatvAdna rocayati, tato vipariNamya taccanikAdiSu gacchet / te caivamavidhinA dharma kathayantaH 'dvidhA'pi niranukampAH' SaNNAM kAyAnAMtasya coprynukmpaarhitaaH| "suNi"tti vIrazunikAdRSTAntaH-yathA sA vIrazUnikA pUrvamAsamAlaiH parikheditA pazcAt sadbhUtamapi necchati, evamatrApi pUrvaM zrAddhadharme kathite pazcAd yalato'bhidhIyamAnamapi zramamadharmamasau na prtipdyte| tathA "payasa"tti yathA kasyApiprAghUrNakasya pUrva vAsitabhaktaM dattaMtataH sa udarapUraMtadbhuktavAn, pazcAdghRta-madhusaMyuktaM pAyasamapi dIyamAnaMtasya na rocate / "taracchaaduvama" tti yathA tarakSaHvyAghravizeSaH sa pUrvamasthAM dhrANaH pazcAdAmiSamapi na rocayati, evamasyApi zrAvakadharmadhrANasya yatidharmo nprtibhaaste| yata ete doSAato vidhinaiva kathanIyam / / ke punarvidhikathane guNAH? ucyate[bhA.1142] titthAnusajaNAe, AyahiyAe paraM samuddharati / maggappabhAvaNAe,jaidhammakahAao pddhmN|| vR- yatidharmakathA prathamataH kriyamANA tIrthasyAnusajanAyai bhavati, bahUnAM jantUnAM pravrajyApattipatteH / tIrthAnuSajanA ca kRtA AtmahitAya jAyate / paraM ca pravrajyApadAnena saMsArasAgarAdasau smuddhrti| ata eva mArgasya-samyagdarzanAdeH prabhAvanAyai sA prabhavati / yata ete guNA ato yatidharmakathA prathamasvarUpatoguNatazca krtvyaa|ttr svarUpato yathA-"khaMtIya maddava'jjava,
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 305 uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1142] muttI0" ityAdi / guNato yathA no duSkarmaprayAso na kuyuvati-suta-svAmidurvAkyaduHkhaM, rAjAdauna praNAmo'zana-vasana-dhana-sthAnacintA na caiva / jJAnAptirlokapUjA prazamasukharasaH pretya mokSAdyavApti, zrAmaNye'mI guNAH syustadiha sumatayaH kiM na yatnaM kurudhvam ? // ityaadi| yadA yatidharmabhaGgIkartuna zaknoti tadA samyaktvamUlaH zrAddhadharmakathayitavyaH, yadA tamapi na pratipadyate tadA samyagdarzanam, tasyApyapratipattau madya-mAMsavirati / evaM cAnupAsakasya purato dharmakathAyAM vidhiH / upAsakasya tu yathAsvaruci dharmakathAM karotu, na kazciddoSaH / / gataM pravrajyAdvAram / atha zikSApadadvAramAha[bhA.1143]pavvaiyassa ya sikkhA, gayohAya silIpatI ya diluto| taiyaM ca AurammI, cautthagaM aMdhale there|| vR-pravajitasya ca sato'sya zikSA dAtavyA! sA ca dvidhA-grahaNazikSA AsevanazikSA c| tatra grahaNazikSA sUtrAdhyayanarUpA, AsevanAzikSA pratyupekSaNAdikA / tatra ko'pi pravrajitaH san AsevanAzikSAM samyagamyasyati na punargrahaNazikSAm / tatrAcArya snAtena gajena zlIpadinA ca dRSTAntaH kriyate, tRtIyaM codAharaNamAturaviSayaM caturthamandhasthaviraviSayaM kartavyamiti gaathaasmaasaarthH|| atha vistarArtho'bhidhIyate-tatrAsau gurubhirAdiSTaH-saumya! gRhANatvamenAM grahaNazikSAma, adhISva vidhivad yathAkramamA''cArAdizrutam / sa prAha[bhA.1144] pavvaio'haM samaNo, nikkhittapariggaho niraarNbho| ___iti dikkhiyamekamaNo, dhammadhurAe daDho homi / / vR-bhadanta ! paravrajito'haM zramaNaH' tapasvI nikSiptaparigraho nirArambhazca sAta ityataH 'dIkSite' dIkSAyAM makAro'lAkSaNikaH ekAgramanA 'dharmadhurAyAM' dharmacintAyAM DhaH' niSkampo bhavAmi / kiJca[bhA.1145]samitIsu bhAvanAsu ya, guttii-pddileh-vinymaaiisu|| logaviruddhesu ya bahuvihesu loguttresuNc|| [bhA.1146] jutta virayassa sayayaM, saMjamajogesu ujjymiss| kiM majhaMpaDhieNaM, bhaNNai suNa tA ime nAe / vR- 'samitiSu' IryAdiSu 'bhAvanAsu' dvAdazasu paJcaviMzatisaGkhyAkAsu vA 'guptiSu' manoguptayAdiSupratyupekSaNAyAM pratItAyAM vinaye' abhyutthAnAdirUpe AdizabdAd vaiyAvRtyAdiSu vyApAreSu 'yuktasya prayalavataH, tathA lokaviruddheSu' jugupsitakulabhikSAgrahaNAdiSu 'bahuvidheSu' nAnAprakAreSu lokottaraviruddheSu' navanIta-calitAnnagrahaNAdiSucazabdAd ubhayaviruddheSumadyAdiSu 'viratasya' pratinivRttasya 'saMyamayogeSu ca' AvazyakavyApAreSu udyatamateH evaMvidhasya kiM mama 'paThitena' pAThena kAryam ? na kiJciditi bhAvaH / bhaNyate gurubhiratrottaram-vatsa! yadarthaM bhavAn pravrajitaH sa evArthona sesytiiti|tthaa cAtra zRNutAvadam 'jJAte dvenidarzana / / teeva yathAkramamAha[1820
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 [bhA.1147]jaha hAuttiNNa gao, bahuataraM reNuyaM chubhai aMge / / suTu vi ujjamANo, taha annANI malaM ciNai / / - yathA gajaH saro-nadyAdau malApanayanArthaM snAtvottIrNa san bahutarAM reNuM kareNa gRhItvA svakIye'GgekSipati, tathAsvAbhAvyAta; tathA 'suSTupi' atizayenApi udyacchamAnaH' udyamaMkurvANaH ajJAnIjIvaH 'malaM' karmarajolakSaNaM cinoti / evaM tvamapi karmalanirghAtanArthaM pravrajitaH paraM zrutAdhyayanamantareNa pravacanaviruddhAni samAcaran pratyuta bhUyastareNa karmarajasA''tmAnaM guNDayiSyasi / / [bhA.1148]jaM silipaI nidAyati, taM lAeticalaNahi bhuumiie| evamasaMjamapaMke, caraNasaI lAi amunniNto|| vR-tathA zlIpadanAmnA rogeNa yasya pAdau zUnau-zilAva mahApramANau bhavataH sa evaMvidhaH zlIpadI yathA kSetraM 'nidAyati' niddiNatItyarthaH, sa ca yadalpamAtraM sasyaM nidAyati tad bhUyastaraM 'calanAbhyAM pAdAbhyAmAkramya bhUmau lagayatimardayati ca / eLaM zrutapAThaMnA "amuNato" ajAnan nAbhyAM pAdAbhyAmAkramya bhUmau lagayati mardayati ca / evaM zrutapAThaM vinA "amuNaMto" ajAnan "caraNasayaM"ticaraNasasyam 'asaMyamapaGke' pRthivyAdhupamardakardame lagayati, lagayitvAcasakalamapi mardayati / evamAcAryarukte' ziSya Atura TAntamAha[bhA.1149] bhaNai jahA rogatto, pucchati veoNna saMdhiyaM paDhai / iya kammAmayavejje, pucchiya tujhe krissaami| vR-sa ziSyo bhaNati-bhagavan ! yathA rogAttaHpuruSo vaidhameva pRcchati na punarvaidyakasaMhitA paThati, evamahamapi yuSmAn 'karmAmayavaidyAn' karmarogacikitsakAn pRSTvA sarvAmapi kriyAM kariSyAmi, na punaH zrutaM paThiSyAmIti / / gururAha[bhA.1150]bhaNNai na so sayaM ciya, kareti kiriyaM apucchiu~ rogii| nAyavyo ahigAro, tuma pi nAuMtahA kunnsu|| / vR-bhaNyate anottaram-yadyapi nAsau rogI vaidyamapRSTavA svayameva kriyAM karoti tathA'pi tasya 'jJAtavye' kriyAyAH parijJAne'dhikAro'sti yathA sa vaidyo bhUyo bhUyaH praSTavyo na bhavati / evaM yadyapi tvamasmAn pRSTvA sarvAmapi kriyAM kariSyasi tathApi sUtramadhItya SaTkAyarakSaNavidhi jAnIhi, jJAtvA ca tathA kuru yathA bahuzaH praSTavyaM na bhavati / / ziSyaH pratibhaNati [mA.1151] dUre tassa tigicchI, AurapucchA u jujjae tenaM / - sArehiMti sahINA, gurumAdi jato na'hijAmi / / vR-'tasya' Aturasya 'dUre dUravartI saH 'cikitsI' vaidyaH ata Aturasya kriyAyAaparijJAne vaidyAntike pRcchA yujyate, mamapunargurava AdizabdAd upAdhyAyAdayaH svAdhInA eva, ato jJAsyanti te bhagavantaH svayameva madIyaM skhalitam, jJAtvA ca samyag mAM sArayiSyanti, yata evamata evAhaM 'nAdhIye' na paThAmIti // sUrirAha[bhA.1152] AgADhakAramehiM, gurumAdI te jayA na hohiNti| taiyA kahaM nu kAhisi, jahA va so aMdhalo thero||
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1152] 307 vR- AgADhaiH kulAdibhiH kAraNairyadA 'te' gurvAdayastava svAdhInA na bhaviSyanti tadA kathaM nAma tvaM kariSyasi ? yathA vA'sAvandhaH sthaviraH / tathAhi [ bhA. 1153] aTTha suya thera aMdhallagattaNaM atthi me bahU acchI / appaNNa palitte, DahaNaM apasatthaga pasatthe / vR - ujjainI nAma nagarI / tattha somilo nAma baMbhaNo parivasai, so ya aMdhalIbhUo / tassa ya aTTha puttA, tesiM aTTha bhajjAo / so puttehiM bhannati acchINaM kiriyA kIrau / so paDibhAituma aTTahaM puttANaM solasa acchINi, suNhANa vi solasa, baMbhaNIe dontri, ete cauttIsa, annassa ya pariyaNassa jANi acchINi tAni savvANi mama, ete ceva pabhUyA / annayA gharaM palittaM / tattha tehiM appaddanehiM so na catio nINiuM tattheva raDaMto daDDo / esa apasattho diTTaMto / mA evaM ijjhihisi saMsAre asubhakammehiM // imo pasattho tattheva aMdhalayathero / navaraM tena kAriyA kiriyA / so maNussANaM bhogANaM AbhAgI jAo / evaM tumaM pi paDhittA kajAkajjaM kyANittA saMsArAto nityarihisi // atha gAthAkSarArthaH- somilasthavirasyASTau sutAH / paraM tasyAndhavaM babhUva / gAthAyAmandha zabdAd "vidyutpatrapItAndhAllaH" prAkRte svArthiko lapratyayaH / sa ca putaraizcakSuzcikitsAkAraNArthamuktaH san vakti santi me putrAdInAM bahUnyakSINi, taireva madIyaM kAryaM setsyati / anyadA ca gRhe pradIpanakaM lagnaM tataste putrAdayaH "appaddanna" tti AtmarakSaNaparAstvaritaM praNaSTAH / sthavirAndhasya pratIte gRhe dahanam / eSo'prazasto ddAntaH / prazastastu viparItaH sa copadarzita eva / upanayayojanA'pi kRtaiveti // itthamAyukto'sau na pratipadyate zrutAdhyayanam, ato bhUyo'pi karuNAparItacetasaH sUrayaH prAhu: J [bhA. 1154] mA evamasaggAhaM, giNhasu giNhasu suyaM taiyacakkhuM / kiMvA tume'nilasuto, na ssuyapuvvo javo rAyA // vR- saumya ! maivamasadrAhaM gRhANa, gRhANa sUkSma-vyavahitAdiSvatIndriyArtheSu tRtIyacakSukalpaM zrutam / kiM vA tvayA na zrutapUrvo'nilanarendrasuto yavo rAjA ? // kaH pUnaryavaH ? ityAha[bhA. 1155] java rAya dIhapaTTho, sacivo putto ya gaddabho tassa dhUtA aDoliyA gaddabheNa chUDhA ya agaDammi // vR-yavo nAma rAjA / tasya dIrghapRSTha sacivaH / gardabhazca putraH / duhitA aDolikA / sAca gardaNa tIvrarAgAdhyupapanna 'agaDe' bhUmigRhe viSayasevArthaM kSiptA / / tacca jJAtvA vairAgyottaraGgitamanaso narendrasya pravrajanam / putrasnehAJca tasyojjayinyAM punaH punraagmnm| anyadA ca ceTarUpANAmaDolikayA krIDanaM kharasya ca yavaprArtham / tatazcopAzrayaH puruSaH- kumbhakArastasya zAlAyAmityakSarArthaH // bhAvArtha punarayam [bhA. 1156] pavvayaNaM ca naride, punarAgama' holikhelaNaM ceDA // javapatthaNaM kharassA, uvassao pharusasAlAe // vR- ujjainI nagarI / tattha anilasuo javo nAma raayaa| tassa putto gaddabho nAma juvraayaa| tassa dhUyA gaddabhassa juvaranno bhaiNI aDoliyA NAma, sA ya atIvarUvavatI / tassa ya juvaratro
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 bRhatkalpa - chedasUtram - 1-1/6 dIhapaTTho amacyo / tAhe so juvarAyA taM aDoliyaM bhaginiM pAsittA ajjhovanno dubbalIbhavati / amacceNa pucchio / nibbaMdhe sihaM / amaceNa bhannati - sAgAriyaM bhavissati to esA bhUmidhare chummati, tattha bhuMjAhi tAe samaM bhoe, logo jANissati 'sA kahiM pi vinaTThA' / 'evaM hou' tti kayaM / annayA sorAyA taM kajjuM nAuM nivvedeNa pvvtio| gaddabho rAyA jaato| so ya javo necchati paDhi puttaneheNa ya puNo puNo ujjeniM eti / atrayA so ujjenIe adUrasAmaMte javakhettaM, tarasa samIve vIsamati / taM ca javakhettaM ego khettapAlao rakkhati / io ya ego gaddabho taM javakhettaM cariuM icchati tAhe tena khettapAlaeNa so gaddabho bhannati [bhA. 1157 ] AdhAvasI padhAvasI, mamaM vA vi nirikkhasI / lakkhio te mayA bhAvo, javaM patthesi gaddabhA ! | vR- ayaM bhASyAntargataH zlokaH kathAnakasamAptayanantaraM vyAkhyAsyate, emamuttarAvapi zlokau / tena sAhuNA so silogo gahio / tattha ya ceDarUvANi ramaMti aDoliyAe, uMdoiyAe ti bhaNiyaM hoi / sAya tesiM ramaMtANaM aDoliyA naTThA bile paDiyA / pacchA tANi ceDarUvANi io io ya maggaMti taM aDoliyaM, na pAsaMti / pacchA egeNa ceDarUveNa taM bilaM pAsittA nAyaM-jA ettha na dIsati sA nUnaM eyammi bilammi paDiyA / tAhe tenaM bhannati [ bhA. 1158 ] io gayA io gayA, maggajaMtI na dIsati / ahameyaM viyANAmi, agaDe chUDhA aDoliyA // vR- so vinenaM silogo paDhio / pacchA tena sAhuNA ujjeniM pavisittA kuMbhakArasAlAe uvassao gahio / so ya dIhapaTTho amaco teNaM javasAhuNA rAyate virAhio / tAhe amacI ciMteti- 'kahaM eyassa veraM nijjAema ? ' tti kAuM gaddabharAyaM bhaNati-esa parIsahaparAtio Agao rajjaM pelleukAmo, jati na pattiyasi pecchaha se uvassae AuhANi / tena ya amaceNa puvvaM ceva tAni AuhANi tammi uvassae nUmiyANi pattiyAvaNanimittaM / rannA diTThANi / pattijjio / tIe a kuMbhakArasAlA uMduro DhukkiuM dukkiuM osarati bhaeNaM / tAhe tenaM kuMbhakAreNaM bhannati[ bhA. 1159 ] sukumAlaga! bhaddalayA !, rattiM hiMDanasIlayA ! / bhayaM te natthi maMmUlA, dahapaTThAo te bhayaM // vR- so vi nena silogo gahio / tAhe so rAyA taM piyaraM mAreukAmo rahaM maggai / 'pagAse uDDAho hohi' tti kAuM amaceNa samaM rattiM pharusasAlaM allINo acchati / tattha tena sAhuNA paDhio paDhamo silogo AdhAvasI padhAvasI, mamaM vA vi nirikkhasI / lakkhio te mayA bhAvo, javaM patthesi gaddabhA ! // - rannA nAyaM vetiyA mo, dhuvaM atisesI esa sAdhU / tao bitio paDhio io gatA io gatA, maggijaMtI dIsaI / ahameyaM vijANAmi, agaDe chUDhA aDoliyA / / - taM pi nenaM parigayaM, jahA - nAtayaM eteNa / tao tatio paDhio - sukumAlaga! bhaddalayA !, rattiM hiMDanasIlagA ! /
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 309 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1159] bhayaM te nasthi maMmUlA, dIhapaTThAo te bhayaM / / tAhe jANati-esa amacco mamaM ceva mAreukAmo, kao mamaM pitA rAtA houM saMte bhoe pariccaittApunoteceva pattheti?, esa amaccomaMmAreukAmo evNjttNkrei| tAhe rAyA amaccassa sIsaM chettuMsAhussa uvagaMtuMsavvaM kahei khaameiy||ath zlokatrayasyAkSarArtha-A-ISad Abhimukhyena vAdhAvasiAdhAvasi, prakarSaNapRSThato vA dhAvasi pradhAvasi, mAmapina nirIkSase, lakSitaste mayA 'bhAvaH' abhiprAyo yathA 'yavaM' yavadhAnyaM carituM prArthayasi bho gaIbha ! / dvitIyapakSe yavanAmAnaM rAjAnaM mArayituM bho gardabhanRpate ! prArthayasIti prthmshlokH|| ito gatA ito gatA, mRgyamANA na dRzyate, ahametad vijAnAmi agaDe' bhUmigRhe gartAyAM vA kSiptA 'aDolikA' undoyikA nRpatiduhitA vA / dvitiiyshlokH|| mUSakasya rAjJazca zarIrasaukumAryabhAvAt sukumAraka! ityAmantraNam, "bhaddalaga"tibhadrAkRte !, rAtrau hiNDanazIla! mUSakasya divA mAnuSAvalokanacakitatayA rAjJastu vIracaryayA rAtrI paryaTanazIlatvAt, bhayaM 'te' tava nAsti manmUlAt' manimittAt kintu 'dIrghapRSThAt ekatra sAt aparatra tu amAtyAt 'te' tava bhayamiti tRtIyazlokaH / tataH sa rAjarSizcintayati[bhA.1160] sikkhiyavvaM manUseNaM, avi jArisatArisaM / peccha muddhasilogehi, jIviyaM parirakkhiyaM // vR-zikSitavyaM manuSyeNaapiyAddazatAddazam, pazya mugdhairapi zlokairjIvitaM prirkssitm|| tathA[bhA.1161]puvvavirAhiyasacive, sAmacchaNa ratti Agamo gunnnnaa| nAo mi sacivaghAyaNa, khAmaNa gamaNaM gurusagAse / / vR-pUrvaM virAdhito yaH sacivastasya rAjJA saha 'sAmacchaNaM' paryAlocanam / tatastayo rAtrI tatrAgamaH / tasya ca rAjarSestadAnIM pUrvapaThitazlokatrayasya guNanA / tataH 'jJAno'syaham, nUnamatizayajJAnI madIyaH pitA, kutovA eSa mahAtmApaTaprAntalagnatRNavadlIlayaivarAjyaM parityajya bhUyastadaGgIkAraM kurute ? tadeSa sarvo'pyasyaivA'mAtyasya kUTaracanAprapaJcaH' iti paribhAvya sacivaghAtanaM kRtvA svapituH kSAmaNaM kRtavAn / tatastasya rAjarSe 'aho! te bhagavanto mAmanekazo bhaNantisma-Arya! adhISvAdhISva sUtram, paramahamAtmavairikatayAnApAThiSam, yadinAma IzAnAmapi mugdhazlokAnAM paThitAnAmIzaM phalamAvirabhUt kiM punaH sarvajJopajJazrutasya bhaviSyati ?' iti vicintya gurusakAze gamanam / tato mithyAduSkRtaM dattvA samyak paThituMlagna iti / / kiJca zrutAdhyayane'bhI abhyadhikA guNAH[bhA.1162] Ayahiya pariNNA bhAvasaMvaro navanavo asNvego| nikkaMpayA tavo nijarA ya paradesiyattaM ca / / dR- AtmahitaM 1 parijJA 2 bhAvasaMvaraH 3 navanavazca saMvegaH 4 niSkampatA 5 tapaH 6 nirjarA ca paradezikatvaM ca 8 iti dvAragAthAsamAsArtha / / atha vistarArthamAha[bhA.1163]AyahiyamajANaMto, mujjhati mUDho samAdiati kammaM / kammeNa tena jaMtU, parIti bhavasAgaramanaMtaM / /
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 kR-anadhItazrutaHsanAtmanohitam iha-paralokapathyamajAnanamuhyati, hite'pyahitabuddhim ahite'pi hitabuddhiM karotIti bhAvaH / mUDhazca 'karma' jJAnAvaraNIyAdikaM nibiDataraM samAdatte / tena ca karmaNA jantuH 'paryeti' paribhramata bhavasAgaramanantam // athAtmahite parijJAte ko guNaH ? ityAha[bhA.1164]AyahiyaM jANaMto, ahiyanivittIe hiypvittiie| ___havai jato so tamhA, AyahiyaM AgameyavvaM / / vR- AtmahitaM jAnAnaH ahitAd-Atma-saMyama-pravacanopaghAtakAd nivRttau hitesaMyamAdyupakAriNi pravRttau yataH prayatnavAnasau bhavati, tasmAd Atmahitam 'Agamayitavyam' AgamanaM aagmH-prijnyaanNtdgocrmaanetvymiti|gtmaatmhitdvaarm / atha parijJAdvAramAha[bhA.1165] sanjhAyaM jANaMto, paMciMdiyasaMvuDo tigutto y| hoiya ekkaragamaNo, vinaeNa samAhio saahuu|| vR-'svAdhyAyaM zrutaM jAnAnaH sAdhuH paJcasvindriyeSu iSTA-'niSTaviSayarAga-dveSaparihAreNa saMvRtaH paJcendriyasaMvRtaH, triSu-manovAkkAyayogeSu guptastriguptaH, bhavati ca "ekAgramanAH' zubhadhyAnaikamAnasaH 'vinayena' gurvAdiSu zironamanA-'alibandhAdilakSaNena 'samAhitaH' smygupyuktiti|atrc "sajjhAyajANato" ityanena jJaparijJA "paMciMdiyasaMvuDo" ityAdinA tu pratyAkhyAnaparijJA'bhihitetidraSTavyam / / gataM parijJAdvAram / atha bhAvasaMvaramAha[mA.1166] nANeNa svabhAvA, najjate je jahiM jinkkhaayaa| nANI carittagutto, bhAveNa u saMvaro hoi|| vR-jJAne sarve'pi-azeSA hitA-hitarUpAbhAvA jJAyante ye yatropayogino jinairaakhyaataaH| ata eva jJAnI cAritraguptaH 'bhAvena' tattvavRtyA saMvaro bhavati / guNa-guNinorabhedavivakSaNAdevaM nirdezaH / / a"navanavo ya saMvego" iti vyAkhyAnayannAha[bhA.1167]jaha jaha suyabhogAhai, aisayarasapasarasaMjuyamapuvvaM / taha taha palhAi muNI, navanavasaMvegasaddhAo / / vR-yathA yathA 'zrutam' AgamamapUrvamavagAhate, kathambhUtam ? 'atizayarasaprasarasaMyutam' atizayAH-arthavizeSAsteSu yo rasaH-zrotRNAkSepakArI guNavizeSastasya yaH prasaraHatirekastena saMyutaM-yuktam / yadvA zravaNaM zrutam, tat kathambhUtam ? atizayasya-arthasya rasaH-AsvAdanaM tatra yaH prasaraH-gamanaM tena saMyutam / apUrvaM yathA yathA'vagAhate tathA tathA muni 'prahlAdate' zubhabhAvasukhAsikayA modte| kathambhUtaH? ityAha-navanavaH-apUrvApUrvoyaHsaMvegaH-vairAgyaMtadgarbhA zraddhA-muktimArgAbhilASalakSaNA yasya sa navanasaMvegazraddhAka iti / gataM navanavasaMvegadvAram / atha niSkampatAdvAramAha[bhA.1168] nANANattIe puNo, daMsaNatavaniyamasaMjame ThiccA / viharai visunjhamANo, jAvajIvaM pi nikkNpo|| vR-jJAnasya yAAjJapti-AdezaH "jAesaddhAenikkhaMtotamevamaNupAlae" ityAdikastayA darzanapradhAne taponiyamarUpe saMyame sthitvA karmamalena vizudhyamAnaH san yAvajIvamapi 'niSkampaH'
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM -6, [bhA. 1168 ] sthiracittavRtti 'viharati ' saMyamAdhvani gacchatIti / / gataM niSkampatAdvAram / atha tapodvAramAha[bhA. 1169] bArasavihammi vi tave, sabmitarabAhire kusaladiTThe / vi atthina via hohI, sajjhAyasamaM tavokammaM // vR- dvAdazavidhe'pi tapasi 'sAbhyantarabAhye' sahA''bhyantareNa yad bAhyaM tat saabhyntrbaahym| tatrAbhyantaraM tapaH SoDhA prAyazcitta-dhyAne, vaiyAvRtya-vinayAvathotsargaH / svAdhyAya iti tapaH SaTprakAramAbhyantaraM bhavati / / bAhyamapi SoDhA 311 anazanamUnodaratA, vRtte saGkSepaNaM rasatyAgaH / kAyaklezaH saMlInateti bAhyaM tapaH proktAm // tathA kuzAH- dravyato darbhAdayo bhAvataH karmANi tAn karmarUpAn kuzAn lunantisamUlAnutpATayantIti kuzalAH, "pRSodarAdayaH" iti rUpaniSpatti, tIrthakarA ityarthaH, tairdaSTe - karmakSapaNakAraNatayA kevaladdaSTayA vIkSite, paraM vAcanAdirUpo yaH svAdhyAyastatsamaM tattulyaM tapaH karma nAsti nApi bhaviSyati cazabdAd na cAbhUt, prabhUtatarakarmakSapaNahetutvAditi // taM tapodvAram / atha nirjarAdvAramAha [bhA. 1170 ] jaM annANI kammaM, khavei bahuyAhi vAsakoDIhiM / taM nANI tihi gutto, khavei UsAsametteNa // vR-yad ajJAnI jIvo nairayikAdibhaveSu varttamAno bahvIbhirvarSakoTIbhi karma kSapayati 'tat' karma jJAnI 'triSu' manovAkkAyeSu guptaH san ucchvAsamAtreNApi kAlena kSapayati // gataM nirjarAdvAram / atha paradezakatvadvAramAha [ bhA. 1171] Aya-parasamuttAro, ANA vacchalla dIvaNA bhattI / hoti paradesiyatte, avvocchittI ya titthassa // vR-paThitaH san pareSAM dezakatvaM mArgadazitvaM karoti, tasmin AtmanaH parasya ca samuttAro bhavati / tathAhi sa sAdhuradhItazrutaH san aparAn sAdhUn adhyApayan Atmano jJAnAvaraNIyaM karma upahanti, te ca sAdhavo jJAnopadezenA'cirAdevApArasaMsAramahodadheruttaranti / evaM ca kurvatA tIrthakRtAmAjJA adhyApyamAnasAdhUnAM ca vAtsalyaM tathA dIpanA- prabhAvanA bhaktizca pAramezvarapravacanasya etAni kRtAni bhavanti, tIrthasya cA'vyacchittirAsUtritA bhavati / ete guNAH paradezakatve bhavantIti / / gataM paradezakatvadvAram / tatazcAvasitA "Ayahiya" ityAdi dvAragAthA / atha prakRtayojanAM kurvannAha [bhA. 1172] jinakappieNa pagayaM, jiNakAle so u kevalINaM vA / so bhai eva bhaNito, kattha ahIyaM bhayaMtehiM // vR- atra jinakalpikena prakRtam / 'sa tu' jinakalpiko niyamAd jinasya-tIrthakarasya kAle vA syAd apareSAM vA gaNadharAdInAM kevalinAM kAle / tataH 'saH' ziSyaH 'evaM' hetu- dhSTAntaiH 'bhaNitaH ' prajJApito bhaNati bhagavan! yadyevaM tataH paThAmyaham paramAcakSatAM pUjyAM kutra 'bhadantaiH '
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 bhagavadbhiradhItaM yasmAdasau ziSyo jinakalpiko bhaviSyati saca jinakAle vAbhavet kevalikAle vA? ||atH sa AcArya pratibrUyAt[bhA.1173] aMtaramanaMtare vA, iti udie dhUlinAyamAhaMsu / cikkhalleNa ya nAyaM, tamhA u vayAmi jinamUlaM // vR-antaraM-paramparakeNamayA'dhItam anantaraMvA / tatra yadi saAcAryo gaNadharaziSyastasyApyArAddhA tataH 'paramparakeNAdhItam' ityabhidadhyAt / athAsau gaNadhara eva tataH 'anantaraM jinasakAzaevamayA'dhItam itibrUyAt / 'iti' evam 'udite' AcAryeNA'bhihitesaziSyo dhUlijJAtaMcikhallajJAtaM cAkhyAtavAn yathA dhUlirekatra sthApayitvA tata uddhR tyAnyatra yatrAstIryate tatrAvazyaM kiJcit parizaTati, tato'pyanyatra prastIryamANA bhUyastarA parizaTati; yathA vA prAsAde lipyamAne manuSyaparamparayA cikkhallaH pratyaryamANo bahuparizaTitaH stokamAtrAvazeSa eva sarvAntimamanuSyasya hastaMprApnoti; evametAvapi sUtrArthau paramparayA gRhyamANau parizaTata-,tasmAttu 'jinamUlaM tIrthakaropakaNThameva vrajAmi, tatrAvinaSTameva sUtraM bhvissytiiti||kaiH punastatparizaTati? ityAha[bhA.1174] paya-pAya-makkharehi, mattA-dhosehiM vA viparihInaM / avi ya ravi-rAya-hatthI, pagAsa sevA payA ceva // vR-padaiH pAdairakSaraimAtrayA ghoSairvA apizabdAd bindunA vA parihINaM bhavati paramparayA adhIyamAnaM zrutamiti prkrmH| 'apica' ityabhyuccaye, bhagavataH samIpeadhIyamAnAnAM kAraNAntaramapyastIti bhAvaH / kiM yAddazo raveH-Adityasya prakAzaH IzaH kiM svadyotAdInAM sambhavI ? yAdRzaM vA rAjJaH sevA vidhIyamAnA phalamupaDhaukayati IzaM kimamAtyAdInAM sevA sampAdayati? yAzAni vA mahAnti hastinaH padAni IzAni kiM kunthUnAM sambhavanti? evaM yAddazAnimahArthAni bhagavatastIrthakRto vacanAni IzAnyapareSAM kiM kadAcid bhavanti ? ityatastIrthakaropakaNThameva vrajAmi // ityaM ziSyeNokte sUrirAha[bhA.1175] koTThAibuddhiNo asthiM saMpayaM erisANi mA jNp| avi ya tarhi vAulaNA, virayANa vi kogAIhiM / / vR-yathA koSThake dhAnyaM prakSiptaM tadavasthameva ciramapyavatiSThate na kimapi kAlAntare'pi galati, evaM yeSu sUtrA-'thI nikSiptau davasthAveva ciramapyavatiSThete te koSThabuddhayaH / AdizabdAt padAnusAribuddhayo bIjabuddhayazca gRhyante / tatra ye gurumukhAdekasUtrapadamanusRtya zeSamazrutamapi bhUyastaraM padanikurambamavagAhante te padAnusAribuddhyaH, ye tvekaM bIjabhUtamarthapadamanusRtya zeSamavitathamevaprabhUtataramarthapadanivahamavagAhantete bIjavuddhayaH, evaMvidhAH koSThAdibuddhayaH sAmpratamapi santi yeSu sUtrArtho na parizaTata iti bhAvaH / tad IzAni dhUlijJAtAdIni 'mA jalpa' mA brUhi / apica 'tatra bhagavataHsamIpeadhIyamAnAnAM viratAnAmapi sAdhUnAmapi kautukAdibhiH vyAkulanA' vyAkulIkaraNaMbhavati, sklsyaapiloksykautukhetutvaat|kautukN-smvsrnnm, AdigrahaNena bhagavato dharmadezanAzravaNAdiparigrahaH ||ath kimidaM samavasaraNam ? iti tadvaktavyatAM pratipipAdayiSurigAthAmAha
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1176] 313 [mA.1176]samosaraNe kevaiyA, rUva puccha vAgaraNa soyapariNAme / dAnaM ca devamalle, mallANayaNe uvari titthaM / / vR-samavasaraNaviSayo vidhirvaktavyaH / "kevaiya"tti kiyato bhUmAgAd apUrvasamasaraNe aTarUpatayA bhagavataH prayojanam ? iti pRcchA prativacanaM ca vAcyam / "vAgaraNaM" ti vyAkaraNaM bhagavato vaktavyam, yathA yugapadeva saGkhyAtItAnAmapipRcchatAM vyAkaroti tathA zrotRSupariNAmaH zrotRpariNAmaH sa vaktavyaH, tathA bhAgavatI vANI sarveSAM svasvabhASayA pariNamate / vRttidAnaM prItidAnaM vA kiyatprayacchanti cakravartAdayastIrthakarapravRttinivedakebhyaH? tathA 'devamAlaMya' bali, devAapitatra gandhAdiprakSipantIti kRtvA tatkaH kathaGkAraMkaroti? iti| "mallANayaNe"tti tasya ca mAlyasyAnayane yo vidhi 1 "uvari titthaM"ti upari prathamapauruSyAM vyatItAyAM 'tIrthaM prathamagaNadharo dharmadezanAM karoti / tadetat sarvamabhidhAtavyamiti dvAragAthAsaGkepArthaH / / athainAmeva pratidvAraM vivarISurAha[bhA.1177] jattha apuvvosaraNaM, jattha va deso mahiDDio ei| vAudaya puSpha vaddala, pAgAratiyaM ca abhiogaa|| kR'yatra kSetresamavasaraNam 'apUrvam'-avRttapUrvagravAbhUtapUrvasamavasarame'pi devomaharddhiko vanditum 'eti' Agacchati tatra niyamataH samavasaraNaM bhavatIti vAkyazeSaH, arthAdApannam anyatra na niyama iti / tacca kathaM kurvanti? ityAha-"vAudaya" ityAdi / zakrAdeH sambandhina AbhiyogyA devAH svasvAmino niyogAbhagatA samavasariSyamANAM bhuvamAgamyayojanaparimaNDalaM saMvartakavAtaM vikurvanti, tena ca sarvataH prasarpatA reNu-tRNa-kASThAdikaH kacavaranikaraH sarvo'pi bahi kSipyate, tato bhAvireNusantApopazAntaye udakavardalaM vikuLa tena surabhigandhodakavarSaM kurvanti, tataH puSpavardalaM vikuLa jAnudadhnImadhonikSiptavRntAM puSpavRSTiM nisRjanti, tatazcAmI prAkAratrayaM kurvnti| katham? ityAha[bhA.1178]abhitara-majjha-bahi, vimANa-joi-bhavaNAhivakayAo / pAyArA tinni bhave, rayaNe kaNage rayae y|| Abhyantara-madhyama-bAhyAyathAkramavimAna-jyoti-bhavanAdhipakRtAHprakArAstrayo bhavanti tatrAbhyantaraH prAkAro ralenivRttaH 'rAlaH'-ralamayaH,taMvimAnAdhipatayaH kurvnti|mdhymHpraakaarH 'kAnakaH' kanakamayaH, taM jyotiSkA devAH kurvanti / bAhyaH prAkAraH 'rAjataH' rUpyamayaH, taM bhavanAdhipatayaH kurvantIti / [bhA.1179]maNi-rayaNa-hemayA viya, kavisIsA savvarayaNiyA dArA / savvarayaNAmaya cciya, paDAga-jhaya-toraNA cittA / / vR-AbhyantarapAkArasya maNimayAni kapizIrSakANi, madhyamaprakArasya ralamayAni / atha maNInAM ralAnAM ca kaH prativizeSaH ? ucyate-candrakAntAdayo maNayaH, indranIlAdIni ratnAni; athavA sthalasamudbhavA maNayaH, jalasamudbhavAni ralAnyucyante / bAhyaprAkArasya hemamayAnijAtyasuvarNamayAni kapizIrSakANi / etAni ca yathAkramaM vaimAnika-jyotiSka-bhavanapatayaH svasvaprAkAreSu kurvanti / prAkAratraye'pi pratyekaM sarvaralamayAni catvAri catvAri dvArANi, tathA
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 sarvaratnamayAnyeva patAkAdhvajapradhAnAni toraNAni bhavanti / kathambhUtAni ? 'citrANi' candanakalazasvastika-muktAdAmAdibhiranekarUpANi AzcaryakArINi vA // vyantarakRtyamAha [bhA. 1180 ] ceiduma peDha chaMdaga, AsaNa chattaM ca cAmarAo ya / jaM canaM karaNijaM, kariti taM vANamaMtariyA // 314 vR- 'caityadrumam' azokavRkSamyantaraprAkArasya bahumadhyadezabhAge bhagavataH pramANAd dvAdazaguNasamucchrayam / tasyAdhastAt pIThaM sarvaratnamayam / tasyApi pIThasyopari caityavRkSasyAdhastAd devacchandakam / tasya devacchandakasyAbhyantare siMhAsanam / tasyopari cchatrAticchatram / 'caH' samuccaye / ubhayApArzvatazcAmare yakSahastagata / cazabdAd bhagavataH purato dharmacakraM padmapratiSThitam / yacca 'anyad' vAtodakAdikaM 'karaNIyaM' karttavyaM kurvanti tad vAnamantarA devA iti / / Aha kiM yad yat samavasaraNaM bhavati tatra tatrAyamitthaM niyogaH ? utana? iti, atrocyate [bhA. 1181] sAhAraNa osaraNe, evaM jatthiDDhimaM tu osaraI / ekko ciya taM savvaM, karei bhayaNA u iyaresiM / / vR- sAdhAraNaM yatra bahavo devendrA Agacchanti tatra samavasaraNe 'evam' anantarokto niyogaH / yatra tu 'RddhimAn kazcidindrasAmAnikAdi 'samavasarati' Agacchati tatraika evAsau 'tat' prakArAdikaM sarvamapi karoti / "bhayaNA u iyaresiM" ti yadIndrAdayo maharddhikA nAgacchanti tataH 'itare' bhavanavAsyAdayaH kurvanti vA na vA samavasaramamityevaM bhajanA kAryeti / atravizeSacUrNAvitthaM vizeSo dRzyate-cAukkoNA tini pAgArA raijjati cauddArA / abmiMtarillo lohiyakkhehiM, majjhillo pIyaehiM, bAhirillo seyaehiM / savvo samosaraNabhAgo joyaNaM / abmiMtara-majjhimANaM pAgArANaM aMtaraM joyaNaM / majjhima- bAhirANaM pAgArANaM ataraM gAuaM ti / ityaM devaiH samavasaraNe viracite sati yathA bhagavAn tatra pravizati tathA'bhidhAtukAma Aha [ bhA. 1182 ] sUrudaya pacchimAe, ogAhiMtIe puvvao eti / dohi paumehi pAyA, maggeNa ya hoMti satta'nne / vR- 'sUryodaye' prathamAyAM pauruSyAm aparAhNe tu pazcimAyAm 'avagAhamAnAyAm' AgacchantyAmityarthaH 'pUrvataH pUrvadvAreNa bhagavAn 'eti' Agacchati pravizatItyarthaH / katham ? ityAha-dvayoH 'padmayoH' sahasrapatrayordevaparakalpitayoH pAdau sthApayannityupaskAraH / " maggeNa ya"tti prAkRtatvAd vibhaktivyatyaye 'mArgataH' pRSThato bhagavataH saptA'nyAni padmAni bhavanti, teSAM ca yad yat pAzcAtyaM tat tat pAdanyAsaM kurvato bhagavataH puratastiSThatIti // tataH pravizya kiM karoti ? ityAha [bhA. 1183 ] AyAhiNa puvvamuho, tidisiM paDirUvayA ya devkyaa| gaNI annovA, dAhiNapubve adUrammi / / vR-'"AyAhiNa'tti bhagavAn caityadrumasya pradakSiNAM vidhAya pUrvamukhaH siMhAsanamadhyAste / yAsu ca dikSu bhavato mukhaM na bhavati tAsu tisRSvapi tIrthakarAkAradhArakANi siMhAsana-cAmaracchatradharmacakrAlaMkRtAni pratirUpakANi devakRtAni bhavanti, yathA sarvo'pi loko jAnIte 'bhagavAnasmAkaM purataH kathayati' / bhagavatazca pAdamUlaM jaghanyata ekena gaNinA- gaNadhareNA'virahitaM
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 6, [bhA. 1183 ] 315 bhavati, sa ca jyeSTho'nyo vA bhavet, prAyo jyeSTha eva / sa ca jyeSThagaNiranyo vA pUrvadvAreNa pravizya dakSiNapUrve digbhAge 'adUre' pratyAsanna eva bhagavato bhagavantaM praNipatya niSIdati / zeSA api gaNadharA evamevAbhivandya jyeSThagaNadharasya mArgataH pArzvatazca niSIdantIti // Aha bhuvanagururUpasya sakalatribhuvanAtizAyitvAt tridazakRtAnAM pratirUpakANAM tena saha sAmyam ? asAmyaM vA ? ityAzaGkAnirAsArthamAha [bhA. 1184] je te devehi kayA, tidisiM paDirUvagA jinavarassa / tesi pi tappabhAvA, tayAnurUvaM havai rUvaM // vR- yAni tAni devaiH kRtAni tisRSu dikSu jinavarasya pratirUpakANi teSAmapi 'tatprabhAvAt' tIrthakaraNaprabhAvAt 'tadanurUpaM' tIrthakararUpAnurUpaM rUpaM bhavati / / atha ye yathA bhagavataH samavasaraNe niSIdanti tiSThanti tAnabhidhitsuH saGgrahagAthAmAha [bhA. 1185] titthA'isesasaMjaya, devI vemANiyANa samaNIo / bhavaNavai-vANamaMtara - joisiyANaM ca devIo // vR- 'tIrthaM' gaNadharastasmin upaviSTe sati atizAyinaH saMyatA upavizanti, tato devyo vaimAnikAnAm, tataH zramaNyaH, tathA bhavanapati - vyantara-jyotiSkANAM ca devya iti / / athaitadeva vivRNoti [ bhA. 1186 ] kevaliNo tiuNa jinaM, titthapaNAmaM ca maggao tassa / maNamAI vi namaMtA, vayaMti saTTANa saTThANaM // vR- kevalinaH pUrvadvAreNa pravizya jinaM 'triguNaM' tripradakSiNIkRtya 'namastIrthAya' iti vacasA tIrthapramANaM ca kRtvA 'tasya' tIrthasya prathamagaNadhararUpasya zeSagaNadharANAM ca 'mArgataH' pRSThato dakSiNapUrvasyAM niSIdanti / tathA "maNamAI vi"tti manaH paryavajJAnina AdizabdAd avadhijJAninaH caturdazapUrviNo dazapUrviNo navapUrviNa AmarSauSadhyAdivividhalabdhimantazca prAcyadvAreNa pravizya bhagavantaM tripradakSiNIkRtya namaskRtya ca 'namastIrthAya namo gaNadharebhyaH, namaH kevalibhyaH' ityabhidhAya kevalinAM pRSThata upavizanti / zeSasaMyatA api prAcInadvAreNaiva pravizya bhuvanaguruM pradakSiNIkRtya vanditvA ca 'namastIrthAya namo gaNabhRmyaH, namaH kevalibhyaH, namo'tizayajJAnibhyaH' iti bhaNitvA atizayinAM pRSThato niSIdanti / evaM manaH paryAyajJAnyAdayo'pi namantaH santo vrajanti svasthAnaM svasthAnamiti / tathA vaimAnikAnAM devyaH pUrvadvAreNa pravizya bhuvanabAndhavaM tripradakSiNIkRtya natvA ca 'namastIrthAya namaH sarvasAdhubhyaH' ityabhidhAya niratizayasAdhUnAM pRSThatastiSThanti na niSIdanti / zramaNyo'pi paurastyadvAreNa pravizya tIrthakRtaM pradakSiNIkRtya praNamya ca tIrthasya sAdhUnAM ca namaskAraM vidhAya vaimAnikadevInAMpRSThatastiSThanti na niSIdanti / bhavanapatidevyo jyotiSkadevyo vyantaradevyazca dAkSiNAtyadvAreNa pravizya tIrthakarAdInabhivandya dakSiNapazcimadigbhAge yathAkramameva tiSThanti / [bhA. 1187 ] bhavaNavaI joisiyA, bodhavvA vAnamaMtarasurA ya / vaimANiyA ya manuyA, payAhiNaM jaM ca nissAe / vR- bhavanapatayo jyotiSkA vAnamantarasurAzca ete bhagavantamabhivandya yathopanyAsameva pRSThataH pRSThata uttarapazcime digbhAge tiSThantIti boddhavyAH / vaimAnikA devA manuSyAH cazabdAd
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 manuSyastriyazcapradakSiNAM kRtvA tIrthakarAdInabhivandyottarapUrve digbhAge yathAkramameva tiSThantIti / "jaM ca nissAe " tti yaH parivAraH 'yaM' devaM manujaM vA 'nizrAya' nizrAM kRtvA AgataH sa tasyaiva pArzve tiSThati // atrAntare bhASyAdarzeSu keSucidetA gAthA dRzyante anagArA vemANiyavaraMgaNA sAhuNI ya puvveNaM / pavisaMti vivihamaNi - rayaNakiraNanikareNa dAreNaM // joisiya bhavana- vaNayaradayitA lAyanna rUvakaliyAo / pavisaMti dakkhiNeNaM, paDAya-jhayapaMtikalieNaM / joisiya bhavaNa vaNayara, sasaMbhamA laliyakuMDalAharaNA / pavisaMti pacchimeNaM, vi tuMgadippaMtasihareNaM // samahiMdA kappovagadevA rAyA narA ya nArIo / pavisaMti uttareNaM, pavaramaNimaUhaoheNaM // etAzca dvayorapi cUNyoragRhItatvAt prakSepagAthAH sambhAvyante / uktArthAH sugamAzceti // abhihitArthopasaGgrahAyAha 316 [bhA. 1188] ekkkIe disAe, tigaM tigaM hoi sannivinaM tu / Ai-carime vimissA thI- purisA sesa patteyaM // vR- ekaikasyAM dizi trikaM trikaM 'sanniviSTam' upaviSTamUrdhvasthitaM vA bhavati / tathAhidakSiNa-pUrvasyAM dizi saMyatA vaimAnikAGganAH saMyatyazceti trayam, aparadakSiNasyAM bhavanapatijyotiSkavyantaradevInAMtrayam, uttarAparasyAM bhavanapati jyotiSka-vyantaradevAnAM trayam, uttarapUrvasyAM vaimAnikadeva - manuSya manuSyINAM trayamiti / atra cAdye carame ca trike vimizrAH strI-puruSAH, strayaH puruSAzcobhaye'pi bhavantIti bhAvaH / 'zeSayostu' madhyamayordvayostrikayoH strayaH puruSAzca 'pratyekamiti' nirmizrA eva bhavantIti / teSAM cetthaM sthitAnAM sura-narANAM sthitimAha [bhA. 1189] iMtaM mahiDDiyaM paNivayaMti Thiyamavi vayaMti paNamaMtA / na vi jaMtaNA na vikaha, na paropparamaccharo na bhayaM // vR- ye'lparddhayaH pUrvaM bhagavataH samavasaraNe sthitAste AgacchantaM maharddhikaM 'praNipatanti' namaskurvanti / atha maharddhikaH prathamaM sthitaH tato ye'lparddhayaH pazcAdAgacchanti te maharddhikaM pUrvasthitamapi praNamanto vrajanti yathAsthAnam / tathA nApi teSAM tatrasthitAnAM 'yantrANA' 'na gantavyaM bhavatA ataH sthAnAt' iti lakSaNA, na 'vikathA' strakathAdirUpA sAmAnyato vArttA prabandhAtmakA vA, na parasparaM 'matsaraH' pradveSaH, na 'bhayaM' santrAsaH kuto'pi balavato vairiNaH sakAzAt, pratyuta bhagavataH sAmyasudhAsindhupUreNa plAvitamanasAM SAM vilIyante virodhAnubandhaviSormaya iti / / Aha prAkArANAM bAhyayordvayorantarayoH ke tiSThanti ? ityAha [bhA. 1190] biiyammi hoMti tiriyA, taie pAgAramaMtare jANA / pAgArajaDhe tiriyA, vi hoMti patteya missA vA / / vR- dvitIye prAkArAntare bhavanti 'tiryaJcaH' siMha- hastyAdayaH / tRtIye tu prAkArAntare 'yAnAni' vAhanAni bhvnti| 'prAkArajaDhe' prAkArarahite bahirityarthaH tiryaJcaH, apizabdAd manuSya devA
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-5, [bhA. 1190] 317 api pratyeka mizrA vA bhavanti / / evaM samavasaraNe viracite sati kiM bhavati? ityAha[bhA.1191] savvaM va desaviraI, sammaM ghecchai va hoi kahaNA u / ___ iharA amUDhalakkho, na kahei bhavissai na taM ca / / vR-sarvaviratiM vA dezavirati vA samyagdarzana vA kazcid grahISyatIti jJAtvA bhagavataH 'kathanA' dharmadezanA bhavati / 'itarathA' samyaktvagrahaNasyApyabhAve mUDhaM-viparyayamupagataM lakSyaMjJeyavastuyasya samUDhalakSyona tathAamUDhalakSyo yathAvasthitavastuvedIti bhAvaH, evaMvidhobhagavAn 'nakathayati' na karotidharmadezanAm / Aha yadyevaMtarhi samavasaraNakaraNaprayAso vibUdhAnAmapArthakaH prApnotItyAha-bhaviSyati na tacca tad bhagavatyapi dharmakathAM kurvANe'nyatamo'pyanyamat sAmAyika na pratipadyate, bhagavataH sAtizayatvAt / bhaviSyatkAlanirdezastrikAlopalakSaNArtha / / [bhA.1192] manue caumanayaraM, tirie tinni va duve va paDivaje / ___ jai natthi niyamaso ciya, suresu sammattapaDivattI / / vR-manuSyazcaturNAM sAmAyikAnAM samyaktva-zruta-dezavirati-sarvaviratirUpANAmanyatarat prtipdyte|tirynycH 'trINi vA' samyaktva-zruta-dezaviratirUpANi, dvevAsamyaktva-zrutasAmAyike prtipdynte| yadi manuSya-tirazcAM madhye kazcit pratipattA nAsti tato niyamata eva 'sureSu' deveSu kasyApi samyaktvapratipattirbhavati ||sc bhagavAnityaM dharmamAcaSTe[bhA.1193] titthapaNamaM kAuM, kahei sAhAraNeNa saddeNaM / savvesiM sannINaM, joyaNanIhAriNA bhagavaM / / vR- 'namastIrthAya' ityabhidhAya praNAmaM ca kRtvA sarveSAM sura-narAdInAM saMjJinAM jIvAnAM 'sAdhAraNena' svasvabhASApariNamanasamarthena yojanIhAriNA yojanavyApinA zabdena bhagavAn dharma kathayati / kimuktaM bhavati?-bhagavato divyadhvanirazeSANAmapi samavasaraNavarttinAMsaMjJijantUnAM jijJAsitArthapratipattinibandhanamupajAyate ||aah kRtakRtyo'pi bhagavAn kimiti tIrthapramANaM karoti? iti ucyate[bhA.1194] tappubviyA arahayA, pUiyapUyA ya vinayamUlaM ca / kayakicco vijaha kahaM, kahai namae tahA titthaM / / vR-'tIrtha' zrutajJAnaMtatpUrvikA 'arhattA' tIrthakaratA, na khalu bhavAntareSu zrutAbhyAsamantareNa bhagavata evmevaa''rhntylkssmiirupddhaukte|tthaa pUjitasya pUjA pUjitapUjA, sA ca tIrthasya kRtA bhavati, pUjitapUjako hi lokaH, tato yadyahaM tIrthaM pUjayAmi tatastIrthakarasyApi pUjyamidamiti kRtvAloko'pi puujyissyti|tthaa vinayamUlaM dharmaprarUpayiSyAmi, ataH prathamato vinayaMprayuJje, yenalokaH sarvo'pi madvacanaMsutarAM shrdddhiit|athvaa kRtakRtyo'pi bhagavAn yathA kathAMkathayati tathA tIrthamapi namati / Aha nanvetadapyasamIcInaM yat kRtakRtyaH san dharmadazanAM karoti, naivam, abhiprAyAparijJAnAda, bhagavatA hi tIrthakaranAmagotraM karmAvazyavedayitavyam, tasya ca vedane'yamevopAyo yad aglAnyA dharmadezanAdikaraNam, "taM ca kahaM veijjai ? agilAe dhammadesaNanAIhiM" ti vacanAt // gataM samavasaraNadvAram / atha "kevaiya" tti dvAram / kiyato bhUbhAgAdavazyaM samavasaraNe Agantavyam ? ityAha
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 [bhA.1195] jattha apubbosaraNaM, na diTTapurvava vajeNa samaNeNaM / bArasahi joyaNehiM, so eianAgame lahugA / vR-yatra nagarAdau 'apUrvaMsamavasaraNaM' vivakSitatIrthakarApekSayA abhUtapUrva yena vA zramaNena na haSTapUrvaMsa dvAdazabhyo yojanebhyo niyamataH 'eti' Agacchati / yadi tvavajJayA nAgacchati tadA catvAro laghavaH prAyazcittam / / atha rUpadvAramAha[bhA. 196] savvasurA jai ruvaM, aMguTThapamANayaM viuvijaa| jinapAyaMguTuM pai, na sohaetaM jahiMgAlo / / va- kIg bhagavato rUpam ? ityAha-'sarvasurAH' vaimAnikAdayaH sambhUya yadi sArasAratarasAratamAn pudgalAn gRhItvA aGguSThapramANakaM rUpa vikurveyuH tathApi jinapAdAGguSThaM prati upamIyamAnaMtadnazobhate, yathA'GgAra iti|| sAmprataMvineyajanAnugrahAyaprasaGgatogaNadharAdInAmapi rUpasampadabhidhitsayA''ha[bhA.1197] gaNahara AhAra anuttarA ya jAva vn-ckki-vaasu-blaa| maMDaliyA jA hInA, chaTThANagayA bhave sesaa|| vR-tIrthakararUpasampadaH sakAzAd anantaguNahInAgaNadharA rUpato bhvnti|gnndhrruupaad anantaguNahInAH khlvaahaarkdehaaH|aahaarkdehruupaad anantaguNahInA anuttroppaatinaaNdehaaH| tato'pyanantaguNahInA uparitanoparitanagraiveyakadevadehAH / evaM yAvadIzAnakalpadevarUpAd anantaguNahInAH saudharmakalpadevadehAH / tota bhavanapati-jyotiSka-vanacara-cakravarti-vAsudevabaladeva-mahAmaNDalikA api rUpato yathAkramamantaguNahInA draSTavyAH / tataH zeSarAjAno janapadalokAzcaSasthAnagatAH parasparaM bhvnti| tadyathA-anantabhAgahInAvA asaGkhyeyabhAgahInA vA 2 saGkhyeyabhAgahInA vA 3 saMkhyeyaguNahInA vA 4 asaGkhyeyaguNahInA vA 5 anantaguNahInA vA 6 // atha bhagavata eva rUpasaundaryanibandhanaM saMhananAdikaM varNayatrAha[bhA.1198] sNdhynn-ruuv-sNtthaann-vn-gi-stt-saar-uusaasaa| emAda'nuttarAI, havaMti nAmodayA tassa // vR-'saMhanana' vajraRSabhanArAcam, 'rUpam' anantaroktarUpam, 'saMsthAna' samacaturastram, 'varNa' dehacchAyA, 'gati' bhadragajendrAnukAriNI sulalitA, 'sattvaM' dhairyam, sAro dvidhA-bAhya Abhyantarazca, bAhyo gurutvam, Abhyantaro jJAna-darzana-cAritrarUpaH, "UsAsa"tti ucchavsAnizvAsasaurabhyam, evamAdIni vastUnitasya bhagavataH anuttarANi' ananyasAmAnyAni bhavanti, AdizabdAd gokSIragauraM rudhirA-''miSaM carmacakSuSAmagocarAvAhAra-nIhA ityAdi / etAni ca 'nAmodayAd' nAmanAmnaH karmaNaH zubharUpasyodayAt 'tasya' bhagavato'nuttarANi bhavanti / / kiJca[bhA.1199]payaDINaM annAsa'vi, pasatya udayA anuttarA hoti| khayauvasame viya tahA, khayammi avigappamAhu~su // kR-prakRtInAm anyAsAmapi' nAmavyatiriktAnAMgotrAdInAMprazastA udayAuccairgotratvAdayo bhavanti / apizabdAd nAmno'piye uktavyatiriktAH saubhAgya-saundarya-yazaHkIrtiprabhRtaste'pi rigRhyante / ete ca kimitarajanasyeva prazastAH ? utana? ityataAha-'anuttarAH' annyshshaaH|
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 6, [ bhA. 1199 ] " khayauvasame viya taha" tti karmaNAM kSayopazame'pi sati ye dAna-lAbhAdayaH kAryavizeSAste'pi tathaiva bhagavato'nuttarAH / 'kSaye' trAyike punarbhAve varttamAnasya bhagavataH kevalajJAnAdikaM guNasamudayam 'avikalpaM' varNanAdikalpAtItaM sarvottamam "AhaMsu" tti AkhyAtavantaH zrutadharA iti // Aha kevalikAle'pyasAtAdyAH prakRtayo nAmno vA yA azubhAstAH kathaM tasya duHsvadA na bhavanti ? iti atrocyate 319 [bhA. 1200 ] assAyamAiyAo, jA vi ya asuhA havaMti pagaDIo / niMbarasalavu vva pae, na hoMti tA asuhayA tassa // vR- 'asAtAdyAH' asAtAvedanIyAdayo yA api cAzubhA bhavanti prakRtayastA api nimbarasalava iva 'payasi' dugdhe na bhavanti azubhadA asukhadA vA tasya bhagavata iti // atha pRcchAdvAram / Aha utkRSTarUpatayA bhagavataH kiM prAyojanam ? iti atrocyate[ bhA. 1201 ] dhammodaeNa rUvaM kareMti rUvassiNo vi jai dhammaM / gajjhavao ya sarUvo, pasaMsimo rUvamevaM tu // vR- dharmasya - puNyaprakRtirUpasyodayena rUpaM bhavatIti paribhAvya zrotAro'pi dharme pravarttante / tathA kurvanti 'rUpasvino'pi rUpavanto'pi yadi dharmaM tataH zeSaiH sutarAM karttavya iti zrotRbuddhiH pravarttate / 'grAhyavAk ca' AdeyavAkyaH surUpaH puruSo bhavati, cazabdasyAnuktasamuccayArthatvAt zrotRRNAM rUpAdyabhimAnApahArI ca / ataH prazaMsAmo vayaM bhagavato rUpamevamiti // gate rUpa-pRcchAdvAre / atha vyAkaraNadvAram / bhagavAn deva-nara- tirazcAM prabhUtasaMzayinAM vyAkaraNaM kurvan kathaM saMzayavyavacchittiM karoti ? ityucyate yugapadekenaiva nirvacanena / Aha yadyekaikasyaikaikaM saMzayaM paripATyA vyavacchindyAt tataH ko doSaH syAt ? ityAha [bhA. 1202] kAlena asaMkheNa vi, saMkhAIyANa saMsaINaM tu / mA saMsayavocchittI, na hojjakamavAgaraNadosA / / vR- kAlena 'asaGkhyeyenApi' palyopamAdinA saGkhyAtItAnAM saMzayinAM saMzayavyavacchittaH kramavyAkaraNadoSAd na bhavet, ata etad mA bhUditi bhagavAn yupagad vyAgRNAtIti / / atha yugapadyAkaraNe guNAnAha [bhA. 1203 ] savvattha avisamatta, riddhiviseso akAlaharaNaM ca / savvanupacao vi ya, aciMtaguNabhUio jugavaM // vR- 'sarvatra' saravasattveSu 'aviSamatvaM' yugapannirvacanena tulyatvaM bhagavato bhavati, rAgadveSarahitasya tulyakAlasaMzayinAM yugapajijJAsatAM kAlabhedena kathane rAga-dveSagocaracittavRtti - sambhAvanAprasaGgAt / RddhivizeSazcAyaM bhagavataH yadyugapat sarvasaMzayinAmazeSasaMzayavayavacchittiM karoti / tathA paripATyA kathane kasyApi saMzayino'nivRttasaMzayasyaiva kAlena -mRtyunA haraNaM syAt, ato'kAlaharaNaM yugapannirvacane bhavati / tathA sarvajJapratyayo'pi ca teSAmitthameva bhavati, kramavyAkaraNe tu kasyacidanapanItasaMzayasya sarvajJapratItirapi na syAt / tathA acintyA- aprameyA guNabhUti-guNasampadiyaM bhagavataH, yadekahelayaiva sarveSAmapi saMzayavyapanayanam / etaiH kAraNairbhagavAn yugapat kathayatIti / / gataM vyAkaraNadvAram / atha zrotRpariNAmadvAram / tatra yathA sA pAramezvarI
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vAgaazeSasaMzayonmUlanena pariNamate tathA pratipAdayannAha[bhA.1204] vAsodagassa va jahA, vannAdI hoti bhAyaNavisesA / savvesi pi sabhAsaM, jiNabhAsA paraName evaM // vR. 'varSodakasya' vRSTipAnIyasya vAzabdAd anyasya yathaikarUpasya sataH 'varNAdayaH' varNagandharasa-sparzAH 'bhAjanavizeSAd' bhUmikAdyAdhAravizeSAd vicitrA bhavanti |ythaa kRSNa-surabhimRttikAyAM varSodakaM patitaM svacchaM sugandhaM sarasaM ca bhavati, USarabhUmikAyAM viparItam evaM sarveSAmapi zrotRNAM svasvabhASAM prati jinabhASA' jainI vANI pariNamate / uktaJca paramarSibhiHsA viyaNaMbhagavaoaddhamAgahA bhAsA bhAsijjamANI tesisavvesiM AyariyamaNAyariyANaMdupayacauppaya-miya-pasu-pakkhi-sirIsivANaM appappaNo bhAsattAe prinnmi|| bhagavadvAca eva saubhAgyaguNapratipAdanAyAha[bhA.1205] sAhAraNA-'savatte, taovaogo u gaahggiraae| nayanivinai soyA, kiddhivaanniydaasiaahrnnaa| vR-'sAdhAraNA' sarvasaMjJinAM bhASAsu sAmAnyA; yadvA kSIra-khaNDAdIni madhuradravyANyekatra mIlitAniyathAsusvAdutayA sAdhAraNAni bhavantievamasAvapyatIvasusvAdutayA sAdhAraNA; narakAdau patato vA jantUna yA samyag dhArayati sAdhAraM-paritrANaM karotitI sAdhAraNA / 'asapatnA' ananyasazI, yasyA vA aparavAgbhivyArghAto na kriyate / grAhikA-arthaparicchedakAriNI sA cAsau gIzcagrAhakagIH / evaMvidhAyAMtasyAmupayogaH-ekAgratA tadupayogaH, tuzabdasyAvadhAraNArthatvAt tadupayoga eva zroturbhavati, nAnupayogonacAnyatropayoga iti|upyoge satyapyanyatra nirvedadarzanAt tasyAmapi nirvedaH syAdityAha-na ca nirvidyate zrotA mAgatIM vAcaM zRNvan / kutaH khalvamayartho'vagantavyaH ? ityAha-kiDhivAmijadAsyudAharaNAt- egassa vANiyagassa kiDhI dAsI kiDhI therI / sA gose kaTThANaM gyaa| taNhA-chuhAkilaMtA majjhaNhe aagtaa| 'atithevA kaThThA ANiya'tti piTTittA bhukkhiya-tisiyA puNo paTTaviyA / sA ya vaDe kaThThabhAraM gahAya ogAhaMtIe pacchimAe porisIe Agacchai / ko kAlo ? jeTThAmUlamAso / aha tAe ya therIe kaTThabhArAo egaM kaTTha paDiyaM / tAe oNamittAtaMgahiyaM taMsamayaMca bhagavaMtitthagarodhamma kahiyAio joyaNanIhAriNA srennN|saa therItaM sadaM suaitI tahevaoNayA soumaaddhttaa| unhaM khuhaM pivAsaM parissamaMca na viNdi| sUratthamaNe titthayaro dhammaM kheumuttttito| therI gtaa|| [bhA.1206]savvAuaMpi soyA, jhavija jai hu sayayaM jino khe| sI-uNha-khu-ppivAsA-parissama-bhae avignnito|| vR-anenaiva dRSTAntena yadi 'huH' nizcitaM satataM 'jinaH' tIrthaGkaraH kathayet, tataH zrotA 'sItoSNakSutpipAsAparizramabhayAnyavigaNayan' zItaM-himam uSNam-AtapaH kSutpipAse pratIte parizramaH-mArgagamanAdisamutthaH bhayaM-pratipakSAdijanitam etAnyavindamAno bhagavato dharmadezanAM zraNvan sarvAyuSkamapi kSapayediti / / gataM zrotRpariNAmadvAram / atha dAnadvAram / bhagavAn yeSu nagarA-''karAdiSu viharati tebhyo divasadaivasikI vArtAye khalvAnayantiyathA 'bhagavAn adyAmutra kSetre viharati' iti teSAM yad bhagavatkiMvadantInivedanavRttikalpaM paribhASitaM saMvatsaraniyataM dAnaM
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1206] 321 / dIyate tad vRttidAnam, yat punaH svanagare bhagavadAgamananivedakAya niyuktAyAniyuktAya vA harSaprakarSAdhirUDhamAnasardIyate tat prItidAnam, etad dvayamapi yathA cakravartayAdayaH prayacchanti tathA pratipAdayannAha[bhA.1207] vittI u suvanassA, bArasa addhaM ca sayasahassAI / tAvaiyaM ciya koDI, pIIdAnaM tu cakkINaM / / vR-vRttidAnaM suvarNasya dvAdaza arddhaca zatasahasrANi' arddhatrayodazasuvarNalakSAityarthaH / 'tAvatyaM eva' arddhatrayodazapramANA eva suvarNasya koTayaH prItidAnam / keSAm ? ityAhacakravarttinAm / / [bhA.1208] etaM ceva pamANaM, navaraM rayayaM tu kesavA diti / maMliyANa sahassA, vittI pII syshssaa| vR- etadeva pramANaM vRtti-prItidAnayoH, 'navaraM' kevalaM "rajataM' rUpyaM 'kezavAH' vAsudevA ddti| maNDalikAnAM rAjJAM sahasrANyarddhatrayodazapramANAnirUpyasyavRttidAnam, prItidAnaMpunararddhatrayodazazatasahasrANi iti / kimeta eva mahApuruSAH prayacchanti? Ahozcidanye'pi? ityAha[bhA.1209] bhatti-vibhavAnurUvaM, ane vi ya diti ibbhamAIyA / soUNa jinAgamanaM, niuttmnioiesuNvaa|| kR. bhakti-vibhavAnurUpaM' yAvatI yasya bhagavadviSayA bhakti yAvatI ca yasya vibhUti sa tadanumAnenetyarthaH, anye'pi ca dadati ibhyAdayaH' ibhamarhatIti ibhyaH, yasya satkasuvarNAdidravyapuJjanAntaritohastyapinazyatesaH, abhydhikdrvyovetyrthH,aadishbdaangr-graambhogikaadyH| kadA? ityAha-zrutvA jinasya' tIrthakRta AgamanaM niyuktebhyo'niyuktebhyo vA / / Aha teSAmitthaM vRtti-prItidAne prayacchatAM ke guNAH? iti ucyate[bhA.1210] devAnuvitti bhattI, pUyA thirakaraNa sttanukNpaa| sAodaya dAnaguNA, pabhAvaNA ceva titthassa // vR-cakravatyAdibhiritthaM prayacchadbhirdevAnAmanuvRtti kRtA bhavati, devAapi bhagavataH pUjA kurvantIti kRtvA bhagavati pUjyamAne teSAmapi mahAn pritossobhvtiityrthH| tathA bhaktirbhagavataH kRtA bhavati / tIrthakarapUjAyAM ca sthirIkaraNamabhinavazrAddhAnAM bhavati / satvAnAM bhagavatpravRttinivedakAnAmanukampA vihitA bhavati / sAtodayaM sAtavedanIyaM karma viziSTadivya-mAnupyasukhopabhogaphalaM badhyate / ete'nantaroktA dAnaguNAH / prabhAvanA caiva tIrthasya kRtA bhavati-aho ! amISAM dharma zreyAn yatra svadeva-gurubhaktisambhArasubhagamIddazamaudAryamiti // gataM dAnadvAram / atha devamAlyadvAram / bhagavAn pthamAM sampUrNapauruSI dharmamAcaSTe / atrAntare devamAlyaM pravizati, balirityarthaH / Aha kastaM karoti? ityAha[bhA.1211] rAyA va rAyamaco, tassAsai paura janavao vA vi| dubbalikaMDiya balichaDiya taMdulAnADhagaM kalamA / / vR- 'rAjA vA' cakravarti-mANDalikAdi, 'rAjAmAtyo vA' rAjJo mantrI / 'tasya' rAjJo [18/21
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ i bRhatkalpa - chedasUtram - 1- 1/6 rAjAmAtyasya vA 'asati' abhAve 'pauraM' nagaranivAsiviziSTalokasamudAyaH 'janapado vA' grAmAdivAstavyajanasamudAyo durbalikayA kaNDitAnAM khaNDIkartumazaktatvAd balavatyA cchaTitAnAM nizeSatuSApanayanAt tandulAnAm 'ADhakam' - -- do asaI saI, do pasaIo ya seiA hoi / 322 causeio u kuDavo, caukuDavo patthao neo / / evaMvidhaizcaturbhi prasthaireka ADhako niSpadyate, evaMparimANaM "kalama "tti ArSatvAd vibhaktivyatyaye 'kalamAnAM' zAlivizeSANAM baliM karoti // kiMviziSTAnAm ? ityAha[bhA. 1212] bhAiyapuNAniyANaM, akhaMDa -' phuDiyANa phalagasariyANaM / kIrai balI surA viya, tattheva churhati gaMdhAI // vR-bhAjitAzca te punarAnItAzca bAjitapunarAnatAsteSAm / tatra bhAjanam-IzvarAdigRheSu vInanArthamarpaNam, tebhyaH pratyAnayanaM punarAnayanam / tathA 'akhaNDA-sphuTitAnAm' akhaNDAHsampUrNAvayavAH asphuTitA:-rAjIrahitAH, "phalakasaritANaM" phalakavInitAnAm, evambhUtAnAM tandulAnAM bali kriyate / surA apica 'tatraiva' balau prakSipanti gandhAdIniti / / gataM devamAlyadvAram / atha mAlyAnayanadvAram / tamitthaM tandulADhakaparimANaM siddhaM balimupAdAya rAjAdistridazagaNaparivRto mahatA paTupaTahAditUryaninAdena sakalamapi diDmaNDalamApUrayantrAgatya pUrvadvAreNa pravezayati / Aha ca cUrNikRt - taM ADhagaM taMdulANaM siddhaM devamallaM rAyA va rAyamaco vA pauraM vA gAmo vA janavao va gahAya mahayA tUriyaraveNaM devaparivuDo puracchimilleNaM dAreNaM pavisai tti / tasmizca pravezyamAne bhagavAnapi dharmadezanAmupasaMharatIti / Aha ca [bhA. 1213] balipavisaNasamakAlaM, puvvaddAreNa ThAi parikahaNA / tiguNaM purao pADaNa, tassaddhaM avaDiyaM devA !! vR- pUrvadvAreNa balipravezanasamakAlaM 'tiSThati' uparamate 'parikathanA' dharmakathA / tatazca sa rAjAdi pravizya balivyagrahasto bhagavantaM tri-pradakSiNIkRtya baliM tatpAdAntike purataH pAtayati / tasya cArddhamapatitameva devA gRhNanti // [bhA. 1214] addhaddhaM ahivaiNo, tadaddha mo hoi pAgayajaNassa / savvAmayappasamaNI, kuppai na'nno ya chammAse // - devagRhItodvaritasyArddhasyArddhamadhipaterbhavati, rAjAderbalisvAmina ityarthaH / tadarddha' caturbhAgalakSaNaM 'mo' pAdapUraNe yad balerAste tad bhavati 'prAkRtajanasya' prakRtiSu bhavaH prAkRto janastasya, itaralokasyetyarthaH / tasya cAyaM prabhAvaH yadi tata ekamapi sityaM zirasi prakSipyate tataH pUrvotpanno rogaH sapadi vilIyate, apUrvazca SaNmAsAn yAvanna prAdurbhavatIti / Aha ca'sarvAmayaprazamanaH' sarvarogopazamano'yaM bali, gAthAyAM prAkRtatvAt strItvam, kupyati na 'anyazca' apUrvo rogaH SaNmAsAn yAvaditi / / gataM mAlyAnayanadvAram / apare tvanantaroktaM dvAradvayamadhyekadvArIkRtya vyAcakSate tathApyavirodhaH / ityaM balau prakSipte bhagavAnutthAya prathamaprAkArantarAduttaradvAreNa nirgatya pUrvasyAM dizi sphaTikamaye devacchandake yathAsukhaM samAdhinA vyavatiSThate / atha 'upari tIrtham' iti dvAram - bhagavatyutthite upari-dvitIyapauruSyAM tIrtha-prathamagaNadharo'paro vA dharmamAcaSTe /
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1214] 323 Aha bhagavAneva kimiti nAcaSTe ? kiM tatkathane ke'pi guNAH santi ? ucyate, santIti brUmaH / ke punaste ? ityAha [bhA. 1215] kheyaviNoo sIsaguNadIvaNA paccao umayao vi / sIsA - SSyariyakamo viya, gaNaharakahaNe guNA hoti // vR- bhagavataH khedavinodo bhavati, parizramavizrAma ityarthaH / tathA 'aho ! asya bhagavataH ziSyA apyevaMvidhavyAkhyAnalabdhimantaH' iti ziSyaguNadIpanA kRtA bhavati / pratyayazcobhayato'pi zrotRRNAmupajAyate, yathA bhagavatA'bhyadhAyi tathA gaNadharo'pyabhidhatte, na ziSyA ''cAryayoH parasparaM vacanavirodha iti; gaNadhare vA tadanantaraM bhagavaduktAnuvAdini pratyayo bhavati bhagavadviSayaH zrotRRNAM yathA nAnyathAvAdIti / tathA ziSyA ''cAryakramo'pi ca darzito bhavati, AcAryAdupazrutya yogyaziSyeNa taduktArthavyAkhyAnaM karttavyam / ete 'gaNadharakathane' gaNabhRto dharmadezanAyAM guNA bhavantIti // Aha sa gaNadharaH kva niSaNNaH kathayati ? ityucyate [bhA. 1216] rAovaNIya sIhAsaNovaviTTho va pAyavIDhammi / jiTTo anayaro vA, gaNahAri kahei bIyAe / vR- rAjJA upanIte-Dhaukite siMhAsane vA tadabhAve bhagavataH pAdapIThe vA upaviSTaH 'jyeSThaH ' prathamo gautamasvAmyAdistadabhAve'nyataro vA gaNaM-svAdhvAdisamudAyaM guNasamudayaM vA dhArayituM zIlamasyeti gaNadhArI kathayati dvitIyAyAM pauruSyAmiti // Aha sa kathayan kathaM kathayati ? ityucyate [bhA. 1217] saMkhAIe vi bhave, sAhai jaM vA paro u pucchijjA / na yaNaM anAisesI, viyANaI esa chaumattho / vR- bhagavAn gaNadharaH saGkhyAtItAnapi bhavAn "sAhai"tti kathayati / idamuktaM bhavatiasaGkhayeyeSu bhaveSu yadbabhUva bhaviSyati vA tat sarvamapi kathayati / 'yadvA' vastujAtaM duravagamamapi paraH pRcchet tadazeSamapi kathayatIti, anenA'zeSAbhilApyapadArthapratipAdana zaktimAha / kiM bahunA ? 'na ca' naiva "NaM" iti taM gaNadharam 'anatizayI' avadhi-manaH paryAyAdyatizayarahito vijAnAti yathA 'eSaH' gaNadharaH chadyasthaH, kintu nizeSapraznottaradAnasamarthatayA sarvajJo'yamiti manyata iti bhAvaH // evaM tAvat samavasaraNavaktavyatA prasaGgata uktA / atha prakRtayojanAmAha[ bhA. 1214] titthayarassa sabhIve, vakkhevo tattha evamAIhiM / suttaggahaNaM tAhe, karei so bArasa samAo || vR-tIrthakarasya samIpe 'tatra' samavasaraNe evamAdibhi prakArairadhyayanasya vyAkSepo bhavatItyukte sa ziSyaH prAha-'bhagavan! satyamevaitad yad Adizata yUyaM ata ihaiva paThAmi' ityuktvA sUtragrahaNaM dvAdaza 'samAH' varSANi karoti, dvAdazabhirvarSai sakalasyApi sUtrasyAdhyayanaM vidadhAtItyarthaH // gataM zikSApadadvAram / athArthagrahaNadvAraM vivarISurAha [bhA. 1219] suttammi ya gahiyammI, diTTaMto goNa- sAlikaraNeNaM / uvabhogaphalA sAlI, suttaM puNa atthakaraNaphalaM // vR-sUtre gRhIte sati avazyaM tasyArtha zrotavyaH / kiM kAraNam ? iti ced ucyate - 6STAnto'tra
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 'gavA' balIvardana 'zAlikaraNena ca' zAlikSetreNAtatra goddaSTAnto yathA-kazcibalIrdasakalamapi divasaM vAhayitvA halAd araghaTTAd vA muktaH san sundarAmasundarAM vA cAriM yAM prApnoti tAM saminAsvAdayan caratyeva / pazcAd dhrAtaH sannupavizya prAk cIrNaM romanthAyate, romanthAyamAnazca tadA svAdamupalabhate, tato'sau nIrasaM kacavaraMparityajati / evamayamapi gRhavAsAraghaTTAd muktaH prathamaM yat kimapi sUtraM cArikalpaM gurusakAzAdadhigacchatitatsarvamarthAsvAdanavirahitaM gRhnnaati| tataH sUtre gRhIte'rthagrahaNaM kroti| yadi punararthanagRhNIyAt tadA tat sUtraM nirAsvAdameva snyjaayte| arthe tu zrute samyak tadarthamavabudhyamAnaH sannasau yathAvadAcaratyupadezam, pariharati bindumAtrAbhedAdidoSaduSTAn kacavarakalpAnabhilApAniti // zAlikaraNadRSTAntaHpunarayam-yathA karSakaH zAlIn mahatAparizrameNa niSpAdya tato lavanamalana-pavanAdiprakriyApurassaraM koSThAgAre prakSipya yadi taiH zAlibhiH khAdya-peyAdInAmupabhogana karoti tata zAlisaGgahastasyAphalaH sampadyate / athAsau karoti taiH zAlibhi yathAyogamupabhogaM tataH zAlisaGgrahaH sphlojaayte|evNdvaadshvaarssike sUtrAdhyayanaparizrame kRte'pi yadi tadIyamarthaM na zRNuyAt tadA sa sarvo'pi parizramo niSphala eva bhavet / arthe tu zrute samayagavadhAriteca saphalaH syAt / / ata evAha-upabhogaphalAH zAlayaH, sUtraM punaH 'arthakaraNaphalaM' caraNakaramAdirUpasUtrArthAcaraNaphalam, tacca sUtroktArthAcaraNaM zruta evArthe bhavati nAnyathA / / ataH[bhA.1220] jai bArasa vAsAI, suttaM gahiyaM suNAhi se ahunnaa| bArasa ceva samAoSa atthaM no nAhisina vA NaM // vR-yadi dvAdaza varSANi tvayA sUtraMgRhItam, ataH tasya sUtrasyArthamadhunA dvAdazaiva samAH' varSANi shRnnu|tto'rthN zraNvan svajJAnAvArakakarmatrayopazamAnusAreNa jJAsyasi vA na vA "Ne" iti 'ta' vivakSitamatam / / kiJca[bhA.1221] sannAisutta-sasamaya, parasamaya ussaggameva avvaae| hInA-'hiya-jina-there, ajjA kAle ya vynnaaii|| vR-iha maunIndrapravacane'nekadhA sUtrANi bhavanti / tatra kiJci saMjJAsUtram, yathA-"je chee se saagaariyNnseve|" yaH 'chekaH paNDitaH saH 'sagArikaM' maithunaMna seveta / athavA-"savvAmagaMdhaM paritrAyanirAmagaMdho parivvae / " Amam-avizodhikoTiH, gandhaM-vizodhikoTi / tathA-"AraM duguNeNaMpAraMegaguNeNaM |"'aarN' saMsArastaM 'dviguNena' rAga-dveSayugalena pAraM nirvANaMtad 'ekaguNena' rAga-dveSaparihAralakSaNena jIvaH prApnotIti gamyate / AdigrahaNAd dezIbhASAniyataM sUtraM gRhyate, yathA-"digichAparIsahe" / 'digiMchA' iti bubhukssaa|| svasamayasUtraM yathA-"karemi bhaMte ! sAmAiyaM" ityAdi / / parasamayasUtraM yathA- paMca khaMdhe vayaMtege, bAlA u khaNajoiNo / utsargasUtraM yatA-"abhikkhaNaM nivigaiM gayA ya" ityAdi / apavAdasUtraM yathA tiNhamannayarAgassa, nisijjA jassa kppii| jarAe abhibhUyassa, vAhiyassA tavassiNo / / 'hInam' iti hInAkSaraM yairakSarairvinA sUtrasyArtho na pUryate, 'adhikam' ityadhikAkSaram,
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 325 uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1221] evaMvidhaM yatpUrvamajAnatA sUtramadhItaMtasyArthasamyagavagamya hInaMpratipUrayati adhikNprityjti|| jinakalpikasUtraM yathA ___ tegicchaM nAbhinaMdijjA, sNcikkh'ttgvese| evaM khu tassa sAmannaM, jaM na kujA na kaarve|| sthavirakalpikasUtraM yathA-bhikkhU a icchijjA annayari tegicchi AuMTittae / athavA jinakalpika-sthavirakalpikayoH sAmAnyasUtramidam- "saMsaTTakappe carija bhikkhU" AryAsUtraMyathA-"kappainiggaMdhINaMaMtolittaM ghaDimattayaMdhArittae""kAlittikAlaviSayaM kimapi sUtraM bhavati, yathA anAgataM kAlamaGgIkRtya "na yA labhejA niuNaM sahAyaM, guNAhiyaMvA guNao samaM vA / ityaadi| "kyaNAI"ti 'vacanam eka-dvi-bahuvacanAdikaMpoDazadhAyathA pIThikAyAmatapratipAdakaM sUtraM yathA AcArAne bhASAdhyayane-egavayaNaMvayamANe egavayaNaMvaejjA, duvayaNaM vayamANe duvayaNaM vaejjA, bahuvayaNaMvayamANe bahuvayaNaM vaejjA, itthIvayaNaMvayamANe itthIvayaNaMvaejjA / ityAdi / / AdizabdAd bhayasUtrAdiparigrahaH / itthamanekadhA sUtrANAM sambhave tadarthazravaNamantareNa na zakyate "kIzam?" iti vivekaH kartumiti kartavyamarthagrahaNam / / atha te ziSyA brUyuH-'yaH kaNThataH sUtre nibaddho'rthastenaiva vayaM tuSTAH kimasmAkaM duradhigamatvAd bahupariklezena "majjaNa nisijja akkhA" ityAdiprakriyApurassaramathagrahaNaprayAsena ?' iti,te itthaMbruvANAH prajJApayitavyAH / katham ? ityAha[bhA.1222]je suttaguNA khalu lakkhaNammi kahiyA u suttmaaiiyaa| atthaggahaNamarAlA, tehiM ciya pannavinaMti / / vR-pIThikAyAM lakSaNadvAre ye sUtrasya guNAH "nidosaM sAravaMtaM ca" ityAdinA kathitAH, yadvA "suttamAIya" tti "suttaM tu sattameva u" ityAdinA pratipAditAH, 'taireva' hetubhirardhagrahaNe marAlA:-alasAH ziSyAH prjnyaapynte| yathA-bho bhadrAH! nirdoSa-sAravad-vizvatomukhAdayaH sUtrasya guNA bhavanti, te ca yathAvidhi gurumukhAdarthe zrUyamANa eva prakaTIbhavanti / kiJca yathA dvAsaptatikalApaNDito manuSyaH prasuptaH sanna kiJcit tAsAM kalAnAM jAtIne evaM sUtramapyarthenA'bodhitaM suptamiva drssttvym| vicitrArthanibaddhAnisopaskArANi ca sUtrANi bhavanti, ato gurusampradAyAdeva yathAvadavasIyante na yatastataH / itthaM yuktiyuktairvacobhi prajJApitAste vineyAH pratipadyante gurUNAmupadezam, gRhNanti dvAdaza varSANi vidhivadarthamiti |gtmrthgrhnndvaarm / athAniyatayAsadvAram-tatrArthagrahaNe samApite sati yo vineya AcAryapadayogyaH sa niyamAd dvAdaza varSANi dezadarzanaM kArayitavyaH / ziSayaH pRcchati-tena dvAdaza varSANi sUtragrahaNaM kRtaM dvAdazabhirvaparartha samagro'pi gRhItaH, ato dezadarzanena vinA kimivAsyana sidhyati? iti ucyate[bhA.1223]jai vipagAso'higao, desIbhAsAjuotahA vi khalu / uMduya siyA ya vIsuM, eragamAIyapaJcakkhaM / / kRyadyapitena prakAzaH' arthasUtrasya 'adhigataH samyaga vijJAtastathApi 'khalu' nizcayenAsau vineyo dezadarzanena dezIbhASAyutaH krttvyH| kutaH? ityAha-"uMduya" ityAdi / 'undukam' iti
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 sthAnam / "siya"ti syAzabdo bhavatyarthe AzaGkAyAM bhajanAyAM vA / tatra bhavatyarthe suprasiddhaH / AzaGkAyAM yathA-"davvathao bhAvathao davvathao bahuguNa tti buddhi siyaa|" bhajanAyAM yathA"siya tibhAge siya tibhAgatibhAge" patra ityAdi / "vIsuM" tiviSvak pRthagityarthaH / 'erakA' gundrA bhadramustaka ityarthaH ete AdigrahaNAt payaH piccaM nIramityadayazca zAstraprasiddhAH zabdAsteSu teSudezeSulokena tathAtathA vyavahriyamANAdezadarzanaM kurvatA pratyakSam' iti pratyakSata uplbhynte|| Aha yadhasau tAn pratyakSato nopalabheta tataH kA nAma nyUnatA bhavet ? ucyate[bhA.1224]jo vipagAso bahuso, guNio paccakkhaona uvaladdho / jacaMdhassa va daMdo, phuDo visaMto tahA sa khalu / / vR-yo'pi 'prakAzaH' artho bahuzaH 'guNitaH' sbhyastIkRtaH paraM na pratyakSata upalabdhaH sa jAtyandhasyeva candraH sphuTo'pi san 'khaluH' avadhAraNetathaivAsphaTa evamantavyaH / idamatra hRdayamyathA candraH prakaTo'pi sAkSAddarzanaM vinA jAtyandhasya na parisphuTAkAraH pratibhAsate evamasyApi zAstrAnusArataHprakaTA apipratyakSadarzanamantareNana parisphuTA vyvhaaropyogino'rthaaprtibhaasnte|| yatazcaivaMtataH[bhA.1225]Ayariyattaabhavie, bhayaNA bhavio parIi niyameNaM / appataio jahanne, ubhayaM kiM cA''riyaM khettaM / / vR-AcAryatvasya-AcAryapadasya abhavyaH-ayogyastasmin 'bhajanA' arthagrahaNAnantaraM dezadarzanaM kAryate vA na vA, yastu bhavyaH' AcAryapadayogyaH sa niyamena 'paryeti' desadarzanAya paryaTati / sa cA''tmatRtIyo jaghanyenAvazyantayA kRtvA preSaNIyaH / kiJca "ubhayam' iti kiM RtubaddhakAlaprAyogyamidaM kSetram ? utavarSAvAsayogyam ? tathA kimetad 'Arya' sArddhapaJcaviMzatijanapadamadhyavarti? AhozcidanAryam ? etat sarvamapi dezadarzanaM vidadhAno jAnAti / / atha dezadarzanasyaiva guNAntarAbhadhitsayA dvAragAthAmAha[bhA.1226]dasaNasohI thirakaraNa desa aisesa jnvypricchaa| kAu suyaM dAyavvaM, avinIyANaM vivego ya / / vR-dezadarzanaM kurvatodarzanazuddhirAtmanaHsthirIkaraNaMcAnyeSAMbhavati, "desa"ttinAnAdezabhASAsukauzalam atizeSAH' atizayAH janapadaparIkSAca jaaynte|ttetaani darzanazudhyAdIni kRtvAvinItebhyaH zrutaMdAtavyam, avinItAnAM vivekaH parityAgaH krttvyitidvaargaathaasmaasaa|| atha vistarArthaM bibhaNiSurAha[bhA.1227] jammaNa-nikkhamaNesu ya, titthayarANaM mahAnubhAvANaM / ittha kira jinavarANaM, AgADhaM daMsaNaM hoi| vR-janma-niSkramaNazabdAbhyAM tadAdhArabhUtA bhUmayo gRhyante / janmabhUmiSu ayodhyAdiSu, niSkramaNabhUmiSu ujjayantAdiSu, cazabdAd jJAnotpattibhUmiSu purimatAlAdiSu, nirvANabhUmiSu sammetazaila-campAdiSutIrthakarANAM 'mahAnubhAvAnAM' sAtizayA-'cintyaprabhAvANAM sambandhinISu viharataH 'atra kila bhagavatAM jinavarANAM janma jajJe, atra tu bhagavanto dIkSAM pratipannAH, iha kevalajJAnamAsAditavantaH, iha punaH parinirvRtAH' evaM bahujanamukhena zrutvA svayaM ca dRSTvA
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM -6, [bhA. 1227] nizaGkitatvabhAvAd 'AgADham' atIvavizuddhaM 'darzanaM' samyaktvaM bhavatIti // gataM darzana zuddhidvAram / atha sthirIkaraNadvAramAha [bhA. 1228] saMvegaM saMviggANa janayae suvihio suvihiyANaM / Autto juttANaM, visuddhaleso sulessANaM // vR- 'saMvignAnAM' sAdhUnAM saMvegaM janayati, 'aho ! ayaM bhavyAcAryo'vagAhitasamasta siddhAntasindhurabhyastacaraNakaraNasAmAcArIka itthaMdezadarzanaM karoti' iti bhAvanayA sthirIkaraNaM karotItyarthaH / svaya 'suvihitaH' zobhanavihitAnuSThAnasteSAmapi suvihitAnAm, svayam 'AyuktaH vikathAnidrAdipramAdai 2 rapramattasteSAmapi 'yuktAnAm' apramAdinAm, svayaM vizuddhalezyaH teSAmapi sulezyAnAmiti / / gataM sthirIkaraNadvAram / atha dezadvAram / atra cavizeSacUrNikRtA darzana zuddhidvArameva vivRNvateyaM gAthA gRhItA, saMvegasya samyagdarzanalakSaNatvAt saMvegajanane darzana zuddhiH kRtA bhavatIti kRtvA; sthirIkaraNadvAraM tu mUlataH eva nopAttam / dvAragAthAyAmapi "daMsaNasohI desappavesa aisesa jaNavayaparicchA" ityeSa eva pATho gRhItaH, atastadabhiprAyeNa gataM darzanazuddhidvAram atha dezapravezadvAraM vyAcaSTe [ bhA. 1229] nANAdesIkusalo, nANAdesIkayassa suttassa / abhilAva atyakusalo, hoi tao nena gaMtavvaM // 327 vR- nAnAprakArA-magadha-mAlava- mahArASTra-lATa karNATa-draviDa-gauDa-vidarbhAdidezabhavA yA dezI bhASA tasyAM kuzalaH san 'nAnAdezIkRtasya' nAnAdezabhASAnibaddhasya sUtrasya abhilApeuccAraNe arthakathane ca kuzalo bhavati, yata evaM tato'nena dezadarzanArthaM gantavyam // tathA[bhA. 1230] kahayati abhAsiyANa vi, abhAsie Avi pavvayAvei / savvevi tattha pIiM, baMdhaMti sabhAsio ne tti / / vR- naJaH kutsArthatvAt kutsitA-avyaktavarNavibhAgA bhASA yeSAM te'bhASikAsteSAmapyasau dharmaM kathayati, nizeSadezabhASAniSNAtatvAt / abhASikA~zcApi taddezabhASayA pratibodhya pravrAjayati / sarve'pica ziSyAH 'tatra' AcArye prItiM badhnanti, svabhASikaH 'me' asmAkam ayamiti kRtvA // tathA [bhA. 1231] piyadhamma'vajjabhIrU, sAhammiyavacchalo asadabhAvo / saMviggAvei paraM paradesapavesaNe sAhU // vR- 'priyadharmA' dharmazraddhAluH, avaghaM pApakarma tasmAd bhIruravadyabhIru, sAdharmikAHsAdhavasteSAM vatsalo dravyato bhakta - pAnAdinA bhAvatastu skhalitAdiSu sAraNAdinA, 'azaThabhAvaH' mAtRsthAnarahitaH, evaMvidho'sau sAdhuH paradezapravezane vartamAnaH 'param' anayaM saMyamayogeSu sIdantamapi 'saMvignayati' sadupadezadAnAdinA saMvignaM karotIti // gataM dezadvAraM dezapravezadvAraM vA / athAtizayadvAramAha [bhA. 1232] sutta-'tyadhirIkaraNaM, aisesANaM ca hoi uvaladdhI / AyariyadaMsaNeNaM, tamhA sevija Ayarie || vR- AcAryANAM darzanena sevaneneti yAvat sUtrArthasthirIkaraNamatizayAnAM ca apUrvANAm
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 'upalabdhiH' prAptirbhavati / yata evaM tasmAt 'seveta' paryupAsItA''cAryAn / / etadeva vyAkhyAnayati[bhA.1233] ubhae visaMkiyAI, pubbiM jAI si pucchamANassa / hoi jao suttatthe, bahussue sevamANarasa // vR-'ubhaye' sUtre'rthe ca yAni pUrvaM 'se' tasya zaGkitAni padAni tAni AcAryANAM samIpe pRcchato nishngkitaanijaaynte| evaMca bahuzrutAn sevamAnasya jayaH' sUtrArthaviSayo'bhyAsAtizayo bhavati, ato bahuzrutaparyupAnaM vidheyam / / api ca[bhA.1234] bhaviyAirio desANa daMsaNaM kuNai esa iya souM / anne vi ujjamaMte, viNikkhamaMte ya se pAse / / vR-'bhavyAcArya eSa dezAnAM darzanaM karoti' iti zrutvA 'anye'pi' paryupAsyamAnAcAryasambandhinaH ziSyAH 'udyacchante' sUtrArthagrahaNAdau udhamaM kurvanti |gRhinno'pic tadguNagrAmarajitamanasaH 'viniSkAmanti' dIkSAM pratipadyanate 'se' tasya bhaviSyadAcAryasya pArve iti / / atizayAnAmupalabdhi kathaM bhavati? ityAha[bhA.1235] suttatthe aisesA, sAmAyArI ya vij-jogaaii| vijjA jogA ya sue, visaMti duvihA ao hoti| vR.ihAtizayAstrividhAH, tadyathA-sUtrAtizayAH 1 sAmAcAryatizayAH 2 vidyA-yogA: AdizabdAdmantrAzca 3iti tryo'tishyaaH| tatravidyAstrIdevatAdhiSThitApUrvasevAdiprakriyAsAdhyA vA, yogAH pAdalepaprabhRtayo gaganagamanAdiphalAH, mantrAH puruSadevatAdhiSThitAH paThitasiddhA vA / yadvA vidyA yogAH cazabdAd mantrAzca zrute eva 'vizanti' antarbhavanti, ato dvividhA atizayA bhavanti-sUtrArthAtizayAH sAmAcAryatizayAzceti / eSAmatizayAnAmupalabdhirapUrvAcAryaparyupAsanAyAM bhavati ||ath sAmAcAryA atizayaM bibhAvayiSurAha[bhA.1236] nikkhamaNe ya pavese, AyariyANaM mahAnubhAvANaM / sAmAyArIkusalo, a hoi gaNasaMpaveseNaM / / vR-sa dezadarzanaM kurvANasteSuteSu nagarAdiSu bahuzrutAnAmAcAryANAM mahAnubhAvAnAMsambandhI yo gaNaH gacchastanmadhyeyaH samyag-ekIbhAvenaekatrAvasthAnalakSaNena pravezastenabahuzogaNAntareSu niSkamaNe praveze ca sAmAcArIkuzalo bhavati // katham ? ityAha[bhA.1237] AgaMtusAhubhAvammi avidie dhnnsaalmaaitthiyaa| uppattiyAu therA, sAmAyArIu ThAviti // vR-AgantukAH-prAdhuNakA upasampannA vA teSAM sAdhUnAM bhAve 'avidite' 'kIdRzenAbhiprAyeNA''gatAH? ke vA'mI ?' ityaparijJAte kecit 'sthavirAH' AcAryA dhAnyazAlAyAm AdizabdAd ghRtazAlAdiSu ca sthitAH autpattikIH' anutpannapUrvA sAmAcArIH sthApayanti / katham ? ityAha[mA.1238] savve vipaDiggahae, daMseuMnIha piMDavAyaTThA / ahimaramAyAsaMkA, paDileheuM va pvisNti||
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1238] vR-te AcAryA piNDapAtArtha' bhikSAnimittaM sAdhUna nirgacchato bhaNanti-AryA ! sarve'pi pratigrahAn darzayitvA nirgacchata, adarzitapratigrahairna gantavyam / kuta itthaM kurvanti ? ityAha'abhimarAdyAzaGkayA' mA kazcidabhimara udAyinRpamArakavat zramaNaveSeNA''gato bhavet, AdigrahaNena cauro vA mAdhAnyAdimoSaNAyA''gato bhavedityAdyAzaGkayA'pUrvAM sAmAcArI sthaapnti| bhikSApratinivRttA apica gurUNAMpurataH sarvaMpratyupekSya tataH pravizanti, tairevAbhimarAdibhi kAraNairiti / gatamatizayadvAram / atha janapadarIkSAdvAramAha[bhA.1239] abbhe nadI talAeSa kUve aipUrae ya nAva vaNI / maMsa-phala-puSphabhogI, vitthinne khetta kappa vihI / / vR-sa dezadarzanaM kurvan janapadAnAM parIkSAM karoti-kasmin deze kathaM dhAnyaniSpatti? / tatra kacideze'bhaiH sasyaM niSpadyate vRSTipAnIyarityarthaH, yathA laattvissye| kApi nadIpAnIyaiH, yathA sindhudeshe| kacittu taDAgajalaiH, yathA draviDaviSaye / kApi kUpapAnIyaiH, yathA uttraapthe| kacidatipUrakeNa, yathA bannAsAyAMpUrAdavaricyamAnAyAM tatpUrapAnIyabhAvitAyAM kSetrabhUmau dhAnyAni prakIryante; yathAvA Dimbharelake mahirAvaNapUreNa dhAnyAni vapanti / "nAva" iti yatra nAvamAropya dhAnyamAnItamupabhujyate, yathAkAnanadvIpe / "vaNi''tti yatra vANijyenaiva vRttirupajAyatena karSaNena, yathA mathurAyAm / "maMsa"tti yatra durbhikSe samApatite mAMsena kAlo'tivAhyate / tathA yatra puSpaphalabhogI prAcuryeNa lokaH, yathA koGkaNAdiSu / tathA kAni vistIrNAni kSetrANi ? kAni vA saGkSiptAni? / "kappe''tti kasmin kSetrekaH kalpaH?, yathA sindhuvissye'nimissaadyaahaaro'grhitH| "vihi"tti kasmin deze kIzaH samAcAraH? yathA sindhuSu rajakAH sambhojyAH, mahArASTraviSaye kalpapAlA api sambhojyA iti / / api ca[bhA.1240] samjhAya-saMjamahie, dAnAisamAule sulbhvittii| kAlubhayahie khette, jANai paDanIyarahie y|| vR-svAdhyAyahitaM-yatrAkhaNDe sUtrA'rthapauruSyau bhavataH / sNymhitN-striidossrhitmlpbiijhritaadivaa| "dAnAi"tti dAnazrAddhaiH aadigrhnnaadbhigmshraaddhairvaasmaakulm|at eva sulabhAsuprApA vRttiH-prANavartanaheturAhArasampatatiryatratatsulabhavRttikam, tathAkimidamAgantukabhadrakam? uta vAstavyabhadrakam ? ityAdhupalakSaNAd draSTavyam / "kAlubhayahie khete"tti amUni varSAvAsaprAyogyANiamUniRtubaddhakAlayogyAnItyubhayakAlahitAni kSetrANijAnAti / tathA pratyanIkaHsAdhvAdInAmupadravakArI tadrahitAni ca kSetrANi samyag jAnAtIti / / gataM janapadaparIkSAdvAram / yasmAde, guNAstasmAdavazyaM dezadarzanaM krttvym| gataM "pavvajA sikkhAvaya" ityAdimUladvAragAthApratibaddhamaniyatavAsadvAram / atha niSpattidvAram / taccAnantarokte'niyatavAsadvAre vakSyamANe vihAradvAre ca sambhavati / tatrAniyatavAsadvAre tAvad dayate-ityaM tena dezadarzanaM kurvatA ziSyAH pratIcchakAzca sAmAcAryAM sUtrA'rthagrAhaNAyAMca niSpAdayitavyAityatrAntare yaduktaMpratidvAragAthAyAM "kAu suyaM dAyavvaM, aviNIyANaM vivegoy|" tadidAnImabhidhitsurigAthAmAha[bhA.1241] uvasaMpajja thirattaM, paDicchaNA vaaynnollchgnney| ghaTTaNa-ruMcaNa-patte, duTThAse tahiM gae rAyA / /
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-prathamaMpratIcchakA yathA tamupasampadyante tathA vaktavyam / tata AtmanaH pratIcchakAnAMca yathA sthiratvaM tulanayA karoti / tatasteSAM pratIcchanA vAcanA ca yathA bhavati / tataH pramAdyatAM AIcchagaNadRSTAnto ghaTTanA ruJcanA patraddaSTAntAzca yathA'bhidhIyante / duSTAzvaviSayaM haSTAntaM yathA sAdhava AcAryAnuddizya darzayanti / "tahiM gae" tti yatrA''cAryAstiSThanti tatra gatAnAM yathA rAjadRSTAntaH sUribhirudAhiyate / tadetat sarvaM vaktavyamiti dvAragAthAsamAsArtha H // atha vistarArthaM bibhaNiSuH prathamadvAramadhikRtyAha[bhA.1242] kAhii avvocchittiM, sutta-utthANaM ti so tdtttthaae| abhigammai negehi, paDicchaehi viharamANo / vR- eSa mahAbhAgaH sUtrArthayoravyavacchittiM kariSyatItibudhyA 'saH' bhavyAcArya 'tadartha' sUtrArthagrahaNanimittamabhigamyate'nekaiH praticchakaH 'viharamANaH' dezadarna kurvanniti / Aha kimasau DiNDimADambeNaghoSayatiyathA ahaMbahuzruto'haM bahuzrutaH' iti yadevamanekaiH pratIccakairabhigamyate?, naivam, na khalu sadvivekasudhAdhArAdhautacetasaH santaH santaH kadAcanApi svaguNavikatthane pravRttimAtanvate, mithyAbhimAnAkhyaprabalatamatamastiraskRtasajJAnalocanaprasarANAmitarajantUnAmeva tatra pravRttisambhavAt / uktaJca mohasya tadapi vilasitamabhimAno yaH prpriinnitaayaaH| tat tamaso'pi tamitraM, yA''tmastutirAtmanA kriyte|| yadyevaM tataH kathamivAsAvevameva prasiddhimArohati? iti ityucyate[bhA.1243]vAsAvajavihArI, jai vi ya na vikaMthae guNe niye| abhaNaMto vi muNijjai, pagai ciya sA guNagaNANaM / / vR-varSAvarjavihArI, varSAsu caturo mAsAnekatrasthAyI anyadA punaraniyatavihArItyuktaM bhavati / sa evaMvidho yadyapi na vikatthate nijakAn' AmIyAn guNAntathApi 'abhaNannapi svaguNAn akIrtayannapi jnyaayte|kutH? ityAha-prakRtireva sA 'guNagaNAnAM jnyaanaadigunnsmuuhaanaam| taduktam abhaNaMtA vihu najaMti supurisA guNagaNehi niyehi| kiM bollaMti maNIo, jAo lakkhehi dhippaMti / / etadevAnyoktidRSTAntena draDhayati[bhA. 1244] bhamarehi mahuyarIhi ya, sUijjai appaNo ya gNdhennN| pAusakAlakalaMbo, jai vi nigUDho vaNaniguMje // vR-iha kila kadambakavRkSAH prAvRSi jaladharadhArAbhihatAH puSpanti / tataH prAvRTkAle yaH kadambaH sa yadyapi vananikuJja nigUDhaH' guptastiSThati tathApibhramarairmadhukarIbhizcAtmanaH sambandhinA gandhena ca prasaratA 'sUcyate' jJApyate yathA 'atra kadambavRkSastiSThati' / evamayamapi bhramaramadhukarIkalpAbhi sAdhu-sAdhvIbhiH parimalakalpena ca nijaguNanikurambena prasarpatA kadambavad udyAnAdAvatyantanigUDho'pi tiSThan sUcyate / yadi vA bhA.1245]kattha va na jalai agI, kattha va caMdo na pAyaDo hoi / ___kattha varalakkhaNadharA, na pAyaDA hoti sppurisaa||
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM -6, [bhA. 1245 ] 331 'vR kutra mI vAna jvalati' na dIpyate'gni ? kutra vA candra udayaprAptaH prakaTo na bhavati ? kutra vA varANi uttamAni lakSaNAni - abhyantarato jJAnAdIni bAhyataH zarIrasaundaryAdIni zaGkhacakrAdIni vA dhArayantIti caralakSaNadharAH satpuruSAH prakaTA na bhavanti ? // atraparo'nupapattimudbhAvayantrAha [bhA. 1246] udae na jalai aggI, abbhacchanno na dIsaI caMdo / mukkhe mahAbhAgA, vijApurisA na bhAyaMti // vR- udake na jvalatyagni kintu vidhyAyati, abhracchanna zcandro na ddazyate, 'mUrkheSu' mUrkhANAM purato mahAbhAgA vidyApradhAnAH puruSA vidyApuruSAste'pi 'na bhAnti' na zobhante; tataH "kattha va na jalai aggI' ityAdi nopapadyate, tadayuktam, abhiprAyAparijJAnAt, iha hi svaviSaya evAgnicandra-satpuruSANAM jvalanAdi sAmarthya cintyate na tvaviSaye // kaH punaramISAM svaviSayaH ? ityAha[bhA. 1247] sukkiMdhanammi dippai, aggI meharahio sasI bhAi / tavvihajane ya niuNe, vijApurisA vi bhAyaMti // vR ' zuSkendhane' zuSkakASThAdau dIpyate'gni, 'megharahitaH ' zaradAdikAle' bhairacchannaH zazI 'bhAti' prakAzate, 'tadvidhajaneca' tAze sahRdayaloke 'nipuNe' vyAkaraNa- pramANAdizAstrakuzale vidyApuruSA api 'bhAnti' zobhAM labhante / eSa trayANAmapyamISAM svaviSayaH, atra ca sarvatrApyamI dIpyante, ato na kiJcidanupapannam / atraivAparaM dhSTAntamAha [ bhA. 1248 ] kumuoyararasamuddhA, kiM na vibohiMti puMDarIyAI / sUrakiraNA sasissa va, kumuyANi apaMkayarasannA / / [bhA. 1249 ] naya appagAsagattaM, caMdA ''iccANa savisae hoi / iya dippaMti guNaDDA, mukkhesu hasijamANA vi / / vR- kumudAnAmudarANi kumudodarANi teSu rasaH- makarandaH tasmin mugdhAH-anabhijJAH, tadAnIM teSAmaprabuddhatvAd Izo'mISAM makaranda iti na vidantItyarthaH evaMvidhAH sUryakiraNA yadyaviSayatvAt kumudAni na vibodhayanti tataH kiM svaviSayabhUtAni puNDarIkANi na vibodhayanti ? bodhayantyeva / zazino vA kiraNA yadi 'apaGkajarasajJAH' paGkajarasAsvAdamugdhAstataH kiM svaviSayabhUtAni kumudAni na bodhayanti ? / tatazca 'na ca' naivA'prakAzakatvaM candrA''dityayoH svaviSaye bhavati kintu prakAzakatvameva, 'iti' amunaiva prakAreNa guNaiH- jJAnAdibhirADhyAH samRddhAH 'mUrkheSu' pazuprAyeSu hasyamAnA api 'dIpyante' sahRdayahRdayeSu prakAzante // uktmaanussnggikm| prakRtamanusandhIyate[ bhA. 1250 ] so caraNasuTThiyappA, nANaparo sUio a sAhUhiM / uvasaMpayA ya tesiM, paDicchaNA ceva sAhUNaM // vR- 'saH' iti bhaviSyadAcArya caraNasusthitAtmA tathA 'jJAnaparaH' sUtrA 'rthapauruSIkaraNaM prati udyuktaH parAM niSThAM prApto vA darzanAvinAbhAvitvAd jJAnasya darzanapara ityapi draSTavyam, saca sAdhubhisvaparivAravarttibhirapareSAM sAdhUnAM purataH 'sUcitaH ' zlAdhitaH tatasteSAM sAdhUnAM tasyAntike upasampad bhavati, tena ca teSAM yathAvidhi pratIcchanA karttavyA iti / eSa eka upasampadaH prakAra uktaH // atha dvitIyaM prakAramAha
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 [bhA.1251] ehAgAi samosaraNe, pariyaTTitaM suNittu so sAhuM ! ahitti paDiccoyaNa, uvasaMpa dIvaNA atthe / vR-snAnAdau AdizabdAd rathayAtrAdI 'samavasaraNe' sAdhumIlake "aDhe loe" iti vyaanabhedadUSitaM sUtraM parivartayantaM sAdhu kamapi zrutvA sa pratinodanAM karoti-"aDhe loe" iti ptth| sa prAha-kim ? iti|giitaarthobruute-"adde" iti artho na milati / itaraH prAha-kim asyAratho'pyasti? / (gItArtha prAha-) bADham namaskAramAdiM kRtvA sarvasyApi zrutasyArtho vidyate / sa Aha-yadyevaM tarhi "aTTi" tti padasya ko'rtha ? ucyate-'ArtatazcaturddhA nAma-sthApanA-dravyabhAvabhedAt, nAma-sthApanesugame, dravyataHsacittAdidravyairaprAptaH prAptaviyuktairvAya AtaH sadravyAtaH, krodhAdibhirabhibhUto bhAvArttaH, evaM prakAradvayenAyaM loka AttoM vrtte|' ityAkarNya pramuditaH sa sAdhuzcintayati-'aho! asyasUtralavasyApIgrahRdayaGgamo'rthastatoyadi sarvasyAdhItasyArthamavabudhye tataH sundaraM bhavati' ityabhisandhAyA'rthagrahamArthaM tasyaiva pArve upasampadaM pratipadyate / tato'sau vidhinA tasyArthe dIpanaM karoti, artha kathayatItyarthaH / eSa dvitIyaH prakAraH // atha tRtIyamapi prakAramAha[bhA.1252] ahavA vi gurusamIvaM, uvAgae desadasaNammi ke| uvasaMpaya sAhUNaM, hoi kayammI disaabNdhe|| vR-athavA dezadarzane kRte sati yadA'sau gurUNAMsamIpamupAgato bhavati tadA gurubhirAcAryapade pratiSThApya digbandhe 'kRte' anujJAte sativihAraM kurvato'sya pArve pratIcchakasAdhUnAmupasampad bhavatIti ||vyaakhyaatN tribhi prakArairupasampaddAram / atha sthiratvadvAramabhidhAtukAma Aha[bhA.1253] AyaparobhayatulaNA, cauvihA suttsaarnnittriyaa| tiNha'TThA saMvigge, iyare caraNeharA necche| vR-tatrAsAvAtmaparobhayaviSayAM tulanAM karoti / sA ca pratyekaM caturvidhA vaktavyA / tathA ye kecit tadguNAvarjitA agAriNaH pravrajanti teSAmupasampannAnAM cAsau sUtrasAraNAM karoti, sUtraM pAThayatItyarthaH; upalakSaNaM caitat, tenA''sevanAzikSAmapi grAhayati / tathA teSAmubhayeSAmapyasau itvarAM dizaMbadhnAti, yathA-yAvadAcAryANAM sakAzaM vrajAmastAvadahamevAcAryo'hamevopAdhyAyaH, tatragatAnAmAcAryA jJAyakA iti / "tiNhaTThA saMviggi" tti ye saMvignAH sAdhavaste 'trayANAM' jJAnadarzanacAritrANAmarthAya upasampadyamAnAH pratyeSTavyAH / "iyarecaraNi"tti 'itare' pArzvasthAdayo yadicaraNArthamupasampadyantetataste'pisaGgrAhyAH, "iharA necche"ttiitarathA jJAna-darzananimittam, sUtrArthagrahaNa-darzanaprabhAvakazAstrAdhyayanArthamiti bhAvaH, yadhupasampadyantetataH necchet' nopasampadaM graahyedityrthH||ath yaduktam "AtmaparobhayatulanAcaturvidhA' itatatrAtmatulanAMtAvadbhAvayati[bhA.1254] AhArAI davve, uppAeuM sayaM jai samattho / khettao vihArajoggA, khettAvihatAraNAIyA / / vR-ihA''tmatulanAcaturvidhA-dravyataH kSetrataH kaaltobhaavtshc| tatra dravyataeSAmupasampannAnAM yadyeSaNIyAnyAhArAdIni svayamutpAdayituM samartha, AdigrahaNAt upadhizayyAparigrahaH / kSetrata RtubaddhavihArayogyAni varSAvAsayogyAni vA kSetrANyutpAdayituMzaknominavA, "vihaM" ityadhyA
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM -6, [bhA. 1254 ] 333 tasmAt tAraNaM- pAranayanam, AdizabdAd rAjadviSTAditAraNAni kartumahaM samartho na veti // [bhA. 1255] kAlammi omamAI, bhAve ataraMtamAipAuggaM / kohAiniggahaM vA, jaM kAraNa sAraNA vA vi / / vR-kAle avamaM-durbhikSaM tatra AdigrahaNAd aziva-bhayAdau nirvAhayituM zakno'smi na veti / bhAve "ataraMta "tti glAnIbhRtAnAm AdizabdAd bAla-vRddhAdInAM vA eSAM prAyogyamutpAdayituM samartho'haM na veti, athavA zaknomi krodhanigrahaM kartuM na veti AdigrahaNAd mAna-mAyAlobhanigrahaparigrahaH, yadvA yat 'kAraNaM' jJAnAdikaM nimittamuddizyaite upasampadyante tasyAhaM sAraNAM kartumIzo na veti / / gatamAtmatulanAdvAram / atha paratulanAdvAramAha [bhA. 1256 ] AhArAi aniyao, laMbho so virasamAi nijjUDho / ubhAga khulakhettA, ariuhiyAo a vasahIo / / vR-te pratIcchakAH prathamamevocyante dravyata AhArAdInAM lAbhaH 'aniyataH kadAcid bhavati kadAcitreti, yo'pi bhavati so'pi virasaH purANIdanAdi, AdizabdAd arasasya hiGgvAdyasaMskRtasya rUkSasya ca valla-caNakAdergrahaNam, so'pi 'nirvyUDhaH' ujjhitaprAyaH / kSetrata udbhrAmakabhikSAcaryayA gantavyam, bahirgrAmeSu bhikSArthaM yat paryaTanaM sA udbhrAmakabhikSAcaryA; tathA 'khulakSetrANi' nAma yatrAlpo loko bhikSApradAtA, so'pi ca stokameva dadAti tatra viharttavyam; aRtuhitAzca prAyo vasatayaH prApyante, yo yadA Rturvarttate tasya tadA'nanukUlA ityarthaH // [bhA. 1257] UNAiritta vAso, akAla bhikkhapurimaDDha omAI / bhAve kasAyaniggaha, coyaNa na ya porusI niyayA / / vR- kAlataH kadAcid bhAsakalpasthAne varSAvAsasthAne vA UnamatiriktaM vA kAlaM kAraNe vAsaH avasthAnaM bhavet, kvApi kSetre 'akAle' sUtrapauruSyA arthapauruSyA vA velAyAM bhikSA prApyeta, tataH sUtrArthahAnirapi bhAvinI, kutrApi pUrvArddhe'pi pUrNe avamaM svodarapUrakAhAramAtrAyA nyUnaM labhyeta, AdigrahaNAt pAnamapi sampadyeta / 'bhAve' bhAvataH kaSAyanigrahaH kharaparuSanodanAyAmapi karttavyaH / naca ''niyatA' avazyambhAvinI sUtrArthayoH pauruSI, kadAcidasmAkaM dharmakathAdivyagratayA sUtrArthayovyArghAto'pi bhavatAM bhavedityarthaH / tadetat sarvamapi yadyaGgIkartumutsahatha tataH pratipadyadhvamupasampadamiti // [bhA. 1258 ] attani ya pare cevaM, tulaNA ubhaya thirakAraNe vRttA / paDivajrjjate savvaM, kariti suhAe diTThataM // vR- AtmaviSayA paraviSayA ca tulanA ubhayorapi 'sthiratAkAraNe' sthirIkaraNArthamevamuktA / gataM sthiratvadvAram atha pratIcchanAdvAramAha- "paDivacaMte" ityAdyuttarArddham / 'sarvam' anantaroktamarthaM yadi pratIcchakAH pratipadyante tadA 'snuSayA' vadhvA STAntamAcAryA kurvanti / / tamevAha -S [ bhA. 1259] Asa-rahAI oloyaNAi bhIyA -''ule a pehaMtI / sakulagharaparicaeNaM, vArijai sasuramAIhiM // vR- yathA kAcid vadhUH svakulagRhasya svakIyapitRgRhasya sambandhI yaH paricaya:ramaNIya vastudarzanahevAkastena azva- rathAn AdigrahaNena hastyAdInU, avalokanaM gavAkSastena
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 bRhatkalpa-chedasUtram 1-1/6 AdizabdAd apareNavA jAlakAdinA bhItAn AkulA~zca janAnprekSamANA satI 'vAryate' 'putri! mA'valokiSThAH' iti pratiniSidhyate zvasurAdibhi, mA bhUd asyAH prasaGgataH parapuruSaviSayo'pyavalokanahevAka iti|| [bhA.1260] khisijjai hammai vA, nINijjai vA gharA atthaaiitii| nIyA puna se dose, chAyaMtina nicchubhaMte ya / / 1. yadi vAritA satI noparamate tataH "khiMsijjaiti nindyate 'AH kulapAMsane ! kimevaM karoSi ?' ityAdi / tathApi yadi na nivarttate tataH 'hanyate' kazAdibhistADyate / evamapi yadi na tiSThati tato'tiSThantI gRhAniSkAzyate, mA bhUdaparAsAmapigRhamahelAnAmasyAH prasaGgajanita evaMvidha eva kuhevAka iti kRtvaa|yetutsyaaH 'nijakAH' pitRgRhasambaddhAH svajanAste se' tasyA doSA~zchAdayanti, kathaJcidupAlambhapradAnAdinA'nAcchAdayanto'pina gRhA niSkAzayanti, gauravArhatvAt tatra tsyaaH|| eSa snuSAdRSTAntaH / athArthopanayamAha[bhA.1261] marisijai appo vA, sagaNe daMDo na yAvi nicchubhaNaM / amhe puna na sahAmo, sasurakulaM ceva sunnhaae| vR-te AcAryA bhaNanti-AryA ! pitRgRhasthAnIyo yuSmAkaM svagacchaH, zvasurakulasthAnIyA vayam, azva-rathAdyavalokanasthAnIyaMpramAdAsevanam, gavAkSAdisthAnIyAnyapuSTAlambanAni; tato yuSmAkaM svagaNe svagacche pramAdAsevanaMkRtamapi mRSyate' kSamyate, alpovA daNDaH' prAyazcittalakSaNaH pramAdapratyayo bhavatAM tatradIyate, naca mahatyapyaparAdhe gacchAniSkAsanaM gauravArhatayA bhavatAM bhavati; vayaMpunaH svalpamapyaparAdhaM bhavatAMnasahAmaH zvasurakulamiva 'snuSAyAH' vadhvAH sambandhinamaparAdham ityukte yadi te pratIcchakA bhaNeyuH saMvignA vaa| tatra ye pArzvasthAdayaste pArzvasthAdimuNDitA vA saMvignamuNDitA vA / ye'pi saMvignAste'pi samanojJA vA amanojJA vA / / sarveSAmapi eSAM vidhimAha[bhA.1262] pAsatthAImuMDie, AloyaNa hoi dikkhpbhiiio| saMviggapurANe puna, jappabhiI ceva osnno| vR-yaH pArzvasthAdipArzvasthAdibhirevamuNDitastasya dIkSAprabhRti' dIkSAdinAdArabhya AlocanA bhavati / yastu saMvignamuNDitatvAt pUrvaM saMvignaH pazcAd avasantrIbhUtaH sa purANasaMvigna ucyate, gAthAyAM prAkRtatvAd vyatyAsena pUrvAparanipAtaH, saH 'yaprabhRti' yaddinAdArabhyA'vasannaH sAtastaprabhRtyevAlocanAM daapyte|| [bhA.1263] samaNunnamasamaNunne, jappabhiI ceva niggao gcchaa| . sohiM paDicchiUNaM, sAmAyAriM pyNsNti|| kRyastusaMvignaHsadvidhA-'samanojJaH sambhogikaH 'asamanojJaH' asAmbhogikaH |sdvividho'pi yatprabhRti svagacchAnirgatastata eva dinAdArabhyAlocanAM dApayitavya / tataH 'zodhim' AlocanAM pratIcchaya yo yat tapaH chedaM mUlaM vA prAyazcittamApanastasya tad dattvA svakIyAM sAmAcArImAcAryA pradarzayanti // kiM kAraNam ? iti cedityAha [bhA.1264] avi gIya-suyaharANaM, coijjatANa mA huaciyattaM /
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 335 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1264] merAsu ya patteyaM, mA'saMkhaDa puvvakaraNeNaM // vR- ye gItArthAH zrutadharAH, bahuzrutA gaNi-vAcakAdizabdAbhidheyA ityarthaH, teSAmapi, kiM punaritareSAm ? ityapizabdArtha, vitatasAmAcArIkaraNe nodyamAnAnAM maivaM sAmAcArImanyathAkAraM kArSI' ityAdivacanairmA bhUdu "aciyattaM" aprItikam, yato'nyo'nyaM gacchAnAM kAzcidanIddazyaH sAmAcAryastataH 'pratyekaM pRthak pRthag 'maryAdAsu' sAmAcArISuvartamAnAsupravAhataHpUrvAbhyastAyA eva sAmAcAryA karaNena pratinoditAnAMmA 'asaMkhaDaM' kalaho bhavedityAtmIyA cakravAlasAmAcArI kathayitavyA / / Aha kathaM punarabhidhIyamAne'prItikaM bhaved ? ucyate[bhA.1265] gacchi viyArabhUmAi vAyao deha kappiyAraM se| tamhA ucakavAlaM, kahiti anahiMDiya nisiM vA / / vR-ayaMvAcakovicArabhUmyAmAdizabdAdbhakta-pAnagrahaNAdaugacchatiatodadata kalpitAraM kamapi kalpikaM sAdhu 'se' tasya vAcakasya yena sa samAcArI darzayati / tata evamabhidhIyamAne tasya vAcakasya mahadaprItikaM bhavati, yathA-aho ! svagaNaM vimucya paragaNamupasampannA vayamapyevaM paribhUyAmahe iti / yata evaM tasmAt cakravAlasAmAcArI-pratidinakriyAkalAparUpAM teSAM purata AcAryA kathayanti yathA te kalpikA bhavanti / yAvacca sA teSAMprarUpyate tAvat "anahiMDaya'tti te bhikSArthaM na hiNDApyante, mA bhUtu teSAM sAmAcArIzikSaNavyAghAtaH / atha na saMstarati tataH 'nizi' rAtrau te sAmAcArI grAhayitavyA iti ||gtN pratIcchanAdvAram / atha vAcanAdvAram / teSAM gRhItasAmAcArIkANAM sUtrArthavAcanA dAtavyA vAcyamAnAnAM ca teSAM sAmAcArIkaraNa pramAdyatAM yo vidhistamabhidhitsurizlokamAha[bhA.1266] uvaeso sAraNA ceva, taiyA pddisaarnnaa| chaMde avaTTamANaM, appachaMdeNa vajejjA / / vR-upadezaH smAraNAcaiva tRtIyA pratismAraNA, tataH 'chande' upadeze'vartamAnaM vineyaM gururapi 'Atmacchandena' AtmAbhiprAyeNa 'varjayet' parityajediti niyuktizlokasamAsArthaH / / atha vistarArthaH,tatra gurubhistAnprati vaktavyam-asmAkameSAsAmAcArI yanidrAvikathAdayaHpramAdAH pariharttavyAH, eSa updeshH| atha smAraNAmAha[bhA.1267] niddApamAyamAisu, saI tu khaliyassa sAraNA hoi| nanu kahiya te pamAyA, mA sIyusu tesujaannNto|| vR-nidaiva pramAdo nidrApramAdaH, AdizabdAd apratyupekSita-duSpratyupekSitAdiparigrahaH, teSu 'sakRd' ekavAraMskhalitasya smAraNA kartavyA bhvti|tthaa-bhomhaabhaag! nanvetepUrvamevAsmAbhistava pramAdAH kathitAH tato jAnannapi teSu' pramAdeSu mA sIdetyeSA smAraNA / / atha pratismAraNAmAha[bhA.1268] phuDa-rukkhe aciyattaM, goNo tudio va mA hupellejjaa| sajjaM ao na bhannai, dhuva sAraNa taM vayaM bhnnimo|| vR-sphuTaM nAma-yastena pramAdaH kRtaH sa parisphuTaM nAbhidhIyate kintvanyavyapadezena bhaNitavyam, rUkSaM nAma-niSpipAsam, yathA-'nirdharma ! nirakSara ! nizuka!' ityAdi tadapi na vaktavyam, yataH sphuTa-rUkSe'bhidhIyamAne'prItikaM bhavati / atraca goddaSTAntaH-yathA 'gauH' balIvardo mahatA bhAreNa
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 lahito halaM vA vahamAnaH pratodenA'titoditaH san kUrdayitvA mAraM pAtayati halaM vA bhanakti; evamayamapi sphuTAkSaraM rUkSabhaNityA vA bhaNitaH kaSAyitatvAd asaGkhaDaM kRtvA gacchAnnirgacchet / ataevAha-gauriva, vAzabdasyopamAnArthasyA'tra sambandhAd, asAvapi 'tuditaH' svara-paruSabhaNanapratode vyathitaH san mA 'huH' nizcitaM 'prerayet saMyamabhAraM balAdapahastya pAtayet, ata eva ca 'sadyaH' tatkAlaM yadA pramAdaH kRtastadaiva na bhaNyate / "dhuva sAraNa"ttisa vaktavyaH-vatsa ! dhruvAavazyaM kartavyA saMyamayogeSu sIdatAM sAraNA, tathA ca maunIndravacanam __ rUsau vA paro mA vA, visaMvA pariyattau / bhAsiyavva hiyA bhAsA, spkkhgunnkaariyaa|| . 'tat tasmAd jinAjJArAdhanAyavayaM bhavantamevaM bhaNAmaH, na punarmatsara-pradveSAdinA / / atha "sajaM ato na bhannai"tti padavyAkhyAnArthamAha[bhA.1269] taddivasaM biie vA, sIyaMto vuccae puNo taiyaM / ego'varAho te soDho, bIyaM puNa te na visahAmI / / vR- "sIdan' sAmAcAryAM pramAdyAn tasminneva divase'nyasyAM velAyAM dvitIye vA divase punabhUyo'pyucyate 'tRtIyA' pratismAraNA, eka upadezo dvitIyA smAraNA tRtIyA pratismAraNeti kRtvA / katham ? ityAha-ekaste mahAnaparAdhaH 'soDhaH' titikSito'smAbhi, yadi punardvitIyaM svalpamapyaparAdhaM kariSyasi tato vayaM te "na visahAmo" nasahiSyAmaH / / tathA cAtrAchagaNakadRSTAntaH kriyate[bhA.1270] goNAiharaNagahioSa mukko ya puNo sahoDha gahio u! ullollachagaNahArI, na muccaejAyamANo vi|| vR-yathA kazcit cauro gavAdiharaNaM kurvanArakSakairgRhItaH tataH, 'muJcata mAmekavAram, nAhaM bhUyaH svalpamapi cauryaM karipyAmi' ityuktedayAlutvAdaparoparodhAdvA tairmuktaH punardvitIyavelAyAM pUrvAbhyAsavazAyadyAcchaghaNahArI bhavati, svalpacauryakArItibhAvaH, tathApi 'sahoDhaH' salono gRhItaH san yAcamAno'pi mokSaNaM na mucyate / evaM bhavato'pyekavAraM mahadapi pramAdapadaM titikSitamasmAbhi, ita UrdhvaM tu stokamapi na titikSAmahe / itthamukto'pi yadi pramAdyati tadA mAsalaghu daNDaM dattvA dvitIyaM ghaTTanAdRSTAntaM kurvanti / tamevAha[bhA.1271] ghaTTijaMtaM vucchaM, iti udie daMDanA puno biiyaM / pAsANo saMyutto, airuciya kuNkumNtie| vR- yathA dugdhamAdrahitaM sad ghaTyamAnaM cAlyamAnamapi "vucchaM"ti dezIpadatvAd avadagdhaM vinaSTamitiyAvad, evaM bhavAnapyasmAbhirityaM smAraNAdinAghaTyamAno'pipramAdamevA''sevitavAn, 'iti' evam 'udite' kathite sati yadi bhUyaH pramAdyatitadApunarapi 'daNDanA' mAsalaghuprAyazcittarUpA kartavyA / "bIyaM"ti etad dvitIyamudAharaNam / itthaM daNDito'pi yadi pramAdAd noparamate tadA ruJcanAdRSTAnto vaktavyaH-"pAsANo" ityAdi / ati-atIva ruJcitaM-piSTaM kuGkumaM kiM pASANaH saMvRttaH ? / evaM bhavAnapi matA prayAsena pratinodyamAnaH kimapramattaH saMvRttaH ? iti / etat tRtIyamudAharaNaM kRtvA tathaiva mAsalaghu diiyte||at yaduktaM prAk "avinIyANaM vivego ya" tti
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1271] 337 tadidAnIM bhAvyate-avinItA nAma ye bahuzo'pi pratinodyamAnAHpramAdyanti, teca cchandevartamAnA bhaNyantai, tA~zca sUraya Atmacchandena varjayeyuH / kaH punarAtmIyacchando yena te parihiyante? iti ucyate [bhA. 1272] tena paraM nicchubhaNA, AuTTo puna sayaM parehiM vA / taMbolapattanAya, nAsehisi majjha anne vi|| vR-'tataH paraM vAratrayAdUrddhayadina nivartatetadAniSkAzanA karttavyA, nirgcchmdiiygcchaaditi| athAsau svayaM pareNa vA prajJApitaH san 'AvRttaH' pramAdAt pratinivRtataH pratibhaNati 'bhagavan ! kSamadhvaM madIyamaparAdhanikurambam, na punarevaM kariSyAmi' iti, tato yad dvAragAthAyAM patrajJAtaM sacitaM tadupavarNyate- "taMbolapattanAyaM"ti, yathA tambolapatraM kuthitaM sadyadina parityayate tataH zeSANyapipatrANi kothayati / evaM tvamapi svayaMvinaSTomamA'nyAnapisAdhUna vinAzayiSyasIti kRtvA niSkAzito'smAbhiH / sampratyapramattena bhavitavyaM mAsaguru ca te prAyazcittam / / atha niSkAzanasyaiva vidhimAha[bhA.1273] suhamegonicchubmai, negA bhaNiyA u jai na vcNti| annAvaesa uvahi, jaggAvaNa sArikaha gamanaM / / vR-tepunaH pramAdyantaeko vA'neke vaa| yadyekastataHsukhenaiva 'nirgacchamadgacchAt' ityabhidhAya niSkAzyate / athAneke-bahavastataste yadi 'nirgacchata' iti bhaNitA api 'vayaM bahavastiSThAmaH' ityavaSTambhaM kRtvA na vrajanti tataH zeSasAdhUna rahasyaM jJApayitvA'nyena kenApi apadezena-miSeNa yathA na teSAMzaGkA bhavati tathopadhiM vihArayogyaM kArayitvA anyavyapadezenaiva te rAtrau ciraMjAgaraNaM kArApaNIyA yathA na prAtaH zIghramuttiSThanti / "sArikaha"tti sAgArikaH-zayyAtarastasyAgrato rahasi kathanIyam, yathA-vayaM prabhAta evAmukaM grAmaM vrajiSyAmaH, yadi ko'pi mahatA nirbandhena yuSmAn praznayet, yathA-AcAryA kva gatAH? iti tato bhavadbhistasya yathAvad nivedanIyam / "gamanaM' ti tato gamanaM karttavyam / / gateSu cAcAryeSu yadi te brUyuH[bhA.1274] mukkAmo daMDaruiNo, bhaNaMti iije na tesu ahigaaro| sejAyaranibaMdhe, kahiyA''gaya na vinae haanii|| vR-'aho! sundaraM samajani yad 'daNDaruceH' ugradaNDavyasanina AcAryAd muktA vayam' iti ye bhaNanti na teSvadhikAraH / ye punaH parityaktAH santo gADhaM paritapyante 'AH! kaSTam, ujjhitA vayaM varAkA nisambandhabandhubhistaibhagavadbhi, ataH kathamiva bhavipyAmaH ?' iti te zayyAtaraM mahatA nirbandhena pRcchanti-kathaya kutrAsmAn vimucya gatAH kSamAzramaNAH ? / sa prAha-amukaM grAmam / tatastena kathite tvaritamAgatAnAM teSAM navinayahAni kartavyA, kintuprAgvadevA'bhyutthAnaM dnnddkaadigrhnnNckrttvym| tataste baddhAJjalapuTAH pAdapatitAzchinnamuktAvaliprakAzAnyazrUNi vimuJcanto vijJapasti-bhagavan ! kSamadhvamasmadIyamaparadham, vilokayatA'smAn prasAdamantharayA zA, pratipadyadhvaM bhUyaH svapratIcchakatayA, kurutAnugrahaM smAraNAdinA, praNipAtaparyavasitaprakopA hi bhavanti mahAtmAnaH, ita UrdhvaM vayaM pramAdaM prayatnataH parihariSyAma iti / tato gacchasatkAH 11822
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 sAdhavaH sUrIn kRtAJjalayaHprasAdayanti ||gurvobruvte-aaryaa! alaM mama duSTAzvasArathitvakalpanAmUn prati AcAryakakaraNena, evamuktai sAdhavo bhaNanti[bhA.1275] ko nAma sArahINaM, sa hoi jo bhaddavAiNo dme| duDhe viu jo Ase, dameitaM AsiyaM biMti // vR-ko nAma sArathInAMmadhye sabhavati yaH 'bhadravAjinaH vinItAzvAn damayet? na kazcidasau, asArathirevetyarthaH / 'duSTAn' avinItAnapiyo'zvAn damayati' zikSAgrAhayatitam 'Azvikam' azvadamaM bruvate laukikaaH||api ca[bhA.1276] hoti hupamAya-khaliyA, puvvabmAsA yaduccayA bhaMte ! / na ciraMca jaMtaNeyaM, hiyA ya acaMtiyaM aNte|| vR-'bhadanta!' paramakalyANayogin ! 'pUrvAbhyAsAd anAdibhavAbhyastatayA dustyajAnipramAdaskhalitAni bhavanti prAyojantUnAm / pramAdAH-nidrA-vikathAdayaH, skhalitAni-anupayuktagamanabhASANAdIni / na ceyaM smAraNAdirUpA straNA 'ciraM' cirakAlaM bhAvinI, sAtmIbhAvamupagate hyamISAmapramAde ko nAma smAraNAdirUpA yantraNA 'ciraM cirakAlaM bhAvinI, sAtpIbhAvamupagate hyamISAmapramAde ko nAma smAraNAdikaM kariSyati? iti bhAvaH / na ceyamApAtavat pariNAme'pi dussahA kintu 'hitA ca pathyA 'Atyantikam' atizayena 'ante' avasAne pariNAme ityarthaH / yacca pariNAmasundaraM tadApAtakaTukamapyupAdeyam / / atrAntare sUrayasteSAM pramAdisAdhUnAM tIvrataraM saMvegamavagamya tAneva sthirIkartu rAjadRSTAntaM kurvanti[bhA.1277] acchiruyAlu nariMdo, aagNtuavijjguliysNsnnyaa| visahAmi ttiya bhaNie, aMjana viyaNA suhaM pacchA / / vR-ego raayaa| tassa acchiruyA jAyA / vatthavvavijehiM na sakio tigicchiuM / anno a AgaMtuo vijjo AgaMtuM bhaNai-mama asthi guliyAo acchisUlapasamaNIo,tAhiM aMjiesu acchIsu titthatarA durahiyAsA vedanA bhavai muhattaM, jaina vi me mAraNAe saMdisAhi to aMjemi te acchINi / 'na mAremi' ti abbhuvagae aMjiesu acchIsu tivvatarA veyaNA jAyA / tAhe rannA bhaNiyaM-acchINi me paDiyANi, mAreha taM vejjaM / tehiM abbhuvagaMtuMna mArio / muhuttaMtareNa uvasaMtA veyaNA / porANANi acchINi jAyANi / vijo pUio // atha gAthAkSarArtha-akSNaH-cakSuSo yA ruga-rogastadvAn kazcinarendraH / tasyacAgantukavaidyena guTikAnAMzaMsanA-svarUpakathanA |tto rAjJA 'viSahAmyahaM vedanAm' iti bhaNite vaidyena cakSuSorguTikAbhiraJjanam / tato vedanA / pazcAt krameNa sukhaM sAtam, praguNIbhUte akSiNI iti / eSa dRSTAnto'yamarthopanayaH-yathA tasya rAjJastatkAladussahamapi guTikAJjanaMkrameNa cakSuSoH praguNIkaraNAt pariNAmasundaraM samajani, evaM bhavatAmapi smAraNAdikaM khara-puruSatvAd yadyapyApAtakaTukaMtathApi pariNAmasundarameva draSTavyam, iha paratraca sakalakalyANaparamparAkAraNatvAditi / / uktAnuktavidhisaGgrahamAha[bhA.1278] iya avinIyavivego, vigiciyANaMca saMgaho bhuuo| je u nisaggavinIyA, sAraNayA kevalaM tesiN|| vR- "iya" evamavinItAnAM vivekaH-parityAgaH / "vigiMciyANaM ca" tti parityaktAnAM
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1278] 339 punarAvRttAnAM bhUyaH saGgraho vidheyaH / ye tu nisargeNa-svabhAvena vinItAsteSAM smAraNeva kevalaM kartavyA,yathA 'idamitthaM karttavyama' iti / / upasaMharannAha[bhA.1279] evaM paDicchiUNaM, niphphattiM kuNai bArasa samAo / eso ceva vihAro, sIse nipphAyayaMtassa / / vR-'evaM dezadarzanaM kurvan ziSya-pratIcchayakAn pratIcchaya niSpattiM sUtrArthagrAhaNAdinA dvAdaza 'samAH' saMvatsarANi karoti / gataM niSpattidvAram / atha vihAradvAraM vyAkhyAyate-"eso ceva" ityAdi / eSa eva vihAraH ziSyAn niSpAdayato veditavyaH / iyamatra bhAvanA-tasya dezadarzanaM kRtvAgurupAdamUlamAgatasya gurubhirAcAryapadamadhyAropya digbandhAnujJAyAMvihitAyAMnavakalpavidhinA viharatoyaH ziSyaniSpAdanavidhisa evameva dvAdazavarSANiyAvad vijJeyaH, tulyvktvytvaaditi|| athaitadeva vihAradvAramAvRtyA jinakalpikamAzritya vyAcikhyAsurigAthAmAha[bhA.1280] avvocchittI mana paMcatulaNa uvagaraNameva parikamme / tavasuttasuegatte uvasaggasahe ya vaDarukkhe / / vR-avyavacchittiviSayaM manaH prayuGkte / paJcAnAm-AcAryAdInAM tulanA-svayogyatAviSayA bhavati, upakaraNaM jinakalpocitameva gRhNAti 'parikarma' indriyAdijayarUpaMkaroti |tpH-sttvshrutaiktvaani upasargasahazcetipaJcabhAvanAbhavanti / 'vaTavRkSe iti jinakalpaMtIrthakarAdI-nAmabhAve vaTavRkSasyAdhastAt pratipadyate iti dvAragAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISurAha[bhA.1281] anupAlio yadIho, pariyAo vAyaNA vime dinaa| niphAiyA ya sIsA, seyaM khu maha'ppaNo kAuM / / vR-tenAcAryeNa sUtrArthayoravyavacchitiM kRtvA paryante-pUrvApararAtrakAlasamaye dharmajAgarikAM jAgratetthaM cintanIyam, yathA-anupAlito mayA dIrgha 'paryAyaH' pravajyArUpaH, vAcanA'pi mayA dattAucitebhyaHpratIcchakAdibhyaH, niSpAditAzca bhUyAMsaH ziSyAH, tadevaMkRtAtIrthasyAvyavacchitti, tatkaraNena vihitamAtmanaH RNamokSaNam, ata UrddhavaM zreyaH' prazasyataraM mamAtmano hitaM krtum|| kiM nAma hitam ? iti ced ucyate[bhA.1282] kinu vihAreNa'bbhujaeNa viharAma'nuttaraguNeNaM / Ao abbhujajayasAsaNeNa vihinA anumarAmi // vR-'kinnu' iti vitarke, 'abhyudyatavihAreNa jinakalpAdinA 'anuttaraguNena' anuttarAHananyasAmAnyA guNAH-niramamatvAdayoyasmin sa tathA tena ahaM viharAmi? "Au"tti utAho "abbhujasAsaNeNaM" ti sUcakatvAt sUtrasyA'bhyudyatamaraNaviSayeNa zAsanoktena vidhinA 'anubhriye" anu-pazcAt saMlekhanAthuttarakAlaM maraNaM pratipadye'ham ? iti / / abhyudyatavihAra-maraNayoH svarUpamAha[bhA.1283] jina suddha ahAlaMde, tiviho abbhujao aha vihaaro| ___ abbhuJjayamaraNaM puna, pAovaga-iMgiNi-parinA / / kRjinakalpaH zuddhaparihArakalpoyathAlandakalpazceti trividho'bhyudyato'thaiSa vihAro mntvyH| abhyudyatamaramaM punastrividham-pAdapopagamanam iGginImaraNaM parijJA' iti bhaktapratyAkhyAnam //
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 syAd buddhi-dve apyete abhyudyatarUpatayA zreyasI, ataH kataradanayoH pratipattavyam ? ucyate[bhA.1284] sayameva AukAlaM, nAuM pocchittu vA bahu sesaM / subahuguNalAbhakaMkhI, vihAramabbhujayaM bhji|| vR-svayamevAyuHkAlaM sAtizayazrutopayogAd 'bahu' dIrghaM 'zeSam' avaziSyamANaM jJAtvA pRSTavA vA'nyaM zrutAdyatizayayuktamAcAryaMbahuzeSamavabudhyatataH subahuguNalAbhakAGkSasan vihAramabhyudyataM 'bhajati' pratipadyata ityarthaH / iha cAyaM vidhi-yadistokamevAyuravaziSyate tataH pAdapopagamAdInAmekataramabhyudyatamaraNaM pratipadyate, atha pracuramAyuH paraM javAbalaparikSINastato vRddhAvAsamadhyAste, athA''yudIrghanacajaGghAbalaparikSINastadA'bhyudyatavihAraM pratipadyata iti / / gtmvyvcchittimnodvaarm|athpnyctulneti dvAram-paJcAnAm-AcAryopAdhyAya-pravartakasthavira-gaNAvacchedakAnAM tulanA bhati, yathA-trayANAmabhyudyata (maraNa-vRddhAvAsA-'bhyudyata) vihArANAM kataraM pratipadyAmahe ? / iha caita eva prAyo'bhyudyatavihArasyAdhikAriNa ityaM vidhiM karoti[bhA.1285] gaNaniklevittario, gaNissa jo va Thavio jahiM tthaanne| uvahiM ca ahAgaDayaM, giNhai jAva'nna nuppaae|| vR-'gaNinaH' AcAryasya gaNanikSepaH itvaraH parimitakAlInobhavati, yo vAupAdhyAyAdiryatra 'sthAne pade sthApitaHsa tatpadamAtmatulyaguNesAdhAvitvaranikSepeNa nikSipati AhakimarthamasAvitvaraM gaNAdinikSepaM vidadhAti ? na yAvajjIvikam ? ucyate-iha cakraSTakavivaragAminA zilImukhena vAmalocaneputrikAyAvedhanamiva duSkaraMgaNAdhanupAlanam, ataH pazyAmastAvat- 'ete'bhinavAcAryaprabhRtayaH kimasya gaNAderanupAlanaM kartuM yathAvadIzate vA? na vA?, yadi nezate tato mayA na pratipattavyo jinakalpaH, yato jinakalpAnupAlanAdapi zreSThataramitarasya tathAvidhasyAbhAvesUtroktanItyA gaNAdyanupAlanam, bahutaranirjarAlAbhakAraNatvAt, na ca bahuguNaparityAgena svalpaguNopAdAnaM viduSAM kartumucitam, supratiSThitakAryArambhakatvAt teSAm' ityabhisandhAya sa bhagavAnitvaraM gaNAdinikSepaM vidadhAtIti / uktaJca paJcavastukazAstre ihaiva prakrame zrIharibhadrasUripUjyaiH picchAmu tAva ee, kerisagA hoti assa ThANassa? / jogANa vi pAeNaM, nivvahaNaM dukkara hoi|| na ya buhuguNacAeNaM, ghevaguNapasAhaNaM buhajaNANaM / iTeM kayAi kajaM, kusalA supaiTThiyAraMbhA // athopakaraNadvAramAha-"uvahiMca" ityAdi / yAvad 'anyaM jinakalpaprAyogyaMzuDheSaNAyuktaM pramANopetaMca 'upadhi' vastrAdi notpAdayati tAvad yathAkRtameva gRhNAti / tataH svakalpaprAyogye upakaraNe labdhe sati prAktanamupakaraNaM vyutsRjatIti |gtmupkrnndvaarm / atha parikarmadvAramparikarmetivAbhAvaneti vA ekaarthm|tto'ymaatmaanN bhaavnaabhismygbhaavyti|aah sarve'pi sAdhavastAvad bhAvitAntarAtmAno bhavanti ataH kiM punarbhAvayitavyam ? ucyate[bhA.1286] iMdiya-kasAya-jogA, viniyamiyA jai visavvasAhUhiM / taha vijao kAyavyo, tajjayasiddhiM gaNitenaM // vR-yadyapisarvasAdhubhirindriya-kaSAya-yogA vividhaiH prakArairniyamitAH-jitAstathApijinakalpaM
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1. mUlaM-6, [bhA. 1286] 341 pratipattukAmena punareteSAM jayaH karttavyaH / tatraihikA-''muSmikApAyaparibhAvanAdinA indriyANAM jayastathA kartavyo yatheSTA-'niSTaviSayeSu gocaramupAgateSu rAga-dveSayorutpattireva na bhavati / kaSAyANAmapi jaye tathA ma Astheyo yathA durvacanazravaNAdi bAhyaM kAraNamavApyApi teSAmudaya eva nAvirbhavati / yogAnAmapi manaHprabhRtInAM jaye tathA yatitavyaM yathA teSAmArtadhyAnadikaM dupraNidhAnamevanodayamAsAdayati / atha kimarthamitthamindriya-kaSAya-yogAnAM jayaH kartavyaH? ityAha-teSAm-indriyAdInAM jayastajjayaH tajjayena siddhi-jinakalpapAraprAptistAM 'gaNayatA' manyamAnenendriyAdInAM jayaH karaNIyaH / / atraiva vizeSamAha[bhA.1287] jogidiehiM na tahA, ahigAro nijjiehiM na hutaaii| kalusehi virahiyAI, dukkhsiibiiybhuuyaaiN|| vR-yogairindriyaizca nirjitairna tathA adhikAraH' prayojanam, yato naiva 'tAni' yogendriyANi 'kaluSaiH' kaSAyavirahitAni duHkhasasyabIjabhUtAni bhavanti kintu kaSAyA eva duHkhaparamparAyA mUlabIjamiti bhAvaH / / Aha yadyevaM yogA indriyANi ca na jetavyAni, teSAM kaSAyavirahitAnAM duHkhahetutvAyogAt, ucyate[bhA.1288] jena u AyANehiM, na vinA kalusANa hoi uppttii| to tajjayaM vavasimo, kalusajayaM ceva icchaMtA / / vR-AdIyante-gRhyante zabdAdayo'rthA ebhirityAdAnAni-indriyANyucyantetaiH, upalakSaNatvAd yogaizca vinA yena hetunA 'kaluSANAM' kaSAyANAmutpattirna bhavati / katham ? iti ced ucyate-iha mAyA-lobhI rAgaH krodha-mAnau tu dveSa ityabhidhIyate, tau ca rAga-dveSAviSTA-'niSTaviSayAnprApya saJjAyete, te ca viSayA indriyagocarA iti kRtvA indriyairvinA na kssaayaannaamutpttiraavirsti| yogAnapi manovAkkAyarUpAnantareNa na kApi kaSAyA udIyamAnA dRzyanta iti tairapi saha kaSAyANAmavinAbhAvo draSTavyaH / yatazcaivamataH 'tajayam' indriya-yogajayaM 'vyavyAmaH' icchAmaH 'kaluSajayaM' kaSAyajayameva icchanta iti // Aha ke punarguNA bhAvanAbhAvitAntarAtmano bhavanti? iti ucyate[bhA.1289] kheyaviNoo sAhasajao ya lahuyA tavo asaMgo a| saddhAjananaM ca pare, kAlannANaMca n'nntto|| kRtapobhAvanAbhAvitasya khedavinodaH parizramajayobhavati, cturdhaadipsaanprishraamytiityrthH| sattvabhAvanAbhAvitasya sAdhvasaM-bhayaM tasya jayobhavati / ekatvabhAvanAbhAvitasya 'laghutA' 'eka evAham' itibudhyA ladhubhAvo bhavati / zrutabhAvanAbhAvitasya tapobhavati, "na viasthi na viya hohI, sajjhAyasamaM tavokammaM / " iti vacanAt / dhRtibhAvanAbhAvitasya svajanAdiSu 'asaGgaH' nirmamatvaM bhvti|anycc zrutabhAvanAM bhAvayan anyeSAmapi zraddhAjananaM karoti, yathA-vayamapyevaM kadA vidhAsyAmaH? iti / kAlajJAnaM ca pauruSyAdiSu nAnyataH sakAzAdavagantavyaM bhavati kintu zrutaparAvartanAnusAreNa svayamevocchvAsAdikAlakalAkalanataH pauruSyAdimAnaM jAnAti / yata ete guNAstato bhAvanIya AtmA bhAvanayA |saacdvidhaa-drvytobhaavtshc / tatra dravyatastAvadAha [bhA.1290] saraveha-Asa-hatthI-pavagAIyA u bhAvanA davve /
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 __ abmAsa bhAvana tti ya, egar3ha tatthimA bhaave|| vR-ihadhAnuSko yad abhyAsavizeSAt prathamasthUladravyaM tatovAlabaddhAMkapardikAMtataH sunirmAtaH svareNApi lakSyasya vedhaM karoti, yaccA'zvaH zIghraM zIghrataraM dhAvamAnaH zikSAvizeSAd mahadapi gAdikaM lakSyati, hastI vA ziSyamANaH prathamaMkASThAnitataH kSullakAn pASANAntato golikA tadanu badarANi tadanantaraM siddhArdhAnapyabhyAsAtizayAd gRhNAti, plavako vA prathamaM vaMze vilagnaH san plavate tataH pazcAdabhyasyan AkAze'pi tAni tAni karaNAni karoti, AdizabdAcitrakarAdiparigrahaH / etAH sarvA api dravyabhAvanAH / abhyAsa iti vA bhAvaneti vA ekArtham / tatraitA vakSyamANalakSaNAH 'bhAve' bhAvato bhAvanA mantavyAH ||taa evAha[bhA.1291] duvihAo bhAvanAo, asaMkiliTThA ya saMkiliTThA ya / muttUNa saMkiliTThA, asaMkiliTThAhi maavNti|| vR-dvividhAzca bhAvato bhAvanAH / 'asaMkliSTAH' zubhAH 'saMkliSTAzca' azubhAH / tatra muktvA saMkliSTabhAvanA asaMkliSTAbhirbhAvanAbhirbhAvayanti jinakalpaM pratipitsava iti / / atha kAstAH saMkliSTabhAvanAH ? ityAzaGkApanodAya tatsvarUpamabhidhitsurAha[bhA.1292] saMkhA ya parUvaNayA, hoi vivegoya appstthaasu| emeva pasatthAsu vi, jattha vivego guNA tattha // vR-aprazastabhAvanAnAM saGkhyA paJceti lakSaNA nirUpaNIyA ! prarUpaNA ca tAsAM karttavyA / tAsAM cAprazastAnAM 'vivekaH' parihAro bhavati / evameva prazastAsvapi' tapaHprabhRtibhAvanAsu saGkhyA prarUpaNA ca vaktavyA / navaraM "jatya vivego''tti yatra viveka iti padaM tatrAprazastA eva bhAvanA draSTavyAH; tA vivektavyAH- parityAjyA iti bhAvaH / "guNA tatya" ti yAstu prazastA bhAvanAH tAsubhAvyamAnAsuguNAH-kheda-vinodAdayaH prAguktAbhavantIti cUrNyabhiprAyeNa vyaakhyaanm| vizeSacUrNyabhiprAyaH punarayam-yatraca prazaste'pivastuni vivekaH parityAgo'syaghaTate tatraguNA eva bhavanti / yathA-AcAryAdInAmavarNamASaNa-zravaNe audAsInyamavalambamAnasyApyasya guNaeva bhavati, na punaH sthavirakalpikasyeva yathAzakti tannivAraNamakurvato doSa iti / athAprazastabhAvanAnAM nAmagrAhaM gRhItvA saGkhyAmAha[bhA.1293] kaMdappa devakidivasa, abhiogA AsurA ya smmohaa| esAya saMkiliTThA, paMcavihA bhAvanA bhnniyaa|| vR-kandarpaH-kAmastapradhAnAHSiGgaprAyA devavizeSAH kandA ucayante teSAmiyaM kAndI evaM devAnAM madhye kilbiSAH-pApA ata evAspRzyAdidharmANazcaNDAlaprAyAsteSAmiyaM daivkilvissii| A-samantAd Abhimukhyena (vA) yujyante-preSyakarmaNi vyApAryanta ityAbhiyogyAH-kiGkarasthAnIyA devvishessaastessaamiymaabhiyogii| asuraa:-bhvnptidevvishessaastessaamiymaasurii| sammuhyantIti sammohAH-mUDhAtmAno devavizeSAsteSAmiyaM sAmmohI / gAthAyAM prAkRtatvAd ApapratyayaH / eSA aprazastA paJcavidhA bhAvanA tattatsvabhAvAbhyAsarUpA bhaNitA ||athaasaamev phalamAha[bhA.1294] jo saMjao vieAsu appasatthAsubhAvanaM kuNai / so tavihesu gacchai, suresu bhaio crnnhiino|
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1294] 343 vRyaH 'saMyato'pi' vyavahArataH sAdhurapyetAbhiraprazastAbhirbhAvanAbhiH, gAthAyAM tRtIyArthe saptamI, 'bhAvanam' Atmano vAsanaM karoti saH tadvidheSu tAdRzeSukAndarpikAdiSu sureSu gcchti| yastu 'caraNarahitaH' sarvathA cAritrasattAvikalo dravyacaraNahIno vA saH 'bhAjyaH' tadvidheSu vA deveSUtpadyate naraka-tiryaG-manuSyeSu vA / / athAsAmeva prarUpaNAM cikIrSu prathamataH kandarpabhAvanAM prarUpayati[bhA.1295] kaMdappe kukkuie, davasIle yAvihAsaNakare y| vimhArvitoya paraM, kaMdappaM bhAvanaM kuNai / / kRiha kandarpazabdenakandarpavAnucyate, evaM kautkucyavAndravazIlazcApihAsanakarazcavismAparyaMzca paraM kAndI bhAvanAM karotIti saGgrahagAthAsamAsArthaH / / atha vistarArthamAha[bhA.1296] kahakahakahassa hasaNaM, kaMdappo anihuyA yslaavaa| kaMdapakahAkahaNaM, kaMdappuvaesa saMsA ya / / vR-"kahakahakahassa"tti tRtIyArthe SaSThI, 'kahakahakahena' uccaiHsvareNa vivRtavadanasya yad hasanam-aTTahAsa ityarthaH, yazca kandarpa svAnurUpeNa sahaparihAsaH, yeca anibhRtAH' niSThuravakroktyAdirUpAgurvAdinA'pi samaM saMlApAH, yacca kandarpakathAyAH-kAmasambaddhAyAH kathAyAH kathanam, yazca kandarpasyopadezaH-'itthamittaM kuru' iti vidhAnadvAreNa kAmopadezaH, yA ca 'zaMsA' prazaMsA kAmaviSayA, eSa sarvo'pi kandarpa ucyate / / gataM kandarpadvAram / atha kautkucyadvAramAha[bhA.1297] bhuma-nayaNa-vayaNa-dasaNacchadehi kara-pAda-kannamAIhiM / taMtaM kareijaha hassae paro attaNA ahsN|| vR-kutkucaH-bhaNDaceSTaH tasya bhAvaH kautkucyaM tad vidyate yasya sa kautkucyavAn / sa ca dvedhAkAyena vAcA ca / tatra bhrU-nayana-vadana-dazanacchadaiH kara-caraNa-karNAdibhizca dehAvayavaistAM tAM ceSTAmAtmanA ahasanneva karoti yathA paro hasati eSa kAyakautkucyavAnucyate / / [bhA. 1298] vAyAkokuio puNa, taM jaMpai jeNa hassae anno| nANAvihajIvarue, kuvvai muhatUrae ceva // vR- vAcA kautkucyavAn punastat kimapi parihAsapradhAnaM vacanaM jalpati yenA'nyo hasati, nAnAvidhAnAM vA mayUra-mArjAra-kokilAdInAM jIvAnAM rutAni-kUjitAni 'mukhatUryANi vA' mukhenAtodyavAdanalakSaNAni tathA karoti yathA parasya hAsyamAyAti // atha dravazIlamAha[bhA.1299] bhAsai duyaM duyaM gacchae adariu vva goviso sre| savva yaduyakArI, phuTTai va Thio vi dappeNaM / vR-'drutaMdrutam asamIkSya sambhramAvezavazAyo bhASate / yazca drutaM gacchati, ka iva? ityAhazaradi darpita iva' darpobhuraiva 'govRSaH' balIvardavizeSaH / zaradihipracuracAridhrANatayAmakSikAdyupadravarahitatayAcagovRSo madodrekAducchsalaH paryaTatIti, evamasAvapi niraGkuzastvaritaM tvaritaM gcchti| yazca sarvadrutadrutakArI' pratyupekSaNAdInAM sarvAsAmapi kriyANAmatitvaritakArI / yazca darpaNa tIvrodrekavazAt sphuTatIva sthito'pi svabhAvastho'pi san, gamanAdikriyAmakurvannapItyarthaH / eSa dravazIla ucyate / / atha hAsakaramAha
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 [bhA.1300] vesa-vayaNehi hAsaM, janayaMto appaNo paresiM ca / aha hAsaNo tti bhannai.ghayaNo vva chale niycchNto|| vR-"ghayaNo vva" bhANDa iva pareSAM 'chidrANi' virUpaveSa-bhASAviparyayANi "niyacchaMto"tti nirantaramanveSayan tAzaireva veSa-vacanairvicitrairAtmanaH 'pareSAM ca prekSakANAM hAsyaM 'janayan' utpAdayan athaiSaH 'hAsanaH' hAsyakara iti bhnnyte|| atha paravismApakamAha[bhA.1301] surajAlamAiehiM, tu vimhayaM kuNai tbbihjnnss| tesuna vimhayai sayaM, AhaTTa kuheDaehiM ca // vR-surajAlam-indrajAlam AdizabdAd aparakautukaparigrahaH taiH, tathA AhartAH-prahelikAH kuheTakAH-vakroktivizeSarUpAstaizca tathAvidhagrAmyalokaprasiddhairyat 'tadvidhajanasya' tAzasya bAlizaprAyalokasya vismayaM cittabhramaM karoti svayaM punasteSu na vismayate eSa paravismApakaH / / uktA kAndapI bhAvanA / atha daivakilviSikI bibhAvayiSurAha[bhA.1302] nANassa kevalINaM, dhammAyariyANa savvasAhUNaM / mAI avantrAvAI, kibvisiyaM bhAvaNaM kunni|| vR- jJAnasya kevalinAM dharmAcAryANAM sarvasAdhUnAm eteSAmavarNavAdI, tathA 'mAyI' svabhAvanigUhanAdinA mAyAvAn eSa kilviSikI bhAvanAM karotIti niyuktigaathaasmaasaarthH|| atha vyAsArthamAha[bhA.1303] kAyA vayA ya te ciya, te cevapamAya appamAyA ya / mokkhAhigArigANaM, joisajoNIhi kiM ca punno|| vR-iha kecid durvidagdhAH pravacanAzAtanApAtakamagaNayanta itthaM zrutasyAvarNaM bruvate, yathASaDjIvanikayAmapiSaTkAyAH prarUpyante, zastraparijJAyAmapitaeva, anyeSvapyadhyayaneSu bahuzasta evopavarNyante; evaM vratAnyapi punaH punastAnyeva pratipAdyante; tathA ta eva pramAdA-'pramAdAH punaH punarvarNyante, yathA-uttarAdhyayaneSu AcArAGge vA; evaM ca punruktdossH| kiJca yadi kevalasyaiva mokSasya sAdhanArthamayaMprayAsastarhi mokSAdhikAriNAM sAdhUnAM sUryaprajJaptayAdinA jyotiSazAstreNa yoniprAbhRtena vA kiM punaH kAryam ? na kiJcidityarthaH / teSAmityaM bruvANAnAmidamuttaram-iha pravacane yata eva kAyAdayo bhUyo bhUyaH prarupyante tad mahatA yatnenA'mI paripAlanIyAH, idameva dharmarahasyamityAdarAtizayakhyApanArthatvAd na punaruktam / yata uktam anuvaadaa-''dr-viipsaa-bhRshaarth-viniyog-hetvsuuyaasu| ISatsambhrama-visma-gaNA-smaraNeSvapunaruktam / / jyotizAstrAdi ca ziSyapravrAjanAdizubhakAryopayagophalatvAt paramparayA muktiphalameveti na kazcid doSaH / gato jnyaanaavrnnvaadH| atha kevalyavarNavAdamAha[bhA.1304] egataramuppAe, annonnAvaraNayA duveNhaM pi / kevaladasaNa-nANANamegakAle va egataM // vR-iha kevalinAmavarNavAdo yathA-kimeSAM jJAna-darzanopayogau krameNa bhavataH? uta yugapat? yadyAyaH pakSastatoyaM samayaM jAnAtitaM samayaM na pazyati yaM samayaM pazyati taM samayaM najAnAtItyeva
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1304] mekAntariteutpAde 'dvayorapi kevalajJAna-darzanayoranyonyAvaraNatAbhavet, jJAnAvaraNa-darzanAvaraNayoH samUlakASaM kaSitatvAd aparasya cA''vArakasyA'bhAvAt parasparAvArakataivAnayoHprApnotIti bhAvaH / atha yugapaditi dvitIyaH pakSaH kakSIkriyate so'pi nakSodakSamaH, kutaH? ityAha-'ekakAla' yugapad upayogadvaye'GgIkriyamANe vAzabdaH pakSAntaradyotanArtha 'dvayorapi' sAkArA-'nAkAropayogayorekatvaM prApnoti, tulyakAlabhAvitvAditi |atrottrm-ih tathAjIvasvAbhAvyAdevasarvasyApi kevalina ekasmin samaye ekatara evopayogo bhavati na dvau, "savvassa kevalissA, jugavaM do natathi uvaogA" iti vacanAt / yathA cAyameka evaikasamaye upayoga upapadyate tathA vizeSAvazyakAdiSu zrIjinabhadrakSamAzramaNAdibhi pUrvasUribhiH saprapaJcamupadarzita iti nehopadIte, grnthgaurvbhyaat| dvitIyapakSAnupapattinodanAtvanabhyupagatopAlambhatvAdAkAzaromantanamiva kevalaM bhavataH prayAsakAriNIti / / atha dharmAcAryAvarNavAdamAha[bhA.1305] jaccAIhi avannaM, bhAsai vaTTaina yAvi uvvaae| ahito chiddappehI, pagAsavAdI ananukUlo / / kR-jAtyA AdizabdAtkulAdibhizca sadbhirasadbhirvAdoSairavarNaM bhASate, yathA-natevizuddhajAtikulotpannAH, navA lokavyavahArakuzalAH, nApyeteaucityaM vidntiityaadi|ncaapivrttte 'upapAte' gurUNAM sevAvRttau, ahitaH' anucitavidhAyI, chidraprekSI' matsaritayA gurordoSasthAnanirIkSaNazIlaH, 'prakAzavAdI' sarvasamaM gurudoSamASI, 'ananukUlaH' gurUNAmeva pratyanIkaH kUlavAlakavat, eSa dharmAcAryAvarNavAdaH ||ath sarvasAdhUnAmavarNavAdamAha[bhA.1306] avisahaNA'turiyagaI, anAnuvattIya avi gurUNaM pi| khaNamittapIi-rosA, gihivacchalakA'isaMcaiA / / vR-aho! amIsAdhavaH aviSahaNAH' nakasyApiparAbhavaMsahante, apitusvapakSa-parapakSApamAne saJjAte sati dezAntaraM gacchanti, "turiyagaI"tti akAraprazleSAd 'atvaritagatayaH' mAyavA lokAvarjanAya mandagAminaH 'ananuvartinaH' prakRtyaiva niSThurAH 'garUNAmapi' mahatAmapi, AstAM sAmAnyalokasyetyapizabdArthaH, dvitIyo'pizabdaH sambhAvanAyAma, sambhAvyanta evaMvidhA api sAdhava iti, 'kSaNamAtraprIti-roSAH' tadaiva ruSTAstadaiva ca tuSTA anavasthitacittA ityarthaH, 'gRhivatsalAH' taistaizcATuvacanairAtmAnaM gRhasthasya royanti, 'atisaJcayinaH' subahuvastrakambalyAdisaGgrahazIlAH lobhabahulA iti bhAvaH / atra nirvacanAni-iha sAdhavaH svapakSAdyapamAne yad dezAntaraM gacchanti tad aprItika-paropatApAdibhIrutayA na parAbhavAsahiSNutayA, atvaritagatayo'pi sthAvaratrasajantupIDAparihArArthaM na tu lokaraJjanArtham, ananuvartino'pi saMyamabAdhAvidhAyinyA anuvartanAyA akaraNAtna prakRtiniSThuratayA, kSaNamAtraprIti-roSA api pratanukaSAyatayA nAnavasthitacittatayA, gRhivatsalA api 'kathaM nu nAmAmI dharmadezanAdinA yathA'nurUpopAyena dharmaM pratipadyeran ?' iti budhyA na punazcATukAritayA, saJcayavanto'pi "mA bhU upakaraNAbhAve saMyama-pravacanA-''tmavirAdhanA' iti budhyA na tu lobhabahulatayeti / / atha mAyidvAramAha[bhA.1307] gUhai AyasabhAvaM, ghAei guNe parassa saMte vi / coro vva saLasaMkI, gUDhAyAro vitahabhAsI / /
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR- 'gUhati' saMvRNoti AtmasvabhAvam' AtmanaH sambandhinaMduSTapariNAmaMbahirbakavRtyA, tathA parasya sambandhinaH 'guNAn jJAnAdIn sato'pyabhinivezAdinA ghAtayati, caura iva 'sarvazaGkI' pracchannapApakAritayA amuko'mukazca matsamakSamitthaM bhaNiSyati' iti sarvasyApi zaGkAM karoti, gUDhaH-mAyAgranthigupila AcAraH-pravRttiryasya sagUDhAcAraH, 'vitathabhASI' mRSAbhASaNazIlaH, eSa mAyI draSTavya iti / / uktA kailviSI bhAvanA / athAbhiyogImAha[bhA.1308] koua bhUI pasiNe, pasiNApasiNe nimittmaajiivii| ithi-rasa-sAyaguruto, abhiogaM bhAvanaM kunni|| vR-Rddhi-rasa-sAtagurukaH sanyaH kautukAjIvIbhUtikarmAjIvI praznAjIvI praznapraznAjIvI nimittAjIvI ca bhavati sa evaMvidha AbhiyogI bhAvanAM krotiiti|| kautukAdipadavyAkhyAnArthamAha[bhA.1309] viNhavaNa-homa-siraparirayAi khAradahaNAi~ dhuuvey| asarisavesaggahaNaM, avayAsaNa-utthubhaNa-baMdhA / / vR-bAlAdInAM rakSAdinimittaM striyAvA saubhAgyAdisampAdanAya vizeSeNasnapanaM tad visnapanam, homaH-zAntikAdihetoragnihavanam, siraHparirayaH karabhramaNAbhimantraNam, AdizabdaH svagatAnekabhedasUcakaH, 'kSAradahanAni tathAvidhavyAdhizamanAyAgnau lavaNaprakSeparUpANi, "dhUve a"tti tathAvidhadravyayogagarbhasya dhUpasya saptarpaNam, 'asaddazaveSagrahaNaM' nAmasvayamArya sannanAryaveSaMkaroti puruSo vA svaM rUpamantarhitya strIveSaM vidadhAtItyAdi, "avayAsaNaM" vRkSAdInAmAliGgApanam, avastobhanam-aniSTopazAntayeniSThIvanenathuthukaraNam, bandhaH-kaNDakAdibandhanam, etatsarvamapi kautukamucyate / / atha bhUtikarma vyAcaSTe[bhA.1310] bhUIe maTTiyAe va, sutteNa va hoi bhuuikmNtu| vasahI-sarIra-bhaMDagarakkhAabhiyogamAIyA / / vR-'bhUtyA' bhasmarUpayA vidyAbhimantritayA 'mRdA vA' ,ArdrapAMzulakSaNayA 'sUtreNa vA' tantunA yatparirayaveSTanaM tad bhuutikrmocyte| kimarthamevaM karoti? ityAha-vasati-zarIra-bhANDakAnAMyA stenAdyupadravebhyo rakSA tannimittamabhiyogaH-vazIkaraNam, aadishbdaadjvraadistmbhnprigrhH|| atha praznamAha[bhA.1311] paNho u hoi pasiNaM, jaM pAsai vA sayaM tutaM psinnN| aMguTucciTTha-paDe, dappaNa-asi-toya-kuDDAI / / vR-'praznastu devatAdipRcchArUpaH pasiNaMbhaNyate; yadvAyat 'svayam' AtmanAtuzabdAdanye'pi tatrasthAH pazyanti tat pasiNaMprAkRtazailyA'bhidhIyate / kiM ttat ? ityAha-aGguSThe "ucciTTa" tti kaMsArAdibhakSaNenocchiSTe paTe-pratIte darpaNe-Adarza asau-khaGgetoye-udake kuDye-bhittauAdizabdAd bAhlAdau vA yad devatAdikamavatIrNaM pRcchati pazyati vA sa praznaH / yadi vA "kuddhAi"tti pAThaH, tatra ca kruddhaH prazAnto vA yat tathAvidhakalpavizeSAt pazyati sa prazna iti / / praznapraznamAha[bhA.1312] pasiNApasiNaM sumiNe, vijAsiTuM kahei annassa / ___ahavA AiMkhiNiyA, ghaMTiyasiTTha parikahei / /
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 347 uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1312] vR-yat svapne'vatIrNayA vidyayA-vidyAdhiSThAtryA devatayA ziSTaM-kathitaMsad 'anyasmai pRcchakAya kathayati; athavA "AiMkhiNiyA" DombI tasyAH kuladaivataM ghaNTikayakSo nAma sa pRSTaH san karNe kathayati, sA ca tena ziSTaM-kathitaM sadanyasmai pRcchakAya zubhA-'zubhAdi yat parikathayati eSa praznapraznaH // nimittamAha[bhA.1313] tivihaM hoi nimittaM,tIya-paDuppanna-'nAgayaM ceva / tena na vinA u neyaM, najai tenaM nimittaM tu // kRtrividhNbhvtinimittm|tdythaa-atiitNprtyutpnnmnaagtNc| kAlatrayavartilAbhA'lAbhAdiparijJAnahetuthUDAmaNiprabhRtikaH zAstravizeSa ityarthaH / kutaH? ityAha-'tena' vivakSitazAstravizeSeNa vinA 'jJeyaM lAbhA-'lAbhAdikaM na jJAyata iti lAbhA-'lAbhAdijJAnanimittatvAd nimittmucyte| etAni kautukAdIniyaAjIvati satattadAjIvako mantavya iti / atha Rddhi-rasa-sAtagurukaH' itipadavyAkhyAnArthamAha[bhA.1314] eyANi gAravaThThA, guNamANo AbhiogiyaM baMdhe / bIyaM gAravarahio, kuvvaM ArAhaguccaM ca // "etAni' kautukAdIni Rddhi-rasasAtagauravArthaM 'kurvANaH' prayuJjAnaH san 'AbhiyogikaM' devAdipreSyakarmavyApAraphalaM karma badhnAti / 'dvitIyam' apavAdapadamatra bhavati-gauravarahitaH sannatizayajJAne sati nispRhavRttyApravacanaprabhAvanArthametAni kautukAdIni kurvannArAdhako bhavati uccairgotraMca karmabadhnAti, tIrthonnatikaraNAditi ||gtaa AbhiyogikI bhAvanA / athA''surImAha[bhA.1315] anubaddhaviggaho ciya, saMsattatavo nimittamAesI / nikkiva nirAnukaMpo, AsuriyaM bhAvanaM kunni|| vR-anubaddhavigrahaH saMsaktatapA nimittAdezI niSkRponiranukampaH sanAsurIMbhAvanAMkarotIti niyuktigAthAsamAsArthaH / / vistarArthamAha[bhA.1316] niccaM vuggahasIlo, kAUNa ya nANutappae pcchaa| na ya khAmio pasIyai, sapakha-parapakkhao Avi / / vR-'nityaM satataM 'vigrahazIlaH' kalahakaraNasvabhAvaH / kRtvA ca kalahaM nAnutapyate pazcAt, yathA-hA ! kiM kRtaM mayA pApena ? iti / tathA 'kSAmito'pi' 'kSamyatA mamAyamaparAdhaH' iti bhaNito'pisvapakSa-parapakSayorapi 'naca' naiva 'prasIdati' prasannatAM bhajate tiivrkssaayodytvaat| atraca svapakSaH sAdhu-sAdhvIvarga, prpkssogRhsthvrgH| eSo'nubaddhavigraha ucyate ||ath saMsaktatapasamAha[bhA.1317] AhAra-uvahi-pUyAsujassa bhAvo u niccsNstto| bhAvovahato kuNai a, tavovahANaM tdtttthaae| vR- AhAropadhi-pUjAsu yasya 'bhAvaH' pariNAmaH 'nityasaMsaktaH' sadApratibaddhaH sa evaM rasagauravAdinA bhAvenopahataH karoti 'tapaupadhAnam' anazanAdikaM tadartham' AhArAdyarthaM yaH saMsaktatapA iti / nimittAdezinamAha[bhA.1318] tiviha nimittaM eksekka chavvihaM jaM tu vanniyaM pudi
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 abhimAnAbhinivesA, vAgariyaM AsuraM kuNai / / -'trividhama' atItAdikAlatrayaviSayaM yatpUrvamihaivAbhiyogikabhAvanAyAMvarNitaMtad ekaikaM 'SaDvidhaM lAbhA-'lAbha-sukha-duHkha-jIvita-maraNaviSayabhedAt ssttprkaarm| Aha AbhiyogikabhavanAnibandhanatayA pUrvamidamuktamataH kathamidamihAbhidhIyate? ityAha-'abhimAnAbhinivezAd ahaGkAratIvratayA 'vyAkRtaM prakaTitametad nimittamAsurIM bhAvanAM karoti, anyathA tvAbhiyogikImiti // niSkRpamAha[mA.1319] caMkamaNAI sattosa sunikkivo thAvarAisattesu / kAuMca nANutappai, erisao niklivo hoi / / vR-sthAvarAdisattveSu caGkamaNaM-gamanaM AdizabdAtsthAna-zayanA-''sanAdikaM saktaH kvacit kAryAntare vyAsaktaH san 'suniSkRpaH' suSTugataghRNo nizUkaH karotitI zeSaH / kRtvA ca teSu caGkramaNAdikaM nAnutapyate, kenacinoditaH san pazcAttapapurassaraMmithyAduSkRtaM na ddaatiityrthH| Izo niSkRpo bhavati, idaM niSkRpasya lakSaNamiti bhAvaH / / niranukampamAha[bhA.1320] jo u paraM kaMpaMtaM, dahNa na kaMpae kaDhinabhAvo / eso u niranukaMpo, aNupacchAbhAvajoeNaM // vR-yastu paraM kRpAspadaM kutazci bhayAt kampamAnamapidRSTvA kaThinabhAvaH sanna kampate eSa niranukampaH / kutaH ? ityAha-anuzabdena pazcAdbhAvavAcakena yo yogaH-samabandhastena, kimuktaM bhavati ?-anu-pazcAd duHkhitasattvakampanAdanantaraM yat kampanaM sA anukampA, nirgatA anukampA asmAditi niranukampa ucyate // uktA AsurI bhAvanA / samprati sAmmohImAha[bhA.1321] ummaggadesaNA 1 maggadUsaNA 2 maggavippaDIvattI 3 / moheNa ya 4 mohittA 5, sammohaM bhAvanaM kuNai / / vR-unmArgadezanA 1 mArgadUSaNA 2 mArgavipratipattizca 3 yasya bhavatIti vAkyazeSaH, mohena ca yaH svayaMmuhyati4, evaM kRtvA paraMcamohayitvA 5 sAmmohIMbhAvanAMkarotIti niyuktigaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vivarISurAha[bhA.1322] nANAi adUsiMto, tavvivarIyaM tu uvadisai maggaM / ummaggadesao esa Aya ahio paresiM ca / / vR. 'jJAnAdIni' pAramArthikamArgarUpANyadUSayan 'tadviparItaM' jJAnAdiviparItamevopadizati 'mArga' dharmasambandhinam, eSa unmArgadezakaH / ayaM cAtmanaH pareSAM ca bodhibIjopaghAtAdinA 'ahitaH' pratikUla ityeSA unmArgadezanA || atha mArgadUSaNAmAha[bhA.1323] nANAdi tihA maggaM, dUsayae je ya maggapaDivannA / abuho paMDiyamANI, samuTThito tassa ghAyAe / vR-jJAnAdikaM tridhA' trividhaM pAramArthika mArga svamanISikAkalpitairjAtidUSaNairdUSayati, ye catasmin mArgepratipannAH sAdhvAdayastAnapi dUSayati, 'abudhaH' tattvaparijJAnavikalaH, paNDitamAnI'
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM -6, [bhA. 1323] 349 durvidagdhaH, 'samutthitaH ' udyataH 'tasya' pAramArthika mArgasya 'ghAtAya ' nirloThanAyeti, eSA mArgadUSaNA / / mArgavipratipattimAha [bhA. 1324] jo puna tameva maggaM, dUseubhapaMDio satakkAe / ummaggaM paDivajjai, akoviappA jamAlIva || vR yaH punaH 'tameva' paramArthikaM mArgamasadbhirdUSayitvA 'apaNDitaH' sadbuddhirahitaH san 'svatarkayA' svakIyamidhyAvikalpena dezata unmArga pratipadyate 'akovidAtmA' samyak zAstrArthaparijJAnavikalo jamAlivat, yathA'sau bhagavadvacanaM "kriyamANaM kRtam' iti dUSayitvA "kRtameva kRtam" iti pratipannavAn / eSA mArgavipratipattiH // atha mohadvAramAhabhAvovahayamaIo, mujjhai nANa-caraNaMtarAIsu / iDIo a bahuvihA, dahuM paratitthiyANaM tu // [bhA. 1325] vR-bhAvena zaGkAdipariNAmenopahatA- dUSitA matiryasya sa bhAvopahatamatikaH evaMvidhaH 'muhyati' vaicityamupayAti jJAna - caraNAntarAdiSu / jJAnAntarANi nAma jJAnavizeSAH, tadviSayo vyAmoho yathA-yadi nAma paramANvAdisakalarUpidravyAvasAnaviSayagrAhakatvena saGkhyAtItarUpANyavadhijJAnAni santi tta kimapareNa manaH paryavajJAnena ? iti / caraNAntaravyAmoho yathA-yadi sAmAyikaM sarvasAvadyaviratirUpaM chedopasthApanIyamapyevaMvidhameva tat ka nAmAnayorvizeSaH ? AdizabdAd darzanAntara - matAntara - vAcanAntarAdiparigrahaH / 'RddhIzca bahuvidhA: ' anekaprakArAH samRddhIH paratIrthikAnAM dRSTvA yad muhyati sa moha ucyate 11 atha paraM mohayitveti vyAcaSTe bha. (1326 ] jo puna mohei paraM, sabbhAveNaM va kaiaveNaM vA / sammohabhAvaNaM so, pakarei abohilAbhAya // vR- punaH zabdo vizeSaNe, yaH puH sanmArgAt 'param' anyaM prANina 'mohayati' cittavibhramaM nayati 'sadbhAvena vA' satyenaiva 'kaitavena vA' parikalpanayA sasambhohabhAvanAM prakaroti, 'abodhilAbhAya ' abodhiphalAdAyinImityarthaH / uktA sAmmohI bhAvana / atA''sAM bhAvanAnAM sAmAnyataH phalamAha [bhA. 1327] eAo bhAvanAo, bhAvittA devaduggaI jaMti / tatto vi cuyA saMtA, pariti bhavasAgaramanaMtaM // vR- etA bhAvanA: 'bhAvayitvA' abhyasya 'devadurgatiM' kAndarpikAdidevagatirUpAM yAnti saMyatA api / 'tato'pi' devadurgatezvyutAH santaH paryaTanti 'bhasAgaraM' saMsArasamudramanantamiti / / uktA aprazastA bhAvanAH / samprati prazastabhAvanA abhidhitsurAha [ bhA. 1328] taveNa satteNa sutteNa, egatteNa baleNa ya / tulanA paMcahA vuttA, jinakappaM paDivajao // tapasA sattvena sUtreNa ekatvena balena ca evaM 'tulanA' bhAvanA paJcadhA proktA jinakalpa pratipadyamAnasyeti niyuktigAthAsamAsArthaH // atha vistarArthamabhidhitsurAha [mA. 1329] jo je aNabmattho, porisimAI tavo utaM tiguNaM / kuNai chuhAvijayaTThA, girinaisIheNa diTThato //
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-yad yena pauruSyAdikaM tapaH 'anabhyastaM' sAtmIbhAvamanAnItaM tat 'triguNaM' trIn vArAn karoti / yathA-prathamaM pauruSI vAratrayAsevanena sAtmIbhAvamAnIya tataH pUrvArddha tathaivAsevya sAtmIbhAvamAnayati; evaM nirvikRtikAdiSvapi draSTavyam / kimartham ? ityAha-zudvijayArtham, yathAkSutparISahasahane sAsyaM bhavatItyarthaH / atraca girinadIsiMhena dRSTAntaH-yathA'saupUrNAgirinadI taran parataTe cihnaM karoti, yathA-amukapradeze vRkSAdhupalakSite mayA gantavyamiti, sa ca taran tIkSmenodakavegenApahriyatetato vyAvRtya bhUyaH praguNamevottarati, yadihiyatetatobhUyastathaivottarati, evaM yAvat sakalAmapi girinadI praguNamevottarItuM na zaknoti tAvat taduttaraNAbhyAsaM na munycti| evamayamapi yAvad vivakSitaM tapaH sAtmIbhAvaM na yAti tAvat tadabhyAsaM na muJcati / etadevAha[bhA.1330] ekekvaM tAva tavaM, kareijaha tena kiirmaannennN| hAnI na hoi jaiA, vi hoja chmmaasuvssggo|| vR- ekaikaM tapastAvat karoti yathA 'tena' tapasA kriyamANenApi vihitAnuSThAnasya hAnirna bhavati / yadA'pi kathaJcid bhavet SaNmAsAna yAvad 'upasargaH' devAdikRto'neSaNIyakaraNAdirUpastadA'pi SaNmAsAn yAvaduSitaAstena punaraneSaNIyamAhAraMgRhNAti // tapasa eva guNAntaramAha[bhA.1331] appAhArassa na iMdiyAi~ visaesu sNpvttNti| neva kilammai tavasA, rasiesu na sajjae yaavi|| vR-tapasA kriyamANenAlpAhArasya sato nendriyANi 'viSayeSu' sparzAdiSu sampravarttante, na ca 'klAmyati' bAdhAmanubhavati tapasA, naivaca rasikeSu' snigdha-madhareSvazanAdiSu sajati' saoNkaroti, teSu paribhogAbhAvenAdarAbhAvAt / / api ca[bhA.1332] tavabhAvaNAi paMciMdiyANi daMtANi jassa vsmiti| iMdiyajoggA(gA)yario, samAhikaraNAi~ kaarye|| vR-tapobhAvanayA hetubhUtayA 'paJca' iti paJcasaGkhyAkAnIndriyANidAntAni santi yasya vazam' AyattatAmAgacchanti saH indriyayogyA(gA)cArya' indriyapraguNanakriyAguru 'samAdhikaraNAni' samAdhivyApArAn kAzyati indriyANi, yathA yathA jJAnAdiSu samAdhirutpadyate tathA tathA tAni kArayatItyarthaH / / uktA tapobhAvanA / atha sattvabhAvanAmAha[bhA.1333]je vi ya pubbi nisi niggamesu visahiMsu visahiMsu saahs-bhyaaii| ahi-takkara-govAI, visiMsughore ya sNgaame|| vR-ye'pica rAjapravrajitAdayaH pUrvaM gRhavAse 'nizi' rAtrI vIracaryAdinA nirgameSusAdhvasamahatukabhayarUpaM bhayaM-sahetukaM te ahi-taskara-gopAdisambandhinI 'vyaSahan' viSoDhavantaH, ghore ca saGgrAme sAttvikatayA "visiMsu"tti prAvizante'pijinakalpaMpratipitsavaH sattvabhAvanAmavazyaM bhAvayanti / / katham ? iti ced ucyate[bhA.1334] pAsuttANa tuyaTuM, soyavvaMjaM ca tIsu jaamesu| thovaM thovaM jiNai u, bhayaM ca ja saMbhavai jattha / / vR- yat sthavirakalpikAnAM pArzvata uttAnakaM vA tuvaravartanam, yacca kAraNe triSu 'yAmeSu'
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1334] 351 prahareSu 'suptavya' zayanam, kAraNAbhAve tu yat tRtIyAhare suptavyaM tat sarvamapi stokaM stokaM jayati zanaiH zanairityarthaH, 'bhayaM ca mUSikAdijanitaM yad 'yatra' upAzrayAdiSu sambhavati tat tatra jayati / / atraca sattvabhAvanAyAM paJca pratimA bhavanti / tA evAha[bhA.1335] paDhamA uvassayammI, viiyA bAhi taiyA cukkmmi| sutradharammi cautthI, taha paMcamiyA susANammi / / vR-prathamA pratimA upAzraye 1 dvitIyA upAzrayAna bahi 2 tRtIyA 'catuSke' catvare 3 caturthI zUnyagRhe 4 paJcamI zmazAne 5 / / tatra prathamAM tAvadAha[bhA.1336] bhogajaDhe gaMbhIre, uvvarae koTThae aliMda vaa| tanusAijAgarovA, jhANaTTAe bhayaM jiNai // "bhogajaDhe" aparibhogye gambhIre' sAndhakAreupAzrayasatke'pavarakevA koSThakevA alindake vA 'tanuzAyI' stokanidrAvAn 'jAgrad vA' nidrAmakurvan 'dhyAnArthaM' zubhAdhyavasAyasthairyahatoH prasupteSu zeSasAdhuSu kAyotsargasthito bhayaM jayati / / katham? ityAha[bhA.1337] chikkassa va khaiyassa va, mUsigamAIhi vA nisicrehi| jaha sahasA na vi jAyai, romaMcuDabheya cADo vaa|| vR- spRSTasya vA khAditasya vA mUSakaiH AdigrahaNAd mArjArAdibhiH 'nizAcaraiH' rAtriparibhramaNazIlaiH yathA sahasA nApi jAyate 'romAJcojhedaH' bhayodrekajinito romoddharSa 'cADo' vA palAyanaM tathA sattvabhAvanayA''tmA bhaavyitvyH|| uktA prathamA pratimA | atha dvitIyAdikAzcato'pyatidizatrAha[bhA.1338] savisesatarA bAhiM, tkkr-aarkkhi-saavyaaiiyaa| sunnaghara-susANesu ya, savisesatarA bhave tivihaa|| vR-yAnyupAzrayapratimAyAM bhayAnyuktAni tAnyupAzrayAd bahi pratimAyAM savizeSatarANi taskarA''rakSika-zvApadAdibhayasahitAni mantavyAni / zUnyagRha-zmazAnayoH cazabdAt catuSke ca savizeSatarANi 'trividhAni divya-mAnuSya-tairazcopasargarUpANi bhayAni bhavanti, tAnyapi samyagjayatIti prakramaH // asyA eva bhAvanAyAH phalamAha[bhA.1339] devehi bhesioviya, diyA va rAto va bhImarUvehiM / to sattabhAvanA, vahai bharaM nibhao sayalaM // vR-tata evaM sattvabhAvanayA svabhyastayA divA vA rAtrau vA bhImarUpairderbheSito'pi 'bharaM' jinakalpabhAraM sakalamapi nirbhayaH san vahatIti |gtaa sattvabhAvanA / atha sUtrabhAvanAmAha[bhA.1340]jai vi ya sanAmamiva pariciyaM suaM annhiy-ahiinnvnnaaii| kAlaparimANaheuM, tahA vi khalu tajjayaM kuNai / / vR-yadyapi svanAmeva tasya zrutaM paricitam 'anadhikA-'hInavarNAdi' anatyakSaraM ahInAkSaram AdizabdAd avAyaviddhAkSarAdiguNopetaMcatathApikAlaparimANaheto. 'tajjayaM shrutaabhyaasNkroti|| katham ? iti ced ucyate[bhA.1341] ussAsAo pANU, tao ya thovo tao viya muhutto|
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 muhuttehi porisIo, jANei nisA ya divasA ya // vR- zrutaparAvarttanAnusAreNaiva samyagucchvAsamAnaM kalayati, tata ucchvAsAt 'prANaH ' ucchvAsanizvAsAtmakaH, tatasca prANAt 'stokaH' saptaprANamAnaH, tato'pi ca stokAd 'muhUrta' ghaTikAdvayamAnaH, muhUrtaizca pauruSyastena bhagavatA jJAyante, tAbhizca pauruSIbhirnizAzca divasAMzca jAnAti // tathA [bhA. 1342 ] bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 mehAIchannesuvi, ubhaokAlamahavA uvasagge / hAi bhikkha paMthe, nAhii kAlaM vinA chAyaM // kR-meghAdinA cchanneSvapi - anupalakSyeSu vibhAgeSu 'ubhayakAlaM kriyANAM prArambha-parisamAptirUpam, athavA 'upasarge' divyAdau divasa - rajanyAdivyatyayakaraNalakSaNe prekSAdeH- upakaraNapratyupekSAyA AdizabdAdAvazyakaraNAdeH "bhikkha"tti bhikSAyAH "paMthi" tti mArgasya vihArasyetyarthaH, eteSAM sarveSAmapi yaH kAlastaM chAyAM vinA svayameva jJAsyati // atha sUtrabhAvanAyA eva guNAnAha[bhA. 1343 ] egaggayA sumaha nijarA ya neva bhinanammi palimaMtho / na parAhINaM nANaM, kAle jaha maMsacakkhUNaM // vR- zrutaparAvarttanayA cittasyekAgratA bhavati, sumahatI ca nirjarA bhavati svAdhyAyavidhAnapratyayA, naivacchAyAmApane 'palimanthaH ' sUtrArthavyAghAtalakSaNaH, na ca 'kAle' pauruSyAdikAlaviSayaM 'parAdhInaM' sUryacchAyAyattaM jJAnam yathA anyeSAM 'mAMsacakSuSAM' chadmasthAnAM sAdhUnAm / / upasaMharannAha[bhA. 1344 ] suyabhAvanAe nANaM, daMsaNa tavasaMjamaM ca pariNamai / to uvaogaparinno, suyamavvahito samANei // vR- zrutabhAvanayA AtmAnaM bhAvayan jJAnaM darzanaM tapaH pradhAnaM ca saMyamaM samyak pariNamayati / tataH 'upayogaparijJaH' zrutopayogamAtreNaiva kAlaparijJAtA "sutaM "ti zrutabhAvanAmavyathitaH san samApayatIti / / gatA sUtrabhAvanA / athaikatvabhAvanAmAha [bhA. 1345] jai vi ya puvyamamattaM, chinnaM sAhUhi dAramAIsu / AyariyAimamattaM, tahA vi saMjAyae pacchA // vR-yadyapi ca pUrvaM-gRhavAsakAlabhAvi mamatvaM sAdhubhi dArAH kalatraM teSu AdigrahaNAMt putrAdiSu cchinnameva tathApyAcAryAdiviSayaM mamatvaM 'pazcAt' pravrajyAparyAyakAle saJjAyate // tacca kathaM parihApayitavyam ? ucyate [bhA. 1346] diTThinivAyA''lAve, avaropparakAriyaM sapaDipucchaM / parihAsa miho ya kahA, puvvapavattA parihavei // vR- gurvAdiSu ye pUrvaM dRSTinipAtAH sannigdhAvalokanAni ye ca taiH sahA''lApAstAn, tathA 'parasparopakAritAM' mitho bhakta - pAnadAna - grahaNAdyupakAram, 'sapratipRcchaM' sUtrArthAdipratipRcchayA sahitaM 'parihAsa' hAsyaM 'mithaH kathAzca' parasparavArttAH pUrvapravRttAH sarvA api parihApayati / / tatazca [bhA. 1347] tanuIkayammi puvvaM, bAhira penme sahAyamAIsu / AhAre uvahimmiya, dehe ya na sajjae pacchA //
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 353 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1347] kR-sAyaH-saGghATikasAdhustadviSaye AdizabdAdAcAryAdiviSaye ca bAhyapremaNipUrva 'tanukIkRte' parihApite sati tataH pazcAdAhAre upadhau dehe ca na sajati' na mamatvaM karoti / / tataH kiM bhavati? ityAha[bhA.1348] puTviM chinnamamatto, uttarakAlaM vavijamANe vi / sAbhAviya iare vA, khubbhai daTuM na sNgie| vR-pUrvaM 'chinmamatvaH' 'sarve'pajIvAasakRdanantazovAsarvajantUnAMsvajanabhAvena zatrubhAvena ca sAtAH, ataH ko'tra svajanaH? ko vAparaH?' itibhAvanayAtruTitapremabandhaH san 'uttarakAlaM' jinakalpapratipattyanantaraM vyApAdyamAnAnapi saGgatikAn' svajanAn svAbhAvikAn 'itarAn vA' vaikriyazaktyA devAdinirmitAn dRSTvA 'nakSubhyati' dhyAnAnna calati / / atra dRSTAntamAha[bhA.1349] puSphapura pupphakeU, puSphavaI devi juyalayaM pasave / puttaM ca puSphacUla, dhUaMca sanAmiaMtassa / / [bhA.1350] sahavaDviyA'nurAgo, rAyattaM ceva pupphcuulss| gharajAmAugadANaM, milai nisiM kevalaM tenaM / / [bhA.1351] pabvajA ya nariMde, anupavvayaNaM ca bhAvanegatte / vImaMsA uvasagge, viDehi samuhiM ca kaMdanayA / / vR-pupphapuraMnayaraM / tatya pupphakeUrAyA, puSphavaI devI / sA annayAjugalayaM pasUyA-pupphacUlo dArao pupphacUlA daariyaa|taani dovisahavaDdiyANiparopparaMaIva anurattANi |annyaapusspcuulo rAyA jaao|pupphcuulaa rAiNA ghara jAmAugassa ditrA / sAya divasaM savvaM bhAuNA smNacchi| annayA pupphacUlo rAyA pvvio|annuraagennN pupphacUlA vi bhaginI pabbiyA / so ya puSpacUlo annayA jinakappaM paDivajiukAmo egattabhAvamAe appANaM bhAvei / io ya egeNaM deveNaM vImasaNAnimittaM pupphacUlAe ajjAe rUvaM viuviUNaMtaM dhuttA dharisiuM pavattA / puSphacUlo ya anagArotenaM ogAseNaM volei|taahe sA pupphacUlA ajjA jeTTaja! saraNaMbhavAhi' tivAharai / so ya bhagavaM vucchinnapemabaMdhaNo "ego haM nasthi me kovi, nAhamanassa kssi|" incAi egattabhAvanaM bhAvito gao saTThANaM / evaMegattabhAvanAe appA bhAveyavyo tti| ___ gAthAkSarayojanA tvevam-puSpapure puSpaketU rAjA / puSpavatI devI yugalaM prasUte / vartamAnanirdezastatkAlavivakSayA / putraM ca puSpacUlaM duhitAM ca tasya 'sanAmikA' samAnAbhidhAnAm / tayozca sahavarddhitayoranurAgaH / rAjatvaM caiva puSpacUlasya / puSpacUlAyAzca gRhajAmAtre dAnam / sA ca 'tena' bhatrI samaM kevalaM 'nizi' rAtrI milati / / pravrajyA ca 'narendre' pusspcuulaakhye| tadanupravrajanaM ca puSpacUlAyAH / tato jinakalpaM pratipitsurekatvabhAvanAM bhAvayituM lagnaH / 'vimarza' parIkSA / tadarthaM devenopasarge kriyamANe viTaiH sammukhIM puSpacUlAM kRtvA gharSaNaM kartumArabdham / tataH 'krandanA' Arya ! zaramaM zaraNamiti / athopasaMhAramAha[bhA.1352] egattabhAvanAe, na kAmabhoge gaNe sarIre vaa| sajjaiveraggagao, phAsei anuttaraM karaNaM // [18123]
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 vR- ekatvabhAvanayA bhAvyamAnayA 'kAmabhogeSu' zabdAdiSu 'gaNe' gacche zarIre vA 'na sajati' na saGgaM karoti, kintu vairAgyagataH san 'spRzati' ArAdhayati 'anuttaraM karaNaM' pradhAnayogasAdhanaM jinakalpaparikarmeti / / gatA ekatvabhAvanA / atha balabhAvanA / tatra balaM dvidhA- zArIrabalaM bhAvabalaM ca / tatra bhAvabalamAha [ bhA. 1353] bhAvo u abhissaMgo, so u pasattho va appasatyo vA / neha - guNao u rAgo, apasattha pasatthao ceva // vR- bhAvo nAma abhiSvaGgaH / 'sa tu' sa punarabhiSvaGgo dvidhA prazasto'prazastaJca / tatrApatyakalatrAdiSu snehajanito yo rAgaH so'prazastaH, yaH punarAcAryopAdhyAyAdiSu guNabhahumAnapratyayo rAgaH saprazastaH / tasya dvividhasyApi bhAvasya yena mAnasAvaSTambhenAsau vyutsargaM karoti taddbhAvabalaM mantavyam / zArIramapi balaM zeSajanApekSayA jinakalpArhasyAtizAyikamiSyate / / Aha tapo jJAnaprabhRtibhirbhAvanAbhirbhAvayataH kRzataraM zarIraM bhavati tataH kuto'sya zArIrabalaM bhavati ? iti ucyate [ bhA. 1354 ] kAmaM tu sarIrabalaM, hAyai tava-nANabhAvanajuassa / dehAvacae vi satI, jaha hoi thiI tahA jayai // vR- 'kAmam' anumataM 'tuH' avadhAraNe anumatamevAsmAkaM yat tapo - jJAnabhAnAyuktasya zarIrabalaM hIyate, paraM dehApacaye'pi sati yathA 'dhRtiH' mAnasAvaSTabhalakSaNA nizcalA bhavati tathA'sau yatate, dhRtibalena samyagAtmAnaM bhAvayatItyarthaH / Aha ityaM dhRtibalena bhAvayataH ko nAma guNaH syAt ? ucyate [ mA. 1355 ] kasiNA parIsahacamU, jai udvijjAhi sovasaggA vi / duddhara pahakaravegA, bhayajaNaNI appasattANaM // vR- 'kRtanA' sampUrNA 'parISahacamUH' mArgAcyavana-nirjarArthaM pariSoDhavyAH parISahAH kSudhAdayasta eva teSAM vA camUH senA sA yadi 'uttiSTheta' sammukhIbhUya paribhavanAya praguNIbhavet 'sopasargA'pi' divyAdhupasargekRtasahAyakA'pi, tathA "duddharapahakaravega" tti durddharaM durvahaM panthAnaM samyagdarzanAdirUpaM mokSamArgaM karotIti durddharapathakarastathAvidho vegaH prasaroyasyAH sA durddharapathakaravegA, 'bhayajananI' saMtrAsakarI 'alpasattvAnAM' kApuruSANAm / / [ bhA. 1356 ] dhiidhaNiyabaddhakaccho, johei anAulo tamavvahio / balabhAvaNAe dhIro, saMpunnamaNoraho hoi // vR-tAmevaMvidhAmapi sa jinakalpaM pratipattukAmo yodhayati / kathambhUtaH ? dhRtireva dhaNiyamatyarthaM baddhA kakSA yena sa tathA 'anukula: ' autsukyarahitaH 'avyathitaH ' niSprakampamanAH sa balabhAvanayA tAM yodhayitvA 'dhIraH' sattvasampannaH san sampUrNamanoratho bhavati, parISahopasargAn parAjitya svaptijJAM pUrayatItyarthaH // api ca [mA. 1357 ] dhii-balapurassarAo, havaMti savvA vi bhAvanA etA / taM tu na vijjai sajjhaM jaM dhiimaMto na sAhei // vR- sarvA apyetAstapaHprabhRtayo bhAvanA dhRti-balapurassarA bhavanti, nahi dhRti- balamantareNa
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1357] 355 SANmAsikatapaHkaraNAdyanuguNAstAH tathA bhAvayituM zakyante / kiJca tattu' tat punaH 'sAdhyaM' kAryaM jagatina vidyate yad 'dhRtimAn sAttvikaH puruSo na sAdhayati "sarvasattve pratiSThitam" iti vacanAt / etena "avvocchittI maNa" ityAdidvAragAthAyAH "uvasaggasahe" iti yat padaM tad bhAvitaM mantavyam, blbhaavnyaaupsrgshtvbhaavaaditi||gtaablbhaavnaa|ath "uvasaggasahe yatti ityatra yaH cazabdaH so'nuktasamuccaye vartate, atastadarthalabdhaM vidhizeSamAha[bhA.1358] jinakappiyapaDirUvI, gacche vasamANa duviha parikammaM / tatiyaM bhikkhAyariyA, paMtaM lUhaM abhighiiyaa|| vR-evamasau paJcabhirbhAvanAbhirbhAvitAntarAtmA jinakalpikasya pratirUpI-tadanurUpo bhUtvA gaccha eva vasan dvividhaM parikarmavakSyamANanItyA karoti / tathA tRtIyasyAM pauruSyAMbhikSAcaryA, tatrApi prAntaM rUkSamAhAraM gRhNAti, eSaNA ca 'abhigRhItA' abhigrahayukta / tathA[bhA.1359] pariNAma-jogasohI, uvahivivego ya gnnvivegoy| sijjA-saMthAravisohaNaM ca vigaIvivego ya / / vR-pariNAmasya gurvAdimamatvavicchedena yogAnAM cAvazyakavyApArANaM yathAkAlameva karaNena zuddhitathAprAktanasyopadherviveko gaNavivekazcazayyA-saMstArasya vizodhanaM ca vikRtivivekazca tadA tena krtvyH|| [bhA.1360] to pacchimammi kAle, sappurisaniseviyaM paramaghoraM / pacchA nicchayapatthaM, uvei jinakappiyavihAraM / / vR- tataH pazcime kAle' tIrthAvyavacchittikaraNAnantaraM 'satpuruniSevitaM' dhIrapuruSArAdhitaM 'paramaghoraM' atyantaduranucaraM pazcAd' Ayatau 'nizcayapathyam' ekaanthitNjinklpikvihaarmupaiti|| atha dvividhaM parikarma vyAkhyAnayati[bhA.1361] pANI paDiggaheNa va, saccela nicelao jahA bhviyaa| sotena pagAreNaM, bhAvei anAgayaM ceva / / vR-dvividhaM parikarma, tadyathA-pANiparikarma pratigrahaparikarma ca; athavA sacelaparikarma acelaparikarma ca / tatra yo yathA pANipAtradhArakaH pratigrahadhArako vA sacelako acelako vA bhavitA sa tenaiva prakAreNa pANipAtrabhojitvAdinA anAgatamevA''tmAnaM bhAvayati / / prakArAntaramAha[bhA.1362] AhAre uvahimmi ya, ahavA duvihaM tu hoi parikammaM / paMcasu adosuaggaha, abhiggaho annayariyAe !! vR-athavA dvividhaM parikarma AhAre upadhau ca / tatrAhAraM tAvadasau tRtIyapauruSyAmavagADhAyAM gRhNAti,taMcAlepakRtameva / tatrApyaMsRSTAdInAMsaptAnAMpiNDaiSaNAnAMmadhyAd dvayoH' AdyayoreSaNayoH 'agrahaH sarvathaivAsvIkAraH,uparitanISu paJcasu' uddha taa-'lplepaa-'vgRhiitaa-prgRhiitojjhitdhrmikaasugrhnnm| tatrApyabhigraho'nyatarasyAmeSaNAyAma, ekayA bhaktamaparayA pAnakamiti niyantraya zeSAbhistisRbhistisRbhistadivasamagrahaNamityarthaH / upadhau tu vastra-pAtrayoH pratimAcatuSTayaM yat pIThikAyAmuktaM tatrAdyadvayavarjamuttarayoreva grahaNam / ttraapyprsyaambhigrhH||
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 atha "paMtaM lUha"ti vyAcaSTe[bhA.1363] nipphAva-caNakamAI, aMtaM paMta tu hoi vAvannaM / neharahiyaM tu lUha, jaMvA abalaM sabhAveNaM || kR-niSpAvAH-vallAzcaNakAHpratItAAdizabdAtkulmASAdikaMca Antamityucye prAntaMpunastadeva 'vyApanaM vinaSTaM kuthitamityarthaH / yat punaHsneharahitaMtadrUkSam, yadvA svabhAvena abalaM rabbAdikaM tadapi rUkSaM mantavyam / atraiva vidhivizeSamAha[bhA.1364] ukkuDayAsanasamuI, karei puddhviisilaaisuvvese| paDivanno puna niyamA, ukkuDuo kei u bhayaMti // [bhA.1365] taMtuna jujui jamhA, anaMtaronatti buumipribhogo| tammi ya hu tassa kAle, ovaggahitovahI nsthi|| vR-utkuTukAsanasya "samuI" ti dezIvacanatvAd abhyAsaM karoti, 'pRthivIzilAdiSu vA' pRthvIzilApaTTake AdizabdAdapareSvapitathAvidhayathAsaMstuteSuupavizedvA ! jinakalpa pratipannaH punarniyamAdutkuTuka eva / kecid 'bhajanti vikalpaM kurvanti utkuTako vA tiSThedupavizedvA, tattu na yujyate, yasmAd 'anantaraH' avyavahito nAsti sAdhUnAM tAvad bhUmiparibhogaH, "suddhapuDhavIe nanisie" tivacanAt tasmizcajinakalpakAle aupagrahikopadhinasti, tadabhAvAcaniSadyA'pi nAstIti gamyate, tatazcArthAdApannaM utkuTaka eva tiSThati // uktazcazabdasUciko vidhizeSaH / atha vaTavRkSadvAramAha[bhA.1366] davAI anukUle, saMgha asatI gaNaM samAhUya / jina gaNahare ya caudasa, abhinna asatI ya vddmaaii|| vR-isthamAtmAnaMparikarmyadravye AdizabdAt kSetrekAle bhAveca anukUle prazastesaGghamIlayitvA saGghasya asati' abhAve gaNaM svakIyamavazyameva samAhUya tataHprathamaMjinaH-tIrthakarastasyAntike tadabhAve gaNadharasannidhAne tadalAbhe caturdazapUrvadharAntike tadasambhave'bhinnadazapUrvadharapArve tasyApyasati vaTavRkSasyAdha AdigrahaNAt tadaprAptAvazokA-'svasthavRkSAdInAmadhastA jinakalpaM pratipadyate / kena vidhinA? ityAha[mA.1367] gaNi gaNaharaM ThavittA, khAme aganI u kevalaM khaame| savvaM ca bAla-vuTuM, puvvaviruddhe viseseNaM / vR-'gaNI' gacchAdhipAcAryasapUrvamitvarAnikSiptagaNaM svaziSyaM gaNadharaM sthApayitvA zramaNasajhaM kSamayati / "aganitti yastugaNI na bhavati kintu sAmAnyasAdhuH sa kevalaM kSamayati na tu kamapi sthApayati / kiM punaH kSamayati? ityAha-'sarva' sakalamapi saGkhacazabdAt tadabhAve svagacchaM bAla vRddhAkulam / ye ca 'pUrvaviruddhAH' prAgvirAdhitAstAn vizeSeNa kSamayati / / kathaM punaH? ityAha[bhA.1368] jai kiMci pamAeNaM, na suTu bhe vaTTiyaM mae pudi / taMbhe khAmemi ahaM, nissallo nikkasAo a|| vR- yadi kiJcat 'pramAdena' anAbhogAdinA na suSTu "' bhavatAM mayA vartitaM pUrvaM tad "bhai" yuSmAna kSamayAmyahaM nizalyo niSkaSAyazca / / itthaM tena kSamite sati zeSasAdhavaH kiM kurvanti ?
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1368] 357 ityAha[bhA.1369] AnaMdaaMsupAyaM, kuNamANA te vibhuumigysiisaa| khAmiti jaharihaM khalu, jahAriM khAmitA tenaM / / kRte'pi' sAdhava AnandAzrupAtaM kurvANAH 'bhUmigatazIrSA kSitinihitazirasaH santaHkSamayanti 'yathArha' yo yo ralAdhikaH sa sa prathamamityarthaH, tenAcAryeNa yathArha' yathAparyAyajyeSThaM kSAmitAH santa iti / / athetthaM kSAmaNAyAM ke guNAH? ityAha[bhA.1370] khAmiMtassa guNA khalu, nissallaya vinaya dIvaNA mgge| lAdhaviyaM egattaM, appaDibaMdho ajinkppe|| vR- jinakalpe pratipadyamAne sAdhUn kSamayataH khalvete guNAH / tadyathA-'nizalyatA' mAyAdizalyAbhAvo bhavati / vinayazca prayukto bhavati / mArgasyadIpanAkRtA bhavati, ityamanyairapi kSAmamakapurassaraMsarvaMkartavyamiti / 'lAghavam aparAdhabhArApagamatolaghubhAva upjaayte| 'ekatvaM' 'kSAmitA mayA'mIsAdhavaH, itaUrddhameka evAsmi' ityanudhyAnaM bhavati / 'apratibandhazca mamatvasya cchinnatvAd bhUyaH ziSyeSu pratibandho na bhavati / / atha nijapadasthApitasya sUreranuziSTimAha[bhA.1371] aha te sabAla-budo, gaccho sAija naM apritNto| eso huparaMparato, tumaM piaMte kuNasu evaM // vR-aaiSaH 'te' tava sabAla-vRddho gaccho nisRSTa iti zeSaH, ataH 'aparitAntaH' anirvinaH "gaM" enaM gacchaM 'sAtayeH' sajhopAyaH, smAraNA-vAraNAdinA samyak pAlayerityarthaH / na ca 'parityakto'hamamIbhi' ityAdi paribhAvyam, yata eSa eva paramparakaH' ziSyA-''cAryakramo yad avyavacchittikArakaM ziSyaM niSpAdya zaktau satyAmabhyudyatavihAraH pratipattavyaH / tvamapi 'ante' ziSyaniSpAdanAdikAryaparyavasAne evameva kuryAH / / [bhA.1372] pubapavittaM vinayaM, mAhupamAehi vinayajogesu / jojena pagAreNaM, uvavajjai taM ca jANAhiM / / -ye ca tava bahuzruta-paryAyajyeSThAdayo vinayayogyAH-gauravAsteiSu 'pUrvapravRttaM' yathocitaM vinayaM 'mA pramAdayeH' mA pramAdena parihApayeH / yazca sAdhuryena tapaHsvAdhyAya-vaiyAvRttyAdinA prakAreNa 'upayujyate' nirjarApratyupayogamupayAti taM ca jAnIhi' taM tathaiva pravartayetyarthaH, / / atha sAdhUnAmanuziSTiM prayacchati[mA.1373] omo samarAiNio, appatarasuo amA ya naM tubdhe| paribhavaha tumha eso, visesao saMpayaM pujo|| vR- 'avamo'yaM samarAntiko'yaM alpatarazruto vA'yamasmadapekSayA, ataH kimarthamasya AjJAnirdezaM vayaM kurmaha?' itimA yuuymmuNpribhvt| yataeSayuSmAkaM sAmpratamasmasthAnIyatvAd gurutaraguNAdhikatvAca vizeSataH pUjyaH, na punaravajJAtumucita iti bhAvaH / / itthamubhayeSAmapyanuziSTiM pradAya kiM karoti ? ityAha[bhA.1374] pakkhIva pattasahio, sabhaMDago vaccae nirvykkho| egaMtaM jA taiyA, tIe vihAro se n'naasu||
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-yathApakSI patrAbhyAM-pakSAbhyAMsahitaH prAktanasthAnanirapekSaH sthAnAntaraM vrajati, evamayamapi bhagavAn 'sabhANDakaH' pAtrasahitaH 'nirapekSaH' gacchasatkApekSayArahitaH ekAnta mAsakalpaprAyogyaM kSetraM vrajati / ayaM ca yAvat tRtIyapauruSI tAvad gacchati, yatastasyAmeva "se" tasya vihAro nAnyAsu pauruSISu, yatra tu caturthI pauruSI bhavati tatra niyamAt tisstthtiiti|| tasmin nirgate sati zeSasAdhavaH kiM kurvanti? ityAha[bhA.1375] sIhammi va maMdarakaMdarAo nIhammie tao tmmi| cakkhuvisayaM aigae, aiMti AnaMdiyA saahuu|| vR-siMhe iva mandarakandarAyAstasminnagArasiMhe gacchAd "nIhammie" nirgate sati kiyantamapi bhUbhAgamanugamanaM vidhAya tatazcakSurviSayam 'atikrAnte' adarzanIbhUte AyAnti svavasatim 'AnanditAH' 'aho ! ayaM bhagavAn sukhasevanIyaM sthavirakalpavihAraM vihAyAtiduSkaramabhyudyatavihAramabhyupaiti' iti paribhAvanayA hRSTAH santaH sAdhava iti // idameva savizeSamAha[bhA.1376] nicela sacele vA, gacchArAmA viniggae tmmi| cakkhuvisayaM aIe, ayaMti AnaMdiyA sAhU // vR-nizcele vA sacele vA gacchArAmAt sukhasevanIyAd vinirgate tasmizcakSurviSayamatIte AyAntyAnanditAH sAdhava iti // athAsau vivakSita kSetraM gatvA kiM karoti? ityAha[bhA.1377] AbhoeuM khettaM, nivvAghAeNa mAsanivvAhi / gaMtUNa tatya viharai, esa vihAro samAseNaM // vR-'Abhogya' vijJAya kSetraM 'nivyAghatina' vighnAbhAvena 'mAsanirvAhi mAsanirvahaNasamartha gatvA tatra' kSetre 'viharati' svanIti pripaalyti| eSa vihAro vizeSAnuSThAnarUpo'sya bhagavataH samAsena pratipAdita iti / / uktaM vihAradvAram / atha sAmAcArIdvAramAha[bhA.1378]icchA-micchA-tahakkAro, Avassi nisIhiyA ya aapucchaa| paDipuccha chaMdaNa nimaMtaNA ya uvasaMpayA ceva // vR-'idaM madIyaM kAryamicchayA kuruta, na balAbhiyogena' ityevamicchAyAH karaNamicchAkAraH / kathaJcit skhalitasya 'mithyA madIyaM duSkRtam' iti bhaNanaM mithyAkAraH / gurvAdiSu bruvANeSu 'yathA''dizata yUyaM tathaiva" iti bhaNanaM tathAkAraH / kaci bahirgamanakArye samutapanne 'avazyaM gantavyam' iti bhaNanaM AvazyikI / vasatipraveze niSiddho'haM gamanakriyAyAH' iti bhaNanaM naiSedhikI / svakAryapravRttAvApracchanamApRcchA |aadissttsy kAryasyakaraNakAle punaHpracchanaM prtipRcchaa| pUrvagRhItenAzanAdinAsAdhUnAmabhyarthanAcchandanA |tenaivaagRhiiten yathAlAbhaMyuSmadyogyamamukamAneSye' iti prArthanA nimantraNA / upasampad dvidhA-sAdhuviSayA gRhsthvissyaac| jJAnAdihetoryadaparaMgaNaM gatvopasampadyatesA saadhuvissyaa| yat punaravasthAnanimittaMgRhiNAmanujJApanaM sA gRhsthvissyaa|| athaitAsAM madhyAd jinakalpikasya kAH sAmAcAryo bhavanti ? ityucyate[bhA.1379] Avasi nisIhi micchA, ApucchuvasaMpadaM ca gihiesu| annA sAmAyArI, na hoti se sesiyA paMca / / -AvazyikIM naiSedhikI mithAyAkAramApRcchAM upasampadaM ca 'gRhiSu' gRhasthaviSayA etAH
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1379] 359 paJca sAmAcArIrjinakalpikaH prayuGkte / anyAH sAmAcAryo na bhavanti 'se' tasya 'zeSAH paJca' icchA kArAdyAH, pryojnaabhaavaat||aadeshaantrmaah[bhaa.1380] AvAsiyaM nisIhiyaM, mottuM uvasaMpayaMca gihiesu / sesA sAmAyArI, na hoMti jiNakappie stt|| AvazyikIM naiSaidhikIM muktvA upasaMmpadaM ca gRhiSu gRhasthivaSayA jinakalpikasya zeSAH sAmAcArya' mithyAkAradyAH sapta na bhavanti, tadviSayasya skhalitAderabhAvAt / / [bhA.1381] ahavA vi cakkavAle, sAmAyArI u jassa jA joggA / sA savvA vattavvA, suyamAI vA imA merA / / athavA'pi'caktavAle pratyupekSaLAdau nityakarmaNiyasyajinakalpikAderyA sAmAcArI yogyA sAsarvAatra sAmAcArIdvAre vaktavyA! zrutAdikAvA iyaM vakSyamANA merA' maryAdA saamaacaarii|| tAmevAbhidhitsurigAthAtrayamAha[bhA.1382] suya saMghayanuvasagge, AtaMke vedanA kai janA y| ___thaMDilla vasahi kecira , uccAre ceva pAsavaNe / / [bhA.1383] ovAse taNaphalae, sArakkhaNayA ya saMThavaNayA y| pAhuDi aggI dIve, ohANa vase kai janA y|| [bhA.1384] bhikkhAyariyA pAnaga, levAleve tahA aleve y| AyaMbila paDimAo, jiNakappe maaskppoy|| vR-zrutaM? saMhananaM 2 upasargA3 AtaGkaH4 vedanAH5 katijanAzraca sthiNDilaM7vasati 8 kiyacciraM 9 uccArazcaiva 10 prazravaNaM 11 avakAzaH12 taNaphalakaM 13 saMrakSaNatA ca 14 saMsthApanatAca 15prAbhRtikA 16agni 17 dIpaH 18avadhAnaM 19vatsyatha katijanAzca 20 bhikSAcaryA 21 pAnakaM 22 lepAlepaH 23 tathA alepazraca 24 AcAmlaM 25 pratimAH 26 mAsakalpazraca 27 "jinakappe"ttietAnisaptaviMzatidvArANijinakalpaviSayANi vaktavyAnIti dvAragAthAtrayasamudAyArthaH // athAvayavArthaM pratidvAraM pratipipAdayiSuH "yathoddezaM nirdezaH" iti nyAyat prathamataH zrutadvAramAha[bhA.1385] AyAravatthutaiyaM, jahannayaM hoi navamapuvvassa / tahiyaM kAlannANaM, dasa ukkoseNa bhinnaaii| dR-jinakalpikasya jaghanyakaM zrutaM 'navamapUrvasya' pratyAkhyAnanAmakasyAcArAkhyaM tRtIyaM vastu tasminadhIte sati kAlajJAnaM bhavatItyatastadakchuitaparyAye vartamAnasya na jinklpprtiptti| utkarSato daza pUrvANi bhinnAni zrutaparyAyaH / sampUrNadazapUrvadharaH punaramodhavacanatayA pravacanaprabhAvanAparopakArAdidvAreNaiva vahutaraMnirjarAlAbhamAsAdayati ato nAsau jinklpNprtipdyte|| uktaM zrutadvAram 1 atha saMhananadvAramAha[bhA.1386] paDhamillugasaMdhayaNA, dhiIe puna vjkuddddsaamaannaa| uppajaMti na vA siM, uvasaggA esa puchA u|| vR-jinakalpikAH 'prathamillukasaMhananAH' vajrarSabhanArAcasaMhananopetAH 'dhRtyA' aGgIkRta
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 nirvAhakSamamanaHpraNidhAnarUpayA vajrakuDyasamAnAH 2 / athopasargadvAram-utpadyante na vA abhISAmupasargA divyAdayaH ? ityeSA pRcchA / / anottaramAha[bhA.1387] jai viya uppajaMte, sammaM visahati te u uvsgge| rogAtaMkA cevaM, bhaiA jai hoti visahati // vR-nAyamekAnto yadavazyameteSAmupasargA utpadyAnte, paraM yadyutapadyanta tathApi samyagadInamanaso viSahantetAnupasargAn 3AtaGkadvAramatidizati-rogAzraca-kAlasahAH AtaGkAzraca-sadyoghAtinaH evameva 'bhAjyAH' utpadyante vA na vA / yadi 'bhavanti utpadyante tato niyamAd viSahante 4 // vedanAdvAramAha[bhA.1388] abmovagamA ovakkamA ya tesi viyaNA bhave duvihA / dhuvaloAI paDhamA, jarA-vivAgAi biieko / vR-AbhyupagamikI aupaktamikkI ca 'teSAM ' jinakalpikAnAM dvividhA vedanA bhavati / tatra prathamA dhruvalocAdi' dhruvaH-pratidinabhAvI locaH,AdizabdAdAtApanA-tapaHprabhRtiparigrahaH / 'dvitIyA tu' aupaktamikI 'jarA-vipAkAdi' jara-pratItA vipAkaH- karmaNAmudayastatsamutthA 5 / atha kiyanto janAH ? iti dvAram - "eklo" ti eka evAyaM bhagavAn bhavati 6 / yadi vA IdaM dvAramupariSTA vyaakhyaasyte||ath sthaNDiladvAramAha[mA.1389] uccAre pAsavaNe, ussaggaM kuNaithaMDile paDhame / tatyeva ya parijunne, kayakiJco ujjhaI vatthe / vR-uccArasya prazravaNasya ca 'utsarga' parityAgaM 'prathama' anApAte asaMloke sthaNDile kroti| 'tatraiva' prathamasthaNDile 'kRtakArya' vihitazItatrANAdivastrakArya ujjhati vstraanni|| ayaM ca saMjJAM vyutsRjya na nirlepayati, kutaH? iti ced ucyate[bhA.1390] appasabhitraM vaccaM, apaM lUhaM ca bhoyaNaM bhaNiyaM / dIhe viu uvasagge, ubhayabhavi athaMDile na kare / / vR-alpamabhinnaM ca 'varca' purISamasya bhavati, kutaH? ityAha-yato'lpaM rUkSaM ca bhojanamasya bhaNitaM bhagavadbhiH / alpA-'bhinnavarcaskatayA tathAkalpatvAcAsau na nirlepayati / na cAsau 'dIrdhe'pi bahudaivasike upasarge 'ubhayamapi' saMjJAMkAyikIMca 'asthaNDile' ApAtAdidoSayukte bhUbhAge karoti 7 // vasatidvAramAha[bhA.1391] amamatta aparikammA, niyamA jinakappiyANa vshiio| emeva yatherANaM, muttuNa pamajjaNaM ekkaM // vR-'amamatvA' mameyimatyabhiSvaGagarahitA 'aparikarmA' sAdhvarthamupalepanAdiparikarmavarjitA niyamAd jinakalpikAnAM vasati / sthavirakalpikAnAmapyevameva vasatiramamatvA aparikarmA ca draSTavyA, muktvA pramArjanAmekAmanyat parikarma te'pi na kurvantItyarthaH // etadeva spaSTayati[mA.1392] vile ne DhakkaMtina khajamANiM, goNAI vAriti na bhajamANiM / dAre na DhakkaMti na va'ggaliMti, dappeNa therA bhaiA u kajje // dR-ete bhagavanto bilAni dhUlyAdinA na sthagayanti, na vA gavAdibhi khAdyamAnAM bhajyamAnAM
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1392] 361 vA vasatiM nivArayanti, dvAre "na DhakkaMti' kapATAbhyAM na saMyojayanti, na vA 'argalayanti' nArgalayA niyantrayanti / sthavirakalpikA api 'darpaNa' kAryAbhAveevameva navasateH parikarma kurvanti, 'kAryetu'puSTAlambane bhAjyAH parikarmakurvantyapItibhAvaH 8||kiycciroccaarprshrvnnaa-'vkaashtRnnphlk-sNrkssnn-sNsthaapnaadvaaraanni gAthAdvayena bhAvayati[bhA.1393] kicirakAlaM vasihiha, ittha ya uccAramAie kunnsu| iha acchasu mA ya ihaM, taNa-phalae givhime maay|| [bhA.1394] sArakkhaha goNAI, mA ya paDiMtiM uvikkhahau bhaMte !! . annaM vA abhiogaM, necchaMta'ciyattaparihArI // vR-yasyAM vasatI yAcyamAnAyAMtadIyasvAbhina ityaM bhaNanti-kiyanciraM kAlaM vatsyatha yUyam ? 9, yadvA 'atra' pradeze 'uccArAdIni' purISa-prazravaNAdIni kuru, atra tumA kuru 10-11, 'iha' asminnavakAze AsIthAH, iha, bheti 12, "etAni vA' hastasaMjJayA nirdizyamAnAni tRNa-phalakAni gRhIyAHmA etAnIti 13, saMrakSata vAgavAdIn bahirnirgacchato yUyamasmAkaM kSetrAdau gatAnAM vyAkulAnAM vA 14, mA ca patantIM vasatimupekSadhvaM kintu 'saMsthApanA' punaHsaMskArarUpA vidheyA 15 / "saMThavaNayA ya" tti dvAragAthAyAM yazracazabdastena sUcitamanyaM vA svAdhyAyaniSedhAdirUpaM yatra vasatisvAmI 'abhiyoga' niyantraNAM karoti taM manasA'pi necchanti, sUkSmasyApyaprItikasya parihArimaNo'mI bhagavanta iti / / prAbhRtikA-'gni-dIpA-'vadhAnadvArANi vyAcaSTe[bhA.1395] pAhuDiya dIvao vA, agni pagAso va jatya na vasanti / jattha ya bhaNaMti ThaMte, ohANaM deha gehe vi / / / -yasyAM vasatau 'prAbhRtikA' bali ktiyate 16 dIpako vA yasyAM vidhIyate 18 'agni' aGgAra-jvAlAdikastasya prakAzo vA yatra bhavati tatra navasanti 17|ytr ca tiSThati satyagAriNA bhaNanti asmAkapi gehe 'avadhAnam' upayogaM tatrApi nAvatiSThante 19 // vatsyatha kati janAH iti dvAramAha[bhA.1396] vasahiM anunavito, jai bhannai kaijaNa ttha to na vse| suhumaMpi na so icchai, parassa appattiyaM bhagavaM // vR. vasatimanujJApayan yadyasau bhaNyate 'kati janA yUyaM vatsyatha ?' iti tatrApi na vasati, kutaH ? ityAha-sUkSmamapi nAsAvicchati parasyAprItikaM bhagavAn / "kai janA u" tti atra yastuzabdastenAnyAmapISadaprItikajananI vasatimasau pariharatIti gamyate 20 / uktapaJcavastuke suhumaMpi hu aciyattaM, pariharae so parasta niyameNaM / jaMtena tusaddAo, vanai anna pi tjjnnnniN|| -bhikSAcaryA-pAnaka-lepAlepa-alepa dvArANi vivRNoti[bhA.1397] taiyAi bhikkhacariyA, paggahiyA esaNA ya puvyuttaa| emeva pAnagassa vi, giNhai aalevaDe do vi / / vR-tRtIyasyAM pauruSyAM bhikSAcaryA, eSaNA ca 'pragRhItA' abhigrahayuktA, sA ca "paMcasu gaha dosa'ggaha' ityAdinA puurvmevoktaa21| evamevapAnakasyApitRtIyaporUSyAMpragRhItayA caiSaNayA
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 grahaNaM karoti 22 / atra ziSyaH pRcchati - "levAleve" tti kimasau jinakalpiko lepakRtaM gRhaNaM gRhNAti ? utAlepakRtam ? 23 / atra sUri- "aleve" tti padaM vivRNvannuttaramAha- 'dve api' bhakta pAne 'alepakRte' valla caNaka- sauvIrAdirUpe gRhNAti na lepakRte 24 // AyAmAmla - pratimAdvAradvayamAha [bhA. 1398 ] AyaMbilaM na giNhai, jaM ca aNAyaMbilaM pilevADaM / na ya paDimA paDivajjai, mAsAI jA ya sesAo // vR- AyAmAglamasau na gRhNAti, purISabhedAdidoSamabhbhavAt; anAyAmAmlamapi yad lepakRtaM tanna gRhNAti 25 / na ca pratimA mAsikyAdikA asau pratipadyate / yAzraca 'zeSAH bhadra-mahAbhadrAdikAH pratimAstA api na pratipadyate, svakalpasthitipratipAlanameva tasya vizeSAbhigraha iti bhAvaH 26 / / atha mAsakalpa iti dvAramabhidhitsurAha [bhA. 1399 ] kappe sutta 'tyavisArayassa saMghayaNa - viriyajuttasya / jinakappiyarasa kappara, abhigahiyA esaNA niccaM // vR- kalpe jinakalpaviSayau yau sUtrArthI tatra vizAradasya nipuNasya saMhananaM - zArIrabalaM vIryadhRtistAbhyAM yuktasya jinakalpikasya kalpate 'abhigRhItA' sAbhigrahA eSaNA / / sA ca mAsakalpasthitimanupAlayato bhavatItyatastasyaiva vidhimAhachavvIhIo gAmaM, kAuM ekcikkiyaM tu so aDai / vajjeuM hoi suhaM, aniyayavittissa kambhAI // [ bhA. 1400 ] vR-yatrAsau mAsakalpaM karoti taM grAmaM 'SaD vIthIH' gRhapaGktirUpAH kRtvA tataH pratidinamekaikAM vIthImati yAvat SaSThe divase SaSThIm / kutaH ? ityAha-aniyatavRtteraparAparavIthISu paryaTataH 'karmAdi' AdhAkarma- pUtikarmAdikaM 'sukhaM varjayituM bhavati' sukhenaiva parihartuM zakyata iti bhAvaH // kathaM punarAdhAkarmAdisambhavo bhavati ? ityAzaGkaya tatsambhavaM didarzayiSurAhaabhigga da karaNaM, bhattogAhimaga tinni pUIyaM / codaga! egamanege, kappo tti ya sattame sattame satta // [bhA. 1401] dR-tasya bhagavataH prathamavIthImaTataH kayAcidagAryA zraddhAtirekAd dhRta-madhusaMyuktaM bhaikSamupanItam, tena ca 'na kalpate me lepakRtA bhikSA' iti na gRhItam, tata evamAdInabhigrahAn dRSTvA AdhAkarmaNaH karaNaM bhavati / taJca bhaktabhavagAhimaM vA bhavet / trINi ca divasAni tat pUtikam / nodakaH prazranayati evaM grAmaM kimanekAn bhAgAn SaDvIthIrUpAn karoti ? / sUrirAha-kalpa eSo'mISAM yat SaD vIthIH kRtvA saptame divase paryaTanti, sapta ca janA ekasyAM vasatau sambhavantIti samAsArthaH / / atha vistarArthamAha [bhA. 1402] daNaya anagAraM, saDDI saMvegamAgayA kAi / natthi mahaM tArisayaM, annaM jamalajjiyA dAhaM // vR- tamanagAraM tapaH zoSitamalapaTalajaTilavapuSaM dRSTvA kAcit zrAddhikA paramasaMvegamAgatA satI cintayati kiM me jIvitena yad Iddazasya mahAtmano bhikSA na dIyate ?, nAsti mama tAdhzaM zobhanamantraM yad ahamalajjitA satI dAsyAmi // tataH
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 363 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1403] [bhA.1403] savvapayatteNa ahaM, kallaM kAUNa bhoaNaM viulaM / dAhAmi tuTThamanasA, hohii me punalAbho tti / / . vR. sarvaprayatnenAhaM 'kalpe' dvitIye'hani bhojanaM vipulaM kRtvA dAsyAmi 'tuSTamanasA' prahRSTena cetasA, tato bhaviSyati me mahAn puNyalAbhaH / ityaM vicintya dvitIye divase vipulamazanAdi bhaktabhavagAhimaM vA upaskRtya taM bhagavantaM pratIkSamANA tiSThati // tataH kimabhUt ? ityAha[bhA.1404] pheDita vIhI tehiM, anNtvrnaann-dNsnndhrehi| addIna aparitaMtA, viiyaM ca pahiMDiyA tahiyaM // vR-spheTitA-parihatA vIthI 'taiH' jinakalpikaiH, kathambhUtaiH ? 'anantavarajJAna-darzanadharaiH' ihAnantajJAnamayatvAdanantAH-tIrthakarAstairUpadiSTe vare-uttame jinakalpikAnAM ye jJAna-darzane upalakSaNatvAt cAritraM ca tAni dhArayantItyanantavarajJAna-darzanadharAstaiH / Aha ca cUrNikRtaanaMtaM nANaM jesiM te anaMtA-titthakarA, tehiM jinakappiyANaM varaM nANaM dasaNaM caritaM ca jaMbhaNiyaM taddharehiM ti / tataste 'adInAH' manasA aviSannAH 'aparitAntAH' kAyenAnirvinA dvitIyAM vIthIM ktamAgatAM paryaTitAstatra kSetre / ekavacanapraktame'pi bahuvacanAmidhAnamanyeSAmapi jinakalpikAnAmevaM-vidhavRttAntasambhavakhyApanArtham / / atra ceyaM vyavasthA[bhA.1405] paDhamadivasammi kammaM, tinni u divasAi~pUiyaM hoi| pUtIsutisuna kappai, kappai taio jayA kppo|| vR-prathame divase tad bhaktamupaskRtamAdhAkarma / trINi divasAni yAvad tad gRhaM pUtirbhavati, teSu ca triSu pUtidineSu tasmin gRhe'nyadapi kiJcitra klpte| yadA tu tRtIyaH kalpo gato bhavati tadA klpte| kalpazabdeneha divasa ucyte| uktaJcapaJcavastukaTIkAyAm-kalpate tRtIye 'kalpe' divase gate'parasminnahanIti idameva spaSTayanAha[bhA.1406] biiyadivasammi kamma, tinni u divasAi~ pUiyaM hoi / tisu kappesuna kappai, kappai taM chtttthdivsmmi|| vR-yasmin divase sa jinakalpikaH prathamavIthyAmaTana tayA dRSTastadapekSayA dvitIye divase tad bhaktamAdhAkarma, tadanantaraM trINi divasAnipUtikaM bhavati, teSutriSu'kalpeSu' divaseSu na kalpate, kintu kalpate tat SaSThe divase / / athavagAhimaviSayaM vidhimAha[bhA.1407] kallaM se dAhAmI, ogAhimagaM na Agato ajja / taiyadivasAita hoi pUiyaM kappae chaThe / / vR-avagAhimaM dinadvayamapi kSamataiti kRtvAsAzrAddhA cintayati-yadarthamayamavagAhimapAko mayA kRtaH sa muniradya mama gRhAGgaNaM nAgataH, ataH kalye "se" tasyAhaM dAsyAmIdamavagAhimamiti vicintya taddAnArthaM yadi sthApayati tadA tat tRtIye'pi divase karmaiva bhavati / ya punastasminnaiva pAkadivase vyavacchinnabhAvA sAAtmArthitaM karoti tadavagAhimamapi bhaktavad mauladivasApekSayA dvitIye divase karma, tRtIyAdiSu tad gRhaM pUtikam, SaSThe tu divase kalpate / / etadeva spaSTayati[bhA.1408] emevogAhimagaM, navaraM taiyadivase vitaM kammaM / tisu pUiyaM na kappai, kappai taM sattame divase / /
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 vR- 'evameva ' bhaktavad avagAhimamapi yat taddivasa evAtmArthIkRtaM d dvitIye divase karma, tRtIyAdiSu triSu pUti, SaSThe tu kalpate / navaraM yat taddivase nA''tmArthayati tat tRtIye'pi divase karma, tatastriSu divaseSu tat pUtikaM gRhamiti kRtvA na kalpate, kintu kalpate tad gRhaM saptame divase, ata eva cAsau bhUyaH saptame dine tasyA vIthyAM paryaTati / / Aha yadyevaM tarhi yadi tasminneva divase taM prathamavIthImaTantaM dRSTvA kazcidAdhAkarmAdi kuryAd modakAdikaM vA tadarthaM kRtvA saptamadivasaM yAvadavyavacchinnabhAvaH sthApayet tadAnImasau kathaM jAnAti ? kathaM vA pariharati? iti, ucyate[ bhA. 1409] coyaga ! taM caiva dinaM, jai vi karijAhi koi kammAI / hu so taM na viyANa, eso puna siM ahAkappo / / vR- he nodaka ! tasminneva dine yadyapi kuryAt kazcit kiJcidAdhAkarmAdi 'na hi' naiva sa tanna vijAnAti, "dvI naJI prakRtyarthaM gamayataH" iti vacanAda jAnAtyevAsau zrutopayogabalena / Aha yadyasau zrutopayogaprANANyAdeva jAnIte tataH kamarthamekaM grAmanekabhAgAn parikalpya paryaTati ?, ucyate-kalpa eSaH "siM" amISAM bhagavatAM yat saptame divase bhUyaH prathamavIthIM paryaTanti // tatazca taM saptame divase prathamavIthImaTantaM dRSTvA sA zrAddhikA brUyAt bhA. (1410] kiM nAgaya ttha taiyA, asavvao me kao tuha nimittaM / ii puTTho so bhagavaM, viiyAese imaM bhaNai // vR- 'tadAnIM yUyaM kiM nAgatAH ?, "tha" iti nipAtaH pUraNArtha, mayA hi tvannimittaM vipulaM bhaktAdikamupaskurvantyA yuSmadanupayogAdasadyayaH kRtaH' iti pRSTo'sau bhagavA~stUSNIka Aste iti zeSaH / 'dvitIyAdeze' AdezAntare punaridaM bhaNati // kiM tat ? ityAha [bhA. 1411] aniyatAo vasahIo, bhamarakulANaM ca gokulANaM ca / samaNANaM sauNANaM, sAraiANaM ca mehANaM // vR-aniyatAH 'vasatayaH' avasthAnAni upalakSaNatvAt paribhramaNAni ca / keSAm ? ityAha-bhramarakulAnAM ca gokulAnAM ca zramaNAnAM zakunAnAM zAradAnAM ca meghAnAm / itthamaniyatacaryayA bhikSATane zraddhAvatAmapi prANinAM nAdhAkarmAdikaraNe bhUyaH pravRttirupajAyata iti / / atha "satta" tti padaM vivRNoti [ bhA. 1412] ekkAe vasahIe, ukkoseNaM vasaMti satta jaNA / avaropparasaMbhAsaM, cayaMti annonnavIhiM ca // vR- ekasyAM vasatAvutkarSataH sapta 'janAH' jinakalpikA vasanti / te caikatra vasanto'pi parasparasambhASaNaM 'tyajanti' na kurvantItyarthaH; anyonyavIthIM ca tyajanti, yasmin dine yasyAM vIdhyAmekaH paryaTati na tasminneva tasyAmapara ityarthaH // gataM sAmAcArIdvAram / atha sthitidvAramabhidhitsurAha[bhA. 1413] khette kAla caritte, titthe pariyAya Agame vee / kappe liMge lesA, jhANe gaNanA abhigahA ya // [bhA. 1414 ] pavvAcaNa muMDAvaNa, maNasA''vanne vi se anugdhAyA / kAraNa nippaDikamme bhattaM paMtho ya taiyAe /
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1414 ] 365 vR- kasmin kSetre'mI bhagavanto bhavanti ? 1 evaM kAle 2 cAritre 3 tIrthe 4 paryAye 5 Agame 6 vede 7 kalpe 8 liGge 9 lezyAyAM 10 dhyAne 11 gaNanAyAM 12 abhigrahAzcAmISAM bhavanti na vA ? 13 pravrAjanAyAM 14 muNDApanAyAM ca kIdhzI sthiti 15 manasA Apane aparAdhe "se" tasya 'anuddhAtAH ' caturguravaH prAyazcittaM 16 kAraNaM 17 niSpratikarma 18 bhaktaM panthAzca tRtIyasyAM pauruSyAm 19 iti caturguravaH prAyazcittaM 16 kAraNaM 17 niSpratikarma 18 bhaktaM panthAzca tRtIyasyAM pauruSyAm 19 iti dvAragAthAdvayasamAsArthaH // vyAsArthaM pratidvAramabhidhitsuH prathamataH kSetradvAramaGgIkRtyAha[ bhA. 1415 ] jammaNa-saMtIbhAvesu hoja savvAsu kammabhUmIsu / sAharaNe puna bhaiyaM, kamme va akammabhUme vA / / vR- kSetraviSayA dvidhA mArgaNA-janmataH sadbhAvatazca / janmato yatra kSetre'yaM prathamata utpadyate, sadbhAvatastu yatra jinakalpaM pratipadyate pratipanno vA'sti tatra janma- sadbhAvayorubhayorapyayaM 'sarvAsu karmabhUmISu' bharatapaJcakairAvatapaJcaka-videhapaJcakalakSaNAsu bhavet / 'saMharaNe' devAdinA anyatra nayane punaH 'bhAjyaM' bhajanIyam, karmabhUmau vA bhaved akarmabhUmau vA / etaca sadbhAvamAzrityoktam / janmatastu karmabhUmAvevAyaM bhavatIti 1 / / uktaM kSetradvAram / atha kAladvAramAha[ bhA. 1416] osappiNIi dosuM, jammaNato tIsu saMtibhAveNaM / ussappiNivivarIyA, jammaNato saMtibhAve ya // dR- avasarpiNyAM janmataH 'dvayoH' suSamaduHSamA duHSamasuSamayostRtIyacaturthArakayorbhavet; sadbhAvastu 'triSu' tRtIya- caturtha paJcamArakeSu, duHSamasuSamAyA ante jAto duHSamAyAM jinakalpaM pratipadyate iti kRtvA / utsarpiNI virItA janmataH sadbhAvatazca / idamuktaM bhavati utsarpiNyAM duHSamA- duHSamasuSamA- suSamaduH SamAsu tisRSu samAsu janmA'znute, duHSamasuSamA- suSamaduHSamayostu dvayoramuM kalpaM pratipadyate, duHSamAyAM tIrthaM nAstIti kRtvA tasyAM jAtasyApi duHSasuSamAyAmeva kalpapratipattiriti // [ bhA. 1417 ] nosappiNiussappe, bhavaMti patnibhAgato cautthammi / kAle paribhAgesu ya, sAharaNe hoMti savvesu / / vR-no avasarpiNyutsarpiNIrUpe avasthitakAle catvAraH pratibhAgAH, tadyathA- suSamasuSamApratibhAgaH suSamApratibhAgaH suSamaduHSamApratibhAgaH duSamasuSamApratibhAgazceti / tatrAdyo devakurutrakuruSu, dvitIyo harivarSa ramyakavaryo, tRtIyau haimavatairaNyavatayoH, caturthastu mahAvideheSu / tatra caturthe pratibhAge janmata sadbhAvatazcAmI bhavanti, nAdyeSu triSu pratibhAgeSu / "kAle 'tti yo mahAvidehajo jinakalpikaH sa suSamasuSamAdiSu SaTsvapi kAleSu saMharaNato bhavet / "palibhAgesu a"tti bharatairAvata- mahAvideheSu sambhUtAH saMharaNataH sarveSvapi pratibhAgeSu devakurvAdisambandhiSu sambhavantIti 2 // cAritradvAramAha [ bhA. 1418 ] paDhama vA bIye vA, paDivajjai saMjamammi jinakappaM / puvvapaDivannao puna, annayare saMjame hojjA / /
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-'prathamevA' sAmAyikAkhye dvitIye vA' chedopasthApanIyanAmni saMyamevartamAno jinakalpaM pratipadyate / tatra madhyamatIrthakara-videhatIrthakRttIrthavartIprathame saMyame, pUrva-pazcimatIrthakaratIrthavartI tudvitIyeitimantavyam / pUrvapratipatraH punarasau jinakalpikaH 'anyatarasmin sUkSmasamparAyAdAvapi saMyame upazamazreNyAM vartamAno bhavet 3 / / tIrtha-paryAyadvAradvayamAha[bhA.1419] niyamA hoi satitthe, gihipariyAe jahanna gunntiisaa| jaipariyAe vIsA, dosu vi ukkosa desUnA / / vR.sa jinakalpiko niyamAt tIrthe bhavati, na punarvyavacchinne'nutpanne vA tIrthe 4 / paryAyo dvidhA-gRhiparyAyo ytipryaayshc|ttr gRhiparyAyojanmaparyAya ityeko'rtha, tabajaghanyata ekonatriMzad varSANi / yatiparyAya tujaghanyato viMzativarSANi |utkrsststu 'dvayorapi' gRhiparyAyayatiparyAyayodezonAM pUrvakoTIM yadA prApto bhavati tadA jinakalpaM pratipadyate 5 // athA''gama-vedadvAre Aha[bhA.1420) na kariti AgamaMte, itthIvajo u vedo ikvtro| puvvapaDivannao puNa, hoja saveo aveo vA // vR- na kurvanti 'te' jinakalpikAH 'Agamam' apUrvazrutAdhyayanam, pUrvAdhItaM tu zrutaM vizrotasikAkSayahetorekAgramanAH samyaganusmarati 6|vedmnggiikRty-prtipttikaale strIvarjaekataraH' puruSavedo napuMsakavedo vA asaMkliSTastasya bhaveta / pUrvapratipannaH punaH savedo'vedo vA bhavet / tatra jinakalpikalpikasya tadbhavekevalotpattipratiSedhAdupazamazreNyAM vede upshmitestyvedtvm| taduktam uvasamaseDhIe khalu, vede uvasAmiyammi u avedo| na ukhavie tajjamme, kevalapaDisehabhAvAo / / zeSakAlaM tu saveda iti7|| atha kalpa-liGga-lezyAdvArANyAha[bhA.1421] ThiyamaTThiyammi kappe, liMge bhayaNA u davvaliMgeNaM / tihi suddhAhi paDhamayA, apaDhamayA hoja svvaasu|| vR-sthitakalpe-prathamA-'ntimajinasatke asthitakalpe ca-madhyamajina-mahAvidehajinasatke amI bhaveyuH 8|lingge cintyamAne bhajanAtudravyaliGgena kAryA |tushbdo vishessnne| kiM vizinaSTi? prathamataH pratipadyamAno dravya-bhAvaliGgayukta eva bhavati / Urddhavamapi bhAvaliGgaM niyamAdbhavati, dravyaliGgaM tujIrNatvAt caurAdibhirapahRtatvAdvA kadAcinna bhavatyapi / uktaJca iyaraMtu jinnabhAvAiehi sayayaM na hoi vi kayAi / nayatena vinA vi tahA, jAyai se bhAvaparihANI / / 'itarad' iti dravyaliGgam 9 / lezyA aGgIkRtya 'tisRSu prazastalezyAsu' taijasyAdikAsu 'prathamakAH' pratipadyamAnakA bhavanti / aprathamakAstu' pUrvapratipannAH sarvAsvapi' zuddhA-'zuddhAsu lezyAsu bhaveyuH, kevalamazuddhAsu vartamAno nAtyantasaMkliSTAsu vartate na ca bhUyAMsaM kAlamiti 10||dhyaan-gnnnaadvaardvymaah [bhA.1422] dhammeNa u paDivAi, iaresu vi hojja ittha jhANesu /
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1422] 367 paDivatti sayapuhuttaM, sahasapuhattaM ca paDivanne / vR-dhamyeNadhyAnena tuzabdasya vizeSaNArthatvAtpravarddhamAnenasatA klpNprtipdyte|puurvprtipnnstu 'itareSvapi' AdiSu dhyAneSu karmavaicitryabalAd bhavedapi, kelaM kuzalapariNAmasyoddAmatvAt tIrvakarmapariNatijanitaH so'pi raudrA-''rtabhAvo'sya prAyo niranubandho bhavati / taduktam evaM ca kusalajoge, uddAme tivvkmmprinnaamaa| rudda-'TTesu vi bhAvo, imassa pAyaM niranubaMdho / / gaNanAdvAre-'pratipatti pratipadyamAnatAmaGgIkRtyotkarSataH zatapRthaktvamekasmin samaye'bhISAM bhagavatAM prApyate / pUrvapratipannakAnAM punarutkarSataH sahapRthaktvam, karmabhUmipaJcadazake'pyetAvatAmevotkarSataH prApyamANatvAt / jaghanyatastupratipadyamAnakA eko dvautrayo vetyaadi| pUrvapratipannAstu jadhanyato'pi sahapRthaktvameva, mahAvidehapaJcake sarvadaivaitAvatAmavApyamAnatvAt / navaramutkRSTapadAjaghanyapadaM laghutaramiti 12 / / abhigraha-pravrAjanA-muNDApanAdvArANi vyAcaSTe[bhA.1423] bhikkhAyariyAIyA, abhiggahA neva so u pavvAve / uvadesaM puNa kuNatI, dhuvapavvAviM viyANittA / / vR-bhikSAcaryA-RjvI-gatvApratyAgatikAdaye gocaracaryAvizeSAstadAdayo'bhigrahAitvaratvAdasya na bhavanti, jinakalpa eva hi yAvatkathikastasyAbhigrahaH, tatra ca pratiniyatA nirapavAdAzca gocarAdayaH, atastatpAlanamevAsya paramaM vizuddhisthAnam / yadAha eyammi goyarAI, niyayA niyamena niravavAdA y| tappAlanaM ciya paraM, eyassa visuddhitthaannNtu|| tathA naivAsAvanyaM pravrAjayati, upalakSaNatvAdna ca muNDApayati, kalpasthitiriyamiti kRtvA upadezaM punaH 'karoti' prayacchati 'dhruvapravAjinam' avazyapravrajanazIlaM vijJAya kaJcana sattvam / taMcasaMvignagItArthasAdhUnAMsamIpeprahiNoti 14-15||ath "manasA''vanevi se anugghAya"tti dvAram-manasA'pisUkSmamatIcAramApannasyAsya sarvajadhanyaM caturgurukaMprAyazcittam 16 athakAraNaniSpratikarmadvAre Aha[bhA.1424] nippaDikammasarIrA, na kAraNaM asthi kiMci naannaaii| jaMghAbalammi khINe, aviharamANo vi nA''vaje / / vR-niSpratikarmazarIrA amI bhagavanto nAkSimalAdikamapyapanayanti, na vA cikitsAdikaM kArayanti 17|nctessaaN 'kAraNam AlambanaMjJAnAdikaMkiJcividyateyadalAttedvitIyapadAsevanaM vidadhyu 18 / bhaktaM panthAzca tRtIyasyAm' iti dvAram-tRtIyasyAM pauruSyAM bhikSakAlo vihArakAlazcAsya bhavati, zeSAsu tu pauruSISu prAyaH kAyotsargeNA''ste / jaGghAbale parikSINe punaH 'aviharatrapi' vihAramakurvannapi nApadyate kamapi doSam, kintvekatraiva kSetre stakalpasthitimanupAlayatIti 19||vyaakhyaatN sthitidvAram / tavyAkhyAne cAbhihito jinakalpavihAraH / atha zuddhaparihArika-yathAkalandikavihAraviSayavidhimatidizan vizeSaM ca bibhaNiSurAha[bhA.1425] eseva kamo niyamA, suddhe parihArie ahAlaMde / nANatI ya jinehiM, paDivajaya gaccha gaccho y||
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vRSaeva "pavvajA sikkhAvaya" ityAdikaH kramaHzuddhaparihArike yathAlandike cmntvyH| navaraM parihArakalpaviSayaMnAnAtvaM 'jinebhyaH' jinakalpikebhyaH sakAzAt, kim? ityAha-pratipadyate "gaccha gaccho ya" tti gacchadvayaM cazabdAt tRtIyazca gaccha:, trayo gacchA jaghanyato'pyamuM kalpaM pratipadyanta ityarthaH / [bhA.1426] tavabhAvananANataM, karaMti AyaMbileNa parikammaM / ittiriya therakappe, jinakappe aavkhiyaao| vR-tapobhAvanAyAMnAnAtvaM-vizeSaH, kim? ityAha-kurvantyAyAmAmlena te bhagavantaH parikarma' abhyAsam |tec dvividhAH-itvarAyAvatkathikAzca / prastutakalpaparisamAptau ye bhUyaH sthavirakalpaM pratipadyante te itvarAH, ye tu jinakalpaM te yaavtkthikaaH|| [bhA.1427] punne jinakapaM vA, aiMti taM ceva vA puno kappaM / gacchaMvA iMti puno, tinni vihANA siM aviruddhA / vR-'pUrNe' zuddhaparihArakalpejinakalpaMvAAyAnti, tameva vA parihAravizuddhikaMkalpaMpAlayanti, gacchaM vA Agacchanti punaH / evaM trINyapi 'vidhAnAni prakArAH "siM" teSAM parihAravizuddhikAnAmaviruddhAni // [bhA.1428] ittariyAnuvasaggA, AtaMkA vedanA ya na bhavati / AvakahiyANa bhaiyA, taheva ca ggaambhaagaau|| - itvarANAM zuddhaparihArakANAmupasargA AtaGkA vedanAzca na bhavanti, tatkalpaprabhAvAdeva jItametat / yAvatkathikAnAM tu bhAjyA upasargAdayaH, jinakalpasthitAnAM teSAM tatsambhavAt / yathA ca jinakalpikAnAMSaDgrAmabhAgA bhikSATanaviSayA uktAstathaivAmISAmapi / evaM sarvA'pi sAmAcArI tathaiva drssttvyaa| vizeSaH punarayam-navapuruSapramANo gaNastAvadamuMkalpaM pratipadyate, tatra catvAraH parihArikAH, catvAraHpunaranuparihArikAH, ekastuteSAM kalpasthitaH, anuparihArikANAM kalpasthitasya caikaH sambhogaH, parihArikANAM pRthak pRthagityAdikA prakriyA tAvanneyA yAvat SaNmAsAH / tataH parihArikAanuparihArikIbhavanti, anuparihArikAH parihArikatvaMpratipadyante, kalpasthitastuprAktana evetyevamapi ssnnmaasaaH|ttHklpsthito'pissnnmaasaanyaavtprihaariktvN pratipadyate, zeSAstuyathAyogamanupArihArikatvaM kalpasthitatvaMcetyaSTAdazabhirmAsarayaMkalpaH samApyata ityalaM prasaGgena / eteSAM hi svarUpamihaiva SaSThoddezake bhASyakRtaiva nyakSeNa vakSyate // amISAmeva sthitinAnAtvamabhidhitsuH prAktanameva dvAragAthAdvayamAha[bhA.1429] khete kAla caritte, titthe pariyAya Agame vee| kappe liMge lesA, jhANe gaNanA abhigahA ya / / [bhA.1430] pavvAvaNa muMDAvaNa, manasA''vanne vi se anugghaayaa| kAraNa nippaDikammA, bhattaM paMtho ya tiyaae| vR-asya samAsArtho vyAsArthazca jinakalpikadvAra ivAvagantavyaH / / - yastu yatra vizeSastatra tamupadarzayati[bhA.1431] khette bharaheravaesu hoti sAharaNavajiyA niymaa|
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1431] 369 Thiyakappammi u niyamA, emeva ya duviha liMge vi|| vR-kSetradvAre pArihArikA bharatairAvatayoreva bhavanti, na videheSu / tatrApi 'saMharaNavarjitAH' amIna kenApi devAdinA'nyatra saMhiyante / etena kAladvAranAnAtvamapyuktaM mantavyam / taccedamkAle utsarpiNyAmavasarpiNyAvA bhaveyuH, nanoavasarpiNyutsarpiNyAMsuSamasuSSamAdiSuvA prtibhaagessu| kalpadvAre-niyamAdamI sthitakalpe bhavanti, prthm-crmtiirthkrtiirthvytirekennaamiissaambhaavaat| liGgadvAre-evameva 'dvividhe'pi dravya-bhAvarUpe line niyamAdamI bhavanti / cAritradvAranAnAtvamAha[bhA.1432] tulla jahannA ThANA saMjamaThANANa paDhama-bitiyANaM / tatto asaMkha loe, gaMtuM parihAriyaTThANA / / [bhA.1433] te asaMkhA logA, aviruddhA te vipaDhama-biiyANaM / uvariM pitato asaMkhA, saMjamaThANA udoNhaM pi|| vR-'prathama-dvitIyayoH' sAmAyika-cchedopasthApanIyarUpayoH saMyamasthAnayoH sambandhIni yAni jaghanyasthAnAni tAni parasparaMtulyAni, vizuddhisAmyAt / 'tataH' jaghanyasaMyamasthAnebhyaH parataH 'asaGkhyeyAn lokAn gatvA' asaGkhayeyalokAkAzapradezapramANeSusaMyamasthAneSu vyatIteSvityarthaH parihArikasya-parihAravizuddhikasya saMyamasthAnAni bhavanti, tAnyapi 'asaGkhayeyA lokAH' asaGyeyalokAkAzapradezapramANAni / etAni ca 'prathama-dvitIyayorapi' sAmAyikacchedopasthApanIyayorvizuddhivizeSasAmyAdaviruddhAni, tayorapi sambandhInibhavantItyarthaH / tataH' parihArikasaMyamasthAnebhya uparyapi asaGkhyeyAni saMyamasthAnAni 'dvayorapi' sAmAyikacchedopastApanIyayorbhavanti, tataH sAmAyika-cchedopasthApanIye vyavacchidyate / tataH paraM sUkSmasamparAyasyAntarmuhUrtasamayapramANAnyasaGkhayeyAni saMyamasthAnAni bhavanti / tata UrdhvamanantaguNamekaM yathAkhyAtacAritrasya saMyamasthAnamiti / / atha prakRtayojanAmAha[bhA.1434] saTThANe paDikttI, anesu vi hoja puvvapaDivatro / annesu vivaTTato, tIyanayaM vuccaI pappa / / vR-'svasthAne sveSu-parihAravizuddhikacAritrasatkeSu saMyamasthAneSu vartamAnaH parihArakalpasya pratipattiM karoti / pUrvapratipannaH 'anyeSvapi' sAmAyikAdisaMyamasthAneSu svasaMyamasthAnApekSayA vishuddhtressvdhyvsaayvishessaadbhvet| teSucAnyeSvapisaMyamasthAneSuva mAno'sAvanubhUtapUrvaparihAravizuddhikasaMyamasthAnatvAd 'atItanayam' atItArthAbhyupagamaparaM vyavahAranayaM prApya' aGgIkRtya parihAravizuddhika itiprocyate, nizcayanyamaGgIkRtya punarnocyate, sNymsthaanaantraadhyaasnaaditi|| gaNanAdvAre nAnAtvamAha[bhA.1435] gaNao tinneva gaNA, jahanna paDivatti sayaso ukkosaa| ukkosa-jahanneNaM, sataso ciya puvvapaDivannA / / vR-ihagaNanA dvidhA-gaNapramANataH purussprmaanntshc| tatra yadA kilaprastutakalpasya pratipattiH [18|24
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 prApyate tadA 'gaNataH ' gaNapramANamAzritya traya eva gaNA jaghanyataH pratipattimaGgIkRtya jJAtavyAH / utkarSataH 'zatazaH ' zatapRthaktvasaGkhyAkA gaNA amukalpaM yugapat pratipadyante / ye tu pUrvapratipannAste utkarSato jaghanyatazca zataza eva' zatapRthaktvasaGkhyAkA eva / navaraM jaghanyapadAdutkRSTapadamadhikataram // [ bhA. 1436 ] sattAvIsa jahannA, sahassa ukkosato u paDivattI / sayaso sahassaso vA, paDivannA jahanna ukkosA || kR-viMzati puruSA jaghanyato'sya kalpasya pratipattiM kurvanti, triSunavakagaNeSu, saptAviMzaterjanAnAM bhAvAt / utkarSataH sahapRthaktvam / pUrvapratipannAstu jaghanyataH 'zatazaH' zatapRthaktvam, utkarSataH 'sahazaH ' sahapRthaktvam / / puruSapramANata eva vizeSamAha [bhA. 1437 ] paDivajramANa bhaiyA, ikko vi u hojja Unapakkheve / puvva paDivannayA viu, bhaiyA ikko puhuttaM vA // vR-pratipadyamAnakAH puruSAH 'bhaktAH' vikalpitAH / katham ? ityAha-eko'pi bhavedUnaprakSepe, apizabdAd vyAdayo'pi / idamuktaM bhavati-pUrNAyAmaSTAdazamAsyAM yadi kecit parihArikAH kAlagatA jinakalpaM vA pratipannA gacchaM vA pratyAgatAH, ye zeSAste tameva parihArakalpamanupAlayitukAmAH, tato yAvadbhi praviSTairnavako gaNaH pUryate tAvanto'pera pravezanIyA iti kRtvA pratipadyamAnakA eka vyAdisaGkayAkA api bhaveyuH / pUrvapratipannakA api bhAjyAH / katham ? ityAha-eko vA bhavet pRthaktvaM vA / iyamatra bhAvanA-yadi pUrNeSvathadazasu mAseSvaSTau parihAravizuddhikAH kalpAntaraM pratipadyante tata ekaH pUrvapratipannaH; yadA tu kecit kalpAntaraM pratipadyante kecitu duvyAdisaGkhyAkAstameva kalpamanupAlanyita tadA pRthaktvaM pUrvapratipannakAnAM bhavatIti // gataM gaNanAdvAram / zeSadvArANi tu sarvANyapi jinakalpatulyavaktavyAnyevetyuktaM zuddhaparihAranAnAtvam / samprati yathAlandakalpanAnAtvamAha [bhA. 1438 ] laMdo u hoi kAlo, ukkosagalaMdacAriNo jamhA / taM ciya majjha pamANaM, gaNANa ukkosa purisANaM !! dR- landastu bhavati kAlaH, landazabdena kAla ucyate ityarthaH / sa punastridhA jaghanya utkRSTo madhyamazca / yAvatA kAlenodakAdraH karaH zuSyati tAvAn jaghanyaH, utkRSTaH paJca rAtrindivAni, jaghanyAdUrddhavamutkRSTAdarvAk sarvo'pi madhyamaH / iha cotkRSTalandenAdhikAraH / tathA cAha'utkRSTalandacAriNaH' utkRSTa landaM paJcarAtrarUpamekasayAM vIthyAM caraNazIlA yasmAt, tato'mI 'utkRSTalandAnatikramo yathAlandam, tadastyeSAm' iti vyutpattyA yathAlandikA ucyante / 'tadeva ca' landamAnaM 'madhyamaM' trikalakSaNamamISAM gaNapramANam, trayo gaNA amuM kalpaM pratipadyanta ityarthaH / 'tadeva ca ' landamAnamutkRSTaM paJcakAtmakamekaikasya gaNasya puruSANAM pramANaM draSTavyam, ekaikasmin gaNe paJca paJca puruSA bhavantIti bhAvaH // [bhA. 1439] jaccaiva ya jinakappe, merA sA caiva laMdiyANaM pi / nAtaM puNa sutte, bhikkhAyari mAsakappe ya // vR-yaiva ca jinakalpe 'maryAdA' sAmAcArI bhaNitA tulanAdikA saiva yathAlandikAnAmapi mantavyA /
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1439] 371 nAnAtvaM punaH sUtre bhikSAcaryAyAM mAsakalpe cazabdAt pramANe ceti / / tatra sUtretAvad nAnAtvamabhidhAtumAha[bhA.1440] paDibaddhA iare viya, ikkikkA te jinA ytheraay| atthassa u desammI, asamatte tesi pddibNdho| vR-yathAlandikA dvidhA-gacchapratibaddhA itare ca / punarekaike dvividhAH-jinAzca sthavirAzca / tatre ye prastutakalpaparisamAptau jinakalpaM pratipatsyante te jinAH, ye tu sthavirakalpaM bhUyaH samAzrayiSyante te sthavirAH / atha kuto'mISAM gacchaviSayaH pratibandhaH? ityAha-'arthasya tu' tuzabdasyAvadhAraNArthatvAdarthasyaiva na sUtrasya dezaH-ekadezo'dhApyasamAptaH-na gurusamIpe gRhIta iti tasmin grahItavye sati teSAM gacche pratibandhaH / Aha tamarthadazaM samApyAmI vivakSitakalpaM kiM na pratipadyante ? ucyate tadAnIM hi lagna-yoga-candrabalAdIni prazastAni vartante, anyAni ca prazastalagnAdIni dUrakAlavartIni, na vA tathAbhavyAni, tato'mI agRhIte'pyarthadeze taM kalpaM pratipadya gurvadhiSThitakSetrAd bahirvyavasthitA viziSTatarAnuSThAnaniratA agRhItamarthazeSaM gRhNanti / atha bhikSAcaryAyAM nAnAtvam-grAmaM SaDvIthIH parikalpyaikaisyAM vIthyAMpaJcarAtrindivAni paryaTanti, evaM SaDmirvIthIbhiH paryaTitAbhirmAsakalpaH samApyate / mAsakalpaviSayaM tu nAnAtvameSAmuttaratra bhaNiSyate / ata sthavirANAM jinAnAM ca yathAlandikAnAM parasparaM kaH prativizeSaH ? ucyate[bhA.1441] therANaM nANattaM, ataraMtaM appiNaMti gacchasi / teviya se phAsueNaM, karitisavvaM tu paDikammaM / / [bhA.1442] ekkapaDiggahagA, sappAuraNA hvNtitheraao| je puna siM jinakappe, bhaya tesiM vattha-pAyANi // vR-sthavirakalapayathAlandikAnAM nAnAtvaM' vizeSo'yam-'atarantaM glAnyA azaknuvantaMnijaM saadhuNgcchsyaarpynti| 'te'pica' gacchavAsinaH "se" tasyayathAlandikaglAnasyaprAzukenAnAdinA sarvameva pratikarma kurvanti / jinakalpayathAlandikAstu niSpratikarmANaH, tato glAnIbhUtA api na cikitsAdi kArayanti / tathA ye sthavirA yathAlandikAste 'ekaikapratigrahakAH' pratyekamekapratigrahopetAH 'saprAvaraNAH' savAzca bhavanti / ye punaramISAMmadhye jinakalpe bhaviSyanti teSAM 'bhAjye' vikalpanIye vastra-pAtre, yadi pANipAtrabhojinaH prAvaraNarahitAzca jinakalpikA bhaviSyanti tadA vastra-pAtre na gRhNanti, zeSAstu yathocitaM gRhnnnti| atha pramANanAnAtvaM bhAvayati[bhA.1443] gaNamANao jahannA, tinni gaNa sayaggaso ya ukkosaa| purisapamANe panarasa, sahassaso ceva ukkosA // kR gaNamAnataH' gaNamAnamAzritya jaghanyatastrayo gaNAH, utkarSatastu zatAgrazaH' shtpRthktvN| gaNAamukalapaMpratipadyante puruSapramANetujaghanyataH paJcadazapuruSAasya kalpasyapratipadyamAnakAH, triSupaJcakagaNeSujaghanyataH pratipadyamAneSu paJcadazajanAnAM bhaavaat|utkrsstHpurussprmaannN sahazaH' sahapRthaktvam / / atraiva vizeSamAha(bhA.1444] paDivajamANagA vA, ekkAdi haveja uunpkkheve| japunAta
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 hoti jahannA ee, sayaggaso ceva ucchosaa|| vR-pratipadyamAnakA ete jaghanyA ekAdayo vA bhaveyunaprakSepe sati, yadA glAnatvAdivazato gacchasya svasAdhusamarpaNAdinA teSAM nyUnatA bhavati tadaikAdayaH sAdhavastatra pravezyante yena paJcako gacchaH pUryata ityrthH| tathA 'zatAgrazaH' zatasaGkhyAH puruSA nyUnaprakSepe utkarSataH pratipadyamAnakA bhavanti / pUrvapratipannAnAM mAnamAha[bhA.1445] pubbapaDivanagANa vi, ukkosa-jahannaso parImANaM / koDipuhuttaM bhaNiyaM, hoi ahAlaMdiyANaM tu // vR-pUrvapratipannAnAmapyutkarSato jaghanyatazca parimANaM koTipRthaktvaM yathAlandikAnAM bhavati, mahAvidehapaJcake jaghanyapadavartinaH karmabhUmipaJcadazake cotkarSapadavartinaH koTipRthaktvasyAmISAM prApyamANatvAt / bhaNitametad bhagavadbhiriti / gato yathAlandakalpavihAraH / atha gacchavAsinAM mAsakalpavidhimabhidhitsuH prastAvanArthaM prAktanImeva mUladvAragAthAmAha[bhA.1446] pavvajA sikkhApaya, atthaggahaNaMca aniyao vaaso| niSphattI ya vihAro, sAmAyArI ThiI ceva / / vR-atra pravrajyAdIni paJca dvArANi yathA jinakalpadvAre tathA'trApi mantavyAni // atha vihAradvAraviSayaM vidhimabhidhitsurAha[bhA.1447] niSphattiM kuNamANA, therA viharaMti tesimA merA / Ayariya uvajjhAyA, bhikkhU therAya khuDDA y|| vRziSyANAM niSpattiM kurvantaH sthavirAH' gacchavAsinaH sAdhavaH 'viharanti' apratibaddha vihAraM vidadhati / teSAM cetthaM viharatAmiyaM 'maryAdA' saamaacaarii| tatra gacchavAsinastAvat paJcavidhAH, tadyathA-AcAryA upAdhyAyA bhikSavaH sthavirAH kssullkaashceti|| - [bhA.1448] dhIrapurisapannatto, sappurisanisevio amAsavihI / tassa paDilehagA puNa, suttatthavisAragA bhaNiyA / / vR-dhIrapuruSaiH-tIrthakara-gaNadharaiH prajJaptaH, satpuruSaizca-jbU-prabhavAdibhirniSevitaH-anuSThito mAsakalpavidhiH / tasya punaH' mAsakalpavidheH pratyupekSakAH sUtrArtavizAradAH sAdhavo bhaNitA bhagavadbhiH / sa punarvihAraH zaradAdirbhavati / / katham ? iti ced ucyate[bhA.1449] vAsAvAsAtIe, aTThasucAro ato u srdaaii| paDileha-saMkamavihI, Thie ameraMparikahehaM / / vR-varSAvAse'tIte-atikrAnte aSTasu' RtubaddhamAseSu cAraH' mAsemAse kSetrAntaragamanalakSaNo vihAro bhavati, ataH zaradAdirayaM mantavyaH / tatraca kSetrapratyupekSaNavidhi kSetrAntarasaGkramaNavidhi pratyupekSite ca kSetre "Thie"tti sthitAnA satAM yA kAcid maryAdA tAmahaM parikathayiSyAmi / / pratijJAtameva yathAkramaM vyAcikhyAsurAha[bhA.1450] niggamaNammi u pucchA, pattamapatte aicchie vA vi| vAghAyammi apatte, aicchie tassa astiie|| vR-yatra varSAvAsaH kRtastataH kSetrAnirgamane 'pRcchA' kiM kArtikacaturmAse prApte nirgantavyam?
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 6, [ bhA. 1450 ] 373 utAprApte ? AhozcidatikrAnte ? ucyate yadi ko'pi vyAghAtastadA aprApte vA atikrAnte vA nirgcchnti|'tsy' vyAghAtasya 'asati' abhAve prApte cAturmAsikadine bhArgazIrSapratipadi nirgatya bahirgatvA pArayanti / / kaH punavyArghAtaH ? ityAha [bhA. 1451] pattamapatte rikkhaM, asAhagaM putramAsiNimaho vA / paDikUla tti ya logo, mA vocchii to aIyammi / / vR- prApte cAturmAsikadivase aprApte vA yadyAcAryANAm 'RkSaM' nakSatram 'asAdhakam ananukUlaM paurNamAsImaho vA tadA bhavet kArttikImahotsava ityarthaH, tatra ca loko nirgacchataH sAdhUn dRSTavA amaGgalaM manyamAnaH 'pratikUlAH' asmanmahotsavapratipanthino'mI muNDA ye'sminnevaMvidhe mahotsave svamukhamasmAkaM darzayanti' ityevaM 'yA vakSyati' mA bhaNiSyati, tato'tIte nirgantavyam // [bhA. 1452 ] patte aicchie vA, asAhagaM tena niMti appatte / nAuM nigamakAlaM, paDicarae pesaviMti tahA / / bR- atha prApte atikrAnte vA nirgamanakAle nakSatramasAdhakam, upalakSaNatvAd megho vA varSaNAd noparaMsyate panthAnaH kardamadurgamAzca bhaviSyantItyatizayajJAnavazena parijJAya 'tena' kAraNena 'aprApte ' cAturmAsike nirgcchnti| nirgamanakAlaM ca jJAtvA 'praticarakAn' kSetrapratyupekSakAnU tathA preSayanti yathA teSvAyAteSu satsu nirgamanakAla upaDhaukate // tacca kSetraM dvidhA- dRSTapUrvamadRSTapUrvaM ca, ubhayamapi niyamAt pratyupekSaNIyam, kutaH ? iti ced ucyate [bhA. 1453 ] appaDilehiyadosA, vasahI bhikkhaM va dullahaM hojjA / bAlAi - gilANANa va, pAuggaM ahava sajjhAo !! vR- apratyupekSite kSetre gacchatAmete doSAH sA pUrvadRSTA vasati spheTitA titA vA bhavet, anye vA sAdhavastasyAM sthitA bhaveyuH, bhaikSaM vA durlabhaM bhavet, durbhikSAdibhAvAd bAlAdInAM glAnAnAM vA prayogyaM durlabhaM bhavet, svAdhyAyo vA durlabhaH syAt, maaNs-shonnitaadibhirsvaadhyaayikairaakiirnntvaat|| yatazcaivamataH kiM vidheyam ? ityAha [ bhA. 1454 ] tamhA puvvi paDilehiUNa pacchA vihIe saMkamaNaM pesei jai anApucchiuM gaNaM tatthime dosA // vR- tasmAt pUrvaM pratyupekSya kSetraM pazcAd vidhinA saGkramaNaM tatra karttavyam / athApratyupekSite vrajanti tatazcaturlaghu, AjJAbhaGge caturguru, anavasthAyAM caturlaghu, mithyAtve caturlaghu, yad vA saMyamavirAdhanAdikaM prApnuvanti tanniSpannaM prAyazcittam / yadi punarAcArya 'gaNaM' gacchamanApRcchaya kSetrapratyupekSakAn preSayati tadA mAsalaghu / 'tatra' gaNamanApRcchaya preSaNe ime doSAH / / [bhA. 1455 ] tenA sAvaya masagA, oma'sive sehaitthi paDinIe / thaMDila vasahi uDDANa evamAI bhave dosA || vR- stenAdvividhAH zarIrastenA upadhistenAzca, 'zvApadAH ' siMha- vyAghrAdayaH 'mazakAH ' pratItAH 'avamaM' durbhikSaM 'azivaM' vyantarakRta upadravaH, zaikSasya vA tatra sAgArikaH striyovA mahodrekabahulAH sAdhUnupasargayanti, pratyanIko vA ko'pyupadravati, sthaNDilAni vA tatra na vidyante, vasatirvA nAsti, "uTThANe "tti utthitaH - udvasitaH sa dezaH, evamAdayastatrApAntarAle pathi gacchatAM doSA
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 bhavanti // tatra sthAne prAptAnAM punarime doSAH[bhA.1456] paJcaMta tAvasIo, sAvaya dubhikkha tenpuraaii| niyaga paujhuTTANe, pheNayA hariyapattI y|| vR-sagrAmaH 'pratyantaH' mlecchAdhupadravopetaH, tApasyo vAtatrapracuramohAH saMyamAt paribhraMzayanti, zvApadabhayaM durbhikSabhayaM stenapraghurANi, ca tAni kSetrANi, zaikSasyAnyasya vA kasyApi sAdhostatra 'nijakAH' svajanAste tamukhavAjayanti, 'pradviSTo vA' pratyanIkastatra sAdhUnupadravati, usthito vA sa grAmaH, spheTitA vA sA vasati, "spheTitAni vA' vipariNAmitAni tAni kulAni yeSAM nizrayA tatra gmyte|aahccuurnnikRt-pheddiyaanni vAtANi kulANijesiMnissAe gammaitti / "hariyapattI ya"ti haritapatrazAkaM bAhulyena tatra bhakSyate / athavA tatra deze keSucid gRheSu rAjJo daNDaM dattvA devatopahArArthamAgantukaH puruSo mAryate, gRhasya copariSTAdArdrA vRkSazAkhA cihna kriyate, etena cihnAsmAbhirAkhyAtameva bhavati, ato mAraNe'pyasmAkaMna doSa iti / yata ete doSA / ataH sarvamapi gaNamAmantraya kSetrapratyupekSakAH pressnniiyaaH|| yadi punarna sarvamapi gaNamAmantrayate tata ete doSAH[bhA.1457] sIse jai AmaMte, paDicchagA tena bAhiraM bhaavN| jai iare to sIsA, te vi samattammi gacchaMti / / vR-yadyAcArya ziSyAn kevalAnAmantrayati 'kasyAM dizi kSetrapratyupekSakAH preSayitumucitAH?' ititato mAsalaghu, AjJAdayazca doSAH / pratIcchakAzca tena' kAraNena bAhyaM bhAvaM gaccheyuH-aho! svaziSyAevAmISAMsarvakAryeSupramANana vayamiti, atorAga-dveSadUSitatvAtko nAmAmISAmupakaNThe sthAsyati? iti |ydi 'itarAn' pratIcchakAnAmantrayate tataH ziSyA bahiviMgaccheyuH-pratIcchakA eva tAvadamISAM prasAdapAtram, ataH kimarthaM vayameva vaiyAvRttyAdiprayAsaM kurma : ? iti / 'te'pi' pratIcchakAH samApte sUtrArthagrahaNe svagacchaM gacchanti / tatazcAcArya ubhayairapi pratIcchaka-ziSyaiH parityaktaH sannekAkI saayet|| [bhA.1458] taruNA bAhirabhAvaM, na ya paDilehovahiM na kiikamaM / mUlagapattasarisagA, paribhUyA vacchimo therA / / vR-atha vRddhAnAmantrayate tatastaruNA bahirbhAvaMmanyante, 'naca' naiva gurUNAM kSetrapratyupekSakANAM vA upakaraNaM pratyupekSante, na vA sthavirAdInAmupadhiMvahanti, nacakRtikarma-bhaktapAnAnayanavizrAmaNAdikaM kurvate, 'vRddhA eva sarvamapi vidhAsyanti, ke'tra vayamasthApitamahattarAH ?' iti / athaitaddoSabhayAt taruNAneva pRcchati tataH sthavirAzcintayeyuH- maulakapatrasadRzAH' maulam-AdyaM yatparNa paripakvaprAyaM yadi vAmUlakaH-kandavizeSastasyat patraM nissAraM tatsadhzA vayam ata eva ca paribhUtAH' paribhavapadamAyAtA ityato vrajAmo vayaM gaNAntaramiti / athAkiJcitkaratvAt sthavirANAmanAmantraNe'pi kA nAma hAni sampadyate? ucyate[bhA.1459] junamaehi vihUNaM, jaM jUhaM hoi suTu vi mahallaM / taM taruNarahasapoia, mayagummaiaM suhaM haMtuM // vR-jIrNA-pariNatavayaso ye mRgAstairvihInaM yad yUthaM bhavati 'suSThavapi' atizayena 'mahat'
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 375 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1459] mahAsamUhAtmakaMtadyUthaM "taruNa"ttibhAvapradhAnatvA nirdezasyatAruNyena-yauvanavazena yorabhasaHcApalaM gaurigItazravaNAdiviSayaM tena "potitaM"ti dezIvacanatvAditastataH spanditaM 'madagulmitaM madena cUrNitacetanaM sat sukhaM hantuM' vinAzayitum, sukhena tadvyApAdhata iti bhAvaH / uktaJca ___atirAgapraNItAnyatirabhasakRtAni ca / tApayanti naraM pazcAta, krodhAdhyavasitAni ca / / yatazcaivamataH sarva eva militAH santaH praSTavyAH / / atraiva prAyazcittamAha[bhA.1460] AyariyaavAharaNe, mAso vAhitta'nAgame lhuo| vAhittANa ya pucchA, jANagasiDhe tao gamanaM // vR-AcAryA gaNaM na vyAharanti-nAmantrayante mAsalaghu / ziSya-pratIcchaka-taruNa-sthavirANAmanyatamAn vizeSyAmantrayante tadA'pi mAsalaghu / te'pi ca vyAhRtAH santo yadi nAgacchanti tadA'pi mAsalaghu / vyAhRtya ca sarvamapi gaNaM pRcchA karttavyA, yathA-tarat kSetraM pratyupekSaNIyam ? / tato jJAyakena-kSetrasvarUpezena ziSTe-kathite sati gamanaM kSetrapratyupekSaka kartavyam / / AmantraNasyaiva vidhimAha[bhA.1461] thuimaMgalamAmaMtaNa, nAgacchai jo va pucchio na khe| tassuvarita dosA, tamhA miliesu pucchijjA / / kR-AvazyakesamApite stutimaGgalaM kRtvA tiHstutIrdattvetibhAvaH / sarveSAmapisAdhUnAmAmantraNaM kartavyam / kRte cAmantraNe yaH kazcid nA''gacchati Agato vA kSetrasvarUpaMpRSTaH sanna kathayati tadA mAsalaghu, tathA tasyopari 'te doSAH' stena-zvApadAdayo bhavanti ye tatra gatAnAM bhaviSyanti / tasmAd militeSu sarveSvapi pRcchet, upalakSaNatvAt sarve'pica kathayeyuH / / atraiva matAntaramupanyasya dUSayannAha[bhA.1462] keI bhaNaMti puTviM, paDilehiya evameva gaMtavvaM / taMtuna juni vasahIpheDaNa AgaMtu paDinIe / / vR-kecid bhaNanti-'pUrva prAk pratyupekSite kSetre evameva gantavyam na punastatra kSetrapratyupekSakAH preSaNIyA iti, tata tu 'nayujyate na ghttte| kutaH? ityAha-vasateH kadAcit spheTanaM kRtaM bhavet, Agantuko vA pratyanIkastatra sambhavet, aHpUrvaSTamapi kSetraM pratyupekSaNIyam / / atha kathaM praSTavyam ? ityAha[bhA.1463] kayarI disA pasatthA, amugI savvesi anumae gamanaM / caudisi ti du ekkaM vA, sattaga panage tigajahanne / ghR-yadA sarve'pisAdhavomilitA bhavantitadA guravobruvate-AryA! pUrNo'yamasmAkaMmAsakalpaH, kSetrAntaraM samprati pratyupekSaNIyam, ataH katarA dik sAmprataM prazastA ? / te bruvate- 'amukA' pUrvAdInAmanyatamA / evaM sarveSAM yadyasau 'anumatA' abhirucitA tadA gamanaM kartavyam / prathama catasRSvapi dikSu, atha caturthA ko'pyazivAyupadravastatastisRSu dikSu, tadabhAve dvayordizoH, tadasatyekasyAM dizi gacchanti / te caikaikasyAM dizyutkarSataH sapta vrajanti, saptAnAmabhAve paJca, jaghanyena tutrayaH sAdhavo niyamAdgacchanti ||ttrcye AbhigrahikAH-kSetrapratyupekSaNArthaM pratipannA
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 bhigrahAste svayameva gurUnApRcchaya gacchanti / atha na santyAbhigrahikAstataH ko vidhiH? ityAha[bhA.1464] veyAvaccagaraM bAla vuDDa khamayaM vahaMta'gIyatyaM / gaNavaccheiagamanaM, tassa va asatI ya paDilomaM / / vR-vaiyAvRttyakaraM 1 bAlaM 2 vRddhaM 3 kSapakaM 4 'vahantaM' yogavAhinaM 5 agItArthaM 6 etAn na kSetrapratyupekSaNAya vyApArayet, kintu gaNAvacchedakasya gamanaM bhavati / tasya vAzabdAdaparasya vA gItArthasya 'asati' abhAve 'pratilomaM' pratIpakrameNa pazcAnupUrvetyarthaH, etAnevAgItArthamAdi kRtvA vyApArayediti saGgrahagAthAsamAsArtha ||athainaamev vivarISuH prathamataHprAyazcittamAha[mA.1465] Aitie caugurugA, lahuo mAso u hoi crimtie| ANAiNo virAdhana, AyariyAI muneyavyA / / vR-'Aditrike' vaiyAvRttyakara-bAla-vRddhalakSaNe vyApAryamANe catvAro gurukAH / 'caramatrike tu' kSapaka-yogavAhi-agItAlakSaNeladhukomAsaH |aajnyaadyshc doSAH, virAdhanAcA''cAryAdInAM jJAtavyA / tAmeva bhAvayati[mA.1466] ThavaNakule va na sAhai, siTThA va na diti jA viraadaanyaa| paritAvanamanukaMpana, tiNha'samattho bhave khmo|| kRvaiyAvRttyakaraH pressymaannorussyti|russitshcyaanyaacaaryaadipraayogydaaykaanisthaapnaakulaani tAnina kathayati / 'ziSTAni vA kathitAni paraMtAni tasyaiva dadati nAnyasya, tena bhAvitatvAt teSAm |tto'lbhymaanepraayogye yA kAcidAtmano glAnAdInAMvA virAdhanAtanniSpannamAcAryasya praayshcittm| atha kSapakaMpreSayati tato yadasau zItA-5'tapAdinAparitApyatetanniSpannam, devatA vA kAcit kSapakamanukampamAnA khalu kSetre'pi bhakta-pAnamutpAdayati, loko vA kSapaka iti kRtvA tasyAnukampayAsavarmapi dadAti nAnyasya, tapaHkSAmakukSizvAsautisRNAMgocaracaryANAmasamarthaH iti // bAladvAramAha[bhA.1467) hIreja va kheleja va, kajjA-'kajaM nayANaI baalo| so va anukaMpaNijjo, na diti vA kiMci bAlassa // vR-hiyeta vAmlecchAdinA, khelayedvA ceTarUpaiH sArddham, 'kAryA-'kAryaM ca karttavyA-'karttavyaM na jAnAti bAlaH / "sa vA' bAlaH svabhAvata evAnukampanIyo bhavati tataH sarvo'pi lokastasya bhakta-pAnaM prayacchati / sa cAgatyAcAryAya kathayati-yathA sarvamapi prAyogyaM tatra prApyate / tatastadvacanAdAgatastatra gacchaH, yAvanna kiJcid labhyate / na dadati vA kiJcid bAlAya lokAH, parAbhavanIyatayA darzanAt // vRddhadvAramAha[bhA.1468] vuddo'nukaMpaNijjo, cireNa na ya magga thaMDile pehe| ahavA vi bAla-vuTTA, ,asamatthA goyaratiyassa / / vR-'vRddhaH' parinatavayA anukampanIyo lokasya bhavati, tatazcAyaM sarvatrApi labhate nAparaH / tathA sa mandaM mandaM gacchan cirakAlenopaiti, na ca 'mArga' panthAnaM sthaNDilAni ca pratyupekSate / athavA bAla-vRddhAvasamarthoM 'gocaratrikasya' trikaalbhikssaattnsyeti||yogvaahidvaarmaah[bhaa.1469] tUraMto va na pehe, guNaNAlobhana na ya ciraM hiMDe /
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 6, [ bhA. 1469 ] 377 vigaI paDiseheI, tamhA jogiM na pesijjA / / vR-yogavAhI 'zrutaM mama paThitavyaM varttate' iti tvaramANaH sannapAntarAle panthAnaM na pratyupekSate / guNanA- parAvarttanA tasyA lobhena ciramasau bhikSAMna hiNDate / labhyamAnAmapi 'vikRtiM' ghRtAdikAmasI pratiSedhayati / tasmAd yoginaM na preSayet || agItArthadvAramAha [bhA. 1470 ] paMthaM ca mAsa vAsaM uvassayaM eccireNa kAleNa / ehAmo tina yAgAi, agIto paDiloma asatIe / vR- agItArtha ' panthAnaM' mArga 'mAsaM' mAsakalpavidhiM 'vAsaM' varSAvAsavidhiM 'upAzrayaM' vasatimetAni parIkSituM na jAnAti / tathA zayyAtareNa pRSTaH 'kadA yUyamAgamiSyatha ?' tato'sau bravIti- 'iyatA kAlena' arddhamAsAdinA vayameSyAma ityevaM vadato yaH svalvavidhibhASaNajanito doSastamagItArtho na jAnAti / yata evamataH prathamato gaNAvacchedakena gantavyam / tasyAbhAve'paro'pi yogItArthaH sa vyApAraNIyaH / tasyApi 'asati' abhAve 'pratilomaM' pazcAnupUrvyA etAnevAgItArthamAdiM kRtvA preSayet / / kena vidhinA ? iti ced ucyate [ bhA. 1471] sAmAyArimagIe, jogimanAgADha khamaga pArAve / veyAvace dAyaNa, juyala samatthaM va sahiyaM vA // vR- agItArthaH odhaniyuktisAmAcArI kathayitvA preSaNIyaH / tadabhAve 'anAgADhayogI' bAhyayogavAhI yogaM nikSipya preSyate / tasyApyabhAve kSapakaH, taM ca prathamaM 'pArayet' pAraNaM kArayet, tato 'mA kSapaNaM kArSIH' iti zikSAM dattvA prahiNuyAt / tasyApyabhAve vaiyAvRttyakaraH preSyate / "dAyaNa"tti sa vaiyAvRttyakaro vAstavyasAdhUnAM sthApanAkulAni darzayati / tato bAlavRddhayugalam, kathambhUtam ? 'samartha' dRDhazarIram, vA zabdo vikalpArthaH, 'sahitaM vA' vRSabhasAdhusamanvitam / itthamAdiSTestaiH zeSasAdhUnAM svamupadhiM samarpya parasparaM kSAmaNAM kRtvA gamanakAle bhUyo'pi gurUnApRcchaya gantavyam / yadi nApRcchanti tadA mAsalaghu / te cAvazyikIM kRtvA nirgacchanti / kiyantaH ? kathaM ca ? ityAha [ bhA. 1472] tinneva gacchavAsI, havaMta'hAlaMdiyANa dotri janA / gamane codagapucchA, thaMDilapaDileha'hAlaMde // vR- jaghanyatastrayo gadyavAsino janA ekaikasyAM dizi vrajanti / yathAlandikAnAM tu gacchapratibaddhAnAM dvau janAvekasyAM dizi kSetrapratyupekSakau gacchataH / zeSAsu tisRSu dikSu gacchvAsinAmAcAryA Adizanti, yathA yathAlandikAnAmapi yogyaM kSetraM pratyupekSaNIyam / teSAM ca gamane prarUpite nodakapRcchA vaktavyA / sthaNDilapratyupekSaNaM yathAlandikAnAM vAcyam // tatra gamanadvAraM vivRNoti [bhA. 1473] paMthucAre udae, ThANe bhikkhatarA ya vasahIo / tenA sAvaya vAlA, paccAvAyA ya jANavihI // vR- 'panthAnaM' mArgaM " uccAre "tti uccAra-prazravaNabhUmike, "udae "tti pAnakasthAnAni yeSu bAlAdiyogyaM prAzukaiSaNIyaM pAnakaM labhyate, "ThANe "tti vizrAmasthAnAni, "bhikkha "tti yeSu yeSu pradezeSu bhikSA prApyate na vA antarA - antarAle vasatayaH pratizrayAH sulabhA durlabhA vA, stenAH
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 zvApadA vyAlAzca yatra santi na vA, pratyapAyAzca yatra divA rAtrau vA bhavanti, tadetat sarvaM samyag nirUpayadbhirgantavyam / yAnaM-gamanaM tasya vidhirayaM draSTavya iti / idameva vyAcikhyAsurAha[mA.1474] vAvAriya sacchaMdANa vA vi tersi imo vihI gmne| davve khette kAle, bhAve paMthaM tu paDilehe / / vR-'vyApAritAH' AcAryeNa niyuktAH 'svacchandAH' nAmaye AbhigrahikAH, teSAmubhayeSAmapyayaM gamane vidhiH / tadyathA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca panthAnaM pratyupekSante / / katham ? ityAha[bhA.1475] kaMTaga tenA vAlA, paDinIyA sAvayA ya dvvmmi| samavisama udaya thaMDila, bhikkhAyariyaMtarA khette|| vR-dravyataH kaNTakAH stenAvyAlAH pratyanIkA zvApadAzca pathi prtyupekssnniiyaaH| kSetrataH 'samaH' girikandarA-prapAta-nimnonnatarahitaH panthAH, viSamaH' tadviparItaH, "udaga"tti pAnIyabahulo mArgaH, sthaNDilAni bhikSAcaryA tathA antarA' apAntarAle vstyH|| [bhA.1476] diya rAo paccavAe, ya jANaI sugama-duggame kAle / bhAve sapakkha-parapakkhapellaNA niNhagAIyA / / vR-kAlato divA rAtrau vA pratyapAyAn jAnAti, yathA-atra divA pratyApAyA na rAtrau, atra tu rAtrau na diveti; yadvA divA rAtrau vA'yaM panthAH sugamo durgamovA | bhAvataHsvapakSeNa parapakSeNa vA preritaH-AkrAnto'yaM grAmaH panthA vA na veti / adha kaH punaH svapakSaH ko vA parapakSaH ? ityAha"niNhagAIya" tti niva-pArzvasthAdayaH sAdhuliGgadhAriNaH svapakSaH, AdigrahaNAt carakaparivrAjakAdayaH parapakSaH / evaM pratyupekSamANAstAvad vrajanti yAvad vivakSitakSetra prAptAH / / uktaM gamanadvAram / atha nodakapRcchAdvAramAha[bhA.1477] suttatthANi karite, na vatti vattaMtagAu coei / na kariti mA hucoyaga !, gurUNa niiAiA dosA // vR-paro nodayati-kSetrapratyupekSakA vrajantaH kiM sUtrArthI kurvate na vA? / gururAha-na kurvanti, mA bhUvan gurUNAM nityavAsAdayo doSAH / ato yadi sUtrapauruSIM kurvanti tadA mAsalaghu, arthapauruSyAM mAsaguru // "thaMDilapaDileha'hAlaMde" tti padaM vyAkhyAnayati[bhA.1478] suttatthaporisIo, aparihavaMtA vyNt'haalNdii| thaMDille uvaogaM, kariti rattiM vasaMti jahi // vR-yathAlandikAHsUtrArthapauruSyAvaparipayanto vihAraMbhikSAcaryAMcatRtIyasyAM pauruSyAM kurvANA vrajanti / yatra ca rAtrau vasanti tatra 'sthaNDile' kAlagrahaNAdiyogye upayogaM kurvanti / kena vidhinA gaccavAsinastatra kSetre pravizanti? ityAha[bhA.1479] suttatthe akaritA, bhikkhaM kAuM aiMti avrhe| bIyadiNe sajjhAo, porisi addhAe sNghaaddo|| vR-sUtrArthAvakurvantaH prastutakSetrAsane grAmebhikSAM kRtvA samuddizya aparAhne vicArUmisthaNDilAni pratyupekSamANA vivakSitaM kSetraM "aiMti"tti pravizanti / tato vasatiM gRhItvA tatrAvazyakaM kRtvA kAlaM pratyupekSya prAdoSikaM svAdhyAyaM kRtvA praharadvayaM zerate / ye tu na zerate te'rddharAtrika For Pris
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, {bhA. 1479] 379 vairAtrikakAladvayamapi gRhNanti / tataH prAbhAtikaM kAlaM gRhItvA dvitIyadine svAdhyAyaH karttavyaH / tato'rdhAyAM pauruSyAmatikrAntAyAM saGghATako bhikSAmaTati / etadevAha[bhA.1480] vIyAra bhikkhacariyA, vucchANa'ciruggayammi pddilehaa| coyaga bhikkhAyariyA, kulAi~ tahuvassayaM ceva // tR-vicArabhUmI prathamamevA'parAhne pratyupekSaNIyA / tato rAtrAvuSitAnAmacirodgate sUrye arddhapauruSyAM bhikSAcarayAyAH pratyupakSaNA bhavati / atra nodakaH praznayati-kimiti prAtarArabhya bhikSAcaryA vidhIyate ? / sUrirabhidadhAti-evaM bhikSAcaryAM kurvANAH 'kulAni' dAnakulAdIni tathopAzrayaM ca jJAsyantIti samAsArthaH / / athaitadeva vyAcaSTe[bhA.1481] bAle vuDDhe sehe, Ayariya gilANa khamaga paahunne| titriya kAle jahiyaM, bhikkhAyariyA u pAuggA / / vR-SaSThI-saptamyorarthaM prati abhedAd bAlasya vRddhasya zaikSasya AcAryasya glAnasya kSapakasya prAdhUrNakasya ca 'prAyogyA' tadanukUlaprApyamANabhakta-pAnA trInapi pUrvAhna-madhyAhna-sAyAhnalakSaNAn kAlAn yatra bhikSAcaryA bhavati tat kSetraM gacchasya yogyamiti gamyate // kathaM punastat pratyupekSyate? ityAha[bhA.1482] khettaM tihA karittA, dosINe nINitammi u vayaMti / annotre bahuladdhe, thovaM dala mA ya rUsijjA // vR-kSetraM tridhA' trIn bhAgAn kRtvA ekaM vibhAgapratyuSasi paryaTanti, dvitIyaM madhyAhne, tRtIyaM sAyAhne / tatra yatra prAtareva bhojanasya dezakAlastatra prathamaM paryaTanti / atha nAsti prAtaHkvApi dezakAlastataH "dosINe" paryuSite AhAre nissAritevadanti, yathA-anyAnyeSu gRheSuparyaTadbhiH bahuH-pracura AhAro labdhastenaca bhRtamidaM bhAjanam ataH stokaM dehi, 'mA ca ruSaH' mA roSaM kArSI 'yadete na gRhNanti' iti / etaccAmI parIkSArthaM kurvanti 'kimayaM dAnazIlo na vA?' iti // [bhA.1483] ahavana dosINaM ciya, jAyAmo dehi ne dahi khIraM / khIre ghaya gula gorasa, thovaM thovaM ca savvattha // vR-athavA na vayaM dosINameva yAcAmaH kintu dehi "ne" asmabhyaM dadhi kSIraM ca / kSIre labdhe sati ghRtaM guDaM gorasaM ca yAcitvA sarvatra stokaM stokameva gRhNanti / evaM tAvat pratyuSasi yeSu bhikSAyA dezakAlo yAni ca bhadrakakulAni tAni samyagavadhArayanti yathA bAla-vRddha-kSapakAdInAM prathama-dvitIyapariSahArditAnAM samAdhisandhAraNArthaM prAtareva teSu peyAdIni yAcitvopanIyante / evamekasya paryAptaM gRhItvA vasatimAgamyAlocanAdividhipurassaraMsamuddizya madhyAhne dvitIye vibhAge bhikSAM paryaTanti / / katham ? ityAha[bhA.1484] majjhaNhe paura bhikkhaM, paritAviya peja jUsa paya kaDhiyaM / obhaTThamanobhaTTa, labbhai jaMjattha pAuggaM / vR-madhyAhnepracuraM bhaikSaM tathA paritApitaM paritalitaMsukumArikAdi pakvAnnaM yadvA paritApitaM' kathitaM kaTTarAdikamityarthaH 'peyA' yavAgUH 'yUSaH' mudgarasaHtathA payaH' dugdhaM kvathita' taapitm| evameva bhASitamanavabhASitaM vA yad yatraprAyogyamanviSyate tat tatra yadi labhyate tadA prazastaMtat
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 kSetram / atrApyekasya paryAptaM gRhItvA pratinivRttya samuddizya saMjJAbhUmIM gatvA vaikAlikI pAtrAdipratyupekSaNAM kRtvA sAyAhne tRtIye vibhAge bhikSAmaTanti / / katham? ityAha[bhA.1485] carime paritAviya peja khIra aaes-atrnntttthaae| ekvekkagasaMjuttaM, bhattaTuM ekkmekkss|| vR-carime bhaikSAkAle paritApitaM peyA kSIraMca yeSu prApyate tAni kulAni samyagavadhArayanti / kimartham? ityAha-AdezAH-prAdhUrNakAstadA samAgaccheyuH, ataraNaH-glAnastadAnIM pathyamupayuJjIta tadartham, upalakSaNatvAd bAlAdyarthaM ca / atrApyekasya paryAptaM gRhItvA pratinivartante / yata Aha"ekvekkaga" ityaadi| ekaikaH sAdhuranyasAdhunA saMyuktoyasminnAnayane tadekaikasaMyuktaM bhaktArtham udarapUramAhAramekaikasya saadhoraayaanynti| idamuktaM bhavati-prAtauM sAdhUsaGghATakena paryaTataH, tRtIyo rakSapAla Aste; dvitIyasyAM velAyAMtayormadhyAdeka Aste, aparaHprathamavyavasthitaM gRhItvA prayAti; tRtIyasyAM tu dvitIyavelArakSapAlaH prathamavyavasthitarakSapAlena saha paryaTati, yastu vAradvayaM paryaTitaH sa tiSThati; evaM trayANAM janAnAM dvau dvau vArau paryaTanaM yojanIyam // kiJca[bhA.1486] osaha bhesajjANiya, kAle ca kule adaansvaaii| saggAme pehittA, pehaMti tao paraggAme / / 'auSadhAni' harItakyAdIni 'bhaiSajAni' peyAdIni tariphalAdIni vA cazabdAt piSpalakasUcyAdIni ca "kAle ya"tti yeSu kuleSu yatra kAle velA yAni vA dAnazrAddhAdIni kulAni etAni svanAme pratyupekSya tataH paragrAme pratyupekSante / atra ca cAlanAM kArayati[bhA.1487] coyagavayaNaM dIhaM, panIyagahaNe ya nanu bhave dosaa| jujai taM guru-pAhuNa-gilANagaThThA na dappaTThA / / vR-nodakaH-prerakastasya vacanaM-cAlanArUpam-nanuteSAmithyaM dIrghA bhikSAcaryAM kurvatAMpraNItasya ca-dadhi-dugdhAdehaNe 'doSAH' sUtrArthaparimantha-mohodbhavAdayo bhaveyuH / sUrirAha-bhadra ! yujyate 'tat praNItagrahaNaMdIrghabhikSATanaMca guru-prAdhUrNaka-glAnArtham, na 'darthaM naatmnoblvrnnaadihetoH|| [bhA.1488] jai puNa khaddha-paNIe, akAraNe ekkasi pi givhijjaa| tahiyaM dosA tena u, akArame khddh-niddhaaiN|| vR-yadi punaHkhaddhaM-pracuraM praNItaM-snigdha-madhuraM te 'akAraNe' gurvAdikAraNAbhAve ekazo'pi gRhNIyuH tataH tasmin khaddha-praNItagrahaNebhaveyurdoSAH / kutaH? ityAha-akAraNeAtmArthaM yasmAt tena "khaddha-niddhAiM" ti pracura-snigdhAni bhakSyanta iti vAkyazeSaH / ato guru-glAnAdihetoH kSetrapratyupekSaNAkAle praNItaM gRhNatAM ciraMca paryaTatAM na kazcidoSa iti / / atha "kulAi~tahuvassayaM ceva" ti padaM vyAkhyAyate-bhikSAmaTantaH kulAni jAnanti / katham ? ityAha[bhA.1489] dAne abhigama saDDhe, sammatte khalu taheva micchte| mAmAe acitte, kulAi~jANaMti gIyatthA / vR-'dAnazrAddhAni' prakRtyaiva dAnarucIni, abhigamazrAddhAni' pratipatrANuvratAni zrAvakakulAni, 'samyaktvazrAddhAni' aviratasamyagdRSTIni, tathaiva mithyAtve' mithyAdRSTikulAni, 'mAmAkAni' 'mA madIyaM gRhaM zramaNAH pravizantu' iti pratiSedhakArINi, "aciyatte'' tti nAsti prIti sAdhuSu
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM -6, bhA. 1489 ] 381 gRhamupAgateSu yeSAM tAnyaprItikAni, etAni kulAni gItArthA paryaTantaH samyag jAnanti // upAzrayA~zca jAnanti / katham ? ityAha [bhA. 1490] jehi kayA u uvassaya, samaNANaM kAraNA vasahiheuM / paripucchiyA sadosA, parihariyavvA payatteNaM // vR- iha manAH paJcadhA-tApasAH zAkyAH parivrAjakA AjIvakA nirgranthAzca / teSAM paJcAnAM nirgranthAmeva vA 'kAraNAt kAraNamuddisyetyarthaH kAraNameva vyanakti vasati avasthAnaM taddhetoHtannimittam, vairgRhibhiH kRtA upAzrayAsteSAM samIpe bhikSAmaTadbhiH 'paripRcchaya' upAzrayamUlotpattiM paryanuyujya 'sadoSAH ' sAvadyadoSaduSTAste upAzrayAH prayalena pariharttavyAH // tathA [ bhA. 1491] jehi kayA u uvassaya, samaNANaM kAraNA vasahiheuM / paripucchiya niddosA, paribhottuM je suhaM hoi (hoti) || vR- yaiH kRtA upAzrayAH 'zramaNAnAM' nirgranthavarjAnAM zAkyAdInAM kAraNAd vasatihetostAn paripRcchaya 'nirdoSAH' niravadyAste upAzrayAH paribhoktuM "je" iti nipAtaH pAdapUraNe 'sukhaM bhavanti' sukhenaiva saMyamabAdhAmantareNa te paribhujyanta ityarthaH // 1 [bhA. 1498] jehi kayA pAhuDiyA, samaNANaM kAraNA vasahiheuM / paripucchiyA sadosA, parihariyavvA payatteNaM // vR-yaiH kRtA 'prAbhRtikA' upAzrayeSu upalepana-dhavalanAdikA 'zramaNAnAM paJcAnAmapi sAdhUnAmeva vA kAraNAd vasatihetoH tAn paripRcchaya 'sadoSAH ' uttaraguNairazuddhatvAt sAvadyAste upAzrayAH prayatnena pariharttavyAH // [ bhA. 1493 ] jehi kayA pAhuDiyA, samaNANaM kAraNA vasahiheuM / paripucchiya niddosA, paribhottuM je suhaM hoi ( hoMti) || vR-yaiH kRtA prAbhRtikA 'zramaNAnAM' sAdhuvarjitAnAM tApasAdInAM kAraNAd vasatihetostAn paripRcchaya nirdoSA iti matvA paribhoktuM "je" iti prAgvat 'sukhaM bhavanti' sukhenaiva paribhujyanta ityarthaH // atha kI sthAne vasatiranveSaNIyA ? ucyate- yAvanmAtraM kSetraM vasimAkrAntaM bhavati tAvanmAnaM pUrvAbhimukhavAmapArzvopaviSTavRSabhAkAraM budhyA parikalpya prazasteSu sthAneSu vasatirgRhyate / atha kutrAvayavasthAne gRhyamANA vasati kiMphalA bhavati ? ityucyate [bhA. 1494 ] siMgakkhoDe kalaho, ThANaM puNa natthi hoi calaNesu / ahiThANe puTTarogo, pucchammiya pheDaNaM jANe !! 4 vR- 'zRGgakhoDe' zRGgapradeze yadi vasatiM karoti tadA nirantaraM sAdhUnAM kalaho bhavati / 'sthAnam' avasthiti punarnAsti 'caraNeSu' pAdapradezeSu / 'adhiSThAne' aSAnapradezeSu "puTTe" ti udaraM tasya rogo bhavati / 'pucche' pucchapradeze 'spheTanam' apanayanaM vasaterjAnIhi / / [ bhA. 1495 ] muhamUlammi u cArI, sire a kauhe a pUa sakkAro / khaMdhe paTThIi bharo, puTThammi u dhAyao vasaho / vR- mukhamUle yadi vasati tadA 'cArI' bhojanasampatti prazastA / 'zirasi' zRGgayormadhye kakudi ca vasatikaraNe pUjA ca vastra - pAtrAdibhi satkArazcAbhyutthAnAdinA sAdhUnAM bhavati / skandhapradeze -T
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 pRSThapradeze ca vasata satyAM sAdhubhiritastata Agacchabhirbharo bhavati / 'poTTe' udarapradeze vasatau gRhyamANAyAM 'dhrAtaH nityatRptaH 'vRSabhaH' vRSabhaparikalpanAgRhItavasatinivAsI saadhujnobhvtiiti| evaM parIkSyA'prazastasthAnavyudAsena prazasteSusthAneSu strii-pshu-pnnddkvrjitaavstirnvessnniiyaa|| tadanveSaNe cAyaM vidhiH[bhA.1496] deuliyaaNunavaNA, aNunavie tammi jaMca pAuggaM / bhoyaNa kAle kiccira, sAgarasarisA u aayriyaa|| vR-devakulikA-yakSAdInAmAyatanaM tatpAvavartino vA maThAH / Aha kimarthaM devakulikAyA nibandhaH? ucyate-sAprAyeNa grAmAdInAMbahirbhavati, sAdhubhizcotsargato bahisthAtavyam, devakulikA ca viviktAvakAzA bhavati, ataH prathamatastasyA anujJApanA kartavyA / atha nAsti devakulikA bhirvaasprtypaayNttograamaaderntHprtishryo'nvissyte|ysttrprbhuH prabhusandiSTo vAsaH prAyogyaM' vakSyamANamanujJApyate / anujJApitesatitasminyacca tena prAyogyamanujJAtaM tasya paribhogaH kaaryH| athAsau nAnujAnIteprAyogya tato bhojanaddaSTAntaH kartavyaH / tathA kiyacciraM kAlaM bhavantaH sthAsyanti ? iti pRSTe abhidhAtavyam-yAvad bhavatAM gurUNAM ca pratibhAsate / kiyanto bhavanti ihAvasthAsyante? iti pRSTe vaktavyam-sAgaraH-samudrastatsaddazA AcAryA bhavantIti saGgrahagAthAsamAsArtha ||athainaamev vyAcikhyAsuH "aNunavietammi" iti padaM vivRNoti[bhA.1497] jaMjaMtuaNunAyaM, paribhogaM tassa tassa kaahiti| avidinne paribhogaM, jai kAhii tatthimA sohI / / -'yadyat' tRNa-DagalAdikaMzayyAtareNAnujJAtaMtasyatasyaparibhogamabhirucite kSetresamAyAtAH santaH kariSyanti tatra 'iyaM vakSyamANA zodhi / / tAmevAha[bhA.1498] ikkaDa-kaDhime mAso, cAummAso apIDha-phalaesu / kaTTha-kaliMce panagaM, chAre taha mllgaaii| vR. ikkaDamaye kaThinamaye ca saMstArake'datte gRhyamANe laghumAsaH / catvAro mAsA laghavaH pIThaphalakeSu / tathA kASThA-kaliJciyoH kSAre mallaka-tRNa-DagalAdiSu ca paJcakam / ataH prAyogyamanujJApanIyam / / athAsa brUyAt 'kiM tatprAyogyam ?' tato vaktavyam[bhA.1499] dabve taNa-DagalAI, acchaNa-bhANAidhovaNA khitte| kAle uccArAI, bhAvi gilANAi kUruvamA / / vR-prAyogyaM caturddhA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca / tatra 'dravye' dravyatastRNa-DagalAni, AdizabdAt kSAra-mallakAdIni ca / kSetrataH "acchaNaM"ti svAdhyAyAdihetoH prAGgaNAdipradeze'vasthAnam, tathA bhAjanAnAm AdigrahaNAdAcAryAdisatkamalinavastrANAM dhAvana-prakSAlanaM ca pratizrayAbahirvidhIyate / kAlato rAtrI divA vA avelAyAmuccArasya prazravaNasya vA vyutsrjnm| bhAvato glAnasyAparasya vApradhUrNakAdernivAta-pravAtAdhavakAzasthApanena samAdhisampAdanam ityukte yadyanujAnAti tataH sundaram / atha brUyAta-'mayA yuSmabhyaM vasatireva dattA, ahamanyad yuSmadIyaM prAyogyaM na jAnAmi' tato yaH prAg bhojanadRSTAnta uddiSTaH sa upadayate-"kUruvame"ti kUraH-bhaktaM tasyopamA / yathA kenacitkasyApi pArvekUraHprArthitaH, tena ca dattaH, tatastasya snAnA-''sana
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 6, [ bhA. 1499 ] 383 bhAjanopaDhaukanA 'vagAhima- sUpa - nAnAvidhavyaJjanAdInyapi dIyante; evaM bhavatA'pi vasatiM prayacchatA sarvamapi prAyogyaM dattameva bhavati, paraM tathApi vayaM bhavantaM bhUyo'pi tRtIyavratabhAvanAmanuvarttayanto'nujJApayAmaH / evamukte sa sarvamapi prAyogyamanujAnIyAt tato yatra yad uccArAdivyutsarjanamanujJAtaM tat tatra vidheyam // yata Aha [ bhA. 1500 ] uccAre pAsavaNe, lAuanillevaNe ya acchaNee / karaNaM tu aNunnA, anutrAe bhave lahuo // vR- uccArasya prazravaNasya 'alAbunirlepanasya' pAtraprakSAlanasya "acchaNae" tti svAdhyAyAdyarthamavasthAnasya gAthAyAM SaSThyarthe saptamI 'karaNaM' samAcaraNaM zayyAtareNAnujJAte pradeze karttavyam / athAnanujJAte avakAze uccArAdikaM karoti tadA laghuko mAsa iti // gataM bhojanadvAram / atha kiyacciraM kAlamiti dvAram - yadi zayyAtaraH praznayati kiyantaM kAlaM yUyaM sthAsyatha ? ' tato vaktavyam [bhA. 1501] jAva gurUNa ya tuma ya, kevaiyA tattha sAgarenuvamA / has kAlenehiha, sAgAra ThavaMti anne vi // , vR- yAvad gurUNAM yuSmAkaM ca pratibhAti tAvadavasthAsyAmaH paraM nivyArghAte mAsamekaM vyAghAte tu hInamadhikaM vA vayamekatra tiSThAmaH / atha 'mAsameva sthAsyAmaH' iti nirddhAritaM bhaNati tato mAsalaghu / athAsau praznayet 'kiyanto yUyaM tiSThatha ?' tato vaktavyam - "sAgarenuvama "tti sAgaraH samudrastenopamA yathA samudraH kadAcita prasarati kadAciccApasarati, evamAcAryA api kadAcid dIkSAmupasampadaM vA pratipadyamAnaiH sAdhubhi parivArataH prasarpanti kadAcit teSvevAnyatra gateSvapasarpanti, ata iyanta iti saGkhyAnaM kartuM na zakyate / yastu 'etAvanto vayam' iti nizcitaM brUte tasya mAsalaghu / athAsau pRcchati kiyatA kAlena 'eSyatha' AgamiSyatha ? tataH 'sAkAra' savikalpaM vacanaM 'sthApayanti' bruvate ityarthaH / yathA - anye'pi kSetrapratyupekSakA aparAsu dikSu gatAH santi tatastairvivedite yadA gurUNAM vicAre sameSyati tadA vyAghAtabhAve iyatsu divaseSu gateSu vyAghAte tu hIne adhike vA kAle vayameSyAma iti / yaH punaH 'iyatA kAlenAgamiSyAmaH' iti bravIti tasya mAsalaghu // [bhA. 1502] puvvaddiTThevicchai, ahava bhaNijjA havaMtu evaiA / tattha na kappai vAso, asaI khettassa'NunnAo // vR- athAsau 'pUrvaSTAn' yaiH prAg mAsakalpo varSAvAso vA kRta AsIt tAnevecchati nAnyAn, bhaNatica-ye sAdhavo mayA dRSTapUrvAsteSAmahaM zIlasamAcAraM sarvamapi jAnAmi atasta eveha samAnetavyA na zeSAH; athavA bhaNetye vA te vA sAdhavo bhavantu parametAvanta evAtra tiSThantu tatra kiM kartavyam ? ityAha-'tatra' evaM zayyAtareNa nirddhArite sati 'na kalpate vAsaH' na yujyate tasyAM vasatAvavasthAtumiti bhAvaH / atha nAstyaparaM mAsakalpaprAyogyaM kSetraM tata itarasyA vasateralAbhe tasyAmeva vasatau vAso'nujJAtaH // tatra ca vasatAM yadi prAdhUrNakaH samAgacchati tataH ko vidhi ? ityAha [ bhA. 1503 ] sakkAro sammANo, bhikkhaggahaNaM ca hoi pAhuNae /
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 jai vasai jANaotahi, Avajjai mAsiyaM lhugN|| kR-'satkAraH' vandanA-'bhyutthAnAdi sammAnaH vizrAmaNAdi 'bhikSAgrahaNam upaviSTasya bhikSAyA Anayanam, etat sarvamapiprAdhUrNake Agate sati krtvym| yadi vasatiryeSAM teSAM vA parimitAnAM sAdhUnAM dattA tadA yAvantaH prAghuNakAH samAyAtAstAvato vAstavyAnanyatra visaryaprAdhuNakAH sthaapynte| atha nAmagrAhaM gRhItvA niyamitAnAmeva sAdhUnAMsA dattA tataH prAghuNakasya vasatisvarUpaM nivedyte| nivediteca yadi 'jJo'pi vasatisvarUpaMjAnAno'pitatra vasati tadA Apadyate mAsikaM laghukam / / tataH[bhA.1504] kiikamma bhikkhagahaNe, kayammi jANAvio bahi vsi| hiya-naTTesuMsaMkA, suNhA ubhAma vocchedo| vR- 'kRtikarmaNi' vizrAmaNAdau bhikSAgrahaNe ca kRte sati vasatisvarUpaM jJApitaH san rAtrau bhirvsti|ydi jJApito'pi san bahirna vrajati tadA sAgAriksaya kenaciccaurAdinA hRte naSTena evamevAzyamAne kasmizcid vastuni zaGkA bhavet-nUnaM yadadyAmukaM vastu na dRzyate tadeteSAM yaH prAdhuNako rAtrAvuSitvA pratigataH tena hRtaM bhaviSyati / 'snuSA vA' vadhUrAtrAvubhrAmakeNa saha gatA bhavet tatrApi yadi prAdhuNakasya zaGkA sAgArikaH karoti tadA tadravyA-'nyadravyANAM vyavacchedo bhavet / / evaM vasatau labdhAyAM kiM vidhiyam ? ityAha[bhA.1505] paDilehiyaM ca khettaM, thaMDilapaDileha'maMgale pucchA / gAmassa va nagarassa va, siyANakaraNaM paDhama vatthu / / vR- yadA kSetraM samyak pratyupekSitaM bhavati tadA 'mahAsthaNDilaM' zabapariSThApanabhUmilakSaNaM pratyupekSaNIyam / "amaMgale ccha"tti nodakaH pRcchati-bhagavan ! yUyaM tiSThanta eva kimevamamaGgalaM kurutha ? / sUrirAha-grAmasya vA nagarasya vA "siyANakaraNaM" smazAnasthApanAyogyaM 'prathamam' AdyaM vAstu pratyupekSyata iti vAkyazeSaH / iyamatra bhAvanA-grAma-nagarAdInAM tatpradhamatayA nivezyamAnAnAM vAstuvidyAnusAreNa prathamaM smazAnavAstu nirUpya tataH zeSANi devakulasabhAsaudhAdivAstUni nirUpyante, loke tathASTatvAt, na ca tadamAGgalikam, evamatrApimahAsthaNDilaM prathamaM pratyupekSyamANamasmAkaM nAmAGgalikaM bhvtiiti| tacca kasyAM dizi pratyupekSaNIyam? ucyate[bhA.1506]disa avaradakkhiNA dakkhiNA ya avarA ya dakkhiNApuvvA / avaruttarA ya puvvA, uttara puvyuttarA ceva // vR-prathamato mahAsthaNDilapratyupekSaNaviSayA aparadakSiNA dik / atha tasyAM ndii-kssetraa''raamaadivyaa_tHttodkssinnaa| tasyA abhaaveapraa| tadalAbhedakSiNapUrvA / tdsttveaprottraa| tasyA apyaprAptI pUrvA / tasyA asambhave uttarA / uttarasyA abhAve pUrvottarA dig mantavyA / / athAsAmeva guNa-doSavicAraNAmAha[bhA.1507] pauranna-pAna paDhamA, bIyAe bhatta-pAna na lahaMti / taiyAi uvahimAI, cautthI sajjhAya na kariti / / vR-'prathamA' aparadakSiNA dikpracurAnna-pAnA bhavati, tasyAM pratyupekSyamANAyAM pracuramanna-pAnaM prApyata ityarthaH / yadi tasyAM satyAM dvitIyAM' dakSiNAM pratyupekSante tato bhakta-pAnaM na labhante / atha
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 385 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1507] prathamAyAMko'pivyAghAtastato dvitIyAmapipratyupekSamANAH zuddhAH / evmuttraasvpidikssubhaavniiym| tathA tRtIyasyAM "uvahimAi"tti upadhi-vastra-pAtrAdikaH stenairapahiyate, taspizcApahRtetRNagrahaNA'gnisevanAdayo doSAH / catuA 'svAdhyAyaM na kurvanti' kartavyo na bhavatItyarthaH / / [bhA.1508] paMcamiyAe asaMkhaDa, chaTThIe gaNassa bheyaNaMjANa / sattamiyA gelanaM, maraNaM puNa aTThamIe u / / vR-paJcamyAm 'asaGkhaDaM kalahaH sAdhUnAM bhavati / SaSThayAM 'gaNasya' gacchasya bhedanaM dvaidhIbhavanaM jAnIhi / saptamI 'glAnyaM glAnatvaMsAdhUnAMjanayati / aSTamyAMpunarmaraNamaparasya saadhorupjaayte|| amumeva gAthAdvayoktamarthamekagAthayA pratipAdayati__ [bhA.1509] samAhI ya bhatta-pAne, uvagaraNe tumaMtumA ya kalaho u / bhedo gelanaM vA, carimA puna kaDDae annaM / / vR-pratamAyAM bhakta-pAnalAbhena sAdhUnAM smaadhiraavirbhvti| dvitIyAyAM bhakta-pAnaM na lbhnte| tRtIyAyAmupakaraNamapahiyate / catuthyArmekaH sAdhuraparaM bhaNati-tvamevamaparAdhaM kRtavAn, aparo brUte-na mayA aparAddhaM tvamevedaM vinAzitavAnityevaM tumaMtumA bhavati, tasyAH karaNena svAdhyAyo na bhavatIti bhAvaH / paJcamyAM 'kalahaH' maNDanam / SaSThayAM 'bhedaH' gacchasya dvaidhIbhAvaH / saptamyAM glAnatvam / 'caramA' aSTamI punaranyaM sAdhuM 'karSati' paJcatvaM prApayatItyarthaH / / [bhA.1510] ekkakkammi uThANe, cauro mAsA hvNt'nugghaayaa| ANAiNo a dosA, virAdhanA jA jahiM bhaNiyA / / vR- ekaikasmin sthAne yathoktakramamantareNa dakSiNAdInAM dizAM pratyupekSaNe catvAro mAsA anuddhAtAH prAyazcittaM bhavanti, AjJAdayazca doSAH, 'virAdhanA' bhakta-pAnAlAbhopadhiharaNAdikA yA yatra bhaNitA sA tatra draSTavyA / / etena vidhinA yadA kSetraM pratyupekSitaM bhavati tadA kimaparaM bhavati? ityAha[bhA.1511] paDilehiyaM ca khettaM, aha ya ahAlaMdiyANa AgamanaM / nathi uvassayavAlo, savvehi vihoigaMtavvaM / / dR-ekatogacchavAsibhi kSetraM pratyupekSitaM bhavati, athAtrAntare yathAlandikAnAmAgamanaM bhavati, tehi sUtrArthapauruSyAvahApayantastRtIyapauruSyAMvihAraM kurvantogchavAsibhi kSetrepratyupekSitesamAyAnti, teSAM ca nAsti tatra kSetre sthApanayogya upAzrayapAlaH, janadvayasyaivAgamanAditi kRtvA sarvairapi bhavati gantavyam / / atha te yathAlandikAH kathaM kSetraM pratyupekSante ? ucyate[bhA.1512] pucchiya ruiyaM khettaM, gacche paDibaddha bAhi pehiti / jaMtesiM pAuggaM, khettavibhAgeya pUriti // vR-ye gacchapratibaddhA yathAlandikAstairgacchavAsinaH pRSTAH-AryA ! abhirUcitaM kSetraM na vA? iti| tato gacchavAsinaH praahuH-abhirucitm|tto yathAlandikA gacchavAsipratyupekSitasya kSetrasya "bAhiti sakrozayojanA bahiH kSetraM pratyupekSante / katham? ityAha-yat 'teSAM yathAlandikAnAM 'prAyogya' kalpanIyamalepakRtaMbhakta-pAnaMparikarmarahitAca vasatistadeva gRhNanti, 'kSetravibhAgAzca' 1825]
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 SaDvIthIrUpAstAnapipUrayanti / / [bhA.1513] jaMpina vaccaMti disiM, tattha vi gacchellagA siM pehaMti / paggahiyaesaNAe, vigii-levaaddvjaaii|| vR-yAmapidizaMyathAlandikAna vrajanti tatrApi tasyAmapidizigacchavAsinaHkSetrapratyupekSakAH 'teSAM yathAlandikAnAM yogyaM svapratyupekSitakSetrasya sakrozayojanA bahi kSetrapratyupekSante katham? ityAha-pragRhItayA-sAbhigrahayA tRtIyapauruSyAmuparitanaiSaNApaJcakasyAnyatasyaiSaNayA vikRtilepakRtavarje bhakta-pAne gRhNanti, ghRtAdikA vikRtIstakra-tImanAdikaM drAkSApAnAdikaMca lepakRtaM varjayantItyarthaH // [bhA.1514] jai titri savvagamaNaM, ehAmutti lahuo ya aannaaii| parikamma kuDakaraNaM, nIharaNaM kaThThamAINaM // vR-yadi te gacchavAsinastrayojanAstataH sarveSAmapi guruskaashegmnm|tec gacchanto yadi sAgArikeNa pRcchayante 'kiM yUyamAgamiSyatha na vA ?' tato yadi 'eSyAmaH' AgamiSyAma iti nirvacanamarpayanti tato laghuko mAsaH AjJAdayazca doSAH / zayyAtarazcintayati-'yadete eSyAma ityuktvApratigatAstadnUnamAgamiSyanti iti paribhAvya parikama upalepanAdikaMvasateH kuryAta, kuDyasyavAjIrNasyopalakSaNatvAtkapATasyavAkaraNaM-saMsthApanaM vidadhyAt, kASThAnAm AdigrahaNAt tRNAnAMdhAnyasyavA nIrharaNaM' niSkAzanaM kuryAt ||ydvaatessaamaacaaryaannaamprNkimpi kSetramabhirucitaM tatastatraH gatAH, tatra ca kSetre'pare sAdhavaH sAmAyAtAH tataH kim ? ityAha[mA.1515] addhANaniggayAI, asivAi gilANao ajo jattha nehAmottiya lahuo, tattha viANAiNo dosaa| kRadhvA-viprakRSTomArgastatonirgatAH-niSkAntA azivAdibhirvAkAraNaiHpreritAH parizrAntAste sAdhavastatrAyAtAH / tatra cAnyA vasatirnAsti, saiva prAcInasAdhupratyupekSitA vstistairyaacitaa| sAgAriko brUte-mayeyamanyeSAM sAdhUnAM dattA'sti, te'pyeSyAma iti bhaNitvA gatAH santi, ato nAhaM dAtumutsahe / evaM te vasatimalabhamAnAH zvApada-stena-kaNTakaiH zItena vA prArabhyamANAH pratigamanAdIni kuryu, glAno vA yasteSAM saha vihAraM kAryamANo yatra yat paritApanAdikaMprApnoti taniSpanna prAyazcittam / yatazcaivamataH eSyAmaH' iti na vaktavyam / 'na eSyAmaH ityapi vadatAM mAsalaghu, tatrApyAjJAdayo doSAH ||apre ceme[bhA.1516] vakkaia vikkaeNa va, pheDana dhanAichubhaNabhAvAse | nINite ahikaraNaM, virAdhanA hANi hiNddte|| vR-'nAgamiSyanti sAdhavaH' iti kRtvA vakrayitA' vakrayeNa-bhATakenadattAsA vasati, vikrayeNa vA dattA vikrItetyarthaH; spheTanaM vA vasateH kRtam, dhAnyasya AdizabdAd bhANDasyAnyasya vA upakaraNajAtasya kSepaNaM tasyAM kRtam, baTuka-cAraNAdayo vA tatra zayyAtareNAvAsitAH, teSAM cAcAryANAM tadeva kSetramabhirucitaM tatastatraiva samAgatAH / sa prAha-yuSmAkaM sAdhubhiriti kathitaM 'vayaM neSyAmaH'tatomayeyamanyeSAM dattA dhAnyAdInAMvA bhRtaa| tato yathAbhadrako'sau sAgArikastAna baTukAdIn niSkAzayati, tatasteSu niSkAzyamAneSu adhikaraNaM pRthivyAdhupamardazanam / yacca te
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : : 1, mUlaM - 6, (bhA. 1516] 387 pradviSTAH paryaTatAM yA saMyamAdivirAdhanA yA ca sUtrArthayoH parihANistaniSpannamapi prAyazcittam / tasmAnna vaktavyaM 'neSyAmaH' iti // kiM punastarhi vaktavyam ? ucyate [bhA. 1517] jaha amhe taha anne, guru-jeTTamahAjanassa amhe mo / puvvabhaNiyA u dosA, parihariyA kuDumAIyA || vR- yathA vayamatrAgatAstathA anye'pi sAdhavastisRSu dikSu gatAH santi tato na jAnImaH kI zaM kSetraM taiH pratyupekSitamasti ? / asmAkaM tAvadidaM kSetramabhirucitam, paraM guravazca - AcAryA jyeSThamahAjanazca-jyeSThArsAdhusamudAyo guru-jyeSThamahAjanaM tasya vayam 'mo' iti pAdapUraNe paratantrAvarttAmahe itivAkyazeSaH / tatastatra gatAnAM gurUNAM jyeSThAryANAM vA yad vicAre sameSyati tad vidhAsyAmaH / evaMbruvANaiH 'pUrvabhaNitAH' kuDyakaraNAdayo doSAH parihRtAH // itthamuktvA sAgArikamApRcchaya te kiM kurvanti ? ityAha [ bhA. 1518] jai paMca tini cattAri chasu sattasu ya paMca acchaMti / coyagapucchA sajjhAyakaraNa vaccaMta -acchaMte // vR- yadi te paJca janAstatastrayastatraivAsate dvau gurusakAsaM gacchataH / atha SaD janAstatazcatvArastiSThanti dvau gurUNAmabhyarNe vrajataH / atha sapta janAH tataH paJca tatraivAsate dvI gurUNAmupakaNThe gacchataH / yadi ca RjuH panthAH savyAghAtastato'paraM panthAnaM pratyupekSante / nodakaH pRcchati ye te gurusakAzaM vrajanti ye ca te upAzraye Asate te ubhaye'pi kiM svAdhyAyaM kurvate vA na vA ? // / ucyate [bhA. 1519] vacchaMtakaraNa accaMta akaraNe lahuo mAso guruo u / jAvaikAlaM guruNo, na iti savvaM akaraNAe / vR-ye tAv vrajanti te yadi sUtrapauruSIM kurvanti tato mAsalaghu, arthapauruSIM kurvanti mAsaguru / ye tUpAzraye tiSThanti teSAM sUtrapauruSyA akaraNe laghuko mAsaH, arthapauruSyA akaraNe garuko mAsaH / yAvatkAlaM gurUNAM samIpe 'nAyAnti' na prApnuvanti tAvat "savvaM akaraNAe "tti sarva mapi sUtramarthaM ca na kurvanti / idameva savizeSamAha [bhA. 1520] jai vi anaMtara khettaM, gayAo taha vi agunaMtagA eMti / niyayAI mA gacche, itarattha ya sijavAdhAo / / vR- yadyapi 'anantaram' avyavahitameva kSetraM gatAstathApi 'aguNayantaH' sUtrArthAvakurvanta AyAnti / kutaH ? ityAha-nityavAsAdayo doSA gacchasya mA bhUvan, 'itaratra ca ' pratyupekSite tera cirakAlaM vilambyAgacchatAM zayyAyAH - upAzrayasya vyAghAto mA bhUt // yataevamato'guNayantaH samAgamya te idaM kurvanti[ bhA. 1521] patta gurusagAsaM, AloeMtI jahakka maM savve / ciMtA vImaMsA yA, AyariyANaM samuppannA // vR- 'te' kSetrapratyupekSakAH prAptAH santo gurusakAzamAlocayanti yathAkramaM sarve'pi kssetrsvruupm| tatasteSAmAlocanAM zrutvA 'cintA' 'kasyAM dizi vrajAmaH ? ' ityevaMlakSaNA 'mImAMsA ca ' ziSyAbhiprAyavicAraNA AcAryANAM samutpannA // athainAmeva gAthAM bhAvayati
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 [ bhA. 1522 ] gaMtUNa gurusagAsaM, AloettA karhiti khettaguNe / na ya sesakahaNa mA hoja'saMkhaDaM ratti sAhaMti // bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 vR- gatvA gurUNAM sakAzamAlocya gamanAgamanAticAraM kathayanti kSetraguNAn / te cAcAryAn vimucya 'na ca' naiva zeSANAM sAdhUnAM kathayanti / kutaH ? ityAha-mA bhUd asaGghaDaM svasvakSetrapakSapAtasamuttham / yadyanyeSAM kathayanti tadA mAsalaghu / tasmAd rAtrI "sAhaMti "tti kathayanti // katham ? iti ced ucyate- AcAryA AvazyakaM samApya militeSu sarveSvapi sAdhuSu pRcchantiAryA ! Alocayata kIddazAni kSetrANi ? / tata utthAya gurUnabhivandya baddhAJjalayo yathAjyeSThamAlocayanti [bhA. 1523] paDhamAe natthi paDhamA, tattha ya ghaya khIra- kUra - dadhimAI / biiyAe bIya taiyAe do vi tesiM ca dhuvaM laMbho // vR- 'prathamAyAM' pUrvasyAM dizi yad asmAbhi kSetraM pratyupekSitaM tra 'prathamA' sUtrapauruSI nAsti, tasyAmeva bhikSATanavelAsambhavAt paraM tatra kSetre ghRta-kSIra-kUra-dadhyAdIna prakAmaM prApyante / dvitIyAH kSetrapratyupekSakA dhruvate dvitIyasyAM dizi 'dvitIyA' arthapauruSI nAsti, tasyAmeva bhikSATanavelAbhAvAt, ghRta- dugdha-dadhyAdIni tu tathaiva labhyante / tRtIyA bruvate- tRtIyasyAM dizi 'dve api' sUtrArthapauruSyau vidyete, madhyAhne bhikSAlAbhasadbhAvAt teSAM ca ghRta- dugdhAdInAM 'dhruvaH' nizcito lAbha iti // tathA [ mA. 1524] obhAsiya dhuva laMbho, pAuggANaM cautthie niyamA / iharA vi jahicchAe, tikAla jogaM ca savvesiM // vR-caturthA punaritthamAhuH - asmaThAtyupekSitAyAM caturthyAM dizi prAyogyANAmavabhAviSAnAM 'dhruvaH ' avazyambhAvI lAbha: / 'itarathA'pi' avabhASaNamantareNApi yadRcchayA' prakAmaM 'trikAlaM' pUrvAhna - madhyAhnA'parAhNalakSaNe kAlatraye 'sarveSAmapi' bAla-vRddhAdInAM 'yogyaM' sAmAnyaM bhakta pAnaM prApyate / / itthaM sarvairapi svasvakSetrasvarUpe nivedite satyAcAryAzcinyanti-kasyAM dizi gantuM yujyate ? / tataH svayamevAdhAnAM tisRNAM dizAM sUtrArthahAnyAdidoSajAlaM paribhAvya caturthI dizamanantaroktadoSarahitatvena gantavyatayA vinizcitya kiM kurvanti ? ityAha [ bhA. 1525] icchAgahaNaM guruNo, katthavayAmo tti tattha oariyA / khuhiyA bhaNati paDhamaM taM ciya anuogatattillA // vR- 'guro:' AcAryasya 'icchAgrahaNaM' ziSyANAmabhiprAyaparIkSaNaM bhavati-AryA ! kathayata 'kutra' kasyAM dizi vrajAmaH ? iti / tato ye 'audarikAH' khodarabharaNaikacittAste 'kSubhitAH' sambhrAntAH santo bhaNanti prathamAM dizaM vrajAmo yatra prathamapauruSyAmeva prakAmaM bhojanamavApyate / tAmeva dizaM "anuogatattilla" tti anuyogagrahaNaikaniSThAH ziSyA gantumicchanti, yena dvitIyaparuSyAM nivyArghAtamagrahaNaM bhavati // [bhA. 1526] biiyaM suttaggAhI, ubhayaggAhI ya taiyagaM khettaM / Ayario u cautthaM, so u pamANaM havai tattha | - ye tu sUtragrAhiNaste bhaNanti dvitIyAM dizaM gacchAmaH yatra na sUtrapauruSIvyAghAta iti / ye.
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 389 uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1526] tUbhayagrAhiNaste 'tRtIya' tRtIyadigvarti kSetramicchanti, tatra hi dvayorapyAdyapauruSyarnivyA_taM sUtrArthagrahaNebhavataH / AcAryAstu caturthaM kSetra gantumicchanti,yatastatra triSvapikAleSubAlavRddhAdyarthaM sAmAnyaktaMprAghUraNakAdyarthaM punaravabhASitaMdugdhAdikaMprAyogyaM prApyate,nacako'pi sUtrArthayovyAta iti / sa eva ca' AcArya 'tatra' teSAM madhye pramANaM bhavati / / Aha kiM punaH kAraNaM yenAcAryAzcaturthakSetramicchanti ? iti ata Aha[bhA.1527] mohunbhavo u balie, dubbaladeho na sAhae atthaM / to majjhabalA sAhU, dusse hoi dittuNto|| vR.prathama-dvitIya-tRtIyeSu kSetreSu pracurasnigdha-madhurAhAraprApteH zarIreNa balavAn bhavati, balavatazvAvazyambhAvI mohodbhavaH / evaM tarhi yatra bhikSA na labhyate tatragatvA bubhukSAkSAmakukSayastiSThantu, naivam, durbaladehaH sAdhuna sAdhayati 'artha' jJAna-darzana-cAritrarUpam / yata evaM tataH 'madhyabalAH' nAtibavanto na vA'tidurbalAH sAdhava ipyante / dRSTAzvazca bhavatyatra dRSTAntaH'duSTAzvaH' gardabhaH, sa yathA pracurabhakSaNAduddarpitaH san utplutya kumabhakArAropitAni bhANDAni bhinatti, bhUyastenaiva kumbhakAreNa niruddhAhAraH san bhANDAni voDhuM na zaknoti; sa eva ca gardabho vimadhyamAhArakriyayA praticaryamANaH samyag bhANDAni vahati / evaM sAdhavo'pi yadi snigdhaHmadhurAbhyavahArataH zarIropacayabhAjo bhavanti, tatautpannadurnivAramohodrekatayA saMyamayogAn balAdupamRdnu(nI)yuH, AhArAbhAve tvatikSAmavapuSaH santaH saMyamayogAn voDhuM na zaknuyuH; madhyamabalopetAstu vyapagatautsukyA anudvignapariNAmAH sukhenaiva saMyamayogAn vahantIti matvA kSetratrayaM parihatyAcAryAzcaturthaM kSetraM vrajanti / / kiJca[bhA.1528] panapannagassa hAnI, AreNaM jena tena vA dhri| jai taruNA nIrogA, vacaMti cautthagaMtAhe / / vR-paJcapaJcAzadvArSikasya viziSTAhAramantareNa 'hAni' balaparihANirbhavati / "AreNaM"ti paJcapaJcAzato varSebhya ArAd vartamAno yena vA tena vA AhAreNa 'dhriyate' nirvahati / tato yadi tesAdhavastaruNAstathA nIrogAstatazcaturthameva kSetraM vrajanti na zeSANi // [bhA.1529] jai puna junA therA, rogavimukkA va asahuNo taruNA / / te anukUlaM khettaM, pesiti na yAbi khaggUDe // vR-yadi punaH 'jIrNAH paJcapaJcAzadvArSikAdaya iti bhAvaH, ke te? 'sthavirAH' vRddhAH, tathA taruNA apiye rogeNa-jvarAdinA muktamAtrAata eva ca 'asahiSNavaH' na yadapi tadapyAhArajAtaM pariNamayituM samarthA 'tAn' evaMvidhAn sthavira-taruNAn 'anukUlaM prAyogyalAbhasambhavena hitaM 'kSetraM' prathamakSetrAdikaM gItArthamekaM sahAyaM samarpya preSayanti sUrayaH, "na cApi' naiva svaggUDAn / ihAlasAH snigdhaHmadhurAdyAhAralampaTAH khaggUDA ucynte|| Aha kiyatA punaH kAlena te vRddhAdayaH puTiMgRhNanti? ucyte-pnycbhirdivsH| tathA ca vaidyakazAstrArthasUcikAmetadarthaviSayAmeva gAthAmAha[bhA.1530] ega panaga'ddhamAsaM, saTThI sunn-mnuy-gonn-htthiinnN| rAidiehi u balaM, panagaMto ekka do tini / / vR. kSINazarIrasya zunaH poSyamANasyaikena rAtrindivena balamupajAyate / evaM manuSyasya
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ 390 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 rAtrindivapaJcakena, go-balIvaradasyArddhamAsena, hastinastu kSINavapuSaH puSTimAropyamANasya SaSTyA divasairbalamudbhavati / tata ete vRddhAdayaH prathamakSetre poSyamANAH paJcakamekaM rAtrindivAnAM vyavasthApyante, tatazcaturthakSetre nIyante / atha paJcakenAmI na balaM gRhItavantaH tato dve paJcake, tathApi balamagRhNAnAstrINi paJcakAni vyavasthApya caturthakSetre netavyAH / / evaM te caturthakSetragamanaM nirNIya zayyAtaramApRcchaya kSetrAntaraM saGkrAmanti tadviSayaM vidhimabhidhitsurAha[bhA.1531] sAgAriya ApucchaNa, pAhuDiyA jaha ya vajjiyA hoi / ke vaccaMte purao, ubhikkhuNo udAhu AyariyA / / vR-kSetrAntaraM saGkrAmadbhiH sAgArikasyA''pracchannaM karttavyam / yathA ca 'prAbhRtikA' haritacchedanAdhadhikaraNarUpA varjitA bhavati tathA vidhinA ApracchanIyam / tathA gacchatAM ke puratovrajanti? kiMbhikSavaH? utAhoAcAryA? iti nirvcniiym| eSa dvaargaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vivarISurAha[bhA.1532] sAgArianApucchaNa, lahuo mAso u hoi naayvyo| ANAiNo ya dosA, virAdhana imehi ThANehiM / / kR-sAgArikamanApRcchayayadigacchantitadAlaghukomAsaHprAyazcittaM bhavatijJAtavyaH,AjJAdayazca doSAH / virAdhanA cAmIbhi sthAnaH pravacanAderbhavati / / tAnyevAha[bhA.1533] sAgAriapucchagamaNammi bAhirA micchagamana kynaasii| annassa vihiya-naTe, tenagasaMkA yajaM ca'nnaM / / vR- sAgArikamanApRcchaya yadi gacchanti tataH sAgArikazcintayet-"bAhiri"tti bAhyA lokadharmasyAmI bhikSavaH, yataH ApucchiUNa gammai, kulaMca sIlaM ca maanniaNhoi| abhijAo tti abhannai, so vijaNo mANio hoi|| eSa lokadharma / tathA "micchagamana"tti 'ye lokadharmamapi pratyakSadRSTaM nAvabudhyante te kathamatIndriyamadhSTaM dharmamavabhotsyante?' iti sAgAriko mithyAt gacchet / tathA 'kRtanAzinaH' kRtaghnA ete, ekarAtramapi hi yasya gehe sthIyatetamanApRcchaya gacchatAM bhavatyaucityaparihANi, kiM punaramISAmiyanti dinAni mama gRhe sthitvA yuktaM mAmanApRcchaya gantum ? iti| tathA anyasya' prAtivezmikasya apizabdAt sAgArikasya vA hRte naSTevA kasmiMzcidvastuni stenakazaGkA bhavetyadamI sAdhavo'nApRcchaya gatAstad nUnamebhireva stenitaM tad dravyamiti / "jaM ca'"ti yantra 'anyad' vasativyavacchedAdi bhavati tadapi draSTavyam / tadevAha [bhA.1534] vasahIe vocchedo, abhidhAritANa vA vi sAhUNaM / pavvajAbhimuhANaM, tenehi va saMkaNA hojA / / ghR-'vipralambhitAstAvadamIbhirekavAram, ata Urddhaye kecana saMyatA iti nAma udvahante tebhyo vasatinapradAsyAmi' ityevaM vasatervyavacchedo bhvet|tthaa abhidhArayanto nAma yesAdhavastamAcArya manasikRtyopasampadaH pratipatyarthaM samAyAtAste sAgArikaM praznayanti-AcAryA kasmin kSetre vihvatavantaH?; sAgArikaH prAha-yaH kathayitvA vrajati sa jJAyate yathA amukatra gata iti, ye tu
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 6, [bhA. 1534 ] 391 prathamata eva nApRcchanti te kathaM jJAyante ? ; tatasteSAmabhidhArayatAM sAdhUnAm 'aho ! lokavyavahAra bahirmukhA amI AcAryA, tataH ko nAmAmISAmupakaNThe upasampatsyate ?' iti vicintya svagacche gaNAntare vA gamanaM bhavediti vAkyAdhyAhAraH / sa cAcAryasteSAM zrutavAcanApradAnAdijanyAyA nirjarAyA anAbhAgI bhavati / pravrajyAbhimukhAnAM vA "tenehi"tti stenaviSayA zaGkA bhavet / kimuktaM bhavati ? - kecidagAriNaH saMsAraprapaJcaviraktacetasastadantike pravrajyAM ptipitsavaH sAmAyAtAH sAgArikaM pRcchanti-kva gatA AcAryA sa prAha vayaM na jAnImaH tatsvarUpamiti, tatasteSAmagAriNAM zaGkA samupajAyate, yathA-nUnaM kimapyasyasAgArikasya corayitvA gatAste, anyathA kimarthameSa parisphuTamAcAryANAM gamanavRttAntaM na nivedayati ? iti / tatazca te pravrajyAmapratipadyamAnA yat SannaM jIvanikAyAnAM virAdhanAM kurvanti yacca boTika nihnavAdiSu vrajanti aparAn vA pravrajato vipariNAmayanti tanniSpannamAcAryANAM prAyazcittam / yata evamataH sAgArikamApRcchya gantavyam // sA ca pRcchA dvividhA vidhipRcchA avidhipRcchA ca / tatrividhipRcchAmabhidhitsuH prAyazcittaM tAvadAha [ bhA. 1535 ] avihIpucchaNe lahu, tesiM mAso u dosa ANAI / micchatta puvvabhaNiyaM, virAdhana imehi ThANehiM // - avidhipracchane 'teSAm' AcAryANAM laghuko mAsaH, doSAzcAjJAdayaH, tatA midhyAtvaM 'pUrvabhaNitaM ' prAguktameva mantavyam / virAdhanA ebhiH sthAnairbhavati // tAnyevAha [ bhA. 1536 ] sahasA daTTu uggAhieNa sijAyarI u rovijjA / sAgAriyasa saMkA, kalahe ya saejjhikhisaNayA / vR- avidhipRcchA nAma vastra -pAtrAdyupakaraNaM vihArArthamudgrAhya pRcchanti 'vayamidAnIM vihAraM kumaha' tataH 'sahasA' akasmAd udrAhitena upakaraNena prasthitAn ddaSTavA zayyAtarI rudiyAt / tad dRSTvA sAgArikasya zaGkA bhavet-mayi pravasati kadAcidapyasyA akSiNI azrupAtaM na kurutaH, amISu tu prasthiteSvitthamazrUNi muJcataH, tato bhavitavyaM kAraNeneti / midhyAtvaM gacchet, tadhvyA'nyadravyavyavacchedAdayazca doSAH / tathA "saijjhiya "ttiprAtivezmikI rudantIM zayyAtarI dRSTvA pazcAt kalahe samutpanne khiMsanAM kuryAt kimanyad dbhavadIyaM duzvarItamudgIryate yena tadAnImAcAryeSu vihAraM kartumudyateSu bhavatyAruditam, kiM vA sa AcAryaste pitA bhavati yena rodiSi ? iti / / atAnAgatameva pRcchanti 'vayamamukadivase gamiSyAmaH' tatrApyamI doSAH - [ bhA. 1537] hariyaccheaNa chappaIathiccaNaM kiJcaNaM ca puttANaM / gamanaM ca amugadivase, saMkhaDikaraNaM virUvaM vA // * vR-tAni zayyAtaramAnuSANi 'adya sAdhavo gamiSyanti' iti kRtvA kSetrAdau na gacchanti / tato yAni tatra mahAnti tAni dharmaM zRNuyuH / ceTarUpANi snuSAzca purohaDAdiSu haritacchedanaM yadvA parasparaM SaTapadikAnAM "theccaNaM" upamardanaM "kicaNaM" ti karttanaM vA vidadhyu, potAni-vastrANi teSAM prakSAlanaM kurvIran / yadvA 'amukadivase gamanaM kariSyAmaH' ityukte saMyatArthaM saMGkaDyAH karaNaM bhavet / tatra yadi gRhNanti tadA''dhAkarmAdayo doSAH, agRhNatAM tu pradveSagamanAdayaH / "virUvaM 'ti 'virUpam' anekaprakAraM kuDayadhavalanAdikamaparamapyadhikaraNaM kuryu / yata ete doSA ato' vidhipRcchA
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 na vidheyaa| kaH punaH pRcchAyAM vidhi? ityAha[bhA.1538] jatto pAe khettaM, gayA u paDilehagA tato paae| sAgAriyassa bhAvaM, tanuiMti gurU imehiM tu / / kR-'yataH prage' yato dinAdArabhya kSetrapratyupekSakA gatAH 'tataH praga' tataH prabhRti sAgArikasya 'bhAva' pratibandhaM 'tanUkurvanti' hAni prApayanti 'guravaH' AcAryA ebhirvacanaiH // tAnyevAha[bhA.1539] ucchU voliMti vaI, tuMbIo jaayputtbhNddaao| vasahA jAyatthAmA, gAmA pavvAyacikkhallA // [bhA.1540] appodagA ya maggA, vasuhA vi ya pakkamaTTiyA jaayaa| annoktA paMthA, viharaNakAlo suvihiyANaM / / vR. iha pUrvaM zaradAdirvihAro bhavatItyuktam, ata- zaratkAlamevAGgIkRtyAbhidhIyate-ikSavaH 'volayanti vyatikrAmanti vRti svaparikSeparUpAm, tumbyazca 'jAtaputrabhANDAH samutpannatumbakAH, tathA vRSabhA jAtasthAmAnaH, grAmAH pramlAnacikkhallAH, alpodakAca mArgA, vasudhA'pi ca pakvamRttikAjAtA, anyaiH-pathikAdibhirukrAntAH-zunnAH panthAnaH samprati vartante, atoviharaNakAlaH suvihitAnAm / etad gAthAdvayaM zayyAtarasya zRNvatoguravazvaGkramaNaM kurvantaH paThanti / tataH zayyAtarobrUyAt-bhagavan ! kimidAnIM yUyaMgamanotsukAH? guravaH prAhuH-bADham, gantukAmA vayam, preSitAzvAsmAbhi kSetrAntaraM pratyupekSituM sAdhavaH / itthamantarA'ntarA prajJApyamAnAnAM zayyAtaramAnuSANAM vyavacchidyate snehAnubandhaH / tataH[bhA.1541] AvAsagakayaniyamA, kallaM gacchAmu to u aayriyaa| saparajanaM sAgariyaM, vAheuM diti anusaddhiM // vR-Avazyaka-pratikramaNaMtadevAvazyamanuSThetvAd niyamaH sa kRto yaiste kRtAvazyakaniyamAH / gAthAyAM praakttvaadaavshykshbdsypuurvnipaatH| "kallaMgacchAmu"tti "vartamAnAsanne vartamAnA" itivacanAt 'kalye' prabhAte gamiSyAma iti matvA tata AcAryA 'saparijana' sakuTumbaM sAgArikaM vyAhRtya dadati anuziSTiM dharmakathAM kurvantItyarthaH / tataH[bhA.1542] pavvaja sAvaovA, saNasaho jahannao vasahi / jogambhivaTTamANe, amugaM velaM gamissAmo / / vR-sazayyAtarodharmakathAM zrutvA kdaacitprvrjyaaNprtipdyte|athprvrjyaaNprtipttumshktsttH 'zrAvako bhavati' dezaviratiM pratipadyate / atha tAmapyaGgIkartumakSamastataH 'darzanazrAddhaH' aviratasamyagdRSTirbhavati / atha darzanamapyurarIkartuM notsahate tato jaghanyato'vazyantayA vasati sAdhUnAM yathA dadAti tathA prajJApyate / bhUyo'pi dharmakathAM samApyAcAryA bruvate-yo'sau yogogamanAyAsmAnprerayati tasmin vartamAne sati "amugaM velaM"ti saptamyarthe dvitIyA amukasyAM velAyAM gamiSyAmaH / itthaM vikAlavelAyAM kathayitvA pratyuSasi vrajanti // katham ? ityAha[bhA.1543] tadubhaya suttaM paDilehaNA ya uggayamaNuggae vA vi| paDicchAhigaraNa tene, naDhe khaggUDa sNgaaro|| vR-'tadubhayaM' sUtrapauruSImarthapauruSIM ca kRtvA vrjnti| atha dUraM kSetraM gantavyaM tataH sUtrapauruSIM
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1543] 393 kRtvA / atha dUrataraM tataH pAdonaprahare pAtrapratyupekSaNAM kRtvA / atha dUratamaM tata udgatamAtre sUrye / athAtidavIyAn mArgo gantavyaH gacchazca tRSAdibhirAkrAnta utsUrenazaknoti gantuMtato'nudgate sUrye pracalanti / "paDicchatti nizi nirgatA upAzrayAd bahi parasparaM pratIkSante / anyathA ye pazcAnirgacchanti te na jAnanti 'kenApi mArgeNa gatAH sAdhavaH ?' tato mahatA zabdenAgetanAn sAdhUna vyAhareyuH, tatazca 'adhikaraNam' apkAyayantravAhana-vaNiggrAmAntaragamanAdi bhavati / "tene naTTe"tti te pAzcAtyasAdhavo'gretanAnAM 'naSTAH' sphiTitAH santaH stenakairupadrUyeran ataH pratIkSamIyam / "khaggUDa''tti kazcit khaggUDaH-nidrAluH upalakSaNatvAt kazcidvA dharmaza'luridaM brUte-'na kalpatesAdhUnAM rAtrau vihartum' iti tasya "saMgAro"ttisaGketaH kriyate tvayA'mukatrAgantavyamiti / athAsyA eva gAthAyAH kAnicit padAni vivRNoti[bhA.1544] paDilehaMta ciya veMTiyAu kAuM kuNaMti sjjhaayN| carimA uggAheuM, soccA majjhaNhi vccNti|| vR-te sAdhavaH prabhAte pratyupekSamANA eva vastrANi viNTikAH kurvanti / tato viNTikAH kRtvA svAdhyAyaM kurvanti tAvadyAvat 'caramA' paadonpaurussii|ttH pAtrakANipratyupekSaNApUrvaM udgrAhya' granthidAnAdinA sajjIkRtya tato'rthaM zrutvA madhyAhne' praharadvayasamaye vrajanti // katham ? ityAha[bhA.1545] tihi-karaNammi pasatthe, nakkhatte ahivaINa anukUle / ghettUNa niti vasabhA, akkhe sauNe parikkhaMtA / / vR-tithizca-nandA-bhadrAdikA karaNaMca-bava-bAlavAdikaM tithi-karaNaMtasmin upalakSaNatvAd vAra-yoga-muhUrtAdiSu prazasteSu nakSatreca 'adhipatInAm AnAyANAmanukUle vahamAnesati, kim? ityAha-'akSAn' gurUNAmutkRSTopadhirUpAnugRhItvA vRSabhAH' gItArthasAdhavaH zakunAn parIkSamANAH "niti" nirgacchanti / / Aha kimarthaM prathamamAcAryA na nirgacchanti ? ucyate[bhA.1546] vAsassa ya AgamanaM, avasauNe paTTiyA niyattA y| obhAvaNA u evaM, AyariyA maggao tamhA / / vR-varSaNaM varSa-vRSTistasyAgamanaM dRSTvA apazakune vA ddaSTe vRSabhAH prasthitAH santo nivRttA api na lokApavAdamAsAdayanti, sAmAnyasAdhutvAt / yadi punarAcAryA vRSTimapazakunAn vA vijJAya nivartante tataevamapabhrAjanA bhavati, yathA-yadevajyotiSikANAM vijJAnaMtadapyamI AcAryAH na budhyante aparaM kimavabhotsyante ? / tasmAdAcAryA 'mArgataH' pRSThato nirgacchanti na punaragrataH / athapurato gacchanti tato mAsalaghu / etena "ke vacaMte purao u bhikkhuNo udAhu Ayariya" ti padaM bhAvitam / Aha 'apazakune dRSTesati nivartante' ityuktaMtatra kezakunAH? ke vAapazakunAH? iti atrocyate[bhA.1547] maila kucele abbhaMgiyallae sANa khuja vaDabhe yA / eetu appasatthA, havaMti khittAu niMtassa / / vR. 'malinaH' zarIreNa vastrairvA malImasaH 'kucelaH' jIrNavastraparidhAnaH 'abhyaGgitaH' snehAbhyaktazarIraH zvA vAmapAzrvAd dakSiNapArzvagAmI 'kubjaH' vakrazarIraH 'vaDabhaH' vAmanaH / "ete' malinAdayo'prazastA bhavanti kSetrAnirgacchataH / tathA
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 [mA.1548] rattapaDa caraga tAvasa, rogiya vigalA ya AurA vejjaa| kAsAyavattha uddhUliyA yajattaM na saahti|| va. 'raktapaTAH' saugatAH, 'carakAH' ka (kA)NAdA dhATIvAhakA vA, 'tApasAH' sarajaskAH, 'rogiNaH' kuSThAdirogAkrAntAH, vikalAH' pANi-pAdAdyavayavavyaGgitAH, 'AturAH' vividhaduHkhopadgutAH, vaidyAH' prasiddhAH, 'kASAyavastrAH' kaSyAvastraparidhAnAH, uddhUlitAH' bhasmoddhUlitagAtrA dhUlIdhUsarA vA / ete kSetrAnnirgacchadbhidRSTAH santo yAtrA-gamanaM tatpravartakaM kAryamapyupacArAd yAtrA tAM na sAdhayanti / / uktA apazakunAH / atha zakunAnAha[bhA.1549] naMdItUraM putrassa daMsanaM saMkha-paDahasado ya / bhiMgAra-chatta-cAmara-vAhaNa-jANA pstthaaii|| vR-'nandItUrya' dvAdazavidhatUryasamudAyo yugapad vAdyamAnaH, 'pUrNasya' pUrNakalazasya darzanam, zaGkha-paTahayoH zabdazca zrUyamANaH, bhRGgAra-cchatra-cAmarANi pratItAni, "vAhana-yAnAni' vAhanAnihasti-turaGgamAdIni yAnAni-zibikAdIni, etAni prazastAni zubhAvahAni / / [mA.1550] samaNaM saMjayaM daMtaM, sumanaM moyagA dadhiM / mINaMghaMTaMpaDAgaMca, siddhamatyaM viyAgare / vR. 'zramaNaM' liGgamAtradhAriNam, "saMyataM'SaTkAyarakSaNe samyagyatam, 'dAntam' indriyanoindriyadamanena, 'sumanasaH' puSpANi, modakA dadhica pratItam, 'mIna' matsyam, ghaNTA patAkAMca dRSTvA zrutvA vA 'siddhaM' niSpannam 'artha' prayojanaM vyAgRNIyAditi // atha prazasteSu zakuneSu sAteSu guravaH kiM kurvanti? ityAha[bhA.1551] sijAyare'nusAsai, Ayario sesagA cilimiliM tu / kAuMgiNhaMtuvahiM, sAraviyapaDissayA puTviM / / vR-zayyAtarAnanuzAsteAcArya, yathA-vrajAmo vayam, bhvdbhirdhrmkrmnnyprmttairbhvitvymiti| zeSAstu sAdhavaH cilimilIM kRtvA' baddhavA tadantaritAH santaupadhi gRhNanti' saMyantrayantItyarthaH, kathambhUtAH ? sAravitaH-sammArjitaH pratizrayo yaiste sAravitapratizrayAH 'pUrva prathamam / / atha kaH kiyadupakaraNaM gRhNAti ? ityucyate[bhA.1552] bAlAIyA uvahiM, jaMvodu varaMti tattiyaM ginnhe| jahanneNa ahAjAyaM, sesaM taruNA viracaMti / / vR-bAla-vRddha-rAjapravrajitAdayo yAvanmAtramupadhiM voDhuM zaknuvanti tAvanmAtrameva gRhNanti / yadi ca sarvathaiva na zaknuvanti tadA 'jaghanyena sarvastokatayA yathAjAtamupadhiM gRhNanti / zeSaM' bAlAdisatkamupakaraNaMtaruNAH sAdhavaH 'viriJcanti' vibhajya gRhNanti ||ttrc yadi 'AbhigrahikAH' 'bAla-vRddhAdInAmupadhirasmAbhirvoDhavyaH' ityevaM pratipannAbhigrahAH santi tataste parasparaM vibhajya gRhNanti / atha na santyAbhigrahikAstataH ko vidhi? ityAha[bhA.1553] Ayariovahi bAlAiyANa giNhaMti sNghynnjuttaa| do sotti uni saMthArae ya gahaNekkapAseNaM // vR-AcAryopadhiM bAlAdInAM coyadhiM gRhNanti 'saMhananayuktAH' anAbhigrahikA api santo ye ___
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM -6, [ bhA. 1553 ] 395 samarthasAdhavaH / katham ? ityAha- dvau sautrikau kalpI eka aurNikaH kalpaH saMstArakaH cazbAduttaravaTTakazca / eteSAmAcAryAdisambandhinAM " gahaNekkapAseNaM" ti saptamyarthe tRtIyA 'ekasmin pArzve' ekatra skandhe grahaNaM kurvanti / dvitIye tupArzve AtmIyamupadhiM sthApayanti // atha "khaggUDa" tti padaM vivRNoti [bhA. 1554] rattiM na ce kappara, nIyaduvAre virAhaNA duvihA / pannavaNa bahutara guNA, aNiccha bIo va uvahI vA // vR- kazcid dharmazraddhAlutayA khaggUDatayA vA prAha- rAtrau na caiva kalpate vihartum, yataH "nIyaduvAraM tamasaM, koTThagaM parivajrae / " tti vacanAdU divA'pi tAvad nIcadvAre koSThake prANinAM kaNTakAdInAM cAnupalabhyamAnatayA 'dvividhA' saMyamA-''tmavirAdhanA bhavati iti kRtvA praveSTuM na kalpate, kiM punA rAtrI viharttu kalpiSyate ? / itthaM bruvANasya tasya prajJApanA karttavyA, yathA-vatsa ! dUratama kSetrasya gantavyatayA bahutarA guNAH sabAla-vRddhasya gacchasya sAmprataM rAtrau gamane bhavanti / itthamapi prajJApitoyadi necchati tato'sya 'dvitIyaH' sahAyo dIyate upadhirvA tasya jIrNa upahatazca samarpyate, mA sAratarastadIyopadhi stenairgRhyeta mA vA rAtrau suptasyopahanyeteti / tadevamuktavidhinA tataH kSetrAd nirgatya sUtroktanItyA gacchanti / grAmaM ca prAptAnAM kSetrapratyupekSakA yatra pUrvaM vasati pratyupekSitA AsIt tatra prathamaM svayaM gatvA vasatiM nirUpya tato gacchaM tatra pravezayanti / tatra rAtrAvuSitvA prabhAte grAmAntaraM gacchanti / evaM ca [bhA. 1555] vaccaMtehi ya diTTho, gAmo ramaNijjabhikkha-sajjhAo / jaM kAlamaNunnAo, ananunnAe bhave lahuo // ? vR- vrajadbhistaiH sAdhubhiH kazcid grAmo dRSTaH kathambhUtaH ? ramaNIyaM- sukhaprApyatvena manojJabhaktapAnalAbhena ca bhaikSaM ata eva ramaNIyaH svAdhyAyazca yatra sa ramaNIyabhaikSa-svAdhyAyaH / evaMvidho grAmaH 'yaM' yAvantaM 'kAlam' ekadivasalakSaNaM sthAtavyatvenAnujJAtaH tAvantaM kAlaM vasanto na prAyazcittabhAjo bhavanti / 'ananujJAte' dvitIyAdiSu divaseSu vasatAM laghuko mAso bhavet // athavA [bhA. 1556] tavasosiya uvvAyA, khula lukkhAhAradubbalA vA vi / ega duga tinni divase, vayaMti appAiyA vasiuM // vR- tapasA - SaSThA'STamAdinA ye zoSitA ye vA udvAtAH atIvaparizrAntAH ye ca "khula" ti karkazakSetrAdAyAtAH ye vA rUkSAhArabhojitvAd durbalAH, ete ekaM vA dvau vA trIn vA divasAn tasmin ggrAme 'uSitvA' sthitvA 'ApyAyitAH' manojJAhAraiH svasthIbhUtAH aparaM grAmaM vrajati / idameva bhAvayati [bhA. 1557] paDhamadine samaNunnA, sohIvuDI akAraNe parato / tinniva (vi) samaNunnAyA, tao paremaM bhave sohI // vR-prathamadine tatra grAme vasatAM samanujJA, prathamo divasastatrAnujJAta iti bhAvaH / tataH 'parataH' dvitIyAdidivaseSvakAraNe vasatAM zodhi- prAyazcittaM tasyA vRddhirbhavati / sA cAnantaragAthAyAM vakSyate / atha tapaH zoSitatvAdikamanantaragAthoktaM kAraNaM varttate tatra trINyapi dinAni samanujJAtAni /
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 'tataH' divasatrayAt parataH 'zodhi' prAyazcittaM bhavet / / tAmevAha[bhA.1558] sattarattaM tavo hoi, tao cheo phaavii| cheeNa'cchinnapariyAe, tao mUlaM tao dugaM / vR-saptarAtraM yAvat tapo bhavati / tataH' saptarAtrAnantaraM chedaH pradhAvati / chedenApyacchinnaparyAya sAdhau tato mUlam / tataH 'dvikam' anavasthApya-pArAJcikadvayam ||idmev vyAkhyAnayati[bhA.1559] mAso lahuo guruo, cauro lahuyA ya hoti gurugaay| chammAsA lahu gurugA, cheo mUlaM taha dugNc|| vR-iha prathamadivase vasanto'nujJAtA eva, "paDhamadine samaNuna" ttivacanAt / dvitIye divase yadi manojJAhAralampaTatayA tatra grAme vasanti tadA laghuko mAsaH, tRtIye gurukAH caturthe catvAro laghavaH, paJcame caturguravaH, SaSThe SaNmAsA laghavaH, saptameSaNmAsAguravaH, tataH saptarAtrAnantaramaSTame divase cchedaH, navame mUlam, dazame'navasthApyam, ekAdaze pArAJcikamiti / atha tapaHzoSitazarIrAdayaste tatastrINi divasAni vasantaH prAyazcittaM nApadyante, "tinni va (vi) samaNunAya" ttivcnaat|cturthe divase vasatAM laghumAsaH, paJcame gurumAsaH, SaSThecaturlaghavaH, saptamecaturguravaH, aSTameSaDlaghavaH, navameSaDguravaH, dazamecchedaH, ekAdaze mUlam, dvAdaze'navasthApyam, trayodaze pArAzcikamiti vizeSacUrNyabhiprAyaH / bRhadbhASye punarityamuktam ekkakka sattavAsa, mAsAIyaM tavaMtu daauunn| cheo vi sattasattao, tini gamA tassa puvvuttaa|| 'pUrvaM' pIThikAyAM 'tasya' cchedasya ye trayo gamA uktAste'trApi drssttvyaaH| tatra yataH sthAnAt tapaH prArabdhaMtataArabhyacchedo'pidIyate, laghumAsAdArabhyetyarthaH ityeko gamaH / laghupaJcakAdArabhyeti dvitIyaH / gurupaJcakAdArabhyeti tRtIyaH // idaM sAmAnyataH prAyazcittam / atha vizeSata Aha_[bhA.1560] aNaNunAe nikkAraNe va gurumAiNaM cauNhaM pi / gurugA lahugA gurugo, lahuo mAso ya acchaMte / / vR- ananujJAte divasatrayAdUrdhvaM 'niSkAraNe vA' kAraNaM vinA prathamadivasAdUrddha gurvAdInAM caturNAmapitiSThatAM yathAkramaM gurukA laghukA gurukolaghukazcamAsaH / iyamatra bhAvanA-AcAryasyAnanujJAte niSkAraNe vA tiSThatazcatvAro guravaH, vRSabhasya catvAro laghavaH, abhiSekasya gurumAsaH, bhikSolaghumAsaH ||aah kiMnimittamitthaM prAyazcitamApadyate? ucyate[bhA.1561] nehAmu ttiya dosA, je puvvaM vanniyA kaiyamAdI / teceva aNaTThAe, acchaMte kAraNe jayaNA // .. vR-'naiSyAmaH' nAgamiSyAma ityukte ye pUrvaM 'krayitAdayaH' vasate TakasamarpaNa-vikrayaNAdayo doSA varNitAste caiva artha-prayojanaM tadabhAvo'narthaM tena prayojanamantareNetyarthaH, tatra grAme tiSThatAM doSAH / kimuktaM bhavati ? - tatra grAme rasagauravabahulatayA teSAM tiSThatAM kAlavilambalaganAt cikIrSitamAsakalpe kSetre vasatiM zayyAtaro bhATakena samarpayet vikrINIta vA dhAnyAdinA vA mriyeta baTukAdInAM vA dadyAt tatasta evAtmavirAdhanAdayo doSAH / kAraNe tu tiSThatAM yatanA, ekaM dvau trIn vA divasAn sthitvA tathA gantavyaM yathA vilambamantareNa tat kSetraM prApyata iti bhAvaH /
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 397 uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1561] evametena vidhinA vrajantastAvad gatA yAvad mUlakSetram // tataH kim ? ityAha[bhA.1562] bhattaviyA va khamagA, puTviM pavisaMtutAva giiytthaa| paripucchiya niddose, paksiMti gurU guNasamiddhA / / vR-te hi bhaktArthinaH kSapakA vA santastatra kSetre pravizanti / 'bhaktArthinaH' bhoktukAmAH, 'kSapakAH' upoSitAH / tatra ca pUrvaM tAvad gItArthA pravizanti / tatastaiH gItArthe paripRcchaya' zayyAtaraM pRSTvA nirdoSe upAzraye sunizcite sati pravizanti guravo guNasamRddhAH |saabhipraaykmidN vizeSaNam / te hi bhagavanto guravo guNaiH samRddhAH, ato yadi prathamaM pravizya savyAghAtAM vasatiM matvA pratinivartante tatobhavati mahAnavarNavAdaH, yathA-eteSAmetadapijJAnaM nAstIti, tataH pazcAt pravizanti / / athainAmeva gAthAM vivarISurAha[bhA.1563] bAhiragAme vucchA, ujjAne ThANa vshipddilehaa| iharA u gahiyabhaMDA, vasahIvAghAya uDDAho / vR-pratyAsane bAhyagrAme uSitAH pratyuSasi vivakSitakSetrasyodyAnabhAgamya tatra sthAnaM kurvnti| yaiH kSetra pratyupekSataM te vasatipratyupekSaNArthaM preSyante / 'itarathA' yadi vasatimapratyupekSya pravizanti tatomAsalaghu |saa vasatiranyeSAMpradattA bhavet tataH gRhItabhANDAH' gRhItopakaramA vasativyAghAte satyaparAM vasatimanveSayanta itastataH paryaTanti, tathAbhUtAMzca dRSTvA uDDAho bhavet, yathA-aho! niSparigrahA nirgranthA iti / tataH kiM vidheyam ? ityAha[bhA.1564] tamhA paDilehiya sAhiyammi puvvagata asati saarvie| phaDDagaphaDDu paveso, kahaNA na ya utttth'naayrie| vR-tasmAt cilimilI-daNDakaproJchane gRhItvA vasatiMpratyupekSya yadi sAnAnyeSAM pradattA tadA "sAhiyammi"tti zayyAtarasya 'AcAryA AgatAH santi' iti kathite sati yadi 'pUrvagatAH' pUrvasthitAH kSepratyupekSakAstatra santi tadA taiH prAgeva vasati pramArjitaiva / atha na santi tataH svayameva "sAravie"tti sammArjite pratizrayedvAre ca cilimilI baddhvA dharmakathinamekaM muktvA vyAvRtya gurUNAM nivedayanti / tato vRSabhAstathaivAkSAn gRhItvA zakunAna parIkSamANAH prvishnti| taizca praviSTaiH zeSAH sAdhavaH sparddhakasparddhakaiH pravizanti, na punaH sarve ekatra piNDIbhUyeti bhAvaH / yazca tatra dharmakathikaH sthita Aste sa sAgArikasya dharmakathAM karoti / sa ca "anAyariya" tti AcArya muktvA zeSasAdhUnAM jyeSThAryANAmapyabhyutthAnaM na karoti'mA bhUdu dharmakathAyA vyAghAtaH' iti // atha vRSabhANAM pravizatAM zakunA-'pazakunavibhAganirUpaNAyAha[bhA.1565] maila kucele abmaMgiyallae sANa khuna vddbheyaa| eyAi~ appasatthAi~ hauti gAmaM aiMtANaM / / [bhA.1566] rattapaDa caraga tAvasa, rogiya vigalA yaAurAvejjA / kAsAyavattha uddhUliyA ya kajaM na sAhiti // [bhA.1567] naMdItUraM punnassa daMsaNaM saMkha-paDahasado y| bhiMgAra-chatta-cAmara-vAhaNa-jANA pstthaaii|| [bhA.1568] samaNaM saMjayaM daMtaM, sumanaM moyagA dadhiM /
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 mINaM ghaMTe paDAgaMca, siddhamatyaM viyAgare / / vR.catasro'pi gAthAH prAgvat (gAthA) / navaraMzvA dakSiNapAzrvA vAmapArzvagAmI gRhyte| itthaM vRSabheSu prazastaiH zakunaiH praviSTeSu sUrayaH kSetraM pravizya kiM kurvanti ? ityAha[bhA.1569] pavisaMte Ayarie, sAgario hoi puvva dtttthvyo| addaNa paviTTho, Avajai mAsiyaM lahuyaM / / vR"pavisaMte Ayarie"titRtIyArthe saptamI, vasatiM pravizatA AcAryeNa sAgArikaH pUrvameva draSTavyo bhavati / atha sAgArikamaTaiva praviSTa AcArya tata ApAdyate mAsikaM laghukam / / athAcAryamAyAntaM dRSTvA dharmakathI kiM karoti? ityAha[bhA.1570] AyariyaanuTThANe, obhAvaNa bAhirA adkkhinnaa| kahaNaM tu vaMdaNijjA, anAlavaMte vi aalaavo| vR-dharmakathinA AcAryANAmabhyutthAnaM kavayam / yadi na karoti tadA 'apabhAvanA' lAghavamAcAryANAM bhavati-nUnaM nAmadhAraka evAyamAcArya, nAsya kimapyAjJaizvaryaM vidyate / yadvA lokavyavahArasya bAhyAamI, yataH paJcAnAmapyaGgulInAMtAvadekA jyeSThA bhvti|tthaa adAkSiNyAH' 'gurUnapi prati eteSAM dAkSiNyaM nAsti' iti zayyAtarazcintayati / "kahaNaMtu" ti zayyAtarasya dharmakathinA kathanIyam, yathA-vandanIyA ete bhagavanta iti / tato gurubhiranAlapato'pi zayyAtarasyAlApaH karttavyaH / / atha na kurvantyAlapanamAcAryAstata ete doSAH[bhA.1571] thaddhA nirovayArA, aggahaNaM lokajatta vocchedo / tamhA khalu AlavaNaM, sayameva yatattha dhmmkhaa|| vR-zayyAtarazcintayet-aho ! stabdhAH' AtmAbhimAnina ete, vacasA'pi nAnyasya gauravaM prycchnti| 'nirupakArAH' kRtamapyupakAranabahumanyanate, kRtaghnA ityarthaH / 'agrahaNam' anAdaro mAM pratyamISAm / loyAtrAmapyete na jAnanti, loke hi yo yasyAzrayadAnAdinopakArI sa tataH snigdhadRSTyavalokana-madhurasambhASamAdikAM mahatIM pratipattimarhatIti / itthaM kaSAyitastaddavyasyAnyadravyANAM vA vyavacchedaM kuryAt / yat evaMtasmAt svalvAlapanamAcAryeNa kartavyam, svayameva ca tatrAcAryeNa dharmakathA kAryA // katham ? ityAha[bhA.1572] vasahiphalaM dhammakahA, kahaNamaladdhIo sIsa vAvAre / pacchA aiti vasahi, tattha ya bhujo imA merA / / vR-dharmakathAM kurvantaH sUrayo vasatiphalaM kathayanti / yathA rayaNagirisiharasarise, jNbuunnypvrveiaaklie| muttaajaalgpyrg-khikhinnivrsobhitviddNge| veruliy-vyr-vihumkhNbhshssovsomiamudaare| ___ sAhUNa vasahidANA, labhatI eyArise bhvnne|| athAcAryANAM dharmakathane labdhirna bhavati tadA ziSyaM dharmakathAlabdhisampannaM vyApArayeyuH / tataH pazcAdAcAryA pravizanti vasatim / tatra ca praviSTAnAM bhUyaH' punariyaM maryAdA' saamaacaarii|| tAmevAbhidhitsurAha
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1573] [bhA.1573] majjAyA-ThavaNANaM, pavattagA tattha hoMti AyariyA / jo u amajjAillo, Avajai mAsiyaM lahuyaM / / vR-maryAdAca-sAmAcArI sthApanAcadAnAdikulAnAMtayoH pravartakAstatra kSetre AcAryA bhvnti| yazca sAdhuH 'amaryAdAvAn' maryAdAmAcArya sthApitAMna pAlayati sa Apadyate maasikNlghukm|| maryAdAmevAha[bhA.1574] paDilehaNa saMthAraga, Ayarie tinni sesa ekkakkaM / viTiyaukkhevaNayA, pavisai tAhe ya dhmmkhii| [bhA.1575] uccAre pAsavaNe, lAuanillevaNe a acchnne| ___ karaNaM tu anunAe, ananunAe bhave lhuo|| vR-saMstArakabhUmInAM 'pratyupekSaNAm' avalokanAM kurvate / tatrAcAryasya tiH saMstArakabhUmayo nirUpaNIyAH, tadyathA-ekA nivAtAaparApravAtA tRtIyAnivAtapravAtA / zeSANAM sAdhUnAmekaikAM saMstArakabhUmiM yathAranAdhikatayA arpayanti na yathAkathaJciditi / taizca tadAnImAtmIyAtmIya viNTikAnAmutkSepaNaM kartavyam, yena tAsUkSiptAsubhUmibhAgaH prtiniytprimaanncchedenaavgmyte| tadA ca dharmakathI saMstArakagrahaNArthaM dharmakathAmupasaMhRtya pratizrayAbhyantare pravizati / tathA kSetrapratyupekSakAH zayyAtarAnujJAtAM bhuvaM glAnAdharthaM darzayanti / tathA-iyati pradeza uccArapariSThApanamanujJAtamneta Uvam, evaM "pAsavaNe "ttiprazravaNabhUmiM "lAue"ttialAbUnitumbakAni teSAM kalpakaraNaprAyogyaM pradezaM 'nirlepana' putaprakSAlanaM tasya sthAnaM "acchaNae"tti yatra svAdhyAyaM kurvadbhirAsyate, etAni tathaiva darzayanti / tato ya eva zayyAtareNAnujJAto'vakAzastatraivoccArAdInAM karaNaM bhgvdviraadissttm|annujnyaate tvavakAze kurvato mAsalaghu, tavyA'nyadravyavyavacchedAdayazca doSAH ||uktaa maryAdA / atha sthApanAmabhidhitsuH prastAvanAmAha[bhA.1576] bhattaTThiyA va khamagA, amaMgalaM coyaNA jinAharaNaM / jai khamagA vaMdaMtA, dAiMtiyare vihiM vocchN| vR-te hi sAdhavaH kSetraM pravizanto bhaktArthino vA bhaveyuH kSapakA vA / yadi kSapakAH tato nodakasya 'nodanA' prerA, ythaa-prthmmevtaavdmngglmidNydupvaasNprtyaakhyaayprvishyte| sUrirAha'jinAharaNaM' jinAnAmudAharaNamatra mantavyam / te hi bhagavanto niSkramaNasamaye prAyazcaturthAdi tapaH kRtvA niSkAmanti, nacatatteSAmamaGgalam, evamatrApi bhAvanIyam / tatazcayadi tekSapakAstadA caityAni vandamAnA eva darzayanti sthApanAkulAni kSetrapratyupekSakAH / atha bhaktArthinaste tataH "iyare"tati itareSu bhaktArthiSu yo vidhistaM vakSye // tamevAha[bhA.1577] sabbe duTuM uggAhieNa oyariya bhaya samuppaje / tamhekka dohi tihi vA, uggAhiya ceie vaMde // vR-caityavandanArthaM gantukAmA yadi sarve'pi pAtrakamudgrAhayeyuH tataH sarvAn sAdhUna udrAhitena pAtrakeNa dRSTvA 'aho ! audarikA ete' iti zrAvakazcintayati / bhayaM ca tasya samutpadyate, yathAkathametAvatAM mayaikena dAsyate ? iti| tasmAdekena dvAbhyAM tribhirvA sAdhubhirudragAhitapAtrakaiH zeSaiH punaranudrAhitapAtraiH sahAH suuryshcaityaanivndnti||ath yoko'pisAdhuHpAtrakaMnogrAhayati
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 tataH ko doSaH ? ityAha[bhA. 1578 ] bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 saddhAbhaMgo'nuggAhiyammi ThavaNAiyA bhave dosA / gharaceiya Ayarie, kayavayagamaNaM ca gRhaNaM ca // vR- athAnugrAhite pAtrake prayAnti tatazcaityAni vandamAnAn dRSTvA ko'pi dharmazraddhAvAn bhaktapAnena nimantrayet tadA yadi bhAjanaM nAstIti kRtvA na gRhyate tataH zraddhAGgastasyopajAyate / atha bruvate 'pAtrakaM gRhItvA yAvad yavamAcchAmastAnavadevameva tiSThatu' tataH sthApanAdayo doSA bhaveyuH / tasmAdudgrAhaNIyaM pAtrakam / jinagRheSu ca vRndena sarve'pi caityAdina vanditvA gRhacaityavandanArthamAcAryeNa katipayaiH sAdhubhirudrahAtapAtrakaiH samaM gamanaM karttavyam / tatra yadi zrAvakaH prAzukena bhakta - pAnena nimantrayet tato grahaNamapi tasya karttavyam // Aha kAni punaH kulAni caityavandanaM vidadhAnAste darzayanti ? ucyate [bhA. 1579] dAne abhigama sa, sampatte khalu taheva micchatte / mAmAe aciyatte, kulAi~ dAIti gIyatthA // vR- yathAbhadrako dAnaruci dAnazrAddhaH / samyagddaSTirgRhItANuvrato'bhigamazrAddhaH / "sammatte" tti aviratasamyagdRSTiH / "micchatte "tti AbhigrahikamithyASTiH / 'mAmAko nAma' ISyAlutayA 'he zramaNa ! mA madIyaM gRhamAyAsIH' iti bravIti / yastvISyArlutayaiva sAdhuSu gRhaM pravizatsu mahadaprItikaM svacetasi karoti vAcA na kimapi brUte eSa dezIbhASayA ca kiM kurvanti ? ityAha [bhA. 1580 ] dAne abhigama sahe, sammatte khalu taheva micchatte / mAmAe aciyatte, kulAi~ ThAviMti gIyatthA // vR- etAni kulAni sthApayanti gItArthAH, 'amISu praveSTavyam, amISu tu na' iti vyavasthApayantItyarthaH // atha na sthApayanti tadA kim ? ityAha [bhA. 1581] dAne abhigama saDDhe, sammatte khalu taheva micchatte / mAnAe aciyatte, kulAI aThavaMti caugurugA // vR- etAni kulAnyasthApayatazcatvAro gurukAH prAyazcittam / / yata evamataH[bhA. 1582] kayaussaggA''maMtaNa, apucchaNe akahiegayara dosA / ThavaNakulANa ThevaNaM, pavisai gIyatthasaMghADo | kR 'utsarge caityavandanaMvidhAyAgatAnAmairyApathikIkAyotsargekRte yadvA "ussagga "tti Avazyake kRte sarve'pi sAdhavo gItArthairAmantraNIyAH- AryA ! Agacchata, kSamAzramaNAH sthApanAM pravarttayiSyanti / ittamukte sarve' pyAgamya gurupadakamalamabhivandya racitAJjalayastiSThanti / tata AcAryai kSetrapratyupekSakAH praSTavyAH kathayata kAni kulAni praveSTavyAni ? kAnivAna ? iti / tatastairapi kSetrapratyupekSakairvidhivat kathanIyam / yadyAcAryA kSetrapratyupekSakAn na pRcchanti tevA pRSTAH santo na kathayanti, tatasteSu pravizatAM ye saMyamA-''tmavirAdhanAdayo doSAstAn 'ekatare' sUrayaH kSetrapratyupekSakA vA prApnuvanti / tataH kathite sati yAnyabhigRhItamithyAtva-mAmAkA-'ciyattAni tAni sarvathaiva sthApyAni yathAnaiteSu kenApi praveSTavyam / yAni tu dAnazrAddhAdIni sthApanAkulAni teSAmapi sthApanaM karttavyam / katham? ityAha- pravizati eka eva gItArthasaGghATako gurvAdivaiyAvRttyakarasteSu / / idameva bhAvayati
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 401 uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1583] [mA.1583] gacchammi esa kappo, vAsAvAse taheva uDubaddhe / gAma-nagara-nigamesuM, aisesI ThAvae saDDI / / vR-varSAvAse tathaiva Rtubaddhe grAma-nakara-nigameSu sthitAnAM gacche eSa kalpaH / kaH ? ityAhaatizeSANi-atizAyIni snigdha-madhuradravyANi prApyante yeSu tAni kulAnyatizeSINi "sadi' tti dAnazraddhAvanti evaMvidhAni kulAni sthApayet / ekaM gItArthasaGghATakaM muktvA zeSasaGghATakAn na tatra pravezaM kArayet ||aah[bhaa.1584] kiM kAraNaMcamaDhaNA, davvakhao uggamo viyana sunjhe| gacchammi nayama kajaM, Ayariya-gilANa-pAhuNae / - "kiM kAraNaM' ko hetuH yena sthApanAkuleSveka eva saGghATakaH pravizati ? / sUrirAha"camaDhaNa"tti anyairanyaizca saGghATakaiH pravizadbhistAni kulAnyudvegaM prApyante / tatazca dravyANAMsnigdhamadhurANAM kSayo bhavati, udgamo'picana zudhyati / gaccheca niyataM' nizcitaM prAyogyadravyaiH kAryaM bhvti|kimrthm? ityAha-AcArya-glAna-prAdhUrNakAnAM hetoriti niyuktigaathaasmaasaarthH|| atha bhASyakAra enAmeva vivRNoti[bhA.1585] pubi pi vIrasuNiyA, bhaNiyA bhaNiyA pahAvae turiyaM / sA camaDhaNAe siggA, nicchai daTuM pi gaMtuM je // kR-jahA kAivIrasuNiyAkeNaipAraddhieNatittirAINaMgahaNechichikkAriyAsamANI tittirAINi giNhai / pacchA so tehiM sAvaeNa vinA vi kADaM haMtUNa chichikkArei |saa vIrasuNiyA ito tao pahAvai jAva na kiMci pecchai / tAhe sA veyAriyA samANI jai sosAvayaM daTuMpacchA chichikkArei tahA vi payaM pi na icchae gaMtuM / / atha gAthAkSarayojanA-yaH zunakadvitIyaH zastrAdyapekSArahito mRgayAM karotisavIraucyate, tasya zunikA yathA pUrvamadhTe'pi zvApade bhaNitA bhaNitA' chItkRtA chItkRtA satI tvaritamitastataH pradhAvati / tataH sA 'camaDhaNayA' nirarthakamudvejanayA "siggA" zrAntA satI santamapi zvApadaM dRSTvA padamapi gantuM "je'' iti pAdapUraNe necchati // eSa dRSTAntaH / arthopanayastvevam[bhA.1586] evaM saDDhakulAI, camaDhijaMtAI annmnnehi| necchaMti kiMci dAuM, saMtaM pitahiM gilANassa / / 'evam amunaiva prakAreNa zrAddhakulAni "camaDhijaMtAI" ti udvejyamAnAni 'anyAnyaiH' kSullaka-sthavira-kSapakAdibhiH / yadvA "annamannehi" ti anyAnyaiH-pariphalguprAyaH kAraNaiH / yathA ekaH prAha-glAnasya zIrSa duSyati zarkarAM prayaccha; aparaH prAha-mamodaraM duSyati danaH karambeNa pryojnm| tadaparaH prAha-prAdhUrNaka AyAto'sti ghRtAdikaM dehi; anyaH prAha-ahamAcAryasya hetorAyAto'smidugdhaM sazarkaraM pratilAbhayetyAdi / tatastAnibruvIran-yUyaM sarva eva glAnA ato vayaM kiyatAM prayacchAmaH? ko vA jAnAti yUyamAcAryAdInAM hetorgRhNIya? AhozcidAtmArtham? iti / evamudvejyamAnAni necchanti 'sadapi' vidyamAnamapi ghRtAdikaM 'kiJcit' stokamAtramapi glAnasya upalakSaNatvAdAcArya-prAdhUrNakAderapyarthAya daatum| tatazca yat te glAnAdayaH paritApyante (181261
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 1-1/6 402 tanniSpannaM prAyazcittam // gataM camaDhaNAdvAram / atha dravyakSayodgamAzuddhidvAradvayamAha[bhA. 1587 ] anno camaDhaNa doso, davvakhao uggamo vi ya na sujjhe / khINe dullabhadavve, natthi gilANassa pAuggaM // " vR- 'anyaH' aparazcamaDhanAyAM doSaH kaH ? ityAha- dravyasya- avagAhima-ghRtAdeH kAraNamantareNApi dine dine gRhyamANasya kSayo bhavati / tatazca yadyabhinavamavagAhimAdi dravyaM sAdhUnAmarthAya karoti krINAti vA tata udgamo'pi ca na zudyati, sadoSatvAt tad utpAditamapi na kalpata iti bhAvaH / tataH 'kSINe' vyacchinne durlabhadrav prayojane utpanne'pi nAsti glAnasya prAyogyam / tataH paritApamahAduHkhAdikA glAnAropaNA draSTavyA, bhadraka-prAntakRtAzca doSA bhavanti / / tAnevAhadavvakkhaeNa paMto, itthaM ghAija kIsa te dinaM / bhaddI haTThapaTTo, kareja annaM pi sAhUNaM // [bhA. 1588] vR- iha kasyApi prAntasya bhAryA zrAddhikA tatastayA'nyAnyasAdhUnAM yAcamAnAnAM prAyogyadravyaM sarvamapi pradattam / tatastasyAH patirbhojanArthamupaviSTaH san brUte kUraM me pariveSaya | sA prAhasAdhUnAM pradattaH / sa pratibrUyAt-pUpalikAstarhi pariveSaya / sA prAha-tA api pradattAH / evaM sUpadugdha-dadhiprabhRtInyapi sAdhUnAM vitIrNAnIti / itthaM dravyakSayeNasa prAntaH kupitaH san 'arerekulapAMsane! kiM te muNDAstavopapatayo bhavanti yenaivaM madIyaM gRhasarvasvaM dattvA tAn poSayasi ?' ityabhidhAya svAM striyaM 'ghAtayet' kuTTayet, 'kasmAt ' kimarthaM tvayA tebhyaH sarvamapi dattam ? iti kRtvA / atra pAThAntaram-"davvakkhaeNa luddho ''tti 'lubdhaH' lobhAbhibhUtaH, seSaM prAgvat / yastu bhadrako gRhapati sa zrAddhikayA sarvasminnapi datte tathaiva ca kathite hRSTaprahRSTo bhavati / hRSTo nAma-namasi paritoSavAn, prahaSTastu - prahasitavadanaH samudbhUtaromaharSo harSAzrUNi vimuJcamAna iti / tatazca kuryAd 'anyadapi ' avagAhimAdikaM sAdhUnAmarthAya, karayedityarthaH / etaddoSapariharaNArthamekaM gItArthasaGghATakaM muktvA zeSAH sthApanAkulAni na nirvizeyuH / prAghUrNake cAyAte sati prAghuNyaM vidheyam, tacca svabhAvAnumataireva bhakta- pAnaiH // tathA cAtra dhTAntamAha [ bhA. 1589] jaDDe mahise cArI, Ase goNe ya je ya jAvasiyA / eesiM paDivakkhe, cattAri u saMjayA hoMti / vR- 'jaDu:' hastI, mahiSAzcau pratItau, 'goNaH' balIvarda, eteSAM ye 'yAcasikAH' yavasaHtaprAyogyamudga - mASAdirUpa AhArastena tadvahanena carantIti yAsikAste anukUlAM cArImAnayanti / eteSAM jaDDAdInAM 'pratipakSe' pratirUpaH pakSaH pratipakSaH sadhzapakSa ityarthaH, tatra catvAraH prAdhUrNakasaMyatA bhavanti / tadyathA - jaDDusamAno mahiSasamAno'zvasamAno gosamAnazceti // athAmISAmeva vyAkhyAnamAha bhA. (1590 ] jaDDojaM vA taM vA, sukumAlaM mahisao mahuramAso / goNa sugaMdhidavvaM, icchai emeva sAhU vi / / vR- 'jaDDuH' hastI, saH 'yadvA tadvA' karkaza kaTukAdikamapyAhArayati / yastu mahiSaH 'sukumAraM ' vaMzakarIlAdikamabhilaSati / azvaH 'madhuraM' mudga- mASAdikamabhikAGkSati / 'gauH' balIvarda saH 'sugandhidravyam' arjunaka-granthiparNAdikamicchati / evameva sAdhavazcatvAraH caturvidhaM bhaktamicchanti
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 403 uddezaka : 1, mUlaM -6, [ bhA. 1590] tatthapaDhamojaDDusamANo pAhuNagasAhU bhaNai-mama jaM dosINaM vA uNhagaM vA kaMjiyaM vA labbhai taM caiva Anehi, navaraM udarapUraM / evaM bhaNie kiM dosINaM ceva AneyavvaM ? na, viseseNa sohaNaM tassa AneyavvaM / biio pAhuNayasAhU bhaNai paraM me neharahiyA vi pUvaliyA sukumAlA hou / taio bhaNai - mahuraMnavariM me hou / cauttho bhaNai annaM vA pANaM vA nippaDigaMdhaM me Aneha / evaM tANaM bhaNaMtANaM jaM joggaM taM saGghayakulehiMto visesiyaM Anijjai / taM ca Thaviesu caiva saddayakulesu labbhai nAThavisu / pAhune ya kIramANe mahaMto nirAlAbho sAhukkAro ya pAvijjai / ato kAyavvaM taM jahAvisahaM sAhUhiM ti / Aha yadyevaM tarhi zrAddhakuleSu mA ko'pi pravezaM kArSIt ? yadA prAghUrNakAdikAryaM samutpannaM bhaviSyati tadA pravezaM kariSyAmaH, tatazca bahutaramutkRSTaM ca lpsymhe| sUrirAha[bhA. 1591] evaM ca puno Thavie, appavisaMte ime bhave dosA / vIsaraNa saMjayANaM, visukkagoNIi ArAme // vR-evaMca tAvat camaDhanAyAM doSA abhihitAH / punaH zabdo vizeSaNArtha / yadi punaH sthApanAkulAni sarvathaiva sthApyante tataH "Thavie"tti sarvathaiva sthApiteSu teSvapravizatAM sAdhUnAmete doSA bhaveyuH / tadyathA-vismaraNaM saMyatAnAM bhavati, bhikSA dAtavyeti niyamAbhAvAt / atra ca vizuSkayA gayA ArAmeNa ca dRSTAntaH- jahA- egassa voddadhijAiyassa goNI dhenU / sA paosa-paccase sukulavaM sukulavaM duddhassa payacchai / tassa ya dasahiM divasehiM saMkhaDI bhavissai / tAhe so ciMtei - esA gAvI tAva bahuyaM khIraM dei, tayA ya dullahaM khIraM bhavissai, mama ya tayA avassaM kajaM, to idAniM na duhAmi, tayA ceva ekkasarAe duhissAmi, varaM me dasa kulayA hotayA / patte ya saMkhaDidivase mahaMtaM kuMDayaM gahAya goNIduhaNaTTayAe Dhukko jAva visukkA, culuo vinatthi duddhassa / evaM saMjayA vi aNalliyaMtA tesiM saDDANaM pamhuTTA na caiva jANaMti-kiM saMjayA atthi ? navA ? / te vi saMjayA jammi divase kajraM tammi gayA jAva na saMti tAni davvAni / tamhA doNha vA tinha vA divasANaM avassaM gaMtavvaM // ahavA ArAmadiTThato, jahA ego ArAmio / so ciMtei-mama ArAme pupphANaM ADhayaM dine dine uTThei, iMdamahadivase a bahUjano pupphANa kAyao bhavissai to mA dine dine pupphAI uccemi, taddivasaM varaM bahUNi puSphAni hoMtANi tti / patte ya iMdamahadivase so pacchiyAo ghettuM gao jAva so ArAmo upphullo, egamavi puSkaM natthi / evaM te jaddivasaM kaJjamuppannaM taddivasaM paviDDA ThavaNAkulesu / tAhe saDDA bhaNati tubbhe ihaM ciya acchaMtA na muNaha velaM, amhaM pae vattA velA / appavisaMtesu ya na koi daMsaNaM paDivajjai, na vA anuvvae, gilANapAuggaMvA nasthi / / yataHzcaivamataH praveSTavyaM sthApanAkuleSu gItArthasaGghATakena // sa ca kI hagdoSairvirahitaH ? ityata Aha [bhA. 1592] alasaM ghasiraM suviraM khabhagaM koha- mAna-mA-lohillaM / koUhala paDibaddhaM, veyAvaccaM na kArijA // vR- 'asaM' nirudyamam, 'grasitAraM' bahubhakSiNam, 'svaptAraM ' svapnazIlam, "sIlAdyarthasyeraH" iti prAkatalakSaNabalAdubhayatrApi tRnapratyayasyerAdezaH, kSapakaM pratItam, "koha- mANa- mAya lohillaM" ti krodhavantaM mAnavantaM mAyAvantaM lobhavantam, sarvatrApi bhUmni matupratyayaH, yathA gomAniti, "koUhala"tti matvarthIyapratyayalopAt kutUhalinam, 'pratibaddhaM' sUtrArthagrahaNasaktama / etAn
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 bRhalkalpa-chedasUtram -1-1/6 vaiyAvRtyamAcAryona kArayediti smaasaarthH||athainaamev gAthAMvivarISuH prathamataH prAyazcittamAha[bhA.1593]tisu lahuo tisu lahuyA, guruo guruyA ya lahuga lhugoy| pesaga-karitagANaM, ANAi virAdhanA ceva // vR-alasAdIn ya AcArya svavaiyAvRtyArtha preSayati-vyApArayatItyarthaH, yazcaibhiSaiirduSTaH svayaM vaiyAvRtyaM karoti, tayoH preSaka-kurvatoH prAyazcittam / tadyathA-'triSu' alasa-bahnAzi-nidrAluSu laghuko mAsaH / "triSu' kSapaka-kopanA-'bhimAniSu catvAro laghavaH / mAyAvati guruko mAsaH / lobhavati catvAro gurukAH / kautUhalavati catvAro laghukAH / sUtrArthapratibaddheladhumAsaH |AjJAdayazca doSA virAdhanA caatm-sNymvissyaa||ttraals-svpnshiilyoniyojne doSAnAha[bhA.1594] tA acchi jA phiDio, saikAlo a-sovire dosaa| gurumAI tena vinA, viraadhnusskk-tthvnnaadii|| vR-alasaHsvapanazIlazcatAvadupaviSTaH zayAnovAAsteyAvatsan-vidyamAnaH kAlaH satkAlo bhikSAyAH 'sphiTitaH' atikrAnto bhavati / yadvA tAvalasa-nidrAlU cintayetAm- 'samApatitaM tAvadidamasmAkamavazyakaramIyaM karma, ata etadapi nirvAhitaM bhavatu' iti kRtvA aprApte eva bhikSAkAle paryaTetAm, tatoyadvAtadvA bhakta-pAnaM labhete, na prAyogyam, 'tena' prAyogyeNa vinA yA 'gurvAdInAm' AcArya-bAla-vRddha-glAnAdInAM virAdhanAtanniSpannaprAyazcittam / yadvA'tikrAntAyAM velAyAmAyAntaM vaiyAvRtyakaraMmatvA prAyogyasyotSvaSkaNaM zrAddhakAni kuryuH, utsUre tad vidadhyuriti bhAvaH |ydvaataani tadupaskRtaMprAyogyabhaktaMsthApayeyuH tataHsthApanAdoSaH |aadishbdaat 'sAdhUnAmasaMvibhaktaMbhaktaM kathaM svamukheprakSipyate? 'itibuyAteSAmabhuJjAnAnAmantarAyamityAdayo dossaaH|| [bhA.1595] appattevi alaMbho, hAnI osakkaNA ya aibhadde / anahiMDato ya ciraM, na lahaija kiMci vA''nei / / vR-atha 'yadetat kasmiAkaM madhye samApatitaM tad nirvAhitaM bhavatu' iti kRtvA aprApte kAle bhikSAmaTati tadA 'alAbhaH' nakimapi prApyate iti bhaavH| tatazcAcAryAdInAM 'hAni' asaMstaraNaM bhavati |ystu atibhadrakaH' atIvadharmazraddhAvAn gRhapati saH avaSvaSkaNaM' vivakSitakAlAdarvAg bhaktaniSpAdanaM kuryAt / yadvA asAvalasatvAd nidrAlavAdvA ciramahiNDamAnaH san na kimapi labhate, 'yatkiJcidvA' paryuSitaM valla-canakAdikaM vA Anayati, tena bhuktenA'pathyatayA gurvAdInAM glAnatvaM bhavati, tataH paritApa-mahaduHkhAdikA glaanaaropnnaa|| atha "ghasira"ti padaM bhAvayati[bhA.1596] giNhAmi appaNotA, pajattaM to gurUNa dhicchaami| ghettuM ca tesi ghicchaM, siiyl-oskk-omaaii|| vR-yo mahodaraH savaiyAvRtye niyukto bhikSAmaTana cintayati-gRhNAmi tAvadAtmano yogyaM paryApta tato gurUNAM hetorgrhiissyaami| yadvA teSAM gurUNAM yogyaM gRhItvA tata Atmano'rthAya grahISye / ityaM vicintya yadi prathamaM gurUNAM yogayaM gRhItvA pazcAdAtmArthaM gRhNAti tato yAvatA kAlenAtmanaH paryAptaM pUryate tAvatA tatpUrvaM gRhItaM zItalaM syAt, tacca gurUNAmakArakam, tataH saiva glaanaaropnnaa| athavA sthApanAkuleSu prathamataH praveze tabAdyApi velAyA aprAptatvAdavaSvaSkaNAdayo doSAH / atha prathamamAtmahetorgRhNAti tato yAvatA tat paryAptaM bhavati tAvatA sthApanAkuleSu velAtikramo
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 6, (bhA. 1596 ] 405 bhavet / atha velAtikramabhayAd dezakAla eva teSu pravizati tata Atmano'vamaM bhavet, udarapUraNaM na bhavediti bhAvaH / tatazvAvamAhAratayA tasyaivAnAgADhA ''gADhaparitApAdayo doSA // atha kSapaka-krodhavatordoSAnAha [ bhA. 1597] paritAvijjai khamao, aha giNhai appaNo iyarahAnI / avidinne kohillo, rUsi kiM vA tumaM desi // - yadi kSapako gurUNAM hetoH prAyogyaM gRhNAti nAtmanastataH sa eva paritApyate, athAtmano gRhNAti tata itareSAM AcAryANAM hAni-paritApanA / yastu krodhavAn saH 'avitIrNe' adatte sati ruSyati / ruSTazcAgAriNaM bhaNati yadi bhavAn na dadAti tarhi mA dAtU kiM bhavadIyaM gRhaM dRSTvA'smAbhiH pravrajyA pratipannA ? iti kiM vA tvaM dadAsi yena 'evamahaM dadAmi' iti garvito bhavasi ? ityAdibhirdurvacanaiH zrAddhaM vipariNamayati // mAni-mAyinordoSAnAhaUNANuTTamadine, thaddho na ya gacchae puno jaM ca / mAI bhaddagabhoI, paMtena va appaNo chAe / [ bhA. 1598 ] vR-yaH stabdhaH saH 'Une' tucche datte "anuTTha' "tti abhyutyAne vA akRte "adinna "tti sarvathaiva vA adatte sati 'puna:' bhUyastadIyaM gRhaM na gacchati, bhaNati ca zrAvakANAmitareSAM ca ko vizeSaH ? yadi dvitaye'pi sAdhUnAmabhyutthAnAdivinayaprakriyAmantareNa bhikSAM prayacchanti tato nAhamamuSya gRhaM bhUyaH pravizAmIti / tataH "jaMca "tti tadRhe pravezaM vinA prAyogyasyAlAbhe yat kiJcidAcAryAdInAM paritApanAdikaM bhavati tanniSpannaM prAyazcittam / yastu mAyI saH 'bhadrakabhojI' prAyogyamupAzrayAd bahirbhuktvA prAntamAnayatIti bhAvaH, yadvA 'prAntena' valla caNakAdinA Atmano yogyaM snigdhamadhuradravyaM chAdayati, chAdayitvA ca gurUNAM darzayati // lubdhasya doSAnAha [ bhA. 1599 ] obhAsai khIrAI, dijaMte vA na vAraI luddho / je'negavisaNadosA, egassa vi te u luddhassa // vR yo lubdhaH sa sthApanAkuleSu kSIrAdInyavabhASate / yadvA zraddhAtirekatastairdIyamAnAni snigdhamadhurANi na vArayati / tatazca ye'DanekeSu saGghATakeSu sthApanAkulaM pravizatsu camaDhaNAdayo doSA varNitAste sarve'pyekasyApi lubdhasya pravizato draSTavyAH // kutUhalinaH pratibaddhasya ca doSAnAha[bhA. 1600 ] naDamAI picchaMto, tA acchai jAva phiTTaI velA / suttatthe paDibaddho, osakkA 'hisakka mAIyA || - vR- yaH kutUhalI sa naTAdIn prekSamANastAvadAste yAvad velA sphiTati / yastu sUtre'rthe vA 'pratibaddhaH' AsaktaH sa gurUNAM dharmakathAdivyagratayA yataivAntaraM labhate tadaivAprAptakAle'pi bhikSArthamavatarati, velAtikramaM vA kRtvA kAlavelAdAvavatarati, tato'vaSvaSkaNA-'bhiSvaSkaNAdayo doSAH // yatazcaivamataH kiM karttavyam ? ityAha [mA. 1601 ] eyaddosavimukkaM, kaDajogiM nAyasIla mAyAraM / gurubhattimaM vinIyaM, veyAvaccaM tu kArijjA / / vR- ebhiH anantaroktairdoSairvimuktaM varjitam, kiMviziSTam ? ityAha- 'kRtayoginaM' gItArthaM 'jJAtazIlA - S'cAraM' jJAtaM samyagavatagataM zIlaM priyadhmatAdirUpamAcArazca cakravAlasAmAcArIrUpo
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 vRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 yasya sa tathA tam, tathA guravaH-AcAryAsteSu bhaktimantam-Antarapratibandhopetam, 'vinItam' abhyutthanAdibAhyavinayavantam, evaMvidhaM ziSyaM vaiyAvRttyamAcArya kArayet / / Aha kimarthaM vaiyAvRtyakarasyeyanto guNA mRgyante ? ucyate[bhA.1602] sAhati ya piyadhammA, esaNadose abhigghvisese| evaM tu vihigahaNe, davyaM vadati gIyatyA // kRpriyadharmANa upalakSaNatvAdaparairapyanantaroktaguNairyuktAvaiyAvRtyakarAH "sAhaMti"ttikathayanti 'eSaNAdoSAn' mrakSita-nikSiptAdIn / yathA-itthaM mrakSitadoSo bhavati, itthaM tu nikSipta ityAdi / etaizca doSairduSTaM sAdhUnAM na diiyte| 'abhigrahavizeSA~zca jinakalpika-sthavirakalpikasambandhinaH kathayanti / evam' uktena vidhinA sthApanAkuleSu grahaNe zraddhAM vardhayanto gItArthA 'dravyamapi' ghRtAdikaM vardhayanti // idameva bhAvayati[bhA.1603] esaNadose va kae, akae vA jaiguNe vikasthitA / kahayaMti asaDhabhAvA, esaNadose guNe ceva / / vR-'eSaNAdoSe' mrakSitAdau kRte vAakRte vA 'yatiguNAn' kSAnti-mArdavAdIn 'vikatyamAnAH' vividhaM zlAghamAnAH 'azaThabhAvAH' kaitavavarjitAH nabhakSaNopAyanimittamiti bhAvaH eSaNA doSAn kathayanti tathA guNAH-sAdhUnAM prAzukaiSaNIyabhakta-pAnapradAnaprabhavAH pApakarmanirjarAdayastA~zca gItArthAH kathayanti / yathA- samaNovAsagassa naM bhaMte ! tahArUvaM samaNaM vA mAhaNaM vA phAsueNaM esaNijeNaMasana-pAna-khAima-sAimeNaM paDilAbhemANassa kiMkajai? goyamA ! egaMtaso nijarA kajjai, nathi ya se kei pAvakamme kajaiti / athetyaM na kathayeyuH tataH ke doSAH ? ityAha[bhA.1604] bAlAI paricattA, akahiMte'nesaNAigahaNaM vaa| naya kahapabaMdhadosA, aha ya guNA sAhiyA hoti / / vRteSu zrAddhakuleSu jinakalpikA bhikSArthamAyAtAH, teSAM paramAnAdikaM lepakRtamupanItam, taizca bhagavadbhiH pratiSidadham, tatastAni zrAddhakAni cintayeyuH-eta evapradhAnAH sAdhavaH, itare tusnigdha-madhuradravyagrAhiNaH sarve'pi nAmadhArakamAtrAHsAdhvAbhAsA eveti / tataHzraddhAbhaGgabhAji tAni bhUyaH prAyogyadravyaM nopaDhaukayeyuH / evamabhigrahavizeSAn akathayadbhirgItAdhairbAlAdayaH parityaktA bhavanti / athaiSaNAdoSAn zuddhabhakta-pAnAnasya ca guNAn na kathayeyuH tatastAni zrAddhakAnyeSaNAM kuryu|ttr yadi pratiSidhyate tadA'pi bAlAdayaH parityaktAH, teSAM prAyogyAbhAve saMstaraNAbhAvAt / athanapratiSidhyate tato'neSaNAdigrahaNaMbhavet, Adizabda eSaNAdoSANAmeva svagatAnekabhedasUcakaH / Aha gocarapraviSTAnAM sAdhUnAM kathAprabandhaH kartuM na kalpate, amI ca sAdhava itthameSaNAdoSAdInAM kathAM prabadhanantaH kathaM na doSabhAjo bhavanti ? ityucyate-'na ca' naivAtra kathAprabandhadoSA bhavanti, yadi hi bhakta-pAnalolupatayAkathAM prabanIyustato bhaveyurdoSAH, tacca nAsti, eSaNAzuddhihetoreva teSAmitthaM kathanAt / atha ca pratyutetthaM kathayadbhistairgItAthaiH 'guNAH' bAla-vRddhAdhupaSTambha-gurubhaktiprabhRtayaH sAdhitA bhavanti / / kataM punaste kathayanti ? ityAha__ [bhA.1605] ThANaM gamanA''gamanaM, vAvAraM piNddsohimullog|
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM -6, [bhA. 1605 ] 407 jANatANa vi tujhaM, bahuvakkhevANa kahayAmo // / vR- 'sthAnaM' nAma Atma-pravacana- saMyabhopaghAtavarjito bhUbhAgaH / yatra sthitasya gavA 'zvamahiSAderAhananAdi na bhavati sa AtmopaghAtavarjitaH / yatra tu nirddhamanAdyazucisthAnavyatirikte pradeze sthitasya lokaH pravacanasyAvarNena brUyAtsa pravacanopaghAtavarjitaH / yatra punaH pRthivyAdikAyAnAM virAdhanA na bhavati sa saMyamopaghAtavarjitaH / Ize sthAne sAdhunA dAyakena vA sthitvA bhikSA grAhyA deyA veti jJApayanti / 'gamanaM' nAma dAyakena bhikSAdAnArthaM gRhamadhye pravizatA SaTkAyAnAmupamadazamakurvatA gantavyam / evam 'Agamanamapi' bhikSAM gRhItvA sAdhusammukhabhAgacchatA dAyakenopayuktenAgantavyam / vyApAraH-kartana-kaNDana- peSaNAdikaH, taM ca samyag jJApayanti-Ize vyApAre bhikSA grahItuM kalpate, Ize tu neti / "piMDasohimullogaM" ti piNDazuddheH 'ullokaM' lezoddezaM kathayanti, 'itthamAdhAkarmAdayo doSA upajAyante, itthamebirdoSairaduSTaH piNDaH sAdhUnAM dIyamAnaH zuddho bahuphalazca bhavati' ithyevaM piNDaniryukti lezato jJApayantIti bhAvaH / tathA yadyapi yUyamidaM sAdhudharmasvarUpagre'pi jAnItha tathApi yuSmAkaM bahuvyAkSepANAmavismaraNArthaM kathayAma iti / / api ca[bhA. 1606] kesiMci abhiggahiyA, anabhiggahiesaNA u kesiMci / mAhu avannaM kAhiha, savve vi hu te jiNANAe / vR- keSAJcit sAdhUnAmabhigRhItA eSaNA, yathA jinakalpikAnAm / keSAJcit tvanabhigRhItA, yathA gacchvAsinAm, saptasvapi piNDaiSamAsu teSAM bhakta-pAnasya grahaNAt / evaM cAparAparAM bhaktapAnagrahaNasAmAcArIM dRSTvA yUyaM mA avajJAM kariSyatha / kutaH ? ityAha- 'sarve'pi te' bhagavanto jinakalpikAH sthavirakalpikAzca jinAjJAyAM varttante, svasvakalpasthitiparipAlanAt ato na ke'pyavajJAtumarhantIti bhAvaH // kiJca [bhA. 1607 ] saMviggabhAviyANaM, luddhagadiTTaMtabhAviyANaM ca / muttUNa khetta kAle, bhAvaM ca kahiMti suduMchaM / vR-yeSAM zrAddhAnAM purata eSaNAdoSAH kathyante te dvidhA-saMvignabhAvitA lubdhakadRSTAntabhAvitAzca / saMvignaiH-udyatavihAribhirbhAvitAH saMvignabhAvitAH / ye tu pArzvasthAdibhirlubdhakaddaSTAntena bhAvitAste lubdhakadhSTAntabhAvitAH katham ? iti ced ucyate-te pArzvasthAH zrAddhAnityaM prajJApayanti-yathA kasyApi hariNasya pRSThato lubdhako dhAvati, tasya ca hariNasya palAyanaM zreyaH, lubdhakasyApi tatpRSThato'nudhAvanaM zreyaH; evaM sAdhorapyaneSaNIyagrahaNataH palAyitumeva yujyate, zrAvakasyApi tena tenopAyena sAdhoreSaNIyamaneSaNIyaM vA dAtumeva yujyate iti / itthaM dvividhAnAmapi zrAddhAnAM purataH zuddhaM dvAcatvAriMzaddoSarahitaM yaduJchamivoJchaM stokastokagrahaNAt 'zuddhoJcham' utsargapadamityarthaH tat kathayanti / kiM sarvadaiva ? na ityAha- 'muktvA kSetra - kAlau bhAvaM ca' iti kSetraM karkazakSetramadhvAnaM vA kAlaM - durbhikSAdikaM 'bhAvaM' glAnatvAdikaM pratItya te zrAddhAH kiJcidapavAdamapi grAhyante // api ca idamapi te zrAddhA ApanIyAH [ bhA. 1608 ] saMdharaNammi asaddhaM dohavi giNhaMta-diMtayAna'hiyaM / AuradiTThatenaM taM caiva hiyaM asaMdharaNe // vR- saMstaraNaM nAma-prAzukameSaNIyamaM cAzanAdi paryAptaM prApyate na ca kimapi glAnatvaM vidyate
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 tatra 'azuddham' aprAzukamaneSaNIyaM ca gRhNato dadatazca dvayorapi ahitam' apathyam, gRhNataH saMyamabAdhAvidhAyitvAd dadatastu bhavAntare svalpAyurnibandhanakarmopArjanAt / tadeva' azuddham 'asaMstaraNe anivahi dIyamAnaM gRhyamANaM ca 'hita' pathyaM bhavati / Aha kathaM tadeva kalpyaM tadeva cAkalpyaM bhavitumarhati? iti ucyate-AturaH-rogI tasya dRSTAntenedaM mantavyam / yathA hi rogiNaH kAmapyavasthAmAzrityAnnauSadhAdikamapathyaM bhavati, kAJcitpunaH samAzritya tadeva pathyam, evamihApi bhAvanIyam / / tadevaM bhAvitaM "sAhati ya piyadhammA, esamadose abhiggahavisese" iti / atha yuktam "evaM tu vihiggahaNe" tti tatra vidhigrahaNaM bhAvayati[bhA.1609] saMcaiyamasaMcaiyaM, nAUNa asaMcayaM tu giNhaMti / saMcaiyaM puna kaje, nibaMdhe ceva saMtariyaM / / kR-praayogydrvyNdvidhaa-snycyikmsnycyikNc| 'saJcayikaM dhRta-guDa-modakAdi, asaJcayika tu dugdha-dadhi-zAli-sUpAdi / tatrayadasaJcayikaMtatsthApanAkuleSuprabhUtaM jJAtavA gRhnnnti|snycyikN punarlAna-prAdhUrNakAdaumahati kaaryeutpnnegRhnnnti|ath zrAddhAnAMmahAnirbandhobhavati tato'glAnA api gRhNanti, paraM 'sAntaritaM na dine dine iti bhAvaH / eSa saJcayikagrahaNasyApavAda uktH|| athApavAdapasadasyApyapavAdamAha[bhA.1610] ahavaNa saddhA-vibhave, kAlaM bhAvaMca bAla-vuDDAI / nAu niraMtaragahaNaM, achinnabhAveya tthaayNti|| kR."ahavaNa"tti akhaNDamavyayaMprakArAntaradyotanArtham / zrAvakANAMzraddhAMca-dAnaruciMtIvAM parijJAya vibhavaMca vipulaM tadIyagRheSvavagamya 'kAlaM durbhikSAdikaM bhAvaMca' glAnatvAdikaM jJAtvA bAla-vRddhAdayo vA ApyAyi bhavantviti jJAtvA nirantaragrahaNamapi kurvanti, saJcayikamapi dine dine gRhNantIti bhAvaH / yAvaJca dAyakasya dAnabhAvo na vyavacchidyate tAvadacchinne bhAve 'tiSThanti' dIyamAnaM pratiSedhayantItyarthaH, yathA teSAM bhUyo'pi zraddhA jAyate / / atha sthApanAkuleSu bhaktapAnagrahaNe sAmAcArImabhidhitsurAha[bhA.1611] davvappamANa gaNaNA, khAriya phoDiya taheva addhaay| saMvigga egaThANe, anegasAhUsu pannarasa / / vR-dravyaM-zAldAyi tasya pramANaM jJAtavyam, kiyadatra gRhe ravatyAM zAli-mudgAdikaM dine dine pravizati ? | 'gaNanA' nAma kiyanti ghRtapalAnyatra pravizanti ? yadvA kiyanti mAnaSANyatra jemayanti? / "khAriya"ttitrAraH-lavaNaMtena saMskRtAni kSAritAni' lavaNakarIrAdIni vyasanAni tAnikiyantyatrapacyante? iti / "phoDiya"tti 'sphoTitAni' marica-jIrakAdikaTubhANDadhUpitAni zAlanakAnieteSAmapi tathaiva ramANaM jnyaatvym| 'addhA' kAlaH sa jJAtavyaH, kimatra prahare velA? uta sArddhaprahare? Ahozcitpraharadvaye? iti| etadravyapramANAdikaM vijJAya 'saMvignaH' mokSAbhilASI "egaThANe"tti ekaH saGghATakastatra pravizati / yadi punaraneke sAdhavaH sthApanAkuleSu pravizanti tataH 'paJcadaza' AdhAkarmAdoya anisRSTAntA udgamadoSA bhavanti, adhyavapUrakasya mizrajAta evAntarbhAvAt / eSa snggrhgaathaasmaasaarthH|| asyA eva bhASyakRd vyAkhyAnamAha
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 6, [ bhA. 1612] [ bhA. 1612] asanAidavvamANe, dasaparimiya egabhattamuvvarai / so egadinaM kappara, niccaM tu ajjhoyaro iharA / / vR- azanam - odanamudgAdiSa AdigrahaNAt pAnaka-khAdima-svAdimaparigrahaH, eteSAM dravyANAM parimitAnAmaparimitAnAM vA mAnaM pramANaM jJAtavyam / yatra parimitamazanAdi dravyaM pravizati tatra dazAnAM mAnuSANAM hetorupaskriyamANe ekasya - aparasya yogyaM bhaktaM bhaktArthamudvarati, sa ca bhaktArtha ekasya sAdhoH paripUrNAhAramAtrArUpaM ekaM dinaM grahItuM kalpate / 'itarathA' yadi dvitIyAdiSu divaseSu gRhNanti tadA "nicaM tu" tisa sAdhubhi pratidivasagRhyamANo bhaktArtho nityajemanameva taiH zrAddhairgaNyate, tatazca tadarthamadhyavapUrakaH prakSipyeta // evaM tAt parimitamAzrityoktam / athAparimitamadhikRtyAha 409 [ bhA. 1613] aparimie AreNa vi, dasaNhamuvvarai egabhattaTTho / vaMjaNa-samiima- piTThe- vesaNamAIsu ya taheva // vR-yatra punaraparimitaM rAdhyate tatra dazAnAM mAnuSANAm 'arvAgapi' navASTAdisaGkhyAkAnAmapi to rAddhe ekasya yogyo bhaktArtha uddharati, sa ca dine dine kalpata iti / Aha ca cUrNikRt aparimie puna bhatte dasaha AreNa vi egassa bhattaTTho diNe diNe kappai ceva / tathA vyaJjanAnitImana - vaTikA-bharjikAdIni, "samitima" tti samitA- kaNikkA tayA niSpannAH samitimAHmaNDakAH pUpalikA vA, piSTam-uNDerakAdi saktuprabhRti vA, vesaNaM-marica-jIraka- hiDuprabhRtikaM kaTubhANDam, AdigrahaNAd lavaNa-zuNThayAdiparigrahaH / eteSAmapi parimANaM tathaiva draSTavyaM ythaa'shnaadiinaam|| etAvatA " dravyapramANaM gaNanA- kSArita sphoTitAni" iti gAyAdalaM bhAvitam / atha " addhA ya" tti padaM vyAcaSTe [bhA. 1614] satikAladdhaM nAuM, kule kule tAhi tattha pavisaMti / osakkaNAidosA, alaMbhe vAlAihAnI vA // vR- satkAlAddhA-bhikSAyAH sambandhI yo yatra dezakAlarUpo'ddhA taM jJAtvA kule kule tasmin dezakAle tatra pravizanti / atha dezakAle'tikrAnte'prApte vA pravizanti tato'vaSvaSkaNAdayo doSAH / athAvapyaSkamAdikaM tAni zrAddhakAnyazuddhadAnadoSazravaNavyutpannamatIni na kuryu tataH prAyogyadravyasyAlAbhe bAlAdInAM hAnirbhavediti // evaM yatra kSetre eka eva gaccho bhavet tatra sthApanAkulapraveze sAmAcArI bhaNitA / athAnekagacchaviSayAM tAmevAbhidhitsurAha [bhA. 1615] ego va hojja gaccho, donniva tinni va ThavaNA asaMvigge / sohI gilANamAI, asaI ya davAI emeva // - vivakSitakSetre eko vA gaccho bhaved dvau vA trayo vA tatraikaM gacchamAzritya vidhiruktaH / atha vyAdyAdIn gacchAnadhikRtya vidhirabhidhIyate- "ThavaNA asaMvigge "ttiyeSu asaMvignAH pravizanti teSAM zrAddhakulAnAM sthApanA karttavyA na teSu praveSTavayam / atha pravizanti tataH paJcadazodgamadoSAnApadayante, "sohi 'tti taddoSaniSpanna 'zodhi' prAyazcittam / yadvA "sohi " tti padaM "gilANamAI " ityuttarapadena saha yojyate, tato'yamartha- glAna- prAdhUrNakAdInAmarthAyAsaMvignabhAviteSvapi kuleSu 'zodhi' eSaNAzuddhi tayA zuddhaM bhaktaM gRhyate na kazcid doSaH / "asaI i davAi emeva "tti anyatra
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 'asati' avidyamAne dravAdikamapi 'evameva' asignabhAvitakuleSu grahItavyamiti dvAragAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivarISurAha[bhA.1616] saMviggamaNunAe, aiMti ahavA kule viriMcaMti / anAuMcha va sahU, emeva ya sNjiivgge|| vR-iha yaistat kSetraM pratyupekSitaM teSu pUrvasthiteSu ye'nye sAdhavaH samAyAnti te sAmbhogikA asAmbhogikA vAsyuH / tatrAsAmbhogikeSu saMvigneSuvidhirucyate-saMvignairvAstavyasAdhubhiH 'anujJAte' 'yUyaM sthApanAkuleSu prizata, vayamajJAtoJchaM gaveSayiSyAmaH' ityemanujJAyAM pradattAyAM yeAgantukAH saMvignAste sthApanAkuleSu "aiMti" ttiprvishnti| vAstavyAstu sthApanAkulavarjeSu guru-bAlavRddhAdInAmAtmanazca hetobhakta-pAnamutpAdayanti / atha vAstavyA asahiSNavastato yAvanto gacchAstAvadbhirbhAgaH sthApanAkulAni viriJcanti-AryA ! etAvatsu kuleSu bhavadbhi praveSTavyam, etAvatsupunarasmAbhiriti |athvaa yadyAgantukAH "sahU" iti 'sahiSNavaH' smrthshriiraastto'jnyaatokchNpunrsmaabhiriti| athavAyadyAgantukAH "sahU" iti sahiSNavaH' samarthazarIrAstato'jJAtoJchaM geSayantaH pryttnti|evmev ca saMyatIvarge'pi draSTavyam, tAapidvyAdigacchasadbhAveevaMvidhameva vidhiM kurvantItyarthaH // [bhA.1617] evaM tuannasaMbhoiANa saMbhoiAma teceva / jANittA nibaMdha, vatthavveNaM sa u pamANaM / / vR-evaM 'tuH' punararthe eSa punarvidhiranyasAmbhogikAnAmuktaH, ye tu sAmbhogikAH-parasparamekasAmAcArIkAsteSAmAgantukAnAmayata eva vAstavyAH sthApanAkulebhyo bhakta-pAnamAnIya prycchnti|ath zrAddhAH prAdhUrNakabhadrakA atIva nirbandhaM kuryu, yathA-prAdhUrNakasajhaTako'pyasmadgRhe sthApanIyaH, tato nirbandhaM jJAtvA vAstavyasaGghaTikena AgantukasaGghATikaM gRhItvA tatra gantavyam yadi ca tatra pracura prAyogyaM prApyate tata AgantukasacATikena gaveSaNA nakartavyA-kimityetAvat pracuraM dIyate ? kintu sa tu sa eva vAstavyasaGghATikastatra pramANam, yAvanmAcaM grahItavyaM yadvA kalpanIyaMtadetat sarvamapisa eva jAnAtIti bhaavH|ess ekasyAM vasatI sthitaanaaNvidhiruktH| atha pRthagvasativyavasthitAnAmAha[bhA.1618] asai vasahIe vIsuM, rAyanie vasahi bhoynnaa''gmm| asahU aparinayA vA, tAhevIsuM'sahU viyare // vR-vistIrNAyA vasateH 'asati' abhAve 'viSvak pRthag anyasyAM satau sthitAnAmAgantuka vAstavyo vA yaH 'ratnAdhikaH' AcAryAstasya vasatAvAgamyAvamaranAdhikena bhojanaM kartavyam / athaikasmin gacche dvayorvA gacchayoH 'asahiSNavaH' glAnA bhaveyuH apariNatA vA zaikSAH parasparaM militAH santo'saGkhaDakuryuH tadA "vIsutiapariNatAn viSvak pRthgbhojynti| "sahUviyare" tti akAraprazleSAd asahiSNUnAM prathamAlakAM vitaranti' prayacchanti / tato'pariNatAn vasatI sthApayitvA kRtaprathamAlikAn asahiSNUn gRhItvA sarve'pi ralAdhikavasatI gatvA maNDalyAM bhunyjte|athvottraarddhmnythaa vyAkhyAyate-"asahU" iti yadyavamaralAdhika AcArya svayamasahiSNurna zaknoti ralAdhikAcAryasannidhau gantuM na vA tAvatIM velAM pratipAlayituM zaktaH apariNatA vA'
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1618] 411 agItArthAstasya ziSyAsteSAM nAsti ko'pi sAmAcAryA upadeSTA AlocanAyA vA pratIcchakaH tato viSvagvasatau dvAvagyAcAroM samuddizataH / "sahU viare" tti 'vA' athavA yadi ralAdhikaH sahiSNustataH 'itarasya' avaratnAdhikasyopAzrayaM gatvA samuddizati / / evaM tAvad dvayorgacchayovidhiruktaH / atha trayo gacchA bhaveyustataH ko vidhiH ? ityAha[bhA.1619] taNhaM ekkama samaM, bhattaTuM appamo avaDaMtu / pacchA iyareNa samaM, Agamana viregu so ceva / / vR- yadyeka AcAryo vAstavyo bhavati dvau cAgantuko tata itthaM trayANAmAcAryANAM sambhave dvayorAgantukayormadhyAd yo ralAdhikastasya sambandhI yo vaiyAvRttyakarastenaikena samaM vAstavyAcAryavaiyAvRttyakaraH paryaTana prAdhUrNakAcAryasya hetoH 'bhaktArthaM paripUrNAhAramAtrArUpam 'Atmanazca' AtmIyAcAryArtham apArddham arddhadhruvamAtraM zrAddhakulebhyo gRhnnaati|pshcaad 'itareNa' AgantukAvamaralAdhikAcAryasambandhinA vaiyAvRttyakRtA samaM paryaTana tathaiva tadyogya bhaktArthamAtmanazcArddhadhruvamAnaMgRhNAti / "Agamanaviregosoceva"ttiyadi tri-catuHprabhRtInAmAcAryANAmAgamanaM bhavatitataH sa eva virekaH' vibhjnm| kimuktaMbhavata?-tadIyairapivaiyAvRttyakaraiH samaM yathAkramaM paryaTatA vAstavyasAdhunA''tmIyAcAryArthaM tathA tryAdibhirbhAgairbhaktArthaM vibhajya bhaktaM grahItavyaM yathA santimavaiyAvRttyakareNa samaM paryaTannAtmagurUNAM bhaktArthaM paripUrayatIti / / atha "gilANamAI asati" tti padaM vivRNoti[bhA.1620] ataraMtassa u jogAsaIe iyarehi bhAvie visiuM / anamahAnasuvakkhaDa, jaMvA sannI sayaM bhuMje || vR-"ataraMto" glAnaH tasya upalakSaNatvAdAcArayasyApi yad yogya-prAyogyaM tasya asatialAbhe itare nAma-asaMvignAstai viteSu zrAddhakuleSu pravizya yasmin mahAnase te asaMvignA adhyavapUrakAdidoSaduSTAM bhikSAM gRhNate tadvarjayitvA yadanyasminmahAnase kevalaM gRhArthamevopaskRtaM tato glAnAdyarthaM gRhyate, yad vA bhaktaM pRthagupaskRtaM "sannI" sa gRhasvAmI zrAvakaH svayaM bhuGkte tato vA gRhyate, anyadIyAdvA kuto'pi gRhAd yat praheNakAdikamAyAtaM tad gRhyate / / atha "davAi emeva" tti padaM vyAkhyAnayati[bhA.1621] asatIe va davassa va, parisittiya-kaMji-guladavAINi / attaTThiyAi~ giNhai, savvAlaMbhe vimissaaii|| kR- yadi glAnasya gacchasya vA yogyaM dravyaM-pAnakaM saMvignabhAviteSu kuleSu na labhyate tadA dravyasya 'asati' abhAve'saMvignabhAviteSvapi kuleSu "parisittiya" tti yenoSaNodakena dadhibhAjanAni nirlepyante tat pariSiktapAnakam, kAlikam-AranAlam, guladravaM nAma-yasyAM kavallikAyAM guDa utkAlyate tasyAM yat saptamataptaM vA pAnIyaM tad guDopaliptaM dravaM guDadravam, AdigrahaNAt cizcApAnakAdiparigrahaH / etAni pAnakAni yadi taiH zrAddhakaiH 'AtmArthitAni' prathamamevAtmArthaM kRtAni tadA glAnAdyarthaM gRhNAti / "savvAlaMbhe"tti yadi sarvathaiva glAnasya vA gacchasya vA yogyameSaNIyaM pAnakaM na labhyate tadA "vibhIsAI"tti 'vimizrANi' asaMvignAnAM zrAvakANAM cArthAyAcittIkRtAni tAnyapi dvitIyapade gRhynte||ath "asaI i davAdi" ityatra
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 yo'yamAdizabdastasya saphalatAmupadarzayannAha[bhA.1622] pAnaTThA va paviTTho, visuddhamAhAra chaMdio giNhe / addhANAi asaMthari, jaiuM emeva jadasuddhaM // vR-pAnakArthaM vA praviSTo yadi 'vizuddhena' eSaNIyenAhAreNa gRhapatinA chandyate-nimantrayate tatazchanditaH san tamapi gRhNAti / tathA 'addhAmAi'tti adhvanirgatAnAM sAdhUnAM hetoH AdizabdAdamaudaryA-'zivAdiSuvA asaMstaraNe'saMvignabhAvitakuleSu evameva' glAnoktavidhinA zuddhAnveSaNe 'yatitvA' yalaMkRtvA tato yad 'azuddham aneSaNIyaMtadapyAgamoktanItyA gRhnti|| uktaM sthavirakalpikAnadhikRtya vihAradvAram / athAmUnevAGgIkRtya sAmAcArIdvAramabhidhitsuH prAguktameva dvAragAthAcatuSTayamAha[bhA.1623] icchA micchA tahakkAre, Avassi nisIhiyA ya aapucchaa| ___ paDipuccha chaMdaNa nimaMtaNA ya upasaMpayA ceva // [bhA.1624] suya saMghayaNuvasagge, AtaMke veyaNA kati janAya / thaMDilla vasahi kiccira, uccAre ceva paasvnne|| [bhA.1625] ovAse taNaphalae, sArakkhaNayA ya saMThavaNayA ya / pAhuDi aggI dIve, ohANa vase kai janA ya / [bhA.1626] bhikkhAyariyA pAnaga, levAleve tahA aleve ya / AyaMbila paDimAo, gacchammi u mAsakappo u / / vR-AsAmartha prAgvad draSTavyaH // yastu vizeSastamupadidarzayiSurAha[bhA.1627] ohena dasavihaM piya, sAmAyariM na te prihvNti| pavayaNamAya jahanne, savvasuyaM ceva ukkose / / vR- 'odhena' sAmAnyato dazavidhAmapi sAmAcArI na 'te' sthavirakalpikAH parihApayanti / AcAryAdipuruSavizeSApekSayA tuyA yasyecchAkArAdikA yujyate yAcatathAkArAdikA nayujyate sA tathA vktvyaa|shrutdvaarmnggiikRty jaghanyato gacchavAsinAmaSTaupravacanamAtaraH shrutm| utkarSataH sarvameva zrutam, caturdazapUrvANIti hRdym|| [bhA.1628] savvesu vi saMghayaNesu hoti dhaidubalA va baliyA vaa| AtaMkA uvasaggA, bhaIyA visahaMti vana vatti / / vR-sthavirakalpikAH sarveSvapi' SaTsvapi saMhananeSubhavanti, dhRtyA'pi-mAnasAvaSTambhalakSaNayA durbalA vA bhaveyurbalino vA / 'AtaGkAH' rogAH 'upasargA' divyAdayo yadi samudIryante tadA tAn viSahantevAnaveti bhaktAH' vikalpitAH, yadijJAnAdipuSTAlambanaM bhavati tadAcikitsAdividhAnAnna sahante, itarathA tu samyagadInamanasaH sahanta iti bhAvaH / / / [bhA.1629] duvihaM pi vaiyaNaM te, nikkAraNao sahati bhaiyA vaa| amamatta aparikammA, vasahI vipamajaNaM mottuN|| vR-'dvividhAmapi' AbhyupagamikImaupakramikIca vedanAM 'niSkAraNataH' kAraNamantareNa sahante 'bhAjyA vA' asahiSNutva-tIrthAvyavacchedAdikAraNavazAnna sahante'pIti bhAvaH / tathA vasatirapi
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1629] 413 teSAm 'amamatvA' mameyamityabhiSvaGgarahitA, 'aparikarmA' upalepanAdiparikarmavarjitA, kiM sarvathaiva? na ityAha-pramArjanAmekAM muktvA / kAraNe tu samamatvA saparikarmA'pi bhavati / tatrApariNatacAritrANAMzaikSAdInAMmameyamityabhiSvaGgavidhAnAtsamamatvA, saparikarmAtvaparikarmAyA vasateralAbhe draSTavyA / / atha kati janaH sthaNDilaM ceti dvAradvayasya vizeSamAha[bhA.1630] tigamAIyA gacchA, sahassa battIsaI usbhsene| thaMDillaM piya paDhama, vayaMti sese vi AgADhe // vR-'trikAdayaH' tri-catuHprabhRtipuru,parimANA gacchA bhaveyuH / kimuktaM bhavati? -ekasmin gacche jaghanyatastrayo janA bhavanti, gacchasya sAdhusamudAyarUpatvAt, tasya ca tryaannaamdhstaadbhaavaaditi|ttuurdhvNyectuH-pnycprbhRtipurusssngkhyaakaagcchaastemdhymprimaanntHprtipttvyaastaavd yAvaduSkRSTaMparimANana prApnoti / kiM punastat? iticedata Aha-"sahassabattIsaIusabhasene"tti dvAtriMzat sahANyekasmin gacche utkRSTaM sAdhUnAM parimANam, yathA zrIRSabhasvAmiprathamagaNadharasya bhagavataRSabhasenasyeti / tathANDilamapi 'prathamam' anApAtamasaMlokametegacchavAsino vrjnti| 'AgADhetu' bhAvAsannatAdau kAraNe zeSANyapi' anApAtamasaMlokaprabhRtIni sthaNDilAni gcchnti|| 'kiyacciram ?' iti dvAraM vizeSayannAha[bhA.1631] kiccira kAlaM vasihiha, na ThaMti nikkAraNammi ii puTThA / annaM vA maggaMtI, Tharviti sAhAraNamalaMbhe // vR-kiyacciraM kAlaM yUyamasyAM vasatau vatsyatha? iti pRSTAH santo niSkAraNena tiSThanti, kintu kSetrAntaraM gacchanti / atha bahirazivAdIni kAraNAni tatastatraiva kSetre'nyAM vasatiM mArgayanti / athamRgyAmANA'pyanyA na labhyate tataH sAdhAraNaM vacanaM sthApayanti, yathA-nivyAti tAvadvayaM mAsaM yAvadavatiSThAmahe vyAghAte tu hInAdhikam // atha lAghavArthaM zeSadvArANi tulyavaktavyatvAdatidizannAha[bhA.1632] emeva sesaesuvi, kevaiyA vasihiha tti jA neyaM / nikkAraNa paDiseho, kAraNa jayaNaM tu kuvvNti|| vR- 'evameva kiyacciradvAravat 'zeSeSvapi' uccAra-prazravaNAdiSu dvAreSu kiyanto vatsyatheti dvAraM yAvanneyam / kim ? ityAha-eteSvapi niSkAraNe pratiSedhaH, na vasantIti bhAvaH, kAraNe tu yatanAM kurvanti / kimuktaM bhavati ?-yadi tiSThatAmuccAra-prazravaNayoH pariSThApanamakAle phalihakAbhyantarato vA nAnujAnanti tatastatra na tiSThanti / athAzivAdibhiH kAraNaistiSThanti tata uccAraM prazravaNaMvA mAtrakeSu vyutsRjya bahi pariSThApayanti / evamavakAzAdiSvapi draSTavyam / navaramavakAze yatra pradeze upavezana-bhAjanadhAvanAdi nAnujJAtaM tatra nopavizanti, kamaDhakAdiSu ca bhAjanAni dhAvanti / tRNaphalakAnyapi yAni nAnujJAtAni tAni na paribhuJjate / saMrakSaNatA nAma yatra tiSThatAmagAriNo bhaNanti-yadi vayaM tadAnIM drakSyAmastato rakSiSyAma iti| saMsthApanatA nAma vasateH saMskArakaraNaM tasyAmapiniyuktA bhaNanti-vayamakuzalAH saMsthApanAkarmamikartavye |spraabhRtikaayaapi vasatI kAraNataH sthitA dezataH sarvato vA kriyamANAyAM prAbhRtikAyAM svakIyamupakaraNaM prayalena saMrakSanti, yAvat prAbhRtikA kriyate tAvadekasmin pArve tiSThanti / sadIpAyAM sAgnikAyAM vA
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vasatI kAraNe sthitA AvazyakaM bahi kurvanti / avadhAnaM nAma yadi gRhasthAH kSetrAdiSu gacchanto bhaNanti-'asmAkamapi gRheSUpayogo dAtavyaH, anupasthApitazaikSairvA dApayanti / yatra ca 'kati janA vatsyatha ?' iti puSTe sati kAraNatastiSThabhi parimANaniyamaH kRto yathA 'etAvadbhiH sthAtavyaM nAdhikaiH tato yadhanyeprAghUrNakAH samAcchantitadAteSAmavasthApanAya bhUyo'pyanujJApanIyaH sAgArikaH, yadyanujAnAti tataH sundarameva, atha nAnujAnAti tato'nyasyAM vasatau sthApanIyAste prAghUrNakA iti / / bhikSAcaryAdInAmavaziSyamANadvArANAM vizeSamAha[bhA.1633] niyatA'niyatA bhikkhAyariyA pAna'nna lev'levaaddN| aMbilamanaMbilaM vA, paDimA savvA vi aviruddhA / / vR-bhikSAcaryA 'niyatA' kadAcidAbhigrahikI aniyatA' kadAcidanAbhigrahikI, asaMsRSTAsaMsRSTAdhanyatamaiSaNAbhigrahavatI tadvarjitA veti bhAvaH / pAnamanaM ca lepakRtaM vA bhaved alepakRtaM vaa|draakssaa-cinycaapaankaaditkr-tiimnaadikNc lepakRtam, sauviiraadikNvll-cnnkaadikNcaalepRtm| AcAmlamanAcAmlaM vA dvayamapi kurvanti / 'pratimAzca' mAsikyAdikA bhadrAdikA vA sarvA apyamISAmaviruddhA iti ||uktN saamaacaariidvaarm|ath sthitidvAramabhidhitsurigAthAdvayamAha[bhA.1634] khitte kAla caritte, titthe pariyAya Agame vee| kappe liMge lesA, jhANe gaNanA abhigahA ya / / [bhA. 1635] pavvAvama muMDAvaNa, manasA''vanne u natyi pacchittaM / kAraNa paDikammammi u, bhattaM paMtho ya bhynnaae| vR-kSetre 1 kAle 2 cAritre 3 tIrthe 4 pyAye 5Agame 6 vede 7 kalpe 8 liGge 9 lezyAyAM 10 dhyAne 11 gaNanAyAM 12 eteSu sthitirvaktavyA, abhigrahAzcAmISAmabhighAtavyAH 13 / evaM pravrAjanA 14muNDApanA 15 manasA''pane tvaparAdhenAstiprAyazcittaM 16kAraNaM 17pratikarmaNi ca sthiti 18 bhaktaM panthAzca bhajanayA 19 iti gAthAdvayasamudAyArthaH / / avayavArthaM tu pratidvAraM bibhaNiSurAha[bhA.1636] pannarasakammabhUmisu, khetta'ddhosappiNIi tisu holA / tisu dosuya ussappe, cauro palibhAga sAharaNe // vR-kSetradvAre janmataH sadbhAvatazca sthavirakalpikAH paJcadazasvapi karmabhUmiSu' bharatairAvatavidehapaJcakalakSaNAsu bhvnti|sNhrnntH paJcadazAnAM karmabhUmInAM triMzatAmakarmabhUmInApanyatarasyAM bhUmau bhveyuH| addhA' kAlastamaGgIkRtyAvasarpiNyAM janmataH sadbhAvatazca 'triSu tRtIya-caturthapaJcamArakeSu bhaveyuH / "tisu dosu ya ussappe"tti utsarpiNyAM janmataH 'triSu dvitIya-tRtIyacaturtheSvarakeSu sadbhAvatastu 'dvayoH' tRtIya-caturthArakayorbhavanti / noavasarpiNyutsarpiNIkAle janmataH sadbhAvatazca duHSamasuSamApratibhAgebhavanti, saMharaNatastu catvAro'pi pratibhAgA amISAM viSayatayA pratipattavyAH, tadyathA-suSamasuSamApratibhAgaH suSamApratibhAgaH suSamaduHSamApratibhAgaH duSamasuSamApratibhAgazceti // [bhA.1637] paDhama-biiesupaDivajamANa iyare u sbvcrnnesu| _ niyamA titthe jamma'ha jahanne koDi ukkose|
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 415 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1638] [bhA.1638] pavvajjAe muhutto, jahannamukkosiyA u desUnA / / AgamakaraNe bhaiyA, Thiyakappe ahie vA vi / / vR-pratipadyamAnakA amI prathame vA-sAmAyikAkhye dvitIye vA-chedopasthApanIyAkhye cAritre bhaveyuH / 'itare nAma' pUrvapratipannAste sarveSvapi caraNeSu bhavanti, sAmAyikAdiSu yathAkhyAtaparyanteSviti bhAvaH / tathA niyamAdamI tIrthe bhavanti nAtIrthe / paryAyo dvidhA-gRhiparyAyaH pravrajyAparyAyazca / tatra gRhiparyAyo jaghanyato janmata ArabhyASTau varSANi, utkarSataH puurvkottii| pravrajyAparyAyojaghanyato'ntarmuhUrttam, tadanantaraMmaraNAtpratipAtAdvA, utkarSatastudezonA puurvkottii| AgamaH-apUrvazrutAdhyayanaM tasya karaNe bhAjyAH' amI kurvanti vAnavA tamiti bhAvaH / kalpadvAresthikalpe vA asthitakalpe vA bhaveyuH / vedadvAraM sujJAnatvAd bhASyakRtA na bhAvitam / itthaM tu draSTavyam-vedaH strI-puM-napuMsakabhedAt trividho'pyamISAM pratipattikAle bhavet, pUrvapratipannakAnAM tvavedakatvamapi bhvtiiti|| [bhA.1639] bhaiyA u davvaliMga, paDivattI suddhalesa-dhammehiM / puvapaDivanagA puna, lesA jhANe a annayare / / vR-pratipadyamAnakAH pUrvapratipannakAzca dravyaliGge 'bhaktAH' vikalpitAH, kadAcit tad na bhavatyapIti bhAvaH / bhAvaliGgaM tu niyamAt sarvadaiva bhavati / tathA pratipatti zuddhalezyAdharmadhyAnayorbhavet / kimuktaM bhavati ?-prathamataH pratipadyamAnakAH zuddhAsveva tisRSu lezyAsu AjJAvicayAdaucadharmadhyAne vartamAnAH prtipttvyaaH| pUrvapratipannakAH punaH SannAMlezyAnAmanyatarasyAM lezyAyAmArtAdInAMcacaturNAM dhyAnAnAmanyatarasmin dhyAne bhaveyuH / / atha lezyA-dhyAnayoH kaH prativizeSaH ? ucyate-lizyate-rilaSyate karmaNA saha yA jIvaH sA lezyA-kRSNAdidravyasAcivyajanito jIvasya zubhAzubharUpaH pariNAmavizeSaH / uktaJca kRSNAdidravyasAcivyAt, pariNAmo ya AtmanaH / sphaTikasyeva tatrAyaM, lezyAzdaH pravartate / / saca calo vA syAdacala vA |dhyaanN punarnizcala evAzubha: zubho vA AtmanaH pariNAmaH / tathA cAha[bhA.1640] jhANeNa hoi lesA, jhANaMtarao va hoi atrayarI / ajjhavasAo u daDho, jhANaM asubho subho vA vi / / kR-lezyA dvividhaa-drvytobhaavtshc|ttr drvyleshyaamuprissttaadvkssyti|bhaavleshyaatvnntrokt eva zubhAzubharUpo jIvapariNAmaH / sA caivaMvidhA zubhAzubhapariNAmarUpA kRSNAdInAmanyatamA "lesa"ttibhAvalezyAdhyAnena vA bhavati dhyAnAntaratavA / dhyAnAntaraM nAma-adhdAdhyavasAyarUpA cintA, yadvAdhyAnasya cAntarikA dhyaanaantrmucyte|dhyaanN punaH dRDhaH nizcalo'dhyavasAyo'zubho vA zubho vA mantavyam / sa ca nizcalo'dhyavasAyo mAnaso vAcikaH kAyikazceti tridhA drssttvyH| paMDhazcAdhyavasAyo'ntarmuhUrttamAtrameva kAlaM yAvad draSTavyaH, parato nirantaraM dRDhAdhyavasAyasya kartumazakyatvAt / yazcAdau'dhyavasAyaH sa sarvo'pi cintetyabhidhIyate ||aahydyevNtrhi cintAdhyAnayoranyavamApannam ? ucyate-nAyamekAntaH kintu syAdekatvaM syAdanyatvam / kathaM punaH? iti
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 ucyate[bhA.1641] jhANaM niyamA ciMtA, ciMtA bhaiyA u tIsu tthaannesu| jhANe tadaMtarammi u, tavivarIyA va jA kaai|| vR-yad manaHsthairyarUpaM dhyAnaM tad niyamAcintA / cintAtu 'bhaktA' vikalpitA trissusthaanessu| tathAhi-kadAcid 'dhyAne dhyAnaviSayA cintA bhavatiyadA DhAdhyavasAyena cintyti| "tadaMtarammi u" titasya-dhyAnasyAntaraM tadantaraMtasminvAcintA bhavet, dhyAnAntarikAyAmityarthaH / tadviparItA vA' yA kAcid dhyAne dhyAnAntarikAyAM vA nAvatarati kintu viprakIrNAcittaceSTA sA'pi cintA pratipattavyA atoyadA DhAdhyavasAyenacintayati tadA cintAdhyAnayorekatvam, anydaapunrnytvm| atha dhyAnasyaiva bhedAnAha[bhA.1642] kAyAdi tihikikvaM, cittaM tibva mauyaM ca mjjhNc| jaha sIhassa gatIo, maMdA ya putA duyA ceva / / sat punaDhAdhyavasAyAtmakaM cittaM tridhA-kAyikaM vAcikaM mAnasikaM ca / kAyikaM nAma yat kAyavyApAreNa vyAkSepAntaraM pariharannupayukto bhaGgakacAraNikAM karoti, kUrmavadvA saMlInAGgopAGgastiSThati / vAcikaMtu 'mayeddasI niravadyA bhASA bhASitavyA, nesI sAvadyA' iti vimarzapurassaraM yabhASate, yadvA vikathAdivyudAsena zrutaparAvartanAdikamupayuktaH karoti taddvAcikam / mAnasaM tvekasmin vastuni cittasyaikAgratA / punarekaikaM trividham tIvra mUdukaM ca madhyaM ca / tatra tIvramutkaTam, mRdukaM ca-mandam, madhyaM ca-nAtitIvra nAtimRdukamityarthaH / yathA siMhasya gatayastimro bhvnti| tadyathA-mandAcaplutA cadrutA caiva / tatramandA-vilambitA, plutA-nAtimandAnAtitvaritA, drutA c-atishiighrvegaa|| syAd buddhi : keyaM punadhyAnAntarikA? iti ucyate[bhA.1643] anatarajhANa'tIto, biiyaM jhANaM tu so asNptto| jhANaMtarammi vaTTai, bipahe va vikuNciymiio|| vR-anyatarasmAd-dravyAdyanyataravastuviSayAddhyAnAdatItaH-atikrAntoyaH kazcidadyApidvitIyaM ,dhyAna na samprApnoti sa dvitIyaM dhyAnamasamprAptaH san yad dhyAnAntare vartate sA dhyAnAntarikA bhavatIti zeSaH / iyamatra bhAvanA-dravyAdInAmanyatamaMdhyAtavato yadA cittamutpadyate sampratizeSANAM dhyAtavyAnAM kataraddhyAyAmi?' ityevaMvidho vimarzo dhyaanaantriketyucyte| dRSTAnto'tra "bipahe va vikuMciyamatIu' tti dvipatha-mArgadvayasthAnam, tato yathA kazcidekena pathA gacchan purastAd 'dvipathe' mArgadvaye dRSTe sati "vikuJcimatikaH' 'anayorgiyoH katareNa brajAmi ?' iti vimarzAkulabuddhi sanapAntarAle vartate, evameSo'pidhyAnAntare iti|| atha zubhAzubhadhyAnajJApanArthamidamAha[bhA.1644] vaNNa-rasa-gaMdha-phAsA, iTThA'niTThA vibhAsiyA sutte| ahikicca davvalesA, tAhi u sAhijaI bhaavo|| kR'sUtre prajJApanAdau kRSNAdInAM lezyAnAMyavarNa-gandha-rasa-sparzAiSTA aniSTAzca vibhASitAH' vividham-anekairupamAnairvarNitAH / tatra varNavarNanA yathA kaNhalesANaMbhaMte! kerisiyA vanneNaMpannattA? se jahAnAmae jImUte i vA aMjaNe i vA kajale
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-6, [mA. 1644] 417 i vA gavale i vA gavalavalae i vA jaMbUphale i vA addAyareTThae i vA parapuDhe i vA bhamare i vA bhamarAvalI i vA gayakalabhe i vA kiNhakesare i vA AgAsathiggale i vA kiNhAsoe i vA kiNhakaNavIre ivA kiNhabaMdhujIvae ivA bhave eyArUve? goyamA ! no iNaDhe samaTe, kaNhalesA NaM itto anidrutariyA ceva vanneNaM pannattA samaNAuso ! rasavarNanA yathA- kaNhalesA NaM bhaMte ! kerisyA AsAeNaM pannattA? se jahAnAmae niMbe i vA nibaMrae ivA nibachallI ivA niMbaphANie ivA kuDae ivA kuDagaphalae ivA ityAdi / gandhavarNanA yathA jaha gomaDassa gaMdho, suNagamaDassa va jahA ahimddss| itto vi anaMtaguNo, lesANaM appasatthANaM // jaha surabhikusumagaMdho, sugaMdhavAsANa pissamANANaM / itto vi anaMtaguNo, pasatthalesANa tiNhaM pi|| -sparzavarNanA yathAjaha karagayassa phAso, gojimAe ba sAgapattANaM / etto vi anaMtaguNo, lesANaM appasthANaM / / jaha bUrassa va phAso, navanIyassa va sirIsakusumANaM / itto vianaMtaguNo, pasatthalesANa tiNhaM pi|| tadetat sarvamapi dravyalezyA adhikRtya pratipattavyam / dravyalezyA nAma-jIvasya zubhAzubhapariNAmarUpAyAM bhAvalezyAyAM pariNamamAnasyopaSTambhajanakAni kRSNAdIni pudgaladravyANi / 'tAbhizca dravyalezyAbhi 'bhAvaH' zubhAzubhAdhyavasAyarUpaH sAdhyate / idameva bhAvayati[bhA.1645] patteyaM patteyaM, vantrAiguNA jahodiyA sutte / tArisao cciya bhAvo, lessAkAle vilessINaM / / vR-'pratyekaM pratyeka kRSNAdInAMmadhyAdekaikasyA dravyalezyAyA varNAdayo guNAH yathA' yAddazAH zubhA azubhAzca 'uditAH' abhihitAH 'sUtre prajJApanAdau tAza eva zubho'zubho vA bhAvaH' pariNAmolezyinAmapilezyAkAle bhvti|leshyaa vidyateyeSAM te lezyinaH, zikhAderAkRtigaNatvAd inapratyayaH, lezyAvanta ityarthaH, teSAmiti // athaitAbhirbhAvalezyAbhirupacitasya karmaNaH kathamudayo bhavati? ityAha[bhA.1646] jaMcijae u kammaM, jalesaM pariNayassa tssudo| asubho subho va gIto, apatya-pattha'nna udao vA / / vR-"jaM lesaM"ti saptamyarthe dvitIyA, tato'yamartha-'yasyAM' kRSNAdInAmanyatamasyAM lezyAyAM pariNatasya jIvasya yad azubhaM zubhaM vA 'karma' jJAnAvaraNAdi cIyate, karmakarttaryayaM prayogaH, cayaMbandhumupagacchatItyarthaH, 'tasya' evamazubharUpatayA zubharUpatayA vA baddhasya karmaNa udayAvalikAM prAptasyAzubhaH zubho vA yathAnurUpa evodayaH 'gItaH' saMzabditastIrthakaraiH / TAntamAha- 'apathyapathyAna udaya iva' yathA apathyAnaM bhuktavato jvarAdirogadvAreNApathya evodayo bhavati, pathyAnaM tubhuktavataH sukhAsikAdidvAreNa pathyaH / evaM karmaNo'piprazastA-'prazastalezyA pariNAmabaddhasya [18|27
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 1-1/6 vipAkaH zubhAzubho bhavatIti / / uktaM saprapaJcaM dhyAna- lezyAdvAradvayam / atha gaNadvAramAha[bhA. 1647 ] paDivajramANa bhaiyA, ego va sahassaso va ukkosA / koDisahassapuhattaM, jahanna ukkosapaDivannA // 418 vR- sthavirakalpasya pratipadyamAnakAH 'bhAjyAH' vivakSitakAle bhaveyurvA na vA / yadi bhaveyustata eko dvau vA trayo vA utkarSato yAvat sahapRthaktvam / pUrvapratipanA jaghanyato'pi koTisahapRthaktvam, utkarSato'pi koTisahapRthaktvam / navaraM jaghanyapadAdutkRSTapade vizeSAdhikatvam || gataM gaNanAdvAram / athAbhigrahadvAraM vyAkhyAyate-te ca caturddhA tadyathA- dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca / tatradravyatastAvadAha [ bhA. 1648 ] levaDamalevaDaM vA, amugaM davvaM ca aJja ghicchAmi / amugena va davveNaM, aha davvAbhiggaho nAma // vR- 'lepakRtaM' jagAriprabhRtikam 'alepakRtaM vA' tadviparItaM valla caNakAdi 'amukaM vA' nirdiSTanAmakaM maNDakAdidravyamahaM grahISyAmi, 'amukena vA' darvI kuntAdinA dIyamAnamahaM grahISye, 'atha' ayaM 'dravyAbhigraho nAma' bhikSAgrahaNAdiviSayaH pratijJAvizeSa iti // kSetrAbhigrahamAha[ bhA. 1649 ] aTTha u goyarabhUmI, elugavikkhaMbhamittagahaNaM ca / saggAma paraggAme, evaie gharA ya khittammi | vR- aSTa gocarabhUmayo bhavanti / tAzcaitAH RjvI 1 gatvApratyAgatikA 2 gomUtrikA 3 pataGgavIthikA 4 peDA 5 arddhapeDA 6 abhyantarazambUkA 7 bahizambUkA 8 ca / tatra yasyAmekAM dizamabhigRhyopAzrayAd nirgataH prAJjalenaiva pathA samazreNivyavasthitagRhapaGktau bhikSAM paribhraman tAvadyAti yAvat paGktau caramagRham, tato bhikSAmagRhNannevApayapti'pi prAJjalayaiva gatyA pratinivarttate sA RjvI 1 / yatra punarekasyAM gRhapaGktau paripATyA bhikSamANaH kSetraparyantaM gatvA pratyAgacchan punardvitIyasyA gRhapaGktau bhikSAmaTati sA gatvApratyAgatikA, 'gatvA pratyAgatiryasyAM sA gatvApratyAgatikA' iti vyutpatteH 2 / yasyAM tu vAmagRhAd dakSiNagRhe dakSiNagRhAcca vAmagRhe bhikSAM paryaTati sA go:-balIvardasya mUtraNaM gomUtrikA, upacArAt tadAkArA gocarabhUmirapi gomUtrikA 3 / yasyAM tu tricaturAdIni gRhANi vimucyAgrataH paryaTati sA pataGgavIthikA, pataGgaH zalabhastasyeva yA vIthikA paryaTanamArga sA pataGgavIthikA, pataGgo hi gacchannutlutyotlutyAniyatayA gatyA gacchati evaM gocarabhUmirapi yA pataGgoDDayanAkArA sA pataGgavIthiketi bhAvaH 4 / yasyAM tu sAdhuH kSetraM peTAvat caturaM vibhajya madhyavartIni ca gRhANi muktvA catasRSvapi dikSu samazreNyA bhikSAmaTati sA peTA 5 / arddhapeTA'pyevameva, navaramarddhapeTAsadRzasaMsthAnayorTiMgadvayasambaddhayorgrahazreNyoratra paryaTati 6 / tathA zambUkaH- zaGkhaH tadvadyA vIthi sA zambUkA / sA dvedhA - abhyantarazambUkA bahizambUkA ca / yasyAM kSetramadhyabhAgAt zaGkhavad vRttayA paribhramaNamaGgayA bhikSAM gRhNan kSetrabahirbhAgamAgacchati sA abhyantarazambUkA 7 | yasyAM tu kSetrabahirbhAgAttathaiva bhikSAmaTana madhyabhAgamAyAti sA bahizambUkA 8 / Aha ca svopajJapaJcavastukaTIkAyAM zrIharibhadrasUri- abmitarasaMbukkA bAhisaMbukkA ya saMkhanAhikhettovamA / egIe aMto ADhavai bAhirato saMniyadRi, iyarIe vivajrao ti / tathA "elugavikkhaMbhamittagrahaNaM ca "tti eluka- udumbarastasya viSkambhaH- AkramaNaM tanmAtreNa mayA grahaNaM
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 6, [bhA. 1649 ] 419 kartavyamiti kasyApyabhigraho bhavati, yathA bhagavataH zrImanmahAvIrasvAminaH / tathA svagrAme vA paragrAme vA etAvanti gRhANi mayA praveSTavyAnItyeSaH 'kSetre' kSetraviSayo'bhigrahaH // kAlAbhigrahamaha[ bhA. 1650 ] kAle abhiggahI puna, AI majjhe taheva avasAne / appatte sai kAle, AI biio a carimammi || vR- 'kAle' kAlaviSayo'bhigrahaH punarayam-Adau madhye tathaivAvasAne bhikSAvelAyAH / etadeva vyAcaSTe - aprApte bhikSAkAle yat paryadati saH 'AdI' madhye tathaivAvasAne bhikSAvelAyAH / etadeva vyAcaSTe aprApte bhikSAkAle carati sa dvitIyo madhyabhikSAkAlaviSayo'bhigrahaH / yat punaH 'carime' atikrAnte bhikSAkAle paryaTati so'vasAnaviSayo'bhigrahaH / kAlatraye'pi guNa-doSAnAha[bhA. 1651] ditaga-paDicchagANaM, havijja suhumaM pi mA hu aciyattaM / iaappatte aie, pavattaNaM mA tato majjhe // vR- 'dadat-pratIcchakayoH' iti bhikSAdAturagAriNo bhikSApratIcchakasya ca vanIpakAdermA bhUt sUkSmamapi 'aciyattam' aprItikaM 'iti' asmAddhetoraprApte'tIte ca bhikSAkAle'TanaM na zreya iti gamyate / "pavattaNaM mA tato majjhe "tti aprApte'tIte vA paryaTataH pravarttanaM puraH karma-pazcatkamadirmA bhUt 'tataH' etena hetunA 'madhye' prApte bhikSAkAle paryaTati / / atha bhAvAbhigrahamAha[ bhA. 1652] ukkhittamAicaragA, bhAvajuyA khalu abhiggahA hoMti / gAyaMto va rudaMto, jaM dei nisannamAdI vA / / vR- utkSiptaM - pAkapiTharAt pUrvameva dAyakenoddha taM tad ye caranti-gaveSayanti te utkSiptacarakAH, AdizabdAd nikSipatacarakAH saGkhyAdattikA dRSTalAbhikAH pRSTalAbhikA ityAdayo gRhyante / ta ete guNa-guNinoH kathaJcidabhedAd bhAvayutAH sayAdattikA dRSTalAbhikAH pRSTalAbhikA ityAdayo gRhyate / ta ete guNa-guNinoH kathaJcidabhedAd bhAvayutAH khalvabhigrahA bhavanti, bhAvAbhigrahA iti bhAvaH / yadvA gAyan yadi dAsyati tadA mayA grahItavyam, evaM rudan vA niSannAdirvA, AdigrahamAdutthitaH samprasthitazca yad dadAti tadviSayo yo'bhigrahaH sa sarvo'pi bhAvAbhigraha ucyate // tathA[bhA. 1653] osakkaNa ahisakkaNa, parammuhA'laMkieyaro vA vi / bhAvannayareNa juo, aha bhAvAbhiggaho nAma // vR- 'avaSvaSkan' apasaraNaM kurvan 'abhiSvaSkan' sammukhamAgacchan 'parAGmukhaH' pratItaH, alaGkRtaH kaTaka-keyUrAdibhiH, 'itaro vA' analaGkRtaH puruSo yadi dAsyati tadA bhayA grAhyamiti / eteSAM bhAvAnAmanyateNa bhAvena yutaH 'atha' ayaM bhAvAbhigraho nAmeti / ete ca dravyAdayazcaturvidhA apyabhigrahAstIrthakarairapi yathAyogamAcIrNatvAd moha-madApanayanapratyalatvAcca gacchvAsinAM tathAvidhasahiSNupuruSavizeSApekSayA mahatyAH karmanirjarAyA nibandhanaM pratipattavyA iti // atha pravrAjanA-muNDApanAdvAre bhAvayati [ bhA. 1654 ] saccittadaviyakappaM, chavvihamavi AyaraMti therA u / kAraNa asahU vA, uvaesaM diti annattha // vR-pravrAjanA-muNDApanAbhyAmupalakSaNatvAt SaDavidho'pi saccittadravyakalpo gRhItaH / tadyathApravrAjanA 1 muNDApanA 2 zikSApanA 3 upasthApanA 4 sammuJjanA 5 saMvAsanA 6 ceti / tamevaMvidhaM
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 SaDavidhamapi saccittadravyakalpamAcaranti 'sthavirAH' gacchAvAsinaH / "kAraNao"ttitathAvidhairanAbhAvyatAdibhi kAraNaiH 'asahiSNavo vA' svayaM vastra-pAtrAdibhirjJAnAdibhizca ziSyANAM saGgrahopagraho kartumasamarthA upadezam 'anyatra' gacchAntare 'dadati' prayacchanti, amukatra gacche saMvignagItArthA AcAryA santi teSAM samIpe bhavatA dIkSA pratipattavyeti / / atha "manasA''pane nAsti prAyazcittam" iti padaM vyAkhyAnayati[bhA.1655] jIvopamAyabahulo paDivakkhe dukkaraM tthveuNje| kettiyamittaM vojjhiti, pacchittaM duggayariNI vA // vR-ayaM jIvaH' prANI pramAdabahulaH' anAdibhavAbhyastapramAdabhAvanAbhAvitaH, tataH pratipakSe' apramAde sthApayituM duSkaraM bhavati, duHkhena apramAdabhAvanAyAM sthApyata ityarthaH / "je" iti nipAtaH pAdapUraNe / ato 'durgataRNika iva' daridrAdhamarNa iva atiprabhUtaM RNaM aticapalacittasambhavAparAdhavazAdayaM pramAdabahulo jIvaH pade pade samApadyamAnaM kiyanmAtraM prAyazcittaM 'vakSyati' voDhuMzakSyati? itimanasA''panne'pyaparAdhenAstitapaHprAyazcittaMsthavirakalpikAnAm, AlocanApratikramaNaprAyazcitte tu tatrApi bhavata iti mantavyam // atha "kAraNepaDikammammiya"tipadaMvyAkhyAyate-kAraNam-azivA'vamaudaryAdikaMtatrotpanne dvitIyapadamapyAsevante / tathA niSkAraNe niSpratikarmazarIrAH / kAraNe tu glAnamAcAryaM vAdinaM dharmakathikaM ca pratItya pAdaghAvana-mukhamArjana-zarIrasambAdhanAdikaraNAt sapratikarmANa iti / "bhattapaMthoyabhayaNAe"ttibhaktaMpanyAzca bhjnyaa|kimuktN bhavati?-utsargastAvattRtIyapauruSyAM bhikSATanaM vihAraMca kurvanti, apavAdatastutadAnI bhikSAyA alAbhe kAle vA'pUryamANe zeSAsvapi pauruSISviti / gataM sthitidvAram / athopasaMharannAha[bhA.1656] gacchammi u esa vihI, nAyavyo hoi AnupuvIe / jaM etthaM nANattaM, tamahaM vocchaM samAseNaM // vR-'gacche' gacchavAsinAM 'eSaH' anantarokto vidhitivyaH 'AnupUrvyA' paripATyA / yat punaratra 'nAnAtvaM' vizeSastadahaM vakSye samAsena / / etadeva savizeSamAha[bhA.1657] sAmAyArI punaravi, tesi imA hoi gacchavAsINaM / paDiseho va jiNANaM, jaMjujai vA tagaMvocchaM / / vR.sAmAcArI punarapi teSAM gacchavAsinAM mAsakalpena viharatAm 'eSA' vakSyamANA bhavati / 'jinAnAM' jinakalpikAnAmasyAevasAmAcAryApratiSedhovA vktvyH| yadvA pratyupekSaNAdikaM teSAmapi yujyate takamapi vakSye / pratijJAtameva nirvAhayan dvAragAthAdvayamAha[bhA.1658] paDilehaNa nikkhamaNe, pAhuDiyA bhikkha kappakaraNe y| gaccha satie a kappe, aMbila bharie ya Usitte / / vR-prathamataH pratyupekSaNA vktvyaa| tato 'niSkramaNaM' kati vArA upAzrayAd nirgantavyamiti, prAbhRtikA sUkSma-bAdarabhedAd dvividhA, 'bhikSA' gocaracaryA, 'kalpakaraNaM ca' bhAjanasya dhAvanavidhilakSamamityetAni vaktavyAni / "gaccha saie"tizatikAH-zatasaGkhyapuruSaparimANA ye gacchAsteSu prabhUtena pAnakena prayojanaM bhavet, tacca "kappe aMbila"tti 'kalpyaM' kalpanIyam
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 6, [bhA. 1658 ] 421 'amlaM ca' sIvIraM grahItavyam, anena sambandhena sauvIriNIsaptakamabhidhAnIyam / "bharie ya" ti tasyAH sauvIriNyAH saptavidhaM bharaNaM vAcyam / "Usitti "tti utsecanamutsiktaM-sauvIrasyolliJcanamityarthaH tatsvarUpaM ca nirUpaNIyam // [ bhA. 1659 ] pariharaNA aNujANe, purakamme khalu taheva gelane / gacchapaDibaddha hAlaMdi uvari dosA ya avavAde || vR- " pariharaNa' tti nodakaH praznayiSyati-yadi sAmprataM zatikeSvapi gaccheSvitthamAdhAkarmAdayo doSA udbhavanti tataH pUrvaM sAheSu gaccheSu sAdhavaH kathamAdhAkarmAdInAM pariharaNaM kRtavantaH ? iti / atrA''cArya prativakSyati - 'anuyAnaM' rathayAtrA upalakSaNatvAt snAtrAderapi parigrahaH, tato yathA samprati rathayAtrAdau samavasaraNe sahasaGkhyAkA api sAdhavo militAH santaH AdhAkarmAdikaM pariharanti tathA pUrvamapi parihRtavanta ityanena sambandhenAnuyAnaviSayo vidhirvaktavyaH / tataH puraH karmmasvarUpaM nirUpayitavyam / 'khaluH' vAkyAlaGkAre / tathaiva glAnyaviSayo vidhi pratipAdanIyaH / gacchapratibaddhAnAM yathAlandikAnAM sAmAcArI darzanIyA / tataH 'upari' mAsakalpAdUrddhava tiSThatAM sthavirakalpikAnAM doSA abhidhAtavyAH / tataH 'apavAdaH ' dvitIyapadamupadarzanIyamiti dvAragAthAdvayasamAsArthaH // atha vistarArthaM pratipadaM pracikaTayiSuH "yathoddezaM nirdezaH" iti vacanaprAmANyAt prathamataH pratyupekSaNAdvAramabhidhAtukAma imAM pratidvAragAthAmAha [ bhA. 1660 ] paDilehaNA u kAle, apaDileha dosa chasu vi kAesu / paDigahanikkhevaNayA, paDilehaNiyA sapaDivakkhA || vR- pratilekhanA 'tuH' evakArArtho bhinnakramazca kAla eva karttavyA nAkAle / "apaDileha "tti apratilekhane prAyazcittam / "dosa"tti doSAH ArabhaDAdyAstairduSTAM pratyupekSaNAM kurvataH praayshcittm| "chasu vi kAsu"tti SaTsu jIvanikAyeSu svayaM pratiSThita upadhirvA pratiSThita iti / pratigrahasya nikSepaNaM varSAsu vidheyam / pratilekhanA 'sapratipakSA' sApavAdA bhavatIti / etAni dvArANi vaktavyAnIti samAsArthaH / vyAsArthaM tu pratidvAramabhidhitsurAha [ bhA. 1661] sUruggae jinAnaM paDilehaNiyAe ADhavaNakAlo / therANa'nuggayammI, ohiNA so tuleyavvo / vR- sUrye udgate sati 'jinAnAM' jinakalpikAnAm "ekagrahaNe tajjAtIyagrahaNam" iti vacanAdapareSAmapi gacchanirgatAnAM pratilekhanAyA ArambhaNakAlo mantavyaH / ' sthavirANAM ' sthavirakalpikAnAmanudgate sUrye pratyupekSaNAyAH prArambhakAlaH / sa copadhinA tolayitavyaH // katham ? iti ced ucyate-iha prAbhAtikapratilekhanAyAM bhUyAMsa AdezAH santi, atastatpratipAdakaH paJcavastukavRttyukto vRddhasampradAyo likhyate ko paDilehaNAkAlo ? ego bhaNai-jayA vAyasA vAsaMti tayA paDilehijjau, to paTThavittA ajjhAijjau / anno bhAi aruNe uTThie / avaro bhaNaijAhe pagAsaM jAyaM / anno puna- jAhe paDissae paropparaM pavvaiyagA dIsaMti / anne bhaNati jAhe hattharehAo diisNti| AyariyA bhaNati ee savve vi anAesA, apasiddhAntatvAt, jao aMdhayAre Dissae hattharehAo uTThie vi sUre na dIsaMti, vAyasAiAesesu ya aMdhakAraM ti paDilehaNA na
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 sujjhai, tamhA imopaDilehaNAkAlo-Avassae kae tihiM thuIhiM diniyAhiM jahA paDilehaNAkAlo bhavai tahA AvassayaM kAyavyaM, imehi ya dasahi paDilehiehiM jahA sUro uThei muhaputtI rayaharaNaM, dunni nisijjA ya colapaTTo y| saMthAruttarapaTTo, tinni ya kappA manaNeyavvA / / jIvadayaTuM peha, eso kAlo imIi tA neo / AvassagathuiaMte, dasapehA uTThae suuro|| cUrNikRt punarAha-yathA''vazyake kRte ekadvitrizlokastutitraye gRhIte ekAdazabhiH pratilekhitairAditya uttiSThate sa prArambhakAlaH pratilekhanikAyAH / katare punarekAdaza? paMca ahAjAtAni, tinikappA, tesiMegouniodo suttiyA, saMthArapaTTaottarapaTTaodaMDaoegArasamo tti / / gataM "pratilekhanA tu kAle" iti dvAram / atha pratyupekSaNAdoSadvAraM vivRNoti[bhA.1662] lahugA lahugo panagaM, ukkosaaduvhiapddilehaae| dosehi upehaMte, lahuo bhinno ya panagaMca // vR- utkRSTAdyupadhInAmapratyupekSaNe prAyazcittaM laghukA laghukaH paJcakaM ceti / utkRSTamupadhiM na pratyupekSate catvAro laghukAH, madhyamaMna pratyupekSatetata utkRSTe mAsalaghu, madhyame bhinnamAsaH, jaghanye rAtrindivapaJcakam ||ath "SaTsukAyeSu" iti padaM vyAcaSTe[bhA.1663] kAesu appaNA vA, uvahI va paiDio'tya cubhNgo| mIsa sacitta anaMtara-paraMparapaiTThie ceva / / vR-pratyupekSamANaH SaTsu kAyeSvAtmanA pratiSThita upadhirvA teSu pratiSThita ityatra caturbhaGgI / tadyathA-svayaM kAyeSu pratiSThito nopadhi 1 upadhi pratiSThito na svayaM 2 svayamapipratiSThita upadhirapi pratiSThitaH 3 svayamapyapratiSThita upadhirapyapratiSThitaH 4 iti / ete ca SaT kAyA mizrA vA bhaveyuH sacittA vA / eteSu sAdhurupadhirvA anantaraM vA paramparaM vA pratiSThito bhavet / atra ca prAyazcittaM "chakkAya causu lahugA" ityAdigAthAnusAreNAvagantavyam / yastu dvAbhyAmapyapratiSThitaH sa zuddha iti / / atha doSadvArasya vaktavyatAzeSaM pratigrahanikSepaNapadaM ca vyAkhyAnayati[bhA.1664] Ayarie ya paritrA, gilANa sarisakhamae ya cugurugaa| uDu adhara'baMdha lahuo, baMdhaNa dharaNe ya vAsAsu / / vR-"Ayarie"tti SaSThI-saptamyorarthaM pratyabhedAdAcAryasya "parinna"tti matvarthIyapratyuyalopAt 'parijJAvataH' kRtabhaktapratyAkhyAnasya "gilANa sarisakhamaeya"ttiglAnasya glAnasazazcayaH kSapakaH-vikRSTatapasvI tasya, eteSAMcaturNAmupardhiyadinapratyupekSate tadA catvAro guravaH / cazabdAt prAghUrNaka-sthavira-zaikSANAmaglAnopamasya ca kSapakasyopadhimapratyupekSamANAnAM caturlaghavaH / "uDu" ityAdi pshcaarddhm|ydaa sarvANyapi vastrANi pratyupekSitAni bhavanti tadAyAnyatiriktAni bhAjanAni tAni pratyupekSyante / pratigrahaM mAtrakaM ca yadi tadAnImeva pratyupekSate tadA mAsalaghu, asAmAcArIniSpatramiti bhAvaH / ataH sUtrapauruSIM kRtvA caturbhAgAvazeSAyAM pauruSyAM pratyupekSya dveapi Rtubaddhe kAle dhAramIye na nikSeptavye |athRtubddh pratigrahaM mAtrakaMvAna dhArayatyupakaraNaMvA davarakeNa na baghnAti tadA mAsalaghu, agni-stena-daNDikakSobhAdayazca oghaniyuktipratipAditA
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM-6, [bhA. 1664 ] 423 doSAH / varSAsu punarupadhiM na baghanAti pratigrahaM mAtrakaM ca pratyupekSya nikSipati / athopadhiM badhnAti bhAjane vA dhArayati tadA mAsalaghu / vizeSacUrNikRtA tvasyA ekagAthAyAH sthAne gAthAdvayaM likhitam / yathA guru pacakhAyA'sahu, gilANa sarisakhamae ya caugurugA / pAhuNaga seha bAle, buDDhe khamae a caulahugA // caubhAgavasesAe, paDiggahaM paccuvekkha na dharei / uDubaddhe mAsalahuM, vAsAsu dhariti mAsalahuM // $ vR- idaM ca bhAvitArthameva // atha "pratilekhanikA sapratipakSA" iti padaM bhAvayati [ bhA. 1665 ] asive omoyarieSa sAgAra bhae va rAya gelane / jo jagmi jayA jujjai, paDivakkho taM tahA joe // vR- 'pratipakSo nAma' dvitIyapadam, taccaidam- 'azive' azivagRhItaH satra zaknoti pratyupekSitum, avamaudarye tu pratyUSa eva bhikSAM hiNDituM prArabdhavantaH ato nAsita pratyupekSaNAyAH kAlaH, sAgAriko vA prekSamANo mA taM sAramupadhiM drAkSIditi kRtvA, 'bhaye vA' bodhika stenAdisambandhini sAropakaraNaharaNabhayAnna pratyupekSante rAjA vA pratyanIkastadbhayAdaharnizamadhvani vahanto na tayupekSeran, glAnatve vA varttamAna ekAkI tiSThan na pratyupekSate / etaiH kAraNairna vA pratyupekSeta, anAgate'tIte vA kAle pratyupekSeta, tvaramANo vA ArabhaDAdibhirdoSairduSTAM pratyupekSaNAM kurvIta, asamartho vA gurvAdInAmapyupadhiM na pratyupekSeta; evaM yaH 'yatra' azivAdI 'yadA' yasminnavasare 'pratipakSaH' apratyupekSaNA-'kAlapratyupekSaNAdiko yujyate taM tathA tatra yojayediti // atha SaTsu kAyeSu pratyupekSamANasya prAyazcittaM bhavatItyarthAt tatra pratyupekSaNA na karttavyeti yaduktaM tadapavadati[bhA. 1666] tasa-bIyarakkhaNaTThA, kAsu vi hojja kAraNe pehA / nadiharaNaputtanAyaM, tanU ya thUre ya puttammi // [bhA. 1667 ] vR- sAzca dvIndriyAdayaH bIjAni ca zAlyAdIni teSAmasthirasaMhaninAM rakSArthaM 'kAyeSvapi ' pRthivyAdiSu dRDhasaMhananiSu kAraNataH pratyupekSaNA bhavati, na ca prAyazcittam / Aha teSu pratiSThitaH pratyupekSaNaM kurvan saGghaTTanAdibAdhAvidhAnAt kathaM na doSabhAg bhavati ? iti ucyate nadIharaNopalakSitaM putrajJAtamatra bhavati / katham? ityAha- "tanU ya thUre ya puttammi" tti yathA kazcit puruSaH, tasya dvau putrau tayorekaH tanukaH- kRzazarIraH, dvitIyastu sthUlaH atIvapIvaragAtraH / sa cAnyadA tAbhyAM sahitaH kaJcid grAmaM gacchannapAntarAle ekAmapAra-gambhIrAM nadImavatIrNavAn / sa ca nadISNatayA sukhenaiva svayaM tAM tarItuM zaktaH, paraM putrAvadyApi taraNa kalAyAmakovidAviti kRtvA tanuke sthUle ca putre ubhaye'pi tArayituM prApte sati sa kiM karoti ? ityAha yadi "se" tasya pituH 'zakti' sAmarthya bhavet tataH "duvagge vi' tti dezIvacanatvAd dvAvapi putrAvuttArayet, naikamapyupekSeta / atha nAsti tasya tathAvidhaM sAmarthya tato yastayoH kRzazarIrastaM jaise haveja sattI, uttArijjA tao duvagge vi / thUro puna taNuataraM, avalaMbato vi bolei //
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 tArayati, laghubhUtazarIratayA tas sukhenaiva taarnniiytvaat|ystu sthUraH' zarIrajaDuH saH 'tanukataraM' stokamAtramapyavalambamAno nijazarIrabhArikatayaivAtmAnaMtaMca nandyAMbolayati, atstmupeksset| eSa dRSTAnto'marthopanayaH-pitRsthAnIyaH sAdhuH, putdvayasthAnIyAH sthirA-'sthirasaMhaninaH pRthivIkAyAdayaH, tataH sAdhunA prathamato nirvizeSaSaDapikAyAH sthirasaMhanino'sthirasaMhaninazca rakSaNIyAH athAnyatareSAMvirAdhanAmantareNAdhvagamanAdiSupratyupekSaNAdInAMpravRttireva na ghaTAmaJcati tataH sthirasahaninAM pRthivyAdInAM virAdhanAmabhyupetyApyasthirasaMhananinastrasAdayo rakSaNIyA iti| asyaivArthasya samarthanAya dvitIyaM dRSTAntamAha[bhA.1668] aMgArakhaDupaDiyaM, daddUNa suyaM suyaM biiyamannaM / pavalite nINito, kiM putte no kuNai pAyaM / / vR- yathA nAma kazcit puruSastasya putradvayam, anyadA ca rAtrau tadgRhe pradIpanakaM lagnam, tadbhayAdekaH putraH palAyamAnaH sahasaivAGgArabhRtAyAM gartAyAM nipatitaH, sa ca gRhapatirdvitIyaM putramAdAya gRhA nirgato yAvat pazyatipurataH svaputramaGgAragartAyAMpatitam, tatazcataMsutaM tathAbhUtaM ghaTavA dvitIyamanyaM sutaM "pavalitte nINito"tti paJcamyarthe saptamI pradIptAd gRhAniSkAzayan nijasahajapAriNAmikamatyA vicArya paricchedakuzalaH san kimagAragartAyAM nipatitapUrve putre pAdaM na karoti ? api tu karotyeva, kRtvA ca tadupari pAdaM sukhenaiva tAM lakSyatIti bhAvaH ||a tadupari pAdaM na dadyAt 'svaputraM kathaM pAdenAkrAmAmi?' iti kRtvA tataH ko doSaH syAd ? ityAha[mA.1669] taMvA aNakkama, cayai suyaM taM ca appagaM ceva / nithinno hu kadAI, taM pihutArija jo pddio| vR-vAzabdaH pAtAyAm, sA ca kRtaiva / 'ta' gartAnipatitaM putraM pAdenAnAkrAman sa pitA tyajati sutaM 'taMca' svahastagRhItamAtmAnaM ca, ubhayorapyaGgAragartApAtena vinAzasadbhAvAt / api ca sa svayaM nistIrNa san kadAcit tamapi putraM tArayed yaH pUrvaM gartAyAM nipatita iti / eSa dvitIyo dRSTAntaH / upanayayojanA tu prAguktopanayAnusAreNa karttavyeti // gataM pratyupekSaNAdvAram / atha niSkramaNadvAramAha{bhA.1670] niravekkho taiyAe, gacche nikkAraNamma taha ceva / bahuvakkhevadasavihe, sAvikkhe niggamo bhio| vR. 'nirapekSaH' jinakalpika-pratimApratipanakAdirgacchasatkApekSArahitaH sa tRtIyasyAmeva pauruSyAmupAzrayA nirgcchti| 'gacche' gacchavAsino'pi sAdhavo niSkAraNe tathaiva nirgacchanti, tRtIyasyAM pauruSyAmityarthaH / paraM gacche yad AcAryopAdhyAyAdiviSayabhedAd dazavidhaM vaiyAvRttyaM tenayobahuvidho vyAkSepastena sApekSe gacchavAsininirgamo bhajanIyaH, kadAcit tRtIyasyAM kadAcit prathama-dvitIya-caturthISu vA pauruSISviti / / athainAmeva niyuktigAthA vyAkhyAti[bhA.1671] gahie bhikkhe bhottuM, sohiya AvAsa Alayamuvei / jahi niggao tahiM ciya, emeva ya khettasaMkamaNe / / vR-nirapekSo bhagavAn tRtIyapauruSyAmupAzrayAnnirgatyabhikSAmaTitvA gRhIte sati bhaikSe anApAte asaMloke ca sthAne bhuktvA 'AvazyakaMca' saMjJA-kAyikIlakSaNaM zodhayitvA yasyAmeva pauruSyAM
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1671] 425 nirgatastasyAmeva bhUyaH 'Alayam upAzrayamupaiti, tRtIyasyAmityarthaH / evamevacakSetrasaGkramaNe'pi draSTavyam, kSetrAt kSetrAntaragamanamapitRtIyyAM karotIti bhAvaH / sthavirakalpikA apiniSkAraNe tRtIyasyAmeva nirgatya bhikSAmaTitvApratizraye samuddizya saMjJAbhUmiMgatvA tasyAmeva prtyaagcchnti| kSetrasaGkamapyevameva / kAraNatastu na ko'pi pratiniyamaH // tathA cAha[bhA.1672] ataraMta-bAla-buTTe, tavassi-AesamAikajjesu / bahuso vi hoja visaNaM, kulAikajjesuya vibhAsA vR-atarantaH-glAnastasya tathA bAla-vRddhayoH tapasvinaH-kSapakasya Adezasya-prAdhUrNakasya AdizabdAdAcAryopAdhyAya-zaikSakA-'labdhimaprabhRtInAM yAni kAryANi-taprAyogyabhaktapAnISadhAdigrahaNarUpANi teSu 'bahuzo'pi' bahUnapi vArAn gRpatigRheSu pravezanaM gacchasAdhUnAM bhavati / tathA kulAdikAryeSu, AdigrahaNAd gaNa-saGghaparigrahaH / kulaM-nAgendra-candrAdi, gaNaHkulasamudAyaH, gaNasamudAyaH saGghaH caturvarNarUpo vA, tatkAryeSu ca vibhASA kartavyA / sA ceyamkule gaNe saGgha vA AbhAvyA-'nAbhAvyaviSayaH ko'pi vyavahAraH samupasthitaH tasya yathAvat paricchedanaM karttavyam, pratyanIko vA ko'pi sAdhUnAmupasthitaH tasya zikSaNaM vidheyam, caityadravyaM vA kazcid nizaGkha muSNAti sa zAsitavyo vartata ityAdi / tathA[bhA.1673] uccAra-vihArAdI, saMbhama-bhaya-ceivaMdaNAIyA / AyaparobhayaheuM, viniggamA vanniyA gacche / / vR-uccAcAraH-purISaM tasya upalakSaNatvAt prazravaNa-khelAdeza vyutsarjanArthaM bahirgantavyam / vihAro nAma-vasatAvasvAdhyAyike samutpanne sati svAdhyAyanimittamanyatra gamanam, AdigrahaNAt pUrvRhItapIThaphalaka-zayyA-saMstArakapratyarpaNaprabhRtiparigrahaH / sambhramo nAma-udakA-'gnihastyAdyAgamanasamuttha AkasmikaH saMtrAsaH, bhayaM tu-sAmAnyena duSTastenAdyupadravaprabhavam, caityAnijinabimbAni teSAM vandanam, AdizabdAdapUrvabahuzrutAcAryandanAdiparigrahaH evamAdIni yAnyAtmanaH pareSAmubhayasya vA hetoH kAryANi tannimittaM gacche bahuzo'pi pratizrayAd vinirgamAH 'varNitAH' pratipAditA iti / gataM niSkramaNadvAram / atha prAbhRtikAdvAraM vibhAvayiSurAha[bhA.1674] pAhuDiyA viya duvihA, bAyara suhumA ya hoi nAyavvA / ekekA vi ya ette, paMcavihA hoi nAyavvA // vR-'prAbhRtikA' vasatezchAdana-lepanAdirUpA, sA dvividhA-bAdarA sUkSmA ca bhavati jJAtavyA / ekaikA'pi ceta uddhaM paJcavidhA bhavati jJAtavyA / / tatra bAdarAM paJcavidhAmapi tAvadAha[bhA.1675] viddhaMsaNa chAyama levaNe ya, bhUmIkamme paDucca paahuddiyaa| osakkaNa ahisakkaNa, dese savve ya nAyavvA / / vR-'vidhvaMsanaM stebhnyjnm| 'chAdanaM drbhaadibhiraacchaadnm| 'lepana' kuDyAnAMkardamena gomayena ca lepapradAnam / 'bhUmikarma' sama-viSamAyA bhUmeH parikarmaNam / "paDucca"tti 'pratItyakaraNaM' trizAlaM gRhaM kartukAmaH sAdhUnpratItya catuHzAlaMkaroti,AtmIyaMvA gRhaMsAdhUnAMdattvAAtmArthamaparaM kArayatItyAdi / eSA paJcavidhA'pibAdaraprAbhRtikA pratyekaM dvidhA-avaSvaSkaNato'bhiSvaSkaNatazca / avaSvaSkaNaM nAma-vavakSitavidhvaMsanAdikAlasya hAsakaraNam, akiraNamityarthaH /
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 abhiSvaSkaNaM-tasyaivavivakSitakAlasya saMvarddhanam, parataH karaNamityarthaH / punarekaike vidhvaMsanAdayo dvidhA dezataH sarvatazca jJAtavyAH / tatra dezataH sarvato vA vidhvaMsanamabhiSvaSkaNato bhAvyatekenacid gRhapatinA cintitam-yathedaM gRhaMjyeSThamAse bhaktvA tato'bhinavaM kariSyAma iti / itazca jyeSThamAse tatra gRhe sAdhavo mAsakalpena sthitAH, tato'sau cintayati[bhA.1676] acchaMtu tAva samaNA, gaesu bhaMtUNa paccha kaahaamo| obhAsie va saMte, na eMti jA bhaMtuNaM kuNimo / / vR-idAnIM tAvad AsatAM tiSThantu zramaNAH, gateSuteSu 'pazcAd' ASADhamAse bhaktvA kariSyAma iti, etadabhiSvaSkaNam |athaassvssknnmaah-"obhaasiev" ityAdi / kSetrapratyupekSakairavabhASite pradatte copAzraye sati sa gRhapatizcintayati-jyeSThamAse tAvadatra sAdhavaH sthAsyanti, ato yAvat te nAgacchanti tAvad vaizAkhe mAse bhaktvA kurma iti, etadavaSvaSkaNam / / bhAvitaM vidhvNsnpdm| atha cchAdanAdInyatidizannAha[bhA.1677] eseva kamo niyamA, chajje leve ya bhUmikamme y| tesAla cAusAlaM, paDuccakaraNaM jaInissA / / vR- eSa evAbhiSvaSkaNato'vaSvaSkaNatazca kramo niyamAd mantavyaH / kva ? ityAha-'chajje' chAdane 'lepe' limpane bhUmikarmaNi ca / tiSThantu tAvadidAnIM zramaNAH, pazcAd gateSu satsu gRhaM chAdayiSyAmo lepsyAmobhUmiMvA parikarmayiSyAmaiti, etadabhiSvaSkaNam / etAnyevacchAdanAdIni yadyanAgatameva karoti tdaa'vsskssknnm|ath pratItyakaraNaMbhAvyate-"tesAla" ityAdi / trizAlaM gRhaM kartukAmo yatInAM nizrayA tAnpratItyeti bhAvaH catuHzAlaM yat karotitatpratItyakaraNamucyate athavA[bhA.1678] puvagharaM dAUNa va, jaINa annaM kariti saTTAe / kAumaNA vA anna, pahANAisu kAlamosakke / / vR- 'pUrvagRhaM' svArtha pUrvaM kRtaM yad gRhaM tadyatInAM dattvA svArtham 'anyad' abhinavaM yadagAriNaH kurvanti tad vA pratItyakaraNam / athavA ke'pi zrAddhAH svArthamanyad gRhaM jyeSThamAse kartumanasaH paraM tatra vaizAkhamAsi snAnAdikaM jainacaityeSu bhavitA tataste cintayanti-anAgatameva gRhaM kurmo yena tatra sAdhavo vaizAkhamAsisnAnAdiSu samAyAtAstiSThanti / evaM sAdhUnpratItya kAlabhavaSvaSkayeyuH etadavaSvaSkaNataH pratItyatkaraNamuktam ||athaabhissvssknntstdevaah[bhaa.1679] emeva yaNhANAisu, sIyalakajjaTTa koi ussakke / maMgalabuddhI so puna, gaesu tahiyaM vsiukaamo|| vR-'evameva' avaSvaSkaNavatko'pi zrAddhaH zItakAle gRhaM kartukAmazcantayati- vaizAkhamAsi snAnaM rathayAtrA veha bhaviSyati, tatra ca sAdhavaH samAgamiSyanti tacca tadAnImeva kRtaM navagRhaM zItalaM bhavati, zItale ca tasmin sAdhavaH sukhamAsiSyante, athaH snAnAdipratyAsanna eva samaye kariSyAmi' iti sAdhUnpratItyasnAnAdiSuzItalakAryArtha yat ko'SyutSvaSkateetadabhiSvaSkaNataH prtiitykrnnm|spunrvssvssknnmbhissvssknnN vA maGgalabudhdhA karoti, yathA-pUrvaM sAdhavo madIyaM navagRhaM yadi paribhuJjatetataH pavitraM bhvtiiti|gtessu ca teSatatra navagRhe svayameva svayameva vastukAma
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 427 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1679] iti / athAtraiva prAyazcittamAha[bhA.1680] savvammi ucaulahuyA, desammI bAyarAe lahuo u / savvammi mAsiyaM khalu, dese bhinno ya suhumAe / vR-bAdarAyAMprAbhRtikAyAmanantaroktAyAmeva sarvataH kariSyamANAyAMkRtAyAMvA tiSThati catvAro laghavaH / dezataH kariSyamANAyAMkRtAyAM vAtiSThatomAsalaghu / sUkSmAyAMprAbhRtikAyAMvakSyamANAyAM sarvato vidhAsyamAnAyAM vihitAyAM vA tisstthtimaaslghu| dezatastasyAmeva bhinnamAsaH / / sApunaH sUkSmAprAbhRtikA paJcavidhA / tAmevAha[bhA.1681] saMmajaNa AvarisaNa, uvalevaNa suhuma dIvae ceva / osakkaNa ahisakkaNa, dese savve ya nAyavvA / vR-'sammArjana' bahukarikayA pramArjanam, 'AvarSaNam' udakena cchaTakapradAnam, 'upalepanaM' chagaNamRttikayA bhUmikAyA lepanam, "suhume"tti sUkSmANi' samayabhASayA puSpANyucyante, tathA ca dazavaikAlikaniyuktau puSpANAmekArthikAni puSphA ya kusumA ceva, phullA ya kusumA viy| sumaNA ceva suhumA ya, suhumakAiyA viya / / tatazca puSpANAM prakaracanetyarthaH / 'dIvae ceva" tti dIpakaprajcAlanam / etAni pUrvamAtmArthaM kriyamANAnyeva vidyante / navaraM sAdhUna pratItya dezataH sarvato vA yadavaSvaSkaNamabhiSvaSkaNaM vA kriyate sA sUkSmaprAbhRtikA jJAtavyA / / athAsyA evAvaSvaSkaNA-'bhiSvaSkaNe bhAvayati[bhA.1682] jAvana maMDalivelA, tAva pamajAmo hoiosakkA / uDetu tAva paDhiuM, ussakaNa eva savvattha // vR-yAvat 'maNDalIvelA' svAdhyAyamaNDalIkAlo nopaDhaukate tAvat pramArjayAma ityevaM vicinyAnAgatameva yadi pramArjayanti tadA'vaSvaSkaNaM bhavati / atha sAdhavaH svAdhyAyaM kurvANAstadAnIM maNDalyAmupaviSTAH santi tatazcintayanti-uttiSThantu tAvadamI paThitvA tataH pazcAt pramArjayiSyAmaiti vicintya tathaiva yadi kurvatetadA utssvssknnNbhvti| evamavaSvaSkaNamabhiSvaSkaNaM ca 'sarvatra' AvarSaNopalepanAdAvapi bhAvanIyam / / sA punaH sUkSmaprAbhRtikA dvividhA[bhA.1683] chinnamachinnA kAle, puno ya niyayA ya aniyayA ceva / niddidvA'niddivA, pAhuDiyA aTTha bhaMgA u / vR- 'kAle' kAlatazchinnA acchinnA vA, chinnakAlikA acchinnakAlikA cetyarthaH / yasyAmupalepanAdikaM chinne-pratiniyate mAsAdau kAle kriyate sA chinnakAlikA / yA tu yadA tadA vA kriyate sA acchinnakAlikA / punarekaikA dvidhA-niyatA aniyatA caiva / niyatA nAmayApUrvAhlAdAveva velAyAmavazyameva vA kriyate / tadviparItA aniyatA / punarekaikA dvividhAnirdiSTA anirdiSTA ca / tatra yaH prAbhRtikAkArakaH sana nirdiSTa:-indradattAdinAmnopalakSitaH tena kriyamANA prAbhRtikA api nirdiyA / tadviparItA anirdiSTA / atra ca tribhi padairaSTau bhaGgA bhavanti, tadyathA-chinnakAlikA niyatA nirdiyA 1 chinnakAlikA niyatA anirdiSTA 2 ityAdi // atha cchinnakAlikAM vyAkhyAnayati
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 bRhatkalpa - chedasUtram - 1-1/6 [ bhA. 1684] mAse pakkhe dasarAya ya paNae a egadivase ya / vAghAimapAhuDiyA, hor3a pavAyA nivAyA ya // vR- yA prAbhRtikA 'mAse' mAsasyAnte 'pakSe' pakSasyAnte 'dazarAtre' dazAnAmahorAtrANAM paryante 'paJcake' paJcarAtrindivAnte 'ekadivase' ekAntarite dine cazabdAd nirantaraM dine dine ityarthaH, evaM pratiniyate kAle yA kriyate sA chitrakAlikA / yA tuna jJAyate kasmin divase vidhIyate sA acchinnakAliketi / vyAghAtiprAbhRtikA nAma yA sUtrArthapauruSIvelAyAM kriyate / bhavati pravAtA nivAtA ceti / pravAtA nAma-yA grISmakAle aparAhne upalepanAdikaraNena dharmaM nAzayati / yA tu zItakAle pUrvAhne upalepanakaraNena rAtrau vyapagatatrehA jAyate sA nivAtA bhaNyate / / atha kasyAM prAbhRtikAyAM vastuM kalpate ? kasyAM vA na ? iti ata Aha [bhA. 1685 ] puvvaNhe avaraNhe, sUrammi anuggae va atyamie / majjhatie va vasahI, sesaM kAlaM paDikkuTTA // vR- pUrvAhNe anudgate sUrye, aparAhNetu astamite, 'madhyAnte vA' madhyAhnavelAyAm arthapIruSyA utthiteSu ityarthaH, eteSu kAleSu yasyAM prAbhRtikA kriyate sA vasatiranujJAtA, sUtrArthavyAghAtAbhAvAt / " sesaM kAlaM " ti saptamyarthe dvitIyA, 'zeSe' udgatasUryAdau kAle yasyAM prAbhRtikA vidhIyate sA pratikruSTA, na kalpate tasyAM vastum, sUtrArthavyAghAtasambhavAt // atha nirdiSTA 'nirdiSprAmRtike bhAvayati [ bhA. 1686 ] purisajjAo amugo, pAhuDiyAkArao u niddiTTho / sesA u aniddiTThA, pAhuDiyA hoi nAyavvA // vR- amukaH 'puruSajAtaH ' puruSaprakAraH prAbhRtikAkAraka indradattAdinAmnA yasyAM nirdiSTaH sA nirdiSTA / zeSA tu sarvA'pyanirdiSTA prAbhRtikA bhavati jJAtavyA // atha pUrvoktabhaGgASTakaviSayaM vidhimAha[bhA. 1687] kAUNa mAsakappaM, vayaMti jA kIraI u mAsassa / sA khalu nivvAghAyA, taMvelAreNa niMtANaM // vR- iha prathame bhaGge yA mAsasyAnte kriyata iti kRtvA cchinnakAlikA, tatrApyaparAhna eva vidhIyamAnatvAd niyatA, amukapuruSakartRkatvena ca nirdiSTA / tasyAM kRtAyAM prathamataH praviSTAstato mAsakalpaM kRtvA yadi vrajanti / katham ? ityAha- "taMvelAreNa niMtANaM" ti tasyAH prAbhRtikAkaraNavelAyA arvAg nirgacchatAM sA prAbhRtikA nivyArghAtA mantavyA sUtrArthavyAghAtAbhAvAt, kalpate tasyAM vastumiti bhAvaH / zeSA dvitIyAdayo bhaGgAH kApi kathaJcit savyAghAtA iti kRtvA teSu na kalpate // atha pravAtA nivAteti ca padadvayaM bhAvayati [ bhA. 1688 ] avaraNhe gimha karaNe, pavAya sA jeNa nAsayai dhammaM / puvvaNhe jA sisire, nivvAya nivAya sA rattiM // vR-grISme aparAhNe yadupalepanasya karaNaM sA prvaataa| kutaH ? ityAha-yenA sA rAtrau 'nAzayati' vyapanayati 'dharma' grISmartusambhavaM tApam / yA tu 'zizire zItakAle pUrvAhna upalepanakaraNena divasasya caturbhiH praharai: 'nivAtA' zuSkA ityarthaH sArAtrauniyAtA bhavati / etayoH kAraNato'vasthAtuM
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 429 uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1688] kalpata iti ||ath nivyA_timAM bhaGgayantareNAha[bhA.1689] puvaNhe apaTTavie, avaraNhe uThThiesu ya pasatthA / majjhaNha niggaesuya, mNddlisut-peh'vaaghaayaa| vR-yA pUrvAhne aprasthApite satisvAdhyAyeaparAhne punaH samuzyiotthiteSu satsu sAdhuSumadhyAhne tu bhikSAparyaTanArthaM nirgateSu yA prAbhRtikA kriyate sA prazastA / kutaH ? ityAha-"maMDalisuyapeha"ttiyena zrutamaNDalyA upakaraNaprekSaNAyAzca "vAghAya'ti akAraprazleSAd 'avyAghAtA' na vyAghAtavidhAyinI, ataeSAprazastA ||prruupitaa bAdarAsUkSmAca paJcavidhAprAbhRtikA,evaMvidhanA sahitAyAM vasatau na sthAvyam / atha nAsti tathAvidhA aprAbhRtikA vasati tataH kAraNataH saprAbhRtikAyAmapi tiSThatAM yatanAmAha[mA.1690] taMvela sAraviMtI, pAhuDiyAkAragaMca pucchNti| mottUNa carima bhaMgaM, jayaMti emeva sesesu / / vR-yasyAM velAyAM prAbhRtikA kriyate tAM velAmupakaraNaM sArayanti saGgopayanti, abhivyAptI cAtra dvitIyA, tAM velAmabhivyApyetyarthaH / prAbhRtikAkArakaM ca puruSaM pRcchanti-kasyAM velAyAM bhavAn sampArjanAdi karaSyati? iti| evaM 'caramam' aSTamaM bhaGgaM muktvA zeSeSu' saptasvapi bhaGgeSu 'yatante' yatanAM kurvnti| [bhA.1691] carame vi hoi jayaNA, vasaMti AuttauvahiNo nincha / dakhe ya vasahipAle, ThaviMti therA punnitthiisu|| vR-'carame'pi' aSTame bhaGge acchinnakAlikA aniyatA aniradiSTA ca' ityevaMlakSaNe AgADhe kAraNe tiSThatAM bhavati yatanA / katham ? ityAha-nityamAyuktopadhayo vasanti, upadhAvAyuktAHsAvadhAnAAyuktopadhayaH, rAjadantAderAkRtigaNatvAdvyatyAsena pUrvAparanipAtaH,mAgomayAdinA ko'pyupadhiM guNDayet prAbhRtikAkaraNavyAjenApaharedveti samyagupadhiviSayamavadhAnaM dadatItyarthaH / dakSA~zcavasatipAlAn sthaapynti| yadicate prAbhRtikAkAriNaHpuruSAnastriyastatastaruNA vasatipAlAH sthApayitavyAH / "therA puNitthIsu"tti yadi striyastato ye sthavirAH paripAkaprAptabrahmacaryAste vasatau sthApanIyA iti / / gataM prAbhRtikAdvAram / atha bhikSAdvAramabhidhitsurAha[bhA.1692] jinkppiabhigghiesnnaaepNcnnhmnntriyaae| gacche puna savvAhiM, sAvekhojena gaccho u|| vR-jinakalpikA abhigRhItayA 'paJcAnAm uddha tAdInAmanyatarayA ekayA eSaNayA bhaktam ekayA pAnakaM gRhNanti / 'gacche' gacchavAsinaH punaH sarvAbhirapi' asaMsRSTAdibhireSaNAbhirbhaktapAnaM gRhNanti / kutaH ? ityAha-'sApekSaH' bAla-vRddhAdyapekSAyuktaH 'yena' kAraNena 'gacchaH' gacchavAsisAdhusamUha iti / Aha kimita gacchavAsinaH sarvAbhirapyeSaNAbhirgRhNanti ? kiM teSAM nirjarayA na kAryam ? ucyate[bhA.1693] bAle vuDDhe sehe, agIyatye naann-dsnnppehii| dubbalasaMghayaNampiya, gacchi painnesaNA bhaNiyA // kRSaSThI-saptamyorarthapratyabhedAbAlasya vRddhasya zaikSasyagItArthasya jJAnadarzanaprekSiNaH' jJAnArthino
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 darzanaprabhAvakazAstrArthinazcetyarthaH 'durbalasaMhananasya ca ' asamarthazarIrasyAnugrahArthaM gacche 'prakIrNA' apratiniyatA eSaNA bhaNitA bhagavadbhiriti // athaitAnyeva padAni gAthAdvayena bhAvayati[bhA. 1694 ] tikkhachuhAe pIDA, uDDAha nivAraNammi nikkivayA / iya juvala-sikkhagesuM, paosa bheo ya ekkatare // T vR- abhigRhItayaivaiSaNayA bhakta pAnagrahaNe pratijJAte tayA cAlabdhe stoke vA labdhe sati bAlavRddhazaikSakANAM tIkSNayA duradhisahayA kSudhA upalakSaNatvAt tRSA cama hatI pIDA bhavati / uDDAho vA bhavet, sa hibAlAdiritthaM lokapurato brUyAt-ete sAdhavo mAM kSudhA tRSA vA mArayantIti / tathA 'nivAraNe' vivakSitAmekAmeSaNAM vimucya anyAsAM pratiSedhe vidhIyamAne sati bAlAdayazcintayeyuHaho ! niSkRpatA'mISAm; tataH pradveSaM gaccheyuH / 'bhedo vA ekatare' jIvitasya cAritrasya vA vinAzo'mISAM bhavedita bAla-vRddhayugale zaikSake vA niyantrayamANe doSA mantavyAH // 430 [bhA. 1695] sucireNa vi gIyattho, na hohiI na vi suyassa AbhAgI / paggahiesaNacArI, kimahIu dhareu vA abalo || vR- tathA agItArtha sucireNApi kAlena gItArtho na bhaviSyati, nApi 'zrutasya' AcArAdeH upalakSaNatvAd darzanaprabhAvakazAstrANAM vA AbhAgI / kIdRza: ? ityAha- 'pragRhItaiSaNAcArI' pragRhItA-abhigrahavatI yA eSaNA taccArI- tatparyaTanazIlaH, tathAvidhabhakta - pAnopaSTambhAbhAvAditi bhAvaH / yo vA 'abalaH' durbalasaMhananaH sa praNItAhArAdyupaSTambhAbhAve kiM sUtramarthaM vA adhItAM dhArayatAM vA ? / ata eteSAmanugrahArthaM gacche prakIrNeSaNA dRSTA || athAsyA eva vidhimabhidhitsurdvAragAthAmAha [bhA. 1696 ] pamANe kAle Avassae ya saMghADage ya uvagaraNe / mattaga kAussaggo, jassa ya jogo sapaDivakkho || vR-pramANaM nAma-kati vArAn piNDapAtArthaM gRhapatikuleSu praveSaTavyam ? iti / "kAli "tti kasyAM velAyAM bhikSArthaM nirgantavyam ? | " Avassaga 'tti 'AvazyakaM' saMjJA- kAyikIlakSaNaM tasya sodhanaM kRtvA nirgantavyam / "saMghADage "tti saGghATakena sAdhuyugmena nirgantavyaM naikAkinA / "uvagaraNi "tti sarvopakaraNamAdAya bhikSAyAmavataraNIyam / "mattagi "tti mAtrakaM grahItavyam / 'kAussaggo "tti upayoganimittaM kAyotsarga karttavyaH / "jassa ya jogo "tti 'yasya ca' sacittasyAcittasya vA 'yogaH' sambandho bhaviSyati lAbha ityarthaH tadapyahaM grahISyAmIti bhaNitvA nirgantavyam / "sapaDivakkho "tti eSa pramANAdiko dvArakalApaH 'sapratipakSaH' sApavAdo vaktavya iti dvAragAthAsamAsArtha // atha vistarArthamabhidhitsuH pramANadvAraM bhAvayati [bhA. 1697] donni aNunnAyAo, thaiya Avaja mAsiyaM lahuyaM / gurugo u cautthIe, cAummAso purekamme // vR-caturthabhaktikasya dvau vArau gocaracaryAmaTitumanujJAtau / atha tRtIyaM vAramaTati tata Apadyate mAsikaM laghukam / atha caturthaM vAraM paryaTati tadA guruko mAsaH / strItvaM sarvatra prAkRtatvAt / atha tRtIyAdIn rAn bhikSArthaM pravizati tato gRhiNaH puraH karma kurvanti tatra catvAro mAsA laghava iti / eSA niyuktigAthA / / athainAmeva bhASyakRd vivRNoti -
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 431 uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1698] [mA.1698] saimeva u niggamaNaM, cautthabhattissa donni vialaddhe / sabve goyarakAlA, vigiTTachaTTha'?me bi-tihiN|| vR. 'sakRdeva' ekavArameva nityabhaktikasya bhaktAya vA pAnAya vA nirgamanaM kalpate / caturthabhaktikasyApyutsargataH sakRdeva bhikssaamttituNklpte|ath tadAnIM paryaTatA'pitena paripUrNo bhaktArtho nalabdhaH tato'labdhesati tasya dvAvapi gocarakAlAvanujJAtau / uktaJca dazAzrutaskandhekappai cautthabhattiyassa egaM goyarakAlaM gAhAvaikulaM bhattAe vA pANAe vA nikkhamittae vA pvisittevaa| seyano saMtharijjA evaMsekappaiduccaM pigAhAvaikulaM ityaadi| yastu vikRSTabhaktikaH' dazama-dvAdazamAdikSapakastasya sarve'pi gocarakAlAH kalpante / "chaTTa'hame ba-tihiM"ti SaSThabhaktikasya dvayorgocarakAlayoraSTamabhaktikasya tu triSu gocarakAleSu bhikSAmaTituM kalpata iti / / syAnmati kimarthaM SaSThAdibhaktikAnAM vyAdigocarakAlAnAmanujJA? ucyate[bhA.1699] saMkhunA jeNaMtA, dugAichaTThAdinaM tu to kaalo| bhuttanubhutte a balaM, jAyai na ya sIyalaM hoi|| vR. 'saMkSutrAni saGkucitAni 'yena' kAraNena SaSThAditapasA 'antrANi' pratItAni, tataH SaSThAdibhaktikAnAM dvikAdikaH' gocaradvayAdikaH kaalo'nujnyaatH|apicprthmmekvaarNbhuktstto dvitIyAdi vAramanubhukto bhuktAnubhuktastasya yAdIn vArAn bhuktavat ityarthaH 'balaM' bhUyo'pi SaSThAdikaraNe sAmarthyamupajAyate / na cetthaM tad bhaktaM zItalaM bhavati, sadyo gRhItatvAt / yadi hyekameva vAraM paryaTatA yad gRhItaM tanmadhyAt kiJcit samuddizya dvitIyAdivArasamuddezanArthaM zeSaM sthApayet tadA tad bhavatyeva zItalam / tacca tasya tapaHkSAmadehasthAkArakamiti kRtvA dvyAdayo gocarakAlA anujJAtA iti||atrprH prAha-yadyasau SaSThAdibhaktiko yAvanti bhaktAni cchinatti tAvantyekenaiva divasena pUrayati tataH ko nAma guNastasya bhaktacchedanena ? ucyate[bhA.1700] bahudevasiyA battA, egadinenaM tujai vibhuNjejjaa| taha viya caag-titikkhaa-egg-pbhaavnnaaiiyaa|| vR-bahudaivasikAni bhaktAni yadyapyasAvekadinenaiva tuzabdasyaivakArArthatvAt SaSThAdibhaktiko bhaJjIta tathApibhaktacchedane tyAga-titikSaikAgraya-prabhAvanAdayoguNAbhavanti |tyaagonaam-dvyaadiin divasAn yAvat sarvathaiva bhaktArthaparihAraH, titikSA-kSudhAparISahasyAdhisahanam, ekaNyaM tu sUtrArthaparAvartanAdau cittasyAnanyopayuktatA, prabhAvanA nAma-aho ! amISAM zAsanaM vijayate yatrazAstapasvina iti, AdizabdAdanyeSAmapitapaHkarmaNi zraddhAjananam, gRhiNAM vA taddarzanAt pravrajyApratipattiriti / ataH SaSThAdibhaktikasya dvyAdigocarakAlAnujJAnam / nityabhaktikastu yadi dvitIyaM vAraM bhikSArthamavatatimAsalaghu, tRtIyavAraMmAsaguru, caturthaM caturlaghu, paJcamaM caturguru, SaSThaMSaDlaghu, saptamaMSaDguru, aSTamaMchedaH,navamaMmUlam, dazamamanavasthApyam, ekAdazaM vaarNpaaraanycikm| caturthabhaktikAdInAmatidezamAha[bhA.1701] jaha esa ettha vuDDI, oaramANassa dasahi sapadaM ca / sesesu vijaM juJjai, tattha vivaDDI u sohiie| vR- yathA dvitIyAdivAraM bhikSAmavatarataH 'eSA' laghumAsAdArabhya prAyazcittasya vRddhirbhaNitA
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 bRhatkalpa-chedasUtram - 1- 1/6 'dazabhizca' dazasaGkhyAkaiH sthAnaiH 'svapadaM' pArAJcikaM nityabhaktikasyoktam, tathA 'zeSeSvapi ' caturthabhaktikAdiSu 'yat' tRtIyavArAdikaM prAyazcittasthAnaM yujyate 'tatra' tadArabhya 'zodheH' prAyazcittasya vivRddhiH karttavyA / tadyathA caturthabhaktistRtIyaM vAraM bhikSAmavatarati mAsalaghu, caturtha mAsaguru, paJcamaM caturlaghu, SaSThaM caturguru, saptamaM SaDlaghu, aSTamaM SaDguru, navamaM chedaH, dazamaM mUlam, ekAdazamanavasthApyam, dvAdazaM vAraM paryaTataH pArAJcikam / evaM SaSThabhaktikasyApi dvAdazaM vAramavatarataH pArAJcikam / yadAha cUrNikRt - chaDabhattiyassa vi bArasahiM pAvai sapayaM ti / aSTamabhaktikasya tu caturthavArAdArabhya trayodazaM vAraM yAvat paryaTato laghumAsAdikaM pArAJcikAntamiti / gataM pramANadvAram / atha kAladvAram - kasmin kAle bhikSArthaM nirgantavyam ? ucyate yaH kSapako bAla vRddho vA paryuSitena prathamAlikAM kartukAmaH sa sUtrapauruSIM kRtvA nirgacchati / atha tAvatIM velAM na pratipAlayituM kSamaH tato'rddhapauruSyAM nirgacchati / yadyatiprabhAte paryaTati tadA mAsalaghu, bhadraka-prAntakRtAzca doSA bhavanti / tatra sAdhuratiprabhAta eva kasyApi gRhaM gatvA bhikSAM yAcitavAn, sa ca gRhapatirbhadrakaH suptAviratikAmutthApayet tatastasyAmutthitAyAmadhikaraNaM pravarttitaM bhavet / yastu prAnto bhavati sa brUyAt kimunmatto vartase yadevamatiprabhAte paryaTasi ? sukharAtrikaM vA praSTuM samAyAsIH ? iti / yadvA ko'pi grAmAntaraM prasthitaH prathamameva taM sAdhuM dRSTavA apazakunaM manyamAnaH pradveSaM yAyAt, pradviSTazcAhananAdi kuryAt / athaitaddoSabhayAdatikrAntAyAM velAyAmarati tadA'pi mAsalaghu, "akAle carasI bhikkhu" ityAdigAthoktAzca doSAH / evamuSNasyApi bhaktasyAprApte atikrAnte vA eta eva doSA mantavyAH // gataM kAladvAram / athAvazyakadvAram - yadyAvazyakamravRizodhya nirgacchati tadA mAsalaghu AjJAdayazca doSA virAdhanA ca prvcnaadiinaam| tadyathA-bhikSAmaTataH saMjJA samAgacchet tato yadyuigrAhitapAtrakaH pAnakaM vA vinA vyutsRjati tadA pravacanavirAdhanA - aho ! azucayo'mI / athaitaddoSabhayAna vyutsRjati tata AtmavirAdhanA / atha pratizrayamAgatya pAnakaM gRhItvA saMjJAbhUmau vrajati tato deza-kAle sphiTite sati bhikSAmalabhamAna eSaNAM prerayet, tataH saMyamavirAdhanA / yata evamata AvazyakaM zodhayitvA nirgantavyam / / gatamAvazyakadvAram / atha saGghATakadvAraM bhASyakRdeva vyAkhyAnayati[mA. 1702] gAniyassa dosA, sANe itthI taheva paDinIe / bhikkhavisohi mahavvaya, tamhA sabiijjae gamaNaM / - yadyekAkI paryaTati tadA mAsalaghu / ete ca doSAH sa ekAkI yadi bhikSAM zodhayati tadA pRSThataH zvAnaH samAgatya taM dazet / atha zvAnamavalokate tata eSaNAM na rakSati / tamekAkinaM dRSTavA kAcit proSitabhartRkA vidhavA vA strI bahiH pracAramalabhamAnA dvAraM pidhAya taM gRhNIyAt / pratyanIko vA tamekAkinaM dRSTavA prAntApanAdi kuryAt / 'bhikSAvizodhi' iti ekAkI yadi triSu gRheSu bhikSAM dIyamAnAM gRhNAti tata eSaNAyAmazuddhirbhavati / athaikatraiva gRhe gRhNAti tata itarayodayakayoH pradveSo bhavet / dvayostu nirgatayoreka ekatra bhikSAmAdadAna evopayogaM dadAti, dvitIyastu zeSagRhadvayAdAnIyamAnaM bhikSAdvayamapi samyagupayuGk / mahAvratAni vA ekAkI virAdhayet / tathAhi
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 433 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1702] ekAkI nizaGkavAdapkAyamapyApibet 1 kuNTala-viNTalAdi vA prayuJjIta 2 hiraNyAdikaM vA vikSiptaM gurukarmatayAstenayet 3 aviratikAM vA rUpavatI dRSTavA samudIrNamohatayA pratiseveta 4 bhaikSeNa vA samaM patitaM suvarNAdi gRhNIyAd 5 iti / yata ete doSAstasmAt sadvitIyena gamanaM kartavyam, sngghaattkenetyrthH| sa punarekAkI kaiH kAraNaiH saGghATikaM na gRhNAti? iti ucyate[bhA.1703] gAravie kAhIe, mAille alasa luddha niddhamme / dullaha attAhiTThiya, amaNunne yA asNghaaddo|| vR-'gauraviko nAma' 'labdhisampanno'ham' ityevaM garvopetaH / atra ceyaM bhAvanA-saGghATake yo ralAdhikaH so'labdhimAn avamaralAdhikastulabdhisampannaH tato'sAvagraNIbhUya bhikSAmutpAdayati, pratizrayamAgatayozca tayo ratnAdhiko maNDalIsthavireNa bhaNyate-'jyeSThArya ! muJca pratigraham' tato'vamaralAdhikaH svalabdhirvitazcintayet-'mayA svalabdhisAmathyernedaM bhakta-pAnamutpAditam, idAnImasya ratnAdhikaH prabhurabhUdu yenAsya pArzve pratigraho yAcyate' iti kaSAyitaH sanekAkitvaM pratipadyate / "kAhIe"tti kathAbhizcaratIti 'kAthikaH' kathAkathanaikaniSThaH, sa gocaraM praviSTaH kathAH kathayan dvitIyena sAdhunA gurvAdibhirvA vAryamANo'pi noparamate tata ekAkI bhavati / 'mAyAvAn' bhadrakaM bhadrakaMbhuktvA shessmaanytrekaakiijaayte| alasaH' ciragocaracaryAbhramaNabhagnaH sannekAkI paryaTati / 'lubdhastu dadhi-dugdhAdikA vikRtIvabhASyamANaH pRthagevATati / 'nirddharmA panaH' aneSaNIyaM jighakSarekatvaM pratipadyate / "dallaha"tti durlabhabhaikSe kAle ekatvamupasampadyate / 'attAhiDiya' ti AtmArthikaH-AtmalabdhikaH saH 'svalabdhisAmathye votpAditamahaM gRhNAmi' ityekAkI bhavati / 'amanojJo nAma' sarveSAmapyaniSTaH kalahakArakatvAd asAvapyekAkI paryaTatIti / etaiH kAraNaiH 'asaGghATaH' saGghATako na bhavati / athaiteSAmekAkitvAtyayaM prAyazcittamAha[bhA.1704] lahuyA yadosu guruo, a taiae caugurU ya pNcme| sesANa mAsalahuo, jaMvA AvajaI jattha / / 1. 'dvayoH' gauravika-kAthikayozcatvAro laghavaH / tRtIyakasya' mAyAvato guruko mAsaH / 'paJcamasya' lubdhasya catvAro catvAro guravaH / zeSANAm' alasa-nirdharmAdInAM mAsalaghu / yad vA' saMyamavirAdhanAdikaM yatrApadyate tanniSpanna tatra prAyazcittam / / gataM saGghATakadvAram / athopakaraNadvAram-sarvamapyupakaraNamAdAya bhikssaayaamttitvym| yadi sarvopakaraNaMnagRhNAti tadA mAsaladhu, uphadhiniSpatraM vA / tathA teSAM bhikSAmaTituMgatAnAM sa pratizrayasthApita upiragnikAyena dahyeta, daNDikakSobho mAlavastenakSobho vA teSAM bhikSAmaTatAM sahasA samApatita iti kRtvA tata eva te palAyitAH, tota yadupadhiM vinA tRNagrahaNAdi kuryutanniSpannaM prAyazcittamiti / / gatamupakaraNadvAram / atha mAtrakadvAraM vyAkhyAyate-mAtrakamagRhItvA nirgacchati mAsalaghu / AryAdInAM prAyogyaM mAtrakaM vinA kutra gRhNAtu? / yadi na gRhNAti tadA yatte anAgADhamAgADhaM vA pritaapyntetnnisspnnm| atha te anta-prAntaM samuddizeyuH tato glAnyAdayo doSAH / durlabhadravyasya vAghRtAdestaddivasaMlAbhojAtaH, yadi mAtrakaMnAstIti kRtvA tanna gRhnnaatitdaamaaslghu|sNsktbhkt[18128]
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 pAnaM vA mAtrakaM vinA kva zodhayatu? / yadi mAtrakamabhaviSyat tatastatra zodhayitvA pariSThApayet pratigrahe prakSipedvA / yat evamataH karttavyaMmAtrakagrahaNam ||gtN maatrkdvaarm|ath kAyotsargadvAramkAyotsargamakRtvA vrjtimaaslghu|dossaashcaatr-kshcidyogprtipnnstsy taddivasamAcAmlam, sa copayogakAyotsargamakRtvA gato danaH karambaMgRhItvA samAyAtaH,pazcAdaparaiH sAdhubhistasyAcamlaM smAritam tataH kAyotsargaM kRtvA nirgacchet / tatraca kAyotsarge cintayet-yathA adya kiM me AcAmlam? uta nirvikRtikam ? utAho abhaktArtham ? AhozcidekAzanakam ? iti / itthamupayogaM dattvA pratyAkhyAnAnugaNamevAhAraM gRhnnaati|| gataM kAyotsargadvAram / atha yasya ca yoga iti dvAram-yasya-vastra-pAtra-zaikSAderyogaH-sambandho bhaviSyati tadapi grahISyAmIti yadi na bhaNati tadA'pi mAsalaghu / vastra-pAtrAdikaM ca grahItuM na kalpate / / atha sapratipakSa iti dvAram-eSa dvArakalApaH sapratipakSaH-sApavAdo mantavyaH / tadyathAAcAryAdyarthaM bahUnapi vArAn pravizet / prathama-dvitIyaparISahapIDito yadyapyataprabhAtaM tadA'pi nirgacchet, yatra ca mAnuSANi vibuddhAni tatragatvA dharmalAbhayet, glAna-prAghUrNakAdInAM hetoratikrAnte'pinirgacchet |anaabhogto glAnAdiSuvA kAryeSuvyApRtaH sannAvazyakamapyavizodhya nirgacchet / nirgatazca saMjJayA bAdhyamAno yadi pratizrayaH pratyAsannastato nivarttate / atha dUre tato yadikAlona pUryate tadAtayorekaH pAtrakANidhArayati itaraH saMjJAvyutsRjati athasAgArikAstatra pazyanti tataH samanojJAnAM pratizrayaM gatvA vyutsRjati / tadabhAve amanojJAnAM saMvignAnAm / tessaamlaabhepaarshvsthaadiinaam| tessaampybhaavesaaruupikaannaam|tdsttvesiddhputrkaannaam|tessaampraaptau zrAvakANAM vaidyasya vA gRhe / eteSAmabhAve rAjamArge gRhadvayamadhyabhAge vA gRhasthasatke vA avagrahe kAyikIvajaM vyutsRjati / tato yadyasau gRhapatistAM saMjJAM tyAjayati tadA rAjakule vyavahAro labhyate / yathA trayaH zalyA mahArAja!, asmin dehe prtisstthitaaH| vAyu-mUtra-purISANAM, prAptaM vegaM na dhArayet / / tathA saGghATakaM vinA'pi nirgacchet / katham ? iti ced ucyateyadi durbhikSe ciramapyaTitvA paryAptaM labhyate tato dvAveva paryaTatAM na punarekAkI / atha dvayorapyekaiva bhikSA labhyate na ca kAlaH pUryate tata eko'pi paryaTet / yadi sarve'pi khaggUDatvAdAtmalabdhikA bhavanti tadA pratiSeddhavyAH / atha ko'pi priyadharmA mAtRsthAnavirahita AtmalabdhikatvaM pratipadyate tataH so'nujJAtavyaH / yaH punaramanojJaH sa anyAnyaiH sAdhubhi samaM saMyojya preSyate / yadi sarve'pi necchanti tataH parityajanIyo'sau / atha sa evaikaH kalahakaraNalakSaNastasya doSaH apare nirlobhatvAdayo bahavo guNA eSaNAzuddhau cAtIva dRDhatA tato na parityaktavya iti / yatra zvAna-gavAdayo duSTA bhavanti tadgRhaM yadyamAnabhogataH praviSTastataH kuDya-kaTanizrayA tiSThati, daNDakena vA tAn vArayati / yadi kAcidaviratikA tamupasargayet tato dharmakathA krtvyaa| tayA yadhupazAmyati tataH sundaram, no cedabhighAtavyam-etAni vratAni gurusamIpe sthApayitvA samAgacchAmIti / yadi pratyanIkagRhamanAbhogataH praviSTastato mahatA zabdena tathA bolaM karoti yathA bhUyA~lloko milati / trayANAM gRhANAMmadhye sthitaH sannupayogaM kRtvA bhikSAM gRhNIyAt / paJcAnAmapi mahAvratAnAmatikrama
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1704] 435 mahatA prayalena pariharet / sarvopakaraNamapi stena-pratyanIkAdhupadravabhayAd vRddhatvAdadhunotthiglAnatvAdvA na gRhNIyAt / iyat punaravazyameva grahItavyam-pAtrabhANDakaM colapaTTako rajoharaNaM mukhavastrikA ceti / mAtrakamapyanAbhogAdinA na gRhNIyAt / kAyotsargAdInyapi glAnAdikAryeSu tvaramANo na kuryAditi / uktaM sapratipakSadvAram / taduktau ca gataM bhikSAdvAram / atha kalpakaraNadvAramabhidhitsurAha[bhA.1705] bhANassa kappakaraNe, alevaDe natthi kiMci kAyavda / tamhA levakaDassau, kAyavvA maggaNA hoi|| vR-bhAjanasya kalpakaraNe cintyamAne yadalapakRtaM dravyaM tad yatra prakSiptaM tasya bhAjanasya na kiJcit karttavyam, kalpo na vidheya ityarthaH / lepakRtabhAjanasya tvavazyaM kalpo dAtavya ityato lepakRtasya mArgaNA kartavyA, kIzaM lepakRtam ? alepakRtaM vA ? iti cintanIyamityarthaH // tatrAlepakRtAni tAvadAha[bhA.1706] kuMjasiNa-cAulode, sNstttthaa-''yaam-ktttthmuulrse| kaMjiyakaDhie loNe, kuTTA pijjA ya nittuppA / / vR-kAlikam-AranAlam, uSNodakam-udvattatridaNDam, "cAulodagaM" tanduladhAvanam, saMsRSTaM nAma-gorasasaMsRSTe bhAjane prakSiptaM sadyadudakaMgorasarasena pariNAmitam, 'AyAmam' avazrAvaNam, "kaTThamUlarase" tti kASThamUlaM-caNaka-cavalAdikaM dvidalaM tadIyena rasena yat pariNAmitaM tat kASThamUlarasanAmapAnakam, tathA yat kAlikakkathitam, "loNi"tti salavaNam, yA ca "kuTTA" ciJcinikA, 'peyA ca' pratItA 'nistuppA' acoppaDA avagghAritA vA // tathA [bhA.1707] kaMjiya-udagavilevI, odaNa kummAsa sattue piDhe / maMDaga samiussine, kaMjiyapatte alevakaDe // i-vilepikA dvividhA-ekA kAjikavilepikA, dvitIyAudakavilepikA / 'odanaH tandulAdi bhaktam, 'kulmASAH' uDadA rAjamASA vA, 'saktavaH' bhraSTayavakSodarUpAH, 'piSTaM' mudgAdicUrNam, 'maNDakAH' kaNikkAmayAH, 'samitaM' aTTakaH, utsvintram' uNDerakAdi, 'kAJjikapatraM' kAJcikena bASpitaM araNikAdizAkam / etAni kAJcikAdInyalepakRtAni mantavyAni / / atha lepakRtAni nirUpayati[bhA.1708] vigaI vigaiavayavA, avigaipiMDarasaehi jaM mIsaM / gula-dahi-tellAvayave, vigaDammiya sesaesuMca // dhR. dadhi-dugdha-ghRtAdikA yA vikRtayo ye ca vikRtInAmavayavAH-manthuprabhRtastairyad mizraM yaccAvikRtirUpaiH piNDarasaiH-kharjUrAdibhirbhizraM etat sarvamapi lepakRtamiti prakramaH / atra ca guDadadhi-tailAnAM ye'vayavAH yazca vikaTe' madye'vayavaH 'zeSeSuca' ghRtAdiSuye'vayavAste kecid vikRtayaH keciccAvikRtayaH pratipattavyAH ||athainaamev niyuktigAthAM vivRNoti[bhA.1709] dahiavayavo u maMthU, vigaI takaMna hoi vigaI u / khIraMtu niravayavaM, navanIogAhimA cev|| vR-danaH sambandhIyomanthuiti nAmnA prasiddho'vayavaH sa vikRti| yattu takraMtaddadhyavayavarU
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 pamapi vikRtirna bhavati / 'kSIraM tu' dugdhaM punaH 'niravayavam' avayavarahitam, navanItaM prakSaNam avagAhimaM pakvAnnam ete api niravayave, etadviSayANAmavayavAnAM pRthagavyavahiyamANatvAditi / / [ bhA. 1710] ghayaghaTTo puna vigaI, vIsaMdaNa mo ya kei icchati / tella-gulANa avigaI, sUmAliya-khaMDamAINi // vR- 'ghRtaghaTTaH punaH' ghRtasya sambandhI yaH kiTTI mahiyADukamityarthaH sa vikRtirvyavahiyate / vispandanaM nAma- arddhanirdagdhaghRtamadhyakSiptatandulaniSpannam / uktaJca paJcavastukaTIkAyAm-vIsaMdaNaM addhaniddavaghayamajjhachUDhataMdulaniphannaM ti / "bho" iti pAdapUraNe / cazabdo'pizabdArthe / vispandanamapi kecid vikRtimicchanti na punarvayam / yadAha cUrNikRt- amhANaM puma vIsaMdaNaM avigai tti / tailagulayoryathAkramaM yAni sukumArikA-khaNDAdIni tAni 'avikRti' vikRtirna bhavatItyarthaH / sukumArikA - tailakiTTavizeSaH, khaNDaH pratItaH, AdizabdAt zarkarA-matsyaNDikadiparigrahaH // [ bhA. 1711] mahuNo mayaNamavigaI, kholo majjassa poggale piuDaM / rasao puna tadavayavo, so puna niyamA bhave vigaI || kR- 'madhunaH mAkSikAdibhedabhinnasyAvayavo yad madanaM tadavikRti / madyasya yaH 'kholaH" kiTTavizeSaH so'pi na vikRti / pudgalasya yat 'piTakam' ujjham asthi vA tadapyavikRti / 'rasakaH punaH' vasA meda yastasya - pudgasyAvayavaH sa punarniyamAd bhaved vikRtiH // atha piNDarasapadaM vyAkhyAnayati [bhA. 1712] aMbADa-kavi, muddIyA mAuliMga kayale ya / khajUra - nAliere, kole ciMcA ya bodhavvA // vR- AmraM AmrAtakaM kapitthaM 'mudrikA' drAkSA 'mAtuliGgaM' bIjapUrakaM "kayalaM" kadalIphalaM 'kharjUraM nAlikeram' ubhayamapi suprasiddhaM 'kolaH' badaracUrNaM 'ciJcA' amlikA cazabdAdanyAnyapyevaMvidhAni piNDarasadravyANi boddhavyAni / etAni ca vikRtayo na bhavanti // yata AhakhajUra - muddiyA- dADimANa pIlucchu- ciMcamAINaM / piMDarasana vigaIo, niyamA puna hoMti levADA || [bhA. 1713] vR- kharjUra-mudrikA - dADimAnAM pIlu ikSu-ciJcAdInAM ca sambandhinau yau piNDarasau tau 'avikRtI' vikRtI na bhavataH, niyamAt punarlepakRtau bhavata iti / uktAni lepakRtAni / lepakRtaiH saMsRSTasya bhAjanasya kalpaH karaNIyaH / yadi punarasya bhAjanasya lepaH sphaTito bhavati tataH kalpatraye kRte 'pi lepakRtameva tad mantavyam / atastaddoSaparihArArthamAha [bhA. 1714] kuTTimatalasaMkAso, bhisiNIpukkhalapalAsasariso vA / sAmAsa dhuvaNa sukkhAvaNA ya suhamerise hoMti / vR- yathA kuTTimatalaMnimnotramatapradezarahitaM sarvataH samameva bhavate evaM pAtrakasya lepo'pi kuTTimatalasaGkAzaH sarvataH sama eva karttavyaH / tathA bisinI padminI syA yat puSkalaM vistIrNaM palAzaM patraM tatra patitaM jalaM yathA nAvatiSThate evaM yatra sUkSmasikthAdyavayavA lagnA api na sthitiM kurvanti sa bisinIpuSkalapalAzasadRzaH / Ize lepe pAtrasay samAsa-dhAvana - zoSaNAH sukhameva kartu zakyante / sam iti samyak pravacanoktena vidhinA AGa iti maryAdayA pAtrakalepamavadhIkRtya
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1714] 437 yad asanaM-sikthAdyavayavAnAmapanayanaMsa samAsaH, saMlekhanakalpa ityarthaH / dhaavn-klptryprdaanm| zoSaNaM-sikkhAdyavayavAnAmapanayanaM sasamAsaH,saMlekhanakalpa ityarthaH / dhAvanaM-kalpatrayapradAnam / zoSaNaM-udvApanam / aparazcAyaM guNa Ize pAtre bhavati___ egosAharukkhamUle samusiiAteza sAhuNA disAlogokao, napuna uvarimArUDhodhijAio diTTho / teNa so sAhU darajimio dicho / tAhe so oarittA gAmamaigao / tacchaNeNa siTuM gAmillayANaM / teNapuna sAhuNA sooaraMto diTTho / tAhe so bhagavaMdavadavassa Autto samudhisiuM tahA saMlihai jahA najjai dhoyaM piva pattaM / pacchA so bhagavaM muhapottiyAe muhaM piheUNa paDhaMto acchai / te AgayA picchaMti sAhuM uvasaMtaM / kao eha? ,katto bhikkhaM ghiyN?| taobhaNai-na tAva hiNDAmi, kiM velA jAyA? te annamannassa muhaM ploiNti| tAhe dhijAiobhaNai-mae diTTho, paloeha se bhAyaNaM ti / picchAmo bhAyaNaM / tenaM dAiyaM / tAhe te daTThaNa bhaNaMti-tumaM si pAvo marugo tti / / amumevArthaM bhASyakRdAha-|| [bhA.1715] Autto so bhagavaM, cokkhaM suiyaM ca taM kayaM pattaM / nissIla-nivvayANaM, pattassa ya dAyaNA bhaNiyA / / kRsabhagavAntaMdhigjAtIyaMvRkSAdavatarantaMdRSTavA 'AyuktaH' pravanacamAlinyarakSaNAyaprayatnaparo babhUvAtastena saMlekhanAkalpakaramenacokkhaMzucikaMcakRtaMtatpAtrakam / tatazcanizIlanivratAnAM ca teSAM grAmeyakANAM pAtrakasya 'darzanA' 'nirIkSadhvamidaM yadi bhavatAmetaddarzane kautukamasti' ityevaMlakSaNA bhnnitaa|| [bhA.1716] obhAmio u maruo, patto sAhU jasaMca kittiM ca / pacchAiA ya dosA, vano ya pabhAvio tahiyaM / / kRpAtrecadarzitataiH 'marukaH' digjAtIyo'pabhrAjitaH / yathA-dhigbhavantamasaddoSoddhoSaNakAriNaM guNiSu matsariNamiti / sAdhuzca prAptaH 'yazazca mithyASTimAnamardanaparAkramasamutthaM 'kIrti ca' zucisamAcArarUpasukRtaprabhavAm / pracchAditAzca doSAH pAnakena vinA tumbakeSu vA bhojanakaraNasamutthAH / varNazca prabhAvitaH pravacanasya tatrAvasare tena bhagavatA / eSa guNaH zobhanalepaliptasya pAtrasyeti ||ath yeSudravyeSu kalpakaraNamavazyaM karttavyaM tAni darzayati[bhA.1717] levADa vigai gorasa, kaDhie piMDarasa jahanna ubbhajjI / eesiM kAyavyaM, akaraNe gurugA ya ANAI / / vR- etAni dravyANi lepakRtAni / tadyathA-'vikRtayaH' dadhi-dugdhAdikAH, 'gorasaM' takrAdi, 'kathitaM' tImanAdi, 'piNDarasAH' khajUrAdayo yAvaJjaghanyataH "umaji" tti kodrvjaaulkm| 'eteSAM' lepakRtAnAM kalpakaraNaM kartavyam / yadi na karoti tadA catvAro gurukAH, AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamAdiviSayA / tAmeva bhAvayati[bhA.1718] saMcayapasaMgadosA, nisimattaM levakucchaNamagaMdhaM / davbaviNAsubAdI, avanna saMsajjaNA''hAre // vR-lepakRtapAtrakasya kalpe'kriyamANe yaH saJcayaH-sUkSmasikthAdyavayavaparivAsanarUpastasya prasaGgena doSA ete bhaveyuH-nizibhaktaM pratisevitaM bhavati / lepasya ca kothanaM-pUtibhavanam / tatazca
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 'agandhaM' naJaH kutsArthatvAdatIvadurgandhi bhAjanaM bhavati / tAdRze ca bhAjane gRhItasya dravyasyaodanAdervinAzo bhavati / tasmin bhuJjAnasya ca virasagandhAghrANata UddharvAdIni bhavanti / Urddhavamanam, AdizabdAdarocaka-mAndyAdiparigrahaH / 'avarNazca' pravacanasyoDDAho bhavati / tathAhiloko bhikSAM dadAno durgandhi bhAjanaM dRSTavA garhate - IzA evaite azucayaH pApopahatA iti / "saMsajjuNA''hAre"tti durgandhinA''hAre panaka-kunthuprabhRtayaH prANinaH saMsajeyuH // yata evamataH[bhA. 1719 ] levakaDe kAyavvaM, paravayaNe tini vAra gaMtavvaM / evaM appA ya paro, ya pavayaNaM hoMti cattAiM / / vR-lepakRtabhAje karttavya kalpakaraNam / atra paraH - prerakastasya vacane trIn vArAn kalpaprAyogyapAnakagrahaNArthaM gRhapatigRhe gantavyamiti / sUrirAha evaMkriyamANe AtmA ca parazca pravacanaM ca bhavanti parityaktAnIti niyuktigAthAsamAsArtha // athainAmeva vivarISurAha [ bhA. 1720] goula virUvasaMkhaDi, alaMbhe sAdhAraNaM ca savvesiM / gahiyaM saMtI ya tahiM, takkucchurasAdi laggaTThA // vR- gacche sAdhavaH subahavo bhaveyuH, taizca bhikSAM hiNDamAnairgokule dugdha-dadhyAdIni prAcuryeNa labdhAni, 'virUpAyAMvA' anekamakSya-bhojyaprakArAyAM saGkhaDyAmutkRSTamazanAdidravyaM labhyeta, taizca sAdhubhiH 'alAbhe' anyatra tathAvidhasya durlabhadravyasyAsamprAptau sarveSAM sAdhAraNamupaSTambhakArakamidamiti matvA sarvANyapi bhaktabhAjanAni bhRtyA pAnakapratigraheSvapi gRhItam / tataH pratizrayamAgatA yAvat pAnakena vinA na zakyate samuddeSTum AhArasya galake vilaganAt, tataH kiM karttavyam ? ityAha- santi ca tatra takrekSurasAdIni, AdizabdAd dugdhAdIni ca tAnyapAntarAle Apibet / kimartham ? ityAha- "laggaDa "tti laganaM lagnam, bhAve ktapratyayaH, AhArasya galake vilaganamuttUhaNaM kathaM bhAjanAni kalpayitavyAni ? ityucyate [bhA. 1721] maMDalitakkI khamae, gurubhANeNaM va AnayaMti davaM / aparIbhoga'tiritte, lahuo'nAjIvibhANe ya / / vR- yaH kSapakaH " maNDalitakkI" maNDalyupajIvakastasya bhAjanena gurUNAM bhAjanena vA 'dravaM' pAnakamAnayanti / athAparibhogyeSu bhAjaneSu bhAjaneSu 'atirikte vA' nandIbhAjane maNDalyanupajIvikSapakabhAjane vAdravamAnayanti tadA laghuko mAsaH // atha "paravacane trIn vArAn gantavyam" iti padaM vyAkhyAnayati [bhA. 1722 ] bhaNai jai esa doso, to AimakappamANa saMlihiuM / annesi tadaM dAuM, to gacchai biiya-taiyANaM / / vR- 'bhaNati' paraH prerayati - yadyeSaH 'doSa' prAyazcittApattilakSaNastato'haM vidhiM bhaNAmi-pratigrahaM saMlikhya tata ekAkI gRhapatigRhe pravizya 'AdimakalpamAnaM' yAvatA sarvasAdhubhirAdimaH kalpaH kriyate tAvanmAtraM dravaM gRhItvA'nyeSAM sAdhUnAM 'tat' pAnakaM dattvA tataH svayaM prathamakalpaM karotu / kRtvA ca tato gacchati dvitIya-tRtIyayoH kalpayoH / idamuktaM bhavati-dvitIyakalpakaraNArthaM dvitIyaM vAraM tatra gRhe pravizya tAvanmAtraM dravaM gRhItvA prAgvadanyasAdhUnAM dattvA dvitIyakalpaM karotu, tataH tRtIyaM vAraM bhUyaH pravizya tAvanmAtraM gRhItvA tathaiva tRtIyaM kalpaM kRtvA yAvanmAtreNa zeSabhAjanAni
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 6, [bhA. 1722] dhAvyante saMjJAbhUmIpAnakaM ca bhavati tAvanmAtraM gRhItvA samAyAtu // AcArya prAha-evaMkurvatA AtmA ca parazcapravacanaM ca parityaktAni bhavanti / tatrAtmA kathaM tyakto bhavati ? ityucyate 439 [bhA. 1723] saMdaMsaNena bahuso, saMlAva- 'nurAga-keli AubhayA / detI nu kaMjiyaM NuM, jaissa iTTho tti ya bhAMti // vR- tasyaikAkino bhUyo bhUyastadgRhaM pravizato yA'sau kAJjikadAtrI aviratikA tasyAH sambandhinA bahuzaH sandarzanena saMlApA 'nurAga-keliprabhRtaya AtmobhayasamutthA doSA bhaveyuH / saMlApaH saGkathA, anurAgaH sandarzanena saMlApA 'nurAga-keliprabhRtaya AtmobhayasamutthA doSA bhaveyuH / saMlApaH- saGkathA, anurAgaH-parasparamAtyantikI prIti, keli-parihAsaH / tathA yadyeSa pravrajitakaH punaH punareti yAti ca tat kimasya 'dadatI' pAnakadAyikA iSTA ? uta kAJcikam ? ityevamagAriNastamuddizya bhaNanti / nuzabda ubhayatrApi vitarke / pravacanaM yathA parityaktaM bhavati tathA darzayati [bhA. 1724] AyaparobhavadosA, cauttha teNaTTasaMkaNA NIe / doghaM Nu cArio NuM, karei AyaTTa gahaNAI || vR- 'AtmaparobhayadoSAH' AtmanaH svasmAtrasyAH - kAJcikadAyikAyAstadubhayasmAcca ete doSA bhaveyuH / tadyathA caturthe caturthAzravadvAraviSayA stainArthaviSayAca zaGkA tasyA skairnijakaiH kriyte| yathA- 'nuH' iti vitarke, kimeSa pravrajitakaH, kasyApyudmAmakasya maithunadautyaM karoti yadevamAyAti yAti ca ? yadvA cAriko bhUtvA caurANAM herikatAM karttumityamAyAti ? yadvA AtmArthamevAyamitthaM karoti ? svayameva maithunArthI hartukAmo vetyarthaH / itthaM zaGkramAnAste tasya sAdhorgrahaNA''karSaNAdIni kuryu / tataH pravacanaM parityaktaM bhavati / / paraH kathaM parityakto bhavati ? ityucyate[ bhA. 1725] giNhaMti sijjhiyAo, ciddaM jAuga savattiNIo a / suttatparihANI, niggamaNe sohivuDDI ya / / vR- gRhNanti 'chidraM' dUSaNaM kAJjikadAyikAyAH, kAH ? ityAha- 'sijjhikAH ' sahavAsinyaH, prAtivezmikastriya ityarthaH, "jAuga'tti 'yAtaraH' jyeSTha- devarajAyAH 'sapatyaH' pratItAH, yathAyadeSa saMyato bhUyo bhUyaH samAyAti tad nUnamasyA ayamudrAmaka iti / tato yadA tayA sahAsavaDamupajAyate tadA tat prAgvikalpitaM dUSaNaM sAkSAt tatpateH purata udgiranti / tathA sUtrArthaviSayA parihANi punaH punargacchato bhavi / "niggamaNe sohivuDDI ya" tti trIn caturo vA vArAn nirgamane zodhivRddhizca tathaiva draSTavyA yathA bhikSAdvAre prAguktam / yata ete doSA ato naikAkinA bhUyo bhUyo gantavyam / / kathaM punastarhi gantavyam ? ityAha [bhA. 1726] saMghAieNa ego, khamae biiyapaya vuDhamAinne / pucvuddhi (ddi) ena karaNaM, tassa va asaI ya ussitte / / vR saGghATakena bhAvitakuleSu pravizya pAnakaM grahItavyam / dvitIyapade eko'pi yaH kSapako vRddho vA azaGkanIyaH sa AkIrNeSu bhAvitakuleSu pAnakaM gRhNAti / tacca pAnakaM yat pUrvameva
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 sauvIriNyAuda taM-pRthak sthApitaM tena kalpakaraNaM karttavyam / tasya vA' pUrvodva tasya 'asati' abhAve utsecanamusiktaM tadapi kArApaNIyam / eSA purAtanagAthA / / athainAmeva bhASyakRd vivRNoti[bhA.1727] bhAvitakulesu dhovitu bhAyaNe AnayaMti sesaTThA / tavihakulANa asaI, aparIbhogAdisujayaMti // vR-bhAvitakulAni nAma-yeSu pUrvoktAH zaGkAdayo doSA na syusteSu gatvA gRhasthabhAjane maNDalyupajIvikSapakabhAjane gurubhAjanevAdravaMgRhItvAsvakIyabhAjanAni dhautvAzeSANAMbhAjanAnAM dhAvanArthaM saMjJAbhUmigatAnAmAcamanArthaMcAparamapi pAnakamAnayanti / tadvidhAnAM bhAvitakulAnAm 'asati' abhAva aparibhogyAdiSu yatante, aparibhogyAni nAma avyApAryamANabhAjanAni teSu, AdigrahaNAmaNDalyanupajIvinaH kSapakasya bhAjaneSunandIbhAjanevA, dravaM gRhItvA saMsRSTabhAjanAnAM kalpaM kurvanti / taccapAnakaMpUrvotsiktamevagRhNanti ||nnuydisauviirinniimudRty dIyamAnaM gRhNanti tataH ko doSaH syAt ? ucyate[bhA.1728] oattammi vaho, pAnAnaM teNa punvaussittaM / asatI vussiMcaNie, jaMpekkhai vA asaMsattaM / / vR. "oyattaMtammi"tti prAkRtatvAt puMstvanirdezaH, sauvIriNyAm 'udvaya'mAnAyAm' utpaTyamAnAyAM ye tatra sauvIragandhena kaMsArikAdayaH prANajAtIyA AyAtAH santi teSAM bAdhA bhavati, tenaakaarnnenpuurvotsiktNgrhiitvym|athnaasti pUrvosiktaMtatastasyAsatiutsiJcanikayA utsiJcApya yatanayA gRhNanti / atha nAstyutsiJcanikA tato yat pArzva prANibhirasaMsaktaM prekSante tenodvartya gRhibhAjanaM prAtihArikaM yAcitvA tatra dravaM gRhItvA bhAjanAni kalpayanti / Aha ca[bhA.1729] gihisaMti bhANa pehiya, kayakappA sesagaMdavaM ghettuM / dhoaNa-piyaNassaTThA, aha thovaM giNhae annaM / / vR- gRhisatkaM bhAjanaM pratyupekSya yadi nirjIvaM bhavati tadA tatra dravaM gRhItvA 'kRtakalpAH' svakIyabhAjanAni kalpayitvA zeSaM dravamanyeSAM bhAjanAnAM dhAvanArthaM bhuktottarakAlaM ca pAnArtham upalakSaNatvAt saMjJAbhUmigamanArthaM ca gRhItvA samAyAnti ! atha tatra stokameva dravaM labdhaM tato yAvatA paryAptaM bhavati tAvadanyadapareSu gRheSu gRhNanti ||ath "ego khamae biiyapaya vuDDamAinne" tti padaM vyAkhyAnayati[bhA.1730] jA bhuMjitA velA, phiTTai to khamaga dherao vaa''nne| taruNo vana nAyasIlo, niiyllg-bhaaviyaadiisu|| vR-"jA bhuMjai"ttiprAkRtatvAdekavacanena nirdezaH, yAvad vAsAdhavo bhuJjate tAvat pAnakasya velA "phiTTati" vyatikrAmati tataH 'kSapakaH" uphavAsikAH 'sthaviro vA' vRddho'zaGkanIya iti kRtvA kalpakaraNArthamekAkyapi "Ane" tti pAnakamAnayet / taruNo vA yaH 'jJAtazIlaH' DhadharmA nirvikArazca sa ekAkyapi nijakAnAM-mAtR-pitRpakSIyasvajanAnAM kuleSu bhAvitakuleSu vA AdizabdAdanyeSvapi tathAvidhakuleSu pravizya pAnakaM gRhNIyAt / / athAtraiva kalpakaraNadvAre vidhyantaraM bibhaNiSurigAthAmAha
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 441 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1731] [bhA.1731] biiyapaya moya gurugA, ThANa nisIyaNa tuyaTTa dharaNaM vA / gobbarapuMchaNa ThavaNA, dhovaNa chaThe ya dvvaaii|| vR-'dvitIyapade' apavAdAkhye sAdhavojikAMgatA bhaveyuH, tatracapAnakaM nalabdhamiti kRtvA yadi pAtraM 'mokena' prazravaNenA''camantitatazcatvAro guravaH / ziSyaHprAha-yadi mokenA''camane doSAstato rAtrI sthAnaM niSadanaM tvagvartanaM vA kurvan saMsRSTapAtrakasya dhAraNaM karotu / sUrirAhaevaMkurvataH saMyamA-''tmavirAdhanA bhavati, tatogobareNa-gomayena pAtrakasyaproJchanaM-gharSaNaM kRtvA sthApanaM karttavyam / tato dvitIyadivase yadi dravaM grahItavyaM tadA 'dhAvanaM' kalpatrayapradAnaM kartavyam / atha bhaktaM grahItavyaM tato na kalpatrayaM tAdavyam / "chaDe ya davvAI' ti ziSyaH prAhayadyadhaute pAtre bhaktaMgRhyatetato nanutatrayAnyavayavadravyANi paryuSitAni santi taiH SaSThavratamaticaritaM syAditi niyuktigaathaaskssepaarthH|| vistarArthaM tu vibhaNiSuraha[bhA.1732] vaigA addhANe vA, dava asaIe vilaMbi sUre vA / jai moeNaM dhovai, seha'nnaha bhikkha gNdhaaii|| vR-jikA-gokulaM tasyAM kAraNe gatAnAmadhvani vA vahamAnAnAM 'dravasya' pAnakasya 'asati' aprAptau 'vilambini vA' astaGgataprAye sUrye yadi pAnakaM nAsti tataH kathaM kalpaH karaNIyaH ? / atra nodakaH svacchandamatyA prativacanamAha-mokena tadAnIM pAtramAcamanIyam / AcArya prAha-evaM tesvacchandaprarUpaNAMkurvatoyadhAcchandatvAtcatvAro gurvHpraayshcittm|yshcmoken pAtrakamAcAmati tasyApi caturguravaH / kutaH? ityAha-yadi mokena dhAvatitadA zaikSANAm anyathAbhAvaH-vipariNamanaM bhavet, vipariNatAzca pratigamanAdIni kuryuH / dvitIye ca divase bhikSArthaM pAtrakeprasArite sati kAyikyAH kuthito gandhaH samAyAti tato lokaH pravacanAvarNavAdaM kuryAt-aho ! amIbhirasthikApAlikA api nirjitA yadevaM pAtrakaM parazravaNenAcamantIti / AdigrahaNena zrAvakANAM vipariNAmo bhavatItyAdiparigrahaH // atha bhUyaH paraH prAha[bhA.1733] bhaNai jai esa doso, to ThANa nisiyaNa tuaTTa dharaNaM vA / bhannai taMtuna jujjai, du dosa pAde a hAnI ya / / vR-bhaNati paraH-yadi eSaH' zaikSavipariNAmAdiko doSa upajAyate tatomA mokenA''cAmatu paraM gRhItenaiva pAtrakeNa sakalAmapi rAtriM "ThANa"ttiUdhdharvasthitastiSThatu, tathA yadi na zaknoti sthAtuM tataH "nisiyaNa"tti niSannaH pAtrakaM dhArayatu, tathApi yadi na zaknoti tatastvagvarttanaM kurvANaH-tiryaganipannaH san dhArayatu / sUrirAha-bhaNyate atrottaram-he nodaka ! tat tu na yujyate yad bhavatA proktam / kutaH? ityAha-"du dosa"tti dvau doSAvatra bhavataH, tadyathA-AtmavirAdhanA saMyamavirAdhanA ca / tatrorddhavasthitasyopaviSTasya vA nidrayA preritasya bhUmau nipatataH ziro-hastapAdAdhupaghAte AtmavirAdhanA; patitaH sanSannAM kAyAnAmanyatamaM virAdhayediti sNymviraadhnaa| "pAde a hAni' tti tad vA pAtraM patitaM sad bhajyeta tato yA pAtrakeNa vinA parihANistanniSpannaM prAyazcittam / / yata ete doSA ato'yaM vidhi[bhA.1734] niddhamaniddhaM niddhaM, gobbarapuDhe ThaviMti pehittaa| jai ya davaM ghettavyaM, biiyadiNe dhoiuM giNhe / /
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-lepakRtaM snigdhaM vA bhavedasnigdhaM vA bhavet / yadi snigdhaM tato gobareNa-gomayena "puTuM" proJchitaM sughRSTaM pAtrakaM kRtvA nirakyavIbhUtaM sat pratyupekSya rAtrau sthApayanti, na dhArayantIti - bhAvaH / athAsnigdhaM tataH saMlekhanakalpena susaMlIDhaM kRtvA sthyAyate punaH karISeNaghRSyate / yadica dvitIye divase dravaM grahItavyaM tataH 'dhAvitvA' tri kalpayitvA gRhyate, atha bhaktaM tato'dhaute'pi gRhyate na kazcid dossH|| atra paraH prAha[bhA.1735] jai odano adhoe, dhippai to avayavehi nisibhattaM / tiniyana hoMti kappA, tA dhovasu jAva niggaMdhaM / [bhA.1736] tamhA gubbarapuTuM, saMlIDhaMceva dhoviuM hiNdde| iharA me nisibhattaM, oaviaMceva gurumAdI / / vR- yadyadhaute pAtre dvitIye'hani odano gRhyate tato nanu tatra sUkSmA avayavAH santi yeSAM gandhastRtIye'pyahani lakSyate, taizcAvayavaistathAsthitaiH sadbhiryadaparaMbhaktaM tatragRhyate tadbhunAnAnAM nizibhaktaM bhavati / yacca yaSmAbhirlepakRtasya trayaH kalpAHzuddhikAraNatayA nirdiSTAstadapyasmAkaM manasina rucipathiyarti, kalpatraye datte'pitadIyagandhasyAghrAyamANatvAt / tato'hamitthaM prarUpayAmi"tAdhovasujAva niggaMdha"ti tAvaddhAva' tAvatprakSAlayayAva nirgandhIbhavati; naca bahubhirapi kalpaurnirgandhabhavati tasmAd yad lepakRtaM snigdhaM tad gobareNa-chagaNena proJchitaM kRtvA asnigdhaMtu susaMlIDhaM kRtvA dvitIye divase 'dhAvitvA' kalpayitvA bhikSAM hiNDeta; itarathA' kalpakaraNamantareNa "bhe" bhavatAM nisibhaktamApadyate, akRtakalpe ca bhAjane gRhItamaparamapi bhaktam "oaviyaM" ucchiSTaM bhavati, tacca 'gurvAdInAm' AcAryApAdhyAyaprabhRtInAM dIyamAnaM mahatImAzAtanAmupajanayati |itthN pareNokte sati sati sUrirAha[bhA.1737] bhannai na annagaMdhA, haNaMti chaTuM jaheva uggArA / tinni ya kappA niyamA, jai vi ya gaMdho jahA loe / kRbhaNyate'traprativacanam-annasya-bhaktasyagandhAH SaSThaM rAtriviramaNavrataMnaghnanti, yathaivodvArA rAtrI samAgacchanto'pi na SaSThavratamupaghnanti / tathA pAtrake yadyapi gandhaH samAgacchati tathApi niyamAt traya eva kalapA dAtavyA nAdhikA na vA hInAH, tathA bhagavadbhiruktatvAt / yathA loke'pi pratiniyatA bhAjanazodhanAya mRttikAlepA bhavanti / tathAhi[bhA.1738] vArikhalANaMbArasa, maTTiyA chacca vANapatthANaM / mA ettie bhaNAhI, paDimA bhaNiyA pvynnmmi| vR. vArikhalAH-parivrAjakAsteSAM dvAdaza mRttikAleSA bhAjanazodhanakA bhavanti / SaT ca mRttikAleSAH 'vAnaprasthAnAM' tApasAnAM zaucasAdhakAH sajAyante / evaM loke'pi svasvasamayapratipAditAni pratiniyatAnyeva zaucAni dRSTAni, ato he nodaka! etAvataH kalpAn 'mA bhaNa' mAhi, taavddhautvyNyaavnirgndhiibhvtiityprtiniytaanityrthH|tthaa pratimA' iti mokapratimA sA'pi pravacane bhaNitA, tasyAM hi mokamapi pItvA sAdhuH zucireva bhavati / / etadeva bhAvayati[bhA.1738] piha soyAiloe, amhaM pi alevagaM agaMdhaM ca | mA ettie bhaNAhI, paDimA bhaNiyA pvynnmmi|
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1738] 443 vR-vArikhalA:-parivrAjakAsteSAM dvAdaza mRttikAleSA bhAjanazodhanakA bhavanti / SaT ca mRttikAleSAH 'vAnaprasthAnAM tApasAnAM zaucasAdhakAH saJjAyante / evaM loke'pi svasva-samayapratipAditAni pratiniyatAnyeva zaucAni dRSTAni, ato he nodaka! etAvataH kalpAn 'mA bhaNa' mA brUhi, tAvaddhautavyaM yAvad nirgandhIbhavatItyapratiniyatAnityarthaH / tathA pratimA' itimokapratimA sA'pi pravacane bhaNitA, tasyAM hi mokamapi pItvA sAdhuH zucireva bhavati // etadeva bhAvayati[bhA.1739] piha soyAi loe, amhaM pialevagaM agNdhNc| moeNa viAyamana,diTuMtaha moypddimaae|| vR- yathA loke 'pRthag' vibhinnAni zaucAni dRSTAni tathA'smAkamapi tribhi kalpaiH pradattairalepakamagandhaMcapAtrakaM bhvtiiti| evaM zaucavidhirbhagavabhiSTaiti / tathA mokenApyAcamanaM mokapratimAyAM dRSTameva // paraH prAha[bhA.1740] jai nillevamagaMdhaM, paDikuTuMtaM kahaM nu jinakappe / tesiM ceva avayavA, rukkhAsi jinAna kuvvaMti / / vR- yadi nirlepamagandhaM ca saucaM dRSTaM tataH kathaM 'nuH' iti vitarke 'tad' nirlepanaM jinakalpe pratipannesati pratikruSTaM pratiSiddham?, "tesiMceva avayava"tti anirlepite teSAM jinakalpikAnAM sanatyeva sUkSmAH purISAderavayavAH vairamISAM zucitvaM na bhavati / sUrirAha-rUkSAzinaH "jinAH' jinakalpikA bhagavantastato'bhinnavarcaskatayAna santisUkSmA apyavayavAamISAma, tadabhAvAcca dUrApAstaprasarasteSAM purISagandha iti hetorna kurvanti nirlepanam / / Aha yadyabhinnavarcaskatAya jinakalpikAH zaucaM na kurvanti tarhi ye sthavirakalpikA apyabhinnoccArAsteSAmapi saMjJAmutsRjya kiMkAraNamavazyaM zaucakaraNamuktam ? ucyate[bhA.1741] thaMDillANaaniyamA, abhAvie iDDi juyalamuDDayare / sajjhAe paDiNIe, na te jine jaM aNuppehe // vR-sthavirakalpikAH prathamasthaNDilAbhAve dvitIyatRtIyacaturthAnyapi sthaNDilAni gcchnti| tatra ca yadi na nirlepayanti tata ApAtasaMlokasamutthA avarNavAdAdayo doSA bhaveyuriti sthaNDilAnAmaniyamAdavazyantayA zaucaM kurvanti / abhAvito nAma-apariNatajinavacanastasya nirlepanAbhAve mA bhUdu vipariNAma iti / "ihi tti 'RddhimAn rAjAdInAmanyatamaH pravrajitaH sa prAyeNa zaucakaraNabhAvita iti tadartham / tathA 'yugalaM' bAla-vRddhadvayaM tat prAyeNa bhinvarcaskaM bhavati / "uDDayaro nAma' yaH samuzin saMjJAM vA vyutsRjan capalatayA hastAdInyapi lepayati / "sajjhAye"tti anirlepite sthavirakalpikAnAM svAdhyAyo na vartate vAcA kartum / "paDinIe" tti prathamasthaNDilAbhAve dvitIyAdisthanDilagatasya zaucakaraNamadhSTvA pratyanIka uDDAhaM kuryAt / "na te jiNe"tti jikalpike na 'ete' sthaNDilAniyamAdayo doSA bhavanti, "jaM aNuppehe" tti yacAsau svAdhyAyaM manasaivAnuprekSate na vAcA parivartayati tena na nilepayati / sthavirakalpikAnAM tu manasA svAdhyAyakaraNeprabhUtenApi kAlena na sUtrArthoM parijitau bhavata iti|| [bhA.1742] emeva appalevaM, sAmAseuM jinA na dhovNti| taMpiyana nirAvayavaM, ahAThiIe u sunjhaMti / /
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-evameva 'alpalepam' alpazabdasyAbhAvavAcakatvAdalepRtaMbhAjanaM samasya' samyak saMlikhya jinakalpikAH 'na dhAvanti' na klpNprycchnti| tacca bhAnaM yadyapina niravayavaM saJjAyate tathApi 'yathAsthityaiva' yathAsvakalpAnupAlanAdeva zudhyanti, sthitiriyaM teSAM yadevameva zucayo bhavantIti |ydpyuktN bhavatAprAk "akRtakalpe bhAjane gRhItaMbhaktamucchiSTaM bhavati" tadapipariphalibhavati darzayati[bhA.1743] mannato saMsaTTha, jaM icchasi dhovaNaM diNe viie| ittha vi suNasu apaMDiya!, jahA tayaM nicchae tucchN| vR-saMsRSTaM manyamAno yadvitIye dine 'dhAvanaM' kalpakaraNamicchasiatrApyarthe zrRNu' nizamaya he apaNDita ! yathA 'takat' tvadIyaM vacanaM nizcaye' paramArthataH 'tucch asAram / / tadevAha[bhA.1744] savvaM piya saMsaTTha, natthi asaMsahiellayaM kiNci| savvaM pi ya levakaDaM, pANagajAe kahaM sohii|| vR-yadi gandhamAtreNaiva tvaduktyA nItyA bhaktamucchiSTaM bhavati tataH sarvamapyatrajagati saMsRSTam' ucchiSTameva vidyate nAsti kiJcidapyasaMsRSTam / evaM sarvamapi' bhaktaM pAnakaM ca lepakRtamucchiSTaM bhavati ataH pAnakajAtena kathaM zuddhirbhaviSyati? // etadeva bhAvayati[bhA.1745], khIraM vacchucchiSTuM, udagaMpiya maccha-kacchamucchidraM / caMdo rAhucchiTTo, puSpANi ya mhuargnnehiN|| vR-kSIraM 'vatsocchiSTaM vatsena svamAtuH stanyamApibatA saMsRSTam / tathA udakamapi matsya-kacchapocchiSTam / candro rAhUcchiSTaH / puSpANi ca mdhukrgnnairucchissttaani|| [bhA.1746] raMdhaMtIo boTiMti vaMjaNe khala-gule ya tkkaarii| saMsaTThamuhA ya davaM, piyaMti jaiNo kahaM sujjhe|| vR-tathA aviratikA rAdhnuvantyaH 'vyaJjanAni' zAlanakAni voTyanti 'kiM niSpannAni? na vA?' iti parijJAnArtham / khala-gulAvapi 'tatkAriNaH' tasya-khalAdeH kAriNazcAkrikAdayo voTTayanti / 'saMsRSTamukhAzca' ucchiSTena mukhena yatayo yad dravamApibanti tadapi saMsRSTam / tena ca saMsRSTena yasya bhAjanasya kalpaH kriyate tat kathaM zudhyati? iti / yata evamato na gandhamAtreNaiva bhaktamucchiSTaM bhavatIti sthitam // atha kalpakaraNe vitathasAmAcArIniSpannaM prAyazcittamAha[bhA.1747] ekkikkammi uThANe, vitaha karitassa mAsiyaM lhu|| tigamAsiya tigapaNagA, ya hoti kappaM kuNai jattha // vR- ekaikasmin sthAne vitathA sAmAcArI kurvANasya mAsikaM laghukam / tadyathA-asaMlIDhe pAtrake prathama kalpaM karoti 1 saMlikhya vA prathamaM kalpaM kRtvA taM nApibati 2 dvitIyaM kalpaM pAtrake'prakSipya bahinirgacchati 3 eteSu triSvapi sthAneSu mAsalaghu / tathA trINi mAsikAni trINi paJcakAnica bhavantiyatrakalpaM kroti| tadyathA-na pratyupekSatena pramArjayati 1 na pratyupekSate pramArjayati 2 pratyupekSate pramArjayati ca, navaraM duHpratyupekSitaMduHpramArjitaM karoti 1 duSpratyupekSitaM supramArjitaM 2 supratyupekSitaM paramArjitaM karoti 3 eteSu triSu tapaHkAlavizeSitAni paJca
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 445 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1747] rAtrindivAni / supratyupekSitaM supramArjitamiti caturtho bhaGgaH zuddha iti / / gataM kalpakaraNadvAram / atha "gacchasaie a kappe aMbilamabharie a Usitte" tti dvAramabhidhitsuH prathamataH samabandhamAha[bhA.1748] bhutte bhuMjatammi ya, jamhA niyamA davasa uvogo| samahiyataro payatto, kAyavyo pAnae tmhaa|| vR-'bhukte' bhojanAnantaraMpAnArthaM saMjJAbhUmigamanArthaMcabhuAnAnAMca uttUDhalagnarakSaNArthaMyasmAd niyamAd 'dravasya' pAnakasyopayogo bhavati tasmAd' bhaktagrahaNaprayatnAt samadhi kataraH prayatnaH pAnakagrahaNe kartavya iti, atastadrahaNavidhirucyate / / iha zatikeSu saheSu vA gaccheSu prabhUtena pAnakena kAryaM bhavati, tacca kalpanIyameva grahItavyam, atastadvidhipratibaddhadvArasaGkrAmimAM gAthAmAha[bhA.1749] pAnagajAiNiyAe, AhAkammassa hoi uppttii| pUtI ya mIsajAe, kaDe ya bharie ya uusitte| -pAnakasya yAcyAyAmAdhAkarmaNa utpattirbhavati sA vaktavyA / tataH "pUI"tti pUtikA "mIsa" tti svagRhayatimizrA svagRhapASaNDimizrA svagRhayAvadarthikamizrA ca "kaDe ya'tti AdhAkRtA krItakRtA AtmArthakRtAca amlinI vaktavyA / "bharieya"ttibharaNaM bharitamamlinInAmabhidhAtavyam / "Usitti"tti utsecanamusiktaM tad vaktavyamiti dvAragAthA-sArtha // atha vistarArthamAha[bhA.1750] annanna davobhAsaNa, saMdesA puna bei ghrsaamii| kalaM Thavehi annaM, mahallasovIriNiM gehe // vR-ko'pi bhadrako gRhapatiranyAnyAn saGghATakAn dravasyAvabhASaNaM kurvANAn dRSTavA teSAM ca madhye keSAJcit saGghATakAnAM "sandezaM' mutkalanaM-'gRhItamagretanaiH saGghATakaiH pAnakam, nAstIdAnI bhavadyogyam' iti kriyamANaM nirIkSya "putre "ti puNyArthagRhasvAminIM bravIti-dharmapriye! mA kaJcanApi sAdhuMjaGgamaM nidhimiva gRhAGgaNamAyAtaM pratiSedhayeH, ki bhavatyA dAnadharkathAyAmayaM zloko nAkarNitaH ?, yathA dAturunnatacittasya, guNayuktasya caarthinH| durlabhaH khalu saMyogaH, subIja-kSetrayoriva // tataH sA brUyAt-nAstyetAvatAM sAdhUnAM yogyaM kAJjikam / tato'sau gRhapatibrUyAt- kalye sthApayAnyAM mahatIM 'sauvIriNIm' amlinIM gehe yena sarveSAmapi yogyapAnakaM pUryate / / etaccAkarNya vaktavyam[bhA.1751] mA kAhisi paDisiddho,jai bUyA kuNasu daanmnnesiN| te vuddivivajI, na yAvi niccaM ahivaDaMti / / vR-na kalpate evaM vidhIyamAnaM grahItumatomA kArSI / yadyevaM pratiSiddhaH sa gRhasvAmI brUyAt"priye ! kuryAstvaM tAvadaparAM sauvIriNIm, yadyeSa na grahISyati tato'nyeSAM sAdhUnAM pAnakadAnaM kariSyate' tato vaktavyam-te'pi sAdhavaH 'uddiSTavivarjinaH' sAdharmikamuddizya kRtaM varjayituM
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ 446 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 zIlaM yeSAM te tathA, nApi ca nityaM pAnakArthamabhipatanti, aniyatabhikSATanazIlatvAdeSAm / / itthamukte yadyasau gRhasvAmI brUyAt[bhA.1752] amha vi hohii kajaM, ghicchaMti bahU ya annpaasNddaa| patteyaM paDiseho, sAhAre hoi jayaNA u / / vR-asmAkamapi bhaviSyati kAryakAlikena, grahISyanti ca bahavo'nye'piyuSmadyatiriktAH pASaNDina iti| tatra sAdhAraNe yatanA karttavyA, yathA-asmAkaMtAvatra kalpate / "patteyaM paDiseho" tti atha gRhapatirbhaNati-anye'pi nirgranthAH pAnakArthamAyAsyanti tebhyo dAsyate / itthaM pratyeka nirgranthAnevAzrityAbhidhIyamAne pratiSedhaH kArya 'na kalpate sAdhUnAmitthaM vidhIyamAnam' / / evaMpratiSiddhe'pi ko'pi sapta sauvIriNIH sthApayet, tAzcaitAH[bhA.1753]AhAkammiya1 sagharapAsaMDamIsae3 jAva4 kIya5 pUI6 attkdde7| ekekkammiya satta u, kae ya kArAvie ceva // vR-'AdhAkarmikA' sAdhUnAmevArthAya kAritA 1 'svagRhayatimizrA' gRhasya sAdhUnAM cAya nirmApatA 2 'svagRhapASaNDamizrA' gRhasya pASaNDinAM cAya kAritA 3 yAvadarthikamizrA tu' sAdhvarthaM mUlyena gRhItA 'pUtikarmikA' AdhAkarmikasudhAdinA pUritacchidrA 6 AtmArthakRtA' svagRhArthameva sthaapitaa7| etAsAM saptAnAM sauvIriNInAmekaikasyAM sapta sapta bharaNAni bhavanti / sapta ca saptabhistADitA ekonapaJcAzad bhavati / eSAca pratyekaM kRte karApite ca sambhavati / tato dvAbhyAM guNyate jAtA bhedAnAmaSTAnavatiriti / / atha sapta bharamAni darzayati[bhA.1754] kammaghare pAsaMDe, jAvaMtiya kIya-pUi-attakaDe / bharaNaM sattavikappaM, ekekIe u rsinniie|| vR-AdhAkarmikaM 1 svagRhayatimizraM 2 svagRhapApaNDimizraM 3 yAvadarthikamizraM 4 krItakRtaM 5 pUtikarmikam 6 AtmArthakRtaMceti7 saptavikalpaM saptaprakarAMbharaNamekaikasyA rasinyAM' sauvIriNyAM bhavati / atha kiM saptaivAmlinyo bhavanti nAdhikAH? ityucyate[bhA.1755] satta tti navari nemmaM, uggamadosA havaMti anne vi / saMjogA kAyavvA, sattahi bharaNehi rasiNINaM / / vR-sapteti yaduktaM tad 'navaraM' kevalaM "nemmaM" cihnam-upalakSaNaM draSTavyam, tena 'udgamadoSAH' auddezikAdayaH 'anye'pi yathAsambhavamatramantavyAH yaiH prakSiptairabhyadhikA apyamlinyo bhvnti| atraca 'saMyogAH' bhaGgakAH karttavyAH saptabhirbharaNaiH saptAnAmeva rsiniinaam|tdythaa-aadhaarmikaa sauvIriNI bharaNamapi tasyAmAdhAkarmikam 1 AdhAkarmikA sauvIriNI bharaNaM svagRhayatimizram 2 evaM sauvIriNI saiva bharaNaMtu pASaNDimizraM 3 yAvadarthikamizraM 4 krItakRtaM 5 pUtikarmikam 6 AtmArdhakRtam 7 / evaM svagRhayatimizrAdipvapi sauvIriNISu pratyekaM sapta sapta bharaNAni yojanIyAtitazca kiyanto bhaGgakA uttiSThante? ityAha[bhA.1756] jAvaiyA rasiNIo, tAvaiyA ceva hoMti bharaNA vi| ___ auNApatraM bheyA, sayaggaso yAviNeyavvA / / vR-'yAvatyaH' yAvatsaGkrayAkA rasinyaH 'tAvantyeva' tAvatsaGkhyAkAnyeva bhavanti bharaNAni /
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1758] 447 tatazca yadA saptAmlinyaH sapta ca bharaNAni gRhyante tadA ekanopaJcAzad 'bhedAH' bhaGgakA bhavanti / athAnyAnapyudgamadoSAna prakSipya bahutarAH sauvIriNyo bahatarANi ca bharaNAni vivakSyante tataH 'zatAgrazaH' zatasaGghayAparicchinnA api bhedA mantavyAH ||athaadhaakrmikbhrnnN bhAvayati mUlabharaNaM tu bIyA, tahi chammAsA na kappae jaav| tini diNA kaDDiyae, cAulaudae tahA''yAme / / 'mUlamaraNaM nAma' prAzukAyAmamlinyAM rAjikAdIni bIjAni saMyatArthaM yat prakSipyante taccAdhAkarmikam / atastatra yadanyatprAzukamapi kSipyate tatpannAsAn yAvatra kalpate paratastu kalpate / athatasyArasinyAH sakAzAt tadAdhAkarmikamAkarSitaMtatastasminnAkarSite 'cAulodagaM' tanduladhAvanaMtathA AyAmam' avAvaNaM yattatra kSipyate tattrI dinAnna kalpate pUtikarmatvAt, tata UrdhvaM kalpate // atha svagRhamizrAdibharaNAnyatidizannAha emeva saghara-pAsaMDamIsa jAva kIya-pUi-attakaDe / kaya kIyakaDe Thavie, taheva vatthAiNaM gahaNaM / / 'evameva' AdhArmikabharaNavatsvagRhamizraM pASaNDamizraM yAvadarthikamizrakrItakRtaM pUtikarma AtmArthakRtaM ca bharaNaM mantavyam / vastrAdiviSayamapyatidezamAha-"kaya" ityAdi pazcArddham / 'kRte' saMyatArthaM nippAdite 'krItakRte' mUlyena gRhIte 'sthApite sAdhvartha nikSipte tathaiva' pAnakavad vastrAdInAM grahaNaM bhAvanIyam / etacca pazcArddhamuttaratra bhAvayiSyate / / athAnantaroktabhaGgakeSuprAyazcittamAha[bhA.1759] jena asuddhA rasiNI, bharaNaM vubhavaM va tattha jaa''ruvnnaa| suddhabhaya lahUsitte, kammamajIve vi munibharaNe // vR-pUrvoktabhaGgakeSu yatra 'yena' AdhAkarmAdinA doSeNAzuddhA rasinI bharaNaM vA 'ubhayaM vA' sauvIriNI-bharaNayugaM yatra yena doSeNa dUSitaM tatra taddoSaniSpannA yA kAcit pratyekaM saMyogato vA AropaNA sA vakSyamANanItyA vaktavyA / tathA yatra rasinI bharaNaM cobhayamapi zuddhaM paraM saMyatArthaM pAnakamusiktaM tatra laghumAsaH / "kammamajIve vimuNibharaNe"tti yadajIvamapi-prAzukamapi munInAM hetobharaNaM kriyate tadapyAdhAkarma mantavyaM paraM vizodhikoTiH / / athAdhAkarmAdibhedeSvAropaNAmAha[bhA.1760] titreva ya caugurugA, do lahugA guruga aMtimo suddho| emeva ya bharaNe vI, ekvekkIe u rasiNIe / vR-AdhAkarmaNi svagRhamizre pASaNDami ca pratyekaM caturgurukamiti trayazcaturguravo bhavanti / 'dvayoH' yaavdrthik-kriitkRtyoshcturlghvH| bhaktapAnapUtike gurumaasH| upakaraNapUtikeladhumAsa ityanuktamapi dRshym| 'antimaH' AtmArthakRtalakSaNo bhedaH zuddhaH / evamekaikasyAM rsinyaamuktm| bharaNe'pyekaikasminnevamevamantavyam / / athAsAmevAmlinInAM madhye kA vizodhikoTiH ? kAvA avizodhikoTiH ? ityAdicintAcikIrSurAha[bhA.1761] saMjayakaDe ya dese, apphAsuga phAsuge ya bharie a / attakaDe vi ya ThavieSa lahugo ANAiNo ceva //
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ 448 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-saMyatAneva kevalAnAzritya kRtaM saMyatakRtam AdhAkarma / "desi"tti dezataH' tti 'dezataH' ekadezena saMyatAdInAzritya kRtaM dezakRtam, svagRhamizrAdikamityarthaH / aprAzukena prAzukena vA saMyatArthaM yadbharaNaMtadapyAdhAkarma / "attakaDe viya Thavie"ttiAtmArthakRtAyAmamlinyAM yadAtmArthaM bharaNaM tadapi yadi zramaNArthamutsicya bahi sthApayati tadA sthApanAdoSa iti kRtvA na grahItavyam / yadi gRhNAti tadA ladhuko mAsa AjJAdayazca doSAH / eSA niyuktigAthA / / athainAmeva vyAkhyAnayati[bhA.1762] desakaDA majjhapadA, AdipadaM aMtimaMca patteyaM / uggamakoDI va bhave, visohikoDI va jo deso|| vR-yAni madhyapadAni svagRhamizra-pASaNDamizra-yAvadarthikamizra-krItakRta-pUtikarmalakSaNAni tAni dezakRtAnyucyante, dezataH svagRhArthaM dezatastu sAdhvAdyarthamamISAM kriyamANatvAt / yat punaH 'Adipadam' AdhAkarma 'antimapadaM ca' AtmArthakRtaM tad dvitayamapi 'pratyekaM' ekapakSaviSayam, kevalameva sAdhupakSaM svagRhapakSaM coddizya prvRtttvaat|atr ca yaH 'dezaH' dezakRtaH svagRhamizrAdiko doSaH sa udgamakoTirvA bhavet, avizodhikoTirityarthaH, vizodhikoTirvA / tatra svagRhamizra pASaNDamizraM ca niyamAdavizodhikoTI, pUtikarma yAvadardhikamizraM krItakRtaM ceti trINi vizodhikoTayaH AdhAkarmikaM punarekAntenAvizodhikoTi, AtmArthakRtaM tu niravadyabheveti // [bhA.1763] jaMjIvajuyaM bharaNaM, tadaphAsuMphAsuyaM tu tdbhaavaa| . taMpiya hu hoi karma, na kevalaM jiivghaaenn|| vR-yad 'jIvayutaM' rAjikAdibIjasahitaM bharaNaM tadaprAzukam / tadabhAvAt' rAjikAdibIjAbhAvAdyadbharaNaMtat praashukm| tadapicanirjIvaMbharaNaM hunizcitaMsaMyatArthaM kriyamANamAdhAkarma bhavati, na kevalaM jIvaghAtena' rAjikAdibIjajantUpaghAtena niSpannamiti / / athotsiktapadaM bhAvayati[bhA.1764] samaNe ghara pAsaMDe, jAvaMtiya attaNo ya muttUNaM / chaTTho nasthi vikappo, usiMcaNamo jayahAe / vR- kAJjikasya sauvIriNIto yad niSkAzanaM tad utsiktam / tacca paJcadhA-zramaNArthaM sAdhUnAmarthAyetyarthaH 1 svagRhayatimizraM 2 pASaNDimizraM 3 yAvadarthikamizraM 4 AtmArthakRtam 5 / etAn paJca bhedAn muktvA aparaH SaSTho vikalpo nAsti yadarthamutsecanaM bhavet / atra cAtmArtha yad gRhibhirutsiktaM tadeva grahItuM kalpate na zeSANIti ||ukt AhAraviSayo vidhaiH / athopadhiviSayaM tamevAha[bhA.1765] tata pAiyaM viyaM pi ya, vatthaM ekekkagassa atttthaae| pAubbhinna nikoriyaM ca jaMjattha vA kmi|| vR- vastramekaikasyArthAya tataM pAyitaM vitataM ca vaktavyam / tadyathA-saMyatArthaM tataM saMyatArthaM pAyitaM saMyatArthameva ca vitataM 1 saMyatArthaM tatamAtmArthaM pAyitaM AtmArthameva vitatam 4, evamAtmArthatatenApi catvAro bhaGgA labhyante, jAtA aSTau bhaGgAH / atra ghASTamo bhaGga- zuddhaH, tryaannaampyaatmaarthNkRttvaat| evaMsvagRhamizra-pASaNDamizra-yAvadarthikamizreSvapi draSTavyam, sarvatrApi
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1765] 449 cASTamo bhaGgaH zuddhaH, zeSAstu sarve'pyazuddhA iti / pAtramapyudbhinnaM niSkIrNaM caivameva vaktavyam / tadyathA-saMyatArthamudbhinnaM saMyatArthaM cotkIrNaM 1 saMyatArthamudbhinnamAtmArthamutkIrNaM 2 AtmArthamudbhinaM saMyatArthamutkIrNaM 3AtmArthamubhinnam AtmArthameva cotkIrNam 4|atr caturtho bhaGgaH zuddhaH, zeSAstrayo'pyazuddhAH / 'yad vA' krItakRta-sthApitAdikaM yatra vastre pAtre vA kramate' avatarati tat tatra samyagupayujya yojanIyam / atra gha tananaM vitananaM cAvizodhikoTi pAyanaM vizodhikoTirityAcAryasya matam / parastu bravIti-pAyanamavizodhikoTi, kandAdijIvopaghAtanippannatvAt tananaM vitananaM ca vizodhikoTi, jIvopaghAtasyAzyamAnatvAditi / atra sUrirAhanAsmAkaMjIvopaghAtenaivAdhAkarma kintu zramaNArthaM vastrAdeyat paryAyAntaranayanaM tdpyaadhaakrmmntvym|| api ca[bhA.1766] attaTTiyataMtUhiM, samaNa tato apAiya vuto a| kiM so na hoi kamma, phAsUNa vipajio jou| dR-AtmArthitAH-svArthaM niSpAditA ye tantavastaiH zramaNArthaM yaH paTaH tata-pAyito vyutazca saH 'prAzukenApi' svArthamacittIkRtena khalikAdravyasambhAreNa pAyitaH san kimAdhAkarma na bhavati? tvaduktanItyA bhavatIti bhaavH|| [bhA.1767] jai pajaNaMtu kammaM, itaramakammaM sa kappaU dhoo| aha dhoo vina kappai, taNaNaM viNaNaMca to kammaM // vR-tato yadi jIvopadhAtaniSpannatvAt pAyanamAdhAkarma 'itarat' tananaM vitananaM ca 'akarma' na AdhAkarmeti tarhi sapaTo dhautaH san kalpatAM bhavataH, apniitpaaynikaaleptvaat| atha bravIthAH 'dhauto'pyasau na kalpate' tatastananaM vitananaM cArthAdAdhAkarma saMvRttamiti siddhaM naH samIhitam / / gataM "gacchasaie akappe aMbilabharie aUsitte" itidvAram atha "pariharaNA anujANe" tti dvAraM vyAkhyAnayati[bhA.1768] coaga jinakAlam,i kiha pariharaNA jaheva anujANe / aigamaNammiya pucchA, nikAraNa kAraNe lahugA // vR-nodakaH praznayati-yadi zatikeSvapi gaccheSu sAmpratamitthamAdhAkarmAdayo doSA jAyante tarhi jinaH-tIrthakarastasya kAle sAheSu gaccheSu sAdhavaH kathamAdhAkarmAdInAMpariharaNaM kRtavantaH? iti / sUrirAha-yathaiva anuyAne' rathayAtrAyAM sAmpratamapipariharantitathA puurvmpiprihRt-vntH| "atigamaNammiya puccha"tti ziSyaH pRcchati-kimanuyAne 'atigamanaM pravezanaM karta-vyam ? uta na? iti / AcArya prAha-"nikkAraNa kAraNe lahuga" tti niSkAraNe yadi gacchati tadA catvAro laghavaH, kAraNe yadi na gacchati tadA'pi catvAro laghavaH / / athaitadeva bhAvayati[bhA.1769] NhANA-'nujANamAisu, jataMti jaha saMpayaM smosriyaa| sataMso sahassaso vA, taha jinakale visohiNsu|| [18]29
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-'snAnaM iha varSAntaH pratiniyatadivasabhAvI bhagavatpratimayAH snAtraparvavizeSaH, anuyAnaMrathayAtrA, AdizabdAt kula-gaNa-saGghakAryaparigrahaH, teSu snAnA-'nuyAnAdiSu saGghamIlakeSu sAmpratamapi zatazaH' zatasaGkhyAH 'sahasraH' sahasrasaGyAH sAdhavaH samavasRtAH santo yathA 'yatante' AdhAkarmAdidoSazodhanAyAMprayatnaM kurvatetathAjinakAle'pite bhagavantaH 'zodhitavantaH eSaNAzuddhiM kRtavanta ityarthaH // . ___ bhUyo'piparaH prAha-nanuca saraiva sAgaraH, khadyota iva pradyotanaH, mRgaiva mRgendraH' ityAdivadaidaMyugInasamavasaraNasatkameSaNAzudhdhupamAnaM tIrthakarakAlabhAvinImeSaNA-zuddhimupamAtumabhidhIyamAnaM hInatvAnna samIcInam, ata Aha[bhA.1770] paccakkheNa parokkhaM, sAhijai nevaesa hiinuvmaa| jaM purisajuge taie, vocchinno siddhimaggo u / / vR-iha 'pratyakSeNa' upamAnavastunA parokSam' upameyaM vastu sAkSAdanupalabhyamAnamapi sAdhyate iti zAstre loke ca sthiti / tathAhi-khura-kakuda-lAla-sAsnAdyavayavopalakSitamadhyakSavIkSitaM gavAdi vastu dRSTAntatayopadaya gavayAdikaM parokSamapi pratItipathamAropyate / evamatrApi pratyakSavIkSyamANena sAmpratakAlInasamavasaraNasatkenaiSaNAzodhanena parokSamapi tIrthakarakAlabhAvisamavasaraNasAdhUnAmeSaNAzodhanaM sAdhyate iti "neva esa hInuvama"tina ceyaMsara iva sAgara ityAdivad hInopamA, tIrthakarakAle'pi hi sahasaGkhyA eva sAdhava ekatra kSetre samavasaranti sma, etAvantazcate sAmpratamapi snAnA-'nuyAnAdIparvaNi samavasaranta upalabhyante zodhayantazcaiSaNAm, tato'numIyate tIrthakarakAle'pyevameva doSAn zodhitavanta iti / api ca zrImanmahAvIrasvAmI 1 zrIsudharmasvAmI 2 jambUsvAmI 3 ceti trINi puruSayugAni yAvadanagArANAM nirvaannpdviigmnmbhvt| tRtIyecapuruSayugeniravRtesati 'siddhimArga' kSapakazreNi-kevalotpattyAdirUpo vyavacchinnaH, na punarjJAna-darzana-cAritrarUpaH zAstraparibhASitaH, tasyedAnImapyanuvartamAnatvAt / tatazca yadi teSAMsAdhUnAmudgamAdidoSazodhanaM nAbhaviSyata tataste siddhimArgamapi naasaadyissyn| ato nizcIyate-te'pi bhagavanta ityamevaiSaNAzuddhiM kRtavanta iti / athAnuyAnaviSayo vidhirucyate[bhA.1771] ANAiNo ya dosA, virAhaNA hoi sNjmaa-''yaae| evaM tA vaccaMte, dosAtte anegvihaa|| vR-niSkAraNe anuyAnaM gacchata AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamA-''tmanobhavati / evaM tAvad vrajato mArge doSAH / tatra prAptAnAM punaranekavidhA dossaaH|| tatra saMyamA-''tmavirAdhanAM bhAvayati[bhA.1772] mahimAussuyabhUe, rIyAdI na visohe| tattha AyA ya kAyA ya, na suttaM neva pehnnaa|| 1. mahimA nAma-bhagavatpratimAyAH puSpAropaNAdipUjAtmakaH sAtizaya utsavastasyA darzanArthamutsukabhUta IryAdisamitIna vizodhayati, AdizabdAdeSaNAdiparigrahaH / tatra ca' IryAdInAmazodhane AtmA ca kAyAzca virAdhyante / AtmavirAdhanA kaNTaka-sthANvAdyupadhAtena,
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1772] 451 saMyamavirAdhA pannAM kaayaanaamupmrdaadinaa| tathA tvaramANatvAdevana sUtraM guNayati, upalakSaNatvAdarthaM ca nAnuprekSate, naiva pratilekhanAM vastra-pAtrAdeH karoti, akAle'vidhinA vA karoti / / evametemArge gcchtaaNdossaaabhihitaaH| athatatraprAptAnAMye doSAstAnabhidhitsuragAthAmAha[bhA.1773] ceiya AhAkamma, uggamadosA ya seha itthiio| nAGaga saMphAsaNa taMtu khuDDa niddhammakajA y|| vR- caityAnAM svarUpaM prathamatovaktavyam, tata AdhAkarma, tata udgamadoSAH, tataH zaikSANAM pArzvastheSugamanam, tataH strIdarzanasamutyA doSAH, tato nATakAvalokanaprabhavAH, tataH saMsparzanasamutthAH, tadanantaraMtantavaH-kolikajAlaM tadviSayAH,tadanu "khuDDa"tti pArzvasthAdikSullakadarzanasamutthAH,tato nirdharmaNAM-liGginAMyAni kAryANitadutthitAzcadoSAvaktavyA iti dvaargaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vivarISuH prathamatazcaityasvarUpaM vyAkhyAti[bhA.1774] sAhammiyANa aTThA, caubvihe liMgao jaha kuttuNbii| maMgala-sAsaya-bhattIi jaM karya tattha aadeso|| kRcaityAnicaturvidhAni, tadyathA-sAdharmikacaityAnimaGgalacaityAnizAzvatacaityAni bhakticaityAni ceti / tatra sAdharmikANAmaya yat kRtaM tat sAdharmikacaityam / sAdharmikazcAtra dvidhA-liGgataH pravacanatazcAtatreha liGgatogRhyate, sa ca yathA kuTumbI, kuTumbI nAma-prabhUtaparicArakalokaparivRto rajoharaNa mukhpotikaadilinggdhaariivaartkprticchndH| tathA mathurApuryA gRheSukRteSu maGgalanimittaM yad nivezyate tad maGgalacaityam / suralokAdau nityasthayi zAzvatacaityam / yattu bhaktyA manuSyaiH pUjA-vandanAdyarthaMkRtaMkAritamityarthaH tadbhakticaityam / tena ca bhakticaityena AdezaH' adhikAraH, anuyAnAdimahotsavasya tatraiva sambhavAditi / eSA niyuktigAthA // athainAmeva bibhAvayiSuH sAdharmikacaityaM tAvadAha[mA.1775] vArattagassa putto, paDimaMkAsI ya ceiyhrmmi| tattha ya thalI ahesI, sAhammiyaceiyaM tNtu|| vR-ihA''vazyake yogasaGgamaheSu "vArattapureabhayaseNa vArate' ityatra pradeze pratipAditacarito yovArattaka iti nAmnA maharSi, tasya putraH svapitari bhaktibharApUritatayA caityagRhaM kArayitvA tatra rajoharaNa-mukhavastrikA-pratigrahadhAriNIM pituHpratimAmasthApayat, tatra ca 'sthalI' satrazAlA tena pravartitAAsIt, tadetat sAdharmikacaityam / asyaca sAdharmikacaityasyArthAya kRtamasmAkaMkalpate atha maGgalacaityamAha[bhA.1776] arahaMtapaiTTAe, mahurAnayarIe mNglaaiNtu| gehesucaccaresuya, chanauIgAmaaddhesu / vR-mathurAnagaryAM gRhe kRte maGgalanimittamuttaraGgeSuprathamamarhapratimAH pratiSThApyante, anyathA tad gRhaM patati, tAni maGgalacaityAni / tAni ca tasyAM nagaryAM geheSu catvareSu ca bhavanti / na kevalaM tasyAmeva kintu tatpurIpratibaddhAye SatravatisaGkhyAkA grAmArdhAsteSvapi bhavanti / ihottarApathAnAM grAmasya grAmArddha iti saMjJA / Aha ca cUrNikRt- gAmaddhesu tti desabhaNitI, channauIgAmesu tti bhaNiyaM hoi, uttarAvahANaM esA bhnniitti||
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 zAzvatacaitya-bhakticaityAni darzayati [ bhA. 1777] bRhatkalpa - chedasUtram - 1- 1/6 niiyAi suraloe, bhattikayAiM tu bharahamAIhiM / nissA 'nissakayAI, jahi Aeso cayasu nissaM // vR- 'nityAni ' zAzvatacaityAni 'suraloke' bhavanapati vyantara-jyotiSka- vaimAnikadevAnAM bhavananagara - vimAneSu upalakSaNatvAd meruzikhara- vaitADhyAdikUTa- nandIzvara-rucakavarAdiSvapi bhavantIti / tathA bhaktyA bharatAdibhiryAni kAritAni abhUtaNyarthatvAd bhaktikRtAni / atra ca "jahi Aeso " tti yena bhakticaityena 'AdezaH' prakRtam tad dvidhA-nizrAkRtamanizrAkRtaM ca / nizrAkRtaM nAma - gacchprativaddhan, anizrAkRtaM tadviparItam saGghasAdhAraNamityarthaH / "cayasu nissaM "ti yad nizrAkRtaM tat 'tyaja' parihara / anizrAkRtaM tu kalpate // gataM caityadvAram / athAdhAkarmadvAramAha [bhA. 1778] jIvaM uddissa kaDaM, kammaM so vi ya jayA u sAhammI ! so viya taie bhaMge, liMgAdINaM na sasesu // vR- jIvamuddizya yat SaTkAyavirAdhanayA kRtaM so'pi ca yadi jIvaH 'sAdharmikaH' samAnadharmA bhavati 'so'pi ca ' sAdharmikaH 'liGgAdInAM' 'liGgataH sAdharmiko na pravacanataH' ityAdInAM caturNAM bhaGgAnAM 'tRtIye bhaGge' 'liGgataH pravacanato'pi' ityevaMlakSaNe yadi varttate na zeSeSu tadetadAdhAkarma mantavyam // atha tIrthakarapratimArthaM yannirvarttitaM tat kiM sAdhUnAM kalpate na vA ? ityAzaGkAnirAsArthamAha[bhA. 1779] saMvaTTameha - pupphA, satthanimittaM kayA jai jaINaM / nahu labdhA paDisiddhuM kiM puna paDimaTThamAraddhaM / / vRzAstA tIrthakarastasya nimittaM yAni devaiH saMvarttakamegha-puSpANi samavasaraNabhUmau kRtAni tAni yInAM yadipratiSeddhuM na labhyAni teSAM tatrAvasthAtuM yadi kalpate iti bhAvaH tarhi kiM punaH 'pratimArdham' ajIvAnAM pratimAnAM hetorArabdham ?, tat sutarAM na pratiSedhamarhatItyabhiprAyaH / / Aha yadi tIrthakarArthaM saMvartakamegha-puSpANi kRtAni tarhi tasya bhagavatastAni pratisevamAnasya kathaM na doSo bhavati ? iti ucyate " [bhA. 1780] titthayaranAma - goyassa khayaTThA avi ya dANi sAbhavvA / dhammaM kai satthA, pUyaM vA sevaI taM tu // vR- tIrthakaranAma - gotrasya karmaNaH kSayArthaM 'zAstA' bhagavAn dharmaM kathayati, 'pUjAM ca' mahimAM tAmanantaroktaM saMvarttakavAtaprabhRtikAmAsevate / bhagavatA hi tIrthakaranAma gotraM karmAvazyavedanIyam, vipAkodayAvalikAyAmavatIrNatvAt / tasya ca vedane'yamevopAyaH yadaglAnyA dharmadezanAkaraNaM sadeva-manujA-'suralokaviracitAyAzca pUjAyA upajIvanam / taM ca kahaM veijjai, agilAe dhammadesaNAIhi / tathA udae jassa surA- sura-naravainivehehi pUio loe / taM titthayaraM nAmaM, tassa vivAgo u kevaliNo // iti vcnpraamaannyaat| 'apica' ityabhyuccaye / "dANi"ttinipAto vAkyAlaGkAre / "sAbhavva"
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 453 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1780] ttisvobhAvaH svabhAvaH, yathA-"Apo dravyAzcalo vAyuH" ityAdi, tasya bhAvaH svAbhAvyaM tsmaat| tasya hi bhagavataH svabhAvo'yaM yat tathAdharmakathAvidhAnaM pUjAyAzcAsevanam / / idameva spaSTataramAha[bhA.1781] khINakasAo arihA, kayakicco aviya jiiymnuyttii| paDisevaMto vi ao, adosavaM hoi taMpUyaM / / vR-kSINAH-pralayamupagatAH kaSAyAH-krodhAdayo yasya sakSINakaSAyaH, evaMvidho'rhantAM pUjAM pratisevamAno'pina doSavAn / iyamatra bhAvanA-yo hi rAgAdimAn pUjAmupajIvan svAtmanyutkarSa manyate sa doSabhAg bhavati, bhagavatastu kSINakaSAyasya pUjAmupajIvato'pi nAsti svAtmanyutkarSagandho'piato dUrApAstrasarAtasya sdossteti|tthaa kRtAni-samApitAnikRtyAni yena saH 'kRtakRtyaH' kavelajJAnalAbhAnniSThitArtha / tataH kRtakRtyatvAdevAsau pUjAmAsevate na ca doSamApadyate / api ca jItam-'upajIvanIyA surA-'suraviracitA pUjA' ityevaMlakSaNaM kalpamanuvartayituM zIlamasyAsau jItAnuvartI, gAthAyAM makAro'lAkSaNikaH / / Aha bhavatvevaM paraM tIrthakarasya tapratimAyA vA nimittaM yat kRtaM tat kena kAraNena yatInAM kalpate? ucyate[bhA.1782] . sAhamimao na satyA, tassa kayaM teNa kappai jaINaM / jaMpuna paDimANa kayaM, tassa kahA kA ajiivttaa| kR'zAstA tIrthakaraHsasAdharmiko liGgataHpravacanato'pina bhvti| tathAhi-liGgataH sAdharmikaH sa ucyate yo rajoharaNAdiliGgadhArI bhavati, tacca liGgamasya bhagavato nAsti tathAkalpatvAta, atona liGgataH sAdharmikaH / pravacanato'pi sAdharmikaH so'bhidhIyate yazcaturvarNasaGghAbhyantaravartI bhavati, "pavayaNasaMghegayare" iti vacanAt bhagavA~zca tatpravartakatayA na tadabhyantaravartI kintu caturvarNasyApi saGghasyAdhipati, tatonapravacanato'pi sAdharmika iti|atH 'tasya tIrthakarasyAya kRtaM yatInAM kalpate / yat punaH pratimAnAmarthAya kRtaM tasya 'kA kathA ?' kA vArtA? sutarAM tat kalpate / kutaH ? ityAha-ajIvatvAt, jIvamuddizya hi yat kRtaM tadAdhAkarma bhavati, "jIvaM uddissa kaDaM" iti prAgevoktatvAt, tacca jIvatvameva pratimAnAM naastiiti|| atha vasativiSayamAdhAkarma darzayati[bhA.1783] ThAimaThAI osaraNa maMDavA saMjayaTTa dese vaa| peDhI bhUmIkamme, nisevato anumaI dosA / / vR."osaraNe" samavasaraNe bahavaH saMyatAH samAgamiSyantIti budhyA zrAvakA dharmazraddhayA bahUn maNDapAn kuryu / te ca dvidhA-sthAyino'sthAyinazca / ye samavasaraNaparvaNi vyatIte sati notkIlyante te sthAyinaH, ye punarutkIlyante te'sthAyinaH / punarekaike dvividhAH-saMyatArthakRtA dezakRtA vA / ye AdhAkarmikAste saMyatArthakRtAH, ye tu sAdhUnAmAtmanazcArthAya kRtAste dezakRtAH / eteSu tiSThatAM taniSpanna prAyazcittam / tathA 'pIThikA nAma' upavezanAdisthAnavizeSAH, "bhUmikamme''tti 'bhUmikarma' viSamAyA bhUmeH samIkaraNam, upalakSaNaM cedam, tena sammArjano palepanAdiparigrahaH / etAnyapi pIThikAdIni saMyatArthakRtAni dezakRtAni vA bhaveyuH / etAni maNDapAdIni sadoSAni niSevamANasyAnumatidoSAbhavanti, eteSukriyamANeSuyASannAMjIvanikAyAnAM
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 virAdhanA sA anumoditA bhavatIti bhAvaH / / gatamAdhAkarmadvAram / athodgamadoSa-zaikSadvAradvayamAha[bhA.1784] Thaviyaga-saMchobhAdI, dusohayA hoMti uggame dosA / vaMdijaMte daTuM, iyare sehA tahiM gacche / / vR-'bahavaH saMyatAH samAyAtAH' iti kRtvA dharmazraddhAvAn lokaH saMyatArthaM sthApitaM-bhaktapAnAdeH sthApanAM kuryAt 'gRhamAgatAnAmakSepeNaiva dAsyAmaH' iti kRtvA, "saMchobha"tti yAni gRhANisAdhubhiraneSaNIyadAne'zaGganIyAniteSu zAlyodana-tanduladhAvanAdikaM bhakta-pAnaMmodakA'zokavartiprabhRtIni vA khAdyakavidhAnAni nikSipeyuH 'sAdhUnAmAgatAnAM dAtavyAni' iti, AdizabdAt krItakRta-prAbhRtikAdiparigrahaH / ete udgamadoSAstatra 'duHzodhyAH' duSparihAryA bhavanti / tathA 'itarAn' pArzvasthAdIn bahujanena bandhamAnAn pUjyamAnA~zca dRSTvA zaikSAH 'tatra' pArzvasthAdiSu gccheyuH|| strI-nATakadvAradvayamAha[bhA.1785] itthI viubbiyAo, bhuttA-'bhuttANa daTTha dosA u / emeva nADaijjA, savibbhamA nacciya-pagIyA // vR-strIH 'vikurvitAH' vastra-vilepanAdibhiralaGka tASTvA bhuktA-'bhuktAnAM 'doSAH' smRtikautukaprabhavA bhavanti / evameva 'nATakIyAH' nATyayoSitaH 'savibhramAH' savilAsA nartitagItayoH pravRttA vilokya zrutvA ca bhuktA-'bhuktasamutthA doSA vijJeyAH / / saMsparzanadvAramAha[bhA.1786] thI-purisANa u phAse, gurugA lahugA saI ya saMghaTTe / AyA-saMjamadosA, obhAvaNa-pacchakammAdI / / vR-samavasaraNe puSpAropaNAdikautukena bhUyAMsa-strI-puruSAH samAyAnti teSAM sampardaina sparzo bhavati / tataH strINAM sparza catvAro guravaH, puruSANAM sparza catvAro laghavaH / smRtizca saGghaTTe bhuktabhoginAM bhavati, cazabdAdabhuktabhoginAM kautukm| Atma-saMyamavirAdhanAdoSAzca bhavantiAtmavirAdhanA sammarde sati hasta-pAdAdyupaghAtaH, saMyamavirAdhanA samparde pRthivyAM priSThitAH SaT kAyAnAvalokyantena cprihrtushkynte| "obhAvaNa-pacchakammAi"ttisAdhunAko'pi zaucavAdI puruSaH spRSTa sa snAyAt, taM snAntaM nirIkSyAparaH pRcchati-kimarthaM snAsi ? iti, sa prAha-saMyatena spRSTa iti, evaM paramparayA sAdhUnAM jugupsopajAyate, yathA-aho ! malinA ete, evamapabhrAjanA pazcAtkarma ca bhavati, AdizabdAd asaGkhaDAdayo dossaaH|| atha tantudvAramAha[bhA.1787] lUyA koligajAlaga, kotthalakArIya uvari gehe ya / sADiMtamasADite, lahugA gurugA abhttiie|| vR-asammAya'mANecaityebhagavatpratimAyAupariSTAdetAni bhaveyuH- lUtA nAma' kolikapuTakAni, 'kolikajAkAnitu' jAlakAkArAH kolikAnAlAlAtantusantAnAH, kotthalakArI-bhramarI tasyAH sambandhi gRhamupari bhavet / yadyetAni lUtAdInizATayati tadA catvAro laghavaH / atha na zATayati
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM -6, (bhA. 1787 ] tato bhagavatAM bhakti kRtA na bhavati, tasyAM cAbhaktyAM catvAro gurukAH / / atha kSullakadvAraM nirddharmakAryadvAraM ca vyAkhyAnayati [bhA. 1788] ghaTTAi iyarakhuDDe, dahuM oguMDiyA tahiM gacche / ukkuTTadhara-dhaNAIvavahArA ceva liMgINaM // 455 [bhA. 1789] chiMdaMtassa anumaI, amilaMta achiMdao ya ukkhivaNA / chiddANi ya pehaMtI, neva ya kajesu sAhijaM // vR- itare-pArzvasthAsteSAM ye kSullakA ghRSTAH, AdigrahaNAt "maTThA tuppoTThA paMDurapaDapAuraNA" ityAdi, tAnitthambhUtAn dhSTvA saMvignakSullakAH 'avaguNDitAH' maladigdhadehAH paribhagnAH santaH 'tatra' teSAM liGginAmantike gaccheyuH / teSAM ca tatra militAnAM parasparamutkRSTagRhadhanAdiviSayAH 'vyavahArAH' vivAdA upaDhaukante, te ca vyavahAracchedanAya tatra saMvignAnAkArayanti, tato yadi teSAM vyavahArazchidyate tadA bhavati parisphuTasteSAM gRha-dhanAdikaM dadataH sAdhoranumatidoSaH / upalakSaNamidam, tena yeSAM tad gRha-dhanAdikaM na dIyate teSAmaprItika-pradveSagamanAdayo doSAH / atha liGginAmetaddoSabhayAt prathamata eva na milanti na vA vyavahAraparicchedaM kurvanti tataH 'utkSepaNA' udghATanA sAdhUnAM bhavati, saGghAd bAhyIkaraNamityarthaH / 'chidrANi ca ' dUSaNAni te kaSAyitAH santaH sAdhUnAM prekSante / naiva ca te 'kAryeSu' rAjadviSTa glAnatvAdiSu 'sAhAyyaM' tantriNakSamamupaSbhaM kurvate / yata ete doSA ato niSkAraNe na praveSTavyamanuyAnamiti sthitam / kAraNeSu tu samutpanneSu praveSTavyam / yadi na pravizati tadA catvAro laghavaH // kAni punastAni ? ityucyate[bhA. 1790] ceyapUyA rAyAnimaMtaNaM sannivAi khamaga khii| saMkiya patta pabhAvaNa, pavitti kajjAi~ uDDAho / / vR- anuyAnaM gacchatA caityapUjA sthirIkRtA bhavati / rAjA vA kazcidanuyAnamahotsavakArakaH sampratinarendrAdivat tasya nimantraNaM bhavati / 'saMjJI' zrAvakaH sa jinapratimAyAH pratiSThApanAM cikIrSati / tathA vAdI kSapako dharmakathI ca tatra bhAvanArthaM gacchati / zaGkitayozca sUtrArthayostatra nirNayaM karoti / pAtraM vA tatrAvyavacchittikArakaM prApnoti / prabhAvanA vA rAjapravrajitAdibhistatragatairbhavati / pravRttizcAcAryAdInAM kuzalavArttArUpA tatra prApyate / kAryANi ca kulAdiviSayANi sAdhayiSyante / uDDAhazca tatragatairnivArayiSyata iti / etaiH kAraNairgantavyamiti dvAragAthAsamAsArthaH // atha vistarArthaM vibhaNiSuzcaityapUjA - rAjanimantraNadvAre vivRNoti - bhA. (1791] saddhAvuDDI ranno, pUyAe thirattaNaM pabhAvaNayA / paDighAto ya aNatthe, atthA ya kayA havai titthe | vR- ko'pi rAjA rathayAtrAmahotsavaM kArayitumanAstannimantraNe gacchadbhistasya rAjJaH zraddhAvRddhi kRtA bhavati / caityapUjAyAM sthiratvaM prabhAvanA ca tIrthasya sampAditA bhavati / yacca jainapravacanapratyanIkAH zAsanAvarNavAda-mahimopaghAtAdikamanarthaM kurvanti tasya pratighAtaH kRto bhavati / tIrthe ca 'AsthA' svapakSa-parapakSayorAdarabuddhirutpAditA bhavatIti //
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 atha saMjJidvAraM vAdidvAraM cAha[bhA.1792] emeva ya sannINa vi, jiNANa paDimAsu paDhamapaTThavaNe / mA paravAI vigcha, karija vAI ao visai // vR- saMjJinaH-zravakAH kecid jinAnAM pratimAsu prathamataH "paTTavaNe''tti pratiSThApanaM kartukAmAsteSAmapi evameva rAjJaiva shrddhaavRdhyaadikNkRtNbhvti|tthaamaaprvaadii prastutotsavasya vighnaM kArSAd ato vAdI prvishti|| paravAdinigrahe ca kriyamANe guNAnupadarzayati[mA.1793] navadhammANa thirattaM, pabhAvaNA sAsaNe ya bahumAno / abhigacchaMti yavidusA, aviggha pUyA ya seyAe / / kR'navadharmaNAm abhinavazrAvakANAM sthiratvaM' sthiriikrnnm| zAsanasya ca prabhAvanA bhavati, yathA-aho! pratapati pAramezvaraM pravacanaM yozA vAdalabdhisampannA iti / bahumAnazcAnyeSAmapi zAsane bhavati / tathA taM vAdinaM 'abhigacchanti' abhyAyAnti 'vidvAMsaH' sahRdayAstadvAgmitAkautukAkRSTacitAH, teSAM ca sarvaviratyAdipratipatyA mahA~llAbho bhavati / paravAdinA ca nigRhItena 'avighna' nipratyahaM pUjA kRtA satI svapakSa-parapakSayoriha paratra ca zreyase bhavati / / atha kSapakadvAramAha[bhA.1794] AyAviti tavassI, obhAvaNayA parappavAINaM / jai erisA vimahima, uviMti kAriMti shaay|| vR-tatra 'tapasvinaH' SaThA-'STamAdikSapakAAtApayanti / tatazca 'apabhAvanA' lAghavaM parapravAdinAM' paratIrthikAnAM bhavati,teSAMmadhye IzAnAM tapasvinAmabhAvAt / zrAddhAzcacintayanti-yadi tAvadIzA api bhagavanto'smAbhi kriyamANAM 'mahimAM' caityapUjAM draSTubhAyAnti, tata ita UrdhvaM vizeSata eva tasyAM yalaM vidhAsyAma iti pravarddhamAnazraddhAkA mahimAM kurvanti kArayanti ca / atha kathikadvAramAha[bhA. 1795] Aya-parasamuttAro, titthavivaDI ya hoi kahate / annonnAbhigameNa ya, pUyA thirayA ya bahumANo / / vR-kSIrAzravAdilabdhisampanna AkSepaNI-saMvejanI-nivedanIbhedAt caturvidhAMdharmakathAM kathayan dharmakathItyucyate / tasmin dharmaM kathayati AtmanaH parasya ca saMsArasAgarAt samuttAraH-nistaraNaM bhvti| tIrthavivRddhizcabhavati,prabhUtalokasya prvrjyaaprtiptteH| tathA dezanAdvAreNapUjAphalamupavarNya 'anyAnyAbhigamena' anyAnyazrAvakabodhanena pUjAyAM sthiratA bahumAnazca kuto bhavati / / atha zaGkitaHpAtradvAre vyAkhyAti[bhA.1796] nissaMkiyaM ca kAhii, ubhaejaM saMkiyaM suyaharehiM / avvocchittikaraM vA, labmihi pattaM dupakkhAo / / vR-'ubhaye' sUtre arthe ca yat tasya zaGkitaMtattatra zrutadharebhyaH pAzrvAniHzaGkitaM krissyti| avyavacchittikArakaM vA pAtraM dvipakSAd lapsyate / dvau pakSau samAhRtau dvipakSam, gRhasthapakSaH saMyatapakSazcetyarthaH / /
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1796 ] atha prabhAvanAdvAramAha [bhA. 1797 ] jAi-kula- rUva-dhaNa balasaMpannA iDDimaMtanikkhatA / jayaNAjuttA ya jaI, samecca titthaMpabhAviMti // 457 , vR- jAti-mAtRkaH pakSaH kulaM paitRkaH pakSaH, rUpama AkRti, dhanaM-gaNima-dharima-meyapAricchedyabhedAccaturddhA tadatiprabhUtaM gRhasthAvasthAyAmAsIt, balaM sahayodhiprabhRtInAmiva sAtizayaM zArIraM vIryam, etairjAtyAdibhirguNaiH sampannA ye ca 'RddhimanniSkrAntAH' rAjapravrajitAdayo ye ca 'yatanAyuktAH' yathoktasaMyamayogakalitA yatayaste 'sametya' tatrAgatya tIrthaM prabhAvayanti // api ca [bhA. 1798 ] jo jena guNena' hio, jena vimA vA na sijjhae jaM tu / so teNa tammi kajje, savvatthAmaM na hAvei // vR- 'yaH' AcAryAdi 'yena' prAvacanikatvAdinA guNena 'adhikaH' sAtizayaH 'yena vA ' vidyAsiddhAdinA vinA yat pravacanapratyanIkazikSaNAdikaM kAryaM na sidhyati saH 'tena' guNena tasmin kArye 'sarvasthAma' sakalamapi vIryaM na hApayati kintu sarvayA zaktyA tatra lagitvA pravacanaM prabhAvayatIti bhAvaH / uktaJca prAvacanI dharmakathI, vAdI naimittikastapasvI ca / jinavacanajJazca kavi, pravacanamudbhAvayantyete // -pravRttidvAramAha [ bhA. 1799 ] sAhammi - vAyagANaM, khema sivANaM ca labbhii pavittiM / gacchihiti jahiM tAI, hohiMti na vA vi pucchai vA // vR-tatrAnyeSAM sAdharmikANAM ciradezAntaragatAnAM vAcakAnAM vA - AcAryANAM tatra prAptaH pravRttiM lapsyate / tathA kSemaM paracakrAdyupaplavAbhAvaH zivaM vyantarakRtopadravAbhAvaH tayoH, upalakSaNatvAt subhizra - durbhikSAdInAM cAgAmisaMvatsarabhAvinAM pravRttiM tatra naimittikasAdhUnAM sakAzAd lapsyate / yadi vA yatra deze svayaM gamiSyati tatra tAni kSemAdIni bhaviSyanti na vA ? iti sAdharmikAdIn pRcchati // kAryoDDAhadvAradvayamAha [ bhA. 1800 ] kulamAdIkajjAI, sAhissaM liMgiNo ya sAsissaM / je logaviruddhAI, kareMti loguttarAI ca / / vR- kAludIni-kula-gaNa-saGghasatkAni kAryANi tatra gataH sAdhayiSyAmi / liGginazca tatra gataH 'zAsiSyAmi' hitopadezadAnAdinA ziyiSyAmi, ye liGgino lokaviruddhAni lokottaraviruddhAni ca pravacoDDAhakArINi kAryANi kurvantIti // Aha yadyetAni kAraNAni bhavanti tataH kiM karttavyam ? ityAha [ bhA. 1801 ] eehi kAraNehiM, puvvaM paDilehiUNa aigamaNaM / addhANaniggayAdI, laggA suddhA jahA khamao // vR-'etaiH' caityapUjAdibhiH kAraNairanuyAnaM praveSTavyamiti nizcitya pUrvaM pratyupekSya tato'tigamanaM
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 bRhatkalpa - chedasUtram - 1-1/6 kaarym| athAdhvanirgatAH-te adhvAnamatilaGghaya sahasaiva tatra prAptAH, AdizabdAdapUrvotsavAdivakSyamANakAraNaparigrahaH, evaMvidhaiH kAraNairapratyupekSite'pi kSetre gatAH santo yathoktAM yatanAM kurvANA api yadi 'lagnAH' azuddha bhaktAdigrahaNadoSamApannAstathApi zuddhAH / yathA 'kSapakaH' piNDaniryuktau pratipAditacaritaH zuddhaM gaveSayannapi nigUDhabAhyAkArayA tathAvidhazrAddhikayA cchalitaH samAdhAkarmaNyapi gRhIte zuddhaH, azaThapariNAmatvAditi niyuktigAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivRNoti [bhA. 1802 ] nAUNaya aigamaNaM, gIe pesiMti pehiuM kaje / uvasaya bhikkhAyariyA, bAhiM ubhAmagAdIyA / / [ bhA. 1803 ] sambhAvika iyare vi ya, jANaMtI maMDavAiNo gIyA / sehAdINa ya gherA, vaMdanajuttiM bahiM kahae | vR- caityapUjAdike kArye samutpanne'nuyAnakSetraM pratyupekSituM gItArthAn preSayanti / tato jJAtvA samyak kSetrasvarUpamatagamanaM kartavyam / kiM punastatra pratyupekSyam ? ityAha- maulagrAme upAzrayaH, 'bahi' bAhyagrAmeSu ca udrAmakAkhyA bhikSAcaryA, AdizabdAt tasyAM gacchatAmapAntarAle vizrAmasthAnaM maulagrAme ca bhikSA- vicArabhUmiprabhRtikaM pratyupekSyam / tathA sadbhAvikAnitarA~zca maNDapAdIn gItArthA jAnanti, yathA- amI sadbhAvataH svArthaM maNDapAH kRtAH, amI tu saMyatArthaM paraM kaitavaprayogeNAsmAnitthaM pratyAyayanti, AdigrahaNAt pIThikAdiparigrahaH / itthaM taiH pratyupekSite sUrayaH sabAla-vRddhagacchasahitA anuyAnakSetraM pravizanti / sthavirAzca bahireva varttamAnAH zaikSAdInAM 'vandanayukti' pArzvasthAdivandanavidhiM kathayanti mA bhUdanyathA tadvandane teSAM vipariNAma iti / atha caityavandanavidhimAha + [bhA. 1804] nissakaDamanisse vA, vi ceie savvarhi thuI tini / velaM ca ceiyANi ya, nAuM ekkikviyA vA vi // vR- 'nizrAkRte' gacchapratibaddhe 'anizrAkRte vA' tadviparIte caitye sarvatra tiH stutayo dIyante / atha praticaityaM stutitraye dIyamAne velAyA atikramo bhavati, bhUyAMsi vA tatra caityAni, tato velAM caityAni vA jJAtvA praticaityamekaikA stutirdAtavyeti // atha samavasaraNaviSayaM vidhimAha [bhA. 1805 ] nissakaDe ThAi gurU, kaivayasahieyarA vae vasahiM / jattha puna anissakaDaM, pUriMti tahiM samosaraNaM / / vR- nizrAkRte caitye 'guru' AcArya katipayaiH pariNatasAdhubhiH sahitazcaityamahimAvalokanArthaM tiSThati, 'itare' zaikSAdayaste 'mA pArzvasthAdIn bhUyasA lokena pUjyamAnAn dRSTavA tatra gamanaM kArSu' iti kRtvA gurubhiranujJAtA vasatiM vrajeyuH / yatra punaH kSetre anizrAkRtaM caityaM tatrAcAryA samavasaraNaM pUrayanti, sabhAmApUrya dharmakathAM kurvantItyarthaH // Aha kiM saMvignaistatra dharmakathA kAryA ? AhozcidasaMvignairapi ? ucyate[ bhA. 1806 ] saMviggehi ya kahaNA, iyarehi apaccao na ovasamo / pavvajjAbhihAviya, tesu vae sehabhAdI vA //
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1806] 459 vR- 'saMvignaiH' udyatavihAribhi kathanA dharmasya kartavyA / kutaH ? ityAha-itare-asaMvignAstairdharmakathAyAM kriyamANAyAM zrotRNAmapratyayo bhavati, naite yathA vAdinastathA kAriNa iti / naca teSAm upazamaH' samyagdarzanAdipratipattirbhavati / ye'pica pravrajyAbhimukhAH zaikSAdayovAadyApyapariNatajinavacanAste'pi teSu vrajeyuH-zobhanaM svalvete'pi dharmaM kathayantIti / / Aha nizrAkRte caitye yadi tadAnImasaMvignA na bhavanti tataH ko vidhiH? ityAha[bhA.1807] pUriti samosaraNaM, annAsai nissceiesuNpi|| iharA logaviruddhaM, saddhAbhaMgo ya savANaM // vR. 'anyeSAm' asaMvignAmasati nizrAkRteSvapi caityeSu samavasaraNaM pUrayanti / itarathA 'lokaviruddhaM' lokApavAdo bhavati-aho ! amI matsariNo yadevamanyadIyaM caityam iti kRtvA nAtropavizya dharmakathAM kurvanti / zraddhAbhaGgazca zrAddhAnAM bhavati, teSAmatyarthaHmabhyarthayamAnAnAmapi tatra dharmakathAyA akaraNAt // atha bhikSAcaryAyAM yatanAmAha[bhA.1808] puvvapaviTehi samaM, hiMDaMtI tattha te pamANaM tu / sAbhAviabhikkhAo, vidaMta'puvvA ya ThaviyAdI / / kRpUrvapraviSTA nAma-pUrvaye kSetrapratyupekSaNArthaM prahitAstaiH samaMbhikSAM hiNDante / tatra cabhikSAmaTatAM ta eva pramANama, nAgantukaistatra zuddhA-zuddhagaveSaNA kartavyA / te ca pUrvapraviSTA idaM vidantiyadetAH 'svAbhAvikabhikSAH' svArthaniSpAditAH, etAstu 'apUrvA' saMyatArthaM sthaapitnikssiptaadyH|| strIsaGghalanATakadarzanayoryatanAmAha[bhA.1809] vaMdena iMti niti va, juva majhe thera ithio tenaM / ThaMti na ya nADaesuM, aha ThaMti na peha raagaadii| vR-strIsaGghale vRndenAyAnti nirgacchanti ca / ye cayuvAnaste madhye kriyante / yataH striyastena pArbena 'sthavirAH' vRddhA bhavanti, mA bhUvan bhuktA-bhuktasamutthA doSA iti / yatra nATakAni nirIkSyante tatra na tiSThanti / atha kAraNatastiSThanti tataH "na peha"tti nartakyAdirUpANi na prekSante / sahasA dRSTigocarAgateSu ca teSu rAgAdInna kurvanti, tebhyazca drAg dRSTiM nivartayanti / / tantujAlAdiSu vidhimAha[bhA.1810] sIleha maMkhaphalae, iyare coyaMti tNtumaadiisu| abhijoyaMti savittisu, anicchi pheddNt'diisNtaa|| vR-'itare' asaMvignA devakulikA ityarthaH tAn tantujAla-lUtApuTakAdiSu satsu te sAdhavo nodayanti / yathA-'zIlayata' parikarmayata mavaphalakAnIva maGgaphalakAni devakulAni / maGkho nAmacitraphalakavyagrahastaH, tasya ca yadi phalakamujvalaM bhavati tato lokaH sarvo'pitaM pUjayati, evaM yadi yUyamapi devakulAni bhUyo bhUyaH sammArjanAdinA samyagujvAlayata tato bhUyAn loko bhavatAM pUjA-satkAraM kuryAt / atha te devakulikAH savRttikAH-caityapratibaddhagRha-kSetrAdivRttibhoginastatastAn 'abhoyojayanti' gADhaM nirbhayanti, yathA-ekatAvad devakulAnAMvRttimupajIvatha dvitIyameteSAMsammArjanAdisArAmapinakurutha / itthamuktA api yaditantujAlAdInyapanetuM necchanti ____
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 tato'zayamAnAH svayameva 'spheTayanti' apnyntiityrthH|| kSullakavipariNAmasambhave yatanAmAha[bhA.1811] ujjalavese khaDDe, kariti uvvaTTaNAicokkhe a| naya mucaMta'sahAe, diti maNune ya AhAre / / vRkSullakAn 'ujjvalaveSAn' pANDurapaTa-colapaTTadhAriNaH udvartana-prakSAlanAdinAca cokSAnzucizarIrAn kurvantiAna catekSullakAH 'asahAyAH'ekAkino mucynte|vRssbhaashc teSAM manojJAn' snigdha-madhurAnAhArAnAnIya dadati, urabhraSTAntena ca prjnyaapynti|| tamevAha[bhA.1812] AturacinnAI eyAI, jAiMcarai nNdio| sukkattaNehi jAvehi, eyaM dIhAulakkhaNaM / / vR-jahA ego UraNago pAhuNayanimittaM posijai / soya pINiyasarIro haliddAikayaMgarAo kayakannacUlao suhaMsuheNaM abhiramai / kumaragA vi ya taM nANAvihehiM kIDAvisesehiM kIlAviti / taM ca evaM lAlijjamANaM daddUNa vacchago mAUe neheNa goviyaM dohaeNa ya tayanukaMpAe mukkamavikhIraMna pibirosennN|taae pucchio-vaccha! kiMna dhAvasi? / teNa bhaNiyaM-ammo! esa naMdiyagoiThehiMjavasajogAsaNehiM alaMkAravisesehi ya alaMkArio puttaiva paripAlijjai, ahaM tumaMdabhaggo sukkANi taNANi kayAi labhAmi, tANi vina pajjattagANi, evaM pANiyaM pi, na ya maM koi lAlai / tAe bhannai-putta ! AuracinnAI eyAI, jahA Auro mariukAmojamaggai patthaM vA apatthaM vA taMdijjai evameso vinaMdiyao posijjai, jayA mArijihii tayA pacchihisi / annayA so vacchagotaM naMdiyagaM pAhuNaesuAgaesupahijjamANaM daTuMtisio vi mAUe thannaM nAbhilasai bhaeNaM / tAe bhannai-kiM putta! bhayabhIo si neheNa paNhuyaM pimaMna piyasi? | teNa bhannai-kato me thannAbhilAso? nanu sovarAonaMdiyaoaJja pAhuNaehiM AgaehiMmamaaggao viniggayajIho lolanayaNo vissaraM rasaMto mArio, tabbhayA kao me pAumicchA? / tAe bhannai-naNu puttaya ! tayA cevate kahiyaM "AuracinnAiMeyAiM"ti, esatesiMvivAgo anupattotti / / ___athAkSarArthaH-AturaH-cikitsAyA aviSayabhUto rogI, tasya thA martukAmasya pathyamapathyaM vA dIyate evamayamapi nandiko yAni manojJAhArajAtAni carati tAni AturacIrNAni, ato vatsa! zuSkatRNaiH 'yApaya svazarIraM nirvAhaya, yata etaddIrghAyuSo lakSaNam / evamete'pyasaMvignakSullakA yad manojJAhArAdibhirupalAlyante tad nandikapoSaNavad draSTavyam / / atha nirddharmakAryeSu yatanAmAha[mA.1813] na milaMti liMgikaje, acchaMti va meliyA udaasiinaa| biMti ya nibaMdhammi, karemu tivvaM khu bhe daMDaM / vR- yatra liGginAmAkruSTagRha-dhanAdikAryANyupaDhaukante tatra prathamata eva na milanti / atha tairbalAmoTikayA bhIlyante tato melitA apyudAsInA Asate / atha te bravIran-kurutAsmadIyasya vyavahArasya paricchedam / tata evaM nirbandhe taiH kriyamANe sAdhavo bruvate-yadyasmAkaM pArvAd vyavahAraparicchedaM kArayiSyatha tata ubhayeSAmapi bhavatAM'tIvradaNDam AgamoktaprAyazcittalakSaNaM
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1813] 'kurma' kariSyAma iti / / "addhANaniggayAdI' iti padaM vyAkhyAnayati[bhA.1814] addhANaniggayAdI, thANuppAiyamahaM va souunn| gelana-satyavasagA, mahANadI tattiyA vA vi|| vR-adhvanirgatAH-adhyAnamatilaGghaya sahasaiva tatra prAptAH, AdizabdAdanyadapyevaMvidhaM kAraNaM gRhyate / sthAnautpAtikamaho nAma-tatrApUrvako'pyutsavavizeSaH sahasaiva zrAddhaiH kartumArabdhaH taM vA zrutvA / yadi vA ye kSetraM pratyupekSituM preSyanate te tadAnIM glAnA-'glAnapraticaraNavyApRtA vA / athavA sArthavazagAH-te tatra sArthamantareNa gaMtuM na zakyate / mahAnadI vA kAcidapAntarAle tAmabhIkSNamuttaratAM bahavo doSAH / tAvanmAtrA eva vA te sAdhavo yAvatAM madhyAdekasyApyanyatra preSaNaM na saMgacchate / ata etaiH kAraNairapratyupekSite'pi pravizatAM na kazcid doSaH // atra yatanAmAha[bhA.1815] samaNunA'sai anne, vipucchiuMdAnamAi varjiti / davvAI pehaMtA, jai laggaMtI taha vi suddhA / / vR- yadi 'samanojJAH' sAmbhogikAH pUrvapraviSTAH santi tatastaiH saha bhikSAmaTanti / atha na santi samanojJAstataH 'anyAnapi' anyasAmbhogikAnapi pRthvA dAnazrAddhakulAni varjayanti, tessvaadhaakrmaadidosssmbhvaat| zeSeSu kuleSu paryaTantaH "davvAdI pehaMta"ttidravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca zuddhamanveSayanto yadyapi kamapi sthApanAdikaM doSaM "laganti prApnuvanti tathApi zuddhAH, kSapakavadazaThapariNAmatayA shrutjnyaanopyogprvRtttvaaditi|| gataM "pariharaNA anuyAne' iti dvAram / athapuraHkarmadvAramAha[bhA.1816] purakampammi ya pucchA, kiM kassA''rovaNA ya prihrnnaa| eesiMtupayANaM, patteyaparUvaNaM vocchN| vR- puraHkarmaNi pRcchA kartavyA / tadyathA-kiM puraHkarma ? kasya vA puraHkarma ? kA vA puraHkarmaNyAropaNA? kathaM puraHkarmaNaH pariharaNaM kriyate ? eteSAM caturNAmapi padAnAM pratyekamahaM prarUpaNAM vkssye|| . tatra kimiti dvArasya prarUpaNAM cikIrSu preryamutthApayatrAha[bhA.1817] jai jaMpurato kIrai, evaM uTThANa-gamanamAdIni / hoMti purekammaM te, emevaya puvvakamme vi|| vR-paraHprAha-yadi sAdhobhikSArthinIgRhAGgaNamAgatasya yat 'purataH agrataH kriyatetatpuraHkarmeti vyavahriyate, evaM 'te' tava yAni dAyakasyotthAna-gamanAdIni karmANi sAdhoragrataH kriyamANAni tAni sarvANyapi puraHkarma bhavati / atha pUrvArthavAcakaH puraHzabda ihAdhikriyate tata Aha-evameva capUrvakarmaNyapi draSTavyam / kimuktaM bhavati ?-'puraH-sAdhorAgamanAtpUrva karmapuraHkarma' ityasyAmapi vyutpattau yAnyutthAnAdIni pUrvaM kRtAni tAni puraHkarma prApnuvanti / / yadi nAmaivaM tataH kA no hAni ? iti ced ucyate[bhA.1818] evaM phAsumaphAsuM, na vijae na viya kAi sohI te /
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 haMdi hu bahUNi purato, kIraMti kayANi puvvaM ca / / vR- 'evaM' dvidhA'pi samAse kriyamANe prAzukamaprAzukaM vA 'na vidyate' na jJAyate, sarvasyA apyutthAna-gamanAdiceSTAyAH pura-karmatvaprApteH / ajJAyamAneca prAzukA-'prAzukavibhAgezodhirapi kAcinnAsti te tavAbhiprAyeNa, tasyAzcAbhAve cAritrasyApyabhAva iti bhAvaH / 'handi' ityupapradarzane / 'huH' ityAmantraNe / tatazcaivam-he AcAryA ! bahUni purataH kriyante bahUni ca dAyakena pUrva kRtAni tAni sarvANyapipuraH karma prApnuvanti // atra sUri prativacanamAha[bhA.1819] kAmaM khalu purasaddo, paJcakkha-parokkhato duhA hoi / taha viyana purekamma,purakammaM codaga! imaM tu|| kR-'kAmam anumataM khaluzabdo'vadhAraNeanumatamevAsmAkaMyatpuraHzabdaHpratyakSa-parokSayordvidhA bhavati-yadA 'puraH-agrataH karmapuraHkarma' iti vyutpattirAzrIyate tadA pratyakSArthavAcakaH puraHzabdaH, yadAtu 'puraH-pUrvaM karma puraHkarma' tadAparokSArthavAcakaH / evaMpuraHzabdasyapratyakSa-parokSArthavAcakatayA yadyapyutthAnAdIni puraHkarma prApnuvanti tathApi tAni puraHkarma na bhavati, kintu puraHkarma he nodaka ! 'idaM vakSyamANaM bhavati // tadevAha[bhA.1820] hatthaM vA mattaM vA, puTiva sItodaeNa jaMdhove / samaNaThThAe dAyA, purakammaM taM vijANAhi / / vR-hastaMvAmAtrakaM vA 'pUrva bhikSAdAnAtprathamaM zItodakena sancittajalena yadAtAzramaNArthaM 'dhAvati prakSAlayati tatpuraHkarmavijAnIhi nazeSamutthAna-gamanAdikam, tathAsamayaparibhASayA rUDhatvAta // gataM kimiti dvAram / atha kasyeti dvArasya prarUpaNAmAha[bhA.1821] kassa tti purekamma, jaiNotaM puna pabhU sayaM kujA / ahavA pabhusaMdiTTho, so puna suhi pesa baMdhUvA / / vR-kasya punaH puraHkarma bhavati? iti pRcchAyAMnirvacanaM yateH' tatparihAriNaH sAdhoH puraHkarma mantavyam, taditareSAM doSatvenAnabhyupagamAt / tat punaH' puraHkarma 'prabhuH gRhasvAmI svayameva kuryAt, athavA 'prabhusandiSTaH' prabhuNA AdiSTaH / "sa punaH' prabhusandiSTastridhA, tadyathA- 'suhRd' mitram, 'preSyaH' dAsI-dAsAdi, 'bandhuH' maataa-bhginyaadi| atha puraHkarmaNaH sambhavamAha[bhA.1822] damae pamANapurise,jAe paMtIe tAna mottUNaM / so purisotaM va'nnaM, taMdavvaM anno annaM vA / / vR-saGkhaDyAMpaGktipariveSaNe niyuktaH ko'pi 'dramakaH' karmakaraH, etena prabhusandiSTagrahaNam 'pramANapuruSo vA' deyadravyasvAmI, anena ca prabhugrahaNam, tatazca dAtA prabhurvA prabhusandiSTo vA yasyAMpaGaktau puraHkarmakRtavAntAmuktvA yadyanyAMpaGkti saGkrAmati tadA yadi pariNatahastastataH kalpate / atra cASTau bhaGgA bhavanti-sa puruSastAM paGkimanyAM vA paki tad dravyamanyad dravyaM vA
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 463 uddezaka : 1, mUlaM- 6, [bhA. 1822 ] ityanena catvAro bhaGgAH sUcitAH evamanyaH puruSa ityanenApi catvAro bhaGgAH sUcyante, evamette aSTau bhaGgAH // enAmevASTabhaGgI spaSTayati , [ bhA. 1823] so taM tAe 1 annAe biiao 2 anna tIe 3 do va'nne 4 | emeva ya annena vi, bhaMgA khalu hoMti cattAri / / vR- sa puruSastad dravyaM tasyAM paGktAviti prathamaH 1 / sa puruSastad dravyamanyasyAM paGktAviti dvitIyaH 2 / sa puruSo'nyad dravyaM tasyAM paGktAviti tRtIyaH 3 / sa puruSo'nyad dravyamanyasyAM paGktAviti caturtha 4, atra ca 'dve api' dravya paGktI anye iti / evameva cAnyapuruSapadenApi catvAro bhaGgA bhavanti / tadyatha-anyaH puruSastad dravyaM tasyAM paGktau 5 anyaH puruSastaddravyamanyasyAM paGaktau 6 anyaH puruSo'nyad dravyaM tasyAM paGktau 7 anyaH puruSo'nyad dravyamanyasyAM paGktau 8 // eteSAM madhyAd yeSu yathA kalpate tadetad darzayati [bhA. 1824] kappai samesu taha sattamammi taiyammi chinnavAvAre / attaTThiyammi dosuM, savvattha ya bhayasu kara-matte // vR- 'sameSu' dvitIya - caturtha - SaSThA'STameSu bhaGgeSu grahItuM kalpate / tathAhi dvitIye tAvadanyasyAM paGktau saGkrAntatvena tad dravyamapi vakSyamANanItyA caturthe tu dravyAntaratvenAnyasyAM paGktau dIyamAnatvena ca SaSThe tupuruSAntareNAparasyAM paGktau tad daravyaM dIyata iti hetoH aSTame tu tisRNAmapi puruSa- dravya - paGkratInAmanyatvena parisphuTameva kalpata iti / tathA saptame'pi bhaGge kalpata eva, puruSAntareNAnyadravyasya dIyamAnatvAt / tRtIye tu cchinnavyApAre sati kalpate, yaH sAdhudAnArthaM hastamAtrakaprakSAlanavyApAraH kRtaH sa yadA vyApArAntareNa cchinno bhavati tadA tenaiva puruSeNAnyad dravyaM tasyAM paGktau dIyamAnaM kalpata iti bhAvaH / 'dvayoH prathama-paJcamayoryadi tad dravyaM tenAtmArthitaM bhavati tataH kalpate nAnyathA / 'sarvatra ca' aSTasvapi bhaGgeSu kara mAtrake 'bhaja' vikalpaya, yadi hasto vA mAtrakaM vA sasnigdhamudakArdraM vA na bhavati tataH kalpate anyathA tu netyevaM bhajanA karttavyetyarthaH // atha kimarthaM puraH karma karoti ? ityAha [ bhA. 1825 ] accusiNa cikkaNe vA, kUre dhuviDaM puno puno dei / AyamiUNaM puvvaM, daija jaiNaM paDhamayAe // vR-pariveSaNaM kurvato yadyatyuSNazcikkaNo vA kUrastata ekatra hastadAhabhayAdaparatra haste vilaganAt kuNDakAdisthitenodakena sa dAtA punaH punaH 'dhItvA' hastamArdrIkRtya 'dadAti' pariveSayatItyarthaH, sAdhorapyAgatasya tathaiva yadi bhikSAM dadAti tadA puraHkarma bhavati / yadi vA pUrvam 'camya' hastaM mAtrakaMvA prakSAlya prathamata eva yatInAM dadyAt tato'nyebhyaH pariveSayet tadA'pi puraH karma - bhavati / / evaM puraH karmaNi kRte yad yatra kalpate tadetad niryuktigAthayA darzayati [bhA. 1826] dAUNa annadavvaM, koI dijjA puno vi taM ceva / attaTThiya-saMkAmiyagahaNaM gIyatthasaMvigge // vR-tad aneSaNAkRtaM dravyaM muktvA anyasyAnyad dravyaM 'dattvA' pariveSya kazcit 'tadeva' aneSaNAkRtaM dravyaM punarapi tasyAmanyasyAM vA paGktau sAdhUnAM dadyAt, evaM chinnavyApAre AtmArthitaM sat kalpate /
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 athavA "saMkAmiya" tti tadaneSaNAkRtaM dravyaM sa dAtA anyasmai pariveSayetsa yadi dadyAttata evaM sngkraamitNstklpte|etcc grahaNaM gItArthasyAnujJAtam, yatogItArthastadravyamitthaM gRhNAno'pi saMvigno bhavati / / etadevAntyapadaM bhASyakAro bhAvayati[bhA.1827) gIyatthaggahaNeNaM, attaTThiyamAi giNhaI giito| saMviggaghaNeNaM, taMgiNhaMto vi sNviggo|| vR-gItArthagrahaNena kRtenaitad jJApitaM yad AtmArthitam, AdizabdAt saGkrAmitaM ca tad AgamapramANatogItArthaeva gRhNAti nAgItArthaH / saMvignagrahaNena tu tad AtmArthitAdigRhNAno'pi gItArthasaMvignobhavatinAsaMvigna ityuktaM bhavati // itthaM punaH purataH kRtamapina puraHkarmabhavatIti darzayati[bhA.1828] purato vi hujaM dhoyaM, attaTThAe na taM purekammaM / taM udaullaM sasiNiddhagaM va sukkhe tahiM gahaNaM / / vR-yat 'purato'pi' sAdhoragato'pyAtmArthaM dhautaM tat puraHkarma na bhavati, kintu tad udakA sasnigdhaM vA mantavyam / 'udakA' bindusahitam, 'sasnigdhaM' bindurahitam / tasminnubhaye'pi 'zuSke' pariNate grahaNaM kartavyam / / puraHkarmodakAyorvizeSamAha[bhA.1829] tulle vi samAraMbhe, sukke gahaNekka ekka paDiseho / annastha chUDha tAviya, attaDhe hoi khippNtu| vR-udakArdra-puraHkarmaNostulye'pya'kAyasamArambhe ekasmin udakAme'zuSkesatigrahaNaM bhavati 'ekasmin' puraHkarmaNi punaH zuSke'pyanAtmArthite grahaNasya pratiSedhaH / tathAhi-saMyatArthaM dvAbhyAM pRthakpRthakpaGktau puraHkarma kRtam, tacca pariNatam udakArdra-sasnigdhau na staH, paraM yenAtmArthitaM tasya hastAt kalpate, yena tunAtmArthitaMtasya hastAd na klpte| evNcirkaalikepurHkrmnnyuktm| yatratuhastomAtrakaMvA tatkSaNameva 'anyatra' takrAdaunAzukadravye prakSiptamagninAyA tApitaM tatrAtmArthite kSipramapi grahaNaM karttavyam // gataM kasyeti dvAram / athAropaNAdvAramAha[bhA.1830] cAummAsukkose, mAsiya majheya paMcaga jahanne / purakamme udaulle, sasiNiddhA''rovaNA bhaNiyA // udakasamArambhe pura-karmotkRSTamaparAdhapadam, udakA, madhyamam, sasnigdhaM jaghanyam / utkRSTe catvAromAsAlaghavaH, madhyamelaghumAsikam, jghnyepnycraatrindivaani|evNpurHkrmodkaassnigdhessu yathAkramamAropaNA bhnnitaa|| atha pariharaNAdvAramAha[bhA.1831] pariharaNA vi ya duvihA, vihi-avihIe a hoi nAyavvA / paDhamillugassa savvaM, biiyassa ya tammi gacchammi / / [bhA.1832] taiyassa jAvajIvaM, cauthassa yataMna kappae davvaM /
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 465 uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1832] taddivasa egagahaNe, niyaTTagahaNe ya sttme| vR-pariharaNA'pi ca dvividhA-vidhipariharaNA avidhipariharaNA ca bhavati jJAtavyA / avidhipariharaNA saptavidhA-tatra prathamasya nodakasya sarvamapi dravyajAtaM svagacche paragacche ca yAvajIvamakalpanIyam 1, dvitIyasya tu tasminneva gacche yAvajjIvam 2, tRtIyasya yAvajIvaM tasyaivaikasya sAdhoH sarvamapi dravyajAtam 3, caturthasya tu tad dravyamekaM yAvajIvam 4, paJcamasyatu taddivasaM sarvadravyANi 5, SaSThasya tu tasyaivaikadravyasya grahaNaM na kalpate 6, saptamasya nivRttaH sansa eva sAdhuH pariNatena hastena grahaNaM krotiitybhipraayH7|| athaiteSAmeva parAbhiprAyeNa vyAkhyAnamAha[bhA.1833] paDhamo jAvajIvaM, savvesiM saMjayANa savyANi / davvANi nivAreI, bIo puna tammi gcchmmi|| vR-prathamo nodako yasmin puraHkarma kRtaM tatrayAvadasau puraHkarmakArodAtA yadarthaM ca tat puraHkarma kRtaMtauyAvad jIvatastAvatsvagaccha-paragacchasatkAnAM sarveSAM saMyatAnAMsarvANi drvyaanninivaaryti| dvitIyaH punastasmin gacche sarveSAmapi sAdhUnAM yAvajIvaM sarvadravyANi nivaaryti|| [bhA.1834] taio jAvajIvaM, tassevegassa svvdvvaaii| vArei cauttho puna, tassevegassa taM davvaM // vR-tRtIyobravIti-yadarthaM puraHkarmakRtaMtasyaivaikasyayAvajIvaMsarvadravyANi na klpnte|cturthstu tadevaikaM dravyaM tasyaivaikasya cAvajIvaM vArayati / / [bhA.1835] savvANi paMcamo taddiNaM tu tasseva chaTTho taMdavyaM / sattamao niyaTTato, giNhai taM prinnykrmmi|| vR-paJcamo bravIti-tadevaikaM dinaM sarvANi dravyANi tadIyagRhe na kalpante / SaSTho brUte-tadevaikaM dravyaMtasya gRhe taddinaM mAgRhyatAm / saptamaH prAha- 'pariNatakare' pariNatAkAyesatihastebhikSAmaTitvA nivartamAnastatraiva gRhe sa eva sAdhu sarvadravyANi gRhNAtu na kazcid doSaH // itthaM parairukte sati sUrirAha[bhA.1836] egassa purekammaM, vattaM savve vi tattha vaariti| davvassa ya dullabhatA, paricatto gilANao tehiM / / vR- 'ekasya' sAdhorAya puraHkarma yatra 'vRttaM' saJjAtaM tatra ye sarveSAmekasya vA sarvadravyANi upalakSaNatvAdekamapidravyaM yAvajjIvaMtaddinaM vA vArayantitairdravyasya glAnaprAyogyasyAnyatradurlabhatayA glAnaH parityakto mantavyaH / / etadeva savizeSamAha[bhA.1837] jesiM esuvaeso, AyariyA tehi U priccttaa| khamagA pAhuNagA viya, suvvattamajANagA te u / / vR-'yeSAM' yathAcchandavAdinAM 'eSaH sarvadravyagrahaNAdipratiSedharUpa upadezastairAcAryA kSapakAH prAghUrNakAzcaparityaktA draSTavyAH, tAyogyasya ghRtAdidravyasyAnyatra durlbhtvaat|tec 'suvyakta' 1830
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 bRhatkalpa - chedasUtram - 1-1/6 parisphuTam 'ajJAH ' mUrkhA, atattvaveditvAt / svacchandaprarUpaNAniSpannaM cAmISAM caturguru prAyazcittam / / tatra ye sarvAnapi sAdhUn parihAraM kArayanti te svapakSasAdhanasamarthaM vidhimAhuH [bhA. 1838 ] addhANaniggayAI, ubmAmaga khamaga akkhare rikkhaa| gaNa kahaNa paraMpara, suvvattamajANagA te vi // kR-yatra gRhe puH karma kRtaM tatrAdhvanirgatAdayaH 'udrAmakA cA' bahigrami bhikSATanazIlAH 'ajAnanto mA pravizan' iti kRtvA kSapakastatra sthApyate / atha nAsti kSapakastataH kuDyAdAvakSarANi likhyante, yathA - atra puraH karma kRtam, na kenApi bhikSA grAhyeti / atha tAvakSarANi likhituM na jAnItastato rekhA karttavyA / atha kRtA'pi sA kenApi bhajyeta tato'pareSAM sAdhUnAM mArgaNaM kRtvA militAnAM kathanIyam - amuSmin gRhe puraH karma kRtam / te'pi paramparayA sarvasAdhUn jJApayanti / itthaM ye bruvate suvyaktaM te'pyajJA mantavyAH / / athaitadeva bhAvayati [ bhA. 1839] ubhAmaga-'nubbhAmaga-sagaccha-paragacchajANaNaTThAe / acchai tahayaM khamao, tassa' sai sa eva saMghADo // vR- udbhrAmakANAM bAhyagrAme bhikSATanaM vidhAyAparyApte bhikSAmaTatAm anubhbhrAmakANAM maulagrAme bhikSAparibhramaNazIlAnAM svagacchIyAnAM paragacchIyAnAM ca sarveSAM jJApanArthaM kSapakastatra gRhe niSannastiSThati / sa ca yo yaH saGghATakastatrAgacchati tasya tasya kathayati atra puraH karma kRtaM vartate / atha nAsti kSapakaH pAraNakaM vA tasya taddine tato yadarthaM puraH karma kRtaM sa eva saGghATakastatra tiSThati // [bhA. 1840] jai egassa vi dosA, akkhara na u tAi~ savvato rikkhA / jai phusaNa saMkadosA, hiMDatA ceva sAhaMti // vR- atha tayorekaH prathama- dvitIyaparISahapIDito na zaknoti sthAtum tataH sa pratizrayaM vrajati dvitIyastu tatrAste / athaikasya tasya tiSThataH strIsamutthAdayo doSAH tataH kuDyAdiSu puraH karmakaraNasUcakAnyakSarANi likhyante / atha 'na tu' naiva 'tAni' akSarANi sarve'pi likhituM jAnate tataH sAdhujanasAGketikI rekhA karaNIyA / yadi tasyAH 'sparzanA' pAdoghAtena mardanA tadiSayA AzaGkAdoSA bhaveyuH, bahuvacananirdezAdanyo'pi rekhAM karotItyAdyAzaGkrAparigrahaH, tatastAveva sAdhU bhikSAmaTantAvapareSAM sAdhUnAM kathayataH, te'pi hiNDamAnA eva paramparayA sarvasAdhUnAM kathayanti / itthaM yeSAM pariharaNavidhiste suvyaktamajJA mantavyAH // upasaMharannAha [ bhA. 1841 ] esA avihI bhaNiyA, sattihA khalu imA vihI hoi / tatthAI carimadue, attaTThiyamAi gIyarasa || vR- eSA avidhipariharaNA saptavidhA bhaNitA / 'iyaM tu' vakSyamANA vidhipariharaNA bhavati / sA cASTavidhA / 'tatra' aSTAnAM bhaGgAnAM madhyAd yadAdyaM padaM yacca caramam-antimaM prakAradvayaM teSu triSu bhedeSu AtmArthite AdizabdAt saGkrAmite ca sati gItArthasya grahaNaM bhavati / etacca yathAsthAnaM bhAvayiSyate //
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM -6, (bhA. 1841 ] ke punaste'STau bhedAH ? ucyante [ bhA. 1842 ] egassa bIyagahaNe 1, pasajaNA tattha hoi 2 kabbaTThI 3 / vAraNa laliyAsaNio 4, gaMtUNaM 5 kamma 6 hattha 7 upphose 8 / / vR- "egasse 'ti vibhaktivyatyayAdekena puraH karmaNi kRte yadi dvitIyo dadAti tadA tasya dvitIyasya hastAd grahaNe vidhirvaktavyaH 1 / tathA "pasajaNa "tti agItArthabhiprAyeNa "tattha " tti 'tatra' dvitIye'pi dAyake 'prasajanA' prasaGgadoSo bhavatIti vaktavyam 2 | "kappaTTi "tti 'kalpasthikAH' taruNastriyaH kelipriyatayA abhIkSNaM puraH karma yathA kurvanti tathA nirUpaNIyam 3 / "vAraNa laliyAsaNio' 'tti yadi sAdhuH 'tvaM mA dehi eSA dAsyati' ityavidhinA puraH karmakAriNIM vArayati tadA lalitAzanika iti tayA yathA gaNyate tathA vaktavyam 4 / "gaMtUNaM" ti 'gatvA pratinivRttAyAsmai dAsyAmi' iti budhyA yadi dAtA hastagRhItayA bhikSayA tiSThati tadA na kalpate iti vAcyam 5 / "kamme "tti dravyabhAvabhedabhinnaM puraH karma yathA bhavati tathA darzanIyam 6 / "hattha "tti tatra pura- karmaNi kiM haste upaghAtaH ? uta mAtrake ? ityAdi cintanIyam 7 / "upphose" ti utsparzanaM-chandanaM tad vastraviSayaM vaktavyam iti dvAragAthAsamAsArthaH // atha vistarArthamabhidhitsurAha[ bhA. 1843 ] egena samAraddhe, anno puna jo tahiM sayaM dei / jaya'jANagA bhavaMtI, parihariyavvaM payatteNa // 467 vR- 'ekena' dAyakena pura-karmaNi samArabdhe sAdhunA pratiSiddhe tad dravyaM yadyanyaH svayameva kazcid dadAti tadA te sAdhavo yadi 'ajJAH' agItArthA agItArthamizrAvA bhavanti tataH parihartavyaM prayatnena // idameva vyatirekeNAha [bhA. 1844 ] samaNehiM abhaNato, giribhaNio appaNo va chaMdeNaM / mottu ajANaga mIse, giNhaMti u jANagA sAhU / / vR- puraH karmakAriNi pratiSiddhe 'zramaNaiH sAdhubhirabhaNyamAno yadyanyo dAtA gRhiNA kenApi bhaNita Atmano vA 'chandena' abhiprAyeNa dadAti tadA muktvA 'ajJAn' amItArthAn 'mizrA~zca' agItArthamizrAn 'jJAyakAH' gItArthAstad dravyamAtmArthitaM gRhNanti // atha kimarthamagItArtheSu na gRhyate ? iti sambandhAyAtaM prasajanAdvAraM vivRNvan tAvada - gItArthAbhiprAyamAha [bhA. 1845 ] amhaTThasamAraddhe, taddavva'nnena kiha nu niddosaM / savisannAharaNeNaM, mujjhai evaM ajANato // vR- asmAkamarthAyApakAye samArabdhe sati dAyakena yad dravyaM gRhItaM tad anyena dIyamAnaM kathaM nu nirdoSam ? sadoSameveti bhAvaH / kutaH ? ityAha- 'saviSAnnAharaNena' saviSaM yad annaM tadudda STAntena / yathA hi vairiNo'rthAya kenacid viSayuktaM bhaktaM kRtaM tad anyena dIyamAnaM kiM sadoSaM na bhavati ? evamasmadarthamudakasyArambhaM kRtvA yA bhikSA gRhItA tAM yadyanyo dadAti tadA kiM doSo na prasajati? iti| evamajAnannagItArtho muhyati, na punarbhAyati, yathA-tad anyena dIyamAnaM puraH karmaiva na bhavati / yataevamato'gItArtheSu mizreSu vA pariharttavyam // gItArtheSu vidhimAhaegena samAraddhe, anno puna jo tahiM sayaM dei / [bhA. 1846 ]
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 jai jANagA u sAhU, paribhottuMje suhaM hoi|| vR-ekenapura-karmaNi samArabdheyadhanyaH svayaM dadAti yadi ca 'jJAyakAH' gItArthA sAdhavastataH paribhoktuM "je" itipAdapUraNe sukhaM bhavati, paribhoktavyaM taditi bhAvaH / athavA[bhA.1847] gIyatthesu vi bhayaNA, anno annaM va teNa matteNaM / viSpariNayammi kappai, sasiNiddhadaulla paDikuTThA / vR-gItArtheSvapi bhajanA kaaryaa| katham ? ityAha-'anyaH' puruSo'nyadvA taddvA dravyaM tena' puraHkarmakRtena mAtrakeNa yadi dadAti tadA vipariNate'pkAye AtmArthite ca sati kalpate / yadi tu sasnigdhamudakA vA dAyakasya pANitalaM bhavati tataH pratikuTA sA bhikSA, na kalpata ityarthaH / / atha kalpasthikAdvAraM vyAkhyAti[bhA.1848] taruNIu piMDiyAo, kaMdappA jai kare purekammaM / paDhama-viiyAsumottuM, sese Avaja caulahugA / / vR-kAzcit 'taruNyaH' yuvatayaH 'piNDitAH' ekatra militAH sAdhu samAyAntaM dRSTvA paraspara jalpanti eteSAM tAvadetadarthaM dhautenahastenamAtrakeNavAdIyamAnaMna kalpate, ataH pazyAmastavadenam, asmAbhisvalIkRtaH kimeSa karoti?' ityekayA tAsaM madhyAdutthAya puraHkarma kRtam, tataH sAdhuH pratinivartituMlagnaH; dvitIyAbravIti-pratIkSasva bhagavan ! ahaM te dAsyAmi; tato bhUyo'pyAgatasya tasyatayA'pipuraHkarmakRtam: tataH pratinivartamAnaM yadi tRtIyA kAcidAkArayati tadA jJAtavyam, yathA-etA mAM khalIkurvanti; atona pratinivartitavyam / ataevAha-yaditAH kandAtpuraHkarma kurvIrantataH prathama-dvitIye taruNyau muktvA zeSAbhirAkAritaH pratinivartamAna Apadyate caturlaghukam // athavAraNalalitAzanikadvAraM vyAcaSTe[bhA.1849] purakammammi kayammI, jai bhanni mA tumaM imA deu / saMkApadaM va hojA, lalitAsaNio va suvvattaM / / vR-puraHkarmaNi kRte yadi sAdhunA dAtrI bhaNyate 'mA dAstvam iyaM dadAtu tataH sA cintayatiahaM virUpA vRddhA vA ato nAsmaipratibhAmi, iyaMtusurUpA yauvanamadhirUDhA prtibhaaste|shngkaapdN vA tasyAzcetasi bhavet-kimeSa etayA saha ghaTito yadevamasyAH pAzrvAda bhikSAM grahItumicchati? yadi vA brUyAt-bhavAnsuvyaktaM lalitAzaniko lakSyate yadevaM yathAbhilaSitAM pariveSikAmabhikA. jhasi / / atha gatvetidvAraM vyAkhyAnayati [bhA.1850] gaMtUNapaDiniyatto, so vA anno va se tayaM dei / annassa va dijihiI, parihariyavvaM pyttennN|| kR-kRtapuraHkarmAdAyakobhikSAMdadAnaH sAdhunA pratiSiddhazcintayati-'yadeSa sAdhurasyAMgRhapaGkato gatvA pratinivRttaH samAyAsyati tadA dAsyAmi' iti tad dravyaM sa vA anyo vA dAyakaH "se" tasyA sAdhordadAti tadA na kalpate / atha yatheSa na gRhNAti tataH 'anyasya' sAdhordAsyate iti saGkalpayati tatastenApi pariharttavyaM tad bhaktaM prayatlena / eSA niyuktigAthA / / asyA eva bhASyakAro vyAkhyAnamAha[bhA.1851] purakammammi kayammI, paDisiddho jai bhaNijja annss|
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 6, [ bhA. 1851] dAhaM ti paDiniyatte, tassa va annassa va na kappe // vR- puraH karmaNi kRte pratiSiddha dAyako yadi bhaNet anyasmai sAdhave dAsyAmIti / tataH pratinivRttasya tasya vA anyasya vA na kalpate / tathA [ bhA. 1852 ] bhikkhayarassa'nassa va, puvvaM dAUNa jai dae tassa / so dAyA taM velaM, parihariyavvo payatteNaM // vR- puraH karmaNi kRte pUrvamanyasya bhikSAcarasya bhikSAM dattvA pazcAdacchinnavyApAraH tasya' sAdhorbhikSAM dadyAt sa dAtA tasyAM velAyAM prayatnena pariharttavya iti / amumevArthaM kiJcidvizeSayuktamAha 469 [ bhA. 1853 ] atrassa va dAhAmI, annassa va saMjamassa na vi kappe / attaTThie va caragAiNaM ca dAhaM ti to kappe // vR- anyasmai vA sAdhave dAsyAmIti yadi saGkalpayati tadA anyasyApi saMyatasya naiva klpte| atha AtmArthayati 'carakAdInAM vA dAsyAmi' iti saGkalpayati tataH pariNate haste mAtrake vA kalpate // atha karmeti dvAraM vivRNoti [bhA. 1854 ] davveNa ya bhAveNa ya, caukkabhayaNA bhave purekamme / sAgariya bhAvapariNaya, taio bhAve ya kamme ya // vR- dravyeNa ca bhAvena ca 'catuSkabhajanA' caturbhaGgIracanA puraH karmaNi bhavati / tadyathA-dravyataH puraH karma na bhAvataH 1 bhAvataH puraH karma na dravyataH 2 dravyato'pi bhAvato'pi puraHkarma 3 na dravyato na bhAvataH puraH karma 4 / athAmISAM bhAvanA- "sAgariya" tti ye zaucavAdino' bhAvitAzca gRhasthAste puraH karmaNi kRte yadi na gRhyate tataH 'azucayo'mI' iti manyeran; itthaM sAgArikabhayAt pura- karmakRtena hastAdinA bhaktAdikaM gRhItvA'pi pariSThApayata dravyataH puraHkarma bhavati na bhAvata iti / "bhAvapariNaya'tti bhikSAmavataran 'puraH karmakRtamapi bhaktAdikaM grahISye' iti bhAvena pariNatastathApi puraH karmakRtaM grahISyAmi' iti bhAvapariNato bhikSAmavatIrNa prAptaM ca tena puraH karmakRtamiti tRtIyabhaGgo draSTavyaH // [ bhA. 1855 ] suno cauttha bhaMgo, majjhillA donnivI paDikkuTTA / sapattIi vi asatI, gahaNapariNate purekammaM / / vR- caturthastu (bhaGgaH ) puraH karma pratItyobhayathA'pi zUnyaH, ayaM cAtra niravadyaH pratipattavyaH / 'madhyamau' dvitIya-tRtIyabhaGgau dvAvapi 'pratikruSTau ' pratiSiddhau, bhAvasyAvizuddhatvAt / prathamabhaGgastu zuddha iva mantavyaH, prayojanApekSatvAt / dvitIyabhaGge tu ''saMpattIi vi asaI gahaNapariNae purekammaM "ti dravyataH samprAptAvasatyAmapi bhAvato grahaNapariNatasya puraH karma bhavati // asyaiva niyuktigAthAdvayasya bhAvArthamAkSepa parihArAbhyAM spaSTayitumAha [ bhA. 1856 ] purakammammi kayammI, jai giNhai jai ya tassa taM hoi / evaM khu kammabaMdho, ciTThai loe va baMbhavaho / vR- puraH karmaNi kRte yadi gRhNAti, yadi ca 'tasya' yateH 'tat' puraH karmagrahaNaM pratibhAvo bhavati tadA tRtIyabhaGgo bhavatIti vAkyazeSaH / Aha puraH karmadoSastAvad dAyakasya na bhavati, kRto'pi
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ 470 bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 ghAsa prathamabhaGge sAdhargRhNato'pi yadi na bhavati, evaM 'khuH' avadhAraNe puraH karmakRtaH karmabandho dAyakagrAhakayorasthitastaTastha eva tiSThati, yathA loke brahmavadha iti / imaM loiyaM udAharaNaMiMde uDaMkarisipattI rUvavatI diTThA / tao ajjhovavanno tIe samaM ahigamaM gato so tao niggacchaMto risiNA diTTho | ruTTeNa risiNA tassa sAvo dinno / jamhA tume agammA risipattI abhigayA tamhA te baMbhavajjhA uvaTTiyA / so tIe bhIo kurukhettaM pvittttho| sA baMbhavajjhA kurukhettassa pAsao bhamai / so vi tao tabbhayA na nIti / iMdena vinA sunnaM iMdaTThANaM / tato savve devA iMdaM maggamANA jANiUNa kurukhette uvaTThiyA bhaNaMti- ehi, saNAhaM kuru devalogaM / so bhaNai-mama io niggacchaMtassabaMbhavajjhA lggi| tao sA devehiM baMbhavajjhA cauhA vihattA-eko vibhAgo itthINaM riukAle Thio, biio udage kAiyaM nisiraMtarasa, taio baMbhaNassa surApANe, cauttho gurupattIe abhigame / sA baMbhavajjhA eesu ThiyA / daMDo vi devalogaM gao / evaM tubbhaM pi purekammakao kammabaMdhadoso brahmahatyAvad vegalo bhavati / / para evAha [ bhA. 1857 ] saMpattIi vi asatI, kammaM saMpattio vi ya akampaM / evaM khu purekammaM, ThavaNAmittaM tu coei // vR- yadi samprAptAvasatyAmapi dvitIyabhaGge sAdhoH puraH karma bhavati, samprAptAvapi ca prathamabhaGge yadi 'akarma' puraH karma na bhavati, tataH evaM 'khuH' avadhAraNe itthameva madIyamanasi pratiSThitaM yadetat puraH karma tat sthApanAmAtrameva, tuzabdasyaivakArArthatvAt prarUpaNAmAtramevedamiti 'nodayati' prerayati / atrocyate yat tAvaduktam- "evaM puraH karmakRtaH karmabandhastaTastha eva tiSThati' tatra tiSThatu nAma, na kAcidasmAkaM kSatirupajAyate, tathA cAtra svaduktameva dRSTAntamanUdyAsmAbhi svAbhimatamarthaM sAdhayitumidamucyate [ bhA. 1858 ] iMdena baMbhavaJjhA, kayA u bhIo a tIe nAsaMto / to kurukhettapaviTTo, sAvi bahi paDicchae taM tu // [ bhA. 1859 ] niggaya puno vi giNhe, kurukhettaM eva saMjamo amhaM ! jAhe tato nIi jIvo, gheppai to kammabaMdheNaM // vR- indreNa brahmahatyA kRtA, tato bhItaH san tasyA nazyan kurukSetraM praviSTaH / sA'pi brahmahatyA 'tam' indraM bahi pratIkSate / yadyasau kurukSetrAnnirgacchati tato nirgataM tamindraM punarapi brahmahatyA gRhNAti / evamasmAkamapi saMyamaH kurukSetram, karmabandhastu brahmahatyAsa dezaH, tato yadA saMyamakurukSetrAd dvitIya-tRtIyabhaGgayorazubhAdhyavasAyapariNato jIvo nirgacchati tato gRhyate'sau karmabandhena brahmahatyAkalpena, anirgatastu prathama- caturthabhaGgayorna gRhyate // yaccoktam- "sthApanAmAtraM puraH karma" tadapi na saGgacchate, kutaH ? iti ced ucyate [bhA. 1860] je je dosAyayaNA, te te sutte jinehi paDikuTThA / te khalu amAyaraMto, suddho iharA u bhaiyavvo / vR-yAni yAni doSANAM prANAtipAtAdInAmAyatanAni-sthAnAni puraH karmaprabhRtIni tAni tAni sUtre 'jinaiH ' bhagavadbhiH 'pratikruSTAni' niSiddhAni / ataH 'tAni khalu' doSAyatanAni anAcaran sAdhuH zuddho mantavyaH / itarathA tu' samAcaran 'bhaktavyaH' vikalpayitavyaH //
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1,mUlaM-6, (bhA. 1861] 471 [bhA.1861] kA bhayaNA jai kAraNi, jayaNAe akappa kiMci paDiseve / to suddo iharA puna, na sujjhae dappao sevaM / / vRkA punaH 'bhajanA?' vikalpanA? / sUrirAha-kAraNe yatanayA puraHkarmAdi kiJcidakalpyaM yadi pratiseveta tataH zuddhaH / itarathA punaH' ayatanayA darpato vA sevamAno na zudhyati / atha puraHkarmavarjane kAraNamupadarzayati[bhA.1862] samaNunAparisaMkI, avi ya pasaMgaM gihINa vAritA / giNhaMti asaDhabhAvA, suvisuddhaM esiyaM samaNA / / vR-samanujJA nAma-puraHkarmakRtaMgRhNatAmapkAyavirAdhanAnumatistatparizaGkinaH-taddoSabhItAH puraHkarma pariharanti / apica yadipuraHkarmakRtAMbhikSAMgrahISyAmastato gRhiNAM bhUyaHpuraHkarmakaraNe prasaGgo bhavati atastaM 'vArayantaH' tadgrahaNenArthAt pratiSedhayanto'zaThabhAvAH santaH zramaNAH suvizuddhameSaNIyaM gRhnnnti| atha hastadvAraM vivRNoti[bhA.1863] kiM uvaghAto hatthe, mattedavve udAhu udgmmi| tinni vi ThANA suddhA, udagammianesaNA bhnniyaa|| vR-ziSyaH praznayati-puraHkarmaNi kRte kiM haste 'upadhAtaH' aneSaNIyatA ? uta mAtrake ? Ahozcid dravye ? utAho udake ? / sUrirAha-hasta-mAtraka-dravyANi trINyapi sthAnAni 'zuddhAni'naitAnyaneSa-NIyAni, kintUdake'neSaNIyatA bhaNitA / / atrIpapattimAha[bhA.1864] jamhA tu hattha-bhattehi kappatI tehi ceva taM davvaM / attaTThiya paribhuttaM, pariNata tamhA dgmnesiN|| vR-yasmAttAbhyAmeva hasta-mAtrakAbhyAMtadevadravyamAtmArthitasatparimuktazeSavApariNate'kAye kalpate, tasmAdudakamebAneSaNIyaM na hasta-mAtraka-dravyANIti // evamazanAdiviSayo vidhiruktaH / smprti| niyuktigAthayA vastraviSayaM tamevAha[bhA.1865] ki vA uvaghAto dhoe, ste cokkhe suimmi va kayammi / attaTThiya saMkAmiya gahaNaM, gIyattha saMvigge / / vR. 'dhautaM' malinaM sat prakSAlitam, 'raktaM' dhAtuprabhRtibhirdravyai raktIkRtam, 'cokkhaM' rajakapAzrvAdatIvojjvalaM kAritam, 'sucikam' azucyAdinopaliptaM sat pavitrIkRtam, etAni sAdhvadhU vastre kRtAni bhaveyuH / tatazca ziSyaH pRcchati-kiM dhaute upaghAtaH? uta rakte ? utAho cokkhe? Ahozcit zucIkRte? |atrApi tadeva nirvacanam, naiteSAMcaturNAmekatarasminnapyupaghAtaH, / kintUdaka eva / yata etadapi sAdhunA pratiSiddhaM sad yadyAtmArthitaM saGkrAmitaM vA anyasmai dattaM tato gItArthasaMvignasya grahaNaM bhavati nAnyasya / / kimarthametad grahaNam ? iti ced ucyate. [bhA.1866] gIyatthaggahaNeNaM, attaTThiyamAi giNhaI giito| saMviggaghaNeNaM,taMgiNhato vi sNviggo|| vR-gItArthagrahaNenaitad jJApyate-AtmArthitaM saGkrAmitaM vA gItArtho gRhNAti nAgItArtha :! saMvignagrahaNena tu-'tad AtmArthitAdikaM gRhNannapi 'saMvignaH' mokSAbhilASyeva asau nAsaMvigna
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 iti sUcyate // utsparzanadvAraM vyAcaSTe - [bhA. 1867 ] bRhatkalpa - chedasUtram - 1- 1/6 emeva ya paribhutte, nave ya taMtuggae adhoyammi / upphusiUNaM deMte, attaTThiya sevie gahaNaM // vR- yad vastraM gRhiNA paridhAnAdinA parimalitaM tat paribhuktaM bhaNyate, tadviparItaM navaM-tantubhya udgatamAtram / tataH paribhuktaM vA navaM vA tantUdgatamadhautaM sad yad 'utspRzya' udakenAbhyukSaNaM dattvA dadAti tatrApyevameva draSTavyam, na kalpata ityarthaH / athAtmArthitamAtmanA vA sevitaM paribhuktaM tato grahaNaM karttavyam // atha vineyAnugrahArthaM prasaGgataH pazcAtkarmaNyapi vidhimAha [bhA. 1868 ] samasa, ya sAvasese ya niravasese ya / hatthe matte davve, suddhamasuddhe tigaTThANA // vR- iha bhikSAdAtuH sambandhI hastaH saMsRSTo vA bhavedasaMsRSTo vA, yena ca kAMsthikAdinA mAtrakeNa bhikSAM dadAti tadapi saMsRSTamasaMsRSTaM vA, dravyamapi sAvazeSaM vA syAnniravazeSaM vA; ataH saMsRSTA' saMsRSTa- sAvazeSa - niravazeSapadairhasta-mAtraka dravyaviSayairaSTau bhaGgA bhavanti / tadyathA-saMsRSTaye hastaH saMsRSTaM mAtrakaM sAvazeSaM dravyaM 1 saMsRSTo hastaH saMsaSTaM mAtrakaM niravazeSaM dravyaM 2 saMsRSTo hasto'saMsRSTaM mAtrakaM sAvazeSaM dravyaM 3 saMsRSTaye hasto'saMsRSTaM mAtrakaM niravazeSaM dravyaM 4, evamasaMsRSTenApi hastena catvAro bhaGgAH prApyante 8 / etasyAmaSTabhaGgayAM yAni ' trINi sthAnAni' hastamAtraka - dravyarUpANi tairyatra pazcAtkarmadoSo na bhavati te bhaGgakAH zuddhA itare azuddhAH // amumevArthaM spaSTayati [ bhA. 1869 ] paDhame bhaMge gahaNaM, sesesu ya jattha sAvasesaM tu / anne u aggahaNaM, aleva-sukkhesu U gahaNaM // vR- asyAmaSTabhaGgayAM yaH prathamo bhaGgastribhirapi padaiH zuddhastatra grahaNaM bhavati / zeSeSvapi bhaGgakeSu yatra sAvazeSaM dravyaM bhavati tatra grahItuM kalpate, pazcAtkarmAsambhavAt / 'anyeSu' niravazeSapadayukteSu bhaGgakeSvagrahaNam, na kalpate grahItumiti bhAvaH / iyamatra bhAvanA-ihahasto mAtrakaM vA dve vA svayogena saMsRSTe vA bhavatAmasaMsRSTe vAna tadvazena pazcAtkarma sambhavati, kiM tarhi ? dravyavaze / tathAhi-yatra dravyaM sAvazeSaM tatraite sAdhyarthaM kharaNTite api na dAtrI prakSAlayati, bhUyo'pi pariveSaNasambhavAt; yatra tu niravazeSaM dravyaM tatra sAdhudAnAnantaraM niyamato hastaM mAtrakaM vA prakSAlayati / tato dvitIyAdiSu sameSu bhaGgeSupazcAtkarmasambhavAnna kalpate, prathamAdiSu tu bhaGgeSu tadasambhavAt kalpate grahItumiti / yadi caiteSvapi yad 'alepakRtaM' saktu-bhaNDakAdi yacca 'zuSkaM ' saprasaGgaM puraH karmadvAram / atha glAnyadvAraM bibhAvayiSurAha [bhA. 1870 ] sAsauvasa, saggAme parauvassae ceva / khettaMto annagAme, khettabahi sagaccha paragacche || [bhA. 1871] soUNa U gilANaM, ummaggaM gaccha paDivahaM vA vi / mAo vA maggaM, saMkamaI ANamAINi // vR- svagrAme svopAzraye tiSThatA zrutam, yathA- amukantra glAna iti, svagrAme vA pareSAM sAdhUnAmupAzraye
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 6, bhA. 1871 ] 473 kuto'pi prayojanAdAyAtena, yadvA 'kSetrAntaH ' kSetrAbhyantare anyagrAme bhikSAcaryAM gatena, yadi vA kSetrabahiranyagrAme pathi vA varttamanena eteSu sthAneSu svagacche vA paracche vA glAnaH zruto bhavet, zrutvA ca glAnaM yaH 'unmArgam' aTavIgAminaM panthAnaM 'pratipathaM vA' yena pathA AyAtastameva panthAnaM gacchati 'mArgAdvA' vivakSitapathAdanyamArgaM saGkrAmati sa prApnoti AjJAdIni doSapadAni, AdizabdAdanavasthA-mithyAtva-virAdhanAparigrahaH / evaMkurvANasya cAsya yad glAno'pratijAgaritaH paritApanAdikaM prApnoti tanniSpannaM prAyazcittam // ata evAha [bhA. 1872] soUNa U gilANaM, paMthe gAme ya bhikkhavelAe / jai turiyaM nAgacchai, laggai garue ya caumAse // vR- zrutvA glAnaM pathi vA gacchan grAme vA praviSTo bhikSAyAM vA paryaTan yadi 'tvaritaM' tatkSaNAdeva nAgacchati tataH 'lagati' prApnoti sa caturo bhAsAn gurukAn / / yata evamataH [bhA. 1873] jaha bhamara-mahuyarigaNA, nivataMtI kusumiyammi cUyavaNe / iya hoi nivaiavvaM, gelane kaiyavajaDheNaM / / vR- yathA bhrama- madhukarIgaNAH 'kusumite' mukurite 'cUtavane' sahakAravanakhaNDe makarandapAnalolupatayA nipatanti 'iti' amunaiva prakAreNa bhagavadAjJAmanuvarttamAnena karmanirjarAlAbhalipsayA glAnye samutpanne 'kaitavajaDhena' mAyAvipramuktena tvaritaM 'nipatitavyam' AgantavyaM bhavati / evaMkurvatA sAdharmikavAtsalyaM kRtaM bhavati, AtmA ca nirjarAdvAre niyojito bhavati // tasya ca glAnatvasya pratibaddhAmimAM dvAragAthAmAha [bhA. 1874 ] suddhe saDDI icchakAre, asatta suhiya omANa luddheya / anu attaNA gilANe, cAlana saMkAmaNA tatto // vR-prathamataH zuddha iti dvAraM vaktavyam / tataH 'zraddhI' zraddhAvAniti dvAram, tata icchAkAradvAram, tadanantaramazaktadvAram, tataH sukhitadvAram, tadanu apamAnadvAram, tato'pi lubdhadvAram, tato'nuvarttanA glAnasya upalakSaNatvAd vaidyasya ca vaktavyA, tatazcAlanA saGkrAmaNA ca glAnasyAbhighAtavyeti dvAragAthAsamudAyArthaH // athAvayavArthaM pratidvAraM pracikaTayiSuH "yathoddezaM nirdezaH" iti vacanAt prathamataH zuddhadvAraM bhAvayati [ bhA. 1875 ] soUNa U gilANaM, jo uvayAreNa Agao suddho / jo u uvehaM kujA, laggai gurue savitthAre / / vR- zrutvA glAnaM 'yaH' sAdhuH 'upacAreNa' vakSyamANalakSaNena glAnasamIpamAgataH saH 'zuddhaH' na prAyazcittamAk / yastUpekSAM kuryAt saH 'lagati' prApnoti caturo gurukAn 'savistarAn' glAnAropaNAsaMyuktAn / / upacArapadaM vyAcaSTe [bhA. 1876 ] uvacarai ko Na'tinno, ahavA uvacAramittagaM ei / uvacarai va kajjatthI, pacchittaM vA visohei // vR- yatra glAno varttate tatra gatvA pRcchati - "ko Na'tino "tti dvitIyArthe prathamA, 'nuH' iti prazne, yuSmAkaM madhye 'atinnaM' glAnaM 'ka upacarati ? ' kaH pratijAgartti ? ; yadvA dhAtUnAmanekArthatvAd
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 'upacarati' pRcchati ko nu yuSmAkaM madhye "atinno ?" glAno yenAhaM taM pratijAgarmi ? 1 athavA 'upacAramAtraM ' lokopacArameva kevalamanuvarttayituM glAnasamIpam 'eti' Agacchati / yadi vA kAryArthI satrupacarati / kimuktaM bhavati ? - kAryaM kimapi jJAna-darzanAdikaM tatsamIpAdIhamAnaH pratijAgarti / 'prAyazcittaM vA me bhaviSyati yadi na gamiSyAmi iti vicintyAgatya ca prAyazcittaM vizodhayati / eSa sarvo'pyupacAro draSTavyaH // atha zraddhAvAniti dvAramAha [bhA. 1877] 474 soUNa U gilANaM, turaMto Agao davadavassa / saMdisaha kiM karemI, kammi va aDDe niujjAmi / / [bhA. 1878 ] paDicarihAmi gilANaM, gelane vAvaDANa vA kAhaM / titthAnusajjaNA khalu, bhattI ya kayA havai evaM // vR- 'glAnaM pratijAgradahaM mahatIM nirjarAmAsAdayiSyAmi' ityevaMvidhayA dharmazraddhayA yuktaH zraddhAvAnucyate / sa ca zrutvA glAnaM 'tvaramANaH' zravaNAnantaraM zeSakAryANi vihAya panthAnaM pratipatraH san "davadavassa" tti drutaM drutaM gacchan jhagiti glAnasamIpamAgatastato glAnapraticArakAnAcAryAn vA gatvA bhaNati sandizata bhagavantaH ! kiM karomyahaM ? kasmin vA 'arthe' glAnasambandhini prayojane yuSmAbhirahaM niyojye ?, ahaM tAvadanenAbhiprAyeNAyAtaH, yathA pratijAgariSyAmi glAnaM glAnavaiyAvRttye vA vyApRtA ye sAdhavasteSAM bhakta pAnapradAna- vizrAmaNAdinA vaiyAvRttyaM kariSyAmi / evaMkurvatA tIrthasyAnusajanA - anuvarttanA kRtA bhavati, bhaktizca bhagavatAM tIrthakRtAM kRtA bhavati, "je gilANaM paDiyara se mamaM NANeNaM daMsaNeNaM caritteNaM paDivajjai" ityAdibhagavadAjJA''rAdhanAt / itthaM tenokte yadi te svayameva glAnavaiyAvRttyaM kartuM prabhavanti tato bruvate-Arya ! vrajatu yathAsthAnaM bhavAn, vayaM glAnasya sakalamapi vaiyAvRttyaM kurvANAH sma iti || atha te na prabhavanti yadi vA'sAvevaMvidhaguNopeto varttate[bhA. 1879] saMjogadiTThADhI, tenuvaladdhA va davvasaMjogA / satyaM va teNa'dhIya, vejovA so purA Asi / / vR- saMyogAH - auSadhadravyamIlanaprayogAstadviSayo dRSTaH pAThaH-cikitsAzAstvAyavavizeSo yena sa saMyogaSTapAThaH, ArSatvAd gAthAyAminapratyayaH, yadi vA tena dravyasaMyogAH kuto'pi sAtizayajJAnavizeSAdupalabdhAH, 'zAstraM vA' caraka-suzrutAdikaM sakalamapi tenAdhItam, vaidyo vA saH 'purA' pUrvaM gRhAzrama AsIt, tato na visarjanIyaH // [bhA. 1880] atthi ya se yogavAhI, gelannatigicchaNAe so kusalo / sIse bAvArettA, tegicchaM teNa kAyavyaM // vR- yadi 'tasya' Aghantukasya gacche yogavAhinaH santi, saca svayaM glAnyacikitsAyAM kuzalaH, tataH ziSyAn sUtrArthapauruSIpradAnAdau vyApArya svayaM tena glAnasya 'caikitsya' cikitsAkarma karttavyam / upalakSaNamidam, tena kula-gaNa-saGghaprayojaneSu gurukAryapreSaNe vastra pAtrAdyutpAdane vA yo yatra yogyastaM tatra vyApArya sarvaprayatnena svayaM glAnasya cikitsAkarma karttavyam // sUtrArthapauruSI vyApAraNe vidhimAha
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1881] 475 [bhA.1881] dAUNaM vA gacchai, sIseNa va vAyaehi vA vaae| tattha'nnattha va kAle, sohie sabbuddisai haTe // vR-sUtrArthapauruSyau dattvA glAnasya samIpaM gacchati, gatvA ca cikitsAM karoti / atha dUre glAnasya pratizrayastataH sUtrapauruSIM dattvA arthapauruSI ziSyeNa dApayati / atha davIyAn sa pratizrayastato ve api pauruSyau ziSyeNa dApayati / athAtmIyaH ziSyo vAcanAM dAtumazaktastato yeSAM vAcakAnAm-AcAryANAM sa glAnastaiH sUtramarthaM vA svaziSyAn vAcayati / atha teSAmapi nAsti vAcanApradAne zaktistato yadi te'nAgADhayogavAhinastadA teSAM yogo nikSipyate / athAgADhayogavAhinastato'yaM vidhi- "tattha'nnatyava" ityAdi / yatra kSetresaglAnastatrAnyatra vA kSetresthitAste AgADhayogavAhinaAcAryeNa vaktavyAH, yathA-AryA! kaalNshodhyt| tatastairyathAvat kAlagrahaNaM kRtvA yAvato divasAn kAlaHzodhitastAvatAMdivasAnAmuddezanakAlAn sarvAnapyAcAryoM glAne 'hRSTe' praguNIbhUte sati ekadivasenaivoddizati, yAvanti punardinAni kAlagrahaNepramAdaH kRto gRhyamANe vA kAlo na zuddhaH teSAmuddezanakAlA na uhizyante // tatra kSetre saMstaraNAbhAve'nyatra gacchatAM vidhimAha[bhA.1882] niggamaNe caubhaMgo, addhA savve vi niti doNhaM pi / bhikkha-vasahIi asatI, tassAnumae ThavijjA u / / vR-tataH kSetrAd nirgamane caturbhaGgI bhavati / gAthAyAM puMstvanirdezaH prAkRtatvAt / vAstavyAH saMstaranti nAgantukAH 1 AgantukAH saMstarantina vAstavyAH2 na vAstavyA navAgantukAH saMstaranti 3 vAstavyA apyAgantukA api saMstaranti 4 / tatra yatra dvaye'pi saMstaranti tatra vidhi prAgevoktaH / yatra tuna saMstaranti tatrAyaM vidhi-prathamabhaGge AgantukAnAM dvitIyabhane vAstavyAnAmarddha vA yAvantovA na saMstaranti tAvanto nirgacchanti, tRtIyabhaGge dvayorapi vargayoraddhAH sarve vA glAnaM sapraticaraM muktvA nirgacchanti / evaM bhikSAyA vasatezca 'asati' abhAve nirgamanaM draSTavyama / ke punastatra glAnasannidhau sthApanIyAH ? ityAha-'tasya' glAnasya ye 'anumatAH' abhipretAstAn praticarakAn glAnasya samIpe sthApayet // gataM zraddhAvAniti dvAram / athecchAkAradvAramAha[bhA.1883] abhaNito koi na icchai, patte therehi houvaalNbho| diva'to mahiDDIe, savittharArovaNaM kujA / / [bhA.1884] bahuso pucchijjaMtA, icchAkAraM na te mama kariti / paDimuMDaNA ya dukkhaM, dukkhaM ca salAhiuM appA / / vR-ko'pisAdhurvaiyAvRttyakuzalaH, paramanyena 'abhaNitaH' 'Arya! ehi icchAkAreNaglAnasya vaiyAvRttyaM kuru' ityanuktaH san necchati vaiyAvRtyaM kartum, sa ca zrutvA'pi glAnaM na tasya samIpaM gataH |kul-gnn-sngghsthviraashcye kAraNabhUtAH puruSAH 'kutra sAmAcAryasIdanti? kutracotsarpanti?' iti praticaraNAya gacchAntareSu paryaTanti te tatra prAptAH, taizca sa pRSTaH-Arya ! utsarpanti te jJAnadarzana-cAritrANi? santi vA kecit pratyAsannaparisare sAdhavo glAno vA kutrApi bhavatA zrutaH ? iti|spraah-itH pratyAsanna eLa grAmesanti sAdhavaH, teSAMcAstyekoglAna iti| tatastaistasyopAlambhaH
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 pradattaH-yadi teSAM glAno vartate tatastvaM tya praticaraNAya kiM na gataH? / sa prAha-'bahuzaH' bhUyo bhUyaH pRcchayamAnA api te sAdhavaH kadApi mamecchAkAraM na kurvanti, anyacca ahamanabhyarthitastatra gataH, taizca pratimuNDitaH-niSiddhaH, yathA-pUrNaM bhavatA vaiyAvRttyakaraNeti, evaM pratimuNDanayA mahad mAnasaMduHkhamutpadyate, 'yAzaMcAhaMglAnasya vaiyAvRttyaM karomiIzamanyaH ko'pina vetti' evamAtmAnaM zlAdhituM 'duHkhaM' duSkaraM bhavati, ataH kathamanabhyarthitastatra gacchAmi? iti / tataH sthaviraistasya puratomaharddhiko rAjA tasya dRSTAntaH kRtaH / yathA-egorAyA kattiyapunimAe maruyANaM dANaM dei / ego marugo coisavijAThANapArago bhoiyAe bhaNio-tumaM savvamarugAhivo, vacca rAyasamIvaM, uttamaM tedAnaMdAhii tti / so maruo bhaNAi-egaM tAva rAyakibbisaM giNhAmi, biiyaM amimaMtio gacchAmi, jai se piti-pitAmahassa anuggaheNa paoaNaMto maM AgaMtuM tattha nehii, iha Thiyassa vA me dAhii / bhoiyAe bhaNio-tassa asthi bahU marugA tujjha saricchA anuggahakAriNo, jai appaNo taddaviNeNa kajaM to gaccha / jahA so maruo abbhatthaNaM maggaMto ihaloiyANaMkAmabhogANaManAbhAgIjAo, evaMtumaMpiabbhatthaNaMmaggaMtonijjarAlAhassaanAbhAgI bhavissasi // itthamupalabhya caturgurukAropaNAM savistarAM' paritApamAdiprAyazcittavistarayuktAM tasya prayacchanti // gatamicchAkAradvAram / athAzaktadvAramAha[bhA.1885] kiM kAhAmi varAo, ahaM khu omANakArao hohaM / evaM tattha bhaNaMte, cAummAsA bhave gurugaa|| vR-ko'pi sAdhuH kula-gaNa-sadhasthaviraistathaiva pRSTaH prAha-kSamAzramaNAH ! loke yaH sarvathA azaktaH-paDaprAyaH sa varAka ucyate, so'haM varAkastAddazastatra gataH kiM kariSyAmi ? navaramahaM tatra prApto'vamAnakArako bhaviSyAmi / evaM tatra sthavirANAM purato bhaNatastasya caturmAsA guravo bhavanti / / sa ca sthavirairitthamabhidhAtavyaH[bhA.1886] uvvatta-khela-saMthAra-jaggaNe pIsa-bhANadharaNe ya / tassa paDijaggayANa va, paDileheuM pi si astto| vR-Arya ! kiM glAnasyodvartanamapi kartuM na zaknoSi ? evaM khelamallakasya bhasmanA bharaNaM bhasmapariSThApanaM vA saMstArakasya racanaM jAgaraNaM-rAtrau praharakapradAnaM peSaNam-auSadhInAM cUrNanaM mANadharama-sapAna-bhojanabhAjanAnAMdhAraNaM tasya glAnasyapratijAgarakANAMvAsAdhUnAmupadhimapi pratyupekSitumazaktaH? yenedaM bravISi-kiM kariSyAmi varAko'ham ? iti // atha sukhitadvAramAha[bhA.1887] sahiyA mo ttiya bhaNatI, acchaha vIsatthayA suhaM sabve / evaM tattha bhaNaMte, pAyacchittaM bhave tivihaM / / vR-ekatra kSetre mAsakalpasthitaiH sAdhubhiH, zrutam-amukatra glAna iti / tatra ke'pi sAdhavo bhaNanti-glAnaM pratijAgarakA vrajAmo vayam / itaraH ko'pi bhaNati-sukhitAnAsmAn duHkhitAn kurut, yUyamapi sarve 'vizstAH ' nirudvignAH sukhaM' sukhena tiSThata kiM tatra gatvA mudhaiva duHkhasyAtmAnaM prayacchAmaH ? kiM yuSmAkamayaM zloko na karNakoTaramupAgamat ? / yathA
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 477 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1887] sarvasya sarvakAra, svArthavighAtI parasya hitakArI / sarvasya ca vizvAsI, mUryo yo nAma vijnyeyH|| evaM tatratasya bhaNatastrividhaM prAyazcittaM bhavati / tadyathA-yadyAcArya evaM bravIti tatazcaturguru, upAdhyAyo bravIti caturlaghu, bhikSurbravIti mAsaguru / / athApamAnadvAramAha[mA.1888] bhattAdisaMkileso, avassa amhe vi tattha na traamo| kAhiMti kettiyANaM, teNaM ciya tesu annA / / kRtathaiva glAnaM zrutvA kecidbhaNanti-vrajAmoglAnapratijAgaraNArtham / aparebruvate-tatrA'nye'pi glAnaM zrutvA bahavaH praticArakAH samAyA bhaviSyanti tato mahAn bhakta-pAnAdisaMklezo bhavitA, 'avazyam' asandigdhaM vayamapitatra gatAH 'natarAmaH' na nirvahAmaH, glAnapraticAraNArthamAgatAnAM kiyatAM vA te vAstavyA vizrAmaNAdi prAghUrNakakarma kariSyanti ? yataH te 'tenaiva' glAnena 'teSu' kAryeSu addanAH' aakuliibhuutaaH|| [bhA.1889] amhehi tahi gaehiM, omANaM uggamAiNo dosA / evaM tattha bhaNaMte, cAummAsA bhave gurugA / / vR-tathA-asmAbhirapi tatra gatairniyamAd 'avamAnam' avamam 'udgamadoSAzca' AdhAkarmamizrajAtaprabhRtayaH AdizabdAdeSaNAdoSAzca bhaviSyanti / evaM tatra teSAM bhaNatAM catvAro mAsA gurukA bhveyuH| atha lubdhadvAramAha[bhA.1890] amhe mo nijjaraTThI, acchaha tubbhe vayaM se kaahaamo| asthi ya abhAviyA Ne, te viya nAhiti kAUNa / / vR- mAsakalpasthitaiH sAdhubhiH zrut, yathA-amukatra grAme glAnaH saJjAto'sti / tacca kSetraM vasati-pAnaka-gorasAdibhi sarvairapi guNairupetam, tataste lobhAbhibhUtacetasazcintayanti'glAnamiSamantareNa na zakyate kSetramidaM prerayitum, ato gacchAmo vayam' iti cintayitvA tatra gatvA bhaNanti-vayaM 'nirjarArthinaH' glAnavaiyAvRtatyakaraNena karmakSayamabhilaSamANA ihAyAtAH smaH, ato yUyaM tiSThatha vayaM "se" tasya glAnasya vaiyAvRtyaM kariSyAmaH, santi cAsmAkamabhAvitAH zaikSAste'pi cAsmAn vaiyAvRttyaM kurvato dRSTavA jJAsyanti / / [bhA.1891] evaM gilANalakkheNa saMThiyA pAhuNa tti ukkosaM / maggaMtA camaDhiMtI,tesiM cArovaNA cuhaa|| vR-evaM glAnasambandhi yad lakSyaM-miSaM tena tatra saMsthitAH santaH prAdhUrNakA iti kRtvA lokAd 'utkRSTaM' snigdha-madhuradravyaM labhante, atha na svayaM lokaH prayacchati tataH 'mArgayantaH' 'prAdhUrNakA vayam' iti miSemAvabhASamANAstat kSetraM camaDhayanti, camaDhite ca kSetre glAnaprAyogyaM na labhyate tatasteSAmiyaM caturvidhA''ropaNA krttvyaa| tadyathA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca / / tatra dravyatastAvadAha[bhA.1892] phAsugamaphAsugevA, acitta citte paritta'naMte y| asineha-sinehakae, anahArA-55hAra lahu-gurugA / /
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 vR- kSetrodvejanAdoSeNa glAnaprAyogyamalabhAmAnA yadi prAzukamavabhASante parivAsayanti vA tatazcatvAro laghukAH / athAprAzukamavabhASante parivAsayanti vA tatazcatvAro gurukAH / iha ca prAzukameSaNIyam aprAzukamaneSaNIyam / Aha ca nizIthacUrNikRt iha phAsugaM esaNijaM ti / acitte avabhASyamANe parivAsyamAne vA cturlghu| sacitte caturguru / evaM parItte caturlaghu / anante caturguru / asnehe caturlaghu / sasnehe caturguru / anAhAre caturlaghu / AhAre caturguru // / uktaM dravyaniSpannaM prAyazcittam / atha kSetraniSpantramAha 478 [bhA. 1893 ] luddhassa' babhaMtarato, cAummAsA havaMti ugghAtA / bahiyA ya anugghAyA, davyAlaMbhe pasajjaNayA // vR- utkRSTadravyalobhena kSetramudvejayato lubdhasya kSetrAbhyantarato glAnaprAyogye'labhyamAne catvAro mAsA uddhAtAH / kSetrasaya bahiralabhyamAne ta eva catvAro mAsAH 'anuddhAtAH' guravaH / atra ca glAnaprAyogyasya dravyasyAlAbhe 'prasajanA' prAyazcittasya vRddhi prApnoti // katham ? ityAha[ bhA. 1894] khettabahi addhajoaNa, vuDDI duguNeNa jAva battIsA ! gurugAdI carimaM, khette kAle imaM hoi // vR- kSetrAd bahirarddhayojanaM gatvA tato yadi glAnaprAyogyaM dravyamAnayati tadA caturgurava eva / yojanAdAnayati SaD laghavaH / yojanadvayAdAnayati SaD guravaH | yojanacatuSTayAdAnayati cchedaH / yojanASTakAdAnayati mUlam / yojanaSoDazakAdAnayati anavasthApyam / dvAtriMzad yojanAni gatvA glAnaprAyogyamAnayati pArAJcikam / ata evAha- kSetrabahirarddhayojanAdArabhya dviguNena parimANena kSetrasya vaddhistAvat karttavyA yAvad dvAtriMzad yojanAni / eSu ca caturgurukAdikaM 'caramaM' pArAJcikaM yAvat prAyazcittam / itthaM kSetraviSayaM prAyazcittamuktam / 'kAle' kAlaviSayam 'idaM' vakSyamANaM bhavati // tatra tAvat prakArAntareNa kSetraniSpannamevAha [bhA. 1895] aMto bahiM na labbhai, ThavaNA phAsuga mahaya muccha kiccha kAlagae / cattAri cha ca lahu-guru, chedo mUlaM taha dugaM ca // vR- kSetrasyAntarvA bahirvA glAnaprAyogyaM na labhyata iti kRtvA prAzukasya 'sthApanAM' parivAsanAM karoti caturlaghu / tena parivAsitena bhaktena glAno yadyanAgADhaM paritApyate tatazcaturgurukam / mahatIM duHkhAsikAmApnoti SaDlaghu / mUrcchAmUrccha SaDguru / kRcchraprANe cchedaH / kRcchocchvAse mUlam / samavahate- mAraNAntikasamuddhAtaM kurvANe glAne'navasthApyam / kAlagate pArAJcikam / / atha kAlaniSpannamAha [bhA. 1896 ] paDhamaM rAi Thavite, gurugA biiyAdisattihiM carimaM / paritAvaNAi bhAve, appattiya-kUvaNAIyA / / vR- prathamAM rAtriM parivAsayatazcaturgurukAH / dvitIyAM rAtrimAdau kRtvA saptabhI rAtribhizcaramam / tadyathA-dvitIyAM rajanIM parivAsayati SaD ladhavaH, tRtIyasyAM SaD guravaH, caturthyAM chedaH, paJcamyAM mUlam, SaSThayAmanavasthApyam, saptamyAM pArAJcikam / atha bhAvaniSpannamAha-'paritAvaNAi" ityAdi pazcArddham / paritApanAdi bhAvaniSpannaM mantavyam / tathA sa paritApitaH sannaprItikaM karoti caturlaghu,
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1896] 479 kUjana-sazabdAkrandanam, AdigrahaNAd 'anAtho'ham, na kimapyamI mahyaM prayacchanti' ityevamuDAha kuryAt ttshcturgurukm|| athaparitApanAdipadaM vyAkhyAnayati[bhA.1897] aMto bahiM na labmai, paritAvaNa mahaya muccha kiccha kaalge| cattAri chacca lahu-guru, chedo mUlaM taha duga ca / / vR. kSetrasyAntarbahirvA na labhyate iti kRtvA glAnasyAnAgADhA paritApanA bhavati caturlaghu / AgADhaparitApanAyAM caturguru / duHkhAduHkhe SaDlaghu / mUrchAmUrcha SaDguru / kRcchraprANe cchedaH / kRcchrocchvAse mUlam / samavahateanavasthApyam / kAlagate pArAJcikam // evaMtAvadAhAraviSayamuktam / athopadhiviSayamabhidhIyate[bhA.1898]aMto bahiM na labbhai, saMthAraga mahaya muccha kiccha kaalge| cattAri chacca lahu-guru, chedo mUlaM taha dugaM ca / / vR-ativamaDhite kSetre'ntarvA bahirvA saMstArako nalabhyate tato glAnasyAnAgADhaparitApanAdiSu caturladhukAdikaMtathaiva praayshcittNdrssttvym||atrpritaapnaapdNsmuddhaatpdNcgaathaayaaNsaakssaatroktm, ato mA bhUd mugdhamativineyavargasya vyAmoha iti kRtvA sAkSAt tadabhidhAnArthamimAM gAthAmAha[bhA.1899] paritAva mahAdukkhe,mucchAmucche ya kicchpaangte| kicchussAse ya tahA, samughAe ceva kAlagate / / vR-gatArthA / uktaM lubdhadvAram / athAnuvartanAdvAramAha[bhA.1900] anuyattamA gilANe, davvaTThA khalu taheva vijaTThA / asatIi annao vA, AneuM dohi vI kujjA / / vR. glAnaprAyogyaM yad bhakta-pAnAdikaM dravyaM sa evArtha-prayojanaM drvyaarthstmutpaadydbhiaansyaanuvrttnaakrttvyaa| "taheva vija?"ti tathaiva vaidyasyArthamutpAdayadbhirlAnasyAnuvartanA vidheyA / yadi svagrAme dravya-vaidhayorabhAvastato'nyanAmAdapidravya-vaidyAvAnIyadvAbhyAmapyanuvartanAM kuryAt // athainAmeva gAthAM vyAciravyAsurAha[bhA.1901] jAyaMte u apatthaM, bhaNaMti jAyAmotaM na labbhaiNe / viniyaTTaNA akAle, jA vela na beMti u na demo|| vR- glAno yadyapathyaM dravyaMyAcate tataH sAdhavo bhaNanti-yavaM yAcAmaH paraM kiM kurmahe ? tad bhavatAmabhipretaMbhUyobhUyaH paryaTabhirina labhyate "ne" asmAbhi; itthaM bhaNadbhirlAno'nuvartito bhavati / yadvA glAnasyAgrataH pAtrakANyudrAhya pratizrayAnnirgatyApAntarAlapathAd 'vinivarttanAM' pratyAgamanaM kurvanti, tasya puratazcetthaM bruvate-vayaM gatA abhUma paraM na labdham; akAle vA gatvA yAcante yena na lbhyte| akAle ca yAcamAnaM glAnaM bruvate-yAvad velA bhavati tAvat pratIkSasva, tato vayamAnIya dAsyAma iti, na punarbuvate-dadmo vayamiti // atha kSetrato glAnasyAnuvartanAmAha[bhA.1902] tattheva anagAme, vutthaMtara'saMtharaMta jynnaae|
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 ___asaMtharanesaNamAdI, channaM kaDajogi gIyatthe // vR-prathamatastatraiva grAme glAnaprAyogyamanveSaNIyam / tatra yadi na labhyate tadA'nyagrAme'pi / athAsAvanyagrAmo dUratarastataH "vutthaMtara"tti 'antarA' apAntarAlagrAme uSitvA dvitIye dine Avayanti / athaivamapyasaMstaraNaM bhavati tataH "saMtharaMta jayaNAe"tti akAraprazleSAdasaMstaratoglAnasyArthAya 'yatanayA' paJcakaparihANyA gRhNanti / atha glAnArthaMvyApUtAnAMpraticarakANAmasaMstaraNaM tataH "esamAi"tti eSaNAdoSeSu AdizabdAd udgamAdidoSeSu ca paJcakaparihAmyA yatitavyam / atha pratidivasaM glAnanAyogyaM na labhyate tataH 'channam' aprakaTaM kRtayogI gItArtho vA tatyAyogyaM dravyaM parivAsayati / iha AkarNitacchedazrutArtha pratyuccAraNA'samartha kRtayogI / yastu cchedazrutArthaM zrutvA pratyuccarayitumIzaH sa gItArtha ucyate / eSa dvAragAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISurAha[bhA.1903] paDileha porusIo, vi akAuM maggaNA u sggaame| khittaMto taddivasaM, asai viNAse va tattha vase / / vR-apizabdaH sambhAvanAyAm / yadi sulabhaM dravyaM tataH pratyupekSaNAM sUtrArthapauruSyau ca kRtvA svagrAme'navabhASitasya mArgaNA krttvyaa| athaivaMna labhyate tato'rthapauruSIM hApayitvA, yadyevamapi na labhyate tataH sUtrapauruSI parihApyotpAdanIyam / atha tathApina labhyate durlabhaM vA tad dravyaM tataH pratyupekSaNAM dve apica pauruSyau akRtvA svagrAme'navabhASitaM maargynti| atha svanAme'navabhASitaM nalabhyate tataH kSetrAntaH' sakrozayojanakSetrAbhyantareparagrAme pauruSIdvayamapikRtvA anavabhASitamutpAdayanti, atrApyarthapauruSyAdihApanA tathaiva draSTavyA atha tatrApyanavabhASitaM na labhyate tataH svakSetre svagrAma-paragrAmayoravabhASitamutpAdya taddivasamAnayanti / atha svakSetre taddivasaM na prApyate tataH prkssetraadpitddivsmaanetvym|ath kSetrabahirvatino yato grAmAderAnIyate tadna pratyAsannaM kintu dUrataraM na taddivasaM gatvA tataH pratyAyAtuM zakyate, vinAzi vA tad dravyaM dugdhAdikam; tataH pratyAsannagrAmasyAsati vinAzinivA dravye grahItavye aparAhne gatvA tatra rAtrau vaset, uSitvA ca sUryodayavelAyAM gRhItvA dvitIye dine tatrAnayanti / atha davIyastaraM tat kSetramavinAzi dravyaM ca grahItavyamtato'pAntarAlagrAmerajanyAmuSitAH sUryodayetavagatvA tadravyaMgRhItvA bhUyaH smaagcchnti| etadevAha[bhA.1904] khittabahiyA va Ane, visohikoDiM vaticchito kaaddhe| paidivasamalabhaMte, kammaM samaicchio Thavae / vR-kSetrabahirvA gatvA prathamamanavabhASitaM tato'vabhASitaM pUrvaM taddivase tato dvitIye'pi divase'nantaroktayA nItyA yathAyogamAnayet / eSa vidhireSaNIyaviSayo bhaNitaH / athaiSaNIyena nAsau glAnaH saMstaratitataH sakrozayojanakSetrasyAntaH svagrAma-paragrAmayoH paJcakaparihANyAtadaprAptI kSetrabahirapi paJcakaparihANyA taddivasaM glAnaprAyogyamutpAdayanti / evaM yadA prAyazcittAnulomyena krItakRtA'bhyAhRtAdikA vizodhikoTI vyatikrAnto bhavati tadA "kADhi''tti glAnayogyamauSadhAdikamanyena svayaM vaaytnyaakvaathyet| evaM pratidivasamasamalamyamAne yadA AdhAkarmApi samatikrAnto bhavati, tadapipratidivasaM na prApyata ityarthaH, tato vizuddhamavizuddhaM vA glAnaprAyogyaM
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 481 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1904] dravyamutpAdyasthApayet / ye tu glAnasya praticarakAste yadi glAnakAryavyApRtAH parakSetraM vA vrajantaH svArthamahiNDamAnA na saMstaranti tata eSaNAdidoSeSu paJcakaparihANiyatanayA gRhNanti / / yat tad glAnArtha rivAsyate tat kIze sthAne sthApyate? ityAha[bhA.1905]uvvaragassa u asatI, cilimiNi ubhayaM ca taM jaha na pAse / __ tassa'sai purANAdisu, Thaviti tadivasa paDilehA / / dR- kRtayoginA gItArthena vA tad anyasmin gRhApavarake sthApanIyam / atha nAsti pRthagapavarakastato vasatAveva yo'paribhogyaH koNakastatra cilimilikayA AvRttya 'ubhayaM' glAnA-'gItArthalakSaNaM yathA na pazyati tathA sthApyam / yadi glAnastatapazyatitadAsa yadA tadA tasyAbhyavahAraM kuryAt / agItArthasya tu tad dRSTvA vipariNAmA-'pratyavAdayo doSA bhaveyuH / "tassa'sai"tti 'tasya' aparibhogyasthAnasyAbhAve purANaH-pazcAtkRtastasya gRhe dizabdAd mAtApitRsamAneSu gRheSu sthApayanti / tasya ca tatra sthApitasya taddivasaM pratyupekSaNA karttavyA / taddivasaM nAma pratidanam / yaduktaM dezyAm-tadivasaM anudiahe iti // atha "AneuM dohi vI kujA" ityasyavyAkhyAnamAha[bhA.1906] phAsugamaphAsugeNa va acittetara paritta'naMtenaM / AhAra-taddinetara, siheNa iareNa vA karaNaM / vR-prAzukena aprAzukena vA acittena 'itareNa vA' sacittana parIttena anantena vA AhAreNa anAhAreNa vA tadaivasikena 'itareNa vA parivAsitena sasnehena 'itareNa vA asnehena glAnasya cikitasAyAH karaNamanujJAtama / / gatA glAnAnuvartanA / atha vaidyAnuvartanAmabhidhitsuH prastAvanA racayatrAha[bhA.1907] vijaM na caiva pucchaha, jANaMtA biti tassa uvdeso| daTTha-pilagAiesuva, ajAnagA pucchae vighnaM / / vR glAno brUyAt-yUyaM vaidyaM naiva pRcchatha, Atmacchandenaiva praticaraNaM kurutha / tato yadi sAdhavo jAnantaHcikitisAyAM kuzalAstato bruvate asmAdyaH prAgeva pRSTastasyaivAyamupadeza iti / yadvA pratizrayAtrirgatya kinayantamapibhUmAgaMgatvA muhUrtamAtraMtatra sthitvAsamAgatyabruvate-ayaMvaidyenopadezo datta iti / tathA daSTaM-sarpaDaGgaH pilaga-gaNDaHAdigrahaNena zItalikA duSTavAto vetyAdiparigrahaH, eteSvapi yadi jJAstataH svameva kurvanti / athAjJAstato vaidyaM pRcchanti / atra ziSyaH pRcchati[bhA.1908] kiha uppanno gilANo, aTThama uNhodagAiyA vuDDI / kiMci bahu bhAgamaddhe, ome juttaM prihrNto|| vR'kathaM ?' kena hetunA glAna utpannaH? iti / sUrirAha-bhUyAMsaH khalu rogAtakrA yadazAd glAnatvamupajAyate / tatra "zuSyatastrINi zuSyanti, cakSurogo jvaro vraNaH / " iti vacanAdyadi jvarAdiko vizoSaNasAdhyo rogaH tato jaghanyenApyaSTamaM kArayitavyaH / yacca yasya rogasya pathyaM tat tasya kAryam, yathA-vAtarogiNo ghRtAdipAnaM pittarogiNaH zarkarAyupayojanaM zleSmarogiNo [1831
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 nAgarAdigrahaNamiti / "uNhodagAiyA buddhi 'tti upavAsaM kartumasahiSNuryadirogeNAmuktaH pArayati tata eSa krama - uSNodake prakSipya krUrasikthAni amalitAni ISanmalitAni vA sapta dinAni ekaM vA dinaM dIyante / tataH " kiMci" tti uSNodake madhurollaNaM stokaM prakSipya tena saha odanaM dvitIye saptake dine vA dIyate / evaM tRtIye " bahu "tti bahutaraM madhurollaNaM uSNodakeprakSipya dIyate / "bhAgi"tti caturthe saptake dine vA tribhAgo madhurollaNasya dvau bhAgAduSNodakasya, "addhe "ti paJcame saptake dine vA arddha madhurollasyArddhamuSNodakasya, SaSThe " omi "tti tribhAga uSNodakasya dvau bhAgau madhurollasya, saptame saptake dine vA "juttaM" ti 'yuktaM kiJcinmAtramuSNodakaM zeSaM tu sarvamapi madhurollaNamityevaM dIyate / tadanantaraM dvitIyAGgairapi sahApathyAnyavagAhimAdIni pariharan samuddizati yAvat purAtanamAhAraM pariNamayatuM samartha sampanna iti / eSA uSNodakAdikA vRddhirdraSTavyA / iha ca sarvatrApyeka dinaM vizeSacUrNi bRhadbhASyAbhiprAyeNa dinasaptakaM tu cUrNyabhiprAyaNeti mantavyam // atha " aTTama" tti padaM vyAkhyAnayannAha 482 [ bhA. 1909] jAva na mukko tA anasanaM tu mukke vi U abhattaTTho ! asahussa aTTha chaTTa, nAUNa ruyaM va jaM jogaM // vR- yAvadasau jvara-cakSUrogAdinA rogeNa na muktastAvad 'anazanam' abhaktArthalakSaNaM kartavyam / muktenApi caikaM divasamabhaktArtho vidheyaH / athAsAvasahiSNustato'STamaM vA SaSThaM vA karoti / jJAtvA vA 'rujaM' rogavizeSaM yad yatra yogyaM zoSaNamazoSaNaM vA tat tatra kAryam // yadyevaM kurvANAnAmasau roga upazAmyati tataH sundaram atha nopazAmyati tataH ko vidhiH ? ityAha [ bhA. 1910] evaM pi kIramANe, vijaM pucche aThAyamANammi / vijANa aTThagaM do, aniDDi iDDI aniDiyare / / vR- evamapi kriyamANe yadi rogo na tiSThati-nopazAmyati tatastasminnatiSThati vaidyaM pRcchati / atha kiyanto vaidyA bhavanti ? ityAha- vaidyAnAM khalvaSTakaM mantavyam / tatra dvau vaidyau niyamAd 'anRddhikau' RddhirahitI, 'itare' SaD vaidyA Rddhimanto anRddhimanto vA // tadeva vaidyASTakaM darzayati[bhA. 1911] saMviggamasaMvigge, diTThatthe liMgi sAvae sannI / assana Di gairAgaI ya kusaleNa tegicchaM // vR- 'saMvignaH' udyatavihArI 1 'asaMvignaH tadviparItaH 2 'liGgI' liGgAvazeSamAtraH 3 'zrAvakaH' pratipannANuvrataH 4 'saMjJI' aviratasamyagdRSTi 5 'asaMjJI' mithyAdRSTi, sa ca tridhA -anabhigRhItamidhyAdRSTi 6 abhigRhItamidhyAdhaSTi 7 paratIrthikazceti 8 / "iDDI gairAgaI kusale" tti vyAkhyAtArtham // anantaroktakramaviparyAse prAyazcittamAha [ bhA. 1913] vocatthe caulahugA, agIyatthe cauro mAsa'nugghAyA / caurIya anugghAyA, akusaleM kulaseNa karaNaM tu / / vR-saMvignagItArthaM muktvA asaMvignagItArthena kArayati evamAdiviparyastakaraNe catvAro laghavaH /
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 483 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1913] gItArthaM muktvA agItArthena kArayati catvAromAsA anuddhaataaH|kushlN vihAyAkuzalena kArayati catvAro'naddhA mAsAH / yata evamataH kuzalena cikitsAkaraNamanujJAtam / / atha vaidyasamIpaM gacchatAM vidhimabhidhitsurAha[bhA.1914] coyagapucchA gamane, pamANa uvagaraNa sauNa vAvAre / saMgAro ya gihINaM, uvaeso ceva tulanA y|| vR-prathamato nodakapRcchA vaktavyA, tato gamanaM vaidyasakAze sAdhUnAm, tatasteSAmeva pramANam, tataupakaraNam, tataH zakunAH, tadananavaidyasya vyApAraH prazastA-'prazastarUpaH, tataH 'saGgAraH' saGkrato gRhiNAM pazcAtkRtAdInAM yathA karttavyaH, tato vaidyenaupadhAdiviSaya upadezo yathA dIyate, tatastamupadezaM zrutvA yathA svayaM tulanA kartavyA, tadetat sarvamapi vaktavyamiti dvaargaathaasmaasaarthH| athavistarArthaHpratipAdyate-tatraprathamaMnodakapRcchAdvAram,ziSyaH pRcchati-kiMglAno vaidyasamIpaM nIyatAm ? atha vaidya eva glAnasakAzamAnIyatAm ? atra kazcidAcAryadezIyaH prativacanamAha[bhA.1915] pAhuDiyatti ya ego, neyavyo gilANao uvijagharaM / evaM tattha bhaNate, cAummAsA bhave gurugaa| vR-'ekaH kazcitprAha-vaidye glAnAntikamAnIyamAne 'prAbhRtikA' vakSyamANalakSaNA bhavati, ato glAna eva vaidyagRhaM netavyaH / itthamAcAryadezIyenokte sUrirAha-evaM tatra' glAnanayanaviSaye bhaNato bhavatazcatvAro mAsA gurukA bhavanti / / keyaM punaH prAbhRtikA? ityata Aha[bhA.1916] raha-hatthi-jAna-turaeanuraMgAIhi iMti kaayvho| Asana maTTiya udae, kurukuya saghare u prjogo|| kRratha-hastinau-pratItauyAnaM-zibikAdikaMturagaH-prasiddhaHanuraGgA-gantrI etaiH AdizabdAdapareNa vA vicchardena 'AyAti' Agacchati vaiyekAyAnAM-pRthivyAdInAMvadho bhvti|tthaa samAyAtasyAsanaM dAtavyam / glAnasyaca zarIre parAmRSTe vraNAdipATane vA kRte kurukucAkArApaNe mRttikAyA udakasya ca vadho bhavati / tathA samAyAtasyAsanaM dAtavyam / glAnasya ca zarIre parAmRSTe vraNAdipATane vA kRte kurukucAkArApaNe mRttikAyA udakasyaca vadho bhavati / svagRhetu parayogobhavati,paraprayogeNa sarvamapibhavatinasAdhUnAMkimapyadhikaraNaMbhavatItyarthaH / eSAprAbhRtikA vaidhe glAnasamIpamAnIyamAne yato bhavati / / ataH kim ? ityAha[bhA.1917] liMgatthamAiyANaM, chaNhaM vejANa gammaU mUlaM / saMviggamasaMvigge, uvassagaM ceva AnejA / / vR liGgasthAdInAM SanAmapi vaidyAnAM gRhaM glAnaM gRhItvA gamyatAm naite upazAryamAnetavyAH, adhikaraNadoSabhayAt / saMvigno'saMvignazca etau dvApyupAzrayamevAnayet, doSAbhAvAt / / evaM pareNokte sUrirAha[bhA.1918] vAtA-''tavaparitAvaNa, mayapucchA sunna kiM susaankuddii|
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 sacceva ya pAhuDiyA, uvassae phAsu sA u // vR- glAno vaidyagRhaM nIyamAno vAtena Atapena ca mahatIM paritApanAmanubhavati / "mayapuccha"tti lokastaM tathAnIyamAnaM dRSTavA pRcchati kimeSa mRto yadeM nIyate ? / "sunne" ti sa glAno nIyamAno'pAntarAle'padrANastato vaidyena yAvad mukhamudghATitaM tAvat 'zUnyaM' jIvarahitaM zaba tiSThatIti vijJAya brUyAt- kiM madIyaM gRhaM zmazAnakuTI yadavaM mRtamAnayata ? / tataH sa vaidyaH 'zabasya spRSTo'ham' iti kRtvA sacelaH snAyAt, phalahakAbhyantare vA chagaNapAnIyaM dApayet, tato nanu saiva prAbhRtikA samadhikatarA bhavet / upAzraye punaH prAzukapAnakAdinA sA kriyeta tato na kAcid virAdhanA bhavatIti // bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 gataM nodakapRcchAdvAram / atha gamanadvAramAha [mA. 1919] uggaha-dhAraNakusale, dakkhe pariNAmae ya piyadhamme / kAnnU desanU, tassAnumae a pesijjA / / vR- vaidyena dIyamAnamupadezaM ye jhagityevAvabudhyante na ca cirAdapi vismArayanti te'vagrahadhAraNAkuzalAstAn tathA 'dakSAn' zIghrakAriNaH 'pariNAmakAn' yatAsthAnamapavAdapadapariNamanazIlAn 'priyadharmiNaH' dharmazraddhAlUn 'kAlajJAn' vaidyAntike pravizatAMyaH kAlaH- prastAvastadvedinaH 'dezajJAn' yatra pradeze vaidya upaviSTastaM prazastamaprazastaM vA ye jAnate tAn tathA 'tasya' glAnasya vaidyasya vA ye'numatAH-abhipretAstAn vaidyasakAzaM preSayet // atraiva vyatireke prAyazcittamAha [ bhA. 1920 ] eaguNavippamukke, pesiMtassa cauro anugghaayaa| gIyatthehiya gamanaM, gurugA ya imehi ThANehiM / vR- ete - avagraha- dhAraNAkuzalatvAdayo ye guNAstairvipramuktan preSayata AcAryasya catvAro'nuddhAtAH prAyazcittam / gItArthaizca tatra gamanaM karttavyam / caturgurukAzca prAyazcittam 'ebhiH ' vakSyamANaiH sthAnaiH kriyamANairmanyavyam // tAnyevAbhidhitsuH pramANopakaraNadvAradvayamAha[ bhA. 1921] ekkaga dugaM caukkaM, daMDo dUyA taheva nIhArI / kiNhe nIle maile, cola raya nisija muhapattI // vR-yadyekaH sAdhurvaidyasamIpe preSyate tataH sa vaidyaH 'yamadaNDo'mAgataH' iti durnimittaM gRhNIyAt, atha dvau preSyete tataH 'yamadUtAvetau' iti manyeta, atha catvAraH preSyante tataH 'nIhAriNaH' zabasya skandhadAyino'mI iti minuyAt, etAvatAM ca preSaNe caturgurukam / upakaraNadvAre yadi kRSNaM nIlaM malinaM vA upakaraNaM prAvRNvanti tadA caturguru / upakaraNaM ceha colapaTTako rajoharaNaM niSadyAdvayopetaM mukhavastrikA upalakSaNatvAdaurNika-sautrikau ca kalpAviti mantavyam / tataH zuddhaM zvetaM copakaraNaM grahItavyam // atha zakunadvAramAha[bhA. 1922] maila kucele abbhaMgiyallae sANa khujja vaDabhe ya / kAsAyavattha uddhUliyA ya karja na sAhaMti //
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1923] 485 [bhA.1923] naMdItUraM punnassa, daMsaNaM saMkha-paDahasado ya / bhiMgAra chatta cAmara, evamAdI pstthaaii|| vR-anayovyArkhayA prAgvat / [bhA.1924] AvaDaNamAiemuM, cauro bhAsA hvNt'nugghaayaa| evaM tA vaccaMte, patte ya ime bhave dosaa|| vR-'ApatanaM dvArAdau ziraso ghaTTanama, AdizabdAt prapatanaM praskhalanaM vA sAtam, apareNa vA vastrAdau gRhItvA pazcAnmukha AkRSTaH, 'kutra vA vrajasi?' ityAdi bhaNitaH, gacchatAmeva vA kenApi kSutam, evamAdiSvapazakuneSu jAteSu yadi gacchati tadA catvAro mAsA anuddhAtA bhavanti / evaM tAvad vrajato mantavyam / atha vaidyagRhaM prAptastataime doSAH parihartavyA bhavanti / tAneva pratipAdayan vyApAradvAramAha[bhA. 1925]sADa-'nbhaMgaNa-uvvalaNa-loya-chAru-kuruDe ya chiNd-bhiNdNto| suhaAsaNa rogavihiM, uvaeso vA vi AgamaNaM / / vR- ekazATakaparidhAno yadA vaidyo bhavati tadA na praSTavyaH / evaM dailAdinA abhyaGganaM kalkalodhrAdinA vA udvarttanaM locakarma vA-kUrcamuNDanAdilakSaNaM kArayan, kSArasya-bhasmana utkuruTakasya kacavarapuJjakasya upalakSaNatvAd busAdInAM vA samIpe sthitaH, koSThAdikaM vA rapphakAdinA vA dUSitaM kasyApyaGgaM chindAnaH, ghaTam alAbukaM vA bhindAnaH, zirAyA vA bhedaM kurvANonapracchanIyaH, athaglAnasyApikiJcitchettavyaMtatazchedana-bhedanayorapi prssttvyH| athAsau zubhAsane upaviSTaH rogavidhi vaidyazAstrapustakaMprasannamukhaHpralokayati, athavA rogavidhi-cikitsA tAM kasyApi prayuAna Aste tato dharmalAbhayitvA praSTavyaH / sa ca vaidyaH pRSTaH sannupadezaM vA dadyAd glAnasamIpe vA AgamanaM kuryAt / / atha saGgArazca gRhiNAmiti dvAraM vyAkhyAnayati[bhA.1926] pacchAkaDe ya sannI, daMsaNa'hAbhadda daansddddey| micchaddiDi saMbaMdhie aprtitthiecev|| vR- 'pazcAtkRtaH' cAritraM parityajya gRhavAsaM pratipannaH, 'saMjJI' gRhItAnuvrataH, "daMsaNa"tti darzanasampanno'viratasamyagdRSTiH, 'yathAbhadrakaH' samyaktvarahitaH paraM sarvajJazAsane sAdhuSu ca bahumAnavAn, 'dAnazrAddhaH' dAnaruci, 'mithyASTiH' zAkyAdizAsanasthaH, 'sambandhI glAnasyaiva svajanaH, 'paratIrthikaH' sarajaska-parivrAjakAdi paraM bhadrakaH / eteSAM saGketaH kriyate, yathAvaidyasyapAi~vayaM gacchAmaH, bhavadbhistatra sannihitairbhavitavyam, yadasau brUyAttadyuSmAbhisarvamapi pratipattavyam // ye vaidyasamIpe prasthApitAste vaidyasyedaM kathayanti[bhA.1927] vAhi niyANa vikAraM, desaM kAlaM vayaM ca dhaatuNc| ___ AhAra aggi-dhibala, samuiMca kahitijA jassa // vR-'vyAdhi' jarAdikaM rogaM 'nidAnaM' rogotthAnakAraNaM 'vikAraM' pravarddhamAnarogavizeSaM 'deza' glAnatvotpattinibandhanapravAta-nivAtAdipradezarUpaM 'kAlaM'rogotthAnasamayaM pUrvAhnadikaM 'vayazca'
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 zaizava tAruNyAdikaM 'dhAtuMca' vAtAdInAM dhAtUnAmanyatamo yastasyotkaTo varttate taM 'caH samuccaye 'AhAram' alpabhojitvAdilakSaNam agnibalaM-jATharo vahnirasya mandaH prabalo vA ityevaM dhRtibalaMsAttvikaH kAtaro vA'yamityevaM tathA "samuI "ti prakRti sA ca yA yasya janmataH prabhRti tAM ca kathayanti // athopadezadvAramAha[bhA. 1928] kalamodano ya khIraM, sasakkaraM tuliyAiyaM davve / bhUmighareTTaga khette, kAle amugIi velAe / [bhA. 1929] icchAnuloma bhAve, na ya tassa'hiyA jahiM bhave visayA / ahavana dittAdIsuM, paDilemA jA jahiM kiriyA / / vR- anantaroktaMvyAdhi - nidAnAdikaM zrutvA vaidyaH svagRhasthita eva dravyAdibhedAt caturvidhamupadezaM dadyAt / tadyathA- dravyataH kalamazAlirodanastathA kSIraM ca sazarkaramasya dAtavyam, tathA tUlikAyAM zAyayitavyaH, AdizabdAd gozIrSacandanAdinA vilepanIya ityAdi / kSetrato bhUmigRhe pakkeSTakAgRhe vA'yaM sthApanIyaH / kAlato'mukasyAM velAyAM prathamapraharAdau bhojanamayaM kAraNIyaH / bhAvato yadasya svakIyAyA icchAyA anulomam- anukUlaM tadeva karttavyam, nAsyajJA kopanIyeti bhAvaH, tathA yatra 'tasya' glAnasya viSayAH 'ahitAH' aniSTAH krandita-vilapitAdirUpA gItavAditragodharA vA zabdAdayo na bhavanti tatra sthApanIya iti zeSaH / ' ahavaNa'tti athavA 'haptAdiSu' dhaptacittaprabhRtiSu pratilomA kriyA karttavyA / tatra iptacittasyApamAnanA, yathA apamAnAdinA' pahRtacittasya darpAtirekaja unmAdaH zAmyati, kSiptacittasyApamAnAdipohRtacittasya sammAnanA; yakSAviSTasya tu yathAyogamapamAnanA sammAnanA vA vidheyA; jvarAdau vA roge vizoSaNAdikA kriyA yA yatra yujyate sA tatra vidheyeti // atha tulanAdvAramAha [bhA. 1930] apaDihaNaMtA souM, kayajogA' laMbhi tassa kiM debho / jahavibhavA gacchA, jA laMbho tAva jUrhati // vR-vaidyena dIyamAnamupadezam 'apratighnantaH' tadvacanamavikuTTayantaH zrutvA''tmAnaM tolayantikimetat kalamazAlyAdikaM lapsyAmahe na vA ? iti / yadi vijJAyate 'dhruvaM lapsyAmahe' tato na kimapi bhaNanti / atha na tasya dhruvo lAbhaH tato bhaNanti yathA yuSmAbhirupadezo dattastathA vayaM yogaM kariSyAmaH paraM yadi kRte'pi yoge na labhAmahe tatastasya kiM dadmaH ? ; api ca vaidyakazAstre 'yathAvibhavA' vibhavAnurUpA cikitsA bhaNitA, yasya yAdhzI vibhUtistasya tadanurUpairauSadhaiH pathyaizca cikitsA kriyate ityarthaH; ato yUyamapi jAnItha, yathA- asmAkaM sarvamapi yAcitaM labhyate nAyAcitam ato yadA kalamazAlyAdikaM yAcyamAnamapi na prApyate tadA kiM tAdavyam ? iti / evaM vaidyopadezamapasarpayantastAvad " jUhaMti "tti dezIzabdatvAd Anayanti yAvad yasya dravyasya kodrava - kUrAderbhuvaH pratidinabhAvI lAbho bhavatIti // atha tulanAmeva prakArAntareNAha [ bhA. 1931] niyaehi osahehiM, koi bhaNejjA karema'haM kiriyaM /
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1931) 487 tassa'ppaNo ya thAma, nAuM bhAvaM ca anumannA / / / vR-tasya glAnasya 'ko'pi' sajJAtako vaidyo bhaNet-nijakairauSadhairahaM glAnasya romi kriyAm, preSayatamadIye gRhe glAnamiti / tato gurubhi pRSTena glAnena tasyAtmanazca 'sthAma' vIryaMtolanIyamkimeSa vaidya auSadhAni pUrayituM samartho na vA?, ahamapi kiM dhRtyA balavAn ? AhozcidabalavAn ?, bhAvo nAma-kimeSa dharmahetozcikitsAM cikIrSu svagRhe mAmAkArayati ? utAho unipkrAmaNAbhiprAyeNa? iti / yadyasau gRhastha auSadhapUreNa samartho yadi ca svayaM dhRtyA balavAn yadi ca dharmahetoH sajJAtakastamAkArayati tata evaM tasyAtmanazca vIryaM bhAvaMca jJAtvA gurUNAmanujJAM gRhItvA tatra gantavyaM nAnyatheti / / athAsau vaidyo brUyAt[bhA.1932] jArisayaM gelanaM, jAya avasthA u vaTTae tassa / azrUNa na sakkA, vottuM taMvaccimo tattha / / vR-yAzaMyuSmAbhiTTa 'glAnyaM glAnatvamAkhyAtaM yAca' yAzItasyAvasthA vartatetadetadadRSTvA na zakyate kimapyauSadhAdi vaktum upadeSTum, tataH 'tatraiva' glAnasamIpe vrajAma iti / / evaM bhaNitvA pratizrayamAgatasya tasya yo vidhi karttavyastamabhidhitsurigAthAmAha[bhA.1933] abbhuTThANe Asana, dAyana bhadde matI ya aahaaro| gilANassaya AhAre, neyavvo aanupubbiie|| vR-prathamamabhyutthAnaviSayo vidhirvaktavyaH, tata AsanaviSayaH, tato glAnasya darzanA yathA kriyate, tataH "bhadde" tti bhadrako vaidyo yathA cikitsAmevameva karoti, itarasyatu bhRtiH' majjanAdikaM cikitsAvetanamAhArazca yathA dAtavyaH, glAnasya ca yathAAhAre yatanA karttavyAtathA sarvo'pi vidhirAnupUrvyA prarUpyamANo jJAtavya iti samudAyArthaH / / avayavArthaM tupratidvAramabhidhitsurAha[bhA.1934) abbhuTTANe gurugA, tattha vi ANAiNo bhave dosA / mityatta rAyamAdI, virAdhanA kula gaNe saMghe / / vR-AcAryo yadi vaidyasyAgatasyAbhyutthAnaM karoti tadA ctvaarogurukaaH|ttraapyaajnyaadyo doSA bhaveyuH / tathA mithyAtvaM rAjAdayo vrajeyuH, AdigrahaNena rAjAmAtyAdiparigrahaH / te hi cArapuruSAdimukhAdAcArya vaidyasyAbhyutthitaM zrutvA svayaM vA dRSTvA cinyayeyuH-amI zramaNA asmAkamabhyutthAnaM nakurvanti, asmabhRtyasyatunIcatarasyetthamamyuttiSThante, aho! duISTadharmANo'mI iti|prdvissttaa vAyattasyaivAcAryasya yadi vA kulasya gaNasya saGghasya vA virAdhanAM kuryuH taniSpanna prAyazcittam / / [bhA.1935] anabbhuTThANe gurugA, tattha vi ANAiNo bhave dosaa| micchatta so va anno, gilANamAdIvirAdhanayA / / vR-athaitaddoSabhayAdAcAryo nottiSThati tatrApi caturgurukAH / tatrApyAjJAdayo doSA bhavanti / 'sa vA' vaidyo'nyo vA taM dRSTvA mithyAtvaM gacchet, yathA-aho ! tapasvino'pyamI garvamudvahanti / pradviSTo vA vaidyo glAnasya kriyAM na kuryAd apaprayogaM vA kuryAt, evaM glAnavirAdhanA / Adi
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 zabdAdAcAryAdervA rAjavallabhatayA virAdhanAM kuryAt, yadvA 'yuSmAkaM dehe'muko vyAdhivartate tacikitsArthamamukamauSadhaM bhavatAM dAsyate' iti bhaNitvA viruddhauSadhapradAnenAcAryaM viraadhyet|| yata ete doSA ato'yaM vidhi kartavyaH[bhA.1936] gIyatye AnayaNaM, pudi uhittu hoi abhilAvo / gilANassa dAvaNaM dhovaNaMca cunAigaMdhe ya / / vR-gItArthairvedyasya pratizraye AnayanaM karttavyam / yadi te paJca janAstataH saGghATakaH prathamata evAgacchati / atha trayastata ekastanmadhyAt prathamamAgacchati, Agatya ca gurUNAM kathayati-vaidya aagcchtiiti| tato guravo dve Asane tatra sAdhubhi sthApayanti / svayaM tucakramaNalakSyeNa 'pUrva' vaidyAgamanAt prAgevotthAyorddhava sthitA Asate / gItArdhezca nivedayitavyam 'eSa vaidyaH' iti / AcAryaizca pUrvamanAlapato'pivaidyasyAbhilApaH karttavyaH, puurvnystencaasneponimntrnniiyH|tt AcAryo vaidyazca dvAvapyAsane upavizataH / tato glAnasya darzanA kAryA / tham ? ityAha-glAnasya yad upakaraNe zarIre vA azucinopaliptaM tasya 'dhAvana' prakSAlanaM karttavyam, cazabdAt khelakAyikI-saMjJAmAtrakANyekAnte sthApanIyAni, bhUmikAyAupalepanaMsammArjanaMca vidheyam, tathApi yadi durgandho bhavati tataH paTavAsAdicUrNAni tatra vikIryante, AdizabdAt karpUrAdibhi sugandhidravyairazubho gandho'panIyate, tataH prAvRtazuklavAsAH zucIbhUto glAno vaidyasya darzyate / yaditasya kiJcidvraNAdikaMpATayitavyaM tadA tasmin pATite sati uSNodakAdiprAzukaMhastadhAvanaM dAtavyam / athoSNodakamasI necchathai thathaH pazcAtkRtAdayo mRttikAmudakaM vA praychanti / / gatamabhyutthAnA-5'sana-darzanAdvAratrayam / atha bhadrakadvAramAha[bhA.1937] ghaupAdA tegicchA, ko bhesajjAi~ dAhiI tujha / tahiyaM ca puvvapattA, bhaNaMti pacchAkaDAda'mhe // vR-vaidyo brUyAt-cikitsA catuSpAdAbhavati, catvAraH pAdAH-caturthAMzarUpAyasyAMsAcatuSpAdA, tadyathA-AturaH praticarakA vaidyo bhessjaani|etaishcturbhirvedyshaastroktgunnopetaishcikitsaa niSpadyate, ataH ko nAma glAnasya yogyAni bheSajAni yuSmAkaM pradAsyati? / tatastatra dattasaGketatayA pUrvaprAptAH pazcAtkRtAdayo bhaNanti-vayaM dAsyAma iti / evaM tAvad bhadrako vaidyaH kriyAM karoti na cAnyat kimapi spRhyti|| yastu prAntastamuTizya bhRtidvAramAharadvAraM cAha[bhA.1938] koI majjanagavihiM, sayaNaM AhAra uvahi kevddie| gIyatthehi ya jayaNA, ajayaNa gurugA ya ANAI / / dhR kazcid vaidyo brUyAt-maJjanaM-snAnaM tasyavidhi-prakAraH 'majjanavidhi' tailAbhyaGganAdiprakriyApurassaraM snAnamityarthaH, etatsarvaMmamako nAmadAsyati? iti|ttH pazcAtkRtAdibhirabhyupagantavyam-vayaM dAsyAmaH / teSAmabhAve gItArthairyatanayA sarvamapyabhyupaganta-vyam / yadyayatanayA abhyupagacchanti pratiSedhayanti vA tatazcatvAro gurukAH AjJAdayazca doSAH / eSA niyuktigaathaa|| athainAmeva bibhAvayiSurAha
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 489 uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1939] [bhA.1939] eyassa nAma dAhiha, ko majaNagAi dAhiI mnjhN| tecevaNaMbhaNaMtI, jaM icchasi amhe taM savvaM // vR-'etasya' glAnasya 'nAma' iti sambhAvanayAM yad yatprAyogyaM bheSajAditattatsarvaM dAsyatha, mama punamajjanakAdikaM ko dAsyati? ityukte 'taeva' pazcAtkRtAdayaH "NaM" ititaM vaidyaM bhaNantiyad icchasi tat sarvaM vayaM dAsyama it|| [bhA.1940] jaM etya amhe savvaM, paDisehe guruga dosa ANAdI / eesiM asaIe, paDisehe guruga ANAdI / / vR-ye te pUrva pazcAtkRtAdayaH prajJApitAstaiH "yadatra glAnasya yuSmAkaM copayujyate tat sarva vayaM dAsyamaH' ityukte satiyaH sAdhustAnadhikaraNabhayAtpratiSedhayati tasya catvAro gurukAAjJAdayazca doSAH / atha na santi pazcAtkRtAdayastata eteSAm 'asati' abhAve yo vaidya 'pratiSedhayati' 'na vayaM bhavato majjanAdi dAsyAmaH' iti tasyApi caturgurukA AjJAdayazca doSAH / / pazcAtkRtAdiSupratiSidhyamAneSu yad vaidyazcintayati tadAha[bhA.1941] juttaM sayaMna dAuuM, anne dite viU nivAriti / na karija tassa kiriyaM, avappaogaM va se dijjaa|| vR-yuktamamISAMsvayamadAtumaparigrahatvAt, yat punaranyAndadato nivArayanti tanna yujyte| evaM pradviSTaH san 'tasya' glAnasya kriyAM na kuryAt, 'apaprayogaM vA' viruddhauSadhayogaM "se" tasya 'dadyAt' prayuJjIta, tasmAdanyAn na nivArayediti // [bhA.1942] dAhAmo tti ya gurugA, tattha vi ANAiNo bhave dosA / saMkA va sUyaehiM, hiya naDhe teNae vA vi / / vR-pazcAtkRtAdInAmabhAve yadi sAdhavo bhaNanti 'vayamavazyaM te sarvamapi dAsyAmaH' iti tadA catvAro gurukAH, tatrApyAjJAdayo doSA bhaveyuH / tathA tasyApi hiraNyAdau kenacihvate'nyathA vA naSTe sati zaGkA bhavati-ahiraNya-suvarNA apyamI yad dAsyAma iti bhaNanti tad nUnametaireva gRhItAmiti / yadvA sUcakaiH' ArakSikAdibhistacchutvA rAjakule gatvA sUcyate, yathA-stenakA eta zramaNAH, yena vaidyasya hiraNyAdikaM dAtavyatayA pratipadyante / tato grahaNA-''karSaNAdayo doSAH // [bhA.1943] paDiseha ajayaNAe, dosA jayaNA imehi ThANehiM / bhikkhaNa iTTI biiyapada rahiya jaMbhANihisi juttaM // vR-pazcAtkRtAdInAmabhAve yadyayatanayA pratiSedhayanti' 'pratiSedhayanti' 'natava bhRti vA bhaktaM vA dAsyAmaH' iti tatazcaturgurukA AjJAdayazca doSAH / tasmAda yatanA ebhi sthAnaiH kartavyA"bhikkhaNa"tti bhikSAM kRtvA vayaM dAsyAmaH, "ihi "tti RddhimatA vA niSkAmatA yat kvApi nikSiptaM tad gRhItvA dAsyAmaH, "biiyapade"ti 'dvitIyapade yA' kvacit kAraNajAte sAte sati yadarthajAtaM gRhItaM tad uddharitaM dAsyAmahe / "rahie"tti pazcAtkRtAdirahite evaM bhaNanti"jaM bhANihisijuttaM" yat tvaM bhaNiSyasi tadyathAzakti kariSyAmaH, yadvA asmAkaM 'yuktam' ucitaM tad vidhAsyAma iti||
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 athAsau vaidyo brUyAt[bhA.1944] ahirannaga tya bhagavaM!, sakkhI ThAveha je mamaM deti / dhaMtaM piduddhakaMkhI, na labhai duddhaM adhennuuto|| . vR-bhagavan ! ahiraNyakAH stha yUyam ataH sakSiNaH sthApayata ye mama pazcAt prayacchanti / amumevArthaM prativastUpamayA draDhayati-"dhaMtaM pi"tti dezIvacanvAd atizayenApi dugdhakAsana labhate dugdhamadhenoH sakAzAt // evaM vaidyenokte kiM kartavyam ? ityAha[bhA.1945] pacchAkaDAi jayaNA, dAvaNakajeNa jA maNiya puTviM / saddhA-vibhavavihUNA, ti ci icchaMtagA sakkhI / / vR-pazcAtkRtAdiviSayA majjanakAdidApanakAryeNa yA pUrvaM yatanA bhaNitA saiva iha mantavyA / navaraM ye pazcAtkRtAdayaH zraddhayA vibhavena ca vihInAsta evaicchantaH santaiha sAkSiNaHsthApyante, yathA-vayaM sAkSIbhavituM necchanti tato ya RddhimatpravrajitaH sa idaM brUyAt[bhA.1946] paMcasayadAna-gahaNe, palAla-khelANa chaDDuNaM va jhaa| sahasaM va sayasahassaM, koDI rajaM va amugaM vA / / [bhA.1947] evaM tA gihavAse, AsIya ya dAni kiM bhaNIhAmo / jaMtubma'mha ya juttaM, taM uggAdammi kAhAmo / vR-yathA palAla-khelayozchardanaM vidhIyate tathA dInA-'nAthAdibhyovayaMrUpakANAMpaJcazatAni helayaiva dAnaM dattavantaH, upArjanAmapi kurvANAH paJcazatAnAM grahaNamevameva kRtavantaH, evaM sahaM zatasahaM korTi rAjyam 'amukaM vA' anirdiSTaM sajhyAsthAnaM lIlayaiva vayaM dattavantaH svIkRtavanto vA, evaMtAvadasmAkaMgRhavAse vibhUtirAsIt, idAnIMpunarakiJcanAH zramaNAH santaH kiM bhaNiSyAmaH? kiM kariSyAmaH ? iti bhAvaH, paraM tathApi glAne 'udgADhe' praguNIbhUte sati yat tavAsmAkaM ca 'yuktam' anurUpaM tat kariSyAma iti / / evaMtAvat svagrAme vaidyaviSayA yatanA bhaNitA / atha svagrAme vaidyo na prApyate tataH paragrAmadapyAnetavyaH tatra vidhimAha[bhA.1948] pAhije nANattaM, bAhiM tu bhaIeesaceva gmo| pacchAkaDAiesuM, arahiya rahie ujo maNio / / kRpAtheyanAma-kaNhakamardanavetanaMyattaSyabhaktAdidIyatetatra nAnAtvaM vizezaH vAstavyavedyasya tanna sammavattiasyatu bhavatIti bhAvaH tatraca bahinAmAdAgatasya 'bhRto' majjanAdau vetane eSa eva gamodraSTavyaH, pazcAtkRtAdibhirarahite vA yo'ntarameva bhnnitH|| athAtraiva yatanA vizeSa mAha[bhA.1949] majjanagA dicchaMte bAhiM abhimaMtare va anusddhi| dhammakaha-vijjamate, nimitta tassa'TTa anno vA / / vR-majanaM-snAnam AdizabdAd abhyaGganorattanAdikaM 'bahi' mArge Agacchan 'abhyantare vA glAnasakAze prApto yadIcchati tataH sarvaM tasya pazcAtkRtAdayaH kurvate / teSAmabhAve'nuziSTiH
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 6, [bhA. 1949 ] 491 kriyate, yathA-yatInAM noparamate tato dharmakathA kartavyA / tathApyapratipadyamAne vidyA-mantra- nimittAni 'tasya' vaidyasyAvarjanArthaM prayujyante, anyo vA tAni prayujya vazIkriyate, tatastasya vaidyasyAsau maJjanAdikaM kArApyate // atha dharmakathApadaM bhAvayati [bhA. 1950] taha se kahiMti jaha hoi saMjao sanni dAnasaDDo vA / bahiyA u aNhAyaMte, kariti khuDDA imaM aMto / / vR- AkSepaNIprabhRtibhirdharmakathAbhistasya tathA dharmaM kathayanti yathA'sau saMyato bhavati 'saMjJI vA' gRhItAnuvrato'viratasamyagdhaSTirvA 'dAnazrAddho vA' mudhaiva sAdhUnAmArogyadAzIlo bhavati / atha dharmakathAlabdhirnAsti tato vidyA- mantrAdayaH prayujyante / teSAmabhAve tasya AmalakAdIni dIyante, bhaNyate cAsau bahirgatvA taDAgAdiSu snAnaM kuruta / atha bahi snAtuM necchati tato bahirasnAti tasmin kSullakAH 'idaM' vakSyamANam 'antaH pratizrayasyAbhyantare kurvanti // kiM tat ? ityAha[ bhA. 1951] usiNe saMsaTTe vA, bhUmI-phalagAi bhikkha caDDAI / anusaTThI dhammakahA, vija-nimitte ya aMto bahiM / / vR- 'uSNodakena' pratItena 'saMsRSTena' gorasarasabhAvitena apareNa vA prAzukena pAnakena kSullakAstaM snapayanti / zayanamAzritya bhUmau phalake AdizabdAt palyaGkAdiSu vA sa zAyyate / bhojanaM pratItya 'bhaikSaM' bhikSAparyaTanena labdhamAnIya tasya dAtavyam / "caDDAi "tti 'caDDe' kamaDhakamayaM bhAjanam AdigrahaNAt kAMsyapAtryAdiparigrahaH, eteSu bhojanamasau kArayitavyaH / hiraNyAdikaM draviNajAtaM yAcamAnasya 'antaH' iti vAstavyavaidyasya 'bahi' ityAgantukavaidyasyobhayasyApyanuziSTidharmakathAvidyA- nimittAni prayoktavyAnIti niyuktigAthAsamAsArthaH // athainAmeva bhAvayannAha [bhA. 1951] telluvvaTTaNa NhAvaNa, khuDDA'sati vasabha annaliMgeNaM / paTTadugAdI bhUmI, aNicchi jA tUli -pallaMke // vR- kSullakAstaM vaidyaM tailenAbhyaGgaya kalkenodvatyorSaNodakAdinA prAzukenaikAnte snapayanti / atha kSullakA na santi snapayituM vA na jAnate tato ye 'vRSabhAH ' gacchasya zubhA 'zubhakAraNeSu bhArodvahanasamarthAste 'anyaliGgena' gRhasthAdisambandhinA snAnAdikaM vaidyasya kurvanti / "paTTadugAI" ityAdi, sa vaidyaH zayitukAmaH prathamato bhUmI saMstArapaTTamuttarapaTTakaM ca prastIrya zAyyate / atha nAsau paTTadvaye svapnumicchati tata aurNika-sautrikau kalpau prastIryete / tathApi yadi necchati tataH kASThaphalake saMstArottarapaTTakAvAstIrya zayanaM kAryate / tathApyanicchati uttarottaraM tAvannetavyaM yAvat tUlI palyaGkAvapyAnIya zAyayitavya iti / / atha bhaikSapadaM bhAvayati [bhA. 1953] samudAniodano mattao va'nicchaMti vIsu tavaNA vA / evaM panicchamANe, hoi alaMbhe imA jayaNA / / vR-samudAnaM nAma-uccAvacakuleSu bhikSAgrahaNam tatra labdhaH sAmudAnikaH, "adhyAtmAdibhya
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 492 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 ikaN" iti ikaNapratyayaH, sa cAsAvodanazca sAmudAnikIdanaH, sa prathamato vaidyasya dAtavyaH / athAsau taM bhoktuM necchati tato mAtrakaM vapinIyam, tatra prAyogyaM tadarthaM grahItavyamiti bhAvaH / atha tathApi necchati tataH "vIsu"ti pRthag odanaM vyaJjanamapi pRthak tadarthaM grAhyam / atha zItalamiti kRtvA'sau tad necchati tadA "tavaNa"tti tadeva gRhItvA yatanayA tApayitavyam / evamapyanicchati alabhyamAne vA 'iyaM vakSyamANalakSaNA yatanA bhavati / tAmevAha[bhA.1954] tigasaMvacchara tiga duga, egamanege ya joNighAe / saMsaTTamasaMsaddhe, phAsuyamapphAsue jayaNA // vR-yeSAMzAli-vrIhiprabhRtInAM dhyAnAnAMsaMvatsaratrayAdUrddhamAgame vidhvastayonikatvamuktaM teSAM sambandhinoye trivArSikAstandulAste "tigadugaega"ntiprathamatastricchaTitA grahItavyAH, tadabhAve dvicchaTitAH, teSAmalAbhe ekcchttitaaapi|ath trivArSikAnaprApyantetodvivArSikAH, teSAmalAbhe ekavArSikA api vyutkrAntayonikAH santastrivyekacchaTitAH krameNa grAhyAH / "anege ya" ti yeSAMdhAnyAnAm anekAni' varSatrayAdbahutarANi varSANi sthitipratipAditA, yathA-tila-mudgamASAdInAM paJca varSANi atasI-kaGgu-kodravaprabhRtInAM tu sapta varSANItyAdi, teSAmapi tandulAH paJcavArSikAH saptavArSikA vA trivyekacchaTitAH krameNa grAhyAH / atrApi varSaparihANivyutkrAntayonikatvaM ca tathaiva draSTavyam / iha ca yeSAM yAvatI sthitiruktA te tAvatI sthiti prAptAH santo niyamAd vyutkrAnyonikAH, ye tvadyApi na paripUrNAM sthitiM prApnuvanti te vyutkrAntayonikA avyukrAntayonikA vA bhaveyuriti / "jonighAe a"tti vyutkrAntayonikAnAmabhAve'vyukAntayonikA api ye 'yonighAtena' jIvotpattisthAnavidhvaMsanena gRhibhi sAdhvarthamacittIkRtAste'pyevameva vaidyArthaM grhiitvyaaH| tathA pAnakaM punaridaM tasya dAtavyam-"saMsaTTa" ityAdi, dadhyAdibhAjanadhAvanaM saMsRSTapAnakam, uSNodakaM tanduladhAvanAdivA asaMsRSTapAnakam, ubhayamapi prathamataH prAzukaM tadabhAve'prAzukamapi yatanayA yat trasavirahitaM tat tadarthaM grahItavyam / / athainAmeva niyuktigAthAM bhAvayati[bhA.1955] vakaMtajaNiticchaDaduekkachaDaNe vi hoi esa gamo / emeva jonighAe, tigAi itareNa rahie vA / / kRtrivArSikAdayoyevyutkrAntayonikAstetricchaTitAgrAhyAH / teSAmabhAve dvyekacchaTitAnAmapi 'eSa eva gamaH' yatte'pi vyutkrAnatayonikA gRhyante / evameva ca yonighAte'pi sAdhvarthaM kRte "tigAi"tti trivyekacchaTitAH krameNa grahItavayAH / teSAmabhAve trivArSikAdayo yathAkrama kaNDApanIyAH / atha nAsti ko'pi kaNDayitA tataH 'itareNa' avyaktaliGgena 'rahite vA' sAgArikavarjitepradeze svayameva knnddyti| yadvA "rahie"ttipazcAtkRtAdibhirgRhasthai rahite eSA prAguktA vakSyamANAcayatanA kartavyA, yatratupazcAtkRtAdayabhAvitagRhasthAH prApyante tatra sarvamapi vaidyasya samAdhAnaM ta evotpAdayantIti bhAvaH / / teca tandulAH kathamupaskartavyAH? ityAha[bhA.1956] puvAutte avaculli culli sukkha-ghana-majjhusira-maviddhe /
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 493 uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 1956] puvakaya asai dAne, ThavaNA liMgeya kallANe / / -pUrva-prathamaMgRhibhi kASTaprakSepaNAdAyuktaH pUrvAyuktastasmin 'pUrvAyukte' pUrvatapte'bacullake prathamaM tandulAnupaskaroti / tadabhAve pUrvataptAyAM cullayAm / atha cullayapi pUrvataptAna prApyate tata IzAnidArUNi prakSipyopaskaroti, tadyathA-"sukkhaghaNamajhusiramaviddhi"tti zuSkANivArdrANi ghanAni-vaMzavad na randhrayuktAni azuSirANi-asphuTitAni tvacArahitAni vA aviddhaanghunnairkRtcchidraanni|iishaanidaaruunni vakSyamANapramANopetAni pUrvakRtAnica grahItavyAni / atha pUrvakRtAni na santi tataH svayamapi teSAM pramANopetatvaM karttavyam / tathA yAcamAnasya vaidyasya "dAne"tti arthajAtadAnaM kartavyam / katham ? iti ata Aha-"ThavaNa"ti zaikSeNa pravrajatA yad nikuAAdiSu draviNajAtasthApitaMtasyadAnakarttavyam / "liGgi"ttisvaliGgenaparaliGgena gRhiliGgena vA arthajAtamutpAdanIyam / "kallANe"ttigruNIbhUtasya glAnasyatAticarakANAMca paJcakyANakaM dAtavyam // atha prakSipyamANadArUNAM pramANAdikamAha[bhA.1957] hatthaddhamatta dAruga, nicchalliya aghuniyA ahaakddgaa| asaIi sayaMkaraNaM, aghaTTaNovakkhaDmahAuM / / vR-hastArddha-dvAdazAGgulAnitanmAtrANi-tAvapramANadaidhyopaitAni 'nicchallikAni' challIrahitAni 'aghuNitAni' ghuNairaviddhAni dArUNi bhvnti|iishaanic yathAkRtAni grahItavyAni / yathAkRtAnAm 'asati' abhAve 'svayaMkaraNam' Atmanaiva hastArddhapramANAni kriyante challizcApanIyate ityarthaH / upaskRte ca bhakte ulmukAnAM ghaTTanA na kartavyA kintu te'gnijIvA yathAyuSkamanupAlya svayameva vidhyaaynti|| atha pAnakayatanAmAhabhA (1958] kaMjiya-cAulaudae, usiNe saMsaTTametare ceva / pahANa-piyaNAipANaga, pAdAsai vAra daddarae / / vR-pAnIyaMyAcato vaidyasya kAJjikaMdAtavyam / yadi tadnecchati tataH 'cAulodakaM tanduladhAvanam / tadapyanicchatyuSNokaM vA saMsRSTapAnakaM vA / 'itaraM' ti prAzukamanicchati aprAzukamapi, yAvat karpUravAsitam / evaM snAna-pAnAdiSu kAryeSu pAnakaM tasya dAtavyam / tacca prathamataH pAtrake sthApyate / atha nAstyatiriktaM pAtrakaMna vA'sau tatra sthApayituM dadAti tato vArake sthApayitvA 'dardarayati' mukhe ghanena cIvareNa badhnAti yena kITikAdayaH sattvA naabhiptnti|| bhAvitaM bhaikSapa-dam / atha "caDDAdi" ti padaM bhAvayati[bhA.1959] caDDaga sarAva kaMsiya, taMbaka rayae sukna mnnisele| bhottuM sa eva dhovai, anicchi kiDhi khuDDu vasabhA vA // vR-'caDDakaM kamaDhakaMtavAsI bhojnNkaaryte| atha tatra necchatibhoktuMtataH shraave|ttraanicchti kAMsyabhAjane tAmrabhAjane vA / tatrApyanicchati rajatasthAle suvarNasthAle maNizailamaye vA bhAjane bhojayitavyaH / bhuktvA cAsau svayameva tadbhAjanaM dhAvati / atha necchati dhAvituMtataH 'kiDhI' sthavirazrAvikA sA prakSAlayati / tasyA abhAve kSullakAH / kSullakANAmabhAve vRssbhaaH||
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 ziSyaH pRcchati kathamasaMyatasya saMsRSTabhAjanaM saMyataH prakSAlayati ? kiM nimittaM vA vaidyasya maJjanAdikamiyat parikarma kriyate ? ucyate 494 [ bhA. 1960 ] pUyAINi vi maggaI, jaha vijjo Aurassa bhogaTThI / taha vijje paDikammaM, kariti vasabhA vi mukkhaTThA // vR-yathA vaidyaH 'bhogArthI' bhogAGgadravyAbhilASI 'Aturasya' rogiNaH 'pUyAdInyapi' pUyaM pakvaraktaM tadAdIni AdizabdAt zoNitaprabhRtInyapyazucisthAnAni 'mArgayati' zodhayati tathA vRSabhA api mokSArthaM vaidyasya sarvamapi 'pratikarma' majjanAdikaM kurvanti // yastu na kuryAt tasya prAyazcittamAha [ bhA. 1961] teicchiyassa icchAnulomagaM jo na kujna sai lAbhe / assaMjamassa bhIto, alasa pamAdI va gurugA se / / vR-cikitsayA carati jIvati vA caikitsikaH- vaidyastasya yA majjanAdAvicchA tasyAH anulomamanukUlaM pratikarma 'sati lAbhe' lAbhasambhave "assaMjamassa bhIu "tti paJcamyarthe SaSThI 'asaMyamAd' asaMyatavaiyAvRttyakaraNalakSaNAd bhIto'lasaH pramAdI vA yo na kuryAt tasya catvAro gurukAH // atha glAna- vaidyayorvaiyAvRttyakAraNAnyupadarzayati [ bhA. 1962 ] logaviruddhaM duSparicao u kayapaDikiI jinANA ya / ataraMtakAraNete, tadaTTha te caiva vijjammi / / vR-glAnasya yadi vaiyAvRttyaM na kriyate tato lokaviruddhaM bhavati, loko brUyAt-dhigamISAM dharmaM yatraivaM mAndyasambhave'pIdRzamanAthatvamiti / tathA parasparamekapravacanapratipattyAdinA yaH ko'pi lokottarikaH sambandhaH saH 'duSparityajaH ' duSparihara iti glAnasya vaiyAvRttyaM kAryam / kRtapratikRtizcaivaM kRtA bhavati, yat tena glAnena pUrvaM hRSTena satA yadAtmana upakRtaM tasya pratyupakAraH kRto bhavatIti bhAvaH / 'jinAnAM' tIrthakRtAM yA 'AjJA' aglAnyA glAnasya vaiyAvRttyaM kuryAt' ityAdilakSaNA sA kRtA bhavati / etAni atarantaH glAnastasya vaiyAvRttye kAraNAni / 'tadarthaM' glAnArthaM yad vaidsya vaiyAvRttyakaraNaM tatrApi 'tAnyeva' lokaviruddhaparihArAdIni kAraNAni draSTavyAni / / atha glAnasya majjanAdividhimatidizannAha [bhA. 1963 ] eseva gilANammi vi, gamo u khalu hoi majjaNAIo / saviseso kAyavvo, liMgavivegeNa parihINo // vR- eSa eva glAne'pi majjanAdikaH 'gamaH' prakAro bhavati, yathA vaidyaviSaya uktaH / navaraM 'savizeSaH' bhakti- bahumAnAdivizeSasahito liGgavivekena parihInaH sarvo'pi karttavyaH // atha glAna- vaidyayoranuvarttanAyA mahArthatvaM darzayannAha[bhA. 1964 ] ko vocchii gelanne, duvihaM anuattaNaM niravasesaM / jaha jAyai so niruo, taha kujjA esa saMkhevo // - lAye sati yA dvividhA anuvarttanA-glAnaviSayA vaidyaviSayA ca tAM 'niravazeSAM' sampUrNAM ko nAma vakSyati ? bahuvaktavyatvAd na ko'pItyabhiprAyaH / ato yathA'sau glAno nIrug jAyate tathA kuryAt / eSaH 'saGkSepaH' saGgrahaH, upadezasarvasvamiti yAvat //
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 6, [ bhA. 1964 ] atha vaidyasya dAnaM dAtavyaM tatra vidhimAha[ bhA. 1965 ] AgaMtu pauNa jAyaNa, dhammAvaNa tattha kaiyadito / pAsAde kUvAdI, vatthukkuruDe tahA ohI // vR- glAne praguNe jAte sati Agantukavaidyo yadA dakSiNAM yAcate tadA tasyAnuziSTirdAtavyAyathA na varttate yatInAM hastAd vetanakaM grahItum, mudhAkRtamamISAM bahuphalaM bhavati, api ca 'dharmApaNaH ' dharmavyavaharaNahaTTo'yamasmAkam, ato yadat sambhavati tadeva grahItavyam / krayikadhyantazca tatrocyate / yathA- kenacit krayikeNa gAndhikApaNe rUpakAn nikSipya bhaNitam-mamaitaiH kiJcid bhANDajAtaM dadyAH / tataH so'nyadA tatrApaNe madyaM mArgayituM lagnaH / vaNijA proktaH mamApaNe gandhapaNyameva vyavahriyate, nAsti mama madyam, atastvaM gandhapaNyaM gRhANeti / evamasmAkamapi dharmApaNAd dharmaM gRhNAtu bhavAn, nAsti draviNajAtam / / ityukte yadi noparamate tataH zaikSeNa pravrajatA yad nikuJjAdiSu pariSThApitaM tadAnIya dIyate / tasyAbhAve yad utsannasvAmikaM kApi prAsAde kUpe vA AdizabdAd nirdhamanAdiSu vA nidhAnaM tathA zaTitapatitaM yad vAstu-gRhaM tad utkuruTamiveti kRtvA vAstUtkuruTamucyate tatra vA yad nidhAnaM tad avadhijJAnina upalakSaNatvAd dazapUrviprabhRtInAM vA pArzve pRSTavA tataH prAsAdAdisthAnAdAnIya vaidyasya dAtavyam // vAstavyavaidyasya dAnavidhimAha 495 [bhA. 1966 ] vatthavva pauNa jAyaNa, dhammAdAnaM puno anicchaMte / sacaiva hoi jayaNA, rahie pAsAyamAIyA // vR- praguNIbhUte glAne vAstavyavaidyo'pi yadi yAcanaM kurute tatastasyApi dharma evAdAnaM dravyaM taddAtavyam / "puno anicchaMte" tti 'punaH ' bhUyo bhUyaH prajJApyamAno'pi yadi dharmAdAnaM necchati tadA pazcAtkRtAdibhirgRhasthai rahite saiva prAsAdAdikA yatanA karttavyA yA anantaragAthAyAmabhihitA // dvayorapyAgantuka - vAstavyavaidyayorupadhiM yAcatorvidhimAha [ bhA. 1967 ] uvahimmi paDagasADaga, saMvaraNaM vA ci atthuraNagaM vA / dugabhedAdAhiMDaNa'nusaTThi paraliMga haMsAI / / ghR- 'upadhau' upakaraNe 'paTazATaka:' paridhAnaM 'saMvaraNaM' pracchadapaTa: ' AstaraNaM' prastaraNakaM tUlI vA yadyetAni mArgayati tatastathaiva dharmApaNadhSTAntaH kriyate / atha noparamate tato dvikaMsAdhuyuga tallakSaNo yo bhedaH prakArasatena AdizabdAd vRndena vA hiNDitvA paTazATakAdikamutpAdya vaidyasya prayacchanti / atha sarvathaiva na prApyate tato'nuziSTiH- dharmakathAdIni prayoktavyAni / tathA'pyanuparatasya paraliGgaM kRtvA haMsAdiprayogeNotpAdya prayacchanti // dvitIyapade na dadyAdapi, yata Aha [bhA. 1968 ] biiyapade kAlagae, desuTThANe va bohigAIsu / asivAI asaIi va, vavahAra' pamANa adasAI || vR-dvitIyapade vaidye glAne vA kAlagate sati vastrAdikaM na daydAdapi / yadvA bodhikAH-plecchAsteSAm AdizabdAt paracakrasya vA bhayena 'dezasyotthAne' udvasIbhavane / azive vA AdigrahaNAd durbhikSe
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 rAjadviSTe vA sAte sati / 'asati vA' sarvathaiva strANAmalAbhe vyavahAraH kriyate, vyavahAreNa ca nirjitasya naprayacchanti, vyavahAreNavA kAraNikairdApyamAnAHpramANahInAni 'adazAkAni vastrANi darzayanti-asmAkamIzAnyeva svAdhInAni na snti| atha draviNajAtaM mArgayati vaidhe vidhimAha[bhA.1969] kabbaDDugamAdI taMbe, ruppe pIte taheva kevaDie / hiMDaNa anuTThAdI, pUiyaliMge tiviha bhedo|| vR-kapardakAdayomArgayitvA tasya diiynte| tAmramayaMvA nANakaMya vyavahriyate, yathA-dakSiNApathe kAkiNI / rUpamayaM vA nANakaM bhavati, yathA-bhillamAledrammaH / pItaM nAmasuvarNaM tanmayaM vA nANakaM bhavati, yathA-pUrvadaze dInAraH / "kevaDiko nAma' yathA tatraiva pUrvadeze ketarAbhidhAno nANakavizeSaH / eteSAmapyutpAdanaM kurvatA saGghATakena vRndena vA hiNDanaM tathaiva karttavyam / alabdhe'nuziSTayAdIni prayoktavyAni / liGgamiti padaM vyAkhyAyate-pUjitam-arcitaM yalliGgaMtatra trividho bhedaH kartavyaH / kimuktaM bhavati?-tasmin deze yattrayANAM svaliGga-gRhiliGga-kuliGgAnAM madhyAt pUjitaM tena liGgena draviNajAtamutpAdayanti vaidyaM vA prajJApayanti / / dvitIyapade draviNajAtamapina dadyAt, katham ? ityAha[bhA.1970] biiyapade kAlagae, desuTThANe va bohiyAdIsu asivAdI asaIiva, vavahAra'hiranagA samaNA // vR-dvitIyapade vaiye glAne vA kAlagate sati, dezasya vA bodhikAdibhayenotthAne-udvasane, azivAdauvA saJjAte, 'asattAyAM vA' sarvathaivAlAbhe'rthajAtaM vaidyasya na dadyAt / vyavahAre ca samupasthite bruvate-ahiraNyakAH zramaNA bhavantIti tAvat sarvatrApi supratItam, paraM tathApyetenArabdhairasmAbhistadapi draviNajAtaM gaveSayitumArabdham, tato loko bravIti-na vartate ziSTAnAM yatibhyo hiraNyAdi dAtum / yata uktam gRhasthasyAnnadAnena, vAnaprasthasya gorsaat| yatInAM ca hiraNyena, dAtA svarga na gacchati / / iti / evaM vyavahAro labhyate / / atha kalyANakapadaM vyAkhyAnayati[bhA.1971] pauNammiya pacchittaM, dijjai kallANagaMduveNhaM pi| bUDhe pAyacchitte,pavisaMtI maMDaliM do vi|| vR-glAne praguNIbhUte sati 'dvayorapi glAna-praticaravargayoH 'kalyANakaM prAyazcittaM diiyte| ihaivamavizeSeNokte'pi glAnasya paJcakalyANakaM praticarakANAM tvekakalyANakaM dAtavyam, AdezAntareNa vA dvayorapipaJcakalyANakaM mantavyam |aahcnishiithcuurnnikRt-aadesntrenn vA duNha vi paMcakallANaM ti / tato vyaDhe prAyazcitte 'dvAvapi' glAna-praticarakavargau bhojanAdimaNDalI prvishtH|| athopasaMharannAha
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-6, [bhA. 1972] 497 [bhA.1972] anuyattaNA u esA, davve vijje ya yanniyA duvihaa| itto cAlaNadAraM, vucchaM saMkAmaNaM cubho|| vR-glAnaprAyogyadravyaviSayAvaidyaviSayA caiSAdvividhA'vartanA varNitA!itaUrdhvaMcAlanAdvAraM saGkrAmaNadvAraM ca 'ubhayataH' glAnadvayaviSayaM vakSye // [bhA.1973] vijjassa va davvassa va, aTThA icchaMte hoi ukkhevo / ___ paMtho ya puvvadiTTho, Arakkhio puSvabhaNio u / / vR-vaidyasya vA 'dravyasya' auSadhAdilakSaNasya vA arthAya yadi glAna icchati grAmAntaraM gantuM tadAtasya 'utkSepaH' cAlanA krtvyaa| yadi rAtrau gantavyaM bhavati tadApanthAH pUrvameva dRSTaH krttvyH| ArakSikazca pUrvameva 'vayaM rAtrI glAnaM gRhItvA gamiSyAmaH, bhavatA caurAdizakrayA na grahItavyAH' iti bhaNitaH kartavya iti / / athAsyA eva niyuktigAthAyAH pUrvArddhaM bhAvayati[bhA.1974] caupAyA tegicchA, iha vijA natthi na vi ydvvaaii| amugattha asthi donni vi, jai icchasi tattha vaccAmo / / vR-kvApi kSetre vaidyAauSadhAni vAnasanti tatoglAnapraticarakA bruvIran-cikitsA catuSpAdA pUrvoktanItyA bhavati, tatreha kSetre vaidyA na santi nApi ca 'dravyANi' auSadhAdIni atra santi, amukatra grAme nagare vA dve api vidyete, ato yadi tvamicchasi tatastatra vrajAma iti / / glAnaH pratibhaNati[bhA.1975] kiM kAhii mevijjo, bhattAiakArayaM ihaM mjhN| tubbhe vi kilesemi ya, amugattha mahaM haraha khippaM / / vR-AryA ! yadi nAma atra vaidyo bhavati tataH kiM mamAsI kariSyati? upalakSaNamidam, tena yadyauSadhAnyapi bhaveyustAnyapi me kiM kariSyanti ? yato bhaktAdikamakArakaM mameha vidyate, tasmizcAkArake yuSmAnapi mudhaiva prikleshyaami| yata uktam bheSajena vinA vyAdhi, pathyAdeva nivrttte| natupathyavihInasya, bheSajAnAM shtairpi| tato mAmamukatra grAme nagare vA kSipraM 'harata' nayata, yena me tatra bhaktAdi kArakaM syAt / evaMbruvANo'sau grAmAntaraM prati cAlayitavyaH / / cAlanAyAmeva kAraNAntaramAha[bhA.1976] sAnuppagabhikkhaTThA, khINe duddhAiyANa vA aTThA / abhitaretarA puna, gorasasiMbhudaya-pittaTThA / / vR- nAgaraM glAnaM sAnuprage-pratyUSavelAyAM labhyate yA bhikSA sA sAnupragabhikSA tadarthaM grAmaM nayanti / nagare hi prAya utsUre bhikSA labhyate, tAvatI ca velAM pratIkSamANasya glAnasya kAlAMtikrAntabhojitvenajATharAgnimAndyamupajAyate, ataH sAnuprage-savArameva bhikSAyandrAme labhyate | 1832
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 tdrthNglaanograamniiyte|ngrevaadugdhaadiinidurlbhdrvyaanni kSINAni atasteSAmarthAya AbhyantarAHnagaravAstavyasAdhavo glAnamanyatranayanti / itarepunaH' grAmINaglAnapraticarakA glAnasya gorasena upalakSaNatvAdanyena tAzena zleSmajanakadravyeNa simbhaH-zleSmA tasyodayo jAtaH pittaM vA kSubhitamiti paribhAvya tadupazAmakadravyANAmutpAdanArthaM glAnaM nagaraM nynti| athavA nAgaraglAnacAlanAyAmidaM kAraNam{mA.1977] parihInaM taMdavvaM, camaDhijaMtaM tuanamannehiM / kAlAikkateNa ya, vAhI parivadio tassa / / kRanyAnyaglAnasaGghATakaiHsthApanAkuleSucamaDhyamAnaMsatparikSINaM tadravyaM glAnaprAyogyam, athavA vaidhena glAnasyopadiSTam-savArameva bhavatA bhoktavyam; tadAnIMca nagarena labhyate tatastena kAlAtikrAntena tasya vyAdhi suSThutaraM privrddhitH|| evamAdIni kAraNAni vijJAya te parasparaM bhaNanti[bhA.1978] ukkhippaU gilANo, annaM gAmaM vayaM tu nehaamo| neUNa annagAma,savvapayatteNa kAyavvaM / / vR- utkSipyatAM glAnaH, yatastamanyaM grAmaM vayaM neSyAma ityekavAkyatayA nizcitya savArameva tairnirgantavyam / yataH pratyuSasi zItalAyAM velAyAM nIyamAno glAno na pritaapyte| kiJca pratyuSasihatA mArgAH, parihAsahatAH striyaH mandabIjaM hataM kSetra, hataM sainyamanAyakam / / tato nItvA glAnamanyaM grAmasarvaparayatnena praticaraNaM kartavyamiti / / gataM caalnaadvaarm| atha saGkrAmaNAdvAramAha[bhA.1979] so nijaI gilANo, aMtara sammelaNA ya sNchobho| neUNa annagAma, savvapayatteNa kAyavvaM // vR-emukSipya yaMgrAmaM saH' nAgaraglAno nIyatetato grAmAdanyo glAno nagaramAnIyamAno'sti teSAmubhayeSAmapi sAdhUnAm 'antarA' apAntarAle sammilanA bhavati tataH parasparaM vandanaM kRtvA nirAbAdhaM pRSTavA glAnayoH saMchobha' saGkrAmaNaM kurvanti, nAgarA grAmINaglAnaM gRhNanti grAmINAstu nAgaraglAnamityuktaM bhavati / nItvA cAnyaM grAmaM sarvaprayalena praticaraNamubhayairapi karttavyam / / kiM punarabhidhAya te glAnasaGkrAmaNAM kurvanti? iti ucyate[bhA.1980] jArisa davve icchaha, amhe muttUNa te na labmihiha / __iyare vi bhaNaMtevaM, niyattimo neha atarate / / vR-nAgarAgrAmeyakAnbruvate-'yAzAni' tikta-kaTukAdIni dravyANi glAnArthamicchata 'tAni' tAdRzAni asmAn 'muktvA' vinA na lapsyadhve / 'itare'pi' grAmeyakA nAgarAn evaM bhaNantiyUyamasmAbhirvinA dugdhAdInina lpsydhye|ttste dvaye'piparasparamabhidadhati-yadyevaMtatonivamihe,
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 499 uddezaka : 1. mUlaM-6, [bhA. 1980] yUyamamum 'atarantaM' glAnaM nayata, vayaM yuSmadIyaM nayAma iti / / evaM saGkrAmaNAM kRtvA tatraca grAme nagare vA nItvA sarvaprayatlena praticaraNA vidheyA / na punarnidharmatayetthaM cintanIyaM bhaNanIyaM vA[bhA.1981] devA hune pasannA, jamukkA tassa ne kayaMtassa / so huaitikkharoso, ahigaM vaavaarnnaasiilo|| [bhA.1982] teneva sAiyA mo, eyassa vi jIviyammi sNdeho| pauNo vina esa'mhaM, te vi karijA na va karinA / / vR. "huH' avadhAraNe, nUnaM "ne" asmAkaM devAH prasannAH yad muktA vayaM tasmAta kRtAntAta, gAthAyAM paJcamyarthe sssstthii| iha kRtAntazabdena kRtaM-niSpAditaM bahvapi kAryamantaM nayatIti vyutpattyA kRtaghna ucyate, yadvA kRtAntaH-yamastattulyatvAdasAvapi kRtAntaH / ata evAha- sa hi 'atitIkSNaroSaH' punaHpunA roSaNazIlodIrgharoSI vetyarthaH / adhikam atyarthaM vyApAramAzIlaH' kRtAkRteSu kAryeSubhUyo bhUyo niyuGkte / yadvA tenaiva glAnena 'sAditAH' khedaM prapitA vayamato'sya kartuM na zaknumaH |athvaaetsyaapijiivite sandehastataH kiM nirarthakamAtmAnaM pariklezayAmaH?, praguNIbhUto'pi caiSa nAsmAkaM bhaviSyi, te'pyasmadIyasya kuryurvA na vA, ato vayamapi na kurmahe / evamAdIni bruvANAnAM teSAM nirdharmANAmAcAryeNa zikSA dAtavyA na tUpekSA vidheyaa|| yata Aha[bhA.1983] jo u uvehaM kujjA, Ayario keNaI pamAdeNaM / ArovaNA u tassA, kAyavvA puvvaniddiTThA / / / vR- 'yastu' yaH punarAcArya kenApi pramAdena pramattaH sannupekSAM kuryAt tasyAropaNA pUrvanirdiSTA kartavyA, catvAro gurava ityarthaH / / athaveyamAropaNA[bhA.1984] uveha'ppattiya paritAvaNa mahaya muccha kiccha kaalge| ___cattArichacca lahu-guru, cheo mUlaM taha dugaMca // vR-yo glAnasyopekSAM karoti tasya catvAro gurukaaH| upekSAyAM kRtAyAM yadyaprItikaM glAnasya jAyatetato'picatvAro guravaH |anaagaaddhpritaapecturlghu AmADhaparitApe caturguru mahAduHkhe SaDalaghu / mUrchAyAM ssddguru| kRcchramANe cchedaH / kRcchrocchvAse mUlam / samavahate'navasthApyam / kAlagate paaraanycikm|| [bhA.1985] uvehobhAsaNa paritAvaNa mahaya muccha kiccha kaalge| cattAri chaca lahu-guru, cheo mUlaM taha dugaMca / / vR-upekSAyAM sa glAnaH svayameva gatvA gRhasthAnavabhASate catvAro laghavaH / tasya tatra gacchataH zIta-vAtA-''tapaiH parizrameNa vA'nAgADhaparitApanAdIni jAyante tataH prAyazcittamanantaragAthoktanItyA draSTavyam // [bhA.1986]uvehobhAsaNa ThavaNe, paritAvaNa mahaya muccha kiccha kaalge| ___ cattArichacca lahu-guru, chedo mUlaM taha dugaM ca / /
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-upekSAyAM glAno bhakta-pAnamauSadhaM vA avabhASaNenotpAdya sthApayati na zaknomyahaM dine dine paryaTituMtatazcatvAro guravaH / tena parivAsitena zItalatvAd anAgADhaparitApanAdInyupajAyante prAyazcittayojanA prAgvat / / [bhA.1987]uvehobhAsaNa karaNe, paritAvaNa mahaya muccha kiccha kaalge| cattAri chaca lahu-guru, chedo mUlaM taha dugNc|| vR- upekSAyAM kRtAyAM yadi glAno'vabhASya svayamevISadhAdikaM karoti gRhasthairvA kArayati tadA catvAro guravaH / svayaMkurvatazcikitsAdhanabhijJairgRhasthairvA cikitsAM kArayato'nAgADhaparitApAdIni bhavanti / zeSaM praagvt|| [bhA.1988] vehAnasa ohANe, saliMgapaDisevaNaM nivArite / gurugA anivArite, carimaM mUlaM ca jaMjasya / / kR-apratijAgaritoglAnoyadi nirvedana vaihAyasaMmaraNamabhyupagacchatitatasteSAmapratijAgarakANAM 'caramaM pArAzcikam / atha 'avadhAvanam' upravrajanaM karoti tato mUlam / svaliGgasthito yadyakalpyapratisevanAM karoti tatazcaturgurukAH / yadi taM tathA pratisevamAnaM nivArayati tadApi caturgurukAH / atha na nivArayati tato yad yatra aprAzuke'neSaNIye vA gRhyamANe prAyazcittaM tat tatra praapnoti|| atha nirddhA yeSu sthAneSu glAnaM tyajet tAnyAha[bhA.1989] saMviggA gIyatthA'saMviggA khalu taheva gIyatthA / saMviggamasaMviggA, navaraM puna te agIyatthA // [bhA.1990] saMvigga saMjaIo, gIyatthA khalu taheva'gIyatthA / gIyatva agIyatthA, navaraM puna tA asNviggaa|| vR-saMyatAzcaturddhA, tadyathA-saMvignA gItArthAH 1 asaMvignA gItArthA 2 saMvignA agItArthAH 3 asaMvignA agItArthAzca 4 iti| saMyatyo'picaturvidhAH, tadyathA-saMvignAgItArthA 1 saMvignAagItArthAH 2 asaMvignAagItArthAH 3asaMvignA agItArthAzca 4 iti / eteSvaSTasu sthAneSu glAnaM parityajataH prAyazcittamAha[bhA.1991] cauro lahugA gurugA, chammAsA hoti lahuga gurugA ya / chedo mUlaM ca tahA, anavaduppo ya paarNcii| vR-prathame sthAne glAnaMparityajati catvAro lghukaaH| dvitIye catvAro gurukaaH|tRtiiye SaNmAsA laghavaH / caturthe SaNmAsA guravaH / paJcamecchedaH / SaSThe mUlam / saptame'navasthApyaH / aSTame pArAJciko bhvti|| yadi vA[bhA.1992] saMvigga nIyavAsI, kusIla osanna taha ya paastthaa| saMsattA viMThAyA, ahachaMdA ceva atttthmgaa|| vR-saMvignAH 1 nityavAsinaH 2 kuzIlAH 3 avasannAH 4 pArzvasthAH 5 saMsaktAH 6veNThakAH
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 501 uddezakaH 1, mUlaM-6, [bhA. 1992] 7 yathAcchandAzcaivASTamAH 8 // eteSu parityajato yathAsaGgyamidaM prAyazcittam[bhA.1993] cauro lahugA gurugA, chammAsA hoti lahuga gurugaay| chedo mUlaM ca tahA, aNavaThThappo ya paarNcii| vR-catvAro laghukAH 1 catvAro gurukAH 2 SaNmAsA laghukAH 3SaNmAsA gurukAH 4 chedaH 5 mUlaM ca tathA 6 anavasthApyazca 7 pArAJcikaH 8 // athavA[bhA.1994] saMviggA sijjAtara, sAvaga taha daMsaNe ahAbhadde / dAne saDDI paratisthigeya paratitthigI ceva // vR-'saMvignAH' pratItAH 1 zayyAtaraH'pratizrayadAtA2 zrAvakaH gRhItAnuvrataH3darzanasampannaHaviratasamyagdRSTiH 4 yathAbhadrakaH' zAsanabahumAnavAn 5 dAnazrAddhikaH' dAnaruci 6 paratIrthikaH' zAkyAdipuruSaH 7 paratIrthikI' zAkyAdipASaNDinI 8 // eteSu parityajato yathAkramamidaM prAyazcittam[bhA.1995] cauro lahugA gurugA, chammAsA hoti lahuga gurugA y| chedo mUlaM ca tahA, aNavaThThappo ya pAraMcI / / vR-uktaarthaaH|| atha kSetrataHprAyazcittamAha[bhA.1996] uvassaya nivesaNa sAhI, gAmamajhe ya gAmadAre ya / ujjAne sImAe, sImamaikkAmaittANaM / / [bhA.1997] cauro lahugA gurugA, chammAsA hoti lahuga gurugaay| chedo mUlaM ca tahA, aNavaThThappo ya paarNcii| vR-kSetrAntaraM saGkrAmannupAzraye glAnaM parityajya yadi gacchati tadA catvAro lagukAH / upAzrayAniSkAzya nivezanaM yAvadAnIya pariharati catvAro gurukAH / sAhikAyAM SaNmAsA - laghavaH / grAmamadhye SaNmAsA guravaH / grAmadvAre cchedaH / udyAne mUlam / grAmasImani pariSThApayati anavasthApyam / svagrAmasImAnamatikrAmya parityajan pArAzcika iti| yata evamato na prityjniiyH|| kiyantaM punaH kAlamavazyaM praticaraNIyaH? ucyate[bhA.1998) chammAse Ayario, gilANa pariyaTTaI payatteNaM / jAhe na saMtharejjA, kulassa u nivedaNaM kuJjA / / vR-yena sa glAnaH pravrAjito yasya vA upasampadaM pratipannaH saAcArya sUtrArthapauruSIpradAnamapi parihRtya prayatnena SaNmAsAn glAnaM parivarttayati' praticarati / yadA SaTsvapi mAseSu pUrNeSu sa glAnaH 'nasaMstaret' na praguNIbhavet, yadvA AcArya eva svayamanyAbhirgaNacintAbhirna saMstarettataH 'kulasya nivedanaM kuryAt' kulasamavAyaM kRtvA tasya samarpayedityarthaH / / tataH
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 bRhatkalpa-chedasUtram -1.16 [bhA.1999] saMvaccharANi tinniya, kulaM pipariyaTTaI payatteNaM / jAhe na saMtharijjA, gaNassa u nivedaNaM kujjA / / vR-trIn saMvatsarAn kulamapi prAyogyabhakta-pAnauSadhAdibhiprayatnena parivarttayati / tatastriSu varSeSu pUrNeSu yadA na saMstaret taMdA gaNasya nivedanaM kuryAt // tataH[bhA.2000] saMvaccharaMgaNo vI, gilANa pariyaTTaI payatteNaM / jAhe na saMtharijA, saMghassa niveyaNaM kujA / / vR-ekaM saMvatsaraM yAvad gaNo'pi glAnaM mahatA prayatnena parivartayati / tato yadA na saMstaret tataH saGghasya nivedanaM kuryAt / tataH saGgho yAvajIvaMtaM sarvaprayalena parivartayati // gAthAtrayoktamarthamekagAthayA saMgRhya pratipAdayati[bhA.2001] chammAse Ayario, kulaM tu saMvaccharAi~ tinni bhave / saMvaccharaMgaNo vI, jAvajIvAya saMgho u|| vR-vyAkhyAtArthA // etacca yo bhaktavivekaM kartuM na zaknoti tamuTizya draSTavyam / yastu bhaktavivekaM kartuM zaknoti tenASTAdazamAsAn yAvatprathamatazcikitsA kArayitavyA, viratisahitasya jIvitasya punaH saMsAre durApatvAt / tataH paraM yadi na praguNIbhavati tato bhaktavivekaH karttavya iti / AgADhe kAraNajAte sAte sati glAnasya vaiyAvRttyaM na kuryAdapi parityajed vA glaanm| kiM punastat kAraNajAtam ? iti ucyate[bhA.2002] asive omoyarie, rAyaDuDhe bhaye va gelne| eehi kAraNehiM, ahavA vi kule gaNe saMghe // vR-azive samutpanne satiglAnaM parityajednaca praayshcittmaapnuyaat| evam avamaudaryerAjadviSTe 'bhaye vA' zarIrastenasamutthe "gelane"tti sarvovA gaccho glAnIbhUta ityataH kasya kaH praticaraNaM karotu ? etaiH kAraNaiH, athavA kulasya gaNasya saGghasya vA samarpite glAne svayamakurvannapi zuddhaH / parityajane tviyaM yatanA-azive samutpanne dezAntaraM saGkrAman glAnamanyeSAM pratibandhasthitAnAM sAdhUnAmarpayati,teSAmabhAvezayyAtarAdInAMsamIpesAdharmikasthalISuvA devakulikeSuvA nikssipnti| evamavamaudarye bhayeca drssttvym| rAjadviSTe yadyekasya gacchasyapradveSamApanorAjA tato'nyeSAMsAdhUnAM samarpayanti, atha sarveSAmapi pradviSTastataH zrAvakAdiSu nikSipya vrajanti / utsargataH punaretairapi kAraNairna nakSipanti kintu skandhe nyasya vahantIti / / Aha ca[bhA.2003] eehi kAraNehi, taha vi vahaMtI na ceva chdddduiti| asahU vA uvagaraNaM, chaDiMti na ceva u gilANaM / / kR-etaiH kAraNairyadyapiglAnonikSeptuMkalpatetathApivahanti naivprityjyit|ath asahiSNavaH' voDhumasamarthA tata upakaraNaM piratyajanti naiva glAnam // [bhA.2004] ahavA vi so bhaNejA,chaDDeu mamaM tu gacchahA tubme /
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 2004] 503 hou tti bhaNiya gurugA, iNamannA AvaI biiyA / / vR-athavA sa glAno bhaNeta-mAM chardayitvA' parityajya yUyaM gacchata / evamukte yadi ko'pi sAdhuH bhavatvevam' iti bhaNati tadA tasya catvAro gurukAH / iyaM vakSyamANalakSaNA prakArAntareNa 'anyA' dvitIyA aapducyte|| tAmevAha[bhA.2005] paJcaMtamilakkhesuM, bohiyateNesu vA vi pddiesu| janavaya-desavinAse, nagaravinAse ya dhormmi|| [bhA.2006] baMdhujanavippaoge, amAyaputte vi vaTTamANammi / taha vi gilANa suvihiyA, vacaMti vahaMtagA sAhU / / vR-pratyantAH-pratyantadezavAsino ye mlecchAsteSu tathA bodhikastenA nAma-ye mAnuSANi haranti teSu vA patiteSusatsuyo janapadasya-magadhAdeH dezasyavA-tadekadezabhUtasya vinAzaH-vidhvaMsastasmin, tathA nagaravinAze ca 'ghore' raudre upasthite, bandhujanAnAM-svajJAtilokonAM maraNabhayAtirekAt palAyamAnAnAM yaH parasparaM viprayogastasmin, kathambhUte? _ 'amAtAputre' svasvajIvitarakSaNA-kSaNikatayA yatra mAtA putraM na smarati putro'pi mAtaraM na smarati tadamAtAputram "mayUravyaMsaketyAdayaH" iti samAsaH tasminnapi vartamAne ye 'suvihitAH' zobhanavihitAnuSThAnAste tathApi glAnaM vahanto vrajanti na punaH parityajanti / / tato'sau glAnaH prAha[bhA.2007] tAreha tAva maMte!, appANaM kiM maellayaM vahaha / egAlaMbanadoseNa mA hu savve vinassihiha / / / vR-tArayata tAvad bhadanta ! yUyamAtmAnamasmAdapArAdApatpArAvArAt, kiM mAM mRtamiva mRtamadyazvInamRtyusambhavatayA zabaprAyaMvahata? |apic 'ekAlambanadoSeNa' madIyamevayadekamAlambanaM tadeva bahUnAM vinAzakAraNatayA doSastena mA yUyaM sarve vinayatha / / [bhA.2008] evaM ca bhaNiyamette, AyariyA nANa-caraNasaMpannA / acabalamaNaliya hitayaM, saMtANakariM vaimudAsI / / vR-evaMca glAnena bhaNitamAtre sati AcAryA 'jJAna-caraNaspatrAH' saMvignagItArthA iti bhAvaH 'acapalAm' atritAM tvarAkAramasya maraNabhayasyAbhAvAt 'analIkAM' satyAM sadbhAvasAratvAt 'hitAm' anukUlAM pariNAmasundaratvAt "santrANakarI' ArttajanaparitrANakAriNIM vAcamudAhRtavantaH // katham ? ityAha[bhA.2009] savvajagajjIvahiyaM, sAhuM na jahAmo esa dhammoNe / jati ya jahAmo sAhuM, jIviyamitteNa kiM amhaM / / kR.sarvasminjagatiyejIvAH-trasa-sthAvarabhedabhinnAsteSAmabhayadAyakatayA hitaMsarvajagajIvahitaM sAdhu 'naprajahimaH' na parityajAmaH, eSo'smAkaM 'dharma' samAcAraH / yadi ca sAdhuM prajahImastataH kimasmAkaM 'jIvitamAtreNa' sadAcArajIvitavikalena bahiprANadhAraNamAtreNa prayojanam ? na
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 / bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 kiJcidityarthaH / / [bhA.2010] taM vayaNaM hiya madhuraM, AsAsaMkurasamubhavaM sayaNo / samaNavaragaMdhahatthI, bei gilANaM privhNto|| vR-'tad evaMvidhaM vacanaM hitaM' pariNAmapathyaM madhuraM' zrotra-manasAM pralhAdakaM tathA''zvAsa evAGkuraH-prarohastasya samudbhavaH-utpattiryasmAt tad AzvAsAGkurasamudbhavam, glAnasyAzvAsaprarohabIjamiti bhAvaH, svajana iva svajanaH sa AcArya 'zramaNavaragandhahastI' yathA hi gandhahastI gajakalabhAnAMyUthAdhipatyapadamuhamAnogirikandarAdiviSamadurgeSvapi patito na tatparityAgaM karoti, evamayamapi gaNadharapadamanupAlayan viSamadazAyAmapi zramaNavarAna parityajatIti zramaNavaragandhahastItyucyate, sa glAnaM parivahan' parivartaya trevamanantaroktaM brviti|| tatahatthaM tadIya bacanaM zrutvA samIpavartinAmagAriNAmitthaM sthirIkaraNamupajAyate[bhA.2011] jai saMjamo jai tavo, daDhamittittaM jahuttakAritaM / jai baMbhaMjai soyaM, eesuparaM na annesuN|| vR- yadi "saMyamaH' paJcAzravaviramaNAdirUpo yadi 'tapaH' anazanAdirUpaM 'dRDhamaitrIkatvaM' nizcalasauhRdaM 'yathoktakAritvaM' bhagavadAjJArAdhakatvaM yadi 'brahma' aSTAdazabhedabhinnaM sabrahmacarya yadi 'zaucaM' nirupalepatA sadbhAvasAratA vA, etAni yadi parameteSveva sAdhuSu prApyante 'nAnyeSu' zAkyAdiparatIrthikeSu, teSAmevaMvidhasya glAnapraticaraNavidherabhAvAt / / itthaM tAva viSamAyAmapi dazAyAM glAno na parityaktavya ityuktam / athAtyantike bhaye tamaparityajatAM yadi sarveSAmapi vinAza upaDhaukate tataH ko vidhi ? ityAha[bhA.2012] accAgADhe va siyA, nikkhitto jai vi hoja jynnaae| taha vi u doNha vi dhammo, rijubhAvavicAriNo jeNaM / / vR-'atyAgADhe pratyantamlecchAdibhaye, vAzabdaH pAtanAyAm, sAcaprAgeva kRtA, "syAt kadAcid yatanayA niSpratyapAye pradeze yadyapyasau glAno nikSipto bhavet tathApi 'dvayorapi' glAnapraticarakavargayoH 'dharma' "sarvaM vAkyaM sAvadhAraNaM bhavati' iti nyAyAd dharma eva mantavyaH / kutaH? ityAha-'yena' kAraNena dvAvapitauRjuH-akuTilo mokSa pratipraguNoyo bhAvaH-pariNAmastatra vicarituM zIlamanayoriti RjubhAvavicAriNI, azaThapariNAmayuktAviti bhaavH|| tatazca[bhA.2013] patto jaso ya viulo, micchatta virAdhanA ya prihriyaa| sAhammiyavacchallaM, uvasaMte taM vimggNti|| vR-tairAcArya sAdhubhizcatAze'pi bhaye sahasaiva glAnamaparityajabhi vipulaM' digvidikpracAri yshHpraaptm| gAthAyAM puMstvanirdezaHprAkRtatvAt, evamanyatrApi yathAyogaMliGgavyatyayo mntvyH| tathA 'mithyAtvaM' tatparityAgasamutthamanyeSAM gRhasthAnAMglAnasya vA mithyAdarzanagamanaM tat parihRtaM bhavati / virAdhanA ca glAnasyasahAyavirahitasya saMyamA-''tmaviSayA sA ca prihtaa|
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA.2013] 505 sAdharmikavAtsalyaM cAnupAlitaM bhavati / yadA ca tadatyAgAda bhayamupazAntaM bhavi tadA 'ta' glAnaM 'vimArgayanti' zodhayantItyarthaH / / gataM glAnadvAram / atha gacchapratibaddhayathAlandikadvAramAha[mA.2014] paDibbe ko doso, AgamanegANiyassa vAsAsu / suya-saMghayaNAdIo, so ceva gamo niravaseso / vR-pratibandhanaM pratibaddhaM gacchapratibandha ityarthaH tatrakAraNaM yathAlandikAnAM vaktavyam / "ko doso"tti ko nAma doSo bhavati yat te yathAlandikA AcAryAdhiSThite kSetre na tiSThanti ? / "AgamanegANiyassa" tti yadyAcAryA svayaM kSetrabahirgantuM na zaknuvanti tata ekAkino yathAlandikasyAgamanaM gurUNAMsamIpe bhavati / "vAsAsu"tti varSAsu upayogaM dattvA yadi jAnAti varSaM na patiSyatitataAgacchati yathAlandiko gurusamIpe, anyathA tuneti| zruta-saMhananAdikastu gamaH sa eva niravazeSo vaktavyaH yo jinakalpikAnAm, yastu vizeSaH sa prAgevoktaH / / atha pratibaddhapadaM vyAkhyAti[bhA.2015] suttattha sAvasese, paDibaMdho tesimo bhave kppo| Ayarie kiikammaM, aMtara bahiyA va vshiie|| vR- sUtrasyArthastairgRhItaH paramadyApi 'sAvazeSaH' na sampUrNa eSa teSAM gacchaviSayaH pratibandho draSTavyaH / teSAM ca 'ayaM vakSyamANaH kalpaH, yathA-AcAryasyaiva 'kRtikarma' vandanakaM tairdAtavyaM nAnyeSAM sAdhUnAm / tathA yadyAcAryoM na zaknoti gantuM tato'ntarA vA grAmasya bahirvA vasatI yathAlandikasya vAcanAM dadAti / edutaratra bhAvayiSyate / / atha kodoSa iti dvAram / ziSyaH pRcchati-yadyAcAryAdhiSThite kSetre te tiSTheyustataH ko doSaH syAta? ucyate[bhA.2016] namanaM puvvabbhAsA, aName dussIla thappagAsaMkA / AyaTTa kukkuDa tti ya, vAto loge ThiI ceva // vR-yathAlandikAnAMna varttate AcArya muktvA anyasya sAdhoH praNAmaM kartum, tathAkalpatvAt / tataste kSetrAntastiSThantaH pUrvAbhyAsAd 'namanaM prnnaamNsaadhuunaaNkuryuH| gacchavAsinazca yathAlandikAn vandante, te punaryadhAlandikAstAna bhUyo na prativandante, tatasteSAmanamane loko brUyAtU-'duHzIlAH' zailastambhakalpAamI, yenAnyeSAmitthaM vandamAnAnAmapi na prativandanaM prayacchanti, navA kamapyAlApaM kurvanti |gcchvaasissuvaaloksy sthApyakAzaGkA bhavati, avazyaM sthApyAH-duHzIlatvAdandanIyAH kRtA amI, anyathA kathaM na prativandyante?, AtmArthikA vA amIyenAprativandamAnAnapi vandante, 'kautkuTikAvA' mAtRsthAnakAriNo'mI lokapaGkrinimittamitthaM vndnte|evN lokevAda upaajaayte| etaiH kAraNaiH kSetrabahiste ythaalndikaastisstthnti|api ca sthitireva' kalpa evAyamamISAm, yat kSetrAbhyantare na tisstthnti|| athAmISAmeva kalpamAha[bhA.2017] doni vidAuM gamanaM, dhAraNakusalasasa khettabahi dei / kiikamma cola'paTTe, ovaggahiyA nisijjA ya / /
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 vR-AcAryasUtrArthapauruSyau dve api gacchavAsinAM dattvA yathAlandikAnAM samIpe gamanaM kroti| gatvA ca tatra teSAmarthaM kathayati / athAcAryo na zaknoti tatra gantuMtato yasteSAM yathAlandikAnAM madhye dhAraNAkuzalaH-avadhAraNAzaktimAnsa kSetravahirantarApallikAyAHpratyAsannebhUbhAgesamAyAti, tatraca gatvA aacaarystsyaarthddaati|sc zrutabhaktihetorAcAryANAM kRtikarma' vandanakaM dattvA colapaTTakadvitIya aupagrahikyAM niSadyAyAmupaviSTazcArthaM shrRnnoti|| atha "doni vidAuM gamanaM" ityapavadannAha[bhA.2018] atthaM do va adAuM,vaccai vAyAvae va annennN| evaM tA uDubaddhe, vAsAsu ya kAumuvaogaM / / kRyadyAcAryo dveapi pauruSyau dattvA gantuMnazaknotitato'rthamadattvA, tathApyazaktau 'dvAvapi' sUtrArthAvadatvA vrajati, anyena vA ziSyeNasvaziSyAn vAcayati' vAcanAMdApayati / athAcAryastatra gantumazaktastato yathAlandika ekaH sUrisamIpamAyAti / evaM tAvad Rtubaddhe draSTavyam / varSAsucazabdaH punararthe varSAsupunarayaM vizeSaH- upayogaM kRtvA' 'kiM varSaM patiSyati na vA?' iti vimRzya yadi jAnAtipatiSyati tato nAcAryANAM samIpamAyAti, atha jAnAtinapatiSyati tataH smaayaati|| atha guravastatra gatAH kathaM samuzinti? ityAha[bhA.2019] saMghADo maggeNaM, bhattaM pAnaM ca nei u guruunnN| accuNhaM therA vA, to aMtarapallie ei|| vR-'gurUNAM yathAlandikasamIpamupagatAnAM yogyaM bhakataM pAnaM ca gRhItvA saGghATakaH "mArgeNa' pRSThato gatvA tatra nayati / atha yAvatA kAlena yathAlandikAnAmupAzrayaM guravo vrajanti tAvatA 'atyuSNam' atIvAtapazcaTati sthavirAvA' vArddhakavayaHprAptAsteAcAryAstato'ntarapallikAyAmeko yathAlandikodhAraNAsampannaH samAyAti / tatra guravo'pigatvA tasya vAcanAMdatvA saGghATakenAnItaM bhakta-pAnaM samuzyi sandhyAsamaye mUlakSetramAyAnti // athAntarapallimapi gantumasamarthAH guravastataH kim ? ityAha[bhA.2020] aMtara paDivasabhevA, biiyaMtara bAhi vasabhagAmassa / annavasahIe tIe, aparIbhogammi vaaei| vR-antapallikA-prativRSabhagrAmayoH 'antarA' apAntarAle gatvA yathAlandikaM vaacyti| tatra gantumazaktau prativRSabhagrAme / atha tatrApi gantuM na zaknoti tataH "biiyaMtara"tti dvitIyaMprativRSabha-mUlakSetrayorapAntarAlalakSaNaM yadantaraMyatra gatvA vaacnaaNprycchti| tatrApi gamanAzaktI 'vRSabhagrAmasya mUlakSetrasya bahirvijanepradeze gatvA vAcayati / yadi tatrApi gantuMnaprabhaviSNustato mUlakSetra evAnyasyAMvasatau / tatrApi gantumazaktau tasyAmeva muulvstaavpribhogye'vkaashevaacyti|| tatra ceyaM sAmAcArI[bhA.2021] tassa jaI kiikamma, kariti so puna na tesi pakarei /
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 2021] 507 jA paDhai tAva guruNo, karei na karei u pareNaM / / vR- 'tasya' yathAlandikasya 'yatayaH' gacchavAsinaH sAdhavaH kRtikarma kurvanti, 'sa punaH' yathAlandikaH 'teSAM' gacchavAsinAM paryAyajyeSThAnAmapi kRtikarma na karoti / yAvacca 'paThati' arthazeSamadhIte gurorapi tAvadeva karoti, paratastu na karoti, tathAkalpatvAt / / amISAmeva mAsakalpavidhimAha[bhA.2022] ekko vA saviyAro, havaMta'hAlaMdiyANa chaggAmA / mAso vibhajjamANo, panageNa u nihio hoi| vR-yadi gurvadhiSThitamUlakSetrasya bahireko grAmaH 'savicAraH' savistaro vrtte| iha vicArazabdena vistAra ucyate, tataH saha vicAreNa vartate yaH sa savicAro vistIrNa ityarthaH / Aha ca cUrNikRtsaviyAro tti vitthino|ttstsmin grAme SaDvIthIH parikalpya yathAlandikA ekaikasyAM vIthyAM paJca paJca divasAbhikSAmaTanti, tasyAmeva ca vIthyAM vasatimapi gRhNanti evaM prativIthyAM "panageNa" rAtrindivapaJcakena mAso vibhajyamAnaH san SaDbhirahorAtrapaJcakaiH 'niSThitaH' sampUrNo bhavati / athanAsti vistIrNo grAmastataH "havaMta'hAlaMdiyANachaggAmA" iti mUlakSetrapArzvato yelaghutarAH SaD grAmA bhavanti teSu pratyekaM paJca paJca divasAn paryaTatAM yathAlandikAnAM tathaiva SaDbhirahorAtrapaJcakarmAsaH paripUrNo bhavatIti / / gataM gacchapratibaddhayathAlandikadvAram / athopari doSA apavAdazceti dvAradvayamAha[bhA.2023] mAsassuvari vasatI, pAyacchittaM ca hoMti dosA ya / biiyapadaMca gilANe, vasahI bhikkhaM ca jynnaae|| vR-mAsasya upalakSaNatvAt caturNAM vA mAsAnAmupari yadi vasati tadA prAyazcittaM doSAzca bhavanti / dvitIyapadaM ca 'glAne' glanArtham upalakSaNatvAdazivAdibhizca kAraNairmAsasyorddhavamapyavasthAnalakSaNaM bhavati / tatra ca vasatirbhekSaM ca yatanayA grhiitvym|| athainAmeva niyuktigAthAM vivarISuH pAryazcittApattisthAnAni tAvadAha[bhA.2024] parisADimaparisADI, saMthArA''hAra duviha uvhimmi| Dagalaga-sarakkha-mallaga-mattagamAdINa pacchittaM / / vR-saMstArako dvidhA-parizATI aprishaattiic| parizATI-tRNamayaH parizaTati-utpATyamAnaH sannavazyaMvizIryate itivyutpatateH, tadviparIto aparizATI phalakAdirUpaH / evaM dvividhamapi saMstArakaM yatrama mAsakalpaM varSAvAsaM vA kRtavan tatraiva grAmAdau gRhNataH / evamAhAramapi teSveva kulessugRhnntH|audhikaupgrhikbhedaa vividhoya upadhistasmizca tatraiva gRhymaanne|tthaaddglkaaniputpronychnlessttukaaH sarajaska:-kSAraH mallaka-mAtrake pratIte teSAmAdizabdAt kASThakiliJcAdInAM ca tatraiva grahaNe prAyazcittaM vakSyamANalakSaNaM bhavati / / [bhA.2025] ovAse saMthAre, vIyAruccAra vasahi gAme y| mAsa-caummAsAdhigavasamANe hoimA sohI / / vR-tathA avakAzaH' pratizrayaikadezaH 'saMstAraH' saMstArakabhUmi, etau pUrvaparibhuktAvevaparibhukre / vicAraH' prazravaNam 'uccAraH' saMjJA, etau tatraivasthaNDile samAcarati / vasatiprAkparibhuktAM
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 1-1/6 paribhuGkte / grAmasyopari mamatvaM karoti, yadvA'vakAzAdiSu sarveSvapi mamatvaM karoti / tathA RtubaddhemAsAdhikaMvarSAvAsecaturmAsAdhikaM vasati / eteSusthAneSu 'iyam' anantarameva vakSyamANA zodhiH / / 508 tAmevAha [bhA. 2026 ] ukkosovahi-phalae, vAsAtIe a hoMti caulahugA / Dagalaga sarakkha mallaga, panagaM sesesu lahuo u // vR-utkRSTe upadhau-varSAkalpAdike phalake ca tatraiva gRhyamANe varSAtIte catvAro laghavaH / Dagalakasarajaska-mallakeSu upalakSaNatvAt kASTha-kiliJcAdau ca rAtrindivapaJcakam / 'zeSeSu' parizATisaMstArakAdiSu sarveSvapi anantaragAthAdvayokteSu sthAneSu laghuko mAsaH / / atha mAsAdyupari tiSThato doSAnAha [bhA. 2027] saMvAse itthidosA, uggamadosA va nehato kujA / camaDhaNa gilANadullabha, vArattisibhAsiyAharaNaM // vR- Rtubaddhe varSAvAse vA yathoktakAlAvadherupari 'saMvAse' ekatrAvasthAne kriyamANe sandarzanasambhASaNAdinA strIviSayA AtmaparobhayasamutthAdoSA bhaveyuH / prabhUtakAlAvasthAnatazca sAdhUnAmupari bhadrakagRhiNAM gADhataraH sneha upajAyate, tatazca te snehataH 'udgamadoSAn' AdhAkarmAdIn kuryuH / ye tu prAntA gRhapatayaste brUyuH-kiyaciramasmAbhiramISAmadyApi dAtavyaM tiSThati? iti / aticamaDhaNayA ca kSetraM nIrasaM bhavati, tato glAnasya upalakSaNatvAdAcAryAdInAM ca prAyogyaM durlabhaM bhavet / atra ca vArattakamaharSe kRtasvalpamAtragRhisaGgasya pradyotanRpeNopahasitasyAharaNam / ata eva tena bhagavatA RSibhASiteSu yat saptaviMzamadhyayanaM viracitaM tatrAdAvevedamupadezasUtramabhANina ciraM jani saMvase munI, saMvAseNa sinehi vaDaI | bhikkhussa aniccacAriNo, AyaTTe jamhA uhAyaI // iti / gatamupari doSA iti dvAram / atha dvitIyapadaM bhAvayati [bhA. 2028] bahudose va'tirittaM, jai labbhe vejja-osahAni bahiM / caubhAga tibhAga'ddhe, jayaMta'nicche alaMbhe vA // vR-glAnanimittamatirikmapi kAlaM vaset / ayodgamAdibhirdoSairbahudoSaM tat kSetraM tata utpATya glAnaM bahirgantavyaM yadi vaidyauSadhAni tatra labhyante / atha glAno bahirgantuM necchati vaidyopadhAni vA bahirna labhyante tato'nicchati alAbhe vA tatraiva grAme caturbhAgIkRte grAmamaSaTau bhAgAn kRtvA yatante, tathA cenna saMstarati tataH sapta bhAgAn, evaM yAvadekabhAgamapi kRtvA yatante iti purastAd vakSyate, tathApi caturbhAga-tribhAgA 'rddhagrahaNaM "tulAdaNDamadhyagrahaNa'nyAyenASTabhAgAdInAmapi grahaNArtham / prakArAntareNa dvitIyapadamAha [bhA. 2029] omA 'siva-duTThesuM, caubhAgAdi na kariti acchaMtA / porusimAIvuDDI, kariti tavaso asaMtharaNe // vR- avamA'ziva-rAjadviSTeSu vahi saJjAteSu tatraiva kSetre'tiriktamapi kAlaM tiSThanti yAvad vahi subhikSAdIni jAyante / tacca kSetraM yadi laghutaraM tatastatra tiSThanto'saMstaraNe sati caturbhAgAdiracanAM na kurvanti, kintu tatra pauruSyAditapaso vakSyamANanItyA vRddhiM kurvanti / atha bRhattaraM tat kSetraM
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-6, [bhA. 2029] pUryate caturbhAgAdiracanayA'pi kriyamANaM paraM tatrApyavamAdIni samutpannAni, tatrAvamaM tAzamutpannaM yAdRze caturbhAgAdiparipATyA paryaTanto na saMstaranti, azive bhAgAbhAgAntareSu saGkrAmatAmazivaM saJcarati, rAjadviSTe'parAparabhAgeSu saJcarantaH prakaTIbhavanti, atastriSvapyavamA'ziva-rAjadviSTeSu pUrvArddhapratyAcakSate, ye pUrvArddhapratyAkhyAtAraste ekAzanaM pratyAkhyAntItyAdi / atha yatanAmeva spaSTayati[bhA. 2030 ] mAse mAse vasahI, taNa DagalAdI ya anna giNhaMti / bhikkhAyariya-viyArA, jahiM ThiyA tattha na'trAsu // vR-mAse mAse vasatiranyA tRNa- DagalAdIni ca pUrvaparibhuktAni parityajya anyAni gRhNanti / yasmizca bhAge mAsakalpaM sthitAstatraiva bhAge tasmin mAse bhikSAcaryAM vicArabhUmiM ca gacchanti 'nAnyAsu' bhikSA- vicArabhUmiSu // atha bhAgakaraNasyaiva vidhimAha [bhA. 2031] aTThAi jAva ekkaM kariti bhAgaM asaMthare gAmaM / aTThAi cciya vasahI, jayaMti jA mUlavasahI u // vR- kadAcidaSTau RtubaddhamAsAn glAnakAryeNa sthAtavyaM bhaved ato grAmamaSTau bhAgAn ku rvanti / tataH prathame'STabhAge vasatiM tRNa- DagalAdIni ca gRhNanti, mAsaM ca yAvat prathama evASTabhAge bhikSAcaryAM vicArabhUmigamanaM ca kurvanti / tato yadi madhyemAsaM pUrNe vA mAse glAnaH praguNIbhatastatastadaiva nirgantavyam / atha na praguNIbhUtastataH pUrNe bhAse dvitIye'STabhAge tiSThanti, tatrApyeSa eva vidhirmantavyaH / evaM tRtIyamaSTabhAgamAdau kRtvA aSTamamaSTabhAgaM yAvad draSTavyam / athASTabhirbhAgairvibhakte grAme na saMstarati tataH saptabhAgIkRtya tathaiva yatante / evamapyasaMstaraNe SaD bhAgAnAdau kRtvA yAvadekamapi bhAgaM kurvanti / evaM vasatIrapi prathamataH pRthak pRthag mAsakalpaprAyogyA aSTau gRhNanti / tadabhAve sapta-SaT paJcAdikrameNa yatante, yAvat tasyAmeva mUlavasatau tiSThanti // athAtraiva bhaGgakAnAha[bhA. 2032] 509 itthaM puna saMjogA, ikkikkassa u alaMbhe laMbhe ya / gAvihANaguNiyA, tulA tullesu ThANesu // vR- atra punaH krame 'ekaikasya' vasatibhAgasya bhikSAcaryAbhagasya vA alAbhe lAbhe ca yAni tulyAni samAnasaGkhyAkAni sthAnAni atulyAni - visadhzasaGkhyAkAni teSu vidhAnenacAraNikAvidhinA guNitAH santaH 'aneke' bahavaH 'saMyogAH ' bhaGgakA bhavti / cAraNikAkramazcAyamaSTau vasato'STau bhikSAcaryA 1 aSTau vasatayaH sapta bhikSAcaryA 2 evaM SaD bhikSAcaryA 3 paJca bhikSAcaryA 4 catasro bhikSAcaryA 5 tisro bhikSAcaryA 6 dve bhikSAcarye 7 ekA bhikSAcaryA 8, evaM sapta vasato'STau bhikSAcaryA 1 sapta vasatayaH sapta bhikSAcaryA 2 ityAdicAraNikayA saptAdisaGghayAsvapi vasativiSayAsu pratyekamaSTAvaSTau bhaGgakAH prApyante, sarvasaGghayayA labdhA bhaGgakAnAM catuHSaSTiriti // athaiteSveva bhaGgakeSu vidhimAha [bhA. 2033] ekkAi vi vasahIe, ThiyA u bhikkhayariyAe payataMti / vasahIsu vijayaNevaM, avi ekkAe vi cariyAe / vR- yeSu bhaGgakeSvekaiva vasati prApyate teSvekasyAmapi vasatau sthitA bhikSAcaryAyAM prayatante, prathamamaSTau bhAgAn grAmaM vibhajya bhikSAM paryaTanti, asaMstaraNe yAvadekamapi bhAgaM kRtveti bhAvaH /
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/6 apizabdo vyAdisaGkhyAkAsu vasatiSu tiSThantaH sutarAM bhikSAcaryAyAM paryatante iti sUcanArtha / yatra tvekaiva bhikSAcaryAprApyate tatraikasyAmapi bhikSAcaryayAM paryaTadbhiH evameva vasatiSvapi yatanA kartavyA uktmpvaaddvaarm|tduktauc samarthita "paDilehaNa nikkhamaNe' iti dvaargaathaa-dvym|| sUtram mU. (7) se gAmaMsi vA jAva rAyahANiMsi vA saparikkhevaMsi sabAhiriyasi kappai niggaMthANaM hemaMta-gimhAsu do mAse vatthae / aMto ikaM mAsaM, bAhiM ikkaM mAsaM / aMto vasamANANaM aMto bhikkhAyariyA, bAhiM vasamANANaM bAhiM bhikhAyariyA / / __ vR-asya sambandho vyAkhyA ca prAgvat / navaraM 'sabAhirike' prAkArabahirvatigRhapaddhatirUpayA bAhirikayA sahite kalpate nirgranthAnAM hemanta-grISmeSu dvau mAsau vastum / katham? ityAha- 'antaH' prAkArAbhyantare ekaM mAsam, 'bahiH' bAhirikAyAmapyekaM mAsam / antarvasatAmantarbhikSAcaryA, bahirvasatAM bahirbhikSAcaryeti / / atha bhASyavistara:[bhA.2034] eseva kamo niyamA, saparikheve sabAhirIyammi / navaraM puna nANattaM, aMto mAso bahiM maaso|| kR'eSa eva' prathamasUtroktaH kramaH saparikSepe sabAhirike'pi grAmAdau niyamAddvaktavyaH / navaraMpunaH 'nAnAtvaM vizeSo'yam-'antaH prAkArAbhyantaremAsobahirapimAsa ityevaM mAsadvayaMRtubaddhe sthaatvym|| [bhA.2035] punnammi mAsakappe, bahiyA saMkamaNa taM pitaha ceva / navaraMpuna nANattaM, taNesu taha ceva phlesu|| vR-Abhyantare mAsakalpe pUrNe 'bahiH' bAhirikAyAM saGkramaNaM karttavyam / tadapi saGkramaNaM 'tathaiva' puurvsuutrvdrssttvym| navaraMpunaratra nAnAtvaM tRNeSu tathAphalakeSu / tatra yadi bAhirikAyAmeva tRNa-phalakAni prApyante tatastatraiva grahItavyAni | atha tatra tAni na labhyante tato'nyaM grAma vrajantu, atha tatrAzivAdIni kAraNAni tata AbhyantarANyeva tRNa-phalakAni bAhirikAyAM netavyAni / / tatra vidhimAha[bhA.2036] anauvassayagamaNe, anapucchA natthi kaMci neyavvaM / jai nei anApucchA, tattha u dosA ime hoti / / vR-dvitIye mAsakalpe bAhirikAyAmanyamupAzrayaM gacchadbhiranApRcchayA nAsta kiJcit tRNaphalakAdi netvym| bAhirikAyAmanyamupAzrayaM gacchabhiranApRcchayA nAsti kiJcittRNa-phalakAdi netavyam / yadyanApRcchayA nayati tatastatreme doSA bhavanti / / [bhA.2037] tAItaNa-phalagAI, tenAhaDagAiM appaNo vA vi| nijaMtaya-gahiyAI, siTThAi~ tahA asitttthaaii| vRtAni tRNa-phalakAni yena sAdhUnAM dattAni tasya stenAhRtAni vA bhaveyuH AtmasambandhIni vA / tAni ca pratizrayAntaraM nIyamAnAni-prApyamANAni gRhItAni vA-nItAni santi ziSTAni aziSTAni vA bhaveyuH // ziSTA-'ziSTapadadvayaM vyAkhyAnayati[bhA.2038] kassete taNa-phalagA, siDhe amukassa tassa gahaNAdI / niNhavai va so bhIo, paccaMgira logamuDDAho /
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM-7, [bhA. 2038] 511 vR- setanAhRtAni tRNa- phalakAnyanApRcchayA nIyamAnAni pUrvasvAminA rAjapuruSairvA dhSTAni tataH sAdhuH pRSTaH kasyaitAni ? sAdhuH prAha-amukasya gRhapateH iti 'ziSTe' kathite sati tasya grahaNA''karSaNAdayo doSA bhavanti / athAsau sAdhuH bhItaH san 'nihnute' apalapati na kathayatItyarthaH tato'ziSTe sAdhoH pratyaGgirAdoSo bhavati, tRNa- phalakadAyakasya gRhapateH sambandhI yazcauryakaraNalakSaNo doSaH sa parakIyo'pyAtmani lagatItyarthaH / loke coDDAho bhavati - aho ! sAdhavo'pi paradravyamapaharanti / / athAtraiva prAyazcittamAha[ bhA. 2039] nayane diTThe siTTe, giNhaNa kaDDaNa vavahArameva vavaharie / lahuo lahugA gurugA, chammAsA cheya mUla dugaM / / vR- stenAhRtatRNAnAmapRcchayA bAhirikAyAM nayanaM karoti laghuko mAsaH / atha tAni nIyamAnAni rAjapuruSairdhaSTAni tatazcatvAro laghukAH / taiH pRSTe sAdhunA 'ziSTaM' kathitaM yathA amukasyeti tatazcatvAro gurukAH / atha sa gRhI rAjapuruSairgRhItastato grahaNe'pi catvAro gurukAH / athAsau tai rAjapuruSai rAjakulAbhimukhamAkarSitastataH SaNmAsA laghavaH / atha rAjakulAbhimukhamAkarSatastAn sa gRhasthaH pratilomamAkarSati tataH SaD gurukAH / atha rAjakulaM nItvA vyavahAraM kAritastataH chedaH / vyavahRte sati yadi sa gRhasthaH pazcAtkRtastato mUlam / tato bahulokasamakSamugdhe hasta-pAdAdyavayavavyaGgite vA kRte'navasthApyam / apadrAvite nirviSaye vAkRte pArAJcikam / sarvatra saMyatasyaitat prAyazcitam // atha nihnavanapadaM vyAkhyAti [bhA. 2040] ahavA vi asimmI, eseva u teNa saMkaNe lahugA / saMkiyammi gurugA, egamanege ya gahaNAdI // vR- athavA mayA kathite satyeSa tRNaphalakadAtA grahaNA - ''karSaNAdikaM prApsyate iti matvA yadi na kathayati tataH 'aziSTe' akathite eSa eva stenaH sambhAvyata ityevaM 'zaGkane' zaGkAyAM rAjapuruSaiH kiryamANAyAM caturlaghukAH / nizaGkite catvAro guravaH / tatazca tasyaivaikasyAnekeSAM vA sAdhUnAM grahaNAdayo doSA bhavanti / / tadyathA [ bhA. 2041 ] nayane diTThe gahie, kaDhaNa cavahArameva vavaharie / uDDuhaNe ya viruMgaNa, uddavaNe ceva nivvisae / [ bhA. 2042 ] lahuo lahuyA gurugA, challahu chagguruga cheya mUlaM ca / anavaTTappo dosu a, dosu a pAraMcio hoi / / vR-tRNAni pratizrayAntaramanApRcchayA nayati laghuko mAsaH / rAjapuruSairdhaSTeSu catvAro laghavaH / tataH pRSTe sAdhunA ca nihnute nRpapumAMsastasya sAdhorgrahaNaM kurvanti catvAro guravaH / rAjapuruSaiH 'tvaM caura:' ityuktvA rAjakulAbhimukhamAkarSaNe kRte sati SaNmAsA laghavaH / atha te rAjakulAbhimukhamAkarSanti sAdhuzca tAn pratIpamAkarSati evaM karSaNAkarSaNe SaNmAsA guravaH / vyavahAre prArabdhe chedaH / vyavahRte yadi saMyataH pazcAtkRtastato mUlam / uDDuhana-vyaGganayordvayoranavasthApyaH / apadrAvaNa-nirviSayAjJApanayordvayoH pArAJcika iti // Aha kathaM punastRNAni stenAhRtAni sambhavanti ? ityucyate[bhA. 2043 ] daMtapure AharaNaM, tenAhaDa babbagAdisu tanesu /
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 bRhatkalpa-chedasUtram -1-1/7 chAyaNa mIrAkaraNe, asthiraphalagaMca cNpaadii| vR-stenAhateSutRNeSu dantapuraviSayamudAharaNaM vaktavyam, yathAAvazyake yogasaGgraheSu "daMtapura datacakke0" ityasyAM gAthAyAM yannidarzanamuktam, tatra yathA 'dantAH kenApi na grahItavyAH' iti rAjAjJayApratiSiddhatvAddhanamitrasArthavAhamitreNa dRDhamitreNa dantAdarbhapUlakairAcchAdyapracchannamAnItAH stenAhRtAH saMvRttAH, evaM rAjJA pratiSiddhAni sambhavanti tRNAnyapi stenAhRtAnIti / taizca vabbakAdibhistRNaiglAnAdInAM chAdanaM pratizrayasya vA mIrAkaraNaM vidhIyate / mIrAkaraNaM nAmakaTaiArAderAcchAdanam, upalakSaNametat, tena prstrnnaarthmpitRnnaanigRhynte| phalakaMtu prastaraNArthaM mIrAkaraNArthaM vA / taccAsthiraphalakaM campakapaTTAdi mantavyam / asthiraphalakaM nAma-upavizatAM yadadho yAtIva, taccaivaMvidhaM campakapaTTAdi / / astenAhRtatRNAnAM nayane doSAnAha[bhA.2044] atenAhaDANa nayane, lahuo lahuyA ya hoti siTTammei / appattiyammi gurugA, voccheda pasajaNA sese / / vR-astenAhRtAnAM tRNAnAmanApRcchaya bahirnayane laghuko mAsaH / apareNa kenApi tasya ziSTaM' kathitaM tvadIyAni tRNAni saMyatairbAhirikAyAM nItAni' tadA caturlaghu / kathite yadyasAvanugraha manyate tato'pi caturlaghu / athAprItikaM karoti tadA caturguru / vyavacchedaM vA taddavyasya tasya sAdhobhUyaH pradAne kuryAt / "pasajjaNA sesa"tti zeSANAm' anyeSAmapyazana-pAnakAdidravyANAmapareSAM vA sAdhUnAM prasaGgato dAnavyavacchedaM kuryAt / / [bhA.2045] eseva gamo niyamA, phalaesu vi hoi aanupubbiie| navaraM puna nANattaM, cauro mAsA jahannapade // vR-eSaeva 'gamaH' prakAra: phalakeSvapi bhavatyAnupUrvyA yastRNeSu "nayaNe divesiDe" ityAdinAM bhaNitaH / navaraM punaratra nAnAtvaM catvAro mAsA jaghanyapade bhavanti / jaghanyapadaM nAma-yatra tRNeSu laghumAsikamApadyate taccAnApRcchayA bahirnayanamiti draSTavyam tatra phalakeSucaturladhu // athamAsadvayAdUrddhamavasthAne doSAn dvitIyapadaM cAha[bhA.2046] doNhaM uvariM vasatI, pAyacchittaM ca hoMti dosaay| biiyapadaM ca gilANe, vasahI bhikkhaM ca jynnaae| vR-sabAhirike kSetre dvayormAsayorupariyadi vasatitataHprAyazcittaMprAguktamevamAsalaghukAkhyam, doSAzcataevAvasAtavyAH ye abAhirike kSetre "saMvAse isthidosA" ityAdinA uktAH / dvitIyapadaM ca glAnaviSayaM tadeva vaktavyam / tatra ca tiSThatA vasatirbhekSaM ca yatanayA grahItavyam / muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bRhatkalpasUtre prathamoddezakasya [saptasUtraparyantaH] saMghadAsagaNi viracitaM bhASya evaM malayakIrti-kSemakIrti AcAryAbhyAM viracitA TIkA pari samApta / / 35/1 dvitIyaM chedasUtraMbRhatkalpa-1-samAptam bhAga: 18 - bRhatkalpasya pIThikA evaM uddezakaH-1 (mU. 1....7)
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvabharI vaMdanA jemanA dvArA sUtramAM guMthAyela jinavANIno bhavya vAraso vartamAnakAlIna "AgamasAhityamAM prApta thayo e sarve sUrivara Adi ArSa pUjyazrIonepaMcama gaNadhara zrI sudharmA svAmI | cauda pUrvadhara zrI bharbahu svAmI daza pUrvadhara zrI zayyabhavasUri | (anAmI) sarve zrata sthavara maharSio devavAcaka gaNi - zrI zyAmAcArya devardhvigaNi kSamAzramaNa jinabhadra gaNi kSamAzramaNa saMghadAsagaNi siddhasena gaNi jinadAsa gaNi mahattara agatsyasiMha sUri zIlAM drAcArya abhayadevasUri malayagirisUri makIrtisUri haribhadrasUri AryarakSita sUri (?) droNAcArya caMdra sUri vAdivetAla zAMticaMdra sUri malladhArI hemacaMdrasUri zAMticaMdra upAdhyAya dharmasAgara upAdhyAya guNaratnasUrI vijaya vimalagaNi vIrabhadra RSipAla | brahmamuni tilakasUri kArijI | sUtra-niyukti - bhASya-cUrNi - vRtti-AdinA racayitA anya sarve pUjyazrI vartamAna kAlina Agama sAhitya vArasAne saMzodhana-saMpAdana-lekhana Adi dvArA mudrI/amudrIta svarUpe rajU karyA sarve zrutAnurAgI pUjya puruSone AnaMda sAgarasUrijI caMdrasAgara sUrijI muni mANeka jina vijayajI punyavijayajI caturavijayajI jaba vijayajI amaramunijI kanaiyAlAlajI lAbhasAgarasurijI ! AcArya tulasI caMpaka sAgarajI smaraNAMjali bAbu dhanapatasiMha paM. becaradAsa 50 jIvarAjabhAI 50 bhagavAnadAsa pa0 rUpendrakumAra | | pa0 hIrAlAla - zrI prakAzaka sarve saMsthAo
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ [2] 800 400 900 (45 Agama mULa tathA vivaraNanuM zloka pramANadarzaka koSTako krama / AgamasUtranAma vRtti-kartA zloka pramANa zlokapramANa 1. AcAra 2554 |zIlAGkAcArya 12000 2. sUtrakRta 2100 zIlAGkAcArya 12850 3. sthAna 3700 abhadevasUri 14250 4. samavAya 1667 abhayadevasUri 3575 5. bhagavatI 15751 | abhayadevasUri 18616 6. jJAtAdharmakathA 5450 abhayadevasUri 3800 7. upAsakadazA 812 | abhayadevasUri antakRddazA 900 abhayadevasUri anuttaropapAtikadazA 192 abhayadevasUri 100 |10. praznavyAkaraNa 1300 abhayadevasUri 5630 11. vipAkaMzruta 1250 abhayadevasUri 12. aupapAtika 1167 abhayadevasUri 3125 13. rAjaprazniya 2120 malayagirisUri 3700 14. jIvAjIvAbhigama 4700 malayagirisUri 15. prajJApanA 7787 malayagirisUri 16000 16. sUryaprajJapti 2296 | malayagirisUri 17. candraprajJapti 2300 malayagirisUri 9100 118. jambUdvIpaprajJapti 4454 zAnticandraupAdhyAya 18000 19thI nirayAvalikA 1100 candrasUri 600 23. |(paJca upAGga) 24. catuHzaraNa 80 | vijayavimalayagaNi (?) 200 |25. Atura pratyAkhyAna 100 guNaratlasUri (avacUri) (?) 150 |26. mahApratyAkhyAna 176 | AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 176 |27. bhaktaparijJA 215 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 28. tandala vaicArika 500 |vijayavimalagaNi (?) 500 saMstAraka 155 guNaratna sUri (avacUri) gacchAcAra 175 |vijayavimalagaNi 1560 31. gaNividyA 105 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 14000 9000 29. 110 30. 105
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ [3] * vRtti krama AgamasUtranAma vRtti-kartA zloka pramANa zlokapramANa |32. devendrastava / 375 AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) | 375 |33. maraNasamAdhi hai 837 AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) 837 34. nizItha 821 jinadAsagaNi (cUrNi) 28000 saGghadAsagaNi (bhASya) 7500 35. bRhatkalpa 473 malayagiri+kSemakIrti 42600 | saGghadAsagaNi (bhASya) 7600 36. | vyavahAra 373 milayagiri / 34000 | saGghadAsagaNi (bhASya) 6400 37. | dazAzrutaskandha 896 - ? - (cUrNi) 2225 38. jItakalpa 130 siddhasenagaNi (cUNi) 1000 39. | mahAnizItha 4548 |40. Avazyaka 130 haribhadrasUri 22000 41. | oghaniyukti ni.1355 droNAcArya (?)7500 piNDaniyukti ni. 835 | malayagirisUri 7000 42. | dazavaikAlika 835 haribhadrasUri 43. | uttarAdhyayana 2000 zAMtisUri 16000 44. nandI 700 malayagirisUri 7732 45. | anuyogadvAra 2000 maladhArIhemacandrasUri 5900 nodha :(1) 65 452ma sUtrImA vartamAna maNe paDela 1 thI 11 aMgasUtro, 12 thI 23 upAMgasUtro, 24thI33 prakIrNakasUtro 34thI u8 chedasUtro, 40 thI 43 mULasUtro, 44-45 cUlikAsUtronA nAma prasiddha che. (2) ukta zloka saMkhyA ame upalabdha mAhitI ane pRSTha saMkhyA AdhAre noMdhela che. je ke te saMkhyA mATe matAMtara to jovA maLe ja che. jemake AcAra sUtramAM 2500, 2554, 255 evA traNa zloka pramANa jANavA maLela che. Avo mata-bheda anya sUtromAM paNa che. (3) 351 vRtti-ulod nodha cha te ame 438 saMpAna bhumanI che. te sivAyanI 515 vRtti-cUrNi sAhitya bhudrita amudrita avasthAmA 5975 cha 04. (4) gacchAcAra bhane maraNasamAdhi na.vi. caMdAvejjhaya bhane vIrastava prakIrNaka bhAve che. 4 abhe "AgamasuttANi" bhai bhUga 3pe bhane "bhAgamahA5''bhA akSarazaH gujarAtI anuvAda rUpe Apela che. temaja nItiva7 jenA vikalpa rUpe che e 7000
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcattvanuM mAdhya ame 'bALamasuttaLi''mAM saMpAdIta karyuM che. (5) oSa ane vinDa e baMne niryukti vikalpe che, je hAla mULasUtra rUpe prasidhdha che, je baMnenI vRtti ame ApI che. temaja temAM mAghyanI gAthAo paNa samAviSTa thaI che. (6) cAra prajALa sUtro ane mahAnizIya e pAMca AgamanI koI vRtti Adi upalabdha thavAno ullekha maLato nathI. prIndra nI saMskRta chAyA upalabdha che tethI mUkI che. nizIya-zA-nitattva e traNenI vRtti ApI che. jemAM zA ane nItattva e baMne uparavRtti maLatI hovAno ullekha che, paNa ame te meLavI zakyA nathI. jyAre nizItha upara to mAtra vIsamA uddeza HnI ja vRttino ullekha maLe che. * vartamAna kALe 45 AgamamAM upalabdha niryukti: ma niyukti AcAra-niryukti 9. 2. sUtrakRta-niryukti 3. vRtva-niyukti kra 4. vyavahAra-niryukti * *. |zAzruta.-niyukti zlokapramANa krama niryukti 450 265 [4] 1 180 6. Avazyaka- niyukti 7. oghaniyukti 8. piNDaniyukti 9. dazavaikAlika niyukti 10. uttarAdhyayana-niryukti noMdha : (1) ahIM Apela zloka pramANa e gAthA saMkhyA nathI. '32 akSarano eka zloka' e pramANathI noMdhAyela kSpojha pramALa che. zlokapramANa 2500 1355 835 500 700 (2) * vRhattva ane vyavahAra e baMne sUtronI nivRtta hAla bhASya mAM bhaLI gaI che. jeno yathAsaMbhava ullekha vRttijAr maharSi e mAdhya uparanI vRttimAM karyo hoya tevuM jovA maLela che. (3) gotra ane viSNuniryuvijJasvataMtra mUttama svataMtra saMpAdana Ama-46 rUpe thayela che. (temaja (4) bAkInI cha nivRttimAMthI TazAzrutanya niyukti upara vRtti ane anya pAMca niryuvitta uparanI vRtti ame amArA saMpAdanamAM prakAzIta karI che. jyAM A cha niryukti spaSTa alaga joI zakAya che. (5) nittikartA tarIke madravAdusvAmI no ullekha ja jovA maLe che. svarUpe sthAna pAmela che tethI tenuM saMpAdanamAM paNa che.) A
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 483 (vartamAna ANe 45bhAgamamA bhASyaM krama bhASya zlokapramANa] krama bhASya gAthApramANa nizISabhASya 7500 AvazyakabhASya * bRhatkalpabhASya 7600 oghaniyuktibhASya * 3. | vyavahArabhASya / 6400 8. piNDaniyuktibhASya * paJcakalpabhASya 3185 9.! dazavaikAlikabhASya * jItakalpabhASya | 3125 uttarAdhyayanabhASya (?) / 7. 46 63 noMdha:(1) nizISa , bRhatkalpa bhane vyavahArabhASya na sil saGghadAsagaNi vArnu . mA. saMpAinamA nizISa bhASya tenI cUrNi sAdhe bhane bRhatkalpa tathA vyavahAra bhASya tenI-tenI vRtti sAye samAviSTa yuM che. (2) paJcakalpabhASya bhabhArA AgamasuttANi bhAga-38 mAM zIta thay. (3) AvazyakabhASya bhI gAthA prabhArI 483 sayuMbha 183 yA mULabhASya 3 cha bhane 3000thA anya bhASyanI chanosamAveza Avazyaka sUtraM-saTIkaM mAM yo che. [. vizeSAvazyaka bhASya pU4 prasidhdha che 50 te samaya AvazyakasUtra- 652nu bhASya nathI bhane adhyayano anusAra nI masarAmasaga vRtti Adi peTA vivaraNo to sAMvariyaLa ane vItava7 e baMne upara maLe che. jeno atre ullekha ame karela nathI.] (4) oghaniyukti, piNDaniyukti , dazavaikAlikabhASya no samAveza tenI tenI vRtti bhI thayo 4 cha. 5 teno ta vizenI 5 amone maNera nathA. [oghaniyukti upara 3000 zloka pramANa madhyano ullekha paNa jovA maLela che.). (5) uttarAdhyayanabhASyanI yA niyuktimA maNI gayAna saMmAya che (?) (7) mArIta aMga - upAMga - prakIrNaka * cUlikA me 35 Agama sUtro 752no au5 bhASyano amArI PARHI PAvela nathI. 5 sthAne sAkSI 418-nAhi s53pe bhASyagAthA sevAmaNe . (7) bhASyakartA tarI mudhya nAma saGghadAsagaNi vA bhaNesa che. te4 jinabhadragaNi kSamAzramaNa bhane siddhasena gaNi no 5 5 bhaNe cha. 326i bhASyanA l ajJAta ja che.
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ [6] 1000 vartamAnaNe 45mAgamamA 6 cUrNiH krama cUrNi |zlokapramANa krama | carNi zlokapramANa | 1. AcAra-cUrNi 8300 9. | dazAzrutaskandhacUrNi 2225 | 2. sUtrakRta-cUrNi 9900 10. paJcakalpacUrNi 3275 3. bhagavatI-cUrNi 3114, 11. jItakalpacUrNi 4. jIvAbhigama-cUrNi / 1500 | 12. | AvazyakacUrNi | 18500 | 5. jaMbUdvIpaprajJapti-cUrNi / 1879 | 13. | dazavaikAlikacUrNi 7000 6. nizIthacUrNi 28000 | 14. | uttarAdhyayanacUrNi 5850 7. bRhatkalpacUrNi 16000 | 15. nandIcUrNi 1500 | 8. vyavahAracUrNi | 1200 | 16. anuyogadAracUrNi | 2265 nodha:(1) 60 16 cUrNibhAMthI. nizItha , dazAzrutaskandha, jItakalpa bhenA cUrNi sbhaa2|| saMpAdanamAM samAvAI gayela che. (2.) AcAra, sUtrakRta, Avazyaka, dazavakAlika, uttarAdhyayana, nandI, anuyogadvAra e sAta jU ipUjyapAda AgamoddhAraka zrI e prakAzIta karAvI che. (3) dazavaikAlikanI mI0 me cUrNi hai agatsyasiMhasUrikRta chetenuM prazana pUzya zrI. punyavijayajIe karAvela che. (4) jaMbUdvIpaprajJapticUrNi vizeIrAbAda 14141 praNAyikSa muMcha. bhagavatI carNi to maNe4 che, 5A 80 zIta ghaI nI. tebha4 vRhatkalpa , vyavahAra, paJcakalpa meM tato sabhecha 5 zIta yAnuM nathI. (5) cUrNikAra tarI jinadAsagaNimahattarannAma mukhyatve saMbhapAya che. 32413nA mate amuka jUnA ktano spaSTollekha maLato nathI. "bhAgama-paMthAMgI" methinyAyA" 1 vartamAna kALa prApta Agama sAhityanI vicAraNA pachI kharekhara AgamanA pAMca aMgomAM keTaluM ane zuM upalabdha che te jANyA pachI eka prazna thAya ke Agama paMcAMgI nI vAtI yinya che. aMga-upAMga-prakIrNaka-cUlikA meM u5 bhAgamA 52 mApya nathI. eTale 35 AgamanuM eka aMga to aprApya ja banyuM. sUtra paratve upalabdha nivRtti phakta cha che. eTale 39 AgamonuM eka aMga aprApya ja banyuM. and sis bhASya, yo niyukti mane is cuurnnin| mamA vartamAna Ane suvyavasthita paMcAMgI mAtra Avazyaka sUtra nI mahAya. 2 naMdIsUtramA paMcAMgIne pahale saMgrahaNI, pratipattimo varanA pa cha . Re
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ [7]. ( 45 Agama aMtargata vartamAna kALe upalabdha vibhAgo ) sUicanA - ame saMpAdita karela sAmagan-TI mAM bekI naMbaranA pRSTho upara jamaNI bAju kAmasUtra nA nAma pachI aMko Apela che. jemake 136/54 vagere. A aMko te te AgamanA vibhAgIkaraNane jaNAve che. jemake khAvAmAM prathama aMka mRtavacano che tenA vibhAga rUpe bIjo aMka jUnA che tenA peTA vibhAga rUpe trIjo aMka dhyayana no che. tenA peTA vibhAga rUpe cotho aMka deza no che. tenA peya vibhAga rUpe chello aMka mUnano che. A mUna gadya ke padya hoI zake. jo gadya hoya to tyAM peregrApha IlathI ke chuTu lakhANa che ane kathA/padya ne padyanI sTAIlathI II - / goThavela che. pratyeka Agama mATe A rIte ja oblikamAM () pachI nA vibhAgane tenA-tenA peTA-peTA vibhAga samajavA. jyAM je-te peTA vibhAga na hoya tyAM (-) oblika pachI Desa mukIne te vibhAga tyAM nathI tema sucaveluM che.] (9) nAvA - kRta :/dhUna/adhyayanaMddeza:/mUd cUta nAmaka peTA vibhAga bIjA grutaskanamAM ja che. (2) sUtrakRta - zrutaskandhaH/adhyayanaM/uddezakaH/mUlaM (3) sthAna - sthAna/adhyayana/mUlaM (4) samavAya - samavAyaH/mUlaM () kavitI - zata -aMtarazataddauddeza6:/vRtta ahIM zatakranA peTA vibhAgamAM be nAmo che. () : (2) saMtazita kemake pharaja 21, 22, 23 mAM zata nA peTA vibhAganuM nAma ya jaNAvela che. zatara - 33,34,35,36,40 nA peTA vibhAgane aMta zata athavA zatazata nAmathI oLakhAvAya che. jJAtAdharmakayA- zrutaskandhaH/varga:/adhyayana/mUlaM pahelA yudhamAM adhyayana ja che. bIjA bhRtaje no peTAvibhAga kaff nAme che ane te ya nA peTA vibhAgamAM adhyayana che. upAsakadazA- adhyayana/mUlaM antakRdazA- varga:/adhyayana/mUlaM anuttaropapAtikadazA- varga:/adhyayana/mUlaM praznavyAkaraNa- dvAraM/adhyayana/mUlaM mAtra ane saMvara evA spaSTa be bheda che jene kAyavara ane kahyA che. (koIka jAta ne badale zruta zabda prayoga paNa kare che) (11) vipAkazruta- zrutaskandhaH/adhyayana/mUlaM (12) nIti- mUi (13) rAjapraznIya- mUlaM
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ [8] (14) jIvAjIvAbhigama- * pratipattiH /* uddezakaH /mUlaM khA bhAgabhamAM OMta vibhAgoryA che to patramA pratipattiH pachI kheDa peTAvilAsa nodhanIya che. Dema pratipatti -3-bhAM neraiya, tirikkhajoNiya, manuSya, deva sevA bhAra peTAvilAsa thaDe che. tethI tipatti/ (nairaiya Adi)/uddezakaH/pUlaM me rIte spaSTa asama pADelA che, zreSTha rIte zabhI pratipatti 1 uddezakaH nava nathI pAza te paiTAvilAja pratipattiH nAbhe 4 che. (15) prajJApanA - padaM / uddezakaH /dvAraM/mUlaM padanA peTA vibhAgabhAMDayAM uddezakaH che, jyAM dvAraM cheda-28nA peTA vibhAgamA uddezakaH ane tenA peTA vibhAgamAM dvAra paNa che. (16) sUryaprajJapti - prAbhRtaM / prAbhRtaprAbhRtaM / mUlaM (17) candraprajJapti - prAbhRtaM/prAbhRtaprAbhRtaM / mUlaM zrAgama 18-17bhAM prAmRtaprAkRta nA pakSa pratipattiH nAma peTA vilAgi che pakSa uddezakaH Ai mujaba teno vizeSa vistAra thAyela nathI. (18) jambUdIpaprajJapti - vakSaskAraH/mUlaM (19) nirayAvalikA - adhyayanaM / mUlaM (20) kalpavataMsikA adhyayanaM / bhUtaM (21) puSpitA adhyayanaM/mUlaM (22) puSpacUlikA - adhyayanaM/mUlaM (23) vahidazA - - adhyayanaM/bhUlaM bhAgama 18thI 23 nirayAvalikAdi nAmadhI sAdhe vA bhaje chetene upAMganA pAMca varga tarI sUtramAre bhojabhAvesA che. mAM varga-1, nirayAvalikA, varga-2 kalpavataMsikA... mere bhAvA - ( 24 thI 33) catuHzaraNa (Adi dazepayannA) mUlaM (34) nizIya - uddezakaH / mUlaM (35) bRhatkalpa - uddezaka: /mUlaM ( 36 ) vyavahAra - uddezakaH /mUlaM (37) dazAzrutaskandha (38) jItakalpa mUlaM dazA / mUlaM ( 39 ) mahAnizItha - adhyayanaM / uddezakaH / mUlaM adhyayanaM/mUlaM - (40) Avazyaka (41) ogha / piNDaniyukti (42) dazavaikAlika M B (43) uttarAdhyayana adhyayanaM //mUlaM (44 - 45) nandI - anuyogadvAra - mUlaM mUlaM adhyayanaM / uddezakaH /mUlaM
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ [9] 1. 6. / / 73 | 13 17 amArA saMpAdIta 45 AgamomAM AvatA mUla no aMka tathA temAM samAviSTa gAthA krama AgamasUtra | mUlaM | gAthA | krama | AgamasUtra mUlaM | gAthA AcAra 552 147 / 24. | catuHzaraNa sUtrakRta 806 723 25. AturapratyAkhyAna 71 / 70 3. sthAna 10101 69 | 26. | mahApratyAkhyAnaM / 142 | 142 samavAya 27. | bhaktaparijJA 172 | 172 bhagavatI 1087 114 | 28. taMdulavaicArika 161 jJAtAdharmakathA 241 57 | 29. / saMstAraka 133 | 133 upAsaka dazA 13 / 30. | gacchAcAra 137 | 137 antakRddazA 12 | 31. / gaNividyA anuttaropapAtika 4 | 32. devendrastava 307 / | 307 | praznavyAkaraNa 14 | 33. | maraNasamAdhi 664 664 11.| vipAkazruta 47 nizISa 1420 aupapAtika 30 / 35. | bRhatkalpa 13.1 rAjaprazniya 85 vyavahAra 285 14. jIvAbhigama | 398 93 | 37. | dazAzrutaskandha 114 15. prajJApanA | 622 231 | 38. | jItakalpa 103 103 16. | sUryaprajJapti 214 103 | 39. | mahAnizItha 17. candraprajJapti 218 107 | 40. / Avazyaka __92 / 21 18. jambUdIpaprajJapti / 365 131 / 41. | opaniyukti 1165 19. nirayAvalikA | 41. | piNDaniyukti 712 / 712 20. | kalpavataMsikA | 42. / dazavakAlika 540 | 515 21.| puSpitA 2 | 43. uttarAdhyayana 1731 / 1640 | puSpacUlikA nandI | 168 / 93 23. | vaNhidazA anuyogadvAra / 350 | 141 21 1 3 nodha :- 6.1 gAthA saMdhyAko samAveza mUlaM bhAMdhadeg4deg15 che. te mUla sipAyanI malA gAthA samAvI nahIM. mUla zabda meM sabhI sUtra bhane gAthA bane bhATe no mATo saMyukta anumacha. gAthA Mi4 saMpAhanobhA sAmAnya gharAvatI jopAthI teno mAga Apela che. paNa sUtranA vibhAga dareka saMpAdake bhinnabhinna rIte karyA hovAthI ame sUtraka judo pADatA nathI.
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ [2] [3]. [12] [13] [14]. [15] [1] [17]. [18] [19]. [10] - amArA prakAzano:abhinv hema laghuprakriyA - 1 - saptAha vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 2 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 3 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 4 - saptAGga vivaraNam kRdantamAlA caityavandana parvamAlA caityavandana saGgraha - tIrthajinavizeSa caityavandana covizI zatruJjaya bhakti [AvRtti-do] mAnava saina paH - 2046 abhinava upadeza prAsAda - 1- zrAvaka kartavya - 1 thI 11 abhinava upadeza prAsAda - 2- zrAvaka kartavya - 12 thI 15 abhinava upadeza prAsAda - 3- zrAvaka kartavya- 16 thI 36 navapada -- zrIpAla (zAzvatI oLInA vyAkhyAna rUpe) samAdhi maraNa [vidhi- sUtra-padya- ArAdhanA-maraNabheda-saMgraha) caityavaMdana mALA [779 caityavanaMdanono saMgraha]. tatvArtha sUtra prabodhaTIkA [adhyAya-1] tatvArtha sUtranA Agama AdhAra sthAno siddhAcalano sAthI [AvRtti - be] caitya paripATI amadAvAda jinamaMdira upAzraya Adi DirekTarI zatruMjaya bhakti AvRtti-be] zrI navakAramaMtra navalAkha jApa noMdhapothI zrI cAritra pada eka karoDa japa noMdhapothI zrI bAvrata pustikA tathA anya niyamo - [AvRtti - cAra abhinava jaina paMcAMga - 2042 sarvaprathama 13 vibhAgomAM zrI jJAnapada pUja aMtima ArAdhanA tathA sAdhu sAdhvI kALadharma vidhi zrAvaka aMtima ArAdhanA [AvRtti traNa vitarAga stuti saMcaya [1151 bhAvavAhI stutio] (pUjya AgamoddhAraka zrI nA samudAyanA) kAyamI saMparka sthaLo tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-1 tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-2 tatvArthAdhigama sUtra abhinava TakA - adhyAya-3 tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-4 [20] [21] [22] [3] [24] [25] [2] [27] [8] [29] [0] [31]. [32] [33] [4] [35]
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ (38] - - [11] [3] tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-5 [7] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-7 [34] tatvAryAdhigama sUtra mamina -adhyAya-8 [40] tatvApisama sUtra malina42151 - adhyAya-8 41] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-10 prakAzana 1 thI 41 abhinavakRta prakAzane pragaTa karela che. [42] AyAro [AgamasuttANi-1] paDhamaM aMgasuttaM [43] sUyagaDo [AgamasuttANi-2] yIaM aMgasuttaM [44] ThANaM [AgamasuttANi-3] taiyaM aMgasuttaM [45] samavAo [AgamasuttANi-4] cautyaM aMgasutaM [46] vivAhapannati [AgamasuttANi-5] paMcamaM aMgasutaM [47] nAyAdhammakahAo [AgamasuttANi-6] chaI aMgasuttaM [48] uvAsagadasAo [AgamasuttANi-7]] sattamaM aMgasuttaM [49] aMtagaDadasAo [AgamasuttANi-8] aTThamaM aMgasuttaM [50] anuttovavAiyadasAo [AgamasuttANi-9] navamaM aMgasuttaM [51] paNhAvAgaraNaM [AgamasuttANi-10] dasamaM aMgasuttaM [52] vivAgasUyaM [AgamasuttANi-11] ebharasamaM aMgasuttaM [53] uvavAiyaM [AgamasuttANi-12] paDhama uvaMgasuttaM [54] rAyappaseNiya [AgamasuttANi-13 ] bIaM uvaMgasuttaM [55] jIvAjIvAbhigamaM [AgamasuttANi-14 ] taiyaM uvaMgasuttaM [56] patravaNAsutaM [AgamasuttANi-15] cautthaM uvaMgasuttaM [57] sUrapannatiH [AgamasuttANi-16] paMcamaM ubaMgasuttaM [58] caMdapannattiH [AgamasuttANi-17 ] chaThaM uvaMgasuttaM [59] jaMbUddIvapatrati [AgamasuttANi-18] sattama uvaMgasuttaM [60] nirayAvaliyANaM [AgamasuttANi-19] aThThamaM uvaMgasutaM [61] kappavaDiMsiyANaM [AgamasuttANi-20] navamaM ubaMgasuttaM [62] puphiyANaM [AgamasuttANi-21] dasamaM uvaMgasuttaM [63] pupphacUliyANaM [AgamasuttANi-22 ] ekarasamaM uvaMgasuttaM [64] vahidasANaM [AgamasuttANi-23] bArasamaM uvaMgasuttaM [65] causaraNaM [AgamasuttANi-24 ] paDhamaM paINNagaM [66] AurapaccakkhANaM [AgamasuttANi-25] bIaM paINNagaM [67] mahApaJcakkhANaM [AgamasuttANi-26] tIiyaM paINNagaM [68] bhattapariNNA [AgamasuttANi-27] cautthaM paINNagaM
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 69 ] [ 70] taMdulaveyAliyaM saMthAragaM [ 71] gacchAyAra [ 72] caMdAvejjhayaM [ 73] gaNivijjA [74] deviMdatthao maraNasamAhi vIratthava [ 75 ] [ 76 ] [77] nisIha [ 78 ] buhatkappo dasAsuyakkhaMdhaM [79] vavahAra [ 80 ] [29] jIyakappo [82] paMcakampabhAsa [83] mahAnisIha [84] AvasassayaM [ 85] ohanizutti [86] piMDanijutti [87] dasaveyAliyaM [88] utarajjhayaNaM [89] naMdIsUrya [90] anuogadAraM [91] AyAra [2] sUryagaDa - [3] [24] samavAya[4] vivAhapatratti - [e] nAyAdhammahA[1] upAsagahasA - [8] aNtguchsaa[9] anuttaropayAtikadasA[ 100 ] pahAyAgarasa - 1 - [12] [AgamasuttANi-28 ] [AgamasuttANi- 29 ] [AgamasuttANi- 30 / 1 ] [AgamasuttANi- 30 / 2 ] [AgamasuttANi- 31 ] [AgamasuttANi- 32 ] [AgamasuttANi-33/1 ] [AgamasuttANi- 33 / 2 ] [AgamasuttANi 34 ] [AgamasuttANi- 35 ] [AgamasuttANi-36 ] [AgamasuttANi- 37 ] [AgamasuttANi- 38 / 1 ] [AgamasuttANi- 38/2 ] [AgamasuttANi- 39 ] [AgamasuttANi 40 ] [AgamasuttANi-41/1 ] [AgamasutAni - 41/2 ] [AgamasuttANi-42 ] [AgamasuttANi-43 ] paMcamaM paINNagaM chaThThe paNNagaM sattamaM paNNagaM- 1 sattamaM paNNa-2 aThThamaM paINNagaM navamaM paIgaM [AgamasutANi-44 ] [AgamasuttANi-45 ] prakAzana 42 thI 90 Agamazruta prakAzane pragaTa karela che. dasamaM paNNagaM- 9 dasamaM paNNagaM- 2 paDhamaM chettaM bIaM cheyasutaM taiyaM cheyasuttaM cautthaM cheyasuttaM paMcamaM cheyasuttaM- 9 paMcamaM cheyasuttaM-2 chaThThe cheyasuttaM paDhamaM mUlasute bIaM mUlasuttaM - 1 bIaM mUlasutaM - 2 taiyaM mulasutaM gujarAtI anuvAda AgamadIpa-1] gujarAtI anuvAda AgamadIpa-1] gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3] gujarAtI anuvAda AgamadIpa-3] paDhamA cUliyA bitiyA cUliyA AgamadIpa-1] AgamadIpa-1] AgamardIpa-2] AgamadIpa-3]. utthaMbhUtaM AgamadIpa-3] [AgamadIpa-3] paheluM aMgasUtra bIjuM aMgasUtra trIjuM aMgasUtra cothuM aMgasUtra pAMcamuM aMgasUtra chaThThuM aMgasUtra sAtamuM aMgasUtra AThamuM aMgasUtra navamuM aMgasUtra dazamuM aMgasUtra
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 101] vivAgasUya - [102] uvavAiya [13] rAyappaseNiya - [14] jIvAjIvAbhigama - [105] pakSavaNAsuna [106] sUrapannatti - [107] caMdapannati - 108] jaMbudIvapannati - [19] nirayAvaliyA - 110] kappavaDisiyA - 111] pulphiyA - [112] pucUliyA - [113 hidasA - [114 caOsaraNa - [115] AurapaccakkhANa - [11] mahApaccakkhANa - [117] bhattapariNA - [118] taMdulaveyAliya - [119] saMthAraga - [12] gacchAyAra [121] caMdAveya - - [122] gaNivijjA - [123] vidatyao - [124] vIratthava - [125] nisIha - [12] butakalpya - [127 vavahAra - [128] dasAsuryambaMdha - [129] jIyakappo - [13] mahAnasIha - [131] Avasaya - 132] ohanijjutti - 133] piMDanijjatti - [134] dasaveyAlaya - [13] gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda AgamadIpa-3] [AgamadIpa-4] [AgamadIpa4] [AgamadIpa-4] AgamadIpa-4] AgamadIpa-5] [AgamadIpa-5] [AgamadIpa-5] [AgamadIpa-5] [AgamIpa-5] [AgamadIpa-5] [AgamadIpa-5] [AgamadIpa-5] [AgamadIpa-6] [AgamadIpa-5] AgamadIpa-6] AgamadIpa-6] [AgamadIpa-6] [AgamadIpa-6] [AgamadIpa-6] AgamadIpa-6] [AgamadIpa-6] AgamadIpa-6] AgamadIpa-5] AgamadIpa-6] AgamadIpa-6] AgamadIpa-6] AgamadI56 AgamadIpa-6] AgamadIpa-6] AgamadIpa-7] AgamadIpa-7] AgamadIpa-7] AgamadIpa-7 agiyAramuM aMgasUtra paheluM upAMgasUtra bIjuM upAMgasUtra trIjuM upAMgasUtra cothuM upAMgasUtra pAMcamuM upAMgasUtra chaThThuM upAMgasUtra sAtamuM upAMgasUtra AThamuM upAMgasUtra navamuM upAMgasUtra dazamuM upAMgasUtra agiyAramuM upAMgasUtra bAramuM upAMgasUtra pahelo payatro bIjo payo trIjo payajJo cotho payajJo pAMcamo payatro chaThTho payajJo sAtamo payajJo-1 sAtamo payajJo-2 AThamo payajJo navamo payajJo dazamo payajJo paheluM chedasUtra bIjuM chedasUtra trIjuM chedasUtra cothuM chedasUtra pAMcamuM chedasUtra chaThThuM chedasUtra paheluM mUlasutra bIjuM mUlasutra-1 bIjuM mUlasutra-2 trIjuM mulasUtra
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ [14] [135] uttarayA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] cothuM mUlasutra [135] nahIsuta - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-7] pahelI cUlikA [13] anuyogadvAra - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] bIjI cUlikA prakAzana 91 thI 137 AgamadIpa prakAzane pragaTa karela che. [138] dIkSA yogAdi vidhi [139] 45 Agama mahApUjana vidhi [140] AcArAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-1 [141] sUtrakRtAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-2 [142] sthAnAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-3 [143] samavAyAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-4 [144] bhagavatIagasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-5/6 [145] jJAtAdharmakathAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-7 [146] upAsakadazAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-7 [147] antakRddazAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-7 [148] anuttaropapAtikadazAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-7 [149] praznavyAkaraNAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-7 [150] vipAkazrutAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-8 [151] aupapAtikaupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-8 [152] rAjaprazniyaupAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-8 [153] jIvAjIvAbhigamaupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-9 [154] prajJApanAupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-10/11 [155] sUryaprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-12 [156] candraprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-12 [157 jambUdvIvaprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-13 [158] nirayAvalikAupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [159] kalpavataMsikAupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [160] puSpitAupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-14 puSpacUlikAupAGgasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [162] vaNhidasAupAGgasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-14 [163] catuHzaraNaprakIrNakasUtra saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [164] AturapratyAvyAnaprakIrNakasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [165] mahApratyAkhyAnaprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [166] bhaktaparijJAprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [161]
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ [15] [167] taMdulavaicArikaprakIrNakasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [168] saMstArakaprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [169] gacchAcAraprakIrNakasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-14 [170] gaNividyAprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [171] devendrastavaprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [172] maraNasamAdhiprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 {173] nizIthachedasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-15-16-17 [174] bRhatkalpachedasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-18-19-20 [175] vyavahArachedasUtraM saTIka Agagama suttANi saTIka-21-22 [176] dazAzrutaskandhachedasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM.23 [177] jItakalpachedasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-23 [178] mahAnizIdhasUtraM (mUla) AgamasuttANi saTIkaM-23 [179] AvazyakamUlasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-24-25 [180] oghaniyuktimUlasUtraM saTIka Agama suttAmi saTIkaM-26 [181] piNDaniyuktimUlasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-26 [182] dazavaikAlikamUlasUtraM saTIka AgamasutANi saTIkaM-27 [183] uttarAdhyayanamUlasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-28-29 [184] nandI-cUlikAsUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-30 [185] anuyogadvAracUlikAsUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-30 na prakAzana 139 thI 185 AgamakSata prakAzane pragaTa karela che. -: saM56 205: Agama ArAdhanA kendra, zItalanAtha sosAyaTI-vibhAga-1, phaleTa naM-13, 4the mALe zrI naminAtha jaina derAsarajI pAchaLa, bahAI senTara, khAnapura amadAvAda-1
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ [16] "AgamasuttANi-saTIkaM" mA 1 thI. 30 nuvi125|| AgamasuttANi samAviSTAAgamAH bhAga-1 AyAra bhAga-2 sUtrakRta bhAga-3 sthAna bhAga-4 samavAya bhAga-5-6 bhagavatI (aparanAma vyAkhyAprajJapti) bhAga-7 jJAtAdharmakathA, upAsakadazA, antakRddazA, anuttaropapAtikadazA, praznavyAkaraNa bhAga-8 vipAkazruta, aupAtika, rAjaprazniya bhAga-9 jIvAjIvAbhigama [bhAga-10-11 prajJApanA bhAga-12 sUryaprajJapti, candraprajJapti bhAga-13 jambUdvIpaprajJapti bhAga-14 niravAyalikA, kalpavataMsikA, puSpikA, puSpacUlikA paNhidazA, catuHzaraNa, AturapratyAkhyAna, mahApratyAkhyAna, bhaktaparijJA, tandunavaicArika, saMstAraka, gacchAcAra, gaNividyA, devendrastava, maraNasamAdhi bhAga-15-16-17] nIzItha | bhAga-18-19-20 bRhatkalpa bhAga-21-22 vyavahAra bhAga-23 dazAzrutaskandha, jItakalpa, mahanizItha bhAga-24-25 Avazyaka bhAga-26 odhaniyukti, piNDaniyukti bhAga-27 dazavaikAlika bhAga-28-29 uttarAdhyayana bhAga-30 nandI, anuyogadvAra
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASya Private a Personal use only
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ namo namo nimmala daMsaNassa AgamasuvANi (saTIkaM) bhAgaH - 19 saMzodhaka sampAdakazca: muni dIparatanAsAgara
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAlabrahmacArI zrI neminAthAya namaH namo namo nimmala daMsaNassa zrI AnaMda - kSamA- lalita-suzIla sudharmasAgara gurUbhyonamaH Agama suttANi (sapIka) bhAgaH - 19 bRhatkalpachedasUtram - 2 uddezakaH 1 mUlaM - 8.. 50, uddezakaH 2, uddezakaH 3 mU. 96 paryantaH -: saMzodhakaH sampAdakazcaH : muni dIparatnasAgara tA. 14/4/2000 ravivAra 2056 caitra suda 11 45- Agama suttANi-saTIkaM mUlya rU.11000/ 5 Agama zruta prakAzana 5 -: saMparka sthala : "Agama ArAdhanA kendra" zItalanAtha sosAyaTI vibhAga - 9, phleTa naM-13, 4 thI maMjhila, vhAyasenTara, khAnapura, ahamadAbAda (gujarAta)
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 viSayaH mUlAGkaH 8-50 uddezakaH - 1 8-9 nirgranthI-mAsakalpa, - 11 vagaDA prakRtam -13 | rathyAmukhAvaNagRhAdi - 19 ghaTImAtrakAdi -29 sAgArikanizrAprakRttama - 31 pratibaddhazayyA -34 gAthApatikulamadhyavAsa - 36 cAraprakRtama -37 vairAjya prakRttam bRhatkalpachedasUtrasya viSayAnukramaH -41 avagrahaprakRtam -43 rAtribhaktaprakRtam -46 rAtrivastragrahaNam... ityAdi - 47 saGkhaDIprakRttam -50 vicArabhUmi Adi |51-80 uddezakaH - 2 51-62 upAzrayaprakRtasUtra - upAzraya padasya nikSepaH, - upAzraye vasanaviSaye kalpya - akalpyasthiti viSayaka varNanama -68 sAmArika pArihArika -72 AhatikA nihatikA -74 | aMzikAprakRta -78 pUjya bhaktopakaraNa ~ 79 upadhiprakRta -80 rajoharaNaprakRta pRSThAGkaH mUlAGkaH 3 3 10 50 56 71 viSaya: 81-96 uddezakaH - 3 (apUrNa) 81-82 upAzrayapravezaprakRtaH -nirgranthyupAzrayapraveza - dvArANi - gamyate kAraNajAte, prANaka, gaNadhara, maharddhika, pracchAdanA, asahiSNAMzcatuSka bhajanA, 109 119 144 0-86 carmaprakRtasUtra 151 158 168 199 233 246 266 266. 311 332 338 340 342 345 bRhatkalpa-chedasUtrasya nirgranthopAzrayAzraya nirgranthI viSayakasalomacarma nirgrantha-nirgranthI viSayaka kRtsnacarma nigrantha-nirgranthI viSayaka akRtsnacarma -87 kRtsnAkRtsnavastraprakRta -89 | bhinnAbhinnavastra prakRta - nirgrantha nirgranthIviSayaka abhinnavastrasUtra - dvArANi tIvramanda, bhAva, adhikaraNa, vIrya, - vastrasya pramANa nirupaNa pAtraviSayaka vidhiH jJAnAjJAna, -91 avagrahAnantakAvagrahapaTTakaH - 92 nizrAprakRta - 94 trikRtsnaprakRta -95 samavasaraNa prakRta -96 yathAratnAdhikavastrAdi pRthAGka: 347 387 370 384 391 430 445. 455. 473 484
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ Arthika anadAtA - - - - - - - - -pa.pU. mAlavabhuSaNa tapasvI AcAryadeva zrI navaratnasAgara sUrIzvarajI ma.sA.nI preraNAthI zrI lAlabhAI devacaMda zAha taraphathI - nakala eka. -pa.pU. saraLa svabhAvI-zrImad bhagavatIsUtra vyAkhyAna paTu AcAryadeva zrI nAradevasAgarasUrIzvarajI ma.sA. tathA pUjyazrInA ziSyaratna tapasvI gaNivaryazrI caMdrakIrtisAgarajI ma.sA.nI preraNAthI zrI puruSAdAnIya pArzvanAtha . mUrti. jaina saMgha, devakInaMdana sosAyaTI, amadAvAda taraphathI nakala epha. -pa.pU. zAsana prabhAvaka-kriyArAgI AcAryadevazrI vijaya kacakacaMdra sUrIzvarajI ma.sA.nI preraNAthI eka sagRhastha taraphathI nakala eka. pa.pU. sAhityapremI munirAja zrI sarvodaya sAgarajI ma.sA.nI preraNAthI-"acalagacchAdhipati pa.pU.A.bha. zrI guNasAgarasUrIzvarajI ma.sA.nA ziSyaratna pa.pU. munirAja zrI cAritraratnasAgarajI ma. nI 1lmI aThThAi nimitte-zrI cAritrarA phA.ce. TrasTa taraphathI nakala eka. pa.pU. vaicAvRtyakArikA sAdhvI zrI malayAzrIjI ma.sA.nA ziSyA | vyavahAra vicakSaNA pU. sAdhvI zrI hitajJAzrIjI ma.nI preraNAthI jaina ArAdhanA maMdira-"jJAnakhAtA" taraphathI nakala eka. -pa.pU. saumyamUrti sAdhvIzrI saumyaguNAzrIjI ma.nI preraNAthI pa.pU. gurumAtA-vAtsalyamUrti sA. zrI ratnatrayAzrIjI ma.nI paMcamI punyatithi nimitte zrImatI lIlamabena prANalAla pI. dAmANI taraphathI nakala eka. - pa. pU. svanAmadhanyA sA. zrI saumyagaNAzrIjI tathA teonA ziSyA sA.zrI samajJAzrIjInI preraNAthI-2013nA yazasvI cAturmAsa nimitte zrI pArzvapadmAvatI jaina saMgha, pArUlanagara, amadAvAda taraphathI nakala be. -pa.pU. ratnatracArAdhaphA sAdhvIthI saumyaguNAzrIjI tathA teozrInA ziSyA sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI saMvata 2054nA nirmaLa | ArAdhanAmaya cAtumasanI smRtimAM-ghATaloDiyA (pAvApurI) jena je. mUti. saMgha, amadAvAda taraphathI nakala eka.
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ -pa.pU. sAdhvI zrI ratnatrayAzrIjI ma.nA parama vineyA sA. zrI samyaguNAzrIjInI preraNAthI teonA saMsArIbhAIzrI indravadanabhAI dAmANInA anumodanIya puruSArthathI "Agama dIpa-saMpuTa"nA badalAmAM prApta rakamamAMthI-nakala cAra. -pa.pU. prazamarasanimagnA sAdhvI zrI prazamazIlAzrIjI ma.nI preraNAthIsametazikhara tithadvArikA pa.pU. sAdhvIzrI raMjanazrIjI ma.sA.nA ziSyA apratima vaiyAvRtyakArikA sA.zrI malayAzrIjI tat ziSyA sA. zrI narendrazrIjI-tat ziSyA sA. zrI praguNAzrIjI ma.nA. AtmazreyArthe. arihaMta TAvara, jaina saMgha, muMbai taraphathI nakala eka -pa.pU. AgamoddhAraka AcAryadevazrI nA samudAyavatI pa.pUjaya | vaiyAvRtyakArikA sA. zrI mAlAzrIjI ma.nA ziSyA pU.sA. zrI kaivalyazrIjI ma.nA ziSyA pU.sA. zrI bhavyAnaMdazrIjI ma.sA. nA suziSyA miSTabhASI sAdhvIzrI pUrNaprajJAzrIjI ma.sA. tathA temanA vinita zikhyA sA. zrI pUrNadarzitAzrIjI tathA sA. pUrNanaMdItAzrIjInI preraNAthI-sarvodaya pArzvanAtha cerITebala TrasTa, mulunDa muMbaI taraphathI nakala eka. -pa.pU. vaicAvRtyakArikA sAthvIthI malacAzrIjI ma.nA praziSyA sA. zrI bhavyAnaMdazrIjIma.nA suvinitA sA. zrI kalpaprajJAzrIjI tathA kokIlakaMThI sA. zrI kairavaprajJAzrajI nI preraNAthI -mehula sosAyaTI, ArAdhanAbhavana, subhASanagara, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka zrI vizAzrImALI tapagacchajJAti-jJAnakhAtuM, jaina pAThazALA, jAmanagara taraphathI nakala che. -zrI maMgaLa pArekhano khAMco-jena je. mUrti. saMgha, amadAvAda. taraphathI 2054nA cAturmAsa nimitte nakala be. | - zrI AkoTA jaina saMgha, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka. -zrImatI nayanAbena ramezacaMdra zAha, vaDodarAnI preraNAthI AgamonA seTanA badalAmAM prApta rakamamAMthI nakala pAMca. zeSa sarve rakama "amArA"Aja paryanta prakAzanonA badalAmAM prApta thayelI che.
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ namo nama nimmala daMsaNassa paMcama gaNadhara zrI sudharmAsvAmine namaH 35 / 2 bRhatkalpa - chedasUtram maTIkaM [dvitIyaM cheda sUtram ] uddezaka : -1 - mU. 8-- - 50 paryAntAH + uddezaka : 2, + uddezaka :- 3- mU. 96 paryantaH [ bhadrabAhusvAmi racitaM mUlaM + (svopajJaniryuktiyuktaM ) saMghadAsagaNi viracitaM bhASyaM evaM malayagiri kSemakIrti AcAryAbhyAm viracitA vRttiH ] 3 mU. (8) se gAmaMsi vA jAva rAyahANisi vA saparikkhevaMsi abAhiriyaMsi kappai niggaMdhINaM hemaMta - mhAsu do mAsA vatthae // vR- asyApi vyAkhyA prAgvat / navaramabAhirike kSetre kalpate nirgranthInAM hemanta grISmeSu dvau mAsau vastumiti // atha bhASyavistaraH [ bhA. 2047] eseva kamo niyamA, niggaMthINaM pi hoi nAyavvo / nAtaM, tamahaM vocchaM samAseNaM // vR- 'eSa eva ' nirgranthasUtroktaH "pavvajjA sikkhApaya" ityAdikaH kramo niyamAd nirgranthInAmapi jJAtavyo bhavati / yat punaH atra vihAradvAre nAnAtvaM tadahaM vakSye samAsena // pratijJAtameva nirvAhayati [bhA. 2048] niggaMthINaM gaNaharaparUvaNA khettamaggaNA ceva / vasahI viyAra gacchassa ANaNA vArae ceva // [ bhA. 2049 ] bhattaTThaNAe ya vihI, paDinIe bhikkhaniggame caiva / niggaMthANaM mAso, kamhA tAsiM duve mAsA // kR-nirgranthInAM yo gaNadhara :- gacchavarttApakastasya prarUpaNA karttavyA / tataH kSetrasya saMyatIprAyogyasya mArgaNA - pratyupekSaNA vaktavyA / tatastAsAM yogyA vasatirvicArabhUmizca / tataH 'gacchasya' saMyatIgaNasya AnayanA / tataH 'vArakaH' ghaTastatsvarUpam / tadanantaraM bhaktArthanA - samuddezanaM tasyAH 'vidhiH ' vyavasthA / tataH pratyanIkakRtopadravato yathA nivAraNam / tato bhikSAyAM nirgamaH / tato nirgranthAnAM kasmAdeko mAsaH ? tAsAM ca kasmAd dvau mAsau ? / etAni dvArANi vaktavyAnIti dvAragAthAdvayasamudAyArthaH / athAvayavArthaM pratidvAramAha [ bhA. 2050 ] piyadhamme daDhadhamme, saMvigge'vajja oya-teyassI / saMgahuvaggakusale, suttatthaviU gaNAhivaI // vR- priyaH - iSTa dharma - zruta cAritrarUpo yasya sa priyadharmA / yastu tasminneva dharme Dho
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRhatkalpa-chedasUtram -2-1/8 dravyakSetrAdhApadudaye'pi nizcalaH savadharmA, rAjadantAditvAd dRDhazabdasya pUrvanipAtaH / saMvigno dvidhA-dravyo bhAvatazca |ttr dravyato mRgaH, sadaiva trastamAnasatvAt / mAvatoyaH saMsArabhayodvignaH san nityaM pUrvarAtrA-'pararAtrakAle saprekSate-kiM mayA kRtam ? kiM vA me kartavyazeSam ? kiMvA zakyamapi tapaH karmAdikamahaM na karomi ? ityAdi / "vajja"tti akAraprazleSAd avadya-pApaM "sUcanAt sUtram" iti kRtvA tadbhIru-avadyabhIru / ojaH tejazca ubhayamapi vakSyamANalakSaNaM tad vidyate yasya sa ojasvI tejasvI ceti / sAhaH-dravyatovastrAdibhirbhAvataH sUtrAryAbhyAm, upagrahaH-dravyataauSadhAdibhirbhAvato jJAnAdibhiH, etayoH saMyatIviSayayoH saGgahopagrahayoH kushlHdkssH|tthaa sUtrArthavid giitaarthH| evaMvidhaH 'gamAdhipati' AryikANAMgaNadharaH sthaapniiyH|| athaujastejasI vyAcaSTe[mA.2051] Aroha-parINAhA, ciyamaMso iMdiyA ya paDipunnA / aha oo teo puna, hoi anotappayA dehe // vR-ArohonAma-zarIreNa nAtidairdhya nAtihasvatA, pariNAhonAma-nAtisthaulyaM nAtidurbalatA; athavA ArohaH-zarIrocchrAyaH pariNAhaH-bAhorviSkammaH, etau dvAvapi tulyau na hInAdhikapramANau / "ciyamaMso"tti bhAvapradhAnatvAd nirdezasya 'citamAMsatvaM nAma' vapuSi pAMsulikA naavlokynte| tathA indriyANi ca pratipUrNAni, na cakSu-zrotrAdyavayavavikalateti bhAvaH / atha' etad ArohAdikamojaucyate, tadyasyAstisaojasvI tejaH punaH 'dehe zarIre 'anapatrapyatA' alajjanIyatA dIptiyuktatvenAparibhUtatvam, tad vidyate yasya sa tejasvI / / gataM gaNadharaprarUpaNAdvAram / atha kSetramArgaNAdvAramAha[bhA.2052] khittassa u paDilehA, kAyavvA hoi aanupuvviie| kiM vaccaI gaNaharo, jo caraI sotaNaM vhi|| -'kSetrasya' saMyatIprAyogyasya 'AnupUrvyA "thuimaMgalamAmaMtaNa" ityAdinA pUrvoktakramaNa pratyupekSaNA gaNadhareNakartavyA / Aha kiM kena hetunAgaNadharaH svayameva kSetrapratyupekSaNAya vrajati? ucyate-yobalIvAdizcAriM caratisaevatRNabhAraMvahati, evaMyonirgranthIgaNasyAdhipatyamanubhavati sa eva sarvamapi taccintAbhAramudvahati ||aah saMyatyaH kimarthaM na gacchanti ? ityucyate[bhA.2053] saMjaigamaNe gurugA, ANAdI sauNi pesi pillnnyaa| uvalobhe tucchA AsiyAvaNAiNo bhave dosA / / kR-yadi saMyatyaH kSetraM pratyupekSitaMgacchantitata AcAryasya caturgurava AjJAdayazca doSAH / yathA 'zakunikA' pakSiNI zyenasya gamyA bhavati yathA vA "pesi"tti mAMsapezikA AmrapezikA vA sarvasyApyabhilaSaNIyA bhavati tathA etA api; ata eva "pellaNaya"tti viSayArthinA preryante / tathA tucchAstAH, tato yena tenApyAhArAdilobhenopapralobhya AsiyAvaNam-apaharaNaMtAsAM kriyte| evamAdayo doSA bhavanti / / idameva bhAvayati[bhA.2054] tuccheNa vilobhijjai, bharuyacchAharaNa niyaDisaDeNaM / jaMtanimaMtaNa vahaNe, ceiya rUDhANa akkhivnnN|| kRtucchenApiAhAra-vastrAdinA striilobhyte|atrc bhRgukcchpraaptennikRtishraaddhenodaahrnnm|
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-8, [bhA. 2054] katham ? ityAha-"NaMta"ti vastrANi tairnimantraNaM kRtvA 'vahane' pravahaNe caityavandanArthamArUDhAnAM saMyatInAM tena 'AkSepaNam aphrnnNkRtmiti||jhaa-bhruuaccheaagNtugvaanniyotccniyso saMjaIo rUvavaIo daLUNa kavaDasattaNaM paDivano / tAo tassa vIsaMbhiyAo / gamanakAle pavattiNi vinavei-vahaNaTThANe maMgaladvApaDilAhaNaMkaremito saMjaIo paTTaveha, amhe vianuggahiyA hojaamo|topttttviyaa |ttygyaakvddsttttennNbhtrNti-pddhmNvhnneceiyaaiNvNdh, to paDilAhaNaM karemi tti| tAo jANaMti-aho ! viveko / tao ceiyavaMdanatthamArUDhANaM payaTTiyaM vahaNaM, jAva aasiyaaviyaao| [bhA.2055] eehi kAraNehiM, na kappaI saMjaINa pddilehaa| gaMtavva gaNahareNaM, vihinAjo vanio puTviM / / -etaiH kAraNaiH saMyatInAM kSetrapratyupekSAkartuMna klpte|ken punastarhi pratyupekSaNAya gantavyam? ityAha-gantavyaM gaNadhareNa vidhinA / kaH punarvidhi? ityAha-yaHpUrvamatraivamAsakalpaprakRte sthavirakalpikavihAradvAre vrnnitH| Aha kIzaM kSetraMtAsAM yogyaM gaNadhareNa pratyupekSaNIyam? ucyate[bhA.2056] jatthAhivaI sUro, sapaNANaM soya jANai visesaM / etArisammi khette, samaNANaM hoi pddilehaa|| [bhA.2057] jahiyaM dussIlajaNo, takkara-sAvayabhayaMva jahi ntthi| nippaJcavAya khete, ajjANaM hoi paDilehA / / vR-'yatra' grAmAdau adhipati' bhogikAdikaH 'zUraH' caura-caraTAdibhiranabhibhavanIya ityarthaH, sa ca 'zramaNAnAM sAdhUnAM vizeSa jAnA, yathA-IzamamISAM darzane vratam, Izazca samAcAraH / etAze kSetresAdhvIyogye zramaNAnAM pratyupekSaNA bhavati, evaMvidhaM kSetraMtAsAMhetoH pratyupekSaNIyamiti bhaavH||tthaaytrduHshiiljnH taskara-zvApadabhayaMvAyatranAstiI zeniSpratyapAye kSetreAryikANAM prAyogye pratyupekSaNA kartavyA bhavati / / atha vasatidvAramAha[bhA.2058] guttA guttaduvArA,kulaputte sattamaMta gNbhiire| bhIyaparisa maddavie, obhAsaNa ciMtanA dAne / / vR-'guptA' vRtyA kuDyena vA parikSiptA / 'guptadvArA' kapATadvayopetadvArA / yasyAMca zayyAtaraH kulaputrakaH, kathambhUtaH ? 'sattvavAn na kenApi kSobhyate, mahadapica prayojanaM krtumdhyvsyti| 'gambhIro nAma' saMyatInAM purISAdyAcaraNaM dRSTvA'pi vipariNAmaM na yAti / tathA mItA-cakitA parSayasya sa bhItaparSad, AjaikasAratayA yasya bhRkuTimAtramapi dRSTavA parivAraH sarvo'pi bhayena kampamAnastiSThati na ca kacidanyAye pravRttiM karoti / mArdavam-astabdhatA tad vidyate yasya sa mArdavikaH / evaMvidhoyadi kulaputrako bhavatitataH "obhAsaNa"tti saMyatInAmupAzrayasyAvabhASaNaM kartavyam / avabhASiteca yadyasAvupAzrayamanujAnIte-anugraho me, tiSThantu bhagavatyo yathA'bhipretaM kAlamatra' iti tato bhaNyate-"ciMtana"ti yathA svakIyAyA duhituH snuSAyA vA cintAM karoSi tathA yadyetAsAmapi pratyanIkAdupasargarakSaNe cintAM kartumutsahase tato'tra sthApayAmaH / sa prAhabADhaM karomicintAMparaM kathaM punaramUrakSaNIyAH? tato'bhidhAtavyam-yathA kilAkSiNI svahastena parahastena vA dUyamAne rakSyete tathaitA api yadyAtsamAnuSairaparamAnuSairvA upadyamANA rakSasi tata
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-18 etaarkssitaabhvntiiti| yadyevaM pratipadyopAzrayasyadAnaMkarotitataH sthApanIyAH / athApratipadyamAne sthApayanti tatazcatvAro gurukAH / / anyAcAryAbhiprAyeNAmumevArthamAha[bhA.2059] ghanakuDDA sakavADA, saagaariymaau-bhginirNtaa| nippaccavAya joggA, vicchinnapurohaDA vshii| vR-'dhanakuDyA' pakveSTakAdimayamittikA, 'sakapATA' kapATopetadvArA, sAgArikasatkAnAM mAtRmaginInAM gRhANi paryante-pArzvato yasyAH sA sAgArikamAta-bhaginIgRhaparyantA, gAthAyAmanukto'pigRhazabdo'tradraSTavyaH, 'niSpratyapAyA' durjanapravezAdipratyapAyarahitA, vistIrNaMpurohaDaMgRhapazcAdbhAgo yasyAM sA vistIrNapurohaDA, evaMvidhA vasati saMyatInAM yogyaa|| [bhA.2060] nAsanne nAtidUre, vihavApariNayavayANa paDivese / majjhatya-'viyArANaM, akuUhala-bhAviyANaM ca / / vR- vidhavAzca tAH pariNatavayasatha-sthavirastriyastAsAm tathA madhyasthAnA-kandAdibhAvikalAnAm avikArANAM-gItAdivikArarahitanAm akutUhalAnAM-'saMyatyo bhojanAdikriyAH kathaM kurvanti ?' iti kautukavarjitAnAm bhAvitAnAM-sAdhu-sAdhvIsAmAcArIvAsitAnAMsambandhi yat prativezma-pratyAsanagRhaM tatra nAsanne nAtidUre saMyatIpratizrayo grAhyaH / / athAnyAcAryaparipATyA zayyAtarasvarUpamAha[bhA.2061] bhoiya-mahataragAdI, bahusayaNo pillao kulIno y| parinatavaoabhIrU, anabhiggahio akutuuhlii|| vR-yo bhogika mahattarAdi bahusvajanaH' bahupAkSikaH, tathA prerakaH SiGgAdInAMsvagRhe pravizatAM nivArakaH, kulInaH pariNatavayAzcapratItaH, abhIru' utpanne mahatyapi kAryena bibheti kathametat kartavyam ?' iti, 'anabhigRhItaH' AbhigrahikamithyAtvarahitaH, 'akutUhalI' saMyatInAM bhojanAdidarzane kautukvrjitH||| [bhA.2062] kulaputta sattamaMto, bhIyaparisa bhaddao pariNao a| dhammaTThI ya vinIo, aJjAsejAyaro bhnnio|| vR-yastu kuputrakaH 'sattvavAn na kenApyabhibhavanIyaH, bhItaparSat prAgvat, 'bhadrakaH' zAsane bahumAnavAn, pariNato vayasA matyAvA, tathA dharmArthI' dharmazraddhAluH, vinItaH' vinayavAn, eSa AryikANAM zayyAtaro bhaNitastIrthakaraiH / gataM vasatidvAram / atha vicAradvAramAha[bhA.2063] anAvAyamasaMlogA, aNAvAyA ceva hoi sNlogaa| AvAyamasaMlogA, AvAyA ceva sNlogaa| vR-anApAtA asaMlokA 1 anApAtA saMlokA 2 ApAtA asaMlokA 3 ApAtA saMlokA ceti cato vicaarbhuumyH|| etAsusaMyatInAM vidhimAha[bhA.2064] vIyAre bahi gurugA, aMto vi ya tiyvnyjitecev| taie vijattha purisA, uti vesitthiyAo a|| vR-yadi purohaDe vidyamAne saMyatyo grAmAd bahirvicArabhuvaM gacchanti tatazcaturvapi sthaNDileSu pratyekaM caturgurukAH prAyazcittam / 'antarapica grAmAbhyantare purohaDAdau ApAtAsaMlokalakSaNaM
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-8, [bhA. 2064] tRtIyaM sthaNDilaM varjayitvA yatra puruSA vezyAstriyazca 'upayanti' Apatanti tatra catvAro gurukAH / yatra tu kulajAnAM strINAmApAto bhavati tatra gantavyam / / Aha kiM punaH kAraNaM prathamAdIni sthaNDilAni tAsAM nAnujJAyante ? ucyante [ bhA. 2065 ] jatto dussIlA khalu, vesitthi napuMsa heTTha tericchA / 7 sAu disA paDikuTThA, paDhamA biiyA cautthI ya // vR- "jatto'' tti yasyAM dizi 'duHzIlAH' paradArAbhigAminaH puruSA Apatanti tathA vezyAstriyonapuMsakAzca " he "tti adhonApitAH 'tiryaJcazca' vAnarAdaya Apatanti 'sA tu' sA punaH dik prathamA dvitIyA caturthI ca 'pratikruSTA' niSiddhA, prathamAdIni sthaNDilAnItyarthaH // athainAmeva niyuktigAthAM vyAcaSTe [bhA.2066 ] cArabhaDa ghoDa miMThA, solaga taruNA ya je va dussIlA / ubbhAmitthI vesiya, apumesu u iMti u tadaTThA // vR- 'cArabhaTAH' rAjapuruSAH 'ghoTAH' caTTTA: 'miNThAH ' gajaparivarttakAH 'solAH' turagacintAniyuktAH, evamAdayo ye taruNAH santo duHzIlAste prathama-dvitIyayoH sthaNDilayoranApAtatvAdekAntamiti kRtvA udrAmakastrISu vA vezyAsu vA "apumesu u"tti napuMsakeSu vA pUrvaprApteSu 'tadartha' teSAm udrAmakastrIprabhRtInAM pratisevanArthamAyAntIti / caturthe sthaNDile saMlokatvAdete duHzIlAdayaH saMyatIvargaM pazyeyuH saMyatIvargeNa vA te dRzyerannityatastadapi niSidhyate / / uvAsaNaheuM, negAgamanammi gahaNa uDDAho / [bhA. 2067 ] vAnara- mayUra - haMsA, chAlA sunagAdi tericchA // vR- adhastAdupAsanam adholocakarma taddhetoradhonApiteSu pUrvaprApteSu 'anekeSAM' manuSyANAmadholocakarmakArApakANAmAgamane sati yadyudIrNamohAste saMyatIgRhNantIti tato grahaNe uDDAho bhavati / tathA vAnara - mayUra - haMsAzchagalAH zunakAdayazca tiryaJcastatrAyAtAH saMyatImupasargayeyuH // yata evaM tataH kim ? ityata Aha [bhA. 2068 ] jai aMto vAghAo, bahiyA tAsi taiyA anunnAyA / sesA nANunnAyA, ajANa viyArabhUmIto // vR-yadi 'antaH'grAmAbhyantare 'vyAghAtaH ' purohaDAderabhAvastato bahistAsAM 'tRtIyA vicArabhUmi' ApAtA'saMlokarapA'nujJAtA, tatrApi strINAmevApAto grAhyona puruSANAm / zeSA vicArabhUmayo'nApAtA'saMlokAdyA AryikANAM nAnujJAtAH / / gataM vicAradvAram / atha saMyatIgacchasyAnayanamiti dvAramAha [bhA. 2069 ] paDilehiyaM ca khettaM, saMjaivaggassa ANaNA hoi / nikkAraNammi maggato, kAraNe samagaM va purato vA // vR- evaM vasati - vicArabhUmyAdividhinA pratyupekSitaM ca saMyatIprAyogyaM kSetram / tataH saMyatIvargasyAnayanaM tatra kSetre bhavati / katham ? ityAha- 'niSkAraNe' nirbhaye nirAbAdhe vA sati sAdhavaH purataH sthitAH saMyatyastu 'mArgataH pRSThataH sthitA gacchanti / kAraNe tu 'samakaM vA' sAdhUnAM pArzvataH 'purato vA' sAdhUnAmagrataH sthitAH saMyatyo gacchanti //
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/8 [bhA. 2070 ] nippaJcavAya saMbaMdhi bhAvie gaNahara' ppavii-taio / i bhae puna satye saddhiM kayakaraNasahito vA // vR- 'niSpratyapAye' upadravAbhAve saMyatInAM ye 'sambandhinaH' svajJAtIyaH 'bhAvitAzca' samyakpariNatajinavacanA nirvikArAH saMyatAstaiH saha gaNadhara AtmadvitIya AtmatRtIyo vA saMyatIrvivakSitaM kSetraM nayati / atha stenAdibhayaM varttate tataH sArthena sArddha nayati, yo vA saMyataH kRtakaraNaH-iSuzAstre kRtAbhyAsastena sahito'sau saMyatIstatra nayati / saca gaNadharaH svayaM purataH sthito gacchati, saMyatyastu mArgataH sthitAH / atraiva matAntaramupanyasya dUSayannAhaubhayaTThAiniviTTha, mA pelle vaiNi teNa pura ege / taM tu na jujjai avinaya viruddha ubhayaM ca jayaNAe / [mA. 2071] dR- eke sUrayo bruvate - ubhayaM kAyikI - saMjJe tadartham AdizabdAt parasmin vAkvacit prayojane niviSTam - upaviSTaM santaM saMyataM vratinI mA preyatu ityanena hetunA saMyatyaH purato gacchanti / atrAcArya prAha- 'tat tu taduktaM na yujyate / kutaH ? ityAha-purato gacchantInAM tAsAmavinayaH sAdhuSu saJjayate, lokaviruddhaM caivaM parisphuTaM bhavati - aho ! mahelApradhAnamamISAM darzanam / yata evamato mArgataH sthitA eva tA gacchanti / 'ubhayaM ca' kAyikI -saMjJArUpaM yatanayA kuryAt / kA punaryatanA ? iti ced ucyate yatraikaH kAyikIM saMjJAM vA vyutsRjati tatra sarve'pi tiSThanti / tayAsthitA~zca tAn dRSTvA saMyatyo'pi nAgrataH samAgaccheyuH, tA api pRSThata eva zarIracintAM kurvantIti // gataM gacchasyAnanamiti dvAram / atha vArakadvAramAha [bhA. 2072 ] jahiyaM ca agArijamo, cokkhabbhUto suIsamAyAro / kuDamuhadaddaraeNaM, vAraganikkhevamA bhaNiyA / vR- 'yasmiMzca' grAmAdau 'agArIjanaH' aviratikAlokazcokSabhUtaH zucisamAcArazca vartate tatra vArakagrahaNaM nirgranthIbhiH karttavyam / atha na kurvanti tatazcatvAro guravaH, yacca pravacanoDDAhAdikabhupajAyate tanniSpannaM prAyazcittam / yata evamataH kuTamukhe-ghaTakaNThake zlakSNacIvaradardarakeNa pihitasya vArakasya svacchadravabhRtasya nikSepaNA bhaNitA bhagavadbhiH // enAmeva niyuktigAthAM bhAvayati[ bhA. 2073] thIpaDibaddhe uvassae, ussaggapadeNa sNvsNtiio| vaccaMta kAibhUmiM mattagahatthA na yA''yamaNaM / / vR- utsargapadena saMyatIbhi strIpratibaddha upAzraye vastavyamiti kRtvA tatra saMvasantyo yadA kAyikI bhUmiM vrajanti tadA 'mAtrakahastA' vArakaM haste gRhItvA vrajanti, yathA tAsAmagArINAM pratyayo jAyate etAH kAyikIM kRtvA pazcAdAcamanaM kariSyanti, aho ! zucisamAcArA iti / tatra ca gatAstAsAmadarzanIbhUtA AcamanaM na kurvanti, sa ca vArako'ntarliptaH kartavyaH // kutaH ? ityata Aha [ bhA. 2074 ] dukkhaM visuyAveuM, panagassa ya saMbhavo alittammi / saMdate tasapANA, AvajreNa takkaNAdIyA // vRdhArako'liptaH san "visuyAve" vizoSayituM "dukkhaM" duSkaro bhavati / alipte catatra
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-8, [bhA. 2074) pAnakamAvitatvAt panakasya 'sambhavaH' sammUrcchanaM bhavati / aliptazcavArakaH pAnake prakSipte sati syndt-priglti|yndmaanec 'trasaprANinaH kITikA-makSikAdayaH samAgaccheyuH / tataH kim? ityata Aha- "AvajaNa"tti yadanantakAyika-vikalendriyeSu saTTanAdikamApadyate taniSpanna praayshcittm| "takaNAIya"titato vArakAt pAnake parigalatimakSikAH patanti,tAsAMgrasanArthaM gRhakokilA dhAvati tasyA api bhakSaNArthaM mArjArItyevaM tarkaNam-anyonyaM prArthanaMtadAdayo doSA bhaveyuH / / yatra punaH kAyikIbhUmau sAgArikaM bhavati tatreyaM yatanA[bhA.2075] sAgArie parammuha, dagasaddamasaMphusaMtio nitN| pulaejja mA ya taruNI, tA accha davaM tujA divso|| 1. sAgArike sati parAGmukhIbhUya kAyikIM kRtvA 'netraM' bhagamasaMspRzantyaH 'dakazabda' pAnakaprakSAlanAnumApakaM kurvanti / tathA 'taruNyaH' striyaH 'kimatrAsti pAnakaM na vA ?' iti jijJAsayAmApralokantAmiti hetostasmin vAraketAvad 'accham' akaluSaM 'dravaM' pAnakaMprakSiptaM tiSThati yAvad divasaH, tataH sandhyAsamaye tat pAnakaM pariSThApayanti / / gataM vArakadvAram / atha bhaktArthanAvidhidvAramAha[bhA.2076] maMDaliThANassa'satI, valA va taruNIsu ahivaDatIsu / patteya kamaDhamuMjaNa, maMDalitherI u parivese / / kR.yadyasAgArikaM tato maNDalyAM samuzinti / atha maNDalIbhUmi sAgArikabahulA tato maNDalisthAnasyAsatibalA vA praNayenataruNISvabhipatantISutatraurNikaMkalpamadhaHprastIryatasyopari sautrikaMtatrApyalAbupAtrakANi sthApayitvA pratyekaM kamaDhakeSu bhuJjate / pravartinI ca pUrvAbhimukhA ghurinivishte|ttekaamnnddlisthviraaymljnniishodraa sarvAsAmapipariveSayet, Atmano'pi yogyamAtmIye kamaDhake prakSipet / / [mA.2077] ogAhimAivigaI, samabhAga karei jattiyA samaNI / tAsiM paccayaheuM, aNahikkhahA akalaho a|| vR-avagAhima-pakvAnam AdizabdAd ghRtAdikAzca vikRtIH yAvatyaH zramaNyastAvataH samabhAgAn maNDalisthavirA karoti / kimartham ? ityAha-'tAsAM' zramaNInAM pratyayArtham, thA "aNahikkhaTTa"ti'anadhikakhAdanArtha' sarvAsAmapyaviSamasamujhezanArtham, akalahazcaivaM bhavati, asADaMna bhavatItyarthaH / / tAzca samudraSTumupavizantya ityaM bruvate[mA.2078] nivvIiya evaiyA, va vigaio laMbaNA va eviyaa| anagilAyabiliyA, anja ahaM deha annAsi / / ekAbrUte-adyAhaM nirvikRtikA dvitIyAprAha-adyamama etAvatyaH' eka-dvyAdisajhyAkA vikRtayo mutkalAH zeSANAMpratyAkhyAnam / aparA bhaNati-adya mamaitAvantaH 'lambanAH' kavalAH ttuurdhvniymH| anyA'bhidhatte-adyAham annaglAnA' glAna-paryuSitamannaM mayA bhoktavyamityevaM pratipannAbhigrahA / tadaparA brUte-adyAham 'AcAmlikA' katAcAmlapratyAkhyAnA ata idaM vikRtyaadikmnyaasaaNpryccht|evNsmuddishy svacchapAnakenAcamanaM kurvnti|prvrtinyaaH kamaDhakaM kSulikA nirlepayati, zeSAstu svaM svaM kamaDhakam / tataH sarvAsvapi samudhiSTAsu maNDalIsthavirA
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/8 samuziti // evaMvidhaM vidhi dRSTvA kiM bhavati? ityAha[bhA.2079] daTUNa nihuyavAsaM, soyapayattaM aluddhayattaM ca / iMdiyadamaMca cAsiM, vinayaM ca jaNo imaM bhaNai / / vR-'tAsAM saMyatInAM nibhRtavAsa' vikathAdiviraheNa nivyAritayaivAvasthAnam, zaucaprayalaM' vArakagrahaNAdirUpam, alubdhatvaM ca vikRtyAdiSvabhyutthAnAbhigrahazravaNena, 'indriyadamaM ca' zrotrAdIndriyanigraham, 'vinayaMca' pravartinyAdiSvabhyutthAnAdirUpaM dRSTavA 'janaH' loka idaM brviiti| [bhA.2080] saccaM tavo ya sIlaM, anahikkhAo a egmegss| jaibaMbhaM jai soyaM, eyAsuparaMna annAsu / / [bhA.2081] bAhiramalaparichuddhA, sIlasugaMdhA tavoguNavisuddhA / dhannANa kuluppannA, eA avi hojja amhaM pi|| kR-'satyaM vAkkArmaNoravisaMvAditA, 'tapaH' anazanAdi, zIlaM susvabhAvatA, anadhikakhAdazca' viSamabhojanam 'ekaikasyAH parasparamabhUSAm, tathA yadi 'brahma' brahmacaryayadi zaucaM zucisamAcAratA, etAni satyAdIni yadi param 'etAsu' saMyatISuzyante 'nAnyAsu' shaakyaadipaassnnddiniissu| tato yadyaSyetA bAhyamalena parikSiptAstathApi zIlena sugandhAH tapoguNaiH-anazanAdibhiH yadvA tapasApratItena guNaizca-upazamAdibhirvizuddhAH 'dhanyAnAM kulotpannAH' etA yeSAM kule utpannAste'pi dhanyAiti bhaavH| api sambhavanAyAtam, sambhAvyate kimayamarthayadasmAkamapi bhaginI-duhitrAdaya etAdRzyaH-svakulojcAlanakAriNyo bhaveyuH ? // [mA.2082] evaM ettha vasaMtINuvasaMto so ya siM agaarijnno| giNheti ya sammattaM, micchattaparammuho jaao|| vR-evaM tatra vasantInAM tAsAMsa agArIjanaH 'upazAntaH pratibuddhastato mithyAtvaparAGmukho jAtaH san samyaktvaM gRhNAti, cazabdAdezaviratiMgRhavAsabhagnovA kazcittadguNagrAmarajitamanAH sarvaviratimapi pratipadyate / / gataM bhikSArthanAvidhidvAram / atha pratyanIkadvAramAha[bhA.2083] taruNINa abhiddavaNe, saMvarito saMjato nivaarei| taha viyaaThAyamANe, sAgArio ttthuvaalbhi|| vR-taruNInAM saMyatInAmabhidravaNe pratyanIkena vidhIyamAne sati 'saMvRtaH' saMyatIveSAcchAditaH saMyato nivaaryti|tthaapi cAtiSThatitasmin 'sAgArikaH' zayyAtaraH 'tatra' upsrgetmupaalbhte| enAmeva niyuktigAthAM bhAvayati[bhA.2084] gaNiNiakahaNe gurugA, sA viya na kahei jai gurUNaM pi| simmiyate gaMtuM, anusaTThI mittmaaiihiN|| vR-kazcittaruNo viSayalolupatayA saMyatInAmupadravaM kuryAt tatastatkSaNAdeva tAbhipravarttinyAH kathanIyam / yadi na kathayanti tatazcatvAro gurakaH / sA'pi ca pravartinI yadi gurUNAM na kathayati tadApicaturguravaH AjJAdayazca doSAH, tasmAt kthyitvym|ttH ziSTe' kathite 'te' AcAryAstasyAviratakasyapArzvagatvA sAdhvIzIlabhaGgasya dAruNavipAkatAsUcikAmanuziSTiM ddti| yadyuparamate tataH sundaram, athanoparamatetatoyAnitasya mitrANi AdizabdAdyavAbhrAtrAdayaHsvajanAsteSAM
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM - 8, [ bhA. 2084 ] nivedya taiH prajJApyate / yadi sthitastato laSTam // [ bhA. 2085] taha viya aThAyamANe, vasabhA bhesiMti tahavi ya aThate / amuttha ghare ejjaha, tattha ya vasabhA vatiNivesA || vR- tathApyatiSThati tasmin pratyanIke 'vRSabhAH ' gacchasya zubhA 'zubhakAryacintAniyuktAstaM pratyanIkaM bhApayanti / tathApyatiSThati yastaruNaH kRtakaraNaH sAdhuH sa saMyatInepathyaM kRtvA tasya saGketaM prayacchati, yathA-amukatra gRhe yUyamAgacchata / tato vRSabhA vratinInAM veSaM paridhAya tena sAdhunA saha tatra gatvA pratyanIkasya zikSAM kurvanti / tathApyanupazAnte tasmin sAgArikasya nivedyate / tenopalabdho yadi sthitastataH sundaram // [ bhA. 2086 ] atha nAsti tadAnIM sannihitaH sAgArikastataH kiM kartavyam ? ityAhasAgArie asaMte, kiccakare bhoiyassa va kahiMti / annattha ThANa niMtI, khettassa'satI Nive caiva // vR- sAgArike 'asati' asnihite 'kRtyakarasya' grAmacintAniyuktasya 'bhogikasya vA ' grAmasvAminaH kathayanti / tena zAsito'pi yadi noparamate tataH saMyatIranyatra 'sthAne' kSetre nayanti / atha nAsti saMyatIprAyogyaparaM kSetraMsvayaM vA saMyatyo glAnAdikAryavyApRtA na zaknuvanti kSetrAntaraM gantuM tataH 'nRpasya ' daNDikasya nivedyate, sa pratyanIkamupadravantaM nivArayati / taM pratyanIkadvAram / atha bhikSAnirgamadvAramabhidhitsurAha [ bhA. 2087] do theri taruNi therI, donni ya taruNIu ekkiyA taruNI / cauro a anugghAyA, tattha vi ANAiyo dosA / / vR- atra guriniyogatazcaNiriva lizyate-jati donni therIo niggacchaMti bhikkhassa NkA, taruNI therI yajati kA, do taruNIo jati niggacchaMti kA, egA therI jati niggacchaiNkA, ekkiyA taruNI jati niggacchai kA, tatrApyAjJAdayo doSAH // kutaH ? ityAha [mA. 2088] 11 caukanaM hojja rahaM, saMkA dosA ya therIyANaM pi / kuTTiNisahitA bitie, taiya- cautthIsu dhutti tti // vR-dohaM therINaM dose- duve abhinnarahasIo hojjA, saMkAya kiM mantre keNai dUtikicceNaM niuttiyAo? asaMkaNijjAottikAuM / taruNI therI ya logo bhaNejjA-kuTTiNisahiyA hiMDai, "bitie'tti pagAre niggamassa / do taruNIo dhuttIo saMbhAvijjati / egA vi therI dhuttI saMbhAvijjai / egA taruNI taNijjA // yasmAdete doSAH tasmAdayaM vidhiH [bhA. 2089] purato ya maggato yA, therIo majjha hoMti taruNIo / aigamane niggamane, esa vihI hoi kAyavvo / vR- 'purataH ' agrataH 'mArgatazca' pRSThataH sthavirA bhavanti, madhyabhAge punastaruNyaH, evaM bahvInAM sambhUya paryaTantInAmuktam / jaghanyena tu tiH sahaiva paryaTanti, tatraikA sthavirA purataH dvitIyA sthaviraiva pRSThataH tRtIyA turaNI tayordvayorapi madhyabhAge sthitA satI paryaTanti / evam 'atigamane' gRpatigRhapraveze 'nirgamane ca ' tata eva nirgame eSavidhi karttavyo bhavati // kutaH ? iti ced ucyate
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/8 [bhA.2090] tigamAdasaMkamijA, atakkaNijjA ya sANa-taruNANaM / annonnarakkhaNesaNa, vIsatthapavesakiriyA ya / / vR-trikAdayaH paryaTantyodazakanIyA bhaveyuH,zvAna-taruNAnAMca atarkaNIyAH anabhilaSaNIyA bhavanti, uvadravatasvapica zvAna-gavAdiSutriprabhRto'nyonyaMpasparaMsukhenaiva rakSaNaM kurvanti, eSaNAM ca samyak zodhayanti, vizvastAzca satyo gRhasthakuleSu praveza-nirgamAdikAH kriyAH kurvnti| yatra koSThako bhavet tatrAyaM vidhiH[mA.2091] therI koTTagadAre, taruNI puna hoi tIe naaduure| biiya kiDhI ThAi bahi, pnyctthiyrkkhnnhaae| dR-ekA sthavirA 'koSThakasya' apavarakasya dvAre, taruNI punaH tasyAH' sthavirAyA nAtidUre pradeze, yA tu dvitIyA 'kiDhI' sthavirA sA dvArasya bahistiSThati / kimartham ? ityAha-pratyarthIpratyanIkastasya rakSaNArtham, yadi ko'pyupasargaM kuryAt tadA sukhenaiva bolaM kRtvA sa nivaaryte|| [bhA.2092] jANaMtitabiha kule, saMbuddhIe carinja annotraM / orAla nicca loyaM, khuja tavo Aula shaayaa|| kRtadvidhAni-tAzAni sambhAvanIyopadravANi kulAni samyag jAnanti, jJAtvA ca prathamata eva pariharanti / 'anyo'nyaM' parasparaM 'sambudhdhA' sammatyA 'careyuH' bhikSAcaryAM paryaTeyuH, mA bhUvanasammatyA paryaTane parasparamasaGkhaDAdayo dossaaH| yAca 'udArA' rUpAtizayasaMyuktA saMyatI sA nityameva locamAtmanaH karoti, "khuja"tti tasyAH pRSThadeze kubjakaraNI sthApayitavyA, 'tapaH' caturthAdikaM sA kArApaNIyA, 'Akule' janAkINe bahIbhizca sahAyAbhi sahitA sA bhikSAdau hiNDApanIyA ||ath tAsAM vRndena bhikSATane kAraNAntaramAha[bhA.2013] tippabhii aDatIo, giNhata'ntratrahiM cime tinni / saMjama-davvaviruddhaM, dehaviruddhaMcajaMdavvaM // vR-triprabhRtivRndena bhikSAmaTantyaH 'anyo'nyasmin pRthakpRthagbhAjane cazabdaH prAguktakAraNApekSayA kAraNAntaradyotanArthaH, amUni trINidravyANisukhenaivagRhNanti, tadyathA-saMyamaviruddhaM dravyaviruddhaM dehaviruddhaM ca yad dravyam / etAnyeva yathAkramaM pratipAdayati[bhA.2094] pAlaMka-laTTasAgA, muggakayaM cA''magorasummIsaM / saMsajjatI u acirA, taM piya niyamA dadusAya / / kRpAlakazAkaM mahArASTrAdIprasiddham, laTTAzAkaM kausummazAlAnakam, eteanyo'nyaMmilite sUkSmajantubhi saMsajyete / yacca mudgakRtam, upalakSaNatvAdanyadapi dvidalaM tadapyAmagorasonmitraM sad acirAdeva sUkSmajantubhi saMsajyate, saMsaktaM ca niyamAd dvau doSau samAhRtau dvidoSaM tasmai dvidoSAya bhavati, saMyamopaghAtA-''tmopaghAtarUpaM doSadvayaM karotItyarthaH / / [bhA.2095] dahi-tellAI ubhayaM, paya-sovIrAu hoti u viruddhaa| dehassa viruddhaM puna, sI-uNhANaM smaaogo|| kR-dadhi-taile AdizabdAdanyadapi ubhayaM' militaMsadyat parasparaviruddham,yeca payaHsauvIre' dugdha-kAJjike parasparaMviruddha etadravyaviruddhamantavyam / dehasyapunarviruddhaMyaH zItoSNayordravyayoH
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-8, [bhA. 2095]] prsprNsmaayogH| etAni pRthakpRthagbhAjaneSugRhyamANAnina saMyamAdhupaghAtAya jaaynte||apic[maa.2096] natthiya mAmAgAI, mAgauggAmoyatAsimabmAse / sI-uNhagiNhaNAe, sArakkhaNa ekkamekkassa // na ca santi tAsAM mAmAkAni kulAni, nahi ko'pi strIjanaM gRhe pravizantImIyayA niSedhayatIti bhAvaH / mAtRgrAmo nAmasamayaparibhASayA strIvarga, cazabdaevakArArthaH, tata idamuktaM bhavati-strIvarga eva prAyeNa bhikSAdAyakaH, sa ca tAsAM saMyatInAmabhyAse strItvasambandhamadhikRtya pratyAsattau varttate, atasatriprabhRtInAmapi paryaTantInAM sukhenaiva bhakta-pAnaM paryAptaM bhavati / zItoSNagrahaNena ca saMrakSaNamekaikasyAH parasparaM kRtaM bhvti||kthN punaH ? ityata Aha[bhA.2097) egastha sIyamusiNaM, ca egahiM pAnagaM ca egatthA / dosINassa agahaNe, cirADaNe hojime dosA / / -ekatra pratigrahe 'zItaM paryuSitaMbhaktaM gRhNanti, ekasminnuSNam, ekatra capAnakam, etacca tisRNAmaTantInAM ghaTAmATIkate / atha dveparyaTatastata ekatra pratigrahe uSNaM dvitIyatra tupAnakaM paraM doSAnaM kutra gRhNanti ? mAtrakaM tu svArthaM paribhoktuMna kalpate, athoSNamadhye doSAnnaM gRhNanti tadA dehaviruddhaM bhavati, atha doSAnnaM na gRhNanti tato doSAnnasyAgrahaNe 'cirATane ciraM paryaTantInAM taruNAdikRtopasarga strIveda udhdIpyeta / tathA cAmumevArthaM darzayituM vedatrayasvarUpamAha[bhA.2098] thI puriso anapuMso, vedo tassa uime pagArAu / phuphuma-davaggisariso, puradAhasamo, bhave tio| kRvedastridhA-strIvedaHpuruSavedo npuNskvedshc|tsytutrividhsyaapi yathAkramamamIprakArAHstrIvedaH phumphukAgnisazaH-karISAgnitulyaH, yathAkarISAgnirnatardhagadhagannAstena parisphuTaMprajvalati navA vidhyAyati cAlitastu tatkSaNAdevoddIpyate evaM strIvedo'pi / puruSavedastu davAgnisazaH, yathAdavAgnirindhanayogataH sahasaiva prajvalya vidhyAyati evaM purussvedo'pi|tRtiiyonpuNskvedH sapuradAhasamaH, yathA hi mahAnagaradAhe vahni prajvalitaH sannA vA zuSka vA sarvatra dIpyate evaM napuMsakavedo'pi striyAM puruSe vA sarvatra dIpyate na copazAmyati / / itya vedatrayasvarUpamupadarya prastutayojanAmAha[bhA.2099] jaha phuphumA hasahasei ghaTTiyA evameva thiivedo| dippai avikiDhiyANa vi, aaliNgnn-che(chNdnnaaiihiN|| kRyathA phumphukAgniTTitaH san "hasahasei"tti dedIpyate evameva strIvedo'pyAliGganacchedanAdibhirudIritaH san "kiDhiyANa vi"tti sthavirANAmapi dIpyate, kiM punastaruNInAm ? itypishbdaarthH|| Aha sthavirANAM kayaM vedoddIpanaM bhavati? iti ucyate[bhA.2100] navao ittha pamANaM, na tavassittaM suyaM na priyaao| avi khINammi vi vede, dhIliMgaM savvahA rakkhaM // kRna 'vayaH' vArddhakAdikam atra vicAre pramANam, na vA tapasvitvam anazanAdi- tapaHkarmakAritA, navA 'zrutam' AcArAdikaMsubahapyavagAhitam, navA 'paryAyaH' drAdhIyaHpravrajyAkAlalakSaNaH, eteSu satsvapi vedodayo bhavedityarthaH / api ca 'kSINe'pi' nidagdhendhanakalpe kRte'pi
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/8 vedestrIliGgaMsarvathArakSyam, ataeva strIkevalI yathoktAmAryikopakaraNaprAvaramAdiyatanAMkarotIti bhAvaH / / Aha yadi tAH snAnAdiparikarmarahitAH tataH kiM ko'pi tAsu rAgaM vrajati yenetyaM yatanA kriyate? ucyate[bhA.2101] kAmaMtavassiNIo, haannuvvttttnnvikaarviryaao| taha vi ya supAuANaM, apesaNANaM cimaM hoi / / kR'kAmam anumataMyathA tapasvinyaH snAnodvartanavikAraviratAstathApi 'suprAvRtAnAM nityameva bahubhirupakaraNairAcchAditAnAm 'apreSaNAnAM ca' avyApArANAm idam anantarameva vakSyamANaM zarIrasaundaryaM bhavati // tadevAha[mA.2102] rUvaM vanno sukumArayA ya niddhacchavI ya aMgANaM / hoti kira sannirohe, ajANa tavaM caraMtINaM / / - 'rUpam' AkRti 'varNa' gauratvAdi 'sukumAratA' komalasparzatA snigdhA ca-kAntimatI chavi-tvag 'aGgAnAM' zarIrAvayavAnAm / etAni rUpAdinI AryikANAM 'sannirodha' bahUpakaraNaprAvaraNAdaudhriyamANAnAMtapaHcarantInAmapi bhavanti, tatoyuktiyuktApUrvoktA taasaaNytneti|| gataM bhikSAnirgamadvAram / atha nirgranthAnAM mAsaH kasmAt tAsAM dvau mAsAviti dvAram / ziSyaH pRcchati-kati nirgranthInAmabhyadhikAnimahAvratAniyena tAsAMdvI mAsau nirgranthAnAmekaMmAsamekatra vastumanujJAyate? sUrirAha[bhA.2103] jai viyamahabbayAI, niggaMthINaM na hoti ahiyaaii| taha viya nivihAre, havaMti dosA ime tAsi / / 1-yadyapi ca nirgranthInAM mahAvratAni nAdhikAni bhavanti tathApi 'nityavihAre mAse mAse kSetrAntarasaGkramaNe ime doSAstAsAM bhvnti|| [mA.2104] maMsAipesasisarisI, vasahI khettaM ca dullbhNjogN| eeNa kAraNeNaM, do do mAsA avrisaasu|| -mAMsAdipezIsazI saMyatI, srvsyaapybhilssnniiytvaat|tthaa tAsAMyogyA vasatirdurlabhA, kSetraM ca tavAyogyaM durlabham / tato yathoktaguNavikalAyAM vasatau doSaduSTe vA kSetre sthApyamAnAnAM bahavaH pravacanavirAdhanAdayo doSA upaDhaukante / etena kAraNena tAsAm 'avarSAsu' varSAvAsaM vimucya dvau dvau mAsAvekatra vastumanujJAyate // atha dvayorupari vasantInAM doSAn dvitIyapadaM copadarzayati[bhA.2105] doNhaM uvari vasaMtI, pAyacchittaM ca hoti dosaay| biiyapayaM ca gilANe, vasahI bhikkhaM ca jynnaae| kR-dvayormAsayoruparivasanti tataHprAyazcittaMdoSAzca bhvnti|dvitiiypdNcglaane vasatibhaikSaM ca yatanayA grahItavyam / bhAvArtho nirgranyAnAmiva draSTavyaH / / sUtram mU. (9) se gAmaMsi vA jAvarAyahANisi vA saparikkhevaMsi sabAhiriyasi kappai niggaMthINaM hemaMta-gimhAsu cattAri mAsA vatyae-aMto do mAse, vAhiM do mAse / aMto vasamANINaM aMto bhikkhAyariyA, bAhiM vasamANINaM bAhiM bhikkhAyariyA / /
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 9, [ bhA. 2105 ] 15 vR- asya vyAkhyA prAgvat / navaraM sabAhirike kSetre'ntardvI mAsau bahirdvI mAsAvityevaM caturo mAsAn nirgrandhInAM vastuM kalpata iti / / atha mApyam [ bhA. 2106 ] eseva kamo niyamA, saparikkheve sabAhiriyammi / navara puna nANattaM, aMto bAhiM caummAsA // vR- 'eSa eva ' pUrvasUtroktaH kramaH sarvo'pi niyamAt saparikSepe sabAhirike kSetre vasantInAM saMyatInAM drssttvyH| navaraM punaH 'nAnAtvaM' vizeSo'yam- 'antaH ' abhyantare 'bahi' bAhirikAyAm evamubhayozcatvAro mAsAH pUraNIyAH // [bhA. 2107] cauNhaM uvari vasaMtI, pAyacchitaM ca hoMti dosA ya / nAtaM asaIe u, aMto vasahI bahiM carai // vR- caturNAM mAsAnAmupari yadi sabAhirike kSetre saMyatI vasati tadA tadeva prAyazcittaM ta eva ca doSAH dvitIyapadamapi tadeva mantavyam / 'nAnAtvaM' vizeSaH punarayam bAhirikAyAM vasateH, zayyAtarasya vA yathoktaguNasya 'asati' abhAve 'antaH' prAkArAbhyantare "vasahi "tti vasatau pUrvasyAmeva sthitA 'bahi' bAhirikAyAM 'carati' bhikSAcaryAmaTati / / idameva spaSTayati [bhA. 2108 ] jogavasahIi asaI, tattheva ThiyA cariMti bAhiM tu / puvvagahie vigiMciya, tatto cciya mattagAdI vi // - bahi saMyatIyogyAyA vasaterabhAve 'tatraiva' abhyantaropAzraye sthitAH santyo bahizcaranti, pUrvagRhItAni mAtraka - tRNa- DagalAdIni vivicya' parityajya aparANi 'tata eva' bAhirikAyA mAtrakAdInyapyAnetavyAni, na kevalaM bhikSetyapizabdArthaH, zruta-saMhananAdiviSayA sAmAcArI kSetrakAlAdiviSayA ca sthiti sthavirakalpikAnAmiva draSTavyA // tadevamukta AryikANAmapi mAsakalpavidhi / atha ziSyaH praznayati[bhA. 2109] gacche jinakaSpammiya, doNha vi kayaro bhave mahir3Io / niSphAyaga- niSpannA, donni vi hoMti mahiDIyA / / gaccha-jinakalpayordvayormadhye kataraH 'maharddhikaH' pradhAnataro bhavet ? / gururAha-niSpAdakaniSpannAviti kRtvA dvAvapi maharddhikau bhavataH / tatra gacchaH sUtrArthagrAhaNAdinA janikalpika-sya niSpAdakaH ato'sau maharddhikaH, jinakalpikastu niSpannaH -jJAnadarzana- cAritreSu pariniSThita ityasau maharddhikaH // enAmeva niyuktigAthAM bhAvayati [bhA. 2110] daMsaNa-nANa-caritte, jamhA gacchammi hoi privuhii| eeNa kAraNeNaM, gacchou bhave mahiDIo // - darzana - jJAna cAritrANAM yasmAd gacche parivRddhirbhavati etena kAraNena gaccho maharddhiko bhavati // [ bhA. 2111] purato va maggato vA, jamhA katto vi natthi paDibaMdho / eeNa kAraNeNaM, jinakapIo mahiDIo // kR- 'purato vA' vihariSyamANakSetre 'mArgato vA' pRSThataH pUrvavihnatakSetre yasmAt 'kuto'pi' dravyataH kSetrataH kAlato bhAvato vA pratibandhastasya bhagavato na vidyate tena kAraNena jinakalpiko maha
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 bRhatkalpa-chedasUtram -2-19 ddhikaH ||ath dvayorapi maharddhikatvaM dRSTAntena darzayati[bhA.2112] dIvA anno dIvo, paippaI soyadippai thev| sIso ciya sikkhaMto, Ayario hoinnntto| vR-dIpAd 'anyaH dvitIyo dIpaH pradIpyate, saca maulodIpastathaiva dIpyate, evaM jinakalpikadIpo'pi gacchadIpAdeva prAdurbhavati, saca gacchadIpastathaiva jJAna-darzana-cAritraiH svyNprdiipyte| yadvA yathA ziSya eva zikSamANaH san krameNAcAryo bhavati 'nAnyataH' nAnyena prakAreNa evaM sthavirakalpika evatapaHprabhRtibhirbhAvanAbhirAtmAnaMbhAvayan krameNajinakalpiko bhvtinaanythaa| ato dvAvapi maharddhiko / / asyaivArthasya samarthanAyAparaM dRSTAnta darzayituM niyuktigAthAmAha [bhA.2113] didruto guhAsIhe, donniyamahilA payA ya apyaay| gAvINa doni vaggA, sAvekkho ceva nirvekkho|| vR-dRSTAnto'tra guhAsihaviSayaHprathamaH / dvitIyo dve mahile-ekA 'prajA' apatyavatI dvitIyA 'aprajA' apatyavikalA / tRtIya gavAM dvau vargau-ekaH sApekSaH, aparo nirapekSa iti| tatra guhAsiMhadRSTAntaMbhAvayati[bhA.2114] sIhaM pAleiguhA, avihADaM teNa sA mhiddiiyaa| tassa puna jovvaNammiM, paoaNaM kiM giriguhaae| vR."avihArDa"ti dezIbhASayA bAlakaM siMhaguhA pAlayati' vanamahiSa-vyAghrAdibhyorakSati, tannirgatasya tasya tebhyaH pratyapAyasambhavAta; tena kAraNena guhA maharddhikA / yadA tu siMho yauvanaM prApto bhavati tadA kiM tasya prayojanaM giriguhayA? na kiJcidityarthaH, svayameva vanamahipAdhupadravAdAtmAnaM pAlayituM pratyalIbhUtatvAta, ityaM siMho maharddhikaH / athArthopanayamAha[mA.2115] dabAvaimAIsuM, kusiilsNsggi-anutthiihiN| rakkhaigaNIpurogo, gaccho avikoviyNdhmme|| vR-gaNI-AcArya sa purogaH-purassaro nAyako yasaya sa tathAvidho gaccho guhAsthAnIyaH siMhazAvakastAnIyaM sAdhu dharme zruta-cAritrAtmake avikovidam' adyApyaprabuddhaM dravyApadi AdizabdAtkSetra kAla-bhAvApasutathA kuzIlA:-pArzvasthAdayastairanyatIryikairvAsArddhayaH saMsargastatra ca 'rakSati' vizrotasikA-pramAda-mithyAtvAdhupadravAt pAlayati ato gaccho maharddhikaH / yadA tvasau dvividhe'pi dharme vyutpannamati kRtaparikarmA jinakalpaM pratipannastadA svayamevAtmAnaM dravyApadAdiSvapi vizrotasikAdivirahitaH samyakaparipAlayati ato jikalpikomaharddhikaH ||ath mahelAdvayaSTAntamAha[pA.2116] ANA-issariyasuhaM, egA anubhavai jai vibhutttii| dehassa ya saMThappaM, mohasuhaM caiva kaalmmi|| -dvayormahelayormadhye ekA saprasavA yadyapi bahutaptiH apatyasapanAdibahuvyApAravyApRtA tathApisA gRhasvAminItvAdAjJaizvarya sukhamanubhavanti kAleca prastAvedehasya saMsthApya saMsthApanA bhogasukhamapica praapnoti| [mA.2117] paravAvAravimukkagA, sarIrasakAratapparA nincha /
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM - 9, [bhA. 2117] maMDaNa vakkhittA, bhattaM pi na ceyaI apayA // vR- yA tu 'aprajA aprasavA sA 'paravyApAravimuktA' apatyAdicintAvarjitA 'nityaM' sadA zarIrasaMskAre-mukhadhAvanAdau tatparA -parAyaNA 'maNDanake' vilepanA -''bharaNAdau vyAkSiptA satI 'bhaktamapi' bhojanamapi 'na cetayati' na saMsmarati / / arthopanayamAha [bhA. 2118] veyAvacce coyaNa-vAraNa-vAvAraNAsu ya bahUsu / emAdIvakkhevA, sayaM jhANaM na gacchammi // vR-yathAsaprasAyAH striyo bahuvyApAravyagratA bhavati tathA gacche'pi yad AcAryopAdhyAyAdivaiyAvRttyam, yA ca cakravAlasAmAcArI hApayato nodanA, yAM cAkRtyapratisevanAM kurvato vAraNA, yAzca bahavo vastra-pAtrAdyutpAdanaviSayA vyApAraNAH tadevamAdiSu yo vyAkSepaH - vyAkulatvaM tasmAddhetoH 'gacche' gacchvAsinAM 'satataM' nirtaraM 'dhyAnam' ekhAgrazu-bhAdhyavasAyAtmakamAtmano maNDanakalpaM na bhavati / nakalpikasya tu vaiyAvRttyAdivyAkSeparahitasya nirapatyastriyA Atmano maNDanamiva nirantameva tathA tad upajAyate yathA bhoktumapi spRhA na bhavati // atha govargadvayadRSTAntamAha[ bhA. 2119] sahUlapoiyAo, nassaMtIo vi neva dhenUo / I mottUNa tannagAI, davaMti saparakkamAo vi / / kR- ' dhenavaH' abhinavaprasUtA gAvastAH 'zArdUlena' vyAghreNa 'potitAH' trAsitAH satyo nazyantyo'pi 'tarNakAni' vatsarUpANi muktvA 'saparAkramA api' samarthA api 'naiva dravanti' na zIghraM palAyante, apatyasApekSatvAt // 17 [bhA. 2120 ] na vivacchaesu sajjaMti vAhio neva vacchamAUsu / sabalamagUhaMtIo, nassaMti bhaeNa vagdhassa // kR- yAstu "vAhio" baSkayiNyastA nApi vatsakeSu 'sajanti' mamatvaM kurvanti, nApi 'vatsamAtRSu' dhenuSu, kintu svabalamagUhamAnA vyAghrasya bhayena nazyanti nirapekSatvAt / eSa dRSTAntaH / athArthopanayamAha [bhA. 2121] AyasarIre Ayariya bAla-vuDDhesu Avi sAvekkhA / kula- gaNa - saMghesutahA, ceiyakajjAiesaMca / / vR- yathA dhenavastathA gacchvAsino'pyAtmazarIre AcArya- bAla-vRddheSu api ca kula-gaNasaGghakAryeSu caityAdikAryeSuca sApekSAH, ataH saMsAravyAghrabhayena nazyanto'pi saMhananAdibalopetA api na zIghraM palAyante / jinakalpikAstu bhagavanta AtmazarIrAdinirapekSA adhenugAva iva svavIryamagUhamAnAH saMsAravyAghrAd nipratyahaM palAyante / yadyevaM tarhi jinakalpo maharddhikatara ityApannam, maivaM vAdI, jinanijanirupamaguNairubhayorapi tulyakakSatvAt / tathAhi atyantApramAdaniSpratikarmatAdibhirguNairjinakalpo maharddhikaH, paropakAra-pravacanaprabhAvanAdibhizca guNaiH sthaviralpiko maharddhika iti // api ca[ bhA. 2122] rayaNAyaro u gaccho, niSphAdao nANa- daMsaNa-carite / eeNa kAraNeNaM, gacchou bhave mahiDDIo // 19 2
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/9 kR-ratnAkara iva ratnAkaraH-jinakalpikAdiralAnAmutpattisthAnaM yato gaccho vartate, niSpAdakazca jJAna-darzana-cAritreSu etena kAraNena gaccho maharddhikaH // idameva bhAvayati[bhA.2123] rayaNesu bahuvihesuM, nINijaMtesa neva nIrayaNo / atarotIrai kAuM, uppattI so ya rayaNANaM // [mA.2124] iya rayaNasaricchesuM, vimiggaesuM pi neva nIrayaNo / ___ jAyai gaccho kuNai ya, rayaNabbhUte bahU anne / vR-na tarItuM zakyata iti 'ataraH' ralAkaraH, sa yathA bahuvidheSuraleSu niSkAzyamAneSvapi naiva nIralaH' ralavirahitaH kartuM zakyate, kutaH? ityAha-yataH 'utpatti' aakro'saurlaanaam| "iya" anenaiva prakAreNa gaccharatnAkaro'pi ratnasadhkSeSu jinakalpikAdiSu vinirgateSvapi naiva nIralo jAyate, AcAryAdiratnAnAM sarvadaiva tatra sadbhAvAt, karoti ca pazcAdapi bahUnanyAn sAdhUna ratnabhUtAniti gaccho jinakalpikazca ubhAvapi maharddhikau iti / cUrNiH-zrIvaddhabhASyaprabhRtibahutithagranthasArthAbhirAmA''rAmA darthaprasUnairucitamavacitaiH suuktisaurbhysaaraiH| cetaHpaTTe nidhAya svaguruzucivacastantusantAnahabdhaiH, zrIkalpe mAsakalpaprakRtavivaraNagmayA nirmitayam // mU. (10) segAmaMsivAjAvarAyahANisivAegavagaDAe egaduvArAeeganikkhamaNa-ppavesAe no kappai niggaMdhANa ya niggaMthINa ya ekatao vatthae / vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.2125] gAma-nagarAiesuM, tesu u khettesu kattha vasiyavvaM / jattha na vasaMti samaNImabbhAse niggamapahe vaa|| vR-grAma-nagarAdiSu teSu' pUrvasUtrokteSu kSetreSu kutravastavyam ? iti cintAyAmanena sUtreNa pratipAdyate-yatra 'abhyAse' svapratizrayAsanne nirgamapathe vA' nirgamadvAre zramaNyo na vasanti tatra vstvymiti||ath prakArAntareNa sambandhamAha[bhA.2126] ahavA niggaMdhIo, daguThiyA tesu gaammaaiisu| mA pillehI koI, teNima suttaM samudiyaM tu|| vR-athavA nirgranthIsteSu grAmAdiSusthitA dRSTvA mA 'kazcid' AcAryAdistatrAgatya prerayet' niSkAzayediti etena kAraNenedaM sUtraM samuditaM smaayaatm|| __anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-atha grAme vA yAvad rAjaghAnyAM vA yAvatkaraNAda nagare vA kheTe vA ityAdipadaparigrahaH / ekavagaDAke ekadvArake ekaniSkramaNa-pravezake ca kSetre no kalpate nirgranthAnAM ca nirgranthInAM ca ekato militAnAM 'vastum avasthAtumiti sUtrasaGkepArthaH / / vistarArthaM tu bhASyakRdAha[mA.2127] vagaDA u piskhevo, pubbutto so u dvvmaaiio| dAraM gAmassa muhaM, so ceva ya niggm-pveso|| vR- 'vagaDA nAma' grAmAdeH sambandhI parikSepaH / sa tu sa punaH parikSepaH 'dravyAdikaH' dravya
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM- 10, [bhA. 2127] kSetra-kAla- bhAvabhedabhinnaH, yathA pUrvam- "pAsANiTTaga-maTTiya-khoDa kaDaga-kaMTigA bhave davve / " ityAdinA mAsakalpaprakRte uktastathaivAtrApi draSTavyaH / 'dvAraM nAma' grAmasya mukham, grAmapraveza ityarthaH / sa eva ca nirgamenopalakSitaH pravezo nirgama-pravezo'bhidhIyate // 19 itthaM sUtre vyAkhyAte sati ziSyaH prAha [bhA. 2128 ] dArassa vA vi gahaNaM, kAyavvaM ahava niggamapahassa / jaegA duni vi, egayaraM bUhi mA do vi / ghR- yadi tadeva dvAraM sa eva ca nirgama-pravezastato he AcAraya ! dvArapadasya vA grahaNaM karttavyam athavA nirgama-pravezapathapadasya, yadi nAma dve api pade amU ekArthe tataH 'ekataram' ekadvArapadam ekaniSkramaNa- pravezapadaM vA sUtre 'brUhi' bhaNetyarthaH, mA dve api / evaM ziSyeNokte sUrirAha[bhA. 2129] egavagaDegadArA, egamanegA anega egA ya / carimo anegavagaDA, anegadArA ya bhaMgo u // vR- iha vagaDA- -dvArayozcatvAro bhaGgAH, tadyathA- ekA vagaDA eka dvAram, yathA parvatAdiparikSipte kvacid grAmAdau 1 / ekA vagaDA anekAni dvArANi yathA prAkArAdiparikSipte caturdvAranagarAdau 2 / anekA vagaDA ekaM dvAram, yathA padmasaraH prabhRtiparikSipte bahupATake grAmAdau 3 / anekAvagaDA anekAni dvArANi, yathA puSpAvakIrNagRhe grAmAdau 4, eSaH 'caramaH ' caturtho bhaGgaH // yadi nAmaivaM catvAro bhaGgAstataH prastute kimAyAtam ? ityAha[bhA. 2130] taI paDucca bhaMgaM, paumasarAIhi saMparikkhitte / annonnaduvArANa vi, haveja egaM tu nikkhamaNaM // vR- atra bhaGgacatuSTaye tRtIyaM bhaGga pratItya ekadvAra grahaNamekaniSkramaNa-pravezagrahaNaM ca sUtre kRtam / kutaH ? ityAha- padmasarasA AdizabdAd gartayA parvatena vA samparikSipte grAmAdI anyAnyadvArakANAmapi pATakAnAmekameva niSkramaNaM bhavet, tisRSu dikSu padmasaraH prabhRtivyAghAtasambhavAdekasyAmeva dizi niSkramaNa-pravezau bhavata iti bhAvaH / tataH kim ? ityAha [ bhA. 2131] tattha vi ya hoMti dosA, vIyAragayANa ahava paMthamma / saMkAdIe dose, egaviyArANa vocchihiI // vR- 'tatrApi ca ' tRtIyabhaGge pRthakpATakeSu sthitAnAmapi kiM punaH prathamabhaGge dvitIyabhaGge vA sthitAnAmityapizabdArthaH, 'vicAragatAnAM' saMjJAbhUmau samprAptAnAm athavA tasyA eva 'pathi ' mArge gacchatAM 'doSAH ' zaGkAdayo bhavanti / tA~zca zaGkAdIn doSAn 'ekavicArANAm' ekasaMjJAbhUmIkAnAM nirgranthAnAM nirgranthInAM ca sUri svayameva niyuktigAthAbhiryathAvasaramuttaratra 'vakSati' bhaNiSyati // tatra prathamabhaGge tAvad doSAnupadidarzayiSurAha [bhA. 2132] egavagaDaM paDuccA, doNha vi vaggANa garahito vAso / jai vasai jANao U, tattha u dosA ime hoMti // vR- ekavagaDam upalakSaNatvAdekadvAraMca kSetraM pratItya 'dvayorapi vargayoH' sAdhu-sAdhvIlakSaNayorekatra vAsaH 'garhitaH ninditaH, na kalpata ityarthaH / yadi saH 'jJAyakaH' 'saMyatyo'tra santi' iti jAnAna--- statrAgatya vasati tataH 'ime' vakSyamANA doSA bhavanti // idameva savizeSamAha
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 [bhA.2133] egavagaDegadAre, egayara Thiyammi jo tahiM ThAi / gurugA jai viya dosA, na hoja puTTho taha vi so u / / vR-ekavagaDe ekadvAre ca kSetre yatra pUrvamekataraH-saMyatavarga saMyatIvargo vA sthito vartate tatra 'yaH' AcAryAdi pravarttinyAdivI pazcAdAgatya tiSThati tasya catvAro gurukAH / yadyapi ca tatra 'doSAH' vakSyamANA na bhaveyuH tathApyasau bhAvatastaiH spRSTo mntvyH|| tatra pUrvasthitasaMyatIvarga kSetrapaGgIkRtya tAvadAha[bhA.2134] soUNa ya samudAnaM, gaccha AnittuM deule ThAi / ThAyaMtagANa gurugA, tattha vi ANAiNo dosA / / vR-zrutvA cazabdAdavadhArya ca 'samudAna' bhaikSaM sulabhaprAyogyadravyam, tato gacchamAnIya devakule upalakSaNatvAdaparasmin vA sabhA-zUnyagRhAda tiSThati / tatra catiSThatAmAcAryAdInAMcatvAro gurukaaH| tatrApyAjJAdayo doSA draSTavyAH // enAmeva niyuktigAthAM vyAkhyAnayati[bhA.2135] phaDDagapaipesaviyA, duvihovahi-kaJjaniggayA vA vi| uvasaMpajiukAmA, aticchamANA va te sAhU / / [bhA.2136] saMjaibhAviyakhette, samudANeUNa bahuguNaM nacA / saMpunnamAsakappaM, biMti gaNiM puTTha'puTThA vaa| vR-kenApi sparddhakapatinA svasAdhavaH kSetrapratyupekSaNArthaM preSitAH, yadvA dvividhaH-audhikopagrahikabhedabhinno yaupadhistasyotpAdanArtha kAryeSu vA-kula-gaNa-saGghasambandhiSu nirgatAH 'upasampattukAmA vA' upasampadaM jighRkSavaH adhvAnaM vAatikrAmantastatra te sAdhavaH prAptAH ||ete sparddhakapatipreSitAdayaH saMyatIbhAvita kSetre 'samudAnayitvA' bhaikSaM paryaTaya pracuraprAyogyalAbhena bahuguNaM tat kSetraM jJAtvA gurUNAM samIpamAyAtAH sampUrNamAsakalpaM 'gaNinam' AcArya pRSTA apRSTA vA bruvte||kiN tat ? ityAha[bhA.2137] tuma vipunno kappo, na ya khettaM pehiyaM bhejNjoggN| jaMpiya ruiyaM tubbha, na taMbahuguNaM jai imNtu|| pR- 'kSamAzramaNAH !' yuSmAkamapi mAsakalpaH pUrNo varttate, na ca tat kSetra pratyupekSitaM yad bhavatAM 'yogyam' anukUlam, yadapi ca kSetraM yuSmAkaM rucitam' abhipretaM na tad bahuguNaM yathedamasmatpratyupekSitaM kSetram / / param[bhA.2138] ego'tya navari doso, maM pai so vi ya na bAhae kiMci / na yaso bhAvo vijai, adosaMjo aniyayassa // ghR-navarameka evAtra doSo vidyate paraM so'pi mAM prati' madIyenAbhiprAyeNa na kiJcid baadhte| nacAsau 'bhAvaH' padArthojagatividyateyaH 'aniyatasya anizcitasyAnudyamavatovA puruSasyAdoSavAn bhavati, kintu sarvo'pi sadoSa iti bhAvaH // [mA.2139] ahavaNa kiM siTTeNaM, siTTe kAhiha na vA vi eyaM ti| khuDDumuhA saMti ihaM, je kovijjA jiNavaI pi|| vR-athavA kimasmAkamanenArthena 'ziSTena' kathitena kAryam ? na kiJcidityarthaH, yato yUyaM
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-10, [bhA. 2139] 21 ziSTe sati kariSyatha vA na vA 'enam asmadabhipretamarthamiti cayaM na vidmaH / kutaH ? ityAha'kSaudramukhAH' madhumukhA madhurabhASiNa ityarthaH santi' vidyante 'iha' asmin gacche bhavatAM vallabhezvarAH ye jinavAcamapi 'kopayeyuH' anyathA kuryu, AstAM taavdsmdaadivcnmitypishbdaarthH|| [bhA.2140] ii saparihAsa nibbaMdhapucchio bei tattha samaNIo / baliyapariggahiyAo, hoha daDhA tattha vccaamo|| vR-'iti' evaM saparihAM tenokte AcAryai sa mahatA nirbandhena pRSTaH-kathama bhadra ! kIzastatra doSo vidyate? tataH sa bravIti-tatra zramaNyo balinA-balavatA AcAryAdinA parigRhItA vidyante, paraMtathApi yUyaM 6DhA bhavata' mA kAmapi zaGkA kurudhvam, atrArthe sarvamapyahaM bhaliSyAmi, atastatra vrajAmo vayam / evaM bhaNataH prAyazcittamAha[bhA.2141] bhikkhU sAhai souM, bhaNai jai vaJcibho tahiM maaso| lahugA gurugA vasabhe, gaNissa emevuvehaae|| vR-yadi bhikSuranantaroktaM vacanaM kathayati zrutvA vA yadi bhikSureva bhaNati 'bADham, vrajAmanatra vayam' tato mAsalaghu prAyazcittam / atha vRSabhaH' upAdhyAya evaM bravItipratizRNoti vA tatastasya catvAro laghavaH / gaNinaH' AcAryasyetyaM bhaNataHpratizra NvatovAcatvAroguravaH / evamevopekSAyAmapi draSTavyam / kimuktaM bhavati ? -itthaM tenokte 'vrajAmo vayam' itivA pratizrute yadi bhikSurupekSA karoti tadAtasyalaghumAsikam, vRSabhasyopekSamANasya caturlaghu,AcAryasyopekSAMkurvANasya cturguru|| athavA[bhA.2142] sAmasthaNa parivaccha, gahaNe payabheda paMtha siimaae| . gAme vasahipavese, mAsAdI bhikkhuNo mUlaM // vR-bhikSu 'tatra gantavyam ? na vA?' iti "sAmatthaNaM" dezIzabdatvAt paryAlacanaM karoti maaslghu| "parivacchitti dezIzabdo'yaM nirNayArthe varttate, tato gantavyameva tatra' iti nirNaya karotimAsaguru / "gahaNe"tti nirNIya yadhupadhiM gRhNAtitatazcaturlaghu / padabhedaM kurvtshcturgurukm| pathi vrajataH SaDlaghukam / grAmasImAyAM prAptasya SaDgurukam / grAmaM prAptasya cchedaH / vasatau pravezaM kurvato mUlam / evaM bhikSolaghumAsAdArabhya mUlaM yAvat prAyazcittamuktam / / [bhA.2143] gaNi Ayarie sapadaM, ahavA vi visesiyA bhave gurugaa| bhikkhUmAicauNhaM, jai pucchasi to suNasu dose / / ghR. 'gaNinaH' upAdhyAyasya mAsagurukAdArabhya svapadamanavasthApyaM yAvat, AcAryasya tu caturlaghukAdArabhya svapadaM pArAJcikaM yAvat prAyazcitta jJeyam / athavA bhikSu-vRSabho-pAdhyAyA''cAryANAM caturNAmapi tapaH-kAlavizeSitAzcaturgurukAH / tadyathA-bhikSobhyiAmapilaghavaH tapasA kAlena ca, vRSabhasya kAlena guravastapasA laghavaH, upAdhyAyasya tapasA guravaH kAlena laghavaH, AcAryasya tapasA kAlena ca dvAbhyAmapi guravaH / atha ke punastatra tiSThatAM doSAH ? iti yadi pRcchasi tataH zRNu' nizamaya dossaanmyaa'bhidhiiymaanaan||taanevaabhidhitsuraah[bhaa.2144] annatarassa niogA, savvesi anuppieNa vA te tu| deula sabha sunne vA, nioyapamuhe ThiyA gNtuN||
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhatkalpa-chedasUtram 2-1/10 vR-'anyatarasya' bhikSu-vRSabhAdeniyogAt 'sarveSAM vA' sAdhUnAm 'anupriyeNa' anumatyA 'te' AcAryAstatra gatvAdevakula vA sabhAyAM vAzUnyagRhe vAniyogasya-grAmasya mukhe-pravezaevasthitAH tato nirgranthAnAM nirgranthInAM cobhayeSAmapi parasparadarzanena bahavo doSA bhavanti / / atra cAgniSTAntaM sUrayo varNayanti[bhA.2145] duviho ya hoi aggI, davvaggI ceva taha ya bhAvaggI / davaggimmi agArI, puriso va gharaM plii-to|| vR-dvividhazca bhavatyagni, tadyathA-dravyAgnizcaivatathA ca bhAvAgni / dravyAgnau cintyamAne 'agArI' aviratikA puruSo vA gRhaM pradIpayan yathA sarvasvaM dahati, evaM sAdhvI vA sAdhurvA svajIvagRhaM madanabhAvAgninA pradIpayan cAritrasarvasvaM dahatIti niyuktigAthAsa pArthaH / / athavistarArthamabhidhitsurdravyAgnimAha[bhA.2146] tattha puna hoi davve, DahaNAdInegalakkhaNo aggii| nAmodayapaccaiyaM, dippai dehaM samAsajja / / vR. 'tatra' tayordravyAgni-bhAvAgnyormadhye dravyAgni punarayaM bhavati-yaH khalu 'dahanAdyanekalakSaNo'gni dahanaM-bhasmIkaraNaM tallakSaNaH, AdizabdAd pacana-prakAzanaparigrahaH, 'deham' indhanaM kASThidikaM samAsAdya prApya nAmodayapratyayam' uSNasparzAdinAmakarmodayAddIpyate sadravyAgnirucyate // kimarthaM punarayaM dravyAgni? iti ced ata Aha[bhA.2147] davvAisannikarisA, uppanno tAni ceva DahamANo / davvaggi tti pavuccai, AdimabhAvAijutto vi // vR-dravyam-UrdhvAdhovyavasthite araNikASThe tasya AdizabdAt puruSaprayatlAdezcayaH sannikarSasamAyogastasmAd utpannaH 'tAnyeva' kASThAdInidravyANi dahana yadyapiAdimena-audayikalakSaNena bhAvena agninAmakarmodayenetyarthaH, AdizabdAt pAriNAmikAdibhAvena ca yukto vartate tathApi 'dravyAgniprocyate, 'dravyAdutpanno dravyANAM vA dAhako'gnidravyAgni' iti vyutpttismaashrynnaat|| sa punaH kathaM dIpyate? ityAha[bhA.2148] so puna iMdhanamAsana dippatI sIdatI ya tdbhaavaa| nANattaM pi ya labhae, iMdhana-parimANato ceva / / kR'sapunaH' dravyAgni indhanaM tRNa-kASThAdikamAsAdyadIpyate sIdatica' vinazyati tadabhAvAda' indhanAbhAvAt / "nAnAtvaM' vizeSastadapi ca labhate indhanataH parimAmatazca / tatrendhanato yathAtRNAgni tuSAgni kASThAgnirityAdi / parimANato yathA-mahati tRNAdAvindhane mahAn bhavati, alpe cendhane svalpa iti |ukto dravyAgni / atha bhAvAgni vyAcaSTe[bhA.2149] bhAvammi hoi vedo, datto tiviho npuNsgaadiio| jai tAsi tayaM atthI, kiM puna tAsiM tayaM natthI / vR-'bhAve' bhAvAgnirvedAkhya ita UrdhvaM vaktavyo bhavati / sa ca vedastrividho napuMsakAdiko jJAtavyaH / atra paraH prAha-yadi 'tAsAM' saMyatInAM takat' strIvedAdirUpaM mohanIyaM syAt tarhi yuSmadukto'gnidRSTAnto'pi saphalaH syAt 'kiM punaH paraM tAsAM 'takat' mohanIyaM nAsti, ataH
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 10, [bhA. 2149 / kutastAsAM bhAvAgneH sambhavo bhavet ? iti bhAvaH / etaduttaratra bhAvayiSyate / / athAnantaroktameva bhavAgnisvarUpaM spaSTayati[bhA. 2150] udayaM pattI vedo, bhAvaggI hoi taduvaogeNaM / bhAva caritamAdI, taM DahaI tena bhAvaggI // 23 vR- 'vedaH' strIvedAdirUdayaM prAptaH san tasya strIvedAdeH sambandhI ya upayogaH puruSAbhilASAdilakSaNastena hetubhUtena bhAvAgnirbhavati / kutaH ? ityAha- bhAvazcAritrAdikaH pariNAmaH 'taM' bhAvaM yena kAraNena dahati tena bhAvAgnirucyate, 'bhAvasya dAhako'gnirbhAvAgni' ita vyutpatteH // kathaM punardahati ? iti ced ucyate [bhA. 2151] jaha vA sahInarayaNe, bhavane kAsai pamAya-dappeNaM / Dajjhati samAditte, anicchamANassa vi vasUni / / iya saMdaMsaNa-saMbhAsaNehi saMdIvio mayamavaNhI / bhAdIguNarayaNe, Dahai anicchassa vi pamAyA || [mA. 2152] 6 vR-yathA vA 'svAnaratne' padmarAgAdibahuratnakalite bhavane pramAdena darpeNa vA 'samAdIpte' prajvAlite sati 'kasyacid' ibhyAderanicchato'pi 'vasUni' ratnAni dahyante, "iya" evaM sandarzanam - avalokanaM sambhASaNaM-mithaH kathA tAbhyAM 'sandIpitaH' prajvAlito madanavahniranicchato'pi sAdhusAdvIjanasya 'brahmAdiguNaratanAni' brahmacarya tapaH saMyamaprabhRtayo ye guNAsta eva daurgatya duHkhApahAritayA ratnAni tAni pramAdAd 'dahati' bhasmasAt karoti / / amumevArthaM draDhayati [bhA. 2153] sukkhidhana-vAubalA'bhidIvito dippate'hiyaM vaNhI / diTThidhana - rAgAnilasamIrito Iya bhAvaggI // dR-zuSkendhanena vAyubalena vA'bhidIpito yathA vahniradhikaM dIpyate "Iya' evaM dRSTirUpaM yadindhanaM yazca rAgarUpo'nilaH- vAyustAbhyAM samIritaH uddIpito bhRzaM bhAvAgnirapi dIpyate // atha "kiM puna tAsiM tayaM natthi" tti padaM bhAvayan ziSyeNa praznaM kArayati [bhA. 2154 ] lukkhamarasuNhamanikAmabhoiNaM dehabhUsavirayANaM / sajjhAya- pehamAdisu, vAvAresaM kao moho / vR- rUkSaM nisneham "arasohaM" iti naJ pratyekabhisambadhyate arasaM-hiMgvAdibhirasaMskRtam anuSNaM-zItalam anikAmaM parimitaM bhaktaM bhoktuM zIlameSAM te rUkSA 'rasA 'nuSNA' nikAmabhojinasteSAm, makArAvalAkSaNikI, tathA dehabhUSAyAH snAnAdirUpAyA viratAnAMpratinivRttAnAm, svAdhyAyaH - vAcanAdirUpaH prekSA-pratyupekSaNA tayoH AdizabdAd vaiyAvRttyAdiSu ca vyApAreSu vyApRtAnAM sAdhu-sAdhvIjanAnAM kutaH 'mohaH puruSavedAdyudayarUpaH sambhavati ? / / atra prativacanamAha [ bhA. 2155 ] niyaNAilunanamaddaNa, vAvAre bahuvihe diyA kAuM / sukkha suDhiyAvi rattiM, kisIvalA kiM na mohaMti // vR- "niyaNaM' 'ti nidAnaM niddiNaNamityarthaH, Adizabda uttaratra yokSyate, lavanaM mardanaM ca pratItam, evamAdIn bahuvidhAn vyApArAndivA kRtvA 'zuSkAH ' snAnAdyabhAvena zItoSNAdibhaizca parimlAnAH
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 vRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 "suDhiA' zrAntA evaMvidhA api kRSIbalAH kim' iti pariprazne bhavAnevAtra pRcchayate kathaya kiM te rAtrau 'na muhyanti' na mohamupagacchanti? muhyantyeveti bhAvaH / / [mA.2156] jai tAva tesi moho, uppajjai pesaNehi sahiyANaM / avvAvArasuhINaM, na bhavissai kiha nu virayANaM / vR-yadi tAvat 'teSAM' kRSIbalAnAM preSaNaiH' vyApAraiH sahitAnAM moha utpadyate tataH 'viratAnAM' saMyatAnAm avyApArasukhinA' tathAvidhavyApArarahitatayA sukhinAM satAM kathaM nu nAma na mohodayo bhaviSyati ? / / athAtraiva parAbhiprAyamAzaGkaya pariharati[bhA.2157] koI tattha bhaNijjA, uppanne raMbhiuM samattho tti / so upabhUna vi hoI, puriso va gharaM pliivNto|| vR-kazcit 'tatra' anantarokte'rthe brUyAt-yadyapi moha utpastyate tathApyahamutpanne'pi mohe AtmAnaM niroddhaM samartha iti / gururAha-sa punarevaM vaktA tAddaze'vasare niroddhaM 'prabhuH' samartho na bhavati, puruSa iva gRhaM pradIpayan / / athainAmeva niyuktigAthAM vyAkhyAnayati[bhA.2158] kAmaM akhINavedAna hoi udao jahA vadaha tubbhe / taMpuna jinAmu udayaM, bhAvana-tava-nANavAvArA // [bhA.2159] uppattikAraNANaM, sabbhAvammi vi jahA ksaayaannN| nahu niggaho na seo, emeva imaM pipaasaamo|| vR-ziSyaH prAha-'kAmam' avadhAritamasmAbhiryathA yUyaMvadatha akSINavedAnAM mohasyodayo bhavati, paraM 'taM punaH' mohodayaM jayAmo vayaM 'bhAvanA-tapo-jJAnavyApArAt' bhAvanA-strIkaDevarasatattvacintanAdikA tapaH-caturthAdikam jJAnavyApAraH-sUtrArthacintanAtmakaH, apica-"cauhiMThANehiM kohuppattIsiyA,taMjahA-khettaM paDucca vatthupaDucca sarIraM paDucca uvahiM paDucca" ityAdinAsthAnAGgAdau prajJaptAnAM kaSAyotpattikAraNAnAM kSetra-vAstvAdInAM sadbhAve'pi yathA kaSAyANAM nigraho na na zreyAn api tu zreyAneva, evameva 'idamapi' prastutaM pazyAmaH, mohodayakAraNAnAM sadbhAve'pi tannigrahaM kariSyAma iti bhAvaH / atra sUri parihAramAha[bhA.2160] paharaNa-jANasamaggo, sAvaraNo vihu chalijjaI joho / vAleNa yana chalijjai,osahahattho vi kiM gAho // -praharaNaM-khaDgAdi yAnaM-hastyAdi tAbhyAM samagraH-sampUrNa tathA 'sAvaraNaH' sannAhasahitaH apizabdAd yuddhakauzalAdiguNayukto'pi yathA yodhaH samarazirasi praviSTaH prayatnaM kurvANo'pi yodhAntareNa 'chalyate' chalaM labdhvA hanyate ityarthaH, yadvA 'grAhaH' sarpagrAhako gAruDikAdi auSadhahasto'pi kiM 'vyAlena' duSTasarpaNa na cchalyate? chalyata eva, evaM yadyapi bhavAn bhAvanA-tapojJAnavyApArayuktastathApi strINAM sandarzanAdi kurvan mohodayena cchalyata eveti // apica[bhA.2161] udagaghaDe vi garagae, kimogamAdIvitaM na ujjli| aiiddho vina sakkai, vinivvaveuM kuddjlennN|| vR-udakaghaTe 'karagate'pi' hastasthite'pi kim 'okaH' gRham 'AdIpitaM' prajcAlitaM sad 'nojvalati' nadIpyate ?,athAsau 'atIddhaH' atidIpto'gnistataH kuTajalena prakSiptenApinAsau
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-10, bhA.2161] nirvApayituM zakyate, evaM yadyapi jJAnavyApArAdikaMjalaghaTakalpaM svAdhInaM tathApi mohodayAgninA prajvalitaM cAritragRhaM kiM na dIpyate ?, atiprabalo vA moho yadhudIyeta tato ghaTajalakalpena bahunA'pi jJAnavyApArAdinA nA'sau vidhyApayituM zakya iti / kiJca[bhA.2162] rIDhAsaMpattI vi hu, na khamA saMdehiyammi atthammi / nAyakae puna atthe, jAvi vivattI sa niddosA / / kR-saMyatIkSetre gatAnAM mohodayanirodhAdiko yaH sandehitaH-saMzayAsapadIbhUto'rthastasmin IDhayAyadRcchayA ghuNAkSaranyAyena sampattirapi 'nakSamA na shreysii| yaH punaH sAdhvIrahitakSetragamanAdiko'rthaH pUrvaM jJAtaH-nirdoSatvena nirNItastataH kRtaH-kartumArabdhaH jJAtakRtastasmin yA'pi kuto'pi vaiguNyato vipattirbhavati sA api nirdoSA mantavyA / / atha paraH prAha[bhA.2163] dUreNa saMjaIo, assaMjaiAhi uvahimAhAro / jai melaNAe doso, tamhA rannammi vasiyavvaM / / vR-saMyatyaH 'dUreNa pRthagvasatyAdau vasantyaH parihartuzakyante, yAstu asaMyatyaH' iviratikAstAH pariharatumazakyAH, yatastAbhya upadhirAhArazca labhyate, ato yadi 'mIlanAyAH' saMsargasya doSaH saMyatIkSetri tiSThatAM bhavati tataH sAdhubhiraraNye gatvA vastavyam / sUrirAha[bhA.2164] ranne vitirikkhIto, parinna dosA asaMtatI yAvi / labbhIya kUlavAlo, guNamaguNaM kiM vasagaDAlI / / vR- araNye'pi vasatAM tairazcastriyo hariNIprabhRtayo doSAnupajanayanti / tathA 'parijJA' bhaktapratyAkhyAnaM tadoSAzca bhavanti / tathAhi-tatrAhArAdyabhAvAd bhaktapratyAkhyAnaM kartavyam, tacca prathamata eva kartuM na yujyate, viratisahitasya jIvitasya duSprApatvAt; na ca tadAnIM tat kartuM zakyate, kurvatAmapyAtadhyAnasambhavAt kudevatvagamana-pretyabodhidurlabhatvAdayodoSAH / 'asantatizca' pravrAjanAdhabhAvAnna ziSya-praziSyAdisantAna upajAyate, yadvA-"asaMtaIe"tti sarvathaiva strINAmasattAyAM vanavAsamaGgIkRtya yakila brahmacaryaM dhAryate tanna bahuphalaM bhavati, "thaMbhA kohA anAbhogA, anApucchA asNtii|" itivacanAt / na cAtrAraNyaM janAkulaM vA pramANam, yataH kUlavAlako'TavyAmapi vasan kaM guNaM labdhavAn ? 'zAkaTAli' sthUlabhadrasvAmI sa janamadhye gaNikAyA gRhe'pi tiSThan kamaguNaM labdhavAn ? na kamapIti bhAvaH / / kiJca[bhA.2165] kassai vivittavAse, virAdhanA dunnae abhedo vA / jaha sagaDAli maNo vA, taha biio kiM na rNbhiNsu|| vR-kasyacid 'vivikte' strI pazupaNDakavirahite'pivAse vasataH prabalavedodayAdvirAdhanA brahmacaryasya vati, kasyApi punaH 'durnaye' stryAdisaMsaktapratizrayavAse'pi vedamohanIyakSayopazamaprabalatvena 'abhedaH' na brahmacaryavilopo bhavati / vAzabdaH prkaaraantrdyotnaarthH| Aha yadyevaM tarhi karmodaya-kSaya-kSayopazamAdireva pramANaM na strIsaMsargAdi, naivam, karmaNAmudaya-kSayakSayopazamAdayo'piprAyastathAvidhadravya-kSetrAdisahakArikAraNasAcivyAdeva tathAtathA samupajAyante nAnyathA / yathA vA 'zAkaTAli' sthUlabhadrasvAti svakIyaM manaH smIsaMsarge'pi niruddhavAn tathA 'dvitIyaH' siMhaguhAvAsI kiMna niruddhavAnI yena svIsaMsargAdikamapramANaM gIyate / /
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 yatazcaivamataH(bhA.2166] hojana vA vi pabhuttaM, dosAyayaNesu vaTTamANassa / cUyaphaladosadarisI, cUyacchAyaM pi vajei / / vR-bhaveddvAna vA 'doSAyataneSu' brahmavirAdhanAdidoSasthAneSu vartamAnasya manoniroddhaM prabhutvaM' sAmarthya tathApi doSAyatanAni dUrataH prihrnniiyaani| dRSTAntazcAtra cUtaphaladopadarzI cUtacchAyAmapi varjayati-jahA ego rAyaputto aNbgpio| tassa aMbagehiM aikhaiehiM vAhI uddhio| so vejjehi yApyAkRtaH aMbagA yapaDisiddhA / so annayA pAraddhiM gao aMbacchAyAe vIsamai amacceNa puna paDisiddhotaha vina tthaai|taahe teNa vArijaMteNa vitaMphalaM gahiyaM / bhaNeia-maena khAiyavvaM, ko doso gahie? tti / tena pasaMgadoseNa khaiyaM vinaTTho ya / esa dittuNto| ayamatthovaNao-jahA tassa rAyapattassa vejehiM aMbagAapatthatti kAuMpaDisiddhA tahA bhagavayA vi sAhUNaM abbabhapaDisevA iha saparattha ya apattha tti kAuM paDisiddhA, tappariharaNovAo a 'itthI-pasu-paMDagasaMsattAe vasahIe saMjaIkhette ya na ThAyavvaM" iccAI uvaiTTo / jo tesu ThAi so niyamA pasaMgadoseNa vinassai carittarajassa ya aNAbhAgI bhavai, jahA so rAyaputto / anno pasattho rAyaputto socUtaphaladosadarisIcUyacchAyaMpipariharaMto ihaloiyANakAmabhogANaM AbhAgI jAto, evaMjo sAhUtitthayarapaDisiddhaithipaDisevAdosadarisIisthisaMsattAovasahIo saMjaIkhettaM ca pariharai so niyamA iha parastha ya savvasukkhANaM AbhAgI bhavai tti / / atha "dUreNa saMjaIo" ityAdi yat paraNAkSiptaM tadetat parijihIrSurAha[bhA.2167] itthINaM parivADI, kAyavvA hoi AnupubbIe / parivADIe gamaNaM, dosAya sapakkhamuppannA / / vR-'strINAm ekakhurAdInAM paripATi' paddhatirAnupUrvyA kartavyA bhavati, prarUpaNIyetyarthaH / tataH 'paripATyAM' yathA tAsu gamanaM bhavati tathA vAcyam / doSAzca svapakSata utpannA bhavantIti vaktavyamiti niyuktigAthA saGkepArthaH / / athainAmeva gAthAM vyAkhyAnayati[bhA.2168] egakhura-dukhura-gaMDI-sapphaitthIsuceva privaaddii| baddhANa caraMtINaM, jattha bhave vaggavaggesu // [bhA.2169] tattha'natamo mukko, sajAimeva paridhAvaI puriso / pAsagae vi vivakkhe, carai sapakkhaM avekkhNto|| vR- ekakhurA vaDavAdayaH, dvikhurA go-mahiSyAdayaH, gaNDIpadA hastinyAdayaH, sanakhapadAH zunIprabhRtayaH, etAsu SaSThI-saptamyorarthaM pratyabhedAt etAsAM strINAM 'vargavargeSu' pRthakpRthaksajAtIyasamUharUpeSubaddhAnAM vAcarantInAM vA yatra kApi kuTI-vATakadau paripATIrbhavet tatrA'zvago-hastizunakAdInAmanyatamaH puruSo muktaH san darasthitAmapi 'svajAtimeva' vaDavAdikAM paridhAvati, 'vipakSe tu' vijAtIye gavAdipakSe 'pArzvagate'pi' pratyAsannasthite'pi svapakSamapekSamANazcarati, napunarvipakSamudhAvatIti bhAvaH, evaM zramaNo'pisvapakSa iti kRtvA vizvastaH san saMyatIbhi saha saMsargaM karoti, na punaraviratikAsu / / yataH [bhA.2170] AgaMtuyadavyavibhUsiyaM ca orAliyaM sriirNtu|
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-10, [bhA. 21708 asamaMjaso u tamhA'gAristhisamAgamo jaiNo / / vR. AgantukadravyaiH-vastrA-''bharaNAdibhirvibhUSitam-alaGkRtaM cazabdAdudvarttanasnAnAdiparikarmayuktaMca yasmAdagArastrINAmaudArikaMzarIraMtasmAd 'asamaJjasaH' visazastAbhiH saha 'yateH' sAdhormalImasazarIrasya samAgamana (samAgamaH-) mIlakaH / / api ca[bhA.2171) avibhUsio tavassI, nikkAmo'kiMcaNo mayasamANo / iya'gArIsuMsamaNe, lajjA bhaya saMthavo na rho|| - 'avibhUSitaH' vibhUSArahita eSaH, tathA 'tapasvI' tapaHkSINadehaH, 'niSkAmaH' zubharasagandhAdyapabhogarahitaH, 'akiJcanaH' niSparigrahaH, tataH 'mRtasamAnaH' zabakalpa eSaH, 'iti' evamagArINAM zramaNe'vajJA bhvti| zramaNasya punaragArIbhiH saha vipakSatayA yA lajjAyacAgAribhyo bhayaM tena tAbhisaha na 'saMstavaH' paricayaH na vA rahaH' ekAnta iti ||svpksse tukatham ? ityAha[bhA.2172] nibhayayA ya sineho, vIsatthattaM paroppara niroho / dAnakaraNaM pi juJjai, laggai tattaM ca tattaM ca / / vR-saMyatasya saMyatyA 'nirbhayatA' na bhayamutpadyate, snehazcobhayorapi bhavati svapakSatvAt, 'vizvastatvaM cavizvAsaH parasparaguhyagopanaviSayaH pratyaya ityarthaH, parasparam' ubhayorapi nirodhaH' bastinigrahAtmakaH, tathA 'dAnakaraNamapi' vastra-pAtrAdidAnalaNaM saMyatI prati tasya 'yujyate' sambhavatItyarthaH, tato yathA taptaM ca taptaM ca lohaM 'lagati' sambadhyate tathA saMyatI-saMyatau dvAvapi nirodhasantaptau raho labdhvA lagata iti / Aha dRSTAstAvat svapakSasamutthA doSAH, paramete kutra sambhavanti? iti nirUpyatAm, ucyate[bhA.2173] viiyaar-bhikkhcriyaa-vihaar-ji-ceivNdnaadiisuN| kajjesuM saMpaDitANa hoti dosA ime dissa / / vR- ekavagaDe ekadvAre ca grAmAdau vicArabhUmi-bhikSAcaryA-vihArabhUmi-yaticaityavandanAdiSu kAryeSu pratizrayAnnirgatAnAM rathyAdau sampatitAnAM' militAnAmanyo'nyaM dRSTvA ete doSA bhvnti|| [bhA.2174] dUrammi dihi lahuo, amugo amugi tti caulahU hoti / kiikammammi ya gurugA, micchatta pasajjaNA sese // vR-yadi dUre'pi saMyataH saMyatyA dRSTaH saMyatI vA saMyatena tadA laghuko mAsaH / pratyAsannapradeze samAyAtaM saMyataM samyagupalakSya saMyatI yadyamuko'yaMjyeSThArya iti brUte, saMyato vA saMyatImupalakSya amukA saMyatIti bravIti tadA catvAro laghavaH / atha sA 'kRtikarma vandanaMkaroti tadA catvAro gurukaraH / ye cAbhinavadharmANaste tathA vandamAnAnupalabhya vakSyamANanItyA mithyAtvaM gaccheyuH / 'zeSe' bhojikA-ghATikAdau zaGkAM kurvANe sati 'prasajanA' prAyazcittasya vRddhidraSTavyA / / tAmevAha[bhA.2175] diDhe saMkA bhoiya, ghADiya nAI ya gAma bahiyA y| cattArichacca lahu guru, chedo mUlaM taha dugNc|| vR-saMyatasya saMyatyA kRtikarma kriyamANaM kenacid dRSTam, haSTe sati tasya 'zaGkA' vakSyamANA saJjAyatetatazcatvAro guravaH atha 'bhojikAyAH' bhAryAyAH kathayati ttshcturlghukaaH| dhATikaHmitraMtasyAgrataH kathane caturguravaH / 'jJAtInA' svajanAnAMkathane SaD laghavaH / ajJAtInAM kathayati
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 SaD guravaH / grAmasya kathayati cchedaH / grAmabahirnirgatya kathayati mUlam / grAmasImAyAM kathane'navasthApyam / sImAnamatikramya kathayati paaraanycikm|| kIzI punaH zaGkA bhavati? ityAha[bhA.2176] kuciyaM nu paptAdetI, Ao sIseNa jAyae virahaM / Ao talapannaviyA, paDicchaI uttimaMgeNaM / / vR-'nuH' iti vitarke, kimeSA saMyatI kupitaM santamenaM saMyataMprasAdayati? Ahozcit 'zIrSaNa' mastakena 'virahaH' ekAnte yAcate? utAhoanena sAdhunAtalena-cappuTikAdikaraNena prajJApitA satI prArthanAmuttamAGgena pratIcchati? // [bhA.2177] ii saMkAe gurugA, mUlaM puna hoi nidhvisaMke tu| sohI vA'sannatare, lahugatarI gurutarI iyre|| vR-'iti' evaM zaGkAyAM catvAro gurukAH / atha nirvizaGka-kupita-prasAdanAdyarthameva karotIti manyatetato dvayorapi mUlam / bhojikAdizcayo ystsysmbndhenaasnntrsttrttrshodhilghuktraa| 'itarasmin' ghATika-jJAtyAdau dUratare gurukatarA / / atha kimiti jJAtInAM prathamaM na kathayati? ityAha[bhA.2178] vissasai bhoi-mittAiesu to nAyao bhave pcchaa| jaha jaha baha jananAyaM, karei tahavaDDae sohii|| vR-bhojikA-mitrAdiSu zarIramA bhanneSu na kimapi gopanIyamastIti kRtvA yato'sau vizvasiti tataH 'jJAtIn' svajanAn pazcAd jJApayati / yathA yathA cAsau bahujanajJAtaM karoti tathA tathA 'zodhi' prAyazcittaM varddhate / / athAsau jJApyamAno janaH pratiSedhayati tataH prAyazcittamapyuparamate / tathA cAha[mA.2179] paDiseho jammi pade, pAyacchittaM tu ThAi purimpe| nissaMkiyammi mUlaM, micchatta paJjaNA sese| vR-tena puruSeNa bhojikAyA AkhyAtam-mayA saMyatI saMyataM zIrSapraNAmenAvabhASamANA dRSTA, tataH sA pratiSedhayati-na bhavatyevam, maivamasamaamaMvoca iti; ttHpraayshcittmpyuprtm|athaasau tayAnapratiSiddhastataHprAyazcittaM varddhate / evaMghATikAdiSvapivaktavyam / tatoyasmin bhojikAdau padepratiSedhastataH 'pUrvapade zaGkAdauprAyazcittaM tiSThati, norddhvNvrddhte| tathA kupita-prasAdanAdyarthameva karoti' iti nizaGkitemUlam / evaM mithyAtvaM zeSasyaca' bhojikAdiviSaya prAyazcittasya prasajanA bhavatIti / kathaM punarbhojikAdayaH pratiSedhayanti? ityAha[bhA.2180] kiikammaM tIe kayaM, mA saMka asNknnijnycittaaii| navi bhUyaM na bhavissai, erisagaM sNjmdhresuN|| vR-'kRtikarma' vandanakaM tayA' saMyatyA kRtam, mAazaGkanIyacitteamUzaMGkiSThAH, nApi bhUtam apizabdAd na bhavatina ca bhaviSyati IzaMbhavatparikalpitaM kupita-prasAdanAdikamasamaJjasaceSTitaM 'saMyamadhareSu' sAdhu-sAdhvIjaneSu / / evaM vicArabhUmau gacchatAM doSA uktAH / atha bhikSAcaryAyAM tAnevAha
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29 uddezaka H 1, mUlaM-10, [bhA. 2181] [bhA.2181] paDhama-biiyAturo vA, saikAla tavassi muccha saMto vaa| racchAmuhAi pavisaM, nito va janena dIsijjA / / dR- "racchAmuhAi"tti tasmin grAme rathyAmukhe AdizabdAdanyatra vA tathAvidhe sthAne devakulaM vA zUnyagRhaM vA bhavet tatra prathamaparISahAturaH prathamAlikA) dvitIyaparISahAturazca dravapAnArthaM pravizet, yadvA yAvanna 'satkAlaH' bhikSAyA dezakAlo bhavati tAvadatraivopaviSTastiSThAmi, athavA 'tapasvI' kSapakaH sa vizrAmagrahaNArtham, yadvA'tyuSNena kasyApimUrchA samutpannAtasyAapanayanArtham, yadi vA bhikSATanena zrAnto'hamato'tra vizrAmaM gRhNAmi evamebhi kAraNaistatra pravizet, sa ca pravizan tato nirgacchan vA janena dRzyeta; saMyatyapi tatraitaireva kAraNaiH pravizet sA'pi pravizantI janena dRSTA syAt / / atra caturbhaGgImAha[bhA.2182] saMjao diTTho taha saMjaI ya donni vi taheva sNpttii| . racchAmuhe va hojA, sunnaghare deule vA vi // -sayatastatra pravizana Tona saMyatI saMyatI dRSTAna saMyataH2 saMyataH saMyatIca dvAvapi dRSTau na dRSTau vA 3-4 / "taheva saMpatti ttiyaiH kAraNaiH saMyataH praviSTastaireva saMyatyA api tatra samprAptirabhUt, evamanantaroktacaturbhaGgayA rathyAmukhevA zUnyagRhe vA devakulevA darzanaM syAt / / tataH kim ? ityAha[bhA.2183] vaiNI puvvapaviTThA, jeNAyaM pavisate jaI ittha / emeva bhavati saMkA, vaiNi daTUNa pvisNtiN|| kRsaMyataMtatra pravizantaM dRSTvA zaGkA bhavet-nUnaM vratinIpUrvapraviSTA vartate yenaayNytirtrprvishti| evameva vratinI pravizantI dRSTvA zaGkA bhavati-nUnaM saMyataH praviSTo'sti yeneyaM pravizati / / [mA.2184] ubhayaM vA duduvAre, daTuM saMgArau tti mnnNti| tepuna jai annonaM, pAsaMtA tattha na visaMtA // vR-dvidvAre vA devakule 'ubhayaM' saMyataH saMyatI ca pravizet, tatraikena dvAreNa saMyataH praviSTo dvitIyena tu saMyatI, tau ca dRSTvA 'saGgAraH' saMGketo'trAnayoriti gRhasthA manyante / "tau ca" saMyatIsaMyatau yadhanyonyamadrakSyatAM tatastatra 'nAvekSyatAM praveza nAkariSyatAm / / itthaM praveze caturbhaGgI darzitA / atha nirgamane'pi tAmatidizannAha[bhA.2185] emeva tato nite, bhaMgA cattAri hoti naayvvaa| carimo tullo dosu vi, adiTThabhAveNa to stt|| - "evameva pravezavat 'tataH' zUnyagRhAdernirgacchatarapitayozcatvAro bhaGgA bhavanti jnyaatvyaaH| tadyathA-saMyato nirgacchan dRSTo na saMyatI 1 saMyatI nirgacchantI dRSTA na saMyataH 2 saMyataH saMyatI dvAvapi dRSTau 3 dvAvapina dRSTau 4|atr ca 'dvayorapi praveza-nirgamayoH 'caramaH' caturtho bhnggstulyH| kutaH? ityAha-'aSTabhAvena' dvayorapi saMyata-saMyatyoraiSTatvena, tatazca dvAbhyAmapyeka eva gaNyate, evaM sapta bhaGgA bhavanti / eteSu doSAnAha[mA.2186] ekkikkammiya bhaMge, divAIyA ya gahaNamAdIyA / sattamabhaMge mAso, AubhayAI a savisesA //
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram -2-1/10 ekaikasmin bhaGge 'dRSTAdayaH' dRSTe sati zaGkA bhojikAdayo doSA bhavanti / tatra zaGkA nAma kiM vizrAmaNArthamat pravizati ? uta pratisevanArtham ? iti tatra caturguru / pratisevanArthameveti nizaGkite mUlam / zeSaM bhojikAnivedanAdi saprAyazcittaM prAgvad draSTavyam / tathA ubhayorapi rAjapuruSaistatra praveze dRSTe sati grahaNA-''karSaNAdayo doSAH / saptame bhaGge mAsalaghu, tatra cAtmobhayAdisamutthAH savizeSA doSAH / tathAhi tatrobhayorapyadRSTatvAdanyonyadarzane dvayorekatarasya vA cittabhedaH sambhavetkenApyAvAM pravizantau na dRSTAviti kRtvA tatraikAnte ghaTanaM bhavet / AdizabdAccaturthavrataM virAdhitamAvAbhyAmiti matvA vaihAyasamaraNA-'vadhAvanAdIni kuryAtAm // atha pravezaviSayeSu bhaGgakeSu paJcabhirAdezaH prAyazcittamabhidhitsuH prathamAdezatastAvadAha [ bhA. 2187 ] carame paDhame biie, taie bhaMge ya hoimA sohI / mAso lahuo guruo, caulahu-gurugA ya bhikkhussa / / bR- caramo nAma-yatra dve api na dRSTe 1 prathamaH-yatra saMyata eva dRSTaH 2 dvitIyaH yatra saMyatI dhSTA 3 tRtIyaH yatra dve api ghaMTe 4, eteSu bhaGgeSu yathAkramaM bhikSoriyaM zodhirmantavyA / tadyathA-mAso laghukaH, mAso gurukaH, caturlaghukAH, caturgurukAH // [bhA. 2188] 30 vasabhe ya uvajjhAe, Ayarie egaThANaparivuDDI / mAsaguruM ArabbhA, nAyavvA jAva chedo u / vR- vRSabhasyopAdhyAyasyAcAryasya ca yathAkramamekaikasthAnaparivRddhi karttavyA, tatazca mAsagurukAdArabhya cchedaM yAvat prAyazcittasthAnAni jJAtavyAni / tadyathA-vRSabhasya caturthe bhane mAsaguru, prathame caturlaghu, dvitIye caturguru, tRtIye SaDlaghuH evamupAdhyAyasya caturlaghukAdArabdhaM SaDguruke tiSThati, AcAryasya caturgurukAdArabdhaM chedAntaM draSTavyam / eSa eka AdezaH / atha dvitIya ucyate [bhA. 2189] ahavA carime lahuo, caugurugaM sesaesu bhaMgesu / bhikkhussa dohi vilahU, kAla tave dohi vI gurugA // vR- athavA carame bhaGge laghuko mAsaH, 'zeSeSu' triSvapi bhaGgeSu pratyekaM caturgurukam / etAni prAyazcittAnibhikSoH 'dvAbhyAmapi' tapasA kAlena ca laghukAni, vRSabhasya kAlagurukANi, upAdhyAyasya tapogurUNi, AcAryasyo bhayagurUNi / / eSa dvitIya AdezaH / atha tRtIya ucyate - [bhA.2190 ] mAso visesio vA, taiyAdesammi hoi bhikkhussa / gurugo lahugA gurugA, visesiyA sesagANaM tu // vR- 'vA' iti athavA tRtIyAdeze catarSvapi bhaGgeSu laghumAsastapaH- kAlavizeSito bhikSorbhavati / tadyathA caturthe bhaGge dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM laghukaM laghumAsikam prathame tadeva tapasA laghukaM - kAlena gurukam, dvitIye kAle laghukaM tapasA gurukam, tRtIye dvAbhyAmapi tapaHkAlAbhyAM gurukm| 'zeSANAM tu' vRSabhopAdhyAyAcAryANAM yathAkramaM guruko mAsaH catvAro laghukAzcatvAro gurukAH caturSvapi bhaGgeSvevameva tapaH- kAlavizeSitAH prAyazcittam / eSa tRtIya AdezaH / atha caturthamAha[bhA. 2191] ahavA cauguruga ciya, visesiyA huMti bhikkhumAINaM / mAsAi jAva gurugA, avisesA huMti savvesiM //
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-10, [bhA. 2:61 vR-athavA caturgurukA eva bhikSuprabhRtInAM caturNAmapi tapaH-kAlavizeSitA bhavanti / tadyathAbhikSobhyAmapi tapaH-kAlAbhyAMlaghavaH, vRSabhasya tapolaghavaH kAlaguravaH, upAdhyAyasya tapogurukAH kAlalaghukAH,AcAryasya dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM guravaH / eSa cturthaadeshH|ydvaa mAsAdArabhya caturgurukaM yAvad bhikSu-vRSabhAdInAM prAyazcittAni / tadyathA-bhikSormAsaladhu, vRSabhasya mAsaguru, upAdhyAyasya caturlaghukam,AcAryasya caturgurukam / etAni ca prAyazcittAni sarveSAMbhaGgacatuSTaye'pi tpH-kaalaabhyaamvishessitaaniitipnycmaadeshH||evN tAvatpravezapratyayaMzuddhapade praayshcittmuktm| atha tatra praviSTAnAM ye doSAH sambhavanti tapratyayaM prAyazcittamAha[bhA.2192] diTThobhAsa paDissuya, saMthAra tuaTTa calaNaukkheve / phaMsaNa paDisevaNayA, caulahugAI u jA crimN|| vR-evaM praviSTayoH saMyata-saMyatyoH parasparaM 'dRSTe' darzane sAte saticaturlaghavaH |sNytH saMyatI vA yadyavabhASate tatazcatvAro guravaH / avabhASite sati yadi pratizraNoti tadA SaD laghavaH / saMstArake kRteSaDguravaH / tvagvartane kRtecchedaH |clnH-paadstsyotope muulm| sprshne'nvsthaapym| pratisevane pArAzcikam / evaM praviSTAnAM prAyazcittamuktam / atha nirgamanaviSayamAha[bhA.2193] pavisaMte jA sohI, causu vi bhaMgesu vanniyA esA / nikkhamamANe sa cciya, savisesA hoi bhaMgesu / / vR-saMyatI-saMyatayoH pravizatoryA zodhizcaturdhvapi bhaGgeSu 'eSA' anantarameva varNitA saiva zUnyagRhAderniSkAmatorapi savizeSAcaturvapi bhaGgeSu bhvti||evN tAvad grAmAderantarvicArabhUmau gacchantInAM bhikSAcaryAyAM ca doSAH pratipAditAH / adhunAgrAmAderbahirvicArabhuvaM gacchantInAM doSonupadarzayitumAha[bhA.2194] aMto viyAra asaI, aciyatta sagAra duJjanavate vaa| vAhiM tu vayaMtINaM, apatta-pattANime dosA / / kR'antaH' grAmAderabhyantare vicArabhUmerabhAve, aprItikaMvA 'sAgArikaH' zayyAtarastatra vyutsarjane kuryAt, 'durjanavRtaMvA duHzIlajanaparivRtaMtatpurohaDaMtatogrAmAdevahivrajantInAM sthaNDilamaprAptAnAM prAptAnAM vA ime doSAH // [bhA.2195] vIyArAbhimuhIo, sAhuM dalUNa snniyttaao| lahuo lahuyA gurugA, chammAsA cheda mUla dugN|| vR-vicArabhUmerabhimukhaM gacchantyaH sAdhuMtatra yAntaM dRSTvA yadi sanivartante tadA laghuko maasH| sanivRttAH satyaH saMjJAMdhArayantyo yadyanAgADhaM paritApyante tadA caturladhavaH |aagddhpritaapnaayaaN caturguravaH / mahAduHkhe SaD laghavaH / mUtrachAyAM SaD guravaH / kRcchayANe cchedaH / kRcchocchvAse bhuulm| smuddhaate'nvsthaapym| kAlagamane pArAzcikam / / enomeva niyuktigAthA vyAkhyAnayati[bhA.2196] eso vi tatya vaccai, niyattimo Agayammi gchaamo| lahuoya hoi mAso, paritAvaNamai jA crimN|| vR-'eSo'pi' saMyataH 'tatra' sthaNDile vrajati ato nivartAmahe vayam 'Agate' pratinivRtte sati gamipyAma iti kRtvA yadi saMyatyo nivartante tadA laghumAsaH / atha saMjJAnirodhanA
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 nAgADhaparitApanAdikaM bhavati tatazracaturlaghukAdikamanantaragAthoktaM 'caramaM' pArAJjikaM yAvat praayshricttm|| [bhA.2197] gaDDA kuDaMga gahaNe, giridari ujjANa aparibhoge vA / pavisaMte ya paviTTe, nite ya imA bhave sohii|| vR. atha tAn sAdhUna dRSTvA yadi 'ga yAM' pratItAyAM 'kuDaGge' vaMzajAlikAyAM 'gahane' bahuvRkSaniku giridayA~' parvatakandarAyAM udyAne vA aparibhogye saMyatyaH pravizeSuHtataH pravizantISu praviSTAsu nirgacchantISuceyaMzodhi sAdhUnAM bhavati // [bhA.2198] dUrammi diDhe lahuo, amuI amuo tti cauguru hoti| teceva sattabhaMgA, vIyAragae kuDaMgammi / / vR-yadi dUre saMyatyA saMyataH saMyatena vA saMyatI dRSTA tato laghuko mAsaH / athAmukA saMyatI amuko vA ayaM jyeSThArya iti brUte tadA caturmukhaH / tatra ca kuDaGge yadi ko'pi saMyataH vicArArtha gataH-pUrvapraviSTo vartate tadA ta e sapta bhaGgAH, tadyathA-saMyataH pravizan dRSTo na saMyatI 1 saMyatI pravizantI dRSTA na saMyataH 2 dvAvapi dRSTau 3 dvAvapi na 6STau 4, evaM nirgamane'pi caturbhaGgI, navaraM caturtho bhaGgaHpraveza-nirgamayorubhayorapitulya iti kRtvA dvAbhyAmapyeka eva gaNyati iti sapta bhaGgA bhavanti / eteSu ca prAyazricattaM prAgiva draSTavyam / / atha tatra grAme dvAre sthiteSu teSu yastAsAM saMyatInAM nirodhI bhavati tadutthadoSadarzanAya dRSTAntamAha[mA.2199] AmIrANaM gAmo, gAmadAre ya deulaM rammaM / Agamana bhoiyassa ya, ThAi, puno bhoio tahiyaM / / vR-AbhIrANAM kazcid grAmaH, tasya ca grAmasya dvAre devakulaM ramyam, anyadAca 'bhogikasya' grAmasvAminastatrAgamanam,tataH 'tatra' devakule bhogikastiSThati / / [bhA.2200] mahilAjano ya duhito, nikkhamaNa pavesaNaM ca siM dukkhaM / sAmatthaNA ya tesiM, go-mAhisasannirodho ya / / vR-tataH teSAm' AmIrANAM mahilAjano duHkhito'bhUt, niSkamaNaM pravezanaMca "siM" tAsAM vicArAdau gacchantInAM 'duHkha' duSkaramabhavat, tatasteSAM "sAmatthaNa" tipayalocanamabhUt, yathAmahilAjanasyAtIvAbAdhA vartate, ata enaM bhogikamupAyenAnyatra sthApayAma iti / tatastairgomAhiSasya-go-mahiSIsamUhasya svasvavatsavijoyanasya grAmAd bahirnItvA grAmadvArabandhanena rAtrI sannirodhaH kRta iti / / idabheva sphuTataramAha[bhA.2201] vigurubviyaboMdINaM, kharakammINaM tu ljjmaannaao| bhaMjaMti aniMtIo, govADa-purohaDe mahilA / / vR-vikurvitA-vastrAdibhiralaGkRtA vondi-zarIraM yeSAM te vikurvitabondayasteSAmevaMvidhAnAM bhogikasambandhinAM kharakarmikANAM lajjamAnAH satyo mahelA bahiranirgacchantyo govATaka-purohaDAni 'bhaJjanti' purISavyutsargAdinA vinAzayantItyarthaH / / [bhA.2202] iti te goNIhiM samaM, dhiimalabhaMtA u baMdhiuMdAraM / gAmasya vivacchAo, bAhiM ThAvisu gaaviio|
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-10, bhA. 2202] - 'iti' evaM vicArya 'te' AbhIrA dhRtimalabhamAnA gobhirAtmanA sArddha saJjAritAbhiH saha bahinirgatva grAmasya dvAraM baddhavA vivatsAH' vatsarahitAH kevalA eva gAH upalakSaNatvAd mahiSIzca grAmasya bahiH sthApitavantaH, tAzrava tatra sthitAH svavatsaviyojitA mahatA zabdena sakalAmapi rAtri visvasmAraTitavasyaH, vasakA apinAmAntaH sthitAstathaiva shbdaayitvntH| tataH kimabhUta? ityAha[bhA.2203] vacchaga-goNIsaddeNa asuvaNaM bhoie ahani pucchaa| sabbhAve parikahie, annammi Thio niruvarohe / / vR-teSAM vatsakAnAM gavAM ca yaH zabdaH-visvarAraTanalakSaNastena bhogikasya 'asvapana' nidrA na samAyAtetyarthaH / tataH 'ahani' divase udrate sati tena pRcchA kRtA, yathA-kimevaM rAtro go-mAhiSaM visvaramAraTat ? tairAbhIraistataH sarvo'pi sadbhAvaH prikthitH| tato'sau bhogiko'nyasmin devakule 'nivyAghati gatvA sthita iti / / atropanayamAha[bhA.2204] evaM ciya niravikkhA, vaiNINa ThiyA niogapamuhammi / jA tAsi virAdhanayA, nirodhamAdI tamAvaje // vR. 'evameva' bhogikavat kecid nirapekSAH saMyatA vratinInAM sambandhI yo niyogaH-grAmaH kSetramityarthaH tasya pramukhe-nirgama-pravezadvAre sthitAH tairyA tAsAM nirodhAdikA virAdhanA AdizabdAdanAgADhaparitApanAdikA tAmApadyante, taniSpannaM teSAM prAyazcittaM bhavatIti bhAvaH / / [mA.2205] ahavaNa therA pattA, daTuM nikAraNaTThiyaM taM tu| bhoiyanAyaM kAuM, AuTTi visohi nicchubhnnaa| vR-"ahavaNa"ttiakhaNDamavyayapadamathavetsasyArthe / athavA sthavirAH' kulasthavirAdayastatra kSetreprAptAstamAcAryAdikaM grAmadvAra evasthitaM dRSTvA pRcchanti-Arya! kimatra saMyatIkSetrebhavAnIze pradeze sthitaH ? iti / yadi niSkAraNikastato bhogikajJAtamanantaroktaM kurvanti, yathA tena mahilAjanena mahAn klezarAziranubabhUve, evametAmirapi saMyatIbhirbhavatA atra sthitena mahad duHkhamanubhavanIyam / evamukte yadi 'AvRttaH' pratinivRttastato 'vizodhi' prAyazricattaM dattvA tataH kSetrAniSkAzanA krttvyaa|| [bhA.2206] evaMtA dappeNaM, puTTho va bhaNijja kAraNa Thio mi| tahiyaM tu isA jayaNA, kiM kajaM kA ya jynnaao| vR-evaM tAvad 'darpaNa' AkuTTikayA sthitAnAMdopA uktAH / atha kulAdisthaviraiH pRSTo bhaNetkAraNe sthito'syaham / tataH puSTakAraNasadbhAve na prAyazricattaM na vA niSkAzanA / tatra tukAraNe sthitAnAm 'iyaM vakSyamANA ytnaa| ziSyaH prAha-kiM punaH 'kArya kAraNam ? kA vAyatanAH ? | ucyate[mA.2207] addhANaniggayAI, aggujANe bhave pvesoy| putro Uno va bhave, gamanaM khamaNaM ca savvAsi / / vR-adhvano ye nirgatA vasimaM prAptAste'dhvanirgatAH,AdizabdAdazivAdikAraNepuvartamAnAH 1937
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 saMyatIkSetre prAptAH / tatra cAgrodyAne sthitvA gItArthA saMyatIpratizraye praheyAH / tezraca vidhinA tatra pravezaH kartavyaH / saMyatInAM ca mAsakalbaH pUrNa Uno vA bhavet / yadi pUrNastato gamanaM karttavyam / atha nyanastataH sarvAsAmapi kSapaNaM bhavatIti niyuktigAthAsamAsArthaH ||ath vistarArthamAha[bhA.2208] uvvAyA velA vA, dUruTTiyamAiNo paragAme / iya thera'jjAsijaM, visaMta'NaAvAhapucchA y|| vR-adhvanirgatAdayaH sAdhavaH saMyatIkSetre prAptAH santo yadi na tAvad bhikSAyA dezakAlastato yaH purovartI grAmastatra gatvA bhaikSaM gRhNantu / atha te udvAtAH' atIva parizrAntaH, velA vA tadAnImatikrAmati, paranAme vA durotthitAdayo doSAH-tatra dure sa grAmo na tadAnIM gantuM zakyate, utthito vA-udvasIbhUto'sau,AdizabdAt kSullakovA abhinavAvAsito vA bhaTAkrAntovA ityaadiprigrhH| 'iti' evaM vicintyAgrodyAne sthitvA yaHsthavirogItArthaH sa AtmadvitIyaH saMyatIpratizraye pressyte| saca tatra gatvA bahirekapAzrace sthitva naiSedhikIM karoti / yadi tAbhiH sundaram, atha na zrutaM tataH zayyAtarINAM nivedyate, tAbhirAryikANAM nivedite yadi sarvA apyAryikA vRndena nirgacchanti tatazracatvAro guravaH / tataH pravartinI prauDhAbhyAM vayaH pariNatAbhyAmAryikAbhyAM sahitA nirgatya anujAnIta' iti bhaNati / tatastau sAdhU AryAzayyAM sAdhvIpratizrayaM pravizataH / tatazcatAbhiH kRtikarmaNi vihite sa gItArthasAdhuradhomukhamavalokamAna AcAryavacanena tAsAmanAbAdhapRcchAM karoti-kaccidutsarpanti saMyamayogA nirAbAdhaM bhavatInAm ? glAnA vA na kAcid vartate ? // evaM pRSTvA kiM kurvanti ? ityAha[bhA.2209] amugattha gamissAmo, puTThA'puTThA vaIya vottUNaM / iha bhikkhaM kAhAmo, ThavaNAighare parikaheha / / vR-sthavirAgItArthA pRSTA apRSTA vA amukatra vayaM gamiSyAmaH' ityuktvA idaM bhaNanti-vayamiha grAme bhikSAM kariSyAmaH, tataH sthApanAdigRhANi parikathata, Adizabdo maamaakaadikulsuuckH|| tatasteSu kathiteSu yo vidhi kartavyastamAha[bhA.2210] sAmAyArikaDA khalu, hoi avaDDeya egasAhIya / sIuNhaM paDhamAdI, purato samagaM va jynnaae| vR-he AryA ! kRtasAmAcArIkA yUyam ? utana? iti tAsAMsamIpe praSTavyam / "avahe"tti ekasmingrAmA. saMyatAH paryaTanti dvitIyasmin saMyatyaH / "egasAhIya'ttiekasyAMsAhikAyAMgRhapAitayAM sAdhavaH paryaTanti dvitIyasyAM sAdhya iti / yadvA zItamuSNaM vA yathAyogaM gRhanti / tathA "paDhamAi"ttiprathamAlikam AdizabdAt pAnakasyavApAnaM zUnyagRhAdisthAnAnivarjayitvA kurvanti / saMyatInAM 'purataH' prathamaM samakaM vA yatanayA paryaTanti / eva niyuktigAthAsamAsArthaH / / atha vistarArthaM pratipadamAha[bhA.2211] kaDamakaDa tti ya merA, kar3amerA bhitti biti jai putttthaa| tAhe bhaNaMti therA, sAhaha kaha gihimo bhikkhaM / / tR-sthaviraistAH praSTavyAH-AryA! yuSmAbhiH 'maryAdA' sAmAcArI'kRtA zikSitA? utaakRtA? itipRSTA yadi bruvate-'kRtamaryAdA vayaM kRtasAmAcArIkAH, vidhiMjAnImaityarthaH / tataH sthavirA
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 10, [bhA. 2211 ] bhaNanti kathayata kathaM bhikSAM gRhNImo vayam ? // [ bhA. 2212] tA beMti amha puNNo, mAso vaccAmu ahava khamaNaM Ne / saMpatthiyAu amhe, pavisaha vA jA bayaM nImo // 35 - vR-tA AryikA bruvate - pUrNo'smAkaM mAsakalpaH, ataH sUtrArthapauruSyo kRtvA vrajAmo vayam, sAdhavo yathAsukhaM paryaTantu / atha na kSapaNaM tatastA brUyuH samprasthitA vayaM bhikSATanArtham, yUyaM pazcAt paryaTata / athavA-'pravizata' bhikSAmavatarata yUyaM yAvad vayaM nirgacchAma iti // yadA ca tAsAM kSapaNaM bhavati tadA brUyuH [bhA.2213] vicchinno ya purahaDo, aMto bhUmI ya ne viyArassa / sAgArio va sannI, kuNai a sArakkhaNaM amhaM / / ghR- vistIrNaM purohaDaM varttate, gAthAyAM prAkRtatvAt puMstvanirdezaH, "ne" asmAkam 'antaH' grAmamadhye vicArabhUmirasti, yazcAsmAkaM sAgArikaH saH 'saMjJI' zrAvakastataH saMrakSaNamasmAkaM karoti, bahirvicArabhuvaM gantuM na dadAtItyarthaH / evaM saMyatIbhirukte sAdhavastatra yathAsukhaM paryaTanti / atha tAbhiH pUrvaM kSapaNaM na kRtaM tato yadi subhikSaM varttate pracuraM ca prApyate tataH saMyatyaH kSapaNaM kurvantu / api ca yadyapi tAsAM sAdhubhyo bhakta pAnaM pradAtuM na kalpate tathApayevaM kurvantIbhistAbhi prAghuNyaM kRtaM bhavati / atha na zaknuvanti kSapaNaM kartuM tataH saMyatyaH prAgeva paryaTantyo doSAnnaM gRhNanti saMyatA bhikSAyA dezakAle uSNaM gRhNanti / atha saMyatInAM doSAnnamakAraM tataH saMyatA doSAnnamitarAH punaruSNaM gRhNanti // [bhA. 2214] ubhayassa' kAragambhI, dosINe ahava tassa asaIe / saMdhare bhaNati tumhe, aDiesu vayaM aDIhAmo // vR- 'ubhayasya' saMyatI-saMyatavargasya doSAnne doSAnne akArake athavA 'tasya' doSAnnasya 'asati' abhAve saMstaraNe sati saMyatyo bhaNanti yUyaM tAvadaTata tato yuSmAsu aTiteSu vayamaTiSyAmaH // athaika eva tatradeza-kAlastataH krameNa paryaTane velAyA atikramo bhavati tataH kiM karttavyam ? ityAha [bhA. 2215] tumme bhikkhaM, imammi pauranna-pANa gAmaddhe / vADa sAhIe vA amhe sesesu ghecchAmo // vR- saMyatyo bruvate - yUyaM gRhNIta bhikSAmasmin pracurAnnapAnasya grAmasyArthe, asmistu grAmArddhe vayaM grahISyAmaH; yadvA-asmin pATake'syAM vA sAhikAyAM yUyaM gRhNIta vaMya zeSeSu grahISyAma iti / / [bhA. 2216] olI nivesane vA, vajjettu aDaMti jattha va paviTThA / na ya vaMdanaM na namanaM, na ya saMbhAso na vi ya diTThI // bR- "oli 'tti grAmagRhANAmekA paGkti, nivezanaM ekaniSkramaNa-pravezAni dvyAdIni gRhANi, tato yasyAM paGktau nivezane vA saMyatyaH paryaTanti tAM varjayitvA anyasyAM paGktAvanyasmin vA nivezane saMyatAbhikSAmaranti / atha laghutaro'sau grAmastataH paGktyAdivibhAgo na zakyate kartuM tato yatra gRhAdau praviSTA rathyAyAM vA gacchanta ekatra milanti tatra 'na ca' naiva 'vandanaM' kRtikarma na vA 'namanaM' zira-praNAmamAtraM na ca 'sambhASaH ' parasparAlApo nApi ca 'dRSTiH' sammukhamavalokanam,
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 mA prApat pUrvoktazaGkAdidoSaprasaGga iti / / [bhA.2217] puvvabhaNie ya ThANe, sunnogAdI caraMti vjeNtaa| paDhama-viiyAturA vA, jayamA Ainna dhuvakammI / / - 'pUrvabhaNitAni ca' zaGkAviSayabhUtAni zUnyaukaH-zUnyagRhaM tadAdIni sthAnAni dUreNa varjayantazcaranti, prathama-dvitIyaparISahAturA vA yatanayA janAkIrNe 'dhruvakarmikA vA' kASThasUtradhArAdayo yatra pazyanti tatra prathamAlikAM dravapAnaM vA kurvanti / / evaM saMyatIkSetre sAdhUnAmAgatAnAM vidhiruktaH / athobhayeSu pUrvasthiteSUbhayeSAmevAgamane vidhimAha[bhA,2218] donni vi sasaMjaIyA, egaggAmammi kAraNeNa ThiyA / tAsiM ca tucchayAe, asaMkhaDaM tatthimA jayaNA // vR-'dvaye'pi' vastavyAAgantukAzca sAdhavoyadisasaMyatIkA ekasmingrAme kAraNena sthitAH, 'tAsAMca' saMyatInAM tucchatayA yadyasaGgraDamupajAyate tatra 'iyaM' vakSyamANA yatanA / / Aha tiSThatu tAvad yatanA, kathaM punastAsAmasaGghaDamutpannam ? iti tAvad vayaM jijJAsAmahe, ucyatetAbhirvAstavyasaMyatIbhirAgantukasaMyatyaH pRSTAH-AryA ! kiM yUyaM yadRcchayA bhakta-pAnaM labhadhye na vA? iti, tAH prAhu:[bhA.2219] cuNNAi-viMTalakae, garahiyasaMthavakae ya tubbhaahiN| tAi~ ajANaMtIo, phavvIhAmo kahaM amhe / / vR-cUrNaM-vazIkaraNAdiphalaMdravyasaMyogarUpaMtena AdizabdAdjyotiSa-nimittAdinAcaviNTalena kRte-bhAvite, tathA garhitaH-pUrva-pazcAtsambandharUpoyaH saMstavaH-paricayastena vA kRte-bhAviteyuSmAbhiH kSetre 'tAni' cUrNAdIni kartumajAnAnAH kathaM vayamatra "phavvIhAmo"tti yacchayA bhakta-pAnaM labhAmahe ? // vAstavyasaMyatyaH pratibruvate[bhA.2220] sesAmumAnena paraMjano'yaM, ThAvei dosesugunnesucev| pAvassa logo paDihAipAvo, kallANakArissa ya saahukaarii|| dR-'svena' svakIyenAnumAnena 'param' anyam Atmavyatiriktam 'ayaM' pratyakSopalabhyamAno jano doSeSu guNeSu ca sthApayati, avidyamAnAnAmapi teSAMtatrAdhyAropaM karotItibhAvaH / etadeva vyaktIkaroti-pApasya' pApakarmakAriNo janasyalokaH sarvo'pi pApaH pratibhAti, kalyANakAriNaH punaH sarvo'pi sAdhukArI / / tatazca[mA.2221] nUnaM na taM vaTTai jaM purA bhe, imammi khette jibhaaviymmi| aveyavaccANa jato karehA, amhAvavAyaM aipNddiyaao| dR-'nUna' nizcitaM yat kuNTala-viNTalaM purA "bhe" bhavatyaH kRtavatyastadatra kSetre yatibhAvitena vartate kartum / kuta etad jJAyate yad vayaM kuNTala-veNTalaM kRtavatyaH ? iti ced ata Aha'apetavAcyAnAM vacanIyatArahitAnAMyataevaM yUyam 'atipaNDitAH' atIvAdurvidagdhAasmAkam 'apavAdam' asaddoSoddhoSaNaM kurutha / isthamasaGkhaDe utpanne kiM karttavyam ? ityAha[bhA.2222] tattheva anuvasaMte, gaNiNIi karhiti taha vi huatthte| gamahArINa kaheMtI, sagANa gaMtUNa gnninniio||
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-10, [bhA. 2222} vR- yadi tatraiva parasparamupazAntaM tadasaGkhaDaM tataH sundarameva / adha nopazAntaM tataH 'gaNinyAH' svasyAH svasyAH pravarttinyAH kathayanti / yadi na kathayanti tatazcaturguravaH / tataste pravarttinyau madhurayA girA prajJApyopazamayataH / tathApi atiSThati' anuparate 'dve api' gaNinyau gatvA sveSAM sveSAM gaNadhAriNAM kathayataH / yadi na kathayatastatazcatvAro gurukAH / tataH pravarttinyA kathite gaNadhareNa kiM vidheyam ? ityata Aha[bhA.2223] uppanne ahigaraNe, gaNAhArinivedanaM tu kAyavvaM / jai appaNA bhaNejjA, cAummAsA bhave gurugaa| kR-'adhikaraNe' asaGkhaDe utpannesatipravartinImukhAdAkarNyatena gaNadhareNadvitIyasya gaNadhAriNo nivedanakarttavyam / yadi sagaNadhara Atmanaiva gatvA dvitIyagaNadharasatkAM vratinI bhaNet' upAlambheta tatazcaturmAsA gurukA bhveyuH|| [bhA.2224] vatiNI vatiNiM vatiNI, va paraguruM paragurU va jai vaiNiM / jaMpai tIsu vi gurugA, tamhA sagurUNa sAhejA / / / -yadi vratinI vratinI jalpati' upAlabhate, vratinI vA yadi 'paragurum' anyasaMyatIgaNadharaM jalpati, paragururvA yadi vratinI jalpati tata eteSu triSvapi caturgurukAH, tasmAt ,svagurUNAM kathayet, upalakSaNatvAt svavratinI copAlambheta / / atha paravratinImupAlambhamAnasya ko doSaH syAt ? ityatrocyate[mA.2225] jANAmi dUmiyaM bhe, agaM aruyammi jattha arktaa| ko vA eaMna muNai, vArehiha kittiyA vA vi / / vR-sA paravratinI bhaNyamAnA brUyAt-jAnAmyahaM yad dUnaM bhavatAmaGgam, 'yatra' yasmin 'aruSi' vraNe yuSmadIyasaMyatI pratibruvANayA mayA yUyamAkrAntA, ko vA enamarthaM na jAnAti? kiyato vA bruvato nivArayiSyatha? yadyahaMvAritA satI na jalpiSyAmitInye'pijalpiSyantIti // apica[mA.2226] niggaMdhaM na vi vAyai, alAhi kiM vA vi teNa bhaNieNaM / chAeuMca pabhAyaM, na vi sakkA pddsennaavi|| vR- nahi nirgandhaM vAyuti, kintu yAzasya vanakhaNDAdemadhyena samAyAti tAddaggandhasahita eva, evaM bhavatAmapyasyA upariyaIzaHpakSapAtaHsananisambandhaiti bhAvaH / athavA "alAhi"tti alamanena vacanenAbhihitena, marmAnuvedhitvAt / kiM vA tena bhaNitena kAryam ? yataH prabhAtaM saJjAtaM sad na paTazatenApicchAdayituM zakyam / itthaM tanmukhAd nirgate asadbhUtArthe'pi dUSaNe jale patite iva tailabindau sarvataH prasaptasUrINAM mahAnchAyAghAtojAyate, sa ca tattvata AtmakRta eveti / / atra dRSTAntamAha[bhA.2227] majjhatthaM acchaMtaM, sIhaM gaMtUNa jo vibohei / apavahAe hoI, veyAlo ceva duatto / / bR-'madhyastham' udIsInaM tiSThantaM siMhaM gatvA upetya yaH kazcid 'vibodhayati' vizeSeNapANiprahArAdinA bodhayati sa vibodhitaH san tasyAtmavadhAya bhavati / vetAla iva vA duSprayukto yathA sAdhakamevopahanti, evamiyamapyAcAryeNa prabodhitA satI tasyaiva cchAyAghAtamupajanayati / / ___
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 yatazcaivamataH[bhA.2228] uppanne ahigaraNe, gaNahAripavattiNi nivArei / aha tattha na vAreI, cAummAsA bhave gurugA / / vR-utpanne'dhikaraNe gaNadhArIpravartinI nivaaryti|ath tatra gaNadhArInavArayati tatazcaturmAsA gurukA bhveyuH| ato gaNadharau dvAvapi militvA saMyatIpratizrayaM gatvA pravartinI purataH kRtvA svasvasaMyatIrupazamataH // tatra vAstavyasaMyatya itthamupazAmyante[bhA.2229] pAhunnaM tANa kayaM, asaMkhaDaM deha to aljjaao| puvaTTiya iya ajA, uvAlabhaMtA'nusAsaMti / / vR-'prAghuNyam' AtitheyaM tAsAm' AgantukasaMyatInAMzobhanaM kRtamyadevamalajjAH satyo'saGkhaDa 'datya' kurutha / pUrvasthitA AcAryA svakIyA AryA upAlabhamAnAH 'iti' evamanuzAsate / / AgantukasaMyatInAmupazamanopAyaH punarayam[bha.2230] egaMtAsiM khettaM, maleha biiyaM asaMkhaDaM deha / AgaMtU iya dosaM, jhavaMti tikkhAi-mahurehiM / / vR-ekaMtAvat 'tAsAM' vAstavyasaMyatInAM satka kSetraM malayatha' vinAzayatha, dvitIyaMpunarasaGghaDaM 'datya' gurutha / AgantukA AcAryA iti' evaM 'doSam adhikaraNalakSaNaMtIkSNa-madhurAdibhirvacanaiH "jhavaMti"tti vidhyApayanti, upazamayantIti yaavt| tatazca[bhA.2231] avarAha tuleUNaM, puvvavaraddhaM ca gaNadharA miliyaa| bohittumasAgArie, diti visohiM khamAveuM / / vR-dvAvapigaNadharau militAvaparAdhaM 'tolayitvA' yasyA yAvAnaparAdhastaMparasparasaMvAdena samyag nizcityayA pUrvAparAddhA-pUrvamaparAddhaM yayA sA tathA tAm 'asAgArike ekAnte bodhayitvA tato dvitIyAM tasyAH pAzravAt kSamApayataH / kSamApayitvA cobhayorapi yathocitAM vizodhi' prAyazcittaM prayacchata iti / gataH prathamo bhaGgaH / atha dvitIyaM bhaGgaM bibhAvayiSurAha{bhA.2232] abhiniduvAra'bhinikkhamaNapavese egavagaDi te cev| jaM itthaM nANattaM, tamahaM vocchaM samAseNaM / / vR-dvitIyabhaGgo nAma yad grAmAdikam abhinidvaram-anekadvAram ata evAbhiniSkrama-pravezaM paramekavagaDaM tatrata eva doSA bhavanti ye prathamabhaGge proktAH / yatpunaH 'atra' dvitIyabhaGgenAnAtvaM tadahaM vakSye samAsena / / pratijJAtameva nirvAhayati[mA.2233] taha ceva annahA vA, vi AgayA ThaMti sNjiikhette| bhoiyanAe bhayamA, sesaM taM cevimaM ca'nnaM // vRtathaiva' "soUNaya samudANaMgacchaMAnittu deule tthaai|" ityAdinA prathamabhaGgoktaprakAreNava anyathA vA saMyatIkSetre AgatAH sntstisstthnti| tatra casthitAnAM teSAM bhogikajJAte bhajanA kAryA, yadi saMyatInAM vicArabhUmyAdimArga sthitAstato bhavati bhogikajJAtam anyathA tu na bhavatIti bhAvaH / zeSaM sarvamapi prAyazcittAdi 'tadeva' prathamabhaGgoktaM jJAtavyam / idaM ca 'anyad' abhyadhika-dvArakadambakamabhidhIyate / /
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 39 uddezaka H 1, mUlaM-10, [bhA. 2234] [bhA.2234] egA va hoja sAhI, dArANi va hoja sapaDihuttANi / pAse va maggaovA, ucce nIe va dhammakahA // vR-tatrAnekadvAreekavagaDe grAmAdausAdhu-sAdhvIpratizrayayorekA vA sAhikA' gRhpngktirbhvet| dvArANi vA parasparaM 'sapratimukhAni' abhimukhAni bhaveyuH / athavA sAdhvIpratizrayasya pArzvato vA mArgato vA ucce vA nIce vA sthAne sthitA bhaveyuH / tatra ca sthitAnAM dharmakathA ko'pyazubhena bhAvena kuryAditi niyuktigAthAsaGkepArthaH ||ath vistarArthamAha[bhA.2235] vaiaMtariyANaM khalu, doNha vi vaggANa garahio vaaso| ... AlAve saMlAve, carittasaMbheiNI vikhaa|| vR-ekasyAM sAhikAyAM vRtyA antaritayoH saMyata-saMyatIrUpayordvayorapi vargayorekatra vAsaH 'garhitaH' ninditaH, tIrthakaraiH pratikruSTa ityarthaH / yatastatra saMyata-saMyatyoH kAyikyAdivyutsarjanArthaM nirgatayoH parasparam AlApe' sakRjalpe "saMlApe punaH punaH sambhASaNesAtesati cAritrasambhedinI vikathA vakSyamANarItyA bhvet||athaiksaahikaayaamev doSAnAha[bhA.2236] ubhayegayaraTThAe, va niggayA daTTha ekamekkaM tu| saMkA nirohamAdI, pabaMdha AtobhayA vA''su / / vR-ubhayaM-saMjJA kAyikIrUpaMtasya ekatarasya vA vyutsarjanArthaM nirgatayoH saMyatI-saMyatayorekaikaM dRSTvA zaGkA bhavati / tathAhi-saMyataH kAyikyAdivyutsarjanArthaM nirgataH saMyatIM dRSTvA pratinivRttaH, punarapi kAyikI-saMjJAbhyAmudAdhyamAno nirgataH, tataH saMyatI taM dRSTvA zaGkA karoti-nUnameSa mAM kAmayate; evaM saMyatasyApi saMyatI pravizantI paunaHpunyena pravizati nirgacchati ca tannUnamenAmenaM vAabhilaSatIti |nirodhovaakaayikii-sNjnyyorbhvet| aadishbdaadnaagaaddhpritaapnaadiprigrhH| kathAprabandho vA vakSyamANalakSaNo bhvet|ttshcaatmsmutthen ubhayasamutthena vA vAzabdAtparasamutthena cA doSeNa 'Azu' kSipraM saMyamavirAdhanA bhavet / / kumArapravrajitasya vA itthaM kautukamupajAyate[bhA.2237] passAmi tAva chidaM, vanna pamANaM va tAva se dcchN| iti chiDehi kumArA, jhAyaMtI kouhllennN|| vR-pazyAmi tAva kimapicchidram yena 'varNa' gauratvAdikaM pramANa vA' zarIrocchrayarUpaM "se" tasyAH-vivakSitasaMyatyAH satkaM tAvadahaM drakSyAmi iti kRtvA cchidraiH 'kumArAH' abhuktabhoginaH kutUhalena 'dhyAyanti' avalokante, tatasteSAM pratigamanAdayo doSAH // kathAprabandhaM vyAkhyAnayati[bhA.2238] dubbalapucchegayare, khamaNaM kaM taMti mohabhesajja / taha vi ya vAriyavAmo, baliyataraM bAhae moho|| ghR-'ekataraH' saMyataH saMyatI vA durbalo bhavet / tatra saMyataM saMyatI pRcchati-kimevaM durbalo'si? sa brUte-kSapaNaM karomi / tatra saMyatI prAha-'kiM' kimarthaM 'tat' kSapaNaM jyeSThAryeNa kriyate / saMyataH prAha-'mohabhaiSajyaM' mohacikitsanArthamauSadhamidamAsevyate tathApyasau moho vAritaH san vAmaHpratikUlo vAritavAmaH 'balikataram' atizayena mAM bAdhate // saMyatI prativakti[bhA.2239] mUlatigicchaMna kuNaha, na hutaNhA chijjae vinA toyaM / ____ amhe viveyaNAo, khaiyA eA na vi psNto||
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 bRhatkalpa - chaMdasUtram -2-1/10 vR- mUlacikitsAM yUyaM na kurutha, nahi tRSNA 'toyam' udakaM vinA chidyate, asmAbhirapi 'etAH ' evaMvidhAH kSapaNaprabhRtikA vedanAH 'khAditAH' asakRdAsevitAH paraM tathApyasau moho na prazAntaH // [ bhA. 2240 ] mohaggiAhuinibhAhi Iya vAyAhi ahiyavAyAhiM / dhaMtaM pi dhaisamatthA, calaMti kimu dubbaladhiIyA || vR-mohAgneH 'AhutinibhAbhi' ghRtAdiprakSepakalpAbhi 'iti' etAdRgbhirvAgbhiH adhikam-atyartham ahite vA narakAdI pAtayantIti adhikapAtA ahitapAtA vA tAbhi evaMvidhAbhi "dhaMtaM pi"tti atizayenApi ye dhRtisamarthAste'pi 'calanti' kSubhyanti, kiM punaH 'dhRtidurbalAH' tathAvidhamAnasAvaSTambhavikalAH ? / evaM saMyatImapi durbalAM pratItyedameva vaktavyam // gatamekA sAhiketi dvAram / atha sapratimukhAni dvArANIti dvAramAha[ bhA. 2241] sapaDiduvAre ucassae, niggaMdhINaM na kappaI vAso / dahUNa ekamekaM caritabhAsuMDaNA sajjo // vR- 'sapratidvAre' abhimukhadvArayukte nirgranthInAmupAzraye vidyAmAne sAdhUnA na kalpate vAsaH / yadi vasanti tatastatrAbhimukhadvArayorupAzrayayoH 'ekaikam' anyo'nyaM dRSTvA cAritrabhraMzanA saMyatIsaMyatayoH 'sadyaH' tatkSaNAdevopajAyate // kiJca [bhA. 2242] dhammamma pavAyaTThA, nitAM daddhuM paropraraM do vi / lajjA visaMti niMti ya, saMkA ya nirikkhaNe ahiyaM // vR- grISmakAle " dhammammi "tti vibhaktivyatyayad gharmeNoddhAdhyamAnaH saMyataH pravAtArthaM bahirnirgacchati, saMyatyevaM nirgacchati / tato dvAvapi parasparaM dRSTvA lajjayA bhUyaH pravizataH, tataH saMyataH praviSTa iti kRtvA saMyatI bhUyo'pi nirgacchati, evaM saMyato'pi / tata evaM dvitIyaM tRtIyaM vA vAraM nirgacchatoH pravizatozca zaGkA bhavati nUnameSa eSA vA mAmabhidhArayati / ekAgrayA ca dRSTyA nirIkSaNe'dhikaM zaGkA bhavet // [bhA. 2243] vIsattha'vAuDa'nnonnadaMsaNe hoi lajjavocchedo / te ceva tattha dosA, AlAvullAvamAdIyA // vR- abhimukhadvAraprayuktayorupAzrayayoH vizvastau santau saMyatI-saMyatau kadAcidapAvRtau bhavataH / tata evamanyonyadarzane lajjAyA vyavacchedo bhavati / tatazca tatrAlApollApAdayo doSAsta eva mantavyAH // gataM dvArANi vA sapratimukhAnIti dvAram / atha pArzvato vA mArgato veti dvAraM bhAvayati [ bhA. 2244 ] emeva ya ekkatare, ThiyANa pAsammi maggao vA vi / vaiaMtara eganivesaNe ya dosA u puvvuttA // vR evameva saMyatIpratizrayasyaikatarasmin pArzve 'mArgato vA' pRSThato vRtyantare ekasmin nivezane vA sthitAnAM doSAH 'pUrvoktAH eva' AlApa-saMlApAdayo mantavyAH || athocca - nIcadvAraM bhAvayati [bhA. 2245 ] ucce nIe va ThiA, daGkaNa paropparaM duvaggA vi / saMkA va saIkaraNaM, carittabhAsuMDaNA cayaI / vR- ucce nIce vA sthAne sthitau 'dvAvapi vargI' sAdhu-sAdhvIlakSaNau bhavetAm, tatra sAdhuH sAdhvI
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ 41 uddezaka : 1, mUla-10, [bhA. 2245 vAparasparaM dRSTvA 'kimeSa mAmabhidhArayati?' iti zaGkA vA kuryAt, smRtikaraNaM vA bhuktabhoginAm, cAritrasyavAbhraMzanA brahmavratavirAdhanayA bhavet, "cayai"tti sarvathaiva vAsaMyamaMtyajati, avadhAvanaM kuryAdityarthaH / idamevocca-nIcapadadvayaM vyAcaSTe[bhA.2246] mAle sabhAvao vA, uccammi Thio nirikkhaI heDheM / beTTho va nivanno vA, tattha imaM hoi pacchittaM / / vR-kadAcitte saMyatAH mAle dvitIyabhUmikAdau svabhAvato vA ucce devakulAdau sthitA bhaveyuH, saMyatyastu tadviparIte nIce, tato'sau tatrorddhavasthita upaviSTo vA 'nipanno yA' tvagvartita ityarthaH yadi saMyatImadhastAd nirIkSate, tatredaM prAyazcittaM bhavati / / [bhA.2247) saMtara niraMtaraM vA, nirikkhamANe saI pakAmaM vA / kAla-tavehi visiTTho, bhinno mAso tuyaTTammi / / vR- 'sAntaraM nAma' yad viNTikayA hastAdinA vA ucco bhUtvA ziraH zarIraM vA uccaistaraM kRtvA pazyati / 'nirantaraM nAma' viNTikAdikaM vinA svabhAvastha eva prekSate / tatra tvagvartitaH san nirantaraM 'sakRd' ekavAraM saMyatI pazyati bhinnamAso dvAbhyAmapitapaH-kAlAbhyAM laghuH / tvagvartita eva nirantaraM prakrAmam' asakRtprekSatebhinno mAsaH kAlagurustapolaghuH |athsvbhaavsthH prekSamANastAM napazyatitataH 'sAntara viNTikAmanyadvA kiJciducchIrSake kRtvA sakRtpazyatibhinnomAsastapoguru kAlalaghuH / sAntaramevaprakrAmaMprekSate bhinnomAso dvAbhyAmapi tapaHkAlAbhyAgurukaH / evaM tvagvarttanaM kurvANasya bhnnitm|| [bhA.2248] eseva guru niviTe, TThiyammi mAso lahU u bhikkhussa / ekeka ThANa vuDDI, cauguruaMtaM ca Ayarie / vR-niviSTo nAma-niSaNNastasyApi prekSamANasya eSa eva nirantara-sAntarAdiko'bhilApo vaktavyaH, navaraM prAyazcittaM sa eva bhinnamAso gurukazcaturdhvapi sthAneSu tapaH kAlavizeSitastathaiva kaary|sthito nAma-UrddhasthastasyApyevamevAbhilApaH, navaraMprAyazcittaM lghumaasstpH-kaalvishessitH| evaM bhikSoH prAyazcittamuktam, vRSabhopAdhyAyAcAryANAM yathAkramamekaikasthAnavRddhi karttavyA yAvadAcAryasya caturgurukam / tadyathA-vRSabhasya gurubhinnamAsAdArabdhaM gurumAse, upAdhyAyasya mAsalaghukAdArabdhaM caturladhuke, AcAryasya gurumAsikAdArabdhaM caturguruke niSThAmupayAtIti / / eSa prathama AdezaH |ath dvitIyamAha[bhA.2249] dohi vi riya sakAma, pakAma dohiM pi pekkhaI jo u| cauro ya anugdhAyA, dohi vi carimassa dohi guru|| - "dohi vi"tti dvAbhyAmapi nayanAbhyAM yannirIkSate tadarahitam, rahitaM tu yadekena locanena nirIkSate / etadubhayamapi pratyekaM dvidhA-sakAmaM prakAmaM ca / tatra sakAmamekazaH prakAmamanekazaH / "dohiM pi pekkhaI jo u"tti dvAbhyAmapi rahitA-'rahitAbhyAM sakAma-prakAmAbhyAM vA yaH prekSate tasya catvAro mAsA anuddhAtAH 'dvAbhyAmapi' tapaH-kAlAbhyAM vishessitaaHpraayshcittm| 'caramasya' caturthabhaGgavartinaH 'dvAbhyAmapi' tapaH-kAlAbhyAM gurukAH karttavyAH / eSa niyuktigaathaasmaasaarthH|| athAsyA eva bhASyakRd vyAkhyAnamAha
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 bRhatkalpa - chedasUtram -2-1/10 [bhA. 2250 ] pAyaThio dohi nayaNehi picchaIrahiya mottu ekkeNaM / taM puna saI sakAmaM, niraMtaraM hoi u pakAmaM // vR- pAdAbhyAM bhuvi sthito dvAbhyAM nayanAbhyAM yat prekSate tadarahitam, yat punarekena nayanena 'muktvA' parityajya nirIkSate tad rahitam / 'tat punaH' ubhayamapi 'sakRd' ekavAraM nirIkSaNaM sakAmam, 'nirantaram' anekazastadeva prakAmaM bhavati / / [bhA. 2251] ahavaNa samatalapAdo, dohi vi rahiaM tu aggapAehiM / iTTAlAdI virahaM, ekkekka sakAmaga pakAmaM // vR- "ahavaNa" tti athavA samatalapAdo yad nirIkSate tad arahitam, yat punaragrapAdAbhyAM dvAbhyAmapi sthito nirIkSate tadrahitam / athavA yadiTTAla - leSTukAdyArUDhaH pazyati tad arahitam, tadaparaM rahitam / etadarahitaM rahitaM ca ekaikaM sakAmaM prakAmaM ca mantavyam // ahavaNa uccAveuM, kara-viMTaya-pIDhagAdisuM kAuM / tAI vA vi pamottuM, rahiyaM viTTho puna nisijjaM // [bhA. 2252] bU- athavA yadi saMyatA nIcaiH pradeze sthitAH saMyatyastUce tataH ziraH zarIraM vA 'uccayitvA' uccaiH kRtya yanirIkSate yadvA kare - haste viNTikAyAM pIThakAdiSu vA zIrSaM kRtvA yannirIkSate tad rahitam athavA yatayaH ucce sthitA yatinyastu nIce tataH karAdiSu pUrvanyaste zirasi atyuccatvAdanavalokamAno yat 'tAni' kara - viNTikAdIni 'pramucya' utsArya pazyati tad rahitam / etat tvagvarttanaM kurvato rhitmuktm| "biTTo puna nisijjaM ti upaviSTaH punarniSadyAM muktvA yat pazyati tad rahitam / tadviparItaM triSvapi sthAneSvarahitaM draSTavyam // 7 [bhA. 2253] diTThIsaMbaMdho vA, doha vi rahiyaM tu anataragatte / appo doso rahieSa gurukataro ubhayasaMbaMdhe // vR- athavA 'dvayorapi' saMyata-saMyatyoryo dRSTeH dRSTezca sambandhastadarahitam / rahitaM punaranyataragAtre nirIkSaNam / atra cAlpataro doSaH 'rahite' ekatara STisambandhe, arahite tUbhayaddaSTisambandhe gurukataro doSaH // atra prAyazcittamAha [bhA. 2254] dohi vi arahiya rahie, ekkekka sakAmae pakAme ya / gurugA dohi vilahugA, lahu guruga taveNa dohiM pi // vR-dvAbhyAmapi nayanAbhyAM nirIkSaNamityAdikaM yadanekavidhamarahitaM bhaNitaM tatra sakAme catvAro guravaH 'dvAbhyAmapi ' tapaH - kAlAbhyAM laghavaH, tatraiva prakAme catvAro guravaH tapolaghukAH / rahite tu sakAme caturgurukAH tapasA guravaH, tatraiva prakAme caturguravo dvAbhyAmapi guravaH / yattu dRSTisambandharUpamarahitam anyataragAtranirIkSaNarUpaM tu rahitaM vyAkhyAtaM tatraivaM prAyazcittayojanA-rahite sakAme caturguru ubhayalaghukam, prakAme caturguru kAlagurukam, arahite sakAme caturguru tapogurukam, arahite prakAme caturguru ubhayagurukam // [bhA. 2255] ekkkAu payAo, sAhImAIsu ThAyamANANaM / nikkAraNaTTiyANaM, savvattha vi avihie dosA / / bU- arahita-rahita-sakAma-prakAmanirIkSaNAnAmekaikasmAt padAt sAhikAyAm AdizabdAt
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-10, bhA. 2255 43 sapratimukhadvAreSu purato vA mArgato vA ucche vA nIce vA sarvatrApi niSkAraNe tiSThatAM kAraNe vA 'avidhinA' ayatanayA sthitAnAmamI doSA bhaveyuH / / [bhA.2256] diTTA avAuDA haM, bhayalajjA thaddha hoja khittA vaa| paDigamaNAdI va kare, nicchakkAo va AubhayA / vR-kAcit saMyatI vicArabhUmI prAptA saMyatamAgacchantaM dRSTavA cintayet-aho ! ahaM jyeSThAryeNApAvRtA dRSTA, tataH sA bhayena lajjayA vA stabdhA kSiptacittA vA bhavet / yadvA kAzcidapAvRtA dRSTAH satyaH 'kathamamISAMpurataH sthAsyAmaH?' iti kRtvA pratigamanAdIni kuryu / athavA dRSTaM yad draSTavyam' ityabhisandhAya 'nicchakkAH' nirlajjAH kAzcid bhaveyuH / tatazcAtmasamutthAstadubhayasamutthAzca doSA bhavanti / yadi vA[bhA.2257] tAsiM kkkhNtr-gujjhdes-kuc-udr-uurumaadiie| niggahiyaiMdiyassa vi, daTuM moho samujjalati / / vRtAsAM saMyatInAMkakSAntara-guhyadeza-kucodaroruprabhRtIn avayavAn dRSTvA nigRhItendriyasyApi mohaH samujvalati kiM punaritarasya ? iti / / tatazcAmI daza kAmavegA utpadyante[mA.2258)ciMtA ya 1 dadumicchai 2, dIhaM nIsasai 3 taha jaro4dAho 5 / bhattaaroyaga 6 mucchA 7, ummatto 8 na yANaI 9 maraNaM 10 // vR-'cintA nAma' zocannAste 1 draSTumicchati 2 dIrgha nizvAsiti 3 tathA jvaro 4 dAhaH 5 bhaktasyArocakaH-aruci 6mUrchA7unmattaH saJjAyate 8 najAnAti kiJcadapi 9 maraNamupajAyate 10 / / enAmeva niyuktigAthAM vivRNoti[bhA.2259] paDhame soyai vege, dadrutaM icchaI biiyvege| nIsasai taiyavege, Aruhai jaro cautthammi / [bhA.2260] dujjhai paMcamavege, chaTTe bhattaM na royae vege| sattamagammi ya mucchA, aTThamae hou ummtto| [bhA.2261] navamena yANai kiMcI, dasame pANehi muccaI mnuuso| eesiM pacchittaM, vocchAmi ahaanuputtviie| vR-prathamezocati vege-hA! kathaM taya saha sampattirbhaviSyati? iti vicintayatItyarthaH 1 / draSTuM tAM pUrvadRSTAM punarapIcchati dvitIyavege 2 / nizvasiti tRtIyavege dIrghAnizvAsAn muJcati 3 / Arohatijvarazcaturthe 4 / dahyate'Gga paJcamavege 5 / SaSThe bhaktaMna rocate vege6 / saptame vege mUrchA 7|assttme unmatto bhavati mAnavame na jAnAti kiJcidapi, nizceSTo bhavatItyarthaH 9 dazame vege prANairmucyate manuSyaH 10 eteSAMdazAnAmapi vegAnAM prAyazcittaMyathA''nupUrvyA vakSye abhidhaasye|| tadevAha[bhA.2262] mAso lahuo guruo, cauro mAsA havaMti lhu-gurugaa| chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugNc|| prathame vege laghuko mAsaH / dvitIye guruko mAsaH / tRtIye catvAro mAsA laghukAH / caturthe catvAro mAsA gurukAH / paJcame SaNmAsA laghavaH / SaSThe SaNmAsA guravaH / saptame cchedaH / aSTame
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 mUlam / navame'navasthApyam / dazame SaNmAsA laghavaH / SaSThe SaNmAsA guravaH / saptamecchedaH / aSTame mUlam / navame'navasthApyam / dazame pArAJcikam / / [bhA.2263] ekkammi dosu tIsuva, ohAvitesu tattha aayrio| mUlaM aNavaThThappo, pAvai pAraMciyaM ThANaM / / vR-atha mohodayenaikaH 'avadhAvati' upravrajati tata AcAryo mUlaM prApnoti, dvayoravadhAvatoranavasthApyo bhavati, triSvavadhAvamAneSu pArAJcikaM sthAnaM prApnoti // gatamuccanIcadvAram / atha dharmakathAdvAramAha[bhA.2264] dhammakahAsuNaNAe, anurAgo bhikkhasaMpayANe y| saMgAre paDisuNaNA, mokkha rahe ceva khaMDIe / vR-dharmakathAyAH zravaNena saMyatyA anurAgaH saJjAyate / tataH snigdha-madhurabhaikSasya sampradAnaM saMyatAya kArayati / tataH 'saGgArasya' saGketasya pratizravaNaM karoti / kaH punaH saGketaH ? ityAha"mokkha rahe ceva"tti amuSmin divase ratho hiNDiSyate ttraasmaakNrkssymaannaanaaNmokssobhvissyti| "khaMDIe'ttikhaNDI-chiNDikA tasyAvA dvAramudghATaMrAtrau bhavitA, yadvA dIrghasyAlAkSaNikatvAt khaNDitaM-zrAmaNyasya khaNDanA tayoH pratisevamAnayorjAyate / eSa niyuktigAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivarISurAha[bhA.2265] asubhena ahAbhAvena vA viratiM nisNtpddisNte| vattei kinnaro iva, koI pucchA pabhAyammi / / vR-ko'pi sAdhurazubhena vAbhAvena yathAbhAvenavA rAtrau nizAntapratizrAnte atyantabhramaNAduparate yadvA nizAnteSu-sveSu sveSugRheSuvizrAntejane kinnaraiva madhurayA girAdharmakathAMkAJcitparivartayati tad AkarNya saMyatyaH prabhAte pRcchanti / yathA[bhA.2266] kataro so jena nisiM, kannA ne pUriyA va amayassa / so mi ahaM ajAo!, Asi purA sussaro kiMvA // vR-kataro'sau sAdhuryena 'nizi' rAtrau karNA "ne" asmAkamamRtasya pUritA iva kRtAH? |s prAha-so'hamasmi AryA ! 'purA' pUrvamahaM susvara AsaM tadapekSayA kiM vA sausvaryamidAnIM mama vidyate ? // yataH[bhA.2267] rukkhAsaNeNa bhaggo, kaMTho me uccasaddapaDhao ya / saMthya kulammi neha, dAvemi kae puno pucchaa| vR- rUkSAzanenoccazabdena paThatazca me kaNTho bhagnastato nedAnI tathA susvara iti / tatastadIyasausvaryeNAtIvAnuraJjitA kA'pi saMyatIprAha-saMstute' bhAvitekule 'snehaM' ghRtAdikamahaM dApayiSyAmi yena bhavatAM svarapATavamupajAyate / tatastathAkRte sati 'punaH' bhUyo'pi taM durbalaM dRSTvA pRcchA kRtA, yathA-jyeSThArya ! kimevaM durbalo dRzyase? // evaM ca kurvatostayoH kiM bhavati? ityAha[bhA.2268] saMdaMsanena pII, pIIuraI raIu viisNbho| vIsaMbhAo paNao,paMcavihaM vaDDae pimmaM //
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 10, [bhA. 2268 ] 45 vR- sandarzanenobhayorapi prathamataH prItirupajAyate / tataH prItyA 'rati' cittavizrAnti / ratezca 'vizrambhaH' vizvAsaH / vizvAsAcca mithaH kathAdi kurvatoH 'praNayaH' azubho rAgo jAyate / evaM 'paJcavidhaM' paJcabhi prakAraiH prema varddhate // tatazca sa tayA durbala iti pRSTathe brUyAt [mA. 2269 ] jaha jaha karesa neha, taha taha neho me vaDDai tumammi / tena naDio mi baliyaM, jaM pacchasi dubbalataro tti / vR- yathA yathA 'karoSi ' sampAdayasi 'sneha' ghRtaM tathA tathA mama tvayi sneho varddhate / 'tena ca' snehena 'naTitaH' viDambito'smyaham / yat tvaM pRcchasi durbalatara iti tadetena hetunA durblo'hm|| evamukte sA brUyAt [bhA. 2270] amugadine mukkha raho, hohi dAraM va vojjhihii rattiM / taiyA ne pUrissai, ubhayassa vi icchiyaM eyaM // vR- amuSmin dine 'rathaH ' rathayAtrA bhavitA tasyAM sAdhu-sAdhvIjaneSu gateSvaSmAkaM rakSyamANAnAM mokSo bhaviSyati, dvAraM vA chiNDikAyA amukasyAM rAtrau 'vakSyate' vahamAnakaM bhaviSyati tadA "ne" AvayorubhayasyApi yathepsitametat pUriSyate / evaM saGketaM pratizrutya pratisevanAM kurvatostayoH zrAmaNyasya khaNDanaM bhavati, tatazca 'bhagnavrato'ham' iti kRtvA yadyavadhAvati tataH[ bhA. 2271 ] egammi dosu tIsu va, ohAvaMtesu tattha Ayario / mUlaM aNavaTTappo, pAvai pAraMciyaM ThANaM // - ekasminnavadhAvati mUlam, dvayoranavasthApyam, triSvavadhAvamAneSu pAraJcikamAcArya prApnoti, kasmAt tAze kSetre sthitaH ? iti kRtvA / dvitIyapade eteSvapi sthAneSu tiSThet // katham ? ityAha [ bhA. 2272 ] addhANaniggayAI, tikkhutto maggiUNa paDilomaM / gIyatthA jayaNAe, vasaMti to abhiduvArAe // bR- adhvano nirgatAH AdizabdAdazivAdiSuvartamAnAH sahasaivaikavagaDAkamanekadvAraM saMyatIkSetraM prAptAH / tatastatra 'trikRtvaH' trIn vArAn nirupahatAM vasatiM mArgayitvA yadi na prApnuvanti tataH 'pratilomaM' pratIpakrameNa gItArthA yatanayA 'abhidvAre' anekadvAre saMyatIkSetre vasanti / kaH punaH pratIpakramaH ? iti ceda ucyate- yAni pUrvamekasAhikAdIni dharmakathAparyantAni dvArANyuktAni teSu prathamato yasyAM dharmakathAzabdaH sAdhvIbhi zrUyate tasyAM vasatau vastavyam // tatra ceyaM yatanA[bhA. 2273] siMgAravajra bole, aha ego vijjapADha'nuccaM ca / saGghAdInibbaMdhe, kahie vi na te parikarhiti // - dharmakathAM parivarttayantaH zRGgArarasavarjaM 'bolena ca' vRndena parivartayanti yathaikasya kasyApi vyaktaH svaro nopalakSyate / athAnyena saha guNayatastasya na saJcarati tata eko'pi vaidyapAThena guNayati, svaravarjitamiti bhAvaH, tadapi 'anuccaM' noccaistareNa zabdena / atha 'susvaro'yam' iti jJAtvA zrAddhA AdizabdAd yathAbhadrakAdayo vA nirbandhaM kuryu tato yathAsvareNa dharmaM kathayati / tataH kathite'pi madhurasvareNa dharme prabhAte saMyatInAM pRcchantInAM na 'te' sAdhavaH parikathayanti, yathAamukenetthaM dharma kathita iti / I6zyA vasateralAbhe ucca vA nIce vA sthAtavyam //
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 tatreyaM yatanA[bhA.2274] khaDhao va cilimilI vA, tatto therA ya uccanIe vaa| pAse tato na ubhayaM, mattaga jayaNA''ula sasadA / / vR-pravizanto nirgacchanto vA yasmin pArve parasparaM pazyanti tataH kaTakaH vaMzAdimayo ghano dIyate / atha kaTakona prApyate tadA cilimilI vastramayI dAtavyA, sthavirAzca tatastasmin pArve tiSThanti, saMyatInAM tu kSullikAH / evamucca-nIce yatanA / athocca-nIcamapi na labhyate tato yatra pArzvato vA mArgato vA pratizrayastatra tiSThatAM yatanA-kAyikyAdivyutsarjanArthaM nirgacchanto yatra parasparaM pazyeyuH 'tataH tasyAM dizi 'nobhayaM na saMjJAM na vA kAyikI vyutsRjanti / tAzasya sthaNDilasyAprAptImAtrakeSuyatante, athavAAkulAH sazabdAvA tatra vrajanti, tadabhAvesapratimukhadvAre tiSThanti / / tatra ceyaM yatanA[bhA.2275]pihadArakaraNa abhimuha, cilimili velA sasadda bahu niti| sAhIe annadisiM, nitI na yakAiyaM ttto|| vR-yatradvArANi parasparamabhimukhAnitatrAnyasyAdizipRthagadvAraM kurvanti |athn labhyate'nyasyAM dizi dvAraM kartuM tato dvAre cilimilI nityabaddhA sthApanIyA kaTako vA apAntarAle dAtavyaH, kAyikyAH saMjJAyAzca velAM parasparaM sthApayitvA asazavelAyAM nirgacchanti, 'sazabdAzca' kAzitAdizabdasvAgamanasUcakaM kurvantobahavaH 'niryanti' nirgacchanti / yatraikA sAhikA tatrAnyasyAM diziyasya dvAraM tatra pratizraye tisstthnti| yatazca saMyatInAMpratizrayastataH kAyikyAna nirgacchanti, tAsAM vA kAyikIbhUmiM na vrajanti / evaM saMjJAbhUmyAmapi draSTavyam / / kiyadvA'tra bhaNiSyate ? - [bhA.2276] jattha'ppatarA dosA, jattha ya jayaNaM taraMti kaauNje| tattha vasaMti jayaMtA, anulomaM kiM pipaDilomaM / / vR- yatropAzraye'lpatarAH pUrvoktA doSA bhavanti, yatra ca 'yatanAM' yathoktAM kartuM 'taranti' zaknuvanti, "je" iti pAdapUraNe, tatrAnulomaM vA pratilomaM vA kimapyekasAhikAdikaM sthAna pratItya yathoktanItyAyatamAnAvasanti, nAtra ko'pipratiniyamaH kintugItArthenAlpabahutvavedinA bhavivyamiti bhaavH|| kathaM punaralpatarA doSA bhavanti? iti ucyate[mA.2277] Aya-samaNINa nAuM, kiDhi kappaTTI samANayaM vajje / bahupADivesiyajanaM, ca khamayaraM erise hoi|| -AtmanaH zramaNInAMca svabhAvaM svadharmatvAdikaM jJAtvA tathA yatitavyam / "kiDhi kappaTTi" tti sthavirazramaNyaH kSullakAzcobhayapArzvataH karttavyAH, vayasA samAnAM ca saMyatI sandarzanAdau dUratovarjayet / yacca gRhaM bahuprativezikajanamIddaze pratizraye'vasthAnaM 'kSamataram atizayena yuktaM bhavati, vijane tu vizvastatayA baho doSA bhaveyuriti / gato dvitIyabhaGgaH / atha tRtIyabhaGgamAha[bhA.2278] paumasara viyarago vA, vAghAto tammi abhinivgddaae| tammi vi so ceva gamo, navaraM puna deule melo| vR-tRtIyabhaGgo nAma anekavagaDAkamekaniSkramaNapravezaMcagrAmAdi, tatraca 'abhinivagaDAke'
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-10, [bhA. 2278] 47 anekavagaDe ekadvAre ca kSetre padmasaro vA 'vidarako vA' gartA 'vyAghAtaH' vyAghAtakAraNaM bhaveda yenAneke niSkramaNa-pravezA na bhavanti tasminnapi sa eva 'gamaH' prakAraH sarvo'pi jJAtavyaH / 'navaraM' kevalaM punardevakule 'mIlakaH' dRSTyAdibhiH kAraNaiH sAdhu-sAdhvInAM saGgamo bhavet / / katham ? ityata Aha[bhA.2279] aMto viyAra asaI, ajANa havija tiybhNgmbhi| saMkiTThagavIyAre, va hoja dosA imaM naayN|| vR- anekavagaDAke ekaniSkramaNa-praveze ca grAmAdau sthiteSu sAdhu-sAdhvIjaneSu AriyAkANAmantaH 'tRtIyabhaGge ApAtAsaMlokAkhyevicArabhUmerasattA bhavettatobahirnirgacchantInAM saMkliSTavicArabhUmerdoSA bhaveyuH / saMkliSTavicArabhUmI nAma ekadvAratayA anyA saMjJAbhUmirna vidyate ataH saMyatA api tatraivAyAnti, Asanne vA parasparaM saMjJAbhUmI, tatazca nirgamane praveze vA devakule melako bhavet / idaM cAtra 'jJAta' haTAnta ucyate / / [bhA.2280] vAsassa ya AgamanaM, mahilA kuDa naMtagevarattaTThI / deulakoNe va tahAsaMpattI melaNaM hojjA / / vR-kasyAzcid mahelAyAH kusumbharaktavastrayugalanivasanAyAH prathamaprAvRSi ghaTaM gRhItvA jalAharaNArthaM nirgatAyAH 'varSasya' vRsstteraagmnm|tto'saumhelaa raktArthinI' raJjanaMraktaMkusumbharAga ityarthaH tadarthinI 'mA varSodakena patatA kusumbharAgo vilIyatAm' iti kRtvA 'kuTe' ghaTe 'naMtake' vastre dveapi prakSipya svayamapAvRtIbhUya kvApidevakule praviSTA / tasya cakoNake yAvadasaupravizati tAvattatra kazcidagAraHpUrvapraviSTa AsIttena sAapAvRtAdRSTA, jAtazcatasyamohodayaH, tatastena sAyuktA, dRSTaM ca tadanyaiH purussaiH| evaM tathAsampattyA tathAvidhavarSapatanAdisamAyogenaikasyA eva vicArabhUmeH pratinivRttayoH saMyatI-saMyatayorekA devakulAdau varSAvastrANi parityaktavatormIlanaM bhavediti / / atha tasyAgArasya kiM saMvRttam ? ityAha[bhA.2281] gahio aso varAo, baddho avaoDao davadavassa / saMpAvio rAyakulaM, uppattIceva kajassa // pR-gRhItazcasavarAko rAjapuruSaiH, baddhazca avakoTakaH' adhonItakRkATikaH pazcAnmukhIkRtabAhuyugalaH, "davadavassa"tti zIghraM samprApitazca rAjakulamayam, tatra ca prastutakAryasyotpatti kAraNikaiH pRSTA, tena cAgAreNa yathAvasthitaM sarvamapi tatpurato vijJaptam / tatazca[bhA.2282] jANaMtA vi ya itthiM, dosavaI tIe naaivggss| paccayaheuM sacivA, karati Asena didrutaM / / - 'nahi mahatyapi vRSTayAdhupadrave striyA nirAvaraNatvaM ziSTAnAmanumatam' iti kRtvA striyaM doSavatIM jAnanto'pitasyAH sambandhI yo jJAtivarga-svajanasamudAyastasya pratyayahetoH 'sacivAH' kAraNikA azvena ghaTAntaM kurvanti / / tamevAha[bhA.2283] vammiya kavaiya valavA, aMganamajjhe taheva aasoy| valavAe, avaMgunanaM, kajjassa ya chedanaM bhaNiyaM / / vR-varNa-laghustanutrANavizeSaH, tadasyAH sAtamiti varmitA, evaM kavacitA'pi, navaraM
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/10 kavacaMmahA~stanutrANavizeSaH, evaMvidhA yathA kAcid vaDavA kasyacidnRpatyAderaGgaNamadhye tiSThati, azvazca tathaiva, tatastAM dRSTavA pradhAvito'pi varmita-kavacitAM tAM na pratisevituM zaknoti / yadA tu tasyA baDavAyA apAvaraNaM-varmAderapanayanaM kriyate tadA sukhenaiva pratiseviSyata iti / ata iyamevAparAdhinIti taiH kAraNikaiH 'kAryasya vyavahArasya chedanaM' paricchedakArivaco bhnnitmiti|| [mA.2284] evaM khu loiyANaM, mahilA avarAhi na puna so puriso| iha puna doNha vi doso, saviseso saMjae hoi / / vR-'evam' amunAprakAreNa khuH' avadhAraNe laukikAnAM mahilA aparAdhinIsaMvRttAna punarasau puruSaH / 'iha punaH' asmAkaM lokottare vyavasthitAnAM 'dvayorapi' saMyatI-saMyatayordoSaH, api ca 'savizeSaH' samadhiko doSaH saMyate bhavati // kutaH ? iti ced ucyate[bhA.2285] purisuttario dhammo, purise ya dhiI sasattayA ceva / pelava parajjha itthI, phuphuga-pesIe diluto|| vR."puruSottaraH puruSapradhAno yataH pAramezvaro dharma, puruSe ca 'dhRti' mAnasasvAsthyalakSaNA 'sasattvatAca' sattvasampannatA bhavati, atastasya pratisevamAnasyasavizeSo doSaH / strI tu pelavA' nisattvA "parajjha"tti paravazAca atracaphumphukena pezyAca dRSTAntaH-yathA phumphukaH-karISAgnizcAlitaH sannuddIpyate evaM strIvedo'pi, yathAca pezI sarvasyApyabhilaSaNIyA evmiympi| ato na tasyAH samadhiko doSa iti ||aah yadi saMyatInAmantastRtIyabhaDne vicArabhUmirbhavet tataH kiM na vartate sthAtum ? ucyate[bhA.2286] jai viya hojja viyAro, aMto ajANa tiybhNgmmi| tattha vi vikiMcaNAdIvigganANaM tu te dosaa|| vR. yadyapyAryANAmantaH 'tRtIyabhaGge' ApAtAsaMlokalakSaNe vicAro bhaveta tathApi vivecanAuddharitabhakta-pAnAdipariSThApanikA tatprabhRtiSu kAryeSu vinirgatAnAM sAdhu-sAdhvInAM parasparamilitAnAmekadvAre kSetre 'ta evaM pUrvoktA doSA bhaveyuH, atastatrApina vartate sthAtum // upasaMharanAha[bhA.2287] ete tini vibhaMgA, paDhame suttammi je smkkhaayaa| jo puna carimo bhaMgo, so biie hoi suttammi / / vR-ekA vagaDA ekaM dvAram 1 ekA vagaDA anekAni dvArANi 2 anekA vagaDA ekaM dvAram 3 ete trayo'pi bhaGgA ye samAkhyAtAste prathame vagaDAsUtre prtyetvyaaH| tacca prAgeva vyAkhyAtam / yaH punaH 'caramobhaGgaH' saanekAvagaDA anekAni dvArANIti lakSaNaH sa dvitIye vagaDAsUtre draSTavyaH / / tacchedam mU. (11) se gAmaMsivAjAvarAyahANisivA abhinivvagaDAeabhiniduvArAeabhinikkhamaNappavesAe kappai niggaMdhANa ya niggaMdhINa ya egayao vtthe| __ vR-atha grAme vA yAvadAjadhAnyAM vA 'abhinivagaDAke' nipAtAnAmanekArthatvAd abhiitianekA ni iti-niyatA vagaDAH-parikSepAH yatra, yadvA 'abhi-ni'zabdau pRthagarthadyotako draSTavya, tatazcapRthag-anekAvagaDAyatra tadabhinivagaDAkaM tatra / evamabhinidvArake'bhiniSkramaNa-pravezake
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-11, [bhA. 2287] ca kalpate nirgranthAnAM nirgranthInAM ca ekato vastumiti sUtrArthaH / / [bhA.2288] eyaddosavimukke, vicchinna viyArathaMDilavisuddhe / abhinivvagaDa-duvAre, vasaMti jayaNAe gIyatthA // vR-etaiH-prathamasUtroktaiSirvimukte vistIrNemahAkSetre 'vicAra-staNDilavizuddhe yatrabhikSAcaryA saMjJAbhUmizca parasparamapazyatAM bhavati tatraivaMvidhe'bhinivagaDAke'bhinidvAreca saMyatIkSetre yatanayA gItArthA vasanti / / katham? ityAha[bhA.2289] pihagoara-uccArA, je abbhAse vihoti u nioyaa| vIsuvIsuM vutto, vAso ttthobhyssaavi|| vR- ye 'abhyAse' mUlakSetrapratyAsattau 'niyogAH' grAmA bhavanti te'pi sAdhu-sAdhvInAM pRthaggocarAkAH pRthaguccArabhUmikAzca parasparaM bhavanti, AstAM mUlagrAma ityapizabdArthaH / 'ubhayasyApi ca saMyatAnAM saMyatInAM ca tatra 'viSvag viSvag' pRthakpRthagupAzraye vAsaH prokta iti ||atr nodakaH prerayannAha[bhA.2290] taM nasthi gAma-nagaraM, jasthiyarIona saMti iyare vaa| punaravi bhaNAmu ranne, vassau jai melaNe dosA / / vR-grAmAzcanagarANiceti grAma-nagaram, tadnAsti grAma-nagaraM yatra itarAH pArzvasthAdisaMyatyaH 'itarevA' pArzvasthAdayo na santi, tataH punarapi vayaMbhaNAmaH, yathA-araNye 'uSyatAM vAsaH kriyatAM yadi mIlanAyAmevaMvidhA doSAH / / sUrirAha[bhA.2291] diluto purisapure, muruDadUtena hoi kAyadhvo / jaha tassa te asauNA, taha tassitarA muneyavvA / vR-dRSTAnto'tra puruSapure raktapaTadarzanAkINe muruNDadUtena bhavati kartavyaH / yathA 'tasya' muruNDadUtasya 'te' raktapaTA azakunA na bhavanti, tathA 'tasya sAdhoH 'itarAH' pArzvasthyAdayo muNitavyAH, tA doSakAriNyo na bhavantItyarthaH / idameva bhAvayati[bhA.2292] pADali muruDadUte, purisapure scivmelnnaa''vaaso| bhikkhU asauNa taie, dinammi ranno sacivapucchA / / vR-pATaliputre nagare muruNDo nAma rAjA / tadIyadUtasya puruSapure nagare gmnm| tatra sacivena saha mIlanam / tena ca tasya AvAso dApitaH / tato rAjAnaM draSTumAgacchataH 'bhikSavaH' raktapaTA azakunA bhavanti iti kRtvA sa dUto na rAjabhavanaM prvishti| tatastRtIye dine rAjJaH sacivapArve pRcchA-kimiti dUto nAdyApi pravizati ? / tatazca[bhA.2293] niggamanaM ca amacce, sabmAvA''ikkhie bhaNai dUyaM / aMto bahiM ca racchA, na'rahiMti ihaM pavesaNayA / / vR.amAtyasya rAjabhavanAnnirgamanam / tato dUtasyAvAse gatvA sacivo militaH / pRSTazca tena dUtaH-kiM na pravizasi rAjabhavanam ? / sa prAha-ahaM prathame divase prasthitaH paraM taccanikAn dRSTavA pratinivRttaH 'apazakunA ete' iti kRtvA, tato dvitIye tRtIye'pi divase prasthitaH tatrApi tathaiva 1914
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ 31 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/11 pratinivRttaH / evaMsadbhAve AkhyAte' kathite sati dUtamamAtyo bhaNati-eteiha rathyAyAantarbahirvA naapshkuntvmrhnti| tataH pavezanAdUtasya rAjabhavane kRtA / evamasmAkamapi pArzvasthAdayastadIyasaMyatyazca rathyAdau zyamAnA na doSakAriNyo bhavanti ||api ca[bhA.2294] jaha ceva agArINaM, vivakkhabuddhI jiisupuvvuttaa| taha ceva ya iyarINaM, vivakkhabuddhI suvihiesu|| vR- yathaiva 'agArINAm' aviratikAnAM pUrvam "AgaMtugadavvavibhUsiyaM" ityAdinA yatiSu vipakSabuddhiruktA tathaiva itarAsA' pArzvasthAdisaMyatInAMhasta-pAdadhAvanAdinAvibhUSitavigrahANAM suvihiteSu snAnAdivibhUSArahiteSu vipakSabuddhirbhavatIti draSTavyam // mU. (12) no kappai niggaMdhINaM AvaNagihaMsi vA racchAmuhaMsi vA siMghADagaMsi vA caukkasi vA cacaraMsi yA aMtarAvarNasi vA vtthe| vR-athAsya sUtrasya sambandhamAha[bhA.2295] eyArisakhetesuM, niggaMthINaM tu saMvasaMtINaM / kerisayammina kappai, vasiUNa uvassae jogo|| - etAdRzeSu-pRthagvagaDAkeSu pRthagdvAreSu ca kSetreSu nirgranthInAM saMvasantInAM kIze upAzraye vastuMna kalpate? itianena sUtreNa cintyate, eSaH 'yogaH' sambandhaH ||prkaaraantrenn sambandhamAha[bhA.2296] diTThamuvassayagahaNaM, tattha'jANaM na kappai imehiN| vuttA sapakkhaovA, dosA parapakkhiyA innmo|| vRdRSTamanantarasUtre upAzrayagrahaNam, tatrA''ryANAmamISu pratizrayeSu vastuMna kalpate ityanena sUtreNa prtipaadyte| uktA vA 'svapakSataH' svapakSamAzritya saMyatAnAM saMyatInAM ca parasparaM doSAH, idAnIM tu 'parapAkSikAH' gRhasthAkhyaparapakSaprabhavA doSA vyAvarNyante iti / / evam anekaiH sambandharAyAtasyAsya sUtrasya vyAkhyA-no kalpate 'nirgranthInAM' sAdhvInAmApaNagRhe vA rathyAmukhe vA zRGgATake vA catuSke vA catvare vA antarApaNe vA vastumiti sUtrasa pArthaH / / atha vistarArthaM pratipadamabhidhitsuH prAyazcittamAha[bhA.2297] AvaNagiha racchAe, tie caukaMtarAvaNe tivihe| ThAyaMtigANa gurugA, tattha vi ANAiNo dosA / / vR- ApaNagRhe rathyAmukhe trike catuSke'ntarApaNe vA 'trividhe' triprakAre vakSyamANasvarUpe upalakSaNatvAtcatvareca tiSThantInAM saMyatInAMpratyekaMcatvArogurukAH praayshcittm| tatrApyAjJAdayo doSA draSTavyAH / / ApaNagRhAdInAM vyAkhyAnamAha[bhA.2298] jaM AvaNamajjhammI, jaMca gihaM AvaNA ya duhao vi| taM hoi AvaNagiha, racchAmuha rcchpaasmmi|| vR-yad gRham 'ApaNamadhye' samantAdApaNaiH parikSiptam athavA madhyabhAge yad gRhaM dvAbhyAmapi ca pAzrvAbhyAM yasyApaNA bhavanti tad ApaNagRhaM bhavati / rathyAmukhaM rathyAyAH pArve bhvti|| taba trividham[bhA.2299] taMpuna racchamuhaM vA, bAhimuhaM vA vi ubhayatomuhaM vaa| n
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 12, [bhA. 2299] 51 ahavA jatto pavahai, racchA racchAmuhaM taM tu // vR- 'tat punaH' gRhaM rathyAyAH pArzve varttamAnaM rathyAyA abhimukhaM vA bhaved 'bahirmukhaM vA' radhyA tasya pRSThato varttate ityarthaH, 'ubhayatomukhaM vA yasyaikaM dvAraM radhyAyAH parAGmukhamekaM tu rathyAyA abhimukhamityarthaH, athavA yato gRhAd rathyA pravahati tad rathyAmukhamucyate // siMghADagaM tiyaM khalu, cauracchasamAgamo caukkaM tu / chahaM racchANa jahiM, pavaho taM caccaraM biMtI // [ bhA. 2300 ] vR- zRGgATakaM nAma yat 'trikaM' radhyAtrayamIlanasthAnam / kvacit tu sUtrAdarze "tiyaMsi vA" ityapi padaM dRzyate, tatraivaM vyAkhyA- 'zRGgATakaM' siGghATakAkAraM trikoNaM sthAnam, 'trikaM' rathyAtrayamIlakaH / catuSkaM tu catasRNAM rathyAnAM samAgamaH / tathA yatra SaNNAM rathyAnAM 'pravahaH' nirgamastat catvaraM bruvate tIrthakara - gaNadharAH // [bhA. 2301] aha aMtarAvaNI puna, vIhI sA egao va duhao vA / tattha hi aMtarAvaNa, gihaM tu sayamAvaNo ceva // vR-'atha' ityAnantarye / antarApaNo nAma 'vIthI' haTTamArga ityarthaH, sA 'ekato vA' ekapArzvena "duhao va "tti dvAbhyAM vA pAzrvabhyAM bhavet tatra yad gRhaM tad antarApaNagRham / yad vA gRhaM svayamevApaNastadantarApaNaH / kimuktaM bhavati ? yatraikena dvAreNa dvAreNa vyavahriyate dvitIyena tu gRhaM tadantarApaNagRham / eteSu pratizrayeSu saMyatInAM na kalpate sthAtum // athaiteSveva tiSThantInAM prAyazcittamAha[bhA. 2302 ] AvaNa racchagihe vA, tigAi sunnaMtarAvaNujANe / caugurugA challahugA, chaggurugA cheya mUlaM ca // vR- ApaNagRhe tiSThanti caturgurukAH / rathyAgRhe tiSThanti SaDlaghavaH / "tigAi"tti trikacatuSka- catvareSu tiSThantInAM SaDguravaH / "sunna"tti aparigRhIte zUnyagRhe antarApaNe vA cchedaH / udyAna tiSThantInAM mUlam / evaM bhikSuNIviSayamuktam / gaNAvacchedinyAH SaDlaghukAdArabdhaM navame tiSThati / pravarttinyAH SaDgurukAdArabdhaM prAyazcittaM dazame paryavasyati / etaccApattimaGgIkRtyoktam, anyathA sarvAsAmapi mUlameva bhavati, parataH saMyatInAM prAyazcittasyaivAbhAvAt // [bhA. 2303] savvesu vicaugurugA, bhikkhuNimAINa vA imA sohI / cauguruvisesiyA khalu, gurugAdi va chedaniTTavaNA / / vR- athavA 'sarveSvapi' ApaNagRhAdiSu sthAneSu caturgurukA avizeSitaM prAyazcittam / ayaM ca prakAraH prAgukto'pi saGgrahArthamiha bhUyo'pyukta iti na punrukttaa| yadi vA bhikSuNIprabhRtInAmiyaM zodhirdraSTavyA, tadyathA- caturgurukAstapaH- kAlAbhyAM vizeSitAH / tatra bhikSuNyAzcaturgurukamubhayalaghu, abhiSekAyAstadeva tapasA laghu kAlena gurukam, gaNAvacchedinyAH kAlena laghu tapasA guru, pravarttinyAstapasA kAlena ca gurukm| yadi vA caturgurukAdArabhya cchede niSThApanA karttavyA, tadyathAbhikSuNyAH sarveSvapi sthAneSu caturgurukam, abhiSekAyAH SaDlaghukam, gaNAvacchedinyAH SaDgurukam, pravarttinyAzchedaH // athAtraiva doSAnupadarzayituM dvAragAthAmAha [bhA. 2304] taruNe vesitthi vivAha rAyamAdIsu hoi saikaraNaM /
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/12 icchamaNicche taruNA, tenA uvahiM va tAo vaa|| vR-ApaNagRhAdiSu sthitAnAM sAdhvInAM taruNAn vezyAstrIH vivAhaM ca dRSTvA rAjAdInAM ca darzane bhuktabhogAnAM smRtikaraNaM bhavati, itarAsAM kautukm|trunnaaNshc prArthayapAnAnyadIcchanti tataH saMyamavirAdhanA, atha necchantitata uDDAhadikaMkuryuH / stenAzca tatropadhiMvA 'tAvA' AryikA apahareyuriti dvAragAthAsamAsArthaH ||ath vistarArthaM pratipadamAha[bhA.2305] cauhAlaMkAraviuvvie tarhi dissa salalie trunne| laDahapayaMpiya-pahasiya-vilAsagai-NegavihakiDDe / -caturddhA-vastra-puSpa-gandhA-''bharaNabhedAt caturvidhoyo'laGkArastena vikurvitAn-alaGkRtAn taruNAn 'tatra' ApaNagRhAdiSu dRSTvA mohodayo bhavatItivAkyazeSaH / kathambhUlAn? 'salalitAn' lalitaM nAma-hasta-pAdAGgavinyAsavizeSaH, uktaJca ___ hasta-pAdAGgavinyAso, bhrU-netrISTaprayojitaH / sukumAro vidhAnena, lalitaM tat prakIrtitam / / tena sahitAn / tathA laDabhaM-manojJa prajalpitaM-prakRSTavacanaM prahasitaM-hAsyaM vilAsazca sthAnA-''sana-gamanAnAM, hasta-bhrU-netrakarmaNAM caiva / utpadyate vizeSo, yaH zliSTaH sa tu vilAsaH syAt / / ityevaMlakSaNaH gatizca-sulalitapadanyAsarUpA anekavidhAzca-chUtA-''ndolanAdikAH krIDA yeSAM te tathAvidhAstAn / / atha vezyAstrIdvAramAha[bhA.2306] daTuM viuvviyAo, kulaDA dhuttehi sNprivuddaao| bibboya-pahasiyAo, AliMgaNamAiyA moho| kR'vikurvitAH' alaGkRtAH 'kulaTAH' svairiNyaH vezyAstriya ityarthaH 'dhUtaiH SiGga 'samparivRtAH' samantato veSTitAH 'bibboka-prahasitAH' bibboko nAma __ iSTAnAmarthAnAM, prAptAvabhimAnagarvasambhUtaH / strINAmanAdarakRto, bibboko nAma vijnyeyH|| -- prahasitaM nAma-hAsyAbhidhAno rasavizeSaH, asya ca lakSaNamidam hAsyo hAsaprakRti, hAso vikRtAGga-veSa-ceSTAbhyaH / bhavati parasthAbhyaH saca, bhUmnA strii-niic-baalgtH|| ete bibboka-prahasite vidyete yAsAM tA bibboka-prahasitavatyaH / gAthAyAM prAkRtatvAd matupratyayalopaH / evaMvidhAH paNAGganA dRSTavA tAsAM cAliGganAdikAzceSTAH kriyamANA nirIkSya mohaH samuddIpyate ||ath vivAhadvAramAha[bhA.2307] tattha cauraMtamAdI, ibmavivAhesu vistharA raiyA / bhUsiyasayaNasamAgama, raha-AsAdIya nivvhnnaa|| vR-'tatra' ApaNagRhAdau sthitAnAM saMyatInAmibhyavivAheSu ye caturantAdayo vistarA racitAH, caturantaM nAma caturikA, AdizabdAdvandana-kalaza-toraNadivivAhavistaraparigrahaH, tathA yastatra bhUSitAnAM-vastrAdibhiralaGktAnAM svajanAnAM samAgamaH, yacca rathena vA'zvena vA AdizabdAta
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-12, (bhA. 2307] zibikayA vA 'nirvahaNaM' vadhvAH sarvarddhayA zvazuragRhe nayanaM taddarzane bhuktabhoginInAM smRtikaraNamabhUktabhoginInAM tu kautukamupajAyate, tataH pratigamanAdayo doSAH // atha rAjadvAramAha[bhA. 2308] balasamudayeNa mahayA, chattasiyA viyaNi-maMgalapurogA / dIsaMti rAyamAdI, tattha atiMtA ya niMtAya // 53 vR- mahatA balasamudayena 'atiyantaH' pravizantaH 'niryanto vA' nirgacchantaH 'rAjAdayaH ' rAjezvaratalavaraprabhRtayastatra dRzyante / kathambhUtAH ? "chattasiya'tti prAkRte pUrvAparanipAtasyAtantratvAt sitaM zvetaM chatraM yeSAM te sitacchatrAH, tathA "viyaNi" tti vAlavIjanikA maGgalAnidarpaNapatAkAdIni etAni purogANi puratogAmIni yeSAM rAjAdInAM te tathA / / dvAragAthAyAM "rAyamAdIsu" tti yad AdigrahaNaM kRtaM tallabdhamarthamAha [bhA. 2309] te nakkhi-vAli-muhavAsi jaMghiNo dissa aTThiyA'NaTThI / hosuM ne erisagA, na ya pattA erisA itarI / / vR- tAn puruSAn nakhi vAli mukhavAsi jaGkhino dhaTvA bhuktabhoginyo'bhUvan "ne" asmAkamapIdhzAH pataya iti smRtim 'itarAstu' abhuktabhoginyo nAsmAbhirIddazAH pUrvaM prAptA ityevaM kautukaM kuryuH / tatra nakhAH karajAH snigdhA''tAmrottuGgatAdigumopetA yeSAM te nakhinaH, prazaMsAyAmatra matvarthIyaH, yathA rUpavatI kanyetyAdiSu / evaM vAlAH kezAste zyAmala-nicitakuJcitAdiguNopetA yeSAM te vAlinaH / mukhavAsaH karpUrAdibhirmukhasya saurabhyApAdanaM tadasti yeSAM te mukhavAsinaH / jaGghinaH vartula-sthUlajaGghAyugalakalitAH / ete 'arthinaH ' maithunAbhilASiNaH 'anarthino vA' yathAbhAvena samAgaccheyuH, tA~zca dRSTavA bhuktA'bhuktasamutthA doSA bhavanti // tAneva darzayati[ mA. 2310] eyArisae mottuM, erisayavivAhitA ya sai bhutte / iyarINa kouhallaM, nidANa-gamaNAdayo sajjaM // vR- etAdhzAnU muktvA'smAbhirdIkSA gRhItA I6zairvA saha vivAhitA vayamapi pUrvamiti smRtikaraNaM bhuktabhoginInAm, 'itarAsAm' amuktabhoginInAM punaH 'kautUhalaM' kautukaM bhavet, tatazcobhayISAmapi sadyo nidAna gamanAdayo doSAH / nidAnam- 'asya tapo niyamAdeH prabhAvAd bhavAntare Izameva puruSaM labheya' iti lakSaNam, gamanaM svagRhaM prati bhUyaH pratyAvarttanam / / api ca [bhA. 2311] AyANaniruddhAo, akammasukumAlaviggahadharIo / siM pi hoi dahuM, vaiNIo samudabhavo mohe // vR- AdAnAni - indriyANi niruddhAni yAsAM tA niruddhAdAnAH, gAthAyAM vyatyAsena pUrvAparanipAtaH prAkRtatvAt / akarmaNA - karmakaraNAbhAvena sukumAraM komala vigrahaM zarIraM dhArayantItyakarmasukumAravigrahadharAH / evambhUtA vratinIdhTavA ' teSAmapi' nakhi vAliprabhRtInAM mohasya samudbhavo bhavati / / atha " icchamanicche taruNa' tti padaM vivRNoti [bhA. 2312] saMjamavirAdhanA khalu, icchAe anicchayaM va vahi giNhe / tenovahiniphannA, sohI mUlAi jA carimaM // vR-yadi tatrApaNagRhAdau taruNAn avabhASamANAn icchati tataH saMyamavirAdhanA / atha necchati
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/12 tato'nicchatI balAdapi saMyatI bahirgRhNIyuH / "tenA uvahiM va tAo vA" iti padaM vyAkhyAyate"tenovahiniphannA" ityAdi / zUnyagRhAdiSu sthitAnAM sAdhvInAM stenA yadhupadhimapahareyuH tata upadhiniSpannAzodhiH / tadyathA-jaghanyamupimapaharanti paJcakam, madhyamapaharantimAsikam, utkRSTamapaharanti caturlaghu / saMyatIharaNe mUlAdikaM caramaM yAvat prAyazcittamAcAryasya mantavyam, tadyathAekAM saMyatImapaharanti mUlam, dve apaharantyanavasthApyam, tisro'paharanti pArAJcikam // athAtaraiva prakArAntareNa doSAn didarzayiSurAha niyuktikAraH[mA.2313] obhAvanA kulare, ThANaM vesisthi-khaMDarakkhANaM / uddhaMsaNA pavayaNe, carittabhAsuMDaNA sajjo / kR-tatra sthitAnAmaprabhAjanA 'kulagRhe' kulagRhasya bhavati / vezyAstrINAM khaNDarakSANAM caArakSikANAMsthAnaM tadApaNagRhAdi bhavet / uddharSaNA ca prvcne|tthaa sadyazcAritrAt paribhraMzanA copajAyate / / tatra kulagRhasthApabhrAjanA bhAvyate-ApaNagRhAdau sthitAstA dRSTvA kazcit tadIyajJAtInAmantike gatvA brUyAt[mA.2314] sasipAyA vi sasaMkA, jAsiM gAyANi sanniseviMsu / kulaphusaNIu tA bhe, donni vipakkhe vidhNsiNti|| vR- yAsAM yuSmadIyasutA-snuSAdInAM prayatnena saMrakSyamANAnAM gAtrANi 'zazipAdA api' candramarIcayo'pi 'sazaGkAH' cakitA iva saniSevitavantaH, tAzcedAnImevamApaNagRhAdo vasantyaH "bhe" bhavatAM 'kulaspRzinyaH' kulamAlinyakAriNyaH 'dvAvapi pakSau' paitRka-zvazurapakSalakSaNI 'vidharSayanti vinAzayantItyarthaH / evaM kulagRhasyApadhAjanA bhavati / / atha "sthAnaM vezyAstrI-khaNDarakSANAm' iti padaM vivRNoti[bhA.2315] chinAivAhirANaM, taM ThANaM jattha vA parivasaMti / iya souM dahNa va, sayaM tu tA gehamANiti / / vR-yatra 'tAH' zramaNyaH parivasantitat chinnAdibAhyAnAM sthAnam, chinnAH-chinnAlAH,AdizabdAd vezyA-khaNDarakSa-viTa-dyUtakArAdayo ye bAhyAH-viziSTajanabahirvartinaH, teSAM sthAne yadi tiSThanti tatastadIyAH saMjJAtakAH iti evaMvRttAntaM zrutvA dRSTavAvA 'tAH' sambandhisaMyatIH svakaMgRhamAnayanti, alamanayA pravrajyayA yatraivaMvidhe sthAne vAso vidhIyate // atha "uddharSaNA pravacane" iti padaM vyAkhyAti[bhA.2316] pecchaha garahiyavAsA, vaiNIu tavovaNaM kira siyaao| kiM manne erisao, dhammo'yaM satthagarihA ya / / vRtAstatrApaNagRhe dRSTavA kazcid brUyAt-pazyata bho lokAH ! yadevaM garhitavAsAH' ziSTajanajugupsite sthAnesthitA vratinyastapovanaMkila zritAH' AzritavatyaH, kiM manye etattIrghakRtA Izo'yaM dharmo dRSTaH ? ityevaM zAstuH-tIrthakarasya gare bhavati / / [bhA.2317] sAhUNaM pi ya garihA, tappakkhINaM ca duJjaNo hsi| abhimuhapunarAvattI, vacaMti kulppsuuyaao|| vR-sAdhUnAmapica garhAjAyate-aho! sadAcArabahirmukhAamI yesvakIyAH saMyatIritthamasthAne
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM - 12 [bhA. 2317] 55 sthApayanti / tathA tatpAkSikAH - sAdhupakSabahumAnino ye zrAvakAsteSAM ca purataH 'durjanaH' mithyASTilokaH 'hasati' upahAsaM karoti / yAzca pravrajyAyAmabhimukhAstAsAM tAdhzasthAnAvasthAnenAbhAvitAH satyo bhUyaH svagRhANi vrajanti / / atha cAritrabhraMzanApadaM vivRNotitaruNAdIe dahuM, saikaraNasamubbhavehi dosehiM / paDigamanAdI va siyA, caritabhAsuMDagA vA vi // [bhA. 2318] vR- ApaNe taruNAdIn dRSTavA smRtikaraNasamudbhavaiH upalakSaNatvAt kautukasamudbhavaizca doSaiH 'pratigamanaM ' gRhavAsagamanaM tadAdIni vA padAni 'syu' bhaveyuH, AdizabdAdanyatIrthikagamanAdiparigrahaH, svaliGge vA sthitAnAM taruNAdibhi pratisevanAyAM cAritrabhraMzanA bhavet // ete ApaNagRhe tiSThantInAM doSA draSTavyAH / atha rathyAmukhAdiSu tAnatidizannAha[bhA. 2319] ee caiva ya dosA, savisesatarA havaMti sesesu / racchAmuhamAdIsuM, thirA-thirehiM thire ahiyA / / vR- 'eta eva' anantaroktA doSAH 'zeSeSu' rathyAmukha- zRGgATaka-trikAdiSvapi bhavanti / navaraM savizeSatarA uttarottareSu draSTavyAH yAvadudyAnam / te ca taruNAdayo dvidhA-sthirA asthirAzca / sthirA nAma - yeSAM tatraiva gRhANi, asthirAH yeSAmanyatra gRhANi / atra ca sthireSvadhikatarA doSAH pratipattavyAH / dvitIyapade tiSTheyurapi // katham ? ityAha [mA. 2320] addhANaniggayAdI, tikkhutto maggiUNa asaIe / racchAmuhe caukke, AvaNa aMto duhiM bAhiM // vR- adhvanirgatAdayaH 'trikRtvaH' trIn vArAn nirdoSAM vasatiM mArgayitvA 'asatyAm' alabhyamAnAyAM viviktavasatau vRSabhAH prathamato rathyAmukhe saMyatIH sthApayanti, tatrApi prathamam 'antarmukhe' yasya pRSThato rathyA varttate ityarthaH, tasyAprAptau "duhiM" ti 'dvidhAmukhe' ubhayadvAre ityarthaH, tasyApyabhAve "bAhiM'' ti 'bahirmukhe' rathyAbhimukhadvAre ityarthaH / "caukke AvaNa "tti upalakSaNatvAt zRGgATakAdInAmapi grahaNam, tato'yamartha - rathyAmukhasyAbhAve ApaNagRhe'pi saMyatIbhiH naH sthAtavyam, tadaprAptau zRGgATake trike vA, tasyApyasattve catuSke, tasyAlAbhe catvare, tadaprAptau antarApaNe'pi sthAtavyamiti / atha "aMto duhiM bAhiM "ti padatrayaM vyAcaSTe[bhA. 2321] aMtomuhassa asaI, ubhayamuhe tassa bAhiraM pihae / tassa' sai bAhiramuhe, sai Thaie theriyA bAhiM || vR- pUrvam ' antarmukhe' rathyAmukhagRhe sthAtavyam / antarmukhasyAsatyubhayamukhe / tasya ca yad bahirdvAraM rathyAbhimukhaM tat 'pidadhati' kaTAdinA sthagayanti dvitIyena dvAreNa nirgama-pravezau kurvanti / 'tasya' ubhayamukhasyAbhAve 'bahirmukhe' rathyAbhimukhadvAre tiSThanti, tatra ca dvAraM sadA sthagitameva kurvanti, sthavirasAdhvyazca tatra "bAhiM" ti 'bahi' dvArapratyAsattau tiSThanti // athAtraiva vidhimAha [ mA. 2322] jattha' ppayarA dosA, jattha ya jayaNaM taraMti kAuM je| niccamavi jaMtiyANaM, jaMtiyavAso tahiM vRttI // vR- yatrAlpatarAH pUrvoktA doSAH, teSAM ca doSANAM pariharaNe yatra yatanAM karttuM zaknuvanti 'tatra' ApaNagRhAdau nityaM yantritAnAmapi yantritavAsaH prokta iti / kimuktaM bhavati ? - yadyapi
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/12 saMyatIprAyogyopakaraNa-prAvaraNAdinA tAH sarvadaiva suyantritAstathApi tatrApaNagRhAdau vizeSato yathoktayatanayA yantraNA kartavyA / / kA punaryatanA? iti ced ucyate[bhA.2323] boleNa jhAyakaraNaM, ThANaM vatthuva pappa bhiyNtu| vaMdena iti niti va,avinIyanihoDaNAceva / / vR-'bolena' samudAyazabdena svAdhyAyakaraNaM yena pUrvoktAH doSA na bhavanti / sthAnaM vA vastu vAprApya 'bhAjyaM svAdhyAyakaraNaM na kartavyamapItyarthaH / vRndena cakAyikIsaMjJAvyutsarjanArthamatiyanti niryantivA / avinItAnAMca-duHzIlAnAMtaruNAdInAMniheThanAkartavyA, natatra praveSTuMdAtavyamitibhAvaH // [bhA.2324] eesiM asaIe, sunne bahi rakhiyAu vasahehiM / tesa'satI gihinIsA, vaimAisu bhoie nAyaM / / vR- 'eteSAm' ApaNagRhAdInAmasati adhvapratipannAdayo tinyaH 'vRSabhaiH' samarthasAdhubhi'bahiH samantato rakSitAH satyaH zUnye'pyupAzraye vseyuH| atha vRSabhAnabhavanti tatasteSAmabhAve gRhiNAm-agAriNAM nizrayA vRtyAdibhiH sugupte zanye'pi pratizraye vasanti / katham? ityAha'bhojikasya grAmasvAminaH 'jJAta' viditaM kRtvA, yathA-vayamatra bhavadIyabAhucchAyAparigRhItAH sthitAH smaH, ato bhavatA asmAkaM sArA karaNIyeti // sUtram mU. (13) kappai niggaMthANaM AvaNagihaMsi vA jAva aMtarAvarNasi vA vtthe| vR-asya vyAkhyA prAgvat ||ath bhASyam[bhA.2325] eseva kamo niyamA, niggaMthANaM pinavari caulahugA / suttanivAto aMtomuhammi taha ceva jynnaae| vR- eSa eva kramo niyamAd nirgranthAnAmapi bhavati, teSAmapyApaNagRhAdiSu vasatAM pUrvoktA doSA bhavantIti bhAvaH / navaraM caturlaghukAH prAyazcittam / Aha yadyevaM tarhi sUtraM nirarthakam, tatra sAdhUnAmApaNagRhAdiSu vastumanujJAtatva, naivam, kAraNikaM sUtram, yadyanya upAzrayo na prAppate tato'ntarmukhe rathyAgRhe sthAtavyam, atra 'sUtranipAtaH' prakRtasUtramavataratIti bhAvaH / tasyAbhAve zeSeSvapi tiSaThatAM tathaiva yatanA draSTavyA / / sUtram mU. (14) no kappai niggaMthINaM avaMguyaduvArie uvassae vatthae / ega patyAraM aMto kicA egaM patthAraM bAhiM kiccA ohADiyacilimiliyAgaMsi evaM NaM kappai vatthae / vR-asya sUtrasya sambandhamAha[bhA.2326] paDisiddhavivakkhesuM, uvassaehi u saMvasaMtINaM / baMbhavayagutti pagae, vAriMta'su vi aguttiM // vR- pUrvasUtre pratiSiddhAnAm-ApaNagRhAdInAM vipakSA ye upAzrayAH kalpanIyA ityarthaH, teSu saMvasantInAM vratinInAM brahmacaryagupti prakRtA, tadarthaM teSu tAbhirvastavyamiti bhAvaH / atastasyA prakRte prakrame 'anyeSvapi' apratiSiddheSu pratizrayeSvapAvRtadvAratArUpAmaguptiM vArayanti bhagavanto bhadrabAhusvAmina iti| anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- no kalpate 'nirgranthInAM vratinInAm 'apAvRtadvArake udghATadvAre upAzraye vastum / sakapATopAzrayAlAbhe tu tatrApi vasantIbhiritthaM vidhirvidheyaH-eka 'prastAraM' kaTam 'antaH' pratizrayAbhyantare kRtvAekaM prastAraM bahi kRtvA tataH
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 14, [bhA. 2326] 57 'avaghATitacilimilikAke' avaghATitA-baddhA cilimilikA yatra sa tathA Ize upAzraye 'evam' anantaroktena vidhinA "NaM" iti vAkyAlaGkAre kalpate vastumiti sUtrasaGkSepArthaH / vistarArthaM tu 4 bhASyakRdAha [mA. 2327] dAre avaguyammI, niggaMdhINaM na kae vAso / cauguru AyariyAI, tattha vi ANAiNo dosA / / vR- 'apAvRte' udghATite dvAre, uddhAraTadvAre upAzraye ityarthaH nirgranthInAM na kalpate vAsaH / atra caitat sUtramAcArya pravarttinyA na kathayati caturguru, pravarttinI saMyatInAM na kathayati caturguru, AryikA yadi na pratizRNvatti tadA tAsAM maaslghu| 'tatrApi' akathane' zravaNe cAjJAdayo doSA draSTavyAH / / [bhA. 2328 ] dAre avaMguyammI bhikkhuNimAdINa saMvasaMtINaM / gurugA dohi visiTTA, caugurugAdI va chedaMtA / / vR- upAzrayasambandhini dvAre'pAvRte sati bhikSuNyAdInAM saMvasantInAM 'dvAbhyAM' tapaH- kAlAbhyAM viziSTAzcaturgurukAH prAyazcittam / tadyathA-bhikSuNyAzcaturgurukaM tapasA kAlena ca laghu, abhiSekAyAstadeva kAlaguru tapolaghu, gaNAvacchedinyAstapoguru kAlalaghu, pravarttinyA dvAbhyAmapi gurukm| caturgurukAdayo vA chedAntAH prAyazcittavizeSA bhavanti, tadyathA bhikSuNyA apAvRtadvAre vasantyAzcaturgurukam, abhiSekAyAH SaDlaghukam, gaNAvacchedinyAH paGgurukam, pravartinyAzcheda iti / atra doSAnAha [bhA. 2329] taruNe vesitthIo, vivAhamAdIsu hoi saikaraNaM / icchamanicche taruNA, tenA tAo va uvahiM vA // vR- asyA vyAkhyA [bhA. 2330] anantarasUtravad draSTavyA // anne vi hoMti dosA, sAvaya teNe ya mehuNaTTI ya / vaiNIsu agArIsu ya, docaM saMchobhaNAdIyA // vR- anye'pyabhyadhikA atradoSA bhavanti / tatrApAvRtadvAre upAzraye zvApado vA steno vA cazabdAt zvAno vA pravizeyuH, taizca yadvirAdhanAM prApnuvanti tanniSpannaM prAyazcittam / 'maithunArthI vA' udrAmakaH pravizet sa balAdapyudAra zarIrAM saMyatIM gRhNIyAt / vratinISu vA madhye kAcid vratinI mohodbhavena kasyApi gRhiNI gRhI vA tasyAH saMyatyAH prasuptAsu zeSasAdhvISu rAtrau kAJcidagArI preSya dautyaM kArApayet / agArISu vA madhye kAcit saMchobhaNaM parAvarttaM kuryAt, saMyatIsaMstArake sA agArI saMyatIsatkAni vastrANi prAvRtya sayIta saMyatI tu tadIyAni vastrANi prAvRtyAgArasya sakAzaM gacchedityarthaH / yasmAdevamAdayo doSAstasmAdapAvRtadvAre pratizraye sAdhvIbhirna sthAtavyam / / dvitIyapade tiSThatAM (tiSThantInAM ) vidhimAha [ bhA. 2331] patthAro aMto bahi, aMto baMdhAhiM cilimiliM uvariM / paDihAri dAramUle, mattaga suvaNaM ca jayaNAe / vR-prastIryata iti prastAraH, sa ca dvidhA - antarbahizca / 'antaH' abhyantaraprastAre "baMdhAhi "nti 'badhAna' niyantraya cilimilImupariSTAt / tataH pratihArI dvAramUle tiSThati / 'mAtrakaM' mokavyutsarjanaM svapanaM ca yatanayA kartavyamiti niyuktigAthAsamAsArthaH // atha vistarArthamAha
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/14 [bhA.2332] asaI ya kavADassA, vidalakaDAdI ado kaDA ubho| pharamuTThiyassa sariso, bAhirakaDayammi baMdhou / / vR-yadi dvAraM kapATasahitaM bhavati tataH sundarameva / atha kapATaM nAsti tataH kapATasyAsati prastAraH kriyate / prastAraH-kaTaH, sa ca 'dvidalakaTAdi dvidalaM-vaMzadalaM tanmayaH kaTo dvidalakaTaH, AdizabdAt zarakaTaH prigRhyte| Izau dvau kaTau dvArasyaubhayataH kriyete, eko'bhyantare dvitIyo bahirityarthaH / tataH spharakasyayAmuSTi-grahaNasthAnaM tasya shshobndhobaahyktte'bhyntrtodaatvyH|| saca bandhaH kimmayaH karttavyaH ? ityAhamA.2333] suttAirajubaMdho, duchiDu abhitrillkddymmi| heTThA majjhe uvariM, tinni va do vA bhave baMdhA // vR-sUtrasya AdizabdAvalkasya vA UrNAyA vA yA rajju-davarakaH paristhUro ddhazca tasya bandho bAhyakaTe spharamuSTikasazodAtavyaH, abhyantarakaTeca dve chidre kartavye katham? iti ata Aha"heTTAmajhe uvariM"ti madhye spharakamuSTeranuzreNyAmevAdhastAduparica cchidradvayaM kartavyam, tato bAhyakaTasya spharakamuSTau davarako vaDhaM pravezya pazcAdabhyantarakaTasya dvayorapi cchidrayoH prakSipya tato'bhyantareNa niSkAzyanibiDaMbandhanIyaH,IzA dvauvaatryovaabndhaabdhynte|abhyntrprstaarsy copari cilimilI badhyate, sA ca tAn bandhAn gopayati / tathA ca te bandhA badhyante yathA pratihArI muktvA anyA kAcinna jAnAti ||aahsaa pratihArI kIguNAnvitA sthApanIyA? iti ucyate[bhA.2334] kAeNa uvAcayA khalu, paDihArI saMjaINa gIyatthA / parinaya bhutta kulINA, abhIru vaayaamiysriiraa|| vR-kAyenopacitA na kRzazarIrA, 'gItArthAH' samyagadhigatasUtrArthA, pariNatA vayasA budhyA ca, "bhutta"tti bhuktabhoginI, 'kulInA' vizuddhakulotpannA, 'abhIru' na kutazcidapi stenodrAmakAdervividhAM bibhISikAM darzayato'pi bibheti, "vAyAmiyasarIra"tti vyAyAmaHkhedastatsahazarIrA samarthadehA ityarthaH, IzI khalu saMyatInAM pratihArI sthApayitavyA / / sA ca kiM karoti? ityAha[bhA.2335] AvAsagaMkarittA, paDihArI daMDahatya dArammi / tinni u appaDicariuM, kAlaM ghettUNa ya pvee|| vR-'Avazyaka' pratikramaNaM kRtvA pratihArI daNDakahastA agradvAre tiSThati / tatazca "tinni u"tti tiH saMyatyaH kAlapratyupekSaNArthaM nirgacchanti / "apaDicariyaM"ti prAdoSikaM kAlaM yathA sAdhavaH pratijAgaritaM gRhNanti tAstathA na iti gRhItvA ca kAlaM tataH pravarttinyA nivedayanti / nivedya ca svAdhyAye prasthApite sarvA api svAdhyAyaM kurvanti / / katham ? ityAha[bhA.2336] ohADiyadArAo, porisikAUNa paDhamae jAme / paDihAri aggadAre, gaNiNI u uvssymuhmmi| vR-avaghATitaM-cilimilikayA pihitaM dvAram-agradvAraMyAsAMtA avaghATitadvArAH sarvA api prathameyAme sUtrapauruSIM kRtvA tato madhye pravizantIti vAkyazeSaR / pauruSIM kurvANAnAMcapratihArI agradvAre tiSThati, 'gaNinI tu' pravartinI upAzrayasya mukhe-mUladvAre sthitA svAdhyAyaM karoti / /
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-14, [bhA. 2336 / [bhA.2337] ubhayavisuddhA iyarI, pavisaMtIo pavattiNI chivai / sIse gaMDe vacche, pucchai nAmaMca kA sitti / / - ubhayaM-saMjJA kAyikI ca tad vizuddhaM vyutsRSTaM yAbhistA ubhayavizuddhAH, AhitAgnyAdezakRtigaNatvAt pUrvAparanipAtavyatyayaH, 'itarAH' saMyatyo yadA pravizanti tadA pravizantIreva tAH pravartinI 'kimeSA saMyatI ? uta na ?' iti parijJAnArthaM zIrSe zirasi 'gaNDe' kapole 'vakSasi' hRdaye evaM triSu sthAneSu parispRzati nAma ca pRcchati-'kA?' kiM nAmAsi tvam ? iti / / yA ca tatra pravezasamaye vilambate yA vA suptAnAmaprastAve nirgacchati sA vaktavyA[mA.2335] kiM tujjha ikviyAe, ghammo dAraM na hoi itto u| na ya niDharaM pi bannai, mA jiyagaddattaNaM hujjA / / kR-kiMtavaikasyAevadharmo yenaivaMnirgacchasivilambase vA? dvAramitonabhavati, evamanyavyapadezena madhuravacanaiH sA vaktavyA / na ca "niguraM" kaThoraM sphuTameva bhaNyate, "mA jiyagaddattaNaM"ti 'jitalajjatvaM' nirlajjatA mA bhUditi hetoH / tatazca[bhA.2339] savvAsupaviTThAsuM, paDihAri pavissa baMdhae daarN| majhe ya ThAi gaNiNI, sesAo cakkavAleNaM / / dR- sarvAsu saMyatISu praviSTAsu pratihArI pravizya dvAra pUrvoktavidhinA baghnAti / 'madhye ca' madhyabhAge 'gaNinI' pravartinI tiSThati' saMstArakaM prastuNAtItyarthaH,zeSAstusaMyatyaH 'cakravAlena' maNDalikayA pravartinI parivArya saMstRNanti yathA parasparaM suptAnAM na saTTo bhavati / / Aha kimarthaM na saGghaTTaH kriyate? ucyate[bhA.2340] saikaraNa kouhallA, phAse kalaho ya tena taM muttuN| kiDhi taruNI kiDhi taruNI, abhikkha chivaNA ya jayaNAe / kha. 'sparze anyo'nyaM saTTane bhuktA-'bhuktAnAM smRtikaraNa-kautUhale bhavataH / 'kalahazca' asaGkhaDaM ca parasparaM bhavati, yathA-ahaM tvayA hastena vA pAdena vA sngghttttitaa| tena hetunA 'taM' sparza muktvA 'kiDhI' sthavirA sA prathamataH saMstArakaM karoti, tatastadantaritA taruNI, punaH sthavirA, punastaruNI ityevaM saMstArakaprastaraNavidhiH / 'yatanayA ca yathA tAsAM smRtikaraNAdinopajAyate tathA 'abhIkSNa' punaH punaH sparzanA pravarttinyA karttavyA / pratihArI ca dvAramUle saMstArayati / / katham? iti ata Aha[bhA.2341] tanuniddA paDihArI, goviya ghettuM ca suvai taM dAraM / jaggaMti vAraeNa va, nAuM Amosa-dussIle / vR-tanvI-stokA nidrA yasyAH sA tathAevaMvidhA pratihArI tad vAraMbaddhavA tathAgranthiM gopayitvA svapiti yathA anyAH saMyatyo njaanntyuddhaattyitum| hastena vA tad ddavarakaprAntaM gRhItvA svpiti| atha tatra AmoSAH-stenA duHzIlA vA abhitanti tatastAn jJAtvA vArakeNa rAtrau jaagrti|| atha mAtrakayatanAmAha[bhA.2342] kuDamuha Dagalesu va kAu mattagaM iTTagAiduruDhAo / ___ lAla sarAva palAlaM, va choDhu moyaM tu mA saddo /
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/14 vR-'kuTamukhe' ghaTakaNThake DagaleSuvAmAtrakaM kRtvA' sthApayitvAtasyamAtrakasyopari 'zarAvaM' mallakaM sthApyate, tasya ca bunecchidraM kriyate, tatra cchidre vastramayI 'lAlA' lambamAnA cIrikA palAlaM vA prakSipyate, 'mA mokaM vyutsRjantInAM zabdo bhavatu' iti kRtvA / tata ubhayapArzvata iSTakAH kriyante, AdizabdAt pIThakAdiparigrahaH, tatrArUDhAH satyo raatraumaatrkemokNvyutsRjnti|| atha svapanayatanAmAha[bhA.2343] soUNa donnijAme, carime ujjhettu moymttNtu| kAlapaDileha jhAto, ohADiyacilimilI tammi / / vR- suptavA dvau 'yAmau' praharau carame yAme utthAya mokamAtrakam 'ujjhitvA' pariSThApya tataH kAlaM-vairAtrikaM prAbhAtikaM ca pratyupekSya svAdhyAyo yatanayA kriyate / tasmizca' carame yAme 'avaghATitacilamilIkaM cilimilikApihitaMdvAraM bhavati,zeSatukaTadvayamapanIyata itibhaavH|| tAzca kAlaM gRhItvA na pratijAgrati, kutaH ? ityAha[bhA.2344] saMkApadaM taha bhayaM, duvihA teNAya mehunntttthiiy| deha-dhiidubbalAo, kAlamao tA na jaggaMti / / vR- yadi tAH pratizrayadvAre sthitvA kAlaM pratijAgRyuH tataH sAgArikasyAnyasya vA zaGkApadaM bhavati-kiM manye eSA kaJcidudramakaM pratIkSate yadevamatropaviSTA jAgarti? iti / 'tathA' iti kAraNAntarasamuccaye, bhayaM ca tAsAmalpasattvatayopajAyate / 'dvividhAzca stenAH' zarIrastenopadhistenabhedAstatrAgaccheyuH, te saMyatImupadhiM vA apahareyuH, maithunArthino vA saMyatomupasargayeyuH dehena-zarIreNadhRtyAca-mAnasAvaSTambhena durbalAstAataH saMyatyaH kAlaM 'najAgratina prticrntiiti|| [bhA.2345] kammehi mohiyANaM, abhiddavaMtANa ko tti jA bhaNai / saMkApadaM va hojA, sAgAria tenae vA vi|| vR-yadirAtrau 'karmabhirmohitAH' ghanakarmakarkazatayA samudIrNamohAH kecana pApIyAMsaH saMyatIH zIlAt cyAvayitumabhidraveyustataH ko vidhi? itiataAha-teSAmabhidravatAMyA saMyatI ko'yam?' iti brUte tasyAzcaturgurukAH prAyazcittam, AjJAdayazca doSAH, zaGkApadaM vA sAgArikya stenakasya vA, apizabdAd maithunArthino vA bhavet / idameva bhAvayati- [bhA.2346] anno vi nUnamabhipaDai itthavIsatthayA tadaTThINaM / sAgAri senjhagA vA, saisthigAo va sNkejaa|| vR- tadarthino nAma tad-vivakSitaM stainyaM maithunaM vA sevituM ye samAyAtAsteSAM saMyatImukhAt 'kaH?' iti vacanaM zrutvA zaGkApadamupajAyate-nUnamanyo'pi kazcidatrodrAmakaH steno vA'bhipatati yenaivameSA 'kaH?' itipraznayati / tatazca teSAM tatra pravizatAM vizvastatA bhavati-na bhymutpdyte| yastu 'sAgArikaH' zayyAtaraH "sejjhagA vA" prAtivezmikAste ekakA vA sastrIkA vA zaGkA kuryu-kiM manye etAsAM saMyatInAM dattasaGketaH ko'pyudrAmako'trAyAti? / / [bhA.2347] teniyaraM va sagAro, giNhe mArejja so va sAgariyaM / paDiseha chobha jhAmaNa, kAhiMti padosato jaMca / / vR-athavA 'kaH?' iti vacanaM zrutvA sAgArika utthAya stenam 'itaraMvA' maithunArthinaM gRhNIyAd
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-14, [bhA. 2347) mArayedvA, 'sa vA' steno maithunArthI vA sAgArikaM mArayeta / sAgArike ca mArite sati tadIyAH saMjJAtakAH 'pratiSedha' tadravyA-'nyadravyavyavacchedaM kuryuH / stenAdayaH zayyAtareNa gRhItAH santaH saMyatInAM "chobhaM"ti abhyAkhyAnaM dadyu-asmAkaM bhATiretAbhirgRhItA AsIt / "jhAmaNa' tti pradviSTA vA santaH zayyAtaragRhaM saMyatInAM vA pratizrayaM pradIpayeyuH / pradveSato vA yadanyadapi te kariSyanti taniSpannamApadyate / tasmAt 'kaH?' iti na vaktavyam / / kathaM punastarhi vaktavyam ? ityAha[bhA.2348] saMkiyamasaMkiyaM vA, ubhayaTTi nacca beMti ahiliMtaM / chutti haDi tti anAhA!, natyi te mAyA piyA vA vi / / vR-ubhayaM-stainyaM maithunaM ca tadarthinaM zaGkitamazaGkitaM vA 'jJAtvA' avagamya 'abhilIyamAnam' AyAntamevaMbruvate-"chuttihaDi tti" anukaraNazabdAvetau,chuchuritivAhaDiriti vA vktvymityrthH| yadvA 'he anAtha !' nisvAmika ! kiM te nAsti mAtA vA pitA vA yadevamasyAM velAyAM paryaTasi? iti // [bhA.2349] bhaMjaMtuvassayaMNe, chinAla jaraggagA sgorhgaa| nathiihaM tuha cArI, nassasa kiM khAhisi ahannA! | - 'bhaJjanti' vidhvaMsante "ne" 'asmAkamupAzrayaM chinAlAH' tathAvidhA duSTajAtIyAH 'jaradgavA'jIrNabalIvardA sagorathakAH' kalhoDakayuktAH, atonAstyatratvadyogyAcAri, 'nazya' palAyasva, kimatra khAdiSyasi adhanya!' he nirbhAgya! tvam ? |praakRttvaad gAthAyAM dIrghatvam / etenAnyavyapadezabhaGgayA tasya pravizataH pratiSedhaH kRto bhavati // dvitIyapadamAha[bhA.2350] addhANaniggayAdI, tikkhutto maggiUNa asiie| davvassa va asaIe, tAo va apacchimA piNddii| vR-adhvanirgatAdayaH saMyatyaH 'trikRtvaH' trInvArAn vasatimArgayitvA 'asati' alabhyamAne guptadvAre upAzraye'pAvRtadvAre'pi vasanti / tatra yadi kapATamavApyate tataH sundarameva, atha na prApyatetataH "dravyasya' kapATasyAsati knnttikaadikmpyaaniiydvaarNpidhaatvym|yaavd 'apazcimA' sarvAntimA yatanA "tAo va piMDi"tti tAH sarvA api piNDIbhUya parasparaM karabandhaM kRtvA daNDakavyagrahastAstiSThantIti // enAmeva niyuktigAthAM vyAcaSTe[bhA.2351] annatta va kavADaM, kaMTiya daMDa cilimili bahiM kiddhiyaa| piMDIbhavaMti sabhae, kAUNa'nonnakarabaMdhaM / / vR. kapATayuktasya dvArasyAbhAve'nyato'pi kapATaM yAcitvA dvAraM pidhAtavyam / atha yAcyamAnamapi tanna labdhaM tato vaMzakaTo yAcitavyaH / tasyAlAbhe 'kaNTikAH knnttkshaakhaaH| tAsAmaprAptaudaNDakaistirazcInaizcilimilikA kriyte| tAvatAM daNDakAnAmabhAve vastracilimilikA bdhyte| bahirimUle kiDhikAH' sthavirAH kriynte| atha ko'pitatra tAsAmabhidravaNaMkarotitatastAze "samaye' sopasarge satyanyonyaM karabandhaM kRtvA piNDIbhavanti / / kathaM punaH ? ityata Aha{bhA.2352] aMto havati taruNI, sadaM daMDehi te patAliMti / aha tattha hoti vasabhA, vAriti gihI va te houM /
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/14 vR- 'antaH' madhye taruNyo gRhItadaNDakahastAstiSThanti, bahistu sthavirAH, tAzcomayyo'pi 'zabda' bRhaddhaninA bolaM kurvantiyena bhUyA~lloko milati, tA~zcastena-maithunArthina upadravato daNDakaiH pratADayanti / atha tatra vRSabhAH sannihitA bhavanti tataste gRhiNo bhUtvA tAn nivaarynti|| mU. (15) kappai niggaMthANaM avaMguyaduvArie uvassae vtthe| vR-kalpate nirgranthAnAmapAvRtadvAre upAzraye vastumiti sUtrArthaH / / atha bhASyavistaraH[bhA.2353] niggaMthadArapihaNe, lahuo mAso u dosa aannaadii| aigamaNe niggamaNe, saMghaTTaNamAi plimNtho|| vR-nirgranthA yadi dvArapidhAnaM kurvanti tato laghuko mAsaH prAyazcittam, AjJAdayazca doSAH / virAdhanA tviyam-ko'pi sAdhuH 'atigamanaM' pravezaM karoti, anyena ca sAdhunA dvArapidhAnAya kapATaM preritam, tena ca tasya ziraso'bhighAte paritApAdikA glAnAropaNA / evaM nirgamane'pi kenacibahi sthitenapazcAnmukhaMkapATepreritezIrSa bhidyet| tathA trasajantUnAM saGghaTTanam, AdizabdAt paritApanamapadrAvaNaM vA dvAre pidhIyamAne'pAbriyamANe vA bhavet / 'parimanthazca' sUtrArthavyAdhAto bhUyobhUyaH pidadhatAmapAvRNvatAM ca bhavati / / enAmeva niyuktigAthAM vyAkhyAnayati{bhA.2354] gharakoiliyA sappe, saMcArAI ya hoti hittuvriN| __DhakiMta vaMgurite, abhighAto nita-iMtANaM // pR-dvArasyAdhastAduparivA gRhakokilA vAsarpovA saJcArimAvA kITikA-kunthu-kaMsArikAdayo jIvA bhaveyuH, AdizabdAt kokilAdayovAsampAtamasattvAH, tato dvAraM DhakkayatAm apAvRNvatAM ca' udghATayatAM "nita-iMtANaM"ti nirgacchatAM pravizatAM vA gRhakokilAdiprANyabhighAto bhavet, sarpa-vRzcikAdibhirvA sAdhUnAmevAbhighAto bhavet / dvitIyapade dvAraM pidadhyAdapi / katham ? ityAha[bhA.2355] siya kAraNe pihijjA, jiNa jAnaga gacchi icchimo nAuM / AgADhakAraNammiu. kappaijayaNAi uThaeuM / / / vR-'syAt' kadAciMt 'kAraNe puSTAlambane pidadhyAdapi dvAram / kiM punastat kAraNam ? ityAha-'jinAH' jinakalpikAH 'jJAyakAH tasya kAraNasya samyaga vettAraH paraM dvAraM na piddhti| ziSyaH prAha-'gacche' gacchavAsinAmicchAmovayaMvidhiM jnyaatum|suuriraahaagaaddhN-prtyniik-stenaadiruupN yat kAraNaM tatra 'yatanayA' vakSyamANalakSaNayA gacchavAsinAM dvAraM sthagayituM kalpate / eSa niyuktigAthAsamAsArthaH / / athainAbheva vivRNoti[bhA.2356] jANaMti jinA kajaM, patte viu taM na te nisevNti| therA viu jANaMti, anAgayaM kei pttNtu|| vR- 'jinAH' jinakalpikAstat kAryamanAgatameva jAnanti yena dvAraM pidhIyate, tacca pratyanIkastenAdikaM vakSyamANalakSaNam, tasmizraca prApte'pi 'tad' dvArapidhAnaM te bhagavanto na niSevante, nirapavAdAnuSThAnaparatvAt / 'sthavirA api ca' sthavirakalpikAH sAtizayazrutajJAnAthupayogavalena kecidanAgatabhevajAnanti, 'kecittu' niratizayAH prAptameva tat kArya jAnate, jJAtvA ca yatanayA tat pariharanti //
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-15, [bhA. 2356] 63 [bhA.2357] ahavA jinappamANA, kAraNasevI adosavaM hoii| therA vi jANaga cciya, kAraNa jayaNAe sevaMtA // vR-athavA "jiNa jANaga" tti niyuktagAthApadamanyathA vyAruvAyate-jinaH-tIrthakarastasya prAmANyAt kAraNe dvArapidhAnasevI adoSavAn bhavati / jinAnAM hi bhagavatAmiyamAjJA-kAraNe yatanayA dvArapidhAnaM sevamAnAH sthavirakalpikA api 'jJAyakA eva' samyagvidhijJA ev|| Aha kiM tat kAraNaM yena dvAraM pidhIyate? ucyate[mA.2358] paDinIya tena sAvaya, ubbhAmaga goNa sANa'Nappajjhe / sIyaM ca duradhiyAsaM, dIhA pakkhI va saagrie| kRudghATitedvArepratyanIkaH pravizyAhananamapaddAvaNaMvAkuryAt / 'stenAH' zarIrastenA upadhistenA vA pravizeyuH / evaM 'zravApadAH' siMha-vyAghrAdayaH 'udbhAmakAH' pAradArikAH 'gauH' balIvarda 'zravAnaH' pratItAH, etevaaprvisheyH| "aNappajjhe"tti 'anAtmavazaH' kSiptacittAdisadvAre'pihite sati nirgacchet / zIttaM vA duradhisahaM himakaNAnuSaktaM nipatet / 'dIrdhA vA' sarpA 'pakSiNo vA' kAka-kapotaprabhRtayaH pravizeyuH / sAgAriko vA kazricatpratizrayamuddhATadvAraM dRSTvA tatra pravizya zayIta vA vizrAmaM vA gRhNIyAt // [bhA.2359] . ekekkammi u ThANe, cauro mAsA havaMti ugdhaayaa| ANAiNo ya dosA, virAdhanA saMjamA-''yAe / vR-dvAramasthagayatAmanantarokte ekaikasmin' pratyanIkapravezAdau sthAne catvAromAsAH 'uddhAtAH' laghavaH prAyazcittaM bhavati, AjJAdayazravAtra doSAH virAdhanAca saMyamA-''tmaviSayA bhAvanIyA yaduktam "catvAro mAsA uddhAtAH" iti tadeMvad bAhulyamaGgIkRtya draSTavyam, ato'pavadannAha[bhA.2360] ahi-sAvaya-paccatthisu, gurugA sesesu hoti caulahugA / teNe gurugA lahugA, ANAi virAdhanA duvihA / / vR-ahiSu zravApadeSu pratyarthiSu ca-pratyanIkeSu dvAre'pihite satyupAzrayaMpravizatsupratyekaM catvAro gurukaaH| zeSeSu' ubhAmakAdiSusAgArikAnteSu caturlaghukAH / steneSu gurukA laghukAzrava bhvnti| tatra zarIrasteneSu caturgurukAH, upadhisteneSu caturlaghukAH / AjJAdayazraca doSAH / virAdhanA ca dvividhA-saMyamavirAdhanA AtmavirAdhanA ca / tatra saMyamavirAdhanA stenairupadhAvapahRte tRNagrahaNamagnisevanaM vA kurvanti, sAgArikAdayo vA taptAyogolakalpAH praviSTAH santo niSadana-zayanAdi kurvANAbahUnAM prANajAtIyAnAmupama kuryu / AtmavirAdhanAtuprayatnIkAdiSuparisphuTaivetiAha jJAtamasmAbhirapidhAnakAraNaM paraM kA'tra yatanA? iti vAdyApi vayaM jAnImaH ucyate[bhA.2361] uvaogaM heTuvariM, kAUNa Thakti'vaMgurate a| pehA jattha na sujjhai, pamajiuM tattha sAriti / / vR-zrotrAdibhirindriyairadhastAduparicopayogaM kRtvA dvAraM sthagayanti vA apAvRNvanti vA / yatra cAndhakAre 'prekSA' cakSuSA nirIkSaNaM na zudhyati tatra rajoharaNena dArudaNDakena vA rajanyAM pramRjya 'sArayanti' dvAraM sthagayantItyarthaH, upalakSaNatvAduddhATayantItyapi draSTavyam // . mU. (16) kappai niggaMdhINaM aMto littaM ghaDimattayaMdhArittae vA pariharittae vA / / For
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/16 vR-asya sUtrasya sambandhamAha[bhA.2362] ohADiyacilimilie, dukkhaM bahuso aIti niti viy| AraMbho SaDimatte, nisiM va duttaM imaM tu divA / / ghR-cilimilikyA upalakSaNatvAt kaTadvayena ca 'avaghATite' pinaMDhe sati dvAre rajanyAM mAtrakapantareNa bahi kAyikyAdivyutsarjanArthaM bahuzo nirgama-pravezeSu duHkhamAryikA nirgacchanti pravizanti ca, ato'yaM ghaTImAtrakasUtrasyArambhaH / yadvA 'nizAyAM' rAtrau mAtrake yathA kAyikI vyutsRjyate tathAanantarasUtre'rthataH proktam, idaM tusutraM divA mAtrakavidhimadhikRtyocyata iti|| anena sambandhenAyAtasyAsyavyAkhyA-kalpate 'nirgranthAnAM' vratinInAmantarliptaM ghaTImAtraka' ghaTIsaMsthAnaM mRnmayabhAjanavizeSaMdhArayituMbAparihattuMvA / dhArayituMnAma' svasattAyAM sthaapyitum| 'pariharta' paribhoktum / eva sUtrArthaH / / atha niyukti[bhA.2363] ghaDimattaMto litaM, niggaMthINaM agiNhamANIyaM / caugurugA''yariyAdi, tattha vi ANaAiNo dosA / / vR- 'antaH' madhye 'liptaM' lepenopadigdhaM ghaTImAtrakaM nirgranthInAmagRhNatInAM caturgurukAH / "AyariyAI"tti AcArya etat sUtraM pravarttinyA na kathayati caturguru, pravartinI AryikANAM na kathayati caturguru, AryikA na pratizRNvanti mAsalaghu / 'tatrApi' ghaTImAtrakasyAgrahaNe tadvidhipratipAdakasya ca prastutasUtrasyaakathane'pratizravaNe cAjJAdayo doSAHAha saghaTImAtrakaH kIzo bhavati? ityAha[bhA.2364] aparissAI masiNo, pagAsavadaNo sa mimmao lhuo| sui-siya-daddarapihaNo, ciTThai arahammi vasahIe / / vR-'saH' itighaTImAtrakaH pAnakenAtyantabhAvitatvAdavazyaM naparizravatItyaparizrAvI, masRNaH' sukumAraH, prakAza-prakaTaM vadanaM mukhamasyeti prakAsavadanaH, 'mRnmayaH' mRttikAniSpannaH, 'laghukaH' svalpabhAraH, zuci-pavitraMcokSamityarthaH sitaM-zravetaMna kRSNavarNAdhupetaMdardarapidhAnaM-vastramayaMbandhanaM yasya sa zuci-sita-dardarapidhAnaH / evaMvidhaH 'arahasi' prakAzapradeze vasatyAM tiSThati ma. (17) no kapaI niggaMdhANaM aMtolitaM ghaDimattayaM dhArittae vA pariharittae vA / / [bhA.2365] sAhU giNhai lahugA, ANAi virAdhanA anuvahi tti| biiyaM gilANakAraNa, sAhUNa vi soavAdIsu // vR-yadi sAdhurghaTImAtrakaM gRhNAti tadA catvAro ladhukAH, AjJAdayazraca doSAH, virAdhanA ca saMyA-''tmaviSayA / tatra "anuvahi' tti sAdhUnAmayamupadhina bhavati / kimuktaM bhavati ? yat kila sAdhUnAmupakAre na vyApriyate tad nopakaraNaM kintvadhikaraNam, jaM juJjai uvayAre, uvagaraNaM taM si hoi uvagaraNaM / airegaM ahigaraNaM, (odhaniyukti gA0] iti vacanAd, yaccAdhikaraNaM tatra parisphuTaiva saMyamavirAdhanA / AtmavirAdhanA tvatiriktopadhibhAravahanAdanAgADhaparitApanAdikA / "biiyaM" ti dvitIyapadamatra bhavati / kiM punaH tat? ityAha-glAnakAraNe samutpanne sAdhUnAmapighaTImAtrakagrahaNaM bhavet, athavAzaucavAdiSu
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-17, [bhA. 2365] ziSyeSu dezavizeSeSu vA / etaduttaratra bhAvayiSyate atha kimarthamatra caturlaghu prAyazcittamuktam ? atrocyate[bhA.2366] duvihapamANatirege, suttAdesena tena lahugA u| majjhimagaMpuna uvahiM, paDucca mAso bhave lhuo|| kRdvividhaM-dviprakAraMgaNanA-pramANabhedAdyatpramANaMtato'tirikte upadhau sUtrAdezena caturlaghukA bhavanti / yataM uktaM nizIthasUtre-je bhikkhU gaNanAirittaM vA pamANAirittaM vA uvahiM gharei se AvajaicAummAsiyaMparihAraTThANaMugdhAiyaM iti|atH suutraadeshencturlghukm| yadA tUpadhiniSpanna cintyate tadA ayaM ghaTImAtrako madhyamopadhibhedeSvavataratIti kRtvA madhyamaM punarupadhiM pratItya laghuko mAso bhavati / atha "dhArayituMvA parihartuMvA" iti padadvayavyAkhyAnamAha[bhA.2367] dhAraNayA u abhogo, pariharaNA tassa hoI pribhogo| duvihena vi so kappaI, parihAreNaM tu paribhottuM / / vR-iha dvidhA parihAraH, tadyathA-dhAraNA pariharaNA ca / tatra dhAraNA 'abhogaH' avyApAraNam, saMyamopabRMhaNArthaM svasattAyAM sthApamityarthaH / pariharaNA nAma 'tasya' ghaTImAtrakAderupakaraNasya 'paribhogaH' vyApAraNam / etena dvividhenApi parihAreNa sa ghaTImAtrako nirgranthInAM paribhoktuM kalpate / sa ca divasaM yAvat pAnakapUrNastiSThati / atha kimarthamayaM gRhyate ? ityAha[bhA.2368] uDDAhI vAsiraNe, gilANaAropaNA ya dhrnnmmi| biiyapayaM asaIe, bhinno'vaha addhalitto vA / / vR-saMyatImirutsargato drvyprtibddhaayaaNvstiisthaatvym|ttr ghaTImAtrakAgrahaNe sAgArikANAM pazyatAMbahi kAyikIvyutsarjana uDDAhaH prvcnlaaghvmupjaayte|ath kAyikyA vegaMdhArayanti tatodharaNe glAnAropaNA' paritApa-mahAduHkhAdikAbhavati / yata evamato grahItavyoghaTImAtrakaH saMyatIbhiH / dvitIyapadamatra-'asati' avidyamAne ghaTImAtrake yadi vA vidyate ghaTImAtrakaH paraM 'bhinnaH' bhagna arddhalipto vA ata eva 'avahaH' avyApriyamANaH tato bahirgatvA kAyikI yatanayA vyutsarjanIyA / nirgranthAH punarapratibaddhopAzraye tiSThanti atasteghaTImAtrakaM na gRhNanti, kAraNe tu gRhNantyapi / yata Aha[bhA.2369] lAuya asai sineho, ThAi tahiM puvvabhAviya kddaaho| sehe va soyavAyI, dharaMtidesiMvate pappa / / vR-alAbupAtrakasyAbhAve glAnArthaM ca snehe grahItavye pUrvabhAvitaM kaTAhakaM ghaTImAtrakaM vA grahItavyam / yatastatra gRhItaH 'snehaH' dhRtaM tiSThati' na parizravati / zaikSo vA kazcit sAdhUnAM madhye'tyantaM zaucavAdI sazaucArthaM ghaTImAtrakaM gRhNIyAt / 'dezI vA dezavizeSaM zaucavAdibahulaM prApya ghaTImAtrakaM dhArayanti, yathA gollaviSaye / athAsyaiva grahaNe vidhimAha[bhA.2370] gahaNaM tu ahAgaDae, tassa'saI hoi appaparikamme / tassa'sai kuMDigAdI, ghettuMnAlA viujjati // vR-prathamato yathAkRtasya ghaTImAtrakasya grhnnkrttvym| tasyAsatyalpaparikarmaNi grahaNaM bhavati [19/5
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/17 athAlpaparikarmApi na prApyate tataH 'kuNDikAM' kamaNDalum AdizabdAdaparamapi tathAvidhaM bahuparikarmayogyaM gRhItvA nAlAni viyojyante // mU. (18) kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA cetacilimiliyaM dhAritae vA pariharitae vA // bR- asya sambandhamAha [bhA. 2371] sAgAripaccayaTThA, jaha ghaDimatto tahA cilimilI vi / ratti va he'naMtara, imA u jayaNA ubhayakAle || vR- sAgArikaH-gRhastastasya pratyayArthaM yathA ghaTImAtrakastathA cilimilikA'pi dhArayitavyA / yadvA yadadhastAt sUtraM tataH 'anantarasmin' apAvRtadvAropAzrayasUtre rAtrau cilimilikAdipradAnalakSaNA yatanA bhaNitA, 'iyaM tu' prastutasUtropAttA yatanA asmin 'ubhayakAle' rAtrau divA ca karttavyA iti / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA kalpate nirnanthAnAM nigrnanthInAM vA celacilimilikAM dhArayituM vA parihartu vA / eSa sUtrAkSarArthaH / atha bhASyavistaraH [bhA. 2372] dhAraNayA u abhogo, pariharaNA tassa hoi paribhogo / celaM tu pahANAraM, to gahaNaM tassa na'nnAsiM // kR-dhAraNatA nAma 'abhogaH' avyApAraNam, pariharaNAtu 'tasya' cilimilikAkhyasyopakaraNasya 'paribhogaH' vyApAraNamucyate / Aha vastra-rajju-kaTa-valka-daNDabhedAt paJcavidhA cilimilikA vakSyate tat kathaM sUtre cetacilimilikAyA evaM grahaNam ? ityAha- 'celaM tu' vastraM rajvAdInAM madhye bahuta ropayogisvAt pradhAnataraM tatastasyaiva sUtre grahaNaM kRtam, na 'anyAsAM' rajjucilimilikAdInAm / atha cilimilikAyA eva bhedAdisvarupanirupaNAya dvAragAthAmAha - [ bhA. 2374 ] suttabhaI rajjubhaI, vAgabhaI daMDa kaDagamayaIya / paMcaviha cilimilI puna, uvaggahakarI bhave gacche | vR- sUtramayI rajjumayI valkamayI daNDakamayI kaTakamayI ceti paJcavidhA cilimili / eSA punaH 'gacche' gacchvAsinAmupagrahakarI bhavati / ukto bhedaH / atha prarupaNA kriyate - sUtrasya vikAraH sUtramayI, sA ca vastramayI vA kramba - lamayI vA pratipattavyA / rajjorvikAro rajjumayI, UrNAdimayo davaraka ityarthaH / valkaM nAmazaNAdivRkSatvagrUpam, tena nirvRttA valkamayI / daNDakaH-vaMza- vetrAdimayI vaSTistairnirvRttA daNDakamayI / kaTaH-vaMzakaTAdi, tanniSpannA kaTakamayI / / gatA prarUpaNA / athAsyAH paJcavidhAyA api cilimilikAyA yathAkramaM gAthAtrayeNa dvividhapramANamAha [bhA. 2375 ] hatthapanagaM tu dIhA, tihattha ruMdonniyA asai khomaa| eta ppamANa gaNaNekkamekka gacchaM va jA veDhe // vR- iha pramANa- gaNanAbhedAd dvividhaM prmaannm| tatra pramANapramANamAzritya sUtramayI cilimilikA hastapaJcakaM dIrghA trIn hastAn 'rundA' vistIrNA bhavati / eSA cotsargatastAvadaurNikI / aurNikyAH 'asati' alAme kSaumi kI grahItavyA / valkacilimilikAyA apyetadeva pramANam / gaNanApramANaM punaradhikRtyaikaikasya sAdhorekaikA yAvatyo vA gacchaM veSTayanti tAvatyo bhavanti / yadvA yA prAtihArikI
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 18, [bhA. 2375] chaM sakalamapi veSTayati sA gaNanayaikA, pramANena tvaniyatA // [ mA. 2376 ] asatoNNi khomirajjU, ekkapamANeNa jA u veDhei / kaDahUvAgAdIhiM, potta'sai bhae va vAgamaI // vR- rajjUcilimilikA pUrvabhaurNikadavarakarupA / tasyA abhAve kSaumikadavara kAtmakA'pi karttavyA / sAca sarveSAmapi sAdhUnAM pratyeka gaNanayaikaikA, pramANena tu hastapaJcakadIrdhA bhavati; gaNAvacchedikahaste vA eka eva davarako bhavati yaH sakalamapi gaccha zItAdirakSAyai veSTayati / kaDahUrnAma vRkSavizeSaH, tasya yad valkam AdizabdAt palAza-zaNAdisambandhIni valkAni, tairnirvRttA valkamayI, sAca "potta'saI" tti vastracilimilikAyA abhAve 'bhaye vA' stenAdisamutthe gRhyate // [bhA. 2377] deha'hio gaNaNekko, duvAraguttI bhaye va daMDamaI / saMcArimA ya cauro, bhaya mANe kaDamasaMcArI // 67 vR- dehaM zarIraM tasya pramANAdadhiko yo daNDakaH sa dehAdhikaH, sa ca samayaparibhASayA dehAt caturaGgulAdhikapramANA nAlikA bhaNyate, etAvatA pramANapramANamuktaM draSTavyam / sa ca dehAdhiko causat gaNanayaikaikasya sAdhorakaiko bhavati / taizca daNDakaiH zvApadAdibhaye 'dvAragupti' dvArasya sthagataM kriyate / eSA daDamayI dRSTvA / etAzcAdimAzcatastrazcilimilikA vasatervasatiM kSetrAt kSetraM saJcarantIti saJcArimA ucyante / kaTakamayI tu asaJcArimA / 'mAne ca' pramANe dvividhe'pi tAM kaTakamarayIM cilimilI 'bhaja' vikalpaba, aniyatapramANetyarthaH / tatra pramANaGgIkRtya yAvatA vakSyamANaM kAryaM pUryate tAvayamANA kaTakacilimilI, gaNanA tu yadyekaH kaTaH kAryaM na pratipUrayita tato dvivyAdayo'pi tAvatsaGkhyAkAH kaTA grahItavyA yAvadbhistat kAryaM pUryate tAvapramANA kaTakacilimilI, gaNanayA tu yadyekaH kaTaH kAryaM na pratipUrayati tato dvivyAdayo'pi tAvatsaGkhyAkAH kaTA grahItavyA yAvadbhistat kAryaM pUryate // gataM dvividhapramANam / atha 'upabhogo dvipakSe' iti padaM vivRNoti [ bhA. 2378 ] sAgAriya sajjhAe, pAnadaya gilANa sAvayabhae vA / addhANa-maraNa-vAsAsu ceva sA kappae gacche // vR- sAgArike pazyati svAdhyAye vidhAtavye prANadayAyAM vidheyAyAM glAnArthaM zvApadabhaye vA utpanne'dhvani maraNe varSAsu caiva 'sA' cilimilikA kalapate 'gacche' gacchvAsinAM sAdhUnAM paribhoktum / eSa niryuktigAthAsamAsArthaH / / athainAmeva pratipadaM vivRNotipaDilehobhayamaMDali, itthI -sAgAriyaTTha sAgarie / ghANA - SSloga jjhAe, macchiya-DolAipAnesu // [ mA. 2379] vR- pratilekhanAM kurvanto dvAre cilimilikAM kurvate, mA sAgArikA utkRSTopadhiM drAkSu mA vA uDDuJcakAn kArSuriti kRtvA, "ubhayamaMDali" tti samuddezanamaNDalyAM svAdhyAya maNDalyAM coDDAharakSaNArdham, 'itthIsAgAriyaTTa"tti strIrUpapratibaddhAyAM ca vasatau 'strIsAgArikAnAmAloko mAbhUt' ityetadarthaM cilimilI dIyate, "sAgArie "tti sAgArikadvAre cintyamAne etat kAraNajAtaM cilimilikAgrahaNe draSTavyam / "ghANA'' loga jjhAe "tti svAdhyAyadvAre yatra mUtrapurISAderazubhA prANirAgacchati, zoNita-carbikANAM vA yatrAlokaH, ceTarUpANi vA yatra kutUhalenAlokante tatra
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/18 cilimilIM dattvA svAdhyAyaH kriyate / makSikA DolAdayo vA prANino yatra bahavaH pravizanti, DolA:-tiDakA ucyante tatra prANadayArthametAsAmeva cilimilikAnAmupabhogaH karttavya iti // [bhA. 2380] ubhaosahakaje vA, desI vIsatthamAi gelane / addhANe chatrAsai, bhaovahI sAvae tene || - ubhayaM saMjJA-kAyikIlakSaNaM cilimilikayA AvRto glAnaH sukhaM vyutsRjati, 'auSadhakArye vA' auSadhaM vA tasya pracchanne dAtavyam, 'mA mRgA avalokantAm' iti kRtvA, atazcilimilikA dAtavyA / evaM "desi "tti yatra deze zAkinyA upadravaH sambhavati tatra glAnaH pracchanne dhArayitavyaH / vizvasto vA glAnaH pracchanne sukhamapAvRtastiSThati / AdizabdAd dugdhAdikaM glAnArthameva gItArthena sthApitam, tacca dhSTvA glAno yadA tadA vA abhyavaharediti kRtvA tatrAntare cilimilikA dIyate yathA'sI tantra pazyati / evamAdiko glAnatve cilimilikAnAmupabhogaH / adhvani pracchannasthAnasyAbhAve cilimilikAM dattvA samuddizanti vA sAropadhiM vA pratyupekSante / zvApadebhyo vA yatra bhayaM stenebhyo vA yatropadherapaharaNazaGkA tatra daNDakacilimilikayA kaTakacilimilikayA vA DhaM dvAraM pidhAya sthIyate / [bhA. 2381] channa-vahaNaDa maraNe, vAse ujjhakkhaNI ya kaDao ya / ulluvahi viralliti va, aMto bahi kasiNa itaraM vA // vR- 'maraNe' maraNadvAre yAvad mRtakaM na pariSThApyate tAvat pracchanne cilimilikayA AvRtaM dhriyte| tathA daNDakacilimilikayA mRtakamutkSipya vahanaM karttavyam / tathA varSAsu jImUte varSati yasyA dizaH sakAzAt "ujjhakkhaNIya "tti pavanapreritA udakakaNikAH samAgaccheyuH tasyAM kaTakacilimilI karttavyA, varSAsu vA bhikSAcaryAdau gatAnAM vRSTikAyenArdrIkRtamupadhiM rajjucilimilikAyAM 'virallayanti' vistArayantItyarthaH / tatra yaH kRtsnaH - sAropadhistam 'antaH' madhye vistArayanti, itaraH - akRtsnaH svalpamUlya upadhistaM bahirvistArayanti / enAM paJcavidhAM cilimili kAmagRhNato'dhArayatazcaturlaghukAH, yA ca tAbhirvinA saMyamA ''tmavirAdhanA tanniSpannamapi prAyazcittam // tathA[bhA. 2382] baMbhavvayassa guttI, duhatyasaMghADie suhaM bhogo / vIsatyaciTThaNAdI, durahigamA duviha rakkhA ya / / vR- upAzraye varttamAnA AryikAzcilimilikayA nityakRtayA tiSThanti, yato brahmavratasya guptirevaM kRtA bhavati / dvihastavistarAyA api saGghATikAyAH sukhaM bhogo bhavati / kimuktaM bhavati ? - pratizraye hi tiSThantyastA dvihastavistarAmeva saGghATikAM prAvRNvate na trihastAM na vA caturhastAm / tatazcilimilikAyAM bahirbaddhAyAM tayA'pi prAvRtayA vizvastAH- nizaGkAH satyaH sukhaM sthAnaniSadanatvagvarttanAdikAH kriyAH kurvanti / 'duradhigamAzca' duHzIlAnAmagamyA bhavanti / dvividhA ca rakSA kRtA bhavati, saMyama AtmA ca rakSito bhavatIti bhAvaH // mU. (19) no kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA dagatIraMsi ciTThittae vA nisIittae vA tuyaTTittae vA niddAittae vA payalAittae vA, asaNaM vA pANaM vA khAimaM vA sAimaM vA AhArittae, uccAraM vA pAsavaNaM vA khelaM vA siMghANaM vA pariTThavittae, sajjhAyaM vA karittae, dhammajAgariyaM vA jAgarittae, kAussaggaM vA ThANaM ThAittae //
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-19, [bhA. 2382] khu-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.2383] mA maM ko icchii, dacchaM va ahaM ti cilimilI tenaM / dagatIre vina ciTThai, tadAlayA mA hu saMkejjA / vR-mA mAM ko'pi' sAgAriko drakSyati, ahaM vAtaMsAgArikamA drAkSamiti kRtvA cilimilI kriyate / atrApi dakatIre'nenaiva kAraNena na tiSThati yat 'tadAlayAH' dakatIrAzritA jantavo mA zakantAmiti / / anena sambandhenAyAtasyAs vyAkhyA- no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'dakatIre' udakopakaNThe sthAtuMvA' UdhvaMsthitasyAsituM 'niSattuMvA' upaviSTasyasthAtuM tvagvartayituM vA' dIrgha kArya prasArayituM nidrAyituM vA' sukhapratibodhAvasthayA nidrayA zayituM 'pracalAyituM vA' sthitasya svaptum, azanaM vA pAnaM vA khAdimaMvA svAdimaM vA''hArayitum, uccAraM vA prazravaNaM vA khelaM vA siGghAnaM vA pariSThApayitum, 'svAdhyAyaM vA vAcanAdikaM kartum, 'dharmajAgarikAM vA' dharmadhyAnalakSaNAM 'jAgarituM' kartum dhAtUnAmanekArthatvAt, atra pAThAntaram-"jhANaM vA jhAittae" dharmadhyAnamanusmatta miti, 'kAyotsarga vA' ceSTA-'bhibhavabhedAd dvividhakAyotsargalakSaNaM sthAnaM 'sthAtuM' kartumityarthaH / eSa sUtrArthaH ||ath niyuktivistaraH[bhA.2384] dagatIra ciTThaNAdI, jUyaga AyAvaNA ya bodhavvA / . lahuo lahuyA lahuyA, tattha viANAiNo dosA / / vR-dakatIre sthAnAdIni kurvataH pratyekaM laghuko mAsaH / 'yUpake vakSyamANalakSaNe vasatigRhNAti caturlaghukAH / 'AtApanAM' pratItAmapi dakatIre kurvatazcaturladhukAH prAyazcittaM boddhavyAH / tatrApi pratyekamAjJAdayo doSAH / / atra dakatIrasya pramANe bahava AdezAH santi tAneva darzayati[bhA.2385] nayane pUre diDhe, taDi siMcaNa vIimeva puDhe ya / acchaMte AraNNA, gAma psu-mnnuss-itthiio|| vR-nodakaH prAha-"nayani"ti udakAkarAyatrodakaM nIyate taddakatIram, yadi va yAvanmAtraM nadIpUreNAkramyate tad dakatIram, yadvA yatra sthitairjalaM dRzyatetaddakatIram, athavA yAvannadyAstaTI bhavati, yadi vA yatra sthito jalasthitena zRGgakAdinA sicyate, athavA yAvantaM bhUbhAgaM vIcayaH spRzanti, yadi vAyAvAnpradezojalena spRSTa etddktiirm|suuriraah-yaanitvyaa dakatIralakSaNAni pratipAditAni tAninabhavanti, kinvAraNyakA grAmeyakAvA pazavomanuSyAH striyo vA jalArthina AgacchantaH sAdhuMyatra sthitaM dRSTvA tiSThantinivartantevAtadakatIramucyate / / etadeva savizeSamAha[bhA.2386] siMcaNa-vII-puTThA, dagatIraM hoina puna tammattaM / otarittariumaNA, jahi daTuM tasaMtitaM tIraM / / kRnayana-pUraprabhRtInAMsaptAnAmAdezAnAMmadhyAccaramANitrINi siJcana-vIci-spRSTakSaNAnidakatIraM bhavanti, na punastAvanmAtrameva, kinvAraNyakA grAmeyakA vA tiryaG-manuSyA jalapAnAdyarthamavatarItumanasaH pItvA vA uttarItumanaso jalacarA vA yatra sthitaM sAdhuM dRSTavA 'trasyanti' bibhyati calanti vA tadavyabhicAri dakatIramucyate / tatra ca sthAna-niSadanAdikaraNe doSAn darzayati[bhA.2387] ahigaraNamaMtarAe, chedana UsAsaanahiyAse a / Ahanana siMca jalacara-khaha-thalapANANa vittAso //
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/19 vR-dakatIre tiSThataH sAdhoH adhikaraNaM' vakSyamANalakSaNaMbahUnAM ca prANinAmantarAyaM bhvti| tathA sAdhoH sambandhinInAM pAdareNUnAM 'chedanakAH' sUkSmAvayavarUpAuDDIya pAnIye nipateyuH, yadvA 'chedanaM nAma' te prANinaH sAdhuM dRSTvA pratinivRttAH santo haritAdicchedanaM kurvanto brajanti / "ussAse"ti ucchvAsavimuktAH pudgalA jale nipatanti tato apkAyavirAdhanA, yadi vA teSAM prANinAM tRSArtAnAm 'ucchvAsaH' cyavanaM bhavetmaraNamityarthaH / "anahiyAseya"tti anadhisahAH' tRSAmasahiSNavaste'tIrthena jalamavatareyuH, sAdhu kazcid 'anadhisahaH' tRSAttaH pAnIyaM pibet| duSTagavA-'zvAdinA vAtasyAhananaM bhavet / dakatIrasthitaMvA anukampayApratyanIkatayA vA kazcid dRSTvA siJcanaM kuryAt / jalacara-khacara-sthalacaraprANinAM ca vitrAso bhavet // tatrAdhikaraNaM vyAcikhyAsurAha[bhA.2388] daTUNa vA niyattaNa, abhihananaM vA vi annatUheNaM / gAmA-''rannapasUNaM, jA jahi ArovaNA bhaNiyA / / vR-sAdhuM dRSTvA''raNyakAdiprANinAM nivarttanaM bhavati, abhihananaM vA parasparaM teSAM bhavet, "annatUheNaM"ti anyatIrthena vA te jalamavatareyuH, teSAM ca grAmA-''raNyapazUnAM nivartanAdau SaTkAyopamardasambhavAt "chakkAya causulahugA" ityAdinA yA yatrAropaNAbhaNitAsA tatra drssttvyaa| eSa niyuktigAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivRNoti- .. [bhA.2389] paDipahaniyattamANammi aMtarAyaM ca timaraNe carimaM / sigghagaitannimittaM, abhighAto kaay-aayaae| -AraNyakAH tiryaJcaH tiryavistayo vA 'pAnIyaM pibAmaH' ityAzayA tIrthAbhimukhamAyAntaH sAdhuMdakatIrasthitaM dRSTvA pratipathena nivartante, nivartamAneca tatrAraNyakaprANigaNe sAdhIradhikaraNaM bhavati / teSAM ca tRSArtAnAmantarAyaMcazabdAt paritApanA ca kRtA bhavati / tatraikasmin paritApite cchedaH, dvayostu mUlam, triSvanavasthApyam, caturpu paritApiteSu pArAJcikam, etenAntarAyapadaM vyAkhyAtam / "timaraNecarimaM" tiyaghakastRSArtopriyatetatomUlam, dvayomrayamANayoranavasthApyam, triSu mriyamANeSu sAdhoH pArAJcikam, etenocchvAsapadaM vivRtam / tathA taM sAdhuM dRSTvA te tiryaJco bhItAH zIghragatyA palAyamAnA anyo'nyavAabhighAtayeyuH, SaTkAyAnAMvAtannimittaM zIghraMdhAvamAnA abhighAtaM vidadhyu, tatra "chakkAya causu lahugA' ityAdikaM kAyavirAdhanAniSpanna prAyazcittam / haptA vA tiryaJcastasyaiva sAdhorAhananAdinA''tmavirAdhanAM kuryuH / anenAhananapadaM vyAkhyAtam / / "anahiyAse annatUheNaM "ti padadvayaM bhAvayati[bhA.2390] ataDa-pavAto so ceva yamaggo aparibhutta hariyAdI / ovaga kUDe magarA, jai dhuMTe tase yaduhato vi / / vR-atha tRSAmasahiSNavaste gavAdayo ataTena vA-atIrthena anyatIrthena vA'vatareyuH chinnaTaGke vA prapAtaM dadhu tataH paritApanAdyutyA saivAropaNA / athavA 'sa eva' abhinavo mArga pravartate tatra cAparibhuktenAvakAzena gacchanto haritAdInAM chedanaM kuryutatra tanniSpanna prAyazcittam / etenacchedanapadaM vyAkhyAtam / "ovaga"tti gartA tasyAM vA atIrthenAvatIrNA santaH te prapateyuH, atIrthe vA kenacillubdhakena kUTaM sthApitaM bhavettena kUTena baddhA vinAzamaznuvate, atIrthena vA jalamavatIrNA
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 71 uddezaka : 1, mUlaM-19, [bhA. 2390] makarAdibhiH kavalIkriyante, tayA "jaighuTe"ttianyatIrthenAtIrthena vA sAdhunimittamavatIrNAptirahite'kAye yAvato ghuNTAn kurvanti tAvanti caturlaghUni / "tase ya"tti acitte''kAye yadi dvIndriyamaznAti tataH SaDlaghukam, trIndriye SaDgurukam, caturindriye cchedaH, paJcendriye ekasmin mUlaM dvayoranavasthApyaM triSu paJcendriyeSu pArAJcikam / "duhao vi''tti yatrApkAyo'pi sacittaH dvIndriyAdayazcatatra trasAstatra dvAbhyAm-apkAya-trasavirAdhanAbhyAM niSpannaM prAyazcittam / sarvatrApi ca dvIndriyeSu SaTsu trIndriyeSu paJcasu caturindriyeSu caturyu paJcendriyeSu triSu pArAJcikam / ete tAvadAraNyakatiryaksamutthA doSA uktAH / atha grAmeyakatiryaksamutthAn doSAnupadarzayati[mA.2391] gAmeya kucchiyA'kucchiyA ya ekkakka duTTha'duTThA y| duTThA jaha AraNNA, duguMchiya'duguMchiyA neyA / / vR-te grAmeyakAstiryaJco dvividhAH- kutsitAH' jugupsitAH 'akutsitAH' ajugupsitAH / jugupsitA gardamAdayaH, ajugupsitA gvaadyH|punrekaikedvividhaaH-dussttaa adussttaashc|ttr yejugupsitA vA duSTAste dvaye'pi yathA AraNyakAstathaiva doSAnAzritya jnyeyaaH| ye ajugupsitA aduSTAsteSvapi yathAsambhavaM doSA upayujya vaktavyAH ||ye punarjugupsitA aduSTAsteSu doSAnAha[bhA.2392] bhuttiyaradosa kucchiya, paDinIya cchobha ginnhnnaadiiyaa| AraNNamanuya-thIsuvi, te ceva niyattaNAIyA / / / vR-yena sAdhunA mahAzabdikAdyA jugupsitA tirazcI gRhasthakAle bhuktA tasya tAM tatra dRSTavA smRti, itarasya kautukam, evaM bhuktA-'bhuktasamutthA doSA bhavanti / athavA tAsu jugupsitAsu tirazcI pArzvavartinISu pratyanIkaH ko'pi "chobha"tti abhyAkhyAnaM dadyAt-mayaiSa zramaNako mahAzabdiko pratisevamAno iSTa iti, tatra grahaNA-''karSaNaprabhRtayo doSAH / evaM grAmeyakA''raNyakeSutiryakSudoSAupadarzitAH / atha manuSyeSvabhidhIyante-"AraNNa" ityAdi, manuSyA dvividhAHAraNyakA graameykaashc| tatrAraNyakeSupuruSeSuta eva doSAH, strISvapyAraNyakAsuta eva nivarttanA'ntarAyAdayo doSA ye tiryakSu bhaNitAH / ete cAnye'bhyadhikAH[bhA.2393] pAyaM avAuDAo, sabarAIo taheva nitthakkA / Ariyapurisa kutUhala, AubhayapuliMda Asuvaho / vR- 'prAyaH' bAhulyena zabarIprabhRtaya AraNyakA anAryastriyaH 'apAvRtAH' vastravirahitAH "nitthakkA" iti nirlajjAzca bhavanti, tataH sAdhuM dhSTvA Aryo'yaM puruSa iti kRtvA kautUhalena tatrAgaccheyuH, tAzca dRSTvA sAdhorAMtyobhayasamutthA doSA bhaveyuH, tadIyapulindazcatAMsAdhusamIpAyAtAM vilokya ISyAbharaNa preritaH sAdhoH pulindyA ubhayasya vA Azu-zIghraM vadhaM kuryAt / / [bhA.2394] thI-purisaanAyAre, khobho sAgAriyaM ti vA pahaNe / gAmitthI-purisehi vi, te cciya dosA ime ane|| vR- athavA sa pulindraH pulindyA sahAnAcAramAcaret tataH strIpuruSAnAcAre dRSTe cittakSobho bhavet, kSubhiteca citte pratigamanAdayo doSAH / yadvA sa pulindrastAM pratisevitukAmaH 'sAgArika' vakSyamANalakSaNamiti kRtvA taM sAdhuM prahaNyAt / ete AraNyakeSu strI-puruSeSu doSA uktAH / grAmeyakastrI-puruSeSvapita eva doSAH / ete cAnye'dhikA bhavanti / /
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/19 [bhA. 2395 ] cakamaNaM nillevaNa, ciTThittA tammi caiva tUhammi / acchaMte saMkApada, majjaNa dahuM satIkaraNaM // vR- caGkramaNaM nirlepanaM vA tatra gRhasthaH kartukAmo'pi sAdhuM dRSTvA kazcidanyatra gatvA karoti, kazcicca tatraiva tIrthe sAdhusamIpe gatvA karoti / tathA "ciTThita' 'tti kazcid gRhasthaH sAdhunA saha goSThInimittaM sthitvA pazcAdanyatra gacchati / evamadhikaraNaM bhavet / tathA dakatIre tiSThati sAdhau 'zaGkApadaM' vakSyamANalakSaNamagAriNAM jAyate / majjanaM ca vidhIyamAnaM dRSTvA smRtikaraNaM bhuktabhoginAm upalakSaNatvAdamuktabhoginAM ca kautukamupajAyate / / athainAmeva niyuktigAthAM vivRNoti - [mA. 2396] anatya va caMkamatI, AyamaNa'nnattha vA vi vosirai / konAlI caMkamaNe, parakUlAo vi tatthei // vR- kazcid 'dakatIre caGkramaNaM kariSyAmi' ityabhiprAyeNAyAtaH sAdhuM dRSTvA tataH sthAnAdanyatra caGkramyate, vAzabdAt kazcidanyatra caGkramyamANaH sAdhuM vilokya tatrAgatya caGkramyeta / evam 'AcamanaM ' nirlepanaM tat karttukAmaH saMjJAM vA vyutTukAmaH sAdhuM dRSTvA anyatra gatvA anyato vA tatrAgatya nirlepayati vyutsRjati vA / tathA kazcidagAro gantukAmaH parakUle caGkramyamANaM sAdhuM nirIkSya "konAli " tti goSThI tAM sAdhunA saha kariSyAmIti matvA tadarthaM caGkramaNaM karttuparakUlAdapi tatrAgacchati / sarvatra sAdhunimittamAgacchannAgatastiSThazca SaT kAyAn virAdhayet // " acchaMte saMkApaya'tti padaM vyAkhyAnayati [bhA. 2397] - mehuNakAe, lahugA gurugA u mUla nissaMke / dagatUra koMcavIraga, pavaMsa kaisAdalaMkAre / vR- sAdhuM dakatIre tiSThantaM dRSTvA kazcidagAraH zaGkAM kuryAt kimeSa udakapAnArthaM tiSThati ? uta maithune dattasaGketAM kAJcidAgacchantIM pratIkSate ? / tatrodakapAnazaGkAyAM caturlaghu, nizaGkite caturguru; maithunazaGkAyAM caturguru, nizaGkite mUlam / "majjaNa dahaM saIkaraNaM" ti padaM vyAkhyAyate ko'pi majjanaM kurvan tathA kathaJcid jalamAsphAlayati yathA 'dakatUryam' udake mukhAditUryANAM zabdo bhavati / yadvA ko'pi kroJcavIrakeNa jalamAhiNDate / kroJcavIrako nAma peTAsadRzo jalayAnavizeSaH / "paghaMsa "tti snAtvA paTavAsAdibhi svazarIraM ko'pi pradharSayati / yadvA "kesAdalaMkAre "tti kezavastra-mAlyA ''bharaNA-'laGkArairAtmAnamalaGkaroti / etad maJjanAdikaM dRSTvA bhuktA 'bhuktasamutthAH smRtyAdayo doSAH / evaM puruSeSu bhaNitam / atha strISu doSAn darzayati [ bhA. 2398 ] maJjaNavahaNaDDANesu acchate itthimaM ti gahaNAdI / emeva kucchitetara, itthi savisesa mihunesu / / vR-saparigrahastrINAM vasantAdiparvaNyanyatra vA yA jalakrIDA yadvA sAmAnyato mala-dAhopazamanArthaM snAnaM tad majjanamucyate, tasya jalavahanasthAneSu strINAM sambandhiSu tiSThantaM sAdhuM dRSTavA tadIyo jJAtivargazcintayati asmadIyastrINAM majjanAdisthAne eSa zramaNaH paribhavena kAmayamAno vA tiSThati, tato duSTazIla iti kRtvA grahaNA-''karSaNAdIni kuryAt / yAH punaraparigrahastriyastAH 'kutsitAH' rajakyAdayaH 'itarAH' akutsitA brAhmaNyAdayaH tAsvapyevamevAtmaparobhayasamutthAdayo doSAH /
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 19, [ bhA. 2398 ] 'mithuneSu' strI-puruSayugmeSu maithunakrIDayA ramamANeSu savizeSatarA doSA bhavanti, ye ca caGkramaNAdayo doSAH pUrvamuktAste'pyatra tathaiva draSTavyAH / yata ete doSA ato dakatIre'mUni sUtroktAnipadAni na kuryAt // 73 [mA. 2399 ] ciTThaNa nisIyaNe yA, tuyaTTa niddA ya payala sajjhAe / jhANA''hAra viyAre, kAussagge ya mAsalahU / / vR-sthAne 1 niSadane 2 tvagvarttane 3 nidrAyAM 4 pracalAyAM 5 svAdhyAye 6 dhyAne 7 AhAre 8 vicAre 9 kAyotsarge 10 ceti dazasu padeSu dakatIre vidhIyamAneSu pratyekaM mAsalaghu, asAmAcArIniSpannamiti bhAvaH // atha nidrA-pracalayoH svarUpamAha [bhA. 2400 ] suhapaDiboho niddA, duhapaDiboho u niddaniddA ya / payalA hoi ThiyassA, payalApayalA ya caMkamao / / vR-sukhena nakhacchoTikAmAtreNApi pratibodho yasmin sa sukhapratibodhaH, evaMvidhaH svApavizeSo nidretyucyate / yatra tu duHkhena mahatA prayatnena pratibodhaH sa nidrAnidrA / tathA sthito nAma-upaviSTa Urdhvasthito vA tasya yA svApAvasthA sA pracalA / yA tu 'caGkramataH ' gatipariNatasya nidrA sA pracalApracalA / atra ca nidrA - pracalayoradhikAre yannidrAnidrA - pracalApracalayorvyAkhyAnaM tadanayorapyatraivAntarbhAvo draSTavya iti jJApanArtham / atha vistarataH prAyazcittaM varNayitukAma AhasaMpAime asaMpAime va diTThe taheva ahiDe / [bhA. 2401 ] panagaM lahu guru lahugA, guruga ahAlaMda porusI ahiyA // vR-dakatIre 'sampAtime' sampAtime vA' ubhayasminnapi vakSyamANalakSaNe dRSTo'dhSTo vA tiSThati / kiyantaM punaH kAlam ? ityAha-yathAlandaM pauruSImadhikaM vA pauruSIm / tatra yathAlandaM tridhAjaghanyaM madhyamamutkRSTaM ca / tatra striyA ArdraH karo yAvatA kAlena zuSyati tad jaghanyam, utkRSTaM pUrvakoTipramANam, tayorapAntAle sarvamapi madhyamam / atra jaghanyena yathAlandenAdhikAraH / evaM yathAlandAdibhedAt trividhaM kAlaM dakatIre tiSThataH paJcakaM laghuko guruko mAsaH laghukA gurukAzcatvAro mAsA prAyazcittam / etadupariSTAd vyaktIkariSyate / / atha sampAtimA -' sampAtimapade vyAkhyAti [bhA. 2402] jalajA u asaMpAtI, saMpAtima sesagA u paMciMdI | ahavA muttu vihaMge hoMti asaMpAtimA sesA / / vR-ye 'jalajAH ' matsya-maNDUkAdayaste'sampAtimAH, tairyuktaM dakatIramapyasampAtimam / zeSAH 'paJcendriyAH' sthalacarAH khecarA vA ye sthAnAntarAdAgatya sampatanti te sampAtimAstairyad yuktaM tat sampAtimam | athavA 'vihaGgAH pakSiNaste yatrAgatya sampatanti tat sampAtimam / tAn muktvA 'zeSAH' sthalacarA jalacarA vA sarve'pyasampAtimAH, tadyuktaM dakatIramasampAtimam // atha pUrvoktaM prAyazcittaM vyaktIkurvannAha [bhA. 2403] asaMpAi ahAnaMda, aTThei paMca diTTi mAso u / porisi adiTThi diTTe, lahu guru ahi guruo lahuA u // vR- asampAtime dakatIre jaghanyaM yathA jJandamadhTastiSThati paJca rAtrindivAni, dRSTastiSThati mAsalaghu,
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/19 asampAtime pauruSImadhSTastiSThati mAsalaghu, 6STastiSThati mAsaguru, adhikAM pauruSImadhSTastiSThati mAsaguru, dhSTastiSThati caturlaghu / evamasampAtime dakatIre bhaNitam // saMpAime vi evaM mAsAdI navari ThAi cugurue| bhikkhU-vasabhA ''yarie, tava kAlavisesiyA ahavA || [mA. 2404] 74 vR- sampAtime'pyevamevArddhApakrAntyA prAyazcittaM draSTavyam / navaraM laghumAsAdArabdhaM caturguruke tiSThati, etadoghataH prAyazcittam / athavaitAnyeva bhikSu vRSabhA 'bhiSekA''cAryANAM tapaHkAlavizeSitAni bhavanti / tathAhi pUrvoktaM sarvamapi prAyazcittaM bhikSostapasA kAlena ca laghukam, vRSabhasya kAlaguru tapolaghu, abhiSekasya tapoguru kAlalaghu, AcAryasya tapasA kAlena ca gurukm| atra cAbhiSekapadaM gAthAyAmanuktamapi "tanmadhyapatitastadrahaNena gRhyate" iti nyAyAt pratipattavyam / eSa dvitIya AdezaH || [ bhA. 2405] ahavA bhikkhuraseyaM, vasabhe lahugAi ThAi challahue / abhise gurugAdI, chagguru lahu chedo Ayarie / vR- athavA yadetat prAzcittamuktaM tad bhikSordraSTavyam / vRSabhasya tu mAsalaghukAdArabdhaM SaDlaghuke tiSThati, tatrAsampAtime yathAlanda- pauruSI-samadhikapauruSISu dhya-dRSTayormAsalaghukAdArabdhaM caturguruke tiSThati / sampAtime eteSveva sthAneSu mAsagurukAdArabdhaM SaDlaghuke paryavasyati / 'abhiSekasya' upAdhyAyasyAsampAtime mAsagurukAdArabdhaM SaDlaghuke tiSThati, sampAtime caturlaghukAdArabdhaM SaDguruke tiSThati / AcAryasya caturlaghukAdArabdhamasampAtime SaDguruke sampAtime caturgurukAdArabdhaM chede niSThAmupagacchati / eSa tRtIya AdezaH / atha caturthamAdezamAha [bhA. 2406] ahavA paMca saMjaINa samaNANa ceva paMcaNhaM / panagAdI AraddhaM, neyavvaM jAva carimapadaM // kR- athavA kSullikAdibhedAt paJcAnAM saMyatInAM zramaNAnAM caiva paJcAnAM paJcakAderArabdhaM prAyazcittaM tAvad netavyaM yAvat 'caramapadaM' pArAJcikam / etadeva savizeSamAha [bhA. 2407 ] saMjai saMjaya taha saMpa'saMpa ahalaMda porisI ahiyA / ciTThAI aTThei, diTThe panagAi jA carimaM // vR- saMyatyaH kSullikA sthavirA bhikSuNI abhiSekA pravarttinI ceti paJcavidhAH saMyatA api kSullaka- sthavira- bhikSuko-pAdhyAyA ''cAryabhedAt paJcadhA, "saMpa'saMpatti sUcakatvAt sUtrasya sampAtimamasampAtimaM vA dakatIram, yathAlanda- pauruSI- adhikapauruSIlakSaNaM kAlatrayam, sthAnaniSadanAdIni ca daza padAni, adRSTe dRSTe ceti padadvayam / eteSu padeSu paJcakAdikaM caramaM prAyazcittaM yAvad netavyam // kiyanti punaH prAyazcittasthAnAni bhavanti ? iti darzayati [bhA.2408] paNa dasa panarasa vIsA, panavIsA mAsa caura cha ccaiva / lahu gurugA savvete, chedo mUlaM dugaM ceva // vR- paJcarAtrindivAni dazarAtrindivAni paJcadazarAtrindivAni viMzatirAtrindivAni paJcaviMzatirAtrindivAni mAsikaM catvAro mAsAH SaNmAsAzca, etAni sarvANi laghukAni gurukANi ca, tadyathA-laghupaJcarAtrindivAni gurupaJcarAtrindivAni ityAdi, etAni SoDaza saJjAtAni, chedo
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 19, [ bhA. 2408 ] 75 mUlaM 'dvikaM caiva' anavasthApya pArAJcikayugam, evaM viMzati prAyazcittasthAnAni bhavanti // athAmISAmeva padAnAM cAraNikAM kurvannAha[ bhA. 2409] panagAi asaMpAima, saMpAima' diTThameva dive ya / gurueThAi khuDDI, sesANaM vuDDi ekaikaM / / vR- asampAtime yathAlandamadhSTA kSullikA tiSThati laghupaJcakam, dRSTA tiSThati gurupaJcakam, pauruSImaSTA tiSThati gurupaJcakam, dRSTA tiSThati laghudazakam adhikaM pauruSImadhTA tiSThati laghudazakam, dRSTAyAM gurudazakam / sampAtime yathAlandamadhSTA tiSThati gurupaJcakam, dRSTA tiSThati laghudakam, pauruSImadhTA tiSThati laghudazakam dRSTAyAM gurudazakam, samadhikAM pauruSImadhSTAyAM tiSThantyAM gurudazakam, STAyAM lghupnycdshkm| evamUrddhavasthAnamAzrityoktam / niSIdantyAstu gurupaJcarAtrindivebhyaH prArabdhaM gurupaJcadazarAtrindiveSu, tvagvartanaM kurvatyA laghudazarAtrindivAdArabdhaM laghuviMzatirAtrindiveSu, evaM nidrAyamANAyA guruviMzatirAtrindiveSu, pracalAyamAnAyA laghupaJcaviMzatirAtrindiveSu, azanAdyAhAramAharantyA gurupaJcaviMzatirAtrindiveSu, uccAraprazravaNe AcarantyA laghumAse, svAdhyAyaM vidadhAnAyA mAsaguruke, dharmajAgarikayA jAgratyAzcaturlaghuke, kAyotsargaM kurvatyAzcaturguruke tiSThati / evaM kSullikAyAH prAyazcittamuktam / zeSANAM tu sthavirAdInAmekaikaM sthAnamupari varddhate adhastAcaikaikaM sthAnaM hIyate / tadyathA sthavirAyA gurupaJcakAdArabdhaM SaDlaghukaM yAvad, bhikSuNyA laghudazakAdArabdhaM paGgurukAntam, abhiSekAyA gurudazakAdArabdhaM chedaparyantam, pravarttinyA laghupaJcadazakAdArabdhaM mUlAntamavasAtavyam / etadevAha[ bhA. 2410] challahue ThAi therI, bhikkhuNi chaggurue cheda gaNiNI u / mUle pavattinI puna, jaha bhikkhuNi khuDDae evaM / / vR- sthavirA SaDlaghuke, bhiSuNI SaDguruke, 'gaNinI' abhiSekA sA chede, pravarttinI punarmUle tiSThatIti / yathA ca bhikSuNyAM evaM kSullake'pi draSTavyam, dazabhyo laghurAtrindivebhyaH SaDgurukAntamasampAtima- sampAtimAdiSu prAyazcitta bhavatItyarthaH // [bhA. 2411] gaNiNisariso u thero, pavattiNivibhAgasarisao bhikkhU / aDDokaMtI evaM sapadaM sapadaM gaNi-gurUNaM // vR-gaNinI - abhiSekA tasyAH saddazaH sthaviraH, yathA abhiSekAyA gurudazakamAdau kRtvA cchedAntaM bhaNitaM tathA sthavirasyApi bhaNanIyamiti bhAvaH / pravarttinyAH prAyazcittavibhAgena sadRzo bhikSurbhavati, laghupaJcadazakAt prabhRti mUlAntaM prAyazcittaM tasyApi jJeyamiti hRdayam / evam 'arddhApakrAntyA ' adhastanaikapadahnAsoparitanapadaikavudhyAtmikayA gaNI upAdhyAyo guru AcAryastayorapi svapadaM svapadaM yAvat prAyazcittaM netavyam. tatropAdhyAyasya gurupaJcadazakamAdau kRtvA svapadamanavasthApyam, AcAryasya laghuviMzatirAtrindivAdArabhya svapadaM pArAJcikaM yAvad draSTavyam [bhA. 2412] evaM tu ciTTaNAdisu savvesu padesu jAva ussaggo / pacchitte AdesA, ikkikkapayammi cattAri // vR- 'evam' amunA prakAreNa sthAna-nipadanAdiSu sarveSvapi padeSu kAyotsargaM yAvadekaikasmin pade prAyazcittaviSayAzcatvAra AdezA bhavanti / tadyathA - ekaM tAvadaudhikaM prAyazcittam, dvitIyaM
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/19 tadeva tapaH kAlavizeSitam, tRtIyaM chedAntam, caturthaM caarnnikaapraayshcittm||gtN dktiirdvaarm| atha yUpakasyAvasaraH, tamevAbhidhitsurAha[bhA.2413] saMkama jUve acale, cale ya lahugo ya hu~ti lahugA y| tammi viso ceva gamo, navari gilANe imaM hoi / vR-yUpakaM nAma-beTakAkhyaM jalamadhyavartitaTam, tatra devakulikA vA gRhaM vA bhavet tatra vasatiM gRhNatazcaturlaghukAH / tacca yUpakaM saGkameNa vA gamyeta jalena vA / saGkramo dvividhaH- clo'clshc| acalena gacchato mAsalaghu / calo dvividhaH-sapratyapAyo niSpratyapAyazca / sapratyapAyena gacchatazcaturgurukam, niSpratyapAyena vrajatazcatvAro laghukAH / tasminnapi yUpake sa eva gamaH' saiva vaktavyatA yA dakatIre bhaNitA "adhikaraNamantarAyaH" ityArabhya yAvad "ekaikasmin pade catvAra AdezAH" iti / navagaM glAnaM pratItya idamabhyadhikaM doSajAlaM bhavati / [bhA.2414] dalUNa va saikaraNaM, obhAsaNa virahie ya AiyaNaM / paritAvaNa caugurugA, akappa paDiseva mUla dugaM / / vR. glAnasya tadudakaM dRSTavA 'smRtikaraNam' IzI smRtirutpadyate-pibAmyahamudakam / tato'sAvavabhASaNaMkaroti, yadi dIyatetata-saMyamavirAdhanA, athana dIyatetatoglAnaH prityktH| virahiteca kAraNataH sAdhubhipratizraye udakasya "AiyaNaM'"tipAnaM kuryAt, yadi svaliGgenApibati ttshcturlghukm|ath "durga tigRhiliGgamanyatIrthikaliGgaMcatena 'akalpam apkAyaM pratisevate tato mUlam, tena cApathyenAnAgADhaparitApanAdayo doSAH, tanniSpannamAcAryasya prAyazcittam / athavA "akappapaDisevamUla dugaM"tiakalpaMpratisevyabhagnavrato'hamiti kRtvA yadyeko glAno'vadhAvate tata AcAryasya mUlam, dvayoranavasthApyam, triSu pArAJcikam // [bhA.2415] AukkAe lahugA, pUyaragAdItasesu jA carimaM / je gelane dosA, dhiidubbale sehe te ceva // vR-apkAye pratisevite caturlaghukAH / pUtarakAditraseSu 'carama' pArAzcikaM yAvannetavyam / tatra pUtarakAdiSu dvIndriyeSu SaDlaghukam, trIndriyeSuSaDgurukam, caturindriyeSucchedaH paJcendriye matsyAdau udakena saha gilite ekasmin mUlam, dvayoranavasthApyam, triSupArAJcikam |yec glAnye glAnasya smRtikaraNA-kAyapAnAdayo doSA uktAH 'dhRtidurbale' mandazraddhe zaikSe ta eva draSTavyAH // gataM yUpakadvAram / athAtApanAdvAramAha niyuktikAraH[bhA.2416] AyAvaNa taha ceva u, navari imaM tattha hoi nANattaM / maJjana siMcana pariNAma vitti taha devayA paMtA / / vR-yedakatIre'dhikaraNA-'ntarAyAdayodoSA uktAste yathAsambhavaMdakatIre yUpakevAAtApanAM kurvatastathaiva gaNitavyAH, navaramidaM nAnAtvaM vizeSobhavati-tatrAtApayato maJjanaM vA siJcanaMvA kazcit kuryAt, pariNAmo vA tasya snAnAdiviSayo bhavet, 'vRttirvA' AjIvikA marukANAM vyavacchidyeta, prAntA vA devatA lokenApUjyamAnA sAdhorupasarga kuryAt // tatra majjana-siJcana-pariNAmadvArANi vyAkhyAnayati-- [bhA.2417]. majjati va siMcaMti va, paDinIya'nukaMpayA vaNaM keii|
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 77 uddezaka H 1, mUlaM-19, [bhA. 2417] taNhuNhaparigayassa va, pariNAmoNhANa-piyaNesu // vR."gaM" iti tamAtApakaM pratyanIkatayA anukampayA vA kecid 'majjayanti vA' snapayanti 'siJcanti vA' zRGgacchaTAdibhiraJjalIbhirvA nirvApayanti / yadvA tasyAtApakasya 'tRSito'ham' ityevaMtRSNAparigatasya dharmAbhibhUtagAtro'ham' ityevamuSNaparigatasyavA snAna-pAnayoH pariNAmaH saJjAyate // vRttidvAraM prAntadevatAdvAraM cAha[bhA.2418] AuTTajaNe marugANa adAne khri-tirikkhichobhaadii| paJcakkhadevapUyaNa, khariyA''varaNaM va khittaaii| vR. tasyAtApanayA AvRttaH-Avarjito jano marukANAM dAnaM na dadAti, tatasteSAmadAne kharIyakSarikA tirazcI-mahAzabdikAprabhRtikA tadviSayaM chobham-abhyAkhyAnaM tadAdayo doSA bhaveyuH / tathA 'pratyakSadevatA'yam' iti kRtvA tasya sAdhoH pUjanaM devatAyAzcApUjanam, tataH "khariyA''varaNa"ti saMyataveSamAvRtya tapratirUpaM kRtvA vyakSarikAMpratisevamAnaM devatA darzayet, kSiptacittAdikaM vA taM zramaNaM sA devatA kuryAditi / / athainAmeva niyuktigAthAM spaSTayati[bhA.2419] AyAvaNa sAhussA, anukaMpaM tassa kuNai gAmo u| maruyANaM ca paoso, paDinIyANaM ca saMkA ya / / vRtasya sAdhordakatIre AtApanAMkurvatogrAmajanaH sarvo'pyAvRttaH, tatazcAnukampAMtasya karoti, pAraNakadivase bhaktAdikaM savizeSaMdadAtItyarthaH, 'ayaM pratyakSadevaH, kimmAkamanyeSAM marukAdInAM dattena? etasya dattaM bahuphalaM bhavati' iti kRtvA / tato marukANAmadIyamAne pradveSaH sAteH, tataste vyakSarikA-mahAzabdikAdiviSayamayazaH pradadhu, yathA-eSa saMyato'smAbhivyakSarikAM mahAzabdikAM vA pratisevamAno iSTa iti / tatra ye pratyanIkAsteSAM zaGkA bhavati tatra caturguru, nizar3ite mUlam; athavA ye pratyanIkAstezante-kasmAdeSa tIrthasthAne AtApayati? kiMstainyArthI? uta maithunArthI ? iti // gataM vRttidvAram / atha "paJcakkhadeva" ityAdi pazcAddha bhAvyate-yatrAsAvAtapayati tatrapratyAsannA devatA vartate tasyAlokaH sarvo'pi pUrvaM pUjApara AsIt / taM ca sAdhu tatrAtApayantaM dRSTvA ayaM pratyakSadaivatamiti kRtvA lokastaM pUjayituM lagnaH / tataH sA devatA apUjyamAnA pradviSTA satI vyakSarikAdyabhyAkhyAnaM dadyAt / athavA sAdhurUpamAvRtya tatpratirUpaM dvyakSarikAM tirazdhI vA pratisevamAnaM darzayet, kSiptacittaM vA kuryAt, aparAM vA akalpapratisevanAdikAmakriyAM drshyet|ysmaadiyntodossaastsmaaddktiire yUpake vAna sthAnAdIni padAni kuryAt, dvitIyapade kuryAdapi / katham ? ityAha[bhA.2420] paDhame gilANakAraNa, bIe vasahIe asaie vsi| rAyaNiyakajakAraNa, taie biiyapaya jynnaae|| vR-prathama-dakatIraMtatra glAnakAraNAt tiSThet / dvitIyaM-yUpakaMtatra nirdoSAyA vasateH 'asati' abhAve vasati' tiSThati / 'tRtIyam' AtApanApadaM tatra rAnikaH-rAjA tadAyattaM yat kula-gaNasaGghakAryaM tatkAraNe tiSThet / evaM triSvapi dakatIrAdiSu 'yatanayA' vakSyamANalakSaNayA 'dvitIyapadaM' tatrAvasthAnalakSaNaM seveta / / athainAmeva niyuktigAthAM bhAvayati [bhA.2421] vija-daviyaTThayAe, nijaMto gilANo asati vshiie|
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/19 joggAe vA asatI, ciTThe dagatIra'noyAre // kR-glAno vaidyasya samIpaMnIyamAno dravyam-auSadhaMtadarthavA'nyatra nIyamAno'nyatra vasaterabhAve dakatIre'pi tiSThet / athavA vidyate vasati paraM na glAnayogyA tato yogyAyA vasaterasati tatra vset|athvaa vizrAmaNArthadakatIre muhUrtamAnaM glAnastiSThet / tamapi manuSya-tirazcAm anavatAre' apravezamArge'vatArayet // tatra ca sthitAnAmiyaM yatanA[bhA.2422] udagaMteNa cilimiNI, paDiyarae mottu sesa annatya / paDiyara paDisaMlInA, karija savvANi vi payANi // vR- udakaM yenAntena-pArvena bhavati tatazcilimilI kaTako vA dIyate, ye ca glAnasya praticarakAstAn muktvA zeSAH sarve'pyanyatra tisstthnti|prticrkaa apipratisaMlInAstathAtiSThanti yathA sampAtimA-'sampAtimasattvAnAM santrAso na bhavati / evaM sarvANyapi sthAna-niSadanAdIni padAni kuryAt / / gatA dakatIrayatanA / atha yUpakayatanAmAha[bhA.2423] addhANaniggayAdI, saMkama appAbahuM asunnaM c| gelana-sehabhAvo, saMsadyasiNaM va nivvaviuM / / vR-adhvanirgatAdayaH sAdhavo'nyasyA vasaterabhAve yUpake tiSThanti / tatrAlpabahutvaM jJAtvA ya ekAGgiko'calo arizATI niSpratyapAyazcasakramastena gntvym| divA ca rAtrauca vasatimazUnyAM kurvanti / tatra sthitAnAM glAnasya vA zaikSasya vA yadi 'pAnIyaM pibAmaH' ityazubho bhAva utpadyate tatastau prjnyaapyte| tathApyasthite bhAve tayoH saMsRSTapAnakamuSNodakaM vA 'nirvApya' suzItalaM kRtvA dAtavyam / / athAtApanAyatanAmAha[bhA.2424] oloyaNa niggamaNe, sasahAo dagasamIve aayaave| ubhadaDho bhogajaDhe, kaje AuTTa pucchaNayA / / kR-caityavinAza-tadravyavinAzAdiviSayaMkimapi kArya rAjAdhInaMtatorAjJaAvarjanArthadakasamIpe AtApayet / tacca dakatIraM rAjJo'valokanapathe nirgamanapathevA bhvet| tatra cAtApayan 'sasahAyaH' naikAkI 'ubhayataH dhRtyA saMhananena ca balavAn "bhogajaDhe'tti grAmeyakA-''raNyakAnAMtiryaGmanuSyANAmavataraNamArga manujAnAMcasnAdibhogasthAnaM varjayitvA aparibhogye pradeze aataapyti| tataH sa rAjA taM mahAtapoyuktamAtApayantaM dRSTvA AvRttaH san kAryaM pRcchet-bhagavan ! kimevamAtApayasi ? AjJApaya, karomyahaM yuSmadabhipretaM kAryam, bhogAn vA bhagavatAM prycchaami| munirAha-mahArAja! na me kArya bhogAdibhivaraiH, idaM saGghakAryaM caityavinAzanivartanAdikaM vidadhAtu mahArAja iti / atha tasya kIzaH sahAyo dIyate? ityAha[bhA.2425] bhAviya karaNo taruNo, uttara-siMcaNapahe ya muttUNaM / majaNamAinivAraNA, na ya hiMDai puSpha vaarei|| vR- 'bhAvito nAma pariNatajinavacanaH tasya hyapkAyapAne pariNAmo na bhavati, "karaNu"tti iSuzAstre saMyame vA kRtakaraNaH, 'taruNaH samartha, IzaH sahAyastasya nAtidUre vRkSacchAyAyAmupaviSTastiSThati / sa cAtApakastiryaG-manuSyANAmuttaraNapathaM siJcanapathaM ca muktvA AtApayati / tathApyAtApayantaM yadi ko'pi majjayati vA siJcayati vA tatastaM sahAyo nivArayati / ta
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-19, [bhA. 2425] cAtApakastasmin grAme nagare vA bhikSAM na hiNDate, 'mA marukAdayaH pradviSTA abhyAkhyAnaM viSagarAdi vA dadhu' iti kRtvA / yazcAtApakasya puSpAdInyAlagayati tamapyasau sahAyo vArayati / ma. (20) no kappainiggaMdhANa vA niggaMthINa vA sacittakamme uvassae vtthe| mU. (21) kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA acittakamme uvassae vsthe|| vR-asya sUtrasya sambandhamAha[bhA.2426] paDhama-cautthavayANaM, aticAro hoja dgsmiivmmi| iha viya hujja cautthe, sacittakammesa sNbNdho|| dR-prathama-caturthavratayorapkAyapAna-strIpazasaMsargAdibhiraticAro dakasamIpe tiSThatAM bhavediti kRtvA tatra na tiSThatItyuktam / ihApi ca sacitrakarmaNi pratizraye tiSThatAM caturthavratasyAticAro bhavediti kRtvA tatra na tiSThatItyanena pratipAdyate / eSa sambandhaH / / prakArAntareNa tamevAha[bhA.2427] no kappai jAgariyA, ciTThaNamAI payA ya dgtiire| cittagayamAnasANaM, jAgari-jhAyA kuto ahavA // vR-anantarasUtreno kalpate 'jAgarikA' dharmadhyAnaM sthAnAdInica padAni dktiirekrtumityktm| iha tu citragatamAnasAnAM kuto jAgarikA-svAdhyAyau sambhavataH ? ityayam 'athavA' dvitIyaH sambandhaH / anena sambandhadvayenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nigranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'sacitrakarmaNi' citrakarmaNA saMyukta upAzraye vastum / / kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA acitrakarmaNi upAzraye vastumiti sUtrArtha / / atha bhASyavistaraH[bhA.2428] niddosa sadose vA, sacittakamme u dosa aannaadii| saikaraNaM vikahA vA, biiyaM asatIe vshiie| vR-nirdoSe vA sadoSe vA sacitrakarmaNi pratizraye tiSThatAmAjJAdayo doSAH / ye ca tAze citrakarmakhacite vezmani pUrvaM bhogAn bubhujire teSAM smRtikaraNam, upalakSaNatvAditareSAM kautukamupajAyate, vikathA vA tatra vakSyamANalakSaNA bhavet / dvitIyapadaM cAtra-vasatAvasatyAM tatrApi vaset / / athainAmeva niyuktigamathAM vyAkhyAti[bhA.2429] taru giri nadI samuddo, bhavaNA vallI layAviyANA ya / niddosa cittakamma, putrakalasa-sotthiyAI ya / / vR- taravaH-sahakArAdayaH, girayaH-himavadAdayaH, nadyaH-gaGgA-sindhuprabhRtayaH, samudraHlavaNodAdikaH, bhavanAni-catuHzAlAdIni gRhANi, vallayaH-nAgavallayAdayaH, latAH-mAdhavIcampakalatAdayaH tAsAM vitAnaM-nikurumbam, tathA pUrNakalaza-svastikAdayazcaye mAGgalikAH padArthA, eteSAM rUpANi yatrAlikhitAni taccitrakarma nirdoSaM jJAtavyam / / atha sadoSamAha[bhA.2430] tiriya-manuya-devINaM, jattha u dehA bhavaMti bhittikyaa| savikAra nivikArA, sadosa cittaM havai eyaM / / vR-'tiryaG-manuja-devInAm' iti tirazcInAM mAnuSINAM devInAM cetyarthaH, etAsAMdehAH savikArA nirvikArA vA yatra bhittau kRtAH-AlikhitA bhavanti etat citrakarma sadoSaM bhavati / / athAtraiva tiSThatAM prAyazcittamAha
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/21 [bhA.2431] lahu guru cauNha mAso, visesito gurugo Adi chalahugA / caulahugAdI chagguru, ubhayassa vi duvihcittmmi|| nirdoSecitrakarmaNi tiSThatAM caturNAmapi tapaH-kAlavizeSitolaghumAsaH / tadyathA-AcAryasya dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM gurukaH, upAdhyAyasya tapogurukaH kAlalaghukaH, vRSabhasya kAlagurukastapolaghukaH, bhikSobhyiAmapi laghukaH / nirgranthInAmapi nirdoSacitrakarmaNi tiSThantInAMpravartinIgaNAvacchedinI-abhiSekA-bhikSuNInAmevameva tapaH-kAlavizeSito guruko mAsaH / nirgranthAH sadoSacitrakarmaNi yadi tiSThanti tadA guruko mAsa Adau kriyate, SaDlaghukAzca paryante / tadyathAbhikSormAsagurukam, vRSabhasya caturlaghukam, upAdhyAyasya caturgurukam, AcAryasya ssddlghukm| nirgranthInAMtusadoSecitrakarmaNi tiSThantInAMcaturlaghukamAdau kRtvA vgurukaantNpraayshcittm| tadyathAbhikSuNyAzcaturlaghukam, abhiSekAyAzcaturgurukam, gaNAvacchedinyAH SaDlaghukam, pravartinyAH SaDgurukam / evam 'ubhayasyApi' nirgrantha-nirgranthIvargasya dvividhecitrkrmnnipraayshcittNjnyaatvym|| atha vikathApadaM vyAkhyAnayati[bhA.2432] dikhai annattha mae, cittaM taM sobhaNaM na eaNti| iti vikahA palimaMtho, sajjhAyAdINa kalaho ya / / vR-tatracitrakarma dRSTvA kazcit sAdhurbrayAt-mayApUrvamanyatra citrakarma dRSTaM taca 'zobhanaM varNakarekhAdizudhyA ramaNIyaM na punaH etat pratyakSopalabhyamAnam / tadAkarNya dvitIyaH sAdhurcyAtmugdhabuddhe! kiMjAnISetvam? idameva rmnniiymiti| evaM vikathA saayte|ttshc svAdhyAyAdInAM parimanthaH kalahazcobhayorapyuttarapratyuttarikAM kurvatorutpadyate / yataetedoSAstasmAnna sthaatvym|| dvitIyapada vasatAvasatyAmiti dvAraM bhAvayati[bhA.2433] addhANaniggayAI, tiparirayA asai annvshiie| taruNA kariti dUre, niccAvarie ya te ruuve|| vR-adhvanirgatAdayastrIn parirayAn-paribhramaNAni kRtvA yadyanyA nirupahatA vasatirna prApyate tataH sacitrakarmake'pyupAzraye tiSThanti |ttr caprathamaMnirdoSe pazcAt sdosse'pi|yec taruNAstAn citrakarmaNo dUrataH kurvnti|taani ca rUpANi nityAvRtAni sadaiva cilimilikayA pracchAditAni kurvanti, nApAvRtAni sthApayantItyarthaH / / mU. (22) no kappai niggaMdhINaM sAgAriyaanissAe vatthae / mU. (23) kappai niggaMthINaM sAgAriyanissAe vtthe| vR-asya sUtrasya sambandhamAha[bhA.2434] erisadosavimukkammi Alae saMjaINa niisaae| kappai jaINa bhaio, vAso aha suttsNbNdho|| -IzaiH-anantaroktairdoSairvimukto yaAlayaH-upAzrayastasmin saMyatInAM sAgArikanizrayA parigRhItAnAM vAsaH kalpate / yatInAM tu bhaktaH' vikalpitaH, nizrayA vA anizrayA vA teSAM vAsaH kalpata ityarthaH / etena dvitIyasUtrasyApi vakSyamANasya sambandhaH pratipAditaH / 'atha' eSa sUtrasambandha iti ||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthInAM sAgArikAnizrayA'
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-23, [bhA. 2434] 81 zayyAtareNAparigRhItAnAM vstum||klpte nirgranthInAM sAgArikanizrayA' zayyAtareNa parigRhItAnAM vastum / eSa sUtrasajhepArthaH ||ath bhASyakAro vistarArtha bibhaNiSurAha[bhA.2435] sAgAriyaM anIsA, niggaMthINa na kappae vaaso| cauguru AyariyAdI, dosA te ceva taruNAdI / / vR-sAgArikaH-zayyAtarastam 'anizrAya' nizrAmakRtvA / kimuktaM bhavati?-zayyAtarasya yA nizrA-mayA yuSmAkaM cintA karaNIyA, na bhavatImi kuto'pi bhetavyam' ityabhyupagamaH, tAmantareNa nirgranthInAM na kalpate vAsaH / ata evaitat sUtramAcAryo yadi pravarttinyA na kathayati tatazcatvAro gurukAH / sAna pratizraNoti catvAro gurukAH / AcAryamukhAdAkarNya sA saMyatInAM na kathayati tadApi caturgurukAH / yadi tA na pratizra Nvanti tadA tAsAM laghuko mAsaH / tatra cAparigRhIte upAzraye vasantInAMtaeva taruNAdayaH' "taruNAvesitthi vivAha' ityAdayo doSAHye ApaNagRhAdau tisstthntiinaamuktaaH|| [bhA.2436] sAgAriyaM anissA, bhikkhuNimAdINa saMvasaMtINaM / gurugA dohi visiTTA, caugurugAI va chedNtaa|| kR-sAgArikam 'anizrAya' nizrAmakRtvA bhikSuNyAdInAMsaMvasantInAM dvAbhyAM tapaH-kAlAbhyAM viziSTAzcaturgurukAH / tatra bhikSuNyAstapasA kAlena ca laghukAH, abhiSekAyAH kAlena gurukAH, gaNAvacchedinyAstapasA gurukAH, pravarttinyAstapasA kAlena ca gurukAH / athavA caturgurukAdIni cchedAntAni prAyazcittAni / tadyathA-bhikSuNyAzcaturgurukam, abhiSekAyAH SaDlaghukam, gaNAvacchedinyAH SaDgurukam, pravarttinyAzcheda iti / AjJAdayazca doSAH ||apic[maa.2437] kaMpai vAeNa layA, anissiyA nissiyA u akkhobhaa| iya samaNI akkhobhA, sagArinisseyarA bhaiyA // pR- 'latA' vallI 'anizritA' vRkSAdyAlambanarahitA vAtena preryamANA satI kampate, 'nizritA tu' sAlambanA akSobhyA' vAtena caalyitumshkyaa|"iy" evaM zramaNI sAgArikanizritA satI akSobhyA, 'itarA' anizritA 'bhaktA' vikalpitA, yadi sA svayaM dhRti-balayuktA tadA taruNAdInAmakSobhyA dhRtidurbalA tu kSobhaNIyeti bhAvaH / Aha zramaNI na khalvAcAryapravartinInizrAvirahitA kadApi bhavati, ataH kiM kAryaM tasyAH sAgArikanizrayA ? ityucyate[bhA.2438] dohi vipakkhehi susaMvuyANa taha vi gihiniismicchti|| bahusaMgahiyA ajjA, hoi thirA iMdalaTTI vaa|| 1. 'dvAbhyAmapi' AcArya-pravartinIlakSaNAbhyAM pakSAbhyAM yadyapyAryA susaMvRtA vartante tathApi tAsAMgRhiNaH-skhAgArikasya nizrAmicchanti bhagavantaH / kutaH? ityAha-'bahusaGga hItAH' bahubhiAcAryAdibhizcintakaiH parigRhItA AryA sthirA bhavati indrayaTiriva / yathAkhalvindrayaSTirbahvIbhiH indrakumArikAbhirbaddhA satI niSkampA bhavati evamiyamapi / / kiJca[bhA.2439] patthito viya saMkai, pasthijjato vi saMkatI blinno| seNA vahUya sobhai, balavaiguttA taha'jjA vi / / 19
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/23 vR-prArthayannapyA samarthasAgArikanizritAM taruNAdijanaH 'zakate' bibhetItyarthaH / tathA prArthyamAno'pi saMyatIjanaH 'balinaH' samarthasya zayyAtarasya zakate / api ca yathA senA balapatinAsenAnAyakena yathA vA vadhUrbalavatA zvazurapakSeNa pitRpakSeNa ca guptA-rakSitA zobhate tathA AryA'pi balavatA zayyAtareNa parigRhItA satI virAjate / / amumevArthaM vyatirekabhaGgayA dRSTAntena draDhayati[bhA.2440] sunnA pasusaMdhAyA, dubbalagovA ya kassa na vitakkA / iya dubbalanissA'nissiyA va ajA vitkaao|| - zUnyAH rakSApAlavirahitAH 'durbalagopA vA' asamartharakSapAlaparigRhItAH pazusaGgAtAH' gavAdipazuvargA kasya na "vitakyAH' abhilaSaNIyA bhavanti ? / 'iti'amunA prakAreNa durbalazayyAtaranizritAH sarvathaivAnizritA vA AryA sarvasyApi vitakyA prArthanIyA bhavanti / atraivArthe dRSTAntAntarANi darzayati[bhA.21] aiyA kulapattagabhoiyA upakkanameva sunnammi / icchamanicche taruNA, teNA uvahiM va tAo vaa|| kR-'ajikA chagalikA, kulaputrakANAMca bhojikA-mahilA, pakvAtra modakA-'zokavatyAdi, yathaitAnizUnye vartamAnAni sarvasyApispRhaNIyAni bhavantievaM shrmnnyo'ppi|tthaa "icchamanicche taruNa" tti taruNAn prArthayamAnAn yadi tA icchanti tato brahmavratabhaGgaH, atha necchanti tataste balAdapi tAsAM grahaNaM kuryu| stenA upadhiM vA 'tA vA' sNytiirphreyuH| [bhA.242] ucchuy-ghy-gul-gors-elaakug-maauliNgphlmaadii| puSphavihI gaMdhavihI, AbharaNavihIM ya vatyavihI / / vR-ikSu-ghRta-guDa-gorasAHpratItAH, 'elAlukAni' cimaTAni, mAtuliGgaphalAni' bIjapUrANi, AdizabdAdAmrAdiparigrahaH, tathA 'puSpavidhiH' campakAdikA puSpajAti, gandhAH-koSThapuTapAkAdayasteSAM vidhi- prakAro gandhavidhi, evamAbharaNavidhirvastravidhizca / ete ikSuprabhRtayaH zUnyA durbalaparigRhItA vA yathA sarvasyApi spRhaNIyAstathA saMyatyo'pyanizritAdurbalasAgArikanizritA vA taruNAdInAM spRhaNIyAH / ato'nizrayA durbalanizrayA vA na sthAtavyam / bhavet kAraNaM yenAnizrayA'pi tiSTheyuH / katham ? iti ced uccate[bhA.243] addhANaniggayAdI, tikkhutto maggiUNa asiie| saMvaraNaM vasabhA vA, tAo va apacchimA piNddii|| vR-adhvano nirgatA AdizabdAdadhvani vahamanakA adhvazISe prAptA vA trikRtvaH parigRhItAM vasatiM mArgayitvA yadi na prApyate tataH sAgArikasyAnizrayA'pi tiSTheyuH / tatra ca 'saMvaraNaM' kapATaM tadanyato'pi mArgayitvA dAtavyam / atha kapATaM na prApyate tato vRSabhA gRhIbhUya yaH kazcit taruNAdi saMyatIrupadravatitaM prhrnnaadibhirnivaarynti| atha vRSabhA na santi tatastA eva saMyatyodaNDakavyagrahastAHpiNDIbhUya tiSThanti, yastatropadravaMcikirSatitaMdaNDakamudyamya nivArayanti, bolaM ca mahatA zabdena kurvanti / eSA apazcimA yataneti athavA [bhaa.24||4] bhoiya-mahataragAI, samAgayaM vA bhaNaMti gAmaMtu |
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 83 uddezaka : 1, mUlaM-23, [bhA. 2444] nivaguttANaM vasahI, dijau dosA ubhe uvari // vR-tatra grAmAdau yo bhogiko mahattarovAAdizabdAdanyo vApramANabhUtastam athavA grAmamekatra samAdau samAgataM militaMdRSTvA sAdhavobhaNanti-nRpaH-rAjAtena guptAH-rakSitAH santovayaM svavratAcAraM paripAlayAmaH, ato nRpaguptAnAmasmAkaM vasatirdIyatAm, anyathA ye zUnye pratizraye tiSThantInAM saMyatInAMtaruNa-stenAdhupadravadoSA bhaveyuH te sarve'pi "bhe" yuSmAkamupari bhvissynti| evamukte te bhogikAdayaH saMyatIprAyogyaM parigRhItAM vasatiM dApayanti svayaM vA prayacchanti / atha ye vRSabhA bahi praharaNAdivyagrahastAstiSThanti te IzAH kartavyA iti darzayati[bhA.2445] kayakaraNA thirasattA, gIyA saMbaMdhiNo thirsrraa| jiyanirdeidiya dakkhA, tabbhUmA parinayavayA y|| -kRtakaraNAH' dhanurveda kRtAbhyAsAH, "sthirasatvAH' nizcalamAnasAvaSTambhAH, 'gItAH' sUtrArthavedinaH, 'sambandhinaH' tAsAmeva saMyatInAM nAlabaddhA bhrAtrAdisambandhayuktA ityarthaH, 'sthirazarIrAH' zArIrabalopetAH, jitAH- vazIkRtA nidrA indriyANi ca yaiste jitanidrendriyAH, 'dakSAH' kuzalAH, 'tadbhaumAH' tasyAbheva bhUmau bhavAstabhUmivAstavyalokaparicitA ityarthaH, 'pariNatavayasazca' atikrAntayauvanA madhyamavayaHprAptAH, evaMvidhA vRSabhAstatra sthApayitavyA / / mU. (24) kappai niggaMdhANaM sAgariyanissAe vA anissAe vA vtye|| vR-kalpate nirgranthAnAM sAgArikaM nizrAya vA anizrAya vA vastumiti // atra bhASyam[bhA.246] sAhU nissamanissA, kAraNi nissA akAraNi anissaa| nikAraNammi lahugA, kAraNe gurugAanissAe / vR-sAdhavaH sAgArikasyanizrayAanizrayAvA vsNnti|ttrkaarnne nizrayAakAraNetvanizrayA vstvym|ydi niSkAraNesAgArikanizrayA vasanti tatazcatvAro laghukAH / athakAraNe'nizrayA vasanti tatazcatvAro gurukAH / atha niSkAraNe sAgArikanizrayA tiSThatAM doSAnAha[mA.247] udveta nivesite, bhojana-pehAsu sAri moe a| sujjhAya baMbhaguttI, asaMgatA tittha'vaNNo y|| - ko'pi sAdhuruttiSThan vA nivizamAno vA apAvRtIbhavet taM dRSTvA puruSAH striyo vA hasanti uDDucakAn vA kurvanti / bhojana-samuddezanaM tatra maNDalyA tumbakeSu vA samuddizato dRSTvA bravIran-aho ! amI azucaya iti / prekSA-pratyupekSaNA tasyAM vidhIyamAnAyAM "sAri" tti te sAgArikA uDaJcakAn kuryuH / "moe'tti nizi mokenAcamane kAyikIvyutsarjane voDDAhaM kuryuH| 'svAdhyAyam' adhIyamAnaM parAvartyamAnaM vA zrutvA karNAhatenAgamayanti / strINAM cAGgapratyaGgAdau vilokymaanebrhmcrysyaagupti|tthaaloko'pibruuyaat-"asNgy"ttiyaiH kilAsAtA pratipannA taiH strIrahite pratizraye sthAtavyamityetadapyete na jAnanti / tIrthasya cAvaNoM bhavati, sarve'pyete etAzA iti|ytete doSAatautsargataHsAgArikasyAnizrayA vstvym| kAraNetunizrayA'pi kalpate vastum / taccedam. [bhA.2.8] tenA sAvaya masagA, kAraNa nikkAraNeya ahigaraNaM / eehiM kAraNehiM, vasaMti nIsA anIsA vaa||
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/24 vR-stenAHzcApadA vAyatropadravanti tatra ye gRhasthAH paritrANaM kurvate tatra tannizrayA vstvym| mazakA vA'nyatrAbhidravanti tato nizrayA'pi vastavyam / niSkAraNe tu nizrayA vasatAmapkAyayantravAhanAdikamadhikaraNaM bhavet / etaiHkAraNairnizrayA vA anizrayA vA yathAyogaM vasantIti / / mU. (25) no kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA sAgArie uvassae vtthe| vR-asya sambandhamAha[bhA.2049] nissa tti aipasaMgeNa mA hu sAgAriyammi u vasijjA / teceva nissadosA, sAgArie nivasato mA hu|| - 'nirgranthInAM sAgArikanikzrayaiva nirgranthAnAmapi kAraNe nizrayA vastuM kalpate' ityukte'tiprasaGgadoSeNa mA sAgArike'pi pratizraye vaseyuH / kutaH? ityAha-sAgArikopAzraye nivasatomA'taeva utthAna-nivezanAdiviSayA nizrAdoSA bhaveyuH, agaHsAgArikasUtraM prArabhyata iti| anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'sAgArike' sAgArikaM-dravyato bhAvatazca vakSyamANalakSaNaM tadatrAsti iti vyutpatteH abhrAditvAd apratyaye sAgArika: Ize upAzraye vastumiti sUtrasakSepArthaH / / atha niyuktivistaraH[bhA.2450] sAgAriyanikkheko, cauniho hoi aanupuciie| nAma ThavaNA davie, bhAve ya cauviho bhedo|| . vR-sAgArikapadasya nikSepazcaturvidha AnupUrvyA bhavati, tadyathA-nAmni sthApanAyAM dravye bhAve ceti / eSa caturvidho bhedaH // tatra nAma-sthApane gatArthe, dravyatA noAgamato jJazarIrabhavyazarIravyatiriktaM dravyasAgArikamAha[bhA.2451] ruvaM AbharaNavihI, vatthAlaMkAra bhoyaNe gaMdhe / Aujja naTTa nADaga, gIe sayaNe ydbmmi|| vR-rupamAbharaNavidhirvastrAlaGkAro bhojanaM gandhA AtodyaM nRttaM nATakaM gItaM zayanIyaM ca, etad dravayasAgArikam / tatra rupapadaM vyAkhyAti[bhA.2452] jaMkaTakammamAisu, ruvaM sahANe taM bhave davvaM / jaMvA jIvavimukaM, visarisaruvaM tu bhAvammi // vR-yat 'kASThakarmAdiSu kASThakarmaNi vA citrakarmaNivA lepyakarmaNivAlepyakarmaNivApuruSarupaM strIrupaM vA nirmitaM tat svasthAne dravyasAgArikaM bhavet / svasthAnaM nAma-nirgranthAnAM puruSarupa nirgranthInAM tu strIpuruSa / yattu visazarupaM ta bhAvasAgArikam, nirgranthAnAM strIrupaM nirgranthInAM tu puruSarupaM bhAvasAgArikamityarthaH / yad vA jIvavipramuktaM puruSazarIraM strIzarIraM vA tadapi svasthAne dravyasAgArikaM parasthAne tu bhAvasAgArikamiti // atha "AbharaNavihI" ityAdi vyAkhyAyate-AbharaNaM-kaTakAditasyavidhi bhedA AbharaNavidhiH / vastrabhevAkaGkArovastrAlaGkaraH; yadvA vastrANi cInAzukAdInI, alaGkAro dvidhA kezAlaGkAra-mAlyAlaGkArabhedAt / bhojanamazanapAna-khAdya-svAdyabhedAccaturvidham / gndhH-kosstthputtpaakaadi|aatodyN caturvidham-tataM vitataM dhanaM zuSiraM ca / tatra tataM vINAprabhRtikaM, vitataM murjaadikm|
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-25, [bhA. 2452] ghanaM tu kAMsyatAlAdi, vaMzAdi zuSiraM mtm|| nRttamapi caturvidham, tadyathA-aJcitaM ribhitam ArabhaDaM bhasolam, ete catvAro'pi bhedA nATyazAstraprasiddhAH / nATakam-abhinayavizeSaH / athavA[bhA.2453] naTTa hoi agIyaM, gIyajuyaM nADayaM tu nAyavvaM / AbharaNAdI purisovabhoga davvaM tu saTTANe / / vR-iha 'agItaM gItavirahitaM nRtaM bhavati / yat punargItayuktaM tad nATakaM jJAtavyam / gItaM punazcaturddhA-tInesamaM tAlasamaMragrahasamaM3layasamaM ceti / zayanaM plyngkaadi| etadAbharaNAdikaM yat puruSopabhogayogyaM tat svasthAne 'dravyaM dravyasAgArikaM sAdhAraNatvAd dravyasAgArikameva, zeSANi tusAdhu-sAdhvInAMsvasthAnayogyAnidravyasAgArikaM prsthaanyogyaanitubhaavsaagaarikm|| eteSu prAyazcittamAha[bhA.2454] ekkikkammiya ThANe, bhoaNavaje ya caulahU huMti / cauguru bhoaNammi, tatya viANAiNo dosA / / vR. 'ekaikasmin' rupA-''bharaNAdau 'sthAne' dravyasAgArike bhojanavarje tiSThatAM caturlaghavaH, bhojanasAgArikecaturguravaH / keSAJcinmatenAbharaNa-vastrayorapi caturguravaH / tatrApyAjJAdayo doSAH, taniSpannaM pRthak prAyazcittamiti bhAvaH / tathA[bhA.2455] ko jANai ko kiriso, kassa va mAhappayA smtthtte| dhiidubbalA u keI, DeviMti tao agArijanaM // vR-ko jAnAti nAnAdezIyAnAM sAdhUnAM madhye kaH 'kIzaH' kIhakpariNAmaH ?, kasya vA kIzI 'mahAtmatA' mahAprabhAvatA 'samarthatve' sAmarthya lobhanigrahaM brahmavrataparipAlanaM vA pratItya vidyate ?. paracetovRttInAM niratizayairanupalakSyatvAt / tato ye kecid dhRtidurbalAste tatra rupA''bharaNAdibhirAkSiptacittAH parityaktasaMyamadhurA agArIjanaM Deviti' gacchanti, paribhuJjate ityarthaH // tathA- . [bhA.2456] keitya bhuttabhogI, abhuttabhogI ya kei nikkhaMtA / ramaNijja loiyaM ti ya, amhaM petArisA aasii|| kRkecid 'atra' gacchamadhye bhuktabhoginoniSkrAntAH kecittvabhuktabhoginaH, teSAMcobhayeSAmapyevaM bhAva samutpadyate-ramaNIyamidaM laukikaM caritaM yatraivaM vastrA-''bharaNAni paridhIyante, vividhakhAdyakAdIni yathecchaMbhujyante, asmAkamapi gRhAzramesthitAnAmetAddazA bhogA aasiirn| idabheva vyanakti[bhA.2457] erisao uvabhogo, amha vi Asi eha iNhi ujjlaa| dukkara karemu bhutte, kougamiyarassa duguNaM / / pR-Igevagandha-mAlya-tAmbUlAdhupabhogaH pUrvamasmAkamapyAsIt, "ha" iti nipAtaH pAdapUraNe, idAnIM tuvayaM ujjalAH' ut-prAbalyenamalinazarIrA alabdhasukhAsvAdAzca duSkaraM kezazmazrulaJcanabhUmizayanAdi kurmahe / itthaM bhuktabhogI cintayati / itaraH-abhuktabhogI tasyarupA-''bharaNAdikaM dRSTvA kautukaM bhavet / / tataH ko doSaH ? ityata Aha
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ 86 bRhatkalpa-chedasUtram - 2- 1/2 [bhA. 2458] sati- kougeNa dunni vi, parihijja laijja vA vi AbharaNaM / annesiM udabhogaM, karijja vAeja vuDDAho / 1 bR-smRtizca kautukaM ceti dvandvaikavadbhAvaH tena smRti- kautukena dvAvapi bhuktA 'bhuktabhoginI vastrANi vA paridadhIyAtAm, AbharaNaM vA svazarIre lagayetAm, 'anyeSAM vA' gandha-zayanIyASS sanAdInAmupabhogaM kuryAtAm, AtodyaM vA vAdayetAm / asaMyato vA saMyatamalaGkRtavibhUSitaM dRSTavA lokamadhye uDDAhaM kuryAt / / [mA. 2559 ] tacittA tallesA, bhikkhA-sajjhAyamukkatattIyA / vikahA- visuttiyamaNA, gamanussuya ussuvabhUyA // vR-tadeva strIrUpAdicintanAtmakaM cittaMyeSAM te taccittAH / lezyA nAma-tadaGgaparibhogAdhyavasAyaH, saiva lezyA yeSAM te tallezyAH / bhikSAH svAdhyAyayormuktA tapti-vyApAro yaiste bhikSAsvAdhyAyamuktataptikAH / tathA saMyamArAdhanIyA vAgyogapravRtti sA kathA, tadvipakSabhUtA vikathA, vizrotasikA nAma strIrUpAdismaraNajanitA cittavipluti, tayormano yeSAM te vikthaavishrotsikaamnsH| evaMvidhAste kecid gamane avadhAvane utsukIbhavanti, kecicca 'utsukIbhUtAH' upavrajitA ityarthaH // tatra vikathA kathaM bhavati ? ityAha [bhA. 2460] suDDu kayaM AbharaNaM, vinAsiyaM na vi ya jANasi tumaM pi / suduDDAho gaMdhe, visuttiyA gIyasaddesu // vR- ekaH sAdhurbravIti 'suSThu' zobhanaM kRtamidamAbharaNam dvitIyaH prAha vinAzitametat, tvamapyavizeSajJo na jAnAsi / evamuttarapratyuttarikAM kurvatostayorasaGkhaDamupajAyate, mUrcchA vA tatra rUpAdau ko'pi kuryAt, tayA cAsau saparigraho bhavati / "uDDAho gaMdhe"tti candanAdinA gandhenAtmAnaM yadi ko'pi vilimpati paTavAsAdibhirvA vAsayati tata uDDAho bhavati, nUnaM kAmino'mI anyathA kathamitthamAtmAnaM maNDayanti ? iti / Atodya-gItazabdeSu ca zrUyamANeSu pizrotasikA jAyate / anena vizrotasikApadamapi vyAkhyAtam / / api ca [ bhA. 2461] niccaM pi davvakaraNaM, avahiyahiyayassa gIyasaddehiM paDilehaNa sajjhAe, AvAsaga bhuMja verattI // vR- 'nityamapi' sarvakAlaM gItAdizabdairapahRtahRdayasya pratyupekSaNAyAM svAdhyAye Avazyake bhojane vairAtrike upalakSaNatvAt prAbhAtikAdikAleSu ca dravyakaraNameva bhavati na bhAvakaraNam, manasahieNa u kAeNa kuNai vAyAe bhAsaI jaM ca / eaMtu bhAvakaraNaM, maNarahitaM davvakaraNaM tu // iti vacanAt // [bhA. 2462] te sIditumAraddhA, saMjamajogesu vasahidoseNaM / galai jatuM tappaMtaM, eva caritaM muneyavvaM // vR- 'te' sAdhava evaMvidhena vasatidoSeNa 'saMyamayogeSu' AvazyakavyApAreSu sIditumArabdhAH / tatazca 'jatu' lAkSA yathA tadagninA tapyamAnaM galati evaM rAgAgninA tapyamAnaM cAritramapi parigalatIti jJAtavyam // [bhA. 2463] unniktA keI, puno vi sammelaNAe doseNaM /
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8 uddezaka : 1, mUlaM-25, [bhA. 2463] vati saMraMtA, bhaMtUNa carittapAgAraM // kRtasyAMvasatau strIrUpAdisammelanAyAdoSeNa kecidmandabhAgyAH uniSkrAntAH' upravrajitAH, tatazcAritrameva prAkAraH-jIvanagararakSAkSamatvAcAritraprAkArastaM bhaktvA tAnyevastrIrUpAdIni saMsmarantaH punarapi gRhavAsaM vrajanti / / tataH kimabhUt ? ityAha[bhA.2464] egammi dosu tIsuva, ohAvitesu tattha aayrio| mUlaM aNavaThThappo, pAvai pAraMciyaM tthaannN|| Dha-yadyeka unniSkAmati tato mUlam, dvayoravadhAvatoranavasthApyam, triSvavadhAvamAneSu tatrAcArya pArAJcikaMsthAnaM prApnoti, yasya vAvazena tatra sthitAstasyedaMprAyazcittamiti ||gtNdrvysaagaarikm| atha bhAvasAgArikamAha[bhA.2465] aTThArasaviha'baMbhaM, bhAvau orAliyaM ca divvaM ca / mana-vayasa-kAyagacchaNa, bhAvammi ya rUva saMjuttaM // dR-aSTAdazavidhamabrahma bhavati / tasya caudArika-divyalakSaNau dvau mUlabhedautatraudArikaMnavavidhamaudArikAn kAmabhogAn manasA gacchati manasA gamayati gacchantamanyaM manasaivAnujAnIte evaM vAcA'pi trayo bhedAH prApyante, kayenApi trayaH, etaistribhistrikairnava bhedA bhavanti / evaM divye'pyabrahmaNi nava bhedA labhyante / evamedaSTAdazavidhamabrahma bhAvasAgArikaM bhavati / athavA rUpaM vA 'saMyuktaM vA' rUpasahagataM yadabrahmabhAvotpattikAraNaM tadapi bhAvasAgArikam / / etadeva spaSTayati[bhA.2466] ahava abaMbhaMjatto, bhAvo rUvAu sahagayAo vaa| bhUsaNa-jIvajuyaM vA, sahagaya tavvajjiyaM rUvaM / / vR-athavA yato rUpAdvA rUpasahagatAdvA abrahmarUpo bhAva utpadyate tadapikAraNe kAryopacArAd mAvasAgArikam, yathA "naDvalodakaMpAdarogaH" iti|ttr yat strIzarIraMbhUSaNasaMyuktamabhUSitaM vA yad jIvayuktaM tad rUpasahagata mantavyam / yat punaH strIzarIrameva 'tadvarjitaM' bhUSaNavirahitaM jIvaviyuktaM vA tad ruupmucyte|| .: [bhA.2467] taMpuna rUvaM tivihaM, divvaM mAnussayaM tirikkhaM ca / pAyAvacca-kuDuMbiya-daMDiyapAriggahaM ceva // vR- 'tat punaH' anantaroktaM rUpaM trividham-divyaM mAnuSyaM tairazcaM ca / punarekaikaM tridhAprAjApatyaparigRhItaM kauTumbikaparigRhItaMdaNDikaparigRhItaM ceti|praajaaptyaaH prAkRtalokA ucynte| etat trividhamapi pratyekaM tridhA jghnymdhymotkRssttbhedaat||ttr divyasya jaghanyAdibhedatrayamAha[bhA.2468] vANaMtariya jahannaM, bhavaNavaI joisaMca majjhimagaM / vemANiya ukkosaM, pagayaMpuna tAna pddimaasu|| vR. divyeSu yad vAnamantarikaM rUpaM tad jaghanyam, bhavanapita-jyotiSkayormadhyamam, vaimAnikarUpamutkRSTam / atra ca teSAM vAnamantarAdInAM yAH pratimAstAbhi 'prakRtam' adhikAraH, sAgArikopAzrayasya prastutatvAt, tatra ca pratimAnAmeva sadbhAvAt / / ... prakArAntareNa divyapratimAnAM jaghanyAdibhedAnAha
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ 88 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/25 kaTThe putthe citte, jahannayaM majjhimaM ca daMtammi / lammi ya ukkosaM, jaM vA rUvAu niSphanaM // [bhA. 2469] - yA divyapratibhA kASThakarmaNi vA pustakarmaNi vA citrakarmaNi vA kriyate tad jaghanyaM divyruupm| yA tu hastidante kriyate tad madhyamam / yA punaH zaile cazabdAd maNiprabhRtiSu ca kriyate tadutkRSTam / yadvA rUpAd niSpannaM jaghanyAdikaM draSTavyam yA divyapratimA virUpA tad jaghanyaM divyarUpam, yA tu madhyamarUpA tanmadhyamam, yA punaH surUpA tadutkRSTam / atra caughataH pratimAyute upAzraye tiSThatazcatvAro laghukAH prAyazcittam // athaughavibhAgataH prAyazcittamAha [ bhA. 2470 ] ThANa paDisevaNAe, tivihe vI duvihameva pacchitaM / lahugA tini visiA, aparigahe ThAyamANassa / / vR- 'trividhe'pi' jaghanyamadhyamotkRSTabhedabhinne divye pratimAyute tiSThato dvividhaM prAyazcittamsthAnaniSpannaM pratisevanAniSpannaM ca / tatra sthAnaniSpannamidam-divye pratimAyute'parigRhIte tiSThatastrayazcaturlaghukAstapaH - kAlaviziSTAH, tadyathA - jaghanye catvAro laghukAstapasA kAlena ca laghukAH, madhyame ta eva kAlagurukAH, utkRSTe ta eva tapogurukAH / / atha parigRhIte prAyazcittamAha[bhA. 2471] cattAri ya ugdhAyA, paDhame biiyammi te anugghAyA / chammAsA ugdhAyA, ukkose ThAyamANassa / / vR- prathamaM jaghanyaM tatra tiSThatazcatvAraH 'uddhAtimAH' laghavo mAsAH / dvitIyaM madhyamaM tatra 'ta eva' catvAro mAsAH 'anuddhAtAH' gurukA ityarthaH / utkRSTe tu tiSThataH SaNmAsA uddhAtAH, SaDlaghava ityarthaH // [ bhA. 2472] pAyAvaccapariggahe, dohi vi laha hoMti ete pacchittA / kAlagurU koDuMbe, daMDiyapAriggahe tavasA // vR- etAni ca prAyazcittAni prAjApatyaparigRhIte 'dvAbhyAmapi tapaH- kAlAbhyAM laghukAni draSTavyAni / kauTumbikaparigRhIte etAnyeva kAlagurukANi / daNDikaparigRhIte etAnyeva tapasA gurukANi // idaM ca yasmAjjaghanyAdivibhAgena nirdiSTaM sannihitA'sannihitabhedena na vizeSitaM tasmAdetadoghavibhAgaprAyazcittamabhidhIyate / atha vibhAgaprAyazcittaM nirUpayitavyam, tatra caitAnyeva jaghanyamadhyamotkRSTAni sannihitA sannihitabhedAbhyAM vizeSyamANAni SaT sthAnAni bhavanti, eteSu prAyazcittamAha [ bhA. 2473] [bhA. 2474] - prathamaM nAma- jaghanyamasannihitaM dvitIyaM jaghanyaM sannihitaM tRtIyaM madhyamamasannihitaM caturthamadhyamaM sannihitaM paJcamam-utkRSTamasannihitaM SaSTham - utkRSTaM sannihitam / atrAyamuccAraNavidhijaghanyake'sannihite prAjApatyaparigRhIte tiSThati catvAra uddhAtA mAsAH sannihite tiSThati 'ta eva' catvAro mAsA anuddhAtAH, madhyamake'sannihite catvAro mAsA anuddhAtAH, sannihite SaNmAsA cattAri ya ugghAtA, paDhame biiyammi te anugghAyA / taiyammi anugghAyA, cauttha chammAsa ugghAtA // paMcamagammi vi evaM, chaDDe chammAsa hota'nugdhAyA / asannihie sannihie, esa vihI ThAyamANassa / /
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-25, [bhA. 2474] uddhAtAH, utkRSTe'sannihiteSaNmAsA uddhAtAH, sannihite SaNmAsA anuddhaataaH|| eSo'sannihite sannihiteca tiSThataH praayshcittvidhiruktH| atha prAjApatyAdivizeSata enameva vizeSayati[bhA.2475] paDhamillagammi ThANe, dohi vi lahugA taveNa kaalennN| diiyammi a kAlagurU, tavagurugA hoti tiymmi|| vR-'prathame sthAne' prAjApatyaparigRhIte etAni prAyazcittAni dvAbhyAmapi laghukAni, tadyathAtapasA kAlena ca / 'dvitIye kauTumbikaparigRhItetAnyeva kaalgurukaanni| 'tRtIye daNDikaparigRhIte etAnyeva tapogurukANi ||sthaanpraayshcittmev prakArAntareNAha[bhA.2476] ahavA bhikkhusseyaM, jahannagAimmi ThANapacchitaM / gaNiNo uvari chedo, mUlAyarie padaM hasati // vR-athavA yadetad jaghanyAdau caturlaghukAdArabhya SaDgurukAvasAnaM sthAnaprAyazcittamuktaM tad bhikSoreva draSTavyam / gaNI-upAdhyAyastasya SaDgurukAduparicchedAkhyaM prAyazcittapadaM varddhate, eka padaM caturlaghukAkhyamadhohasati, caturgurukAdArabhyacchedetiSThatItyarthaH |aacaarysy SaDlaghukAdArabdha mUlaM yAvat prAyazcittam, atrApyekaM padamuparivarddhate adhastAdekaM padaM hasatIti / / gataM sthAnaprAyazcittam / athapratisevanAprAyazcittamAha[mA.2477] cattArichana lahu guru, chammAsito chedo lahuga gurugoy| mUlaM jahannagammiM, sevaMti pasajjaNaM mottuM / / vR-prAjApatyaparigRhIte jaghanye'sannihite'rATe pratisekmAne catvAro laghavaH, Te catvAro guravaH, sannihite'STe caturguravaH, dRSTe SaDlaghavaH / kauTambikaparigRhIte jaghanye'sannihite'dRSTe pratisevite SaDlaghavaH, dRSTe SaDguravaH, sannihite'dRSTe SaDguravaH, dRSTe laghuSANmAsikacchedaH / daNDikaparigRhItaMjaghanyakamasannihitamadhSTaMpratisevitaM laghuSANmAsikacchedaH, dRSTe guruSANmAsikacchedaH, sannihite'STeguruSANNAsikacchedaH, ISTe mUlam |etdjghnyN divyapratimArUSaM sevamAnasya praayshcittNbhnnitm|prsjnaa nAma-dRSTe sati zaGkA-bhojikA-ghATikAdInAM grahaNA-''karSaNaprabhRtInAM vA doSANAM paramparayA prasaGgaH, tAM muktvA etad prAyazcittaM draSTavyam, tannippannaM tu pRthagApadyata ityarthaH / / atha madhyame prAyazcittamAha[bhA.2478] cauguruga chaJca lahu guru, chammAsio chedo lahuo gurugo ya / mUlaM aNavaTThappo, manjhimae pasajjaNaM mottuM / vR.madhyame prAjApatyaparigRhIte'sannihite'STe pratisevite caturguravaH, dRSTe SaDlaghavaH, sannihite'dRSTe SaDlaghavaH, dRSTe SaDguravaH / kauTumbikaparigRhIte'sannihite'STe SaDguravaH, iMTe laghuSANmAsikacchedaH, sannihite'STe laghuSANmAsikacchedaH, dRSTe guruSANmAsikacchedaH / daNDikaparigRhIte'sannihite'dRSTe guruSANmAsikacchedaH, Te mUlam, sannihite'dRSTe mUlam, ISTe'navasthApyam / etad madhyamake prasajanAM muktvA prAyazcittaM draSTavyam / / utkRSTaviSayamAha[bhA.2479] tava chedo lahu gurugo, chammAsito mUla sevamANassa / aNavaThThappo pAraMci, ukkose pasajjaNaM mottuM / / vR-utkRSTe prAkRtaparigRhIte'sannihite'dRSTe pratisevitelaghuSANmAsikaMtapaH, dRSTe guruSANmA
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/25 sikaM tapaH, sannihite'STe guruSANmAsikaM tapaH, dRSTe laghuSANmAsikacchedaH / kauTumbikaparigRhIte'sannihite'STe laghuSANmAsikacchedaH, dRSTe guruSANmAsikacchedaH, sannihite'STe guruSANmAsikacchedaH, ISTe mUlam / daNDikaparigRhIte'sanihite'STe mUlam, Te'navasthApyam, sannihite'dRSTe'navasthyApyam, dRSTe pArAJcikam / evamutkRSTe divyapratimArUpe prasajanAM muktvA prAyazcittamavasAtavyam ||athythaacaarnnikaayaaabhilaapH karttavyastathA bhASyakRdupadarzayati[bhA.2480] pAyAvaccapariggahe, jahanna sannihiyae asnnihie| diTThA'diDhe sevai, esA''lAvo u savvattha / / vR-prAjApatyaparigRhIte jaghanye'sannihite sannihite'STe dRSTeca sevate, gAthAyAmasannihitA'dRSTapadayorbandhAnulomyAt pazcAnirdezaH, 'eSaH' IddazaH 'AlApaH' uccAraNavidhi 'sarvatra' kauTumbikaparigRhItAdau madhyamAdau ca karttavyaH / atra nodakaH prAha[bhA.2481] jamhA paDhame mUlaM, biie aNavaThTho taie paarNcii| tamhA ThAyaMtassA, mUlaM aNavaTTha paarNcii|| vR-yasmAt 'prathame' jaghanye pratisevamAnasya caturlaghukAdArabdhaM mUlaM yAvat prAyazcittaM bhavati, "dvitIye' madhyame catargurukamAdI kRtvA anavasthApyam, 'tRtIye' utkRSTeSaDlaghukAdArabdhaM pArAJcikaM yAvadbhavati, tasmAtiSThataeva sthAnaniSpanAnijaghanyamadhyamotkRSTeSuyathAkramamUlA-'navasthApyapArAJcikAni bhavantu / / sUrirAha[bhA.2482] paDisevaNAe evaM, pasajjaNA tattha hoi ekkakke / carimapade carimapadaM, taM piya ANAinipphanaM / / vR-jaghanyAdipratisevanAyAm evaM mUlA-'navasthApya-pArAJcikAni diiynte| yadi punaH sthitaH sannaiva pratisevate tataH kathaMtAni bhavantu? |ath prasaGgamicchati tata ekaikasminprAyazcittasthAne 'tatra' anantarokte prasajanA bhavati / tathAhi-taM sAdhuM tatra sthitaM dRSTvA kazcidaviratikaH zaGkA kuryAt, nUnaM pratisevanAnimittamatraiSasthita iti, tato bhojikA-ghATikAdidoSaprasaGga iti / tathA caramapadaM nAma-aSTapadAdddaSTapadaM tatra caramapadaM' pArAJcikaM yAvad bhavati / yaccAjJAdidoSaniSpanna caturgurukAdi tadapi draSTavyamiti saGgrahagAthA samAsArtha ||athenaamev vivarISurAha[mA.2483] jai puna savavo vi Thito, sevijA hojja carimapacchittaM / tamhA pasaMgarahiyaM, jaM sevai taM na sesaaii|| vR-punaHzabdo vizeSaNe / kiM vizinaSTi? yadyeSa niyamo bhaved yastiSThati sa sarvo'pi sthitaH sanpratisekte tato nodaka ! bhavet tiSThata eva tvaduktaM caramaprAyazcittam, tacca nAsti, sarvasyApi sthitasya prtisevtvaabhaavaat| tasmAt prasaGgarahitaM yatsthAna sevatetanniSpannamevaprAyazcittaM bhavati, na 'zeSANi' mUlAdIni ||ath "caramapade caramapada"miti paM bhAvayatibhiA.2484] addivAo diTuM, carimaM tahi saMkamAijA carimaM / ahavaNa carimA''rovaNa, tato vi puna pAvae carimaM / / vR-aSTapadAdRSTapadaMcaramam, tatra caramapadezaya-bhojikA-ghATikAdikrameNacaramapadaMpArAJcikaM yAvatprApnoti / Aha yadi dRSTaM tataH kathaM zaGkA bhavati / athavA yA yatra 'caramA''ropaNA' yathA ___
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-25, [bhA. 2484] jaghanyecaramaMmUlaM madhyame caramamanavasthApyaMutkRSTe caramaMpArAJcikaMtattatra caramapadam / tato'pi' caramapadAt zaGkAdibhiH padaiH 'carama' pArAJcikaM punaH prApnoti / / [bhA.2485] ahavA ANAivirAdhanAu ekkikkiyAu carimapadaM / pAvai tena uniyamo, pacchittiharA aipsNgo|| -athavA AjJA-'navasthA-mithyAtva-virAdhanApadAnAM madhye yad virAdhanApadaM taccaramam / sA ca virAdhanA dvidhA-Atmani saMyame ca / tasyA ekaikasyAH sakAzAt 'caramapadaM' pArAzcika prApnoti / tatra pratimAyA yaH svAmI tena dRSTvA pratApitasyAtmavirAdhanAyAM paritApanAdikrameNa pArAzcikam / saMyamavirAdhanAyAMtu tasyAH pratimAyA hastAdyavayave bhagne bhUyaH saMsthApyamAne sati "chakkAya causulahugA" ityAdikrameNa pArAJcikam / yata evaM prasaGgato bahuvidhaM prAyazcittaM tenAyaM niyamaH-tiSThataH sthAnaprAyazcittamevana pratisevanAprAyazcittam, itarathA atiprasaGgo bhvti|| katham? iti ced ucyate[bhA.2486] nasthi khalu apacchittI, evaM na ya dANi koi munijaa| kAri-akArIsamayA, evaM sai rAga-dosAya // vR-yadyapratisevamAnasyApi mUlAdIni bhavanti tata evaM nAsti ko'pyaprAyazcittI, na cedAnIM kazcit karmabandhAnmucyeta, yaH pratisevate tasya kAriNo'kAriNazca samatA bhavati, evaM ca prAyazcittadAne sati rAga-dveSau prApnuta iti / / tadapi caajnyaadinisspnnmiti| [bhA.2487] muriyAdI ANAe, aNavattha paraMparAe thirikaraNaM / micchatte saMkAMdI, pasajjaNA jAva carimapadaM // vR. aparAdhapade vartamAnastIrthakRtAmAjJAbhaGgaM karoti tatra caturguru / atra ca mauryaimayUrapoSakavaMzodbhavaiH AdizabdAdapazcAjJAsArai raajbhiiissttaantH|tsmishckaale'saavnvsthaayaaN vrttettrcturldhu|anvsthaatshcprmpryaa sthirIkaraNaM tadevAparAdhapadamanyo'pikarotItyarthaH, tadA cAsau dezato mithyAtvamAsevate tatra caturlaghu / aparAdhapade vartamAno virAdhanAyAM sAkSAdeva vartate, parasya ca zaGkAdikaM janayati-yathaitad mRSA tathA'nyadapi sarvamamISAM mRSaiva / prasajanA cAtra bhojikA-ghATikAdirUpA / tatra carama-pArAJcikaM yAvat prAyazcittaM bhvti|| atha nodakaH prAha[bhA.2488] avarAhe lahugayaro, kiM nu huANAe gurutaro dNddo| ANAe triya caraNaM, tabmaMge kiM na bhaggaM tu / / vR- paraH prAha-jaghanyake'parigRhIte parigRhIte vA tiSThati prAjApatyaparigRhItaM vA jaghanyamasannihitamadRSTaM pratisevate ubhayatrApi caturladhu, evaM sthAnataH pratisevanatazcAparAdhe laghutarodaNDa uktaH, AjJAbhaGge caturgurukamiti, ataH 'kim' iti pariprazne, 'nuH' iti vitarke, 'huH' iti gumintraNe, kimevaM bhagavan ! AjJAyAM bhagnAyAM gurutaro daNDo dIyata ? / sUrirAhaAjJayaiva caraNaM vyavasthitam, tasyA bhaGge kRte sati kiM na bhagnaM caraNasya ? sarvamapi bhagnameveti bhAvaH, api ca laukikA apyAjJAyA bhaGge gurutaraM daNDaM pravarttayanti / / tathA cAtra pUrvoddiSTaM mauryadRSTAntamAha
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ 92 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/25 [bhA. 2489 ] bhattamadAnamaDate, ANaTThavaNaMba chettu caMsavatI / gavisaNa patta darisae, purisavai sabAlaDahaNaM ca // vR- pADaliputte nayare caMdagutto raayaa| so ya moraposagaputto tti je khattiyA abhijANaMti te tassa ANaM paribhavaMti / cANakkassa ciMtA jAyA- ANAhIno keriso rAyA ? tamhA jahA eyassa ANA tikkhA bhavai tahA karemi tti / tassa ya cANakka rasa kappaDiyatte bikkhaM anaMtassa egammi gAme bhattaM na laddhaM / tattha ya gAme bahU aMbA vaMsA ya atthi / tao tassa gAmassa paDinividveNaM ANAThavaNanimittaM imeriso leho pesio-AmrAn chittvA vaMzAnAM vRti zIghraM kAryeti / tehi a gAme agehiM 'dullihiyaM 'ti kAuM vaMse chattuM aMbANa vaI kayA / gavesAviyaM cANakkena kiM kayaM ti ? | tao tatthAgaMtUNa uvAladdhA te gAmeyagA-ete vaMsagA rohagAdisu uvaujjaMti, kIsa me china ? ti / daMsiyaM lehacIriyaM - anaM saMdiTTaM annaM ceva kareha tti / tao purisehiM adhosirehiM vaI kAuM so gAmo savvo daho / atha gAthAkSaragamanikA - cANakyasya bhikSAmaTataH kvApi grAme bhaktasya 'adAnaM' bhikSA na lbdhetyrthH|tt AjJAsthApanAnimittamayaM lekhaH preSitaH "aMba chettuM vaMsavai"tti AmnAn chittvA vaMzAnAM vRti karttavyA / tato gaveSaNe kRte grAmeNa ca patre darzite 'anyadAdiSTaM mayA anyadeva ca bhavadmi kRtam' ityupAlabhya te puruSairvRtiM kArayitvA sabAla - vRddhasya grAmasya dahanaM kRtam // eSa dRSTAntaH / arthopanayastvevam [bhA. 2490 ] egamaraNaM tu loe, ANa'iAruttare anaMtAI / avarAharakkhaNaTThA, tenANA uttare baliyA // vR * loke AjJAyA aticAre atikrame ekameva maraNamavApyate, lokottare 'punarAjJAyA aticAre'nantAni janma-maraNAni prApyante / tena kAraNenAparAdharakSaNArthaM lokottare AjJA balIyasI // athAnavasthA -mithyAtva-virAdhanApadAni vyAcaSTe [mA. 2491] aNavatthAe pasaMgo, micchatte saMkamAiyA dosA / duvihA virAdhanA puna, tahiyaM puna saMjame iNamo // vR- 'yadyeSa bahuzruto'pyevaM sAgArike pratizraye sthitastataH kimahamapi na tiSThAmi ?' ityevamanavasthAyAmanyasyApi prasaGgo bhavati / mithyAtve zaGkAdayo doSAH, zaGkA nAma- kiM manye yathA vAdinastathA kAriNo'mI na bhavanti ?, AdizabdA ciratyAdidharmaM pratipadyamAnAnAM vipariNAma ityAdidoSaparigrahaH / virAdhanA punardvividhA-saMyame Atmani ca / tatra saMyamaviSayA tAvadiyam // [ bhA. 2492] anaTThAdaMDo vikahA, vakkhevo visottiyAe saikaraNaM / AliMganAidosA, asannihie ThAyamANassa // - artha - prayojanaM tadabhAvo'nartha tena daNDo'narthadaNDaH, sa ca dravyato yadakAraNe rAjakule daNDayate, bhAvatastu niSkAraNaM jJAnAdInAM hAni sAgArika pratizraye sthitAnAM bhavati / 'vikathA' vakSyamANarUpA / 'vyAkSepo nAma' tAM pratimAM prekSamANasya dvitIyasAdhunA sahollApaM kurvataH sUtrArthaparimanthaH / vizrotasikA dravya bhAvabhedAd dvidhA / dravyataH sAraNIpAnIyaM vahamAnaM tRNAdikacavareNa puraH sthitena niruddhaM yadanyataH kuzArAdiSu gacchati tatazca sasyahAnirupajAyate /
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-25, [bhA. 2492] 93 bhAvatastu jJAnAdijale jIvakulyAyAM vahAnatRNAdikacavarasthAnIyayA cittaviplutyA niruddhe sati cAratrasasyavinAzo jAyate sA vizrotasiketyucyate / tayA smRtikaraNaM bhuktabhoginAm, abhuktabhoginAM tu kautukamAliGganAdayazca doSA bhavanti / ete'sannihite pratimArUpe tiSThato doSAH // atha vikathApadamAliGganAdipadaM ca vivRNoti [bhA.2493]suTu kayA aha paDimA, vinAsiyA na vi ya jANasi tumaM pi / iya vikahA ahigaraNaM, AliMgaNe bhaMge bhadditarA // vR- ekaH sAdhurbuvIti - suSThu kRteyaM pratimA, dvitIyaH prAha vinAziteyaM nApi ca jAnAsi tvamapi ityevaM vikathA / tatazcottarapratyuttarikAM kurvatastayoradhikaraNaM bhavati / atha ko'pyudIrNamohastAM pratimAmAliGget tata AliGgane pratimAyA hasta pAdAdibhaGgo bhavet / saparigrahAyAM ca pratimAyAM bhadraketaradoSAH-bhadrako hasta-pAdAdibhaGge saJjAte sati punaH saMsthApanaM vidadhyAt prAntastu grahaNA''karSaNAdIni kuryAt // ete'sannihite doSA uktAH / sannihite'pi ta eva vaktavyAH, ete cAbhyadhikAH [bhA. 2494] vImaMsA paDinIyaTThayA va bhogatthiNI va sannihiyA / kANacchI ukkaM paNa, AlAva nimaMtaNa palobhe // vR- yA tatra sannihitA devatA sA tribhi kAraNaiH sAdhuM pralobhayet-vimarzAdvA pratyanIkArthatayA vA bhogArthitayA vA / vimarzo nAma 'kimeSa sAdhuH zakyaH kSobhayituM na vA ?' iti jijJAsA tayA pratimAyAmanupravizya kANAkSikaM vA utkampanaM vA stanAdInAM vidadhIta, AlApaM vA kuryAtamukanAmadheya ! kusalaM tava ? ityAdi, nimantraNaM vA vidadhyAt mayA saha svAmin! bhogAnupabhuMkSva, pralobhanaM vA kakSAntarorudarzanena kurvIta // [bhA. 2495 ] kANacchimAiehiM, khobhiya udghAiyassa bhaddA u / nAsai iyaro mohaM, suvaNNakAreNa diTTaMto / / vR-yadA kANAkSiprabhRtibhirAkAraiH kSobhitastadA 'gRhNAbhyenAm" ityabhiprAyeNoddhA - vitastatastasya sA devatA yadi bhadrA ttato nazyati / 'itaraH' sAdhustasyAmadarzanIbhUtAyAM mohaM gacchati, sammUDhazca tAM draSTumicchati, 'hA kutra gatA'si ? dehi sakRdAtmIyaM darzanam' ityAdipralApA~zca karota / atra ca 'suvarNakAreNa' campAnagarIvAstavyena anaGgasenAkhyena dRSTAntaH, sa ca Avazya- kAdigrantheSu suprasiddhaH / / atha pratyanIkArthatayeti vyAcaSTe [bhA. 2496] vImaMsA paDinIyA, viddarisaNa-' kkhittamAdiNo dosA / asaMpattI saMpattI, laggarasa ya kaDDaNAdINi / / vR- pratyanIkA'pi 'vimarzAt' kANAkSiprabhRtibhirAkAraiH kSobhayitvA yadA'sau uddhAvitastadA "asaMpatti "tti yAvadasa hastAdinA naiva gRhNAti tAvad 'vidarzanaM' vikRtaM rUpaM darzayati, athavA 'vidarzanaM nAma' alagnameva loko lagnaM pazyati / yadvA sA tasya sAdhoH kSiptacittAdidoSAn kuryAt / athavA paribhogasampattiM kRtvA tatraiva tasya sAgArikaM lApayet zvAnAdivat / lagnasya ca tasya lepyakasvAmI anyo vA dRSTvA grahaNA ''karSaNAdIni kuryAt // etadeva vyAcaSTe [bhA. 2497] paMtA u asaMpattIi ceva mArija khettamAdI vA /
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/25 saMpattIi vilAetu kaDDUNAdINi kArejjA / / vR-prAntA punaH 'asampattyAmeva' yAvadyApyasau hastAdinA na gRhNAti tAvanmArayet 'vA' athavA kSiptacittam AdizabdAd yakSAviSTaM vA kuryAt / sampattyAmapi sAgArikaM lApayitvA grahaNA''karSaNAdIni kArayet // atha bhogArthinIpadaM vivRNoti [bhA. 2498 ] bhogatdhI vigae kougammi khittAi dittacittaM vA / daNa va sevaMtaM, deulasAmI kareja imaM / / vR- bhogArthinI devatA kANAkSikAdibhirAkarairupapralobhya kSubhitena saha bhogAn bhuktvA vigate bhogaviSaye kautuke'mA aparayA saha bhogAn bhuGktAm' iti kRtvA taM 'kSiptacittaM vA' yakSAviSTaM vA daptacittaM vA kuryAt / athavA tAM devatAM sevamAnaM taM sAdhuM dRSTvA devakulasvAmI yathAbhAvenedaM kuryAt // [bhA. 2499] taM caiva niTTaveI, baMdhana nicchubhaNa kaDagamadde a / Ayarie gacchammiya, kula gaNa saMdhe ya patyAro // vR- tameva sAdhuM kruddhaH san devakulasvAmI 'niSThApayati' mArayatItyarthaH / yadi vA prabhurasau tataH svayameva taM sAdhuM badhnIyAt, aprabhurapi prabhuNA bandhApayet / athavA vasatergrAmAd nagarAd dezAd rAjyAdvA niSkAzayet / kaTakaM-skandhAvAraH sa yathA paraviSayamavatIrNa kasyApyekasya rAjJaH pradveSeNa niraparAdhAnyapi grAma-nagarAdIni sarvANi mRdgAti, evamekena sAdhunA'kAryaM kRtaM dRSTvA yo yatra dRzyate sa tatra bAla-vRddhAdirapi sarvo mAryate evaMvidhaM kaTakamardaM kuryAt / yadvA yastasyAcAryo gacchaH kulaM gaNaH saGgho vA tasya 'prastAraH' vinAzaH kriyeta // tathA [bhA. 2500 ] giNhaNe gurugA chammAsa kaDaNe chedo hoi vavahAre / pacchAkaDampi mUlaM, uDDahaNa-viruMgaNe navamaM // uddAvaNa nivvisae, egamaNege padosa paarNcii| avaTuppodo udo u pAraMcio hoi // [bhA. 2501] vR- sa sAdhuH pratisevamAno yadi devakulasvAminA gRhItaH tato grahaNe catvAro gurukAH / atha haste vA vastre vA gRhItvA rAjakulAbhimukhamAkRSTastata AkarSaNe SaDlaghavaH / tena sAdhunA sa pratyAkarSitastataH SaNmAsA guravaH / vyavahAre prArabdhe cchedaH / 'pazcAtkRte' parAjite mUlam / 'uDDahane' rAsabhAropaNAdike 'virUpaNe vA' nAsikAdikarttanena virUpaNAkaraNe 'navamam' anavasthApyam / ekasminnanekeSu vA sAdhuSu pradveSato'padrAvaNe kRte nirviSaye vA''jJapte pratisevaka AcAryo vA pArAJcikaH / evaMca 'dvayoH' uDDuhana virUpaNa yoranavasthApyaH, 'dvayostu' apadrAvaNanirviSayAjJapanayoH pArAJciko bhavatIti / athavA pradviSTaH sannidaM kuryAt [bhA. 2502] eyarasa natthi doso, aparikkhiyadikkhagassa aha doso / iti paMto nivdhisae, uddavaNa viruMcaNaM va kare // vR- 'etasya' pratisevakasAdhornAsti doSaH kintvenamaparIkSitaM yo dIkSitavAn tasyaivAparIkSitadIkSakasyAcAryasya 'atha' ayaM doSa iti vicintya prAnta AcAryaM nirviSayaM kuryAt apanAvayedvA, karNa - nAsA- nayanAdyutpATena virumpanaM vA kuryAt // athAsatrihite ete doSAH
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 25, [ bhA. 2503 ] [bhA. 2503 ] tatyeva ya paDibaMdho, adiTThagamaNAi vA aniMtIe / ee atreya tahiM, dosA puna hoMti sannihie / 95 vR- 'tatraiva' tasyAmeva devatAyAM saMyatasya pratibandho bhavet, athavA sA vyantarI vigatakautukA satI nAgacchati tatastasyAmanAyAntyAM sa pratagamanAdIni kuryAt / ete'nye caivamAdayo doSA lepyakasvAminA'STe'pi sannihite pratibhArUpe bhavanti / / tAzca sannihitapratimA IdRzyo bhaveyuH [bhA. 2504] kaTThe putye citte, daMtakamme ya selakamme ya / diTTippatte rUve, vi khittacittassa bhaMsaNayA / / vR- kASThamayI pustamayI citramayI dantakarmamayI zailakarmamayI pratimA bhavet / etAsAM rUpe'pi 6STyA prApte AkSiptacittasya pramattatayA saMyamajIvitAd bhavajIvitAdvA paribhraMzanA bhavet, kiM punastAsAmAzrayasthAne pratisevane vA ? / tAsAM punaH sannihitadevatAnAmime prakArAH[bhA. 2505] suhavinavaNA suhamoyagA ya suhavinnavaNA ya hoti duhamoyA / duhavitrappA ya suhA, duhavitrappA ya duhamoyA / / - vijJapanA nAma-prArthanA pratisevanA vA sA sukhena yAsAM tAH sukhavijJapanAH sukhavijJapyA vA tathA sukhena mocyanta iti sukhamocAH suparityajA ityarthaH, eSa prathamo bhaGgaH / sukhavijJapanA duHkhamocA iti dvitIyaH / duHkhavijJapyA sukhamocA iti tRtIyaH / duHkhavijJapyA duHkhamocA iti caturthaH // tatra prathamabhaGge dRSTAntamAha [ mA. 2506 ] sopArayammi nagare, rannA kira bhaggito u nigamakaro / akaroti maraNadhammA, bAlatave dhuttasaMjogo // [bhA. 2507 ] paMca saya bhoi aganI, apariggahi sAlibhaMji siMdUre / tuha majjha dhutta puttAdi avane vijjakhIlaNayA || vR-sopArayaM nagaraM / tattha negamA akarA parivasanti / tANa ya paMca kuTuMbasayANi / tattha ya rAyA maMtiNA duggAhito | teNa te negamA karaM maggitA / te 'puttANuputtio karo esa bhavissai' tti kAuM naditi / rannA bhaNiyA- jai na deha to imammi gehe aggipavesaM kareha / tato te savve agi paviTThA / tesiM negamANaM paMca mahilAsayAI tAni vi aggiM paviTThANi / tAo a tIe akAmaniJjarAe paMca visayA apariggahiyAo vANamaMtariyAo jAyAo / tehi ya nigamehiM tammi ceva nagare devaulaM kAriyaM / atthi tattha paMca sAlibhaMjiyAsayA / te tAhiM devatAhiM pariggahiyA / tAo a devatAo na koi appiDio vi devo icchai tAhe dhuttehiM samaM saMpalaggAo / te dhuttA tassaMbaMdheNa bhaMDaNaM kAumADhattA - esA majjhaM na tujjhaM / itaro vi bhaNai-majjhaM na tujjhaM / jA ya jena dhuttena saha acchii sA tassa savvaM puvvabhavaM sAhai / tato te bhaNaMti-hare amukanAmadheyA ! esA tujjhaM mAyA bhaginI vA idAnaM amugeNa samaM saMpalaggA / tA ya egammi pIiMna baMdhaMti, jo jo paDihAi tena saha acchaMrcchati / taM ca souM tAsiM puvvabhaviehiM puttAIhiM 'amhaM esa ayaso tti kAuM vejAvAieNa khIlAviyAu tti / / atha gAthAdvayasyApyakSarayojanA-sopArake nagare rAjJA kila mArgitaH 'nigamAnAM vaNigvizeSANAM samIpe karaH / taizca 'akara iti' apUrva karo mA bhUditi kRtvA maraNadharmo vyavasitaH / tAsAM (teSAM ] ca 'bhojikAH' mahelAH paJcApi zatAnyagnipravezalakSaNena bAlatapasA devatA aparigRhItAH
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ 96 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/25 saJjAtAH / dhUrtezca saha saMyogaH / katham ? ityAha- 'sindUraM' sindUrAruNaM yad devakulaM tatra zAlabhaJjikAnAM pazca zatAni tAbhirdevatAbhiH parigRhItAni / tatra sthitAzca dhUrte samaM sampralagnAH / "tuha majjhe" ti 'neyaM tava, mameyam' ityevaM te dhUrtA kalahAyitavantaH / tatastAsAM pUrvabhavavRttAntaM zrutvA 'avarNo'yamasmAkam' iti kRtvA putrAdibhirvidyAprayogeNa tAsAM kIlanA kAriteti / uktaH prathamo bhaGgaH / atha zeSabhaGgatrayaM bhAvayati [mA. 2508] biiyammi rayaNadevaya, taie bhaMgammi suigavijjAo / gorI - gaMdhArAi, duhaviNNappA ya duhamoyA || vR- dvitIyabhaGge ratnadevatA nidarzanam, sA hyalparddhikatvAt kAmAturatvAcca sukhavijJapanA sarvasukhasampAdakatayA ca duHkhmocaa| tRtIye bhaGge zucayo vidyAdevyo nidarzanam, tA hi zucitayA maharddhikatayA ca duHkhavijJapanA ugratayA nityamatyantApramattairArAdhanIyatvAt paryante sApAyatvAcca sukhamocAH / caturye bhaGge gaurI-gAndhArIprabhRtayo mAtaGgavidyAdevatA draSTavyAH, tathAhi tAH sAdhanakAle lokagarhitatayA duHkhavijJapyA yatheSTakAmasamprApakatayA ca duHkhamocA iti / / bhAvitAzcatvAro bhaGgAH / atha prAjApatyAditrividhaparigRhIte gurulAghavamAha[ bhA. 2509 ] tinha vi kataro guruto, pAgai koDubi daMDie ceva / sAhasa aparikkha bhae, iyare paDipakkha pabhu rAyA // vR- ziSyaH pRcchati - 'trayANAM prAjApatya- kauTumbika - daNDikaparigRhItAnAM madhyAt katarada gurutaram ? / gAthAyAM prAkRtatvAt puMstvanirdezaH / ziSya evAha ahaM tAvad bhaNAmi - prAjApatyaparigRhItaM gurukam, kauTumbika - daNDikaparigRhItaM laghutaram, yataH "sAhasa"tti prAkRtajano mUrkhatayA sAhasiko'parIkSitakArI ca bhavati, anIzcaratayA ca tasya tathAvidhaM bhayaM na bhavati, ato'sau maraNamapyadhyavasya taM sAdhuM mArayet, tenAsya gurutaro doSaH / 'itarau nAma' kauTumbikadaNDikau tau prAkRtikasya pratipakSabhUtau / kimuktaM bhavati ? -tauna sAhasikau, nApyaparIkSitakAriNau, bhayaM ca tayorbhavati / atrAcArya prAha- daNDika-kauTumbikau gurutarau, prAkRto laghutaraH, yato rAjA upalakSaNatvAt kauTumbikazca prabhuH prabhutvAcca sa ekasya ruSTaH saGghasya prastAraM kuryAditi // atha kauTumbika - daNDikAnAM yad bhayamutpadyate tad darzayan paraH svapakSaM draDhayannAha - IsariyattA rajjA va bhaMsae mannupaharaNA risao / [bhA. 2510] teya samikkhiyakArI, annA vi ya siM bahU asthi // vR- eta RSayaH 'manyupraharaNAH' zApAyudhA ataH kopitAH santo mAmaizvaryAd bhraMzayeyuriti kauTumbikazcintayet, rAjA tu AmamI rAjyAd bhraMzayeyuriti cintayati / 'te ca' rAjAdayaH 'samIkSitakAriNaH' nAvimRzya kAryaM kurvanti / anyacca teSAmanyA api bahavaH pratimAH santi atastasyAmekasyAmeva teSAM nAdaraH / / evaM pareNa svapakSe bhAvite sati sUrirAha [mA. 2511] patthAradosakArI, nivAvarAho ya bahujane phusai / pAgaio puna tassava, nivassa va bhayA na paDikujjA / / dR- prastAraH - kaTakamardaH, ekasya ruSTaH sarvamapi yatra vyApAdayatItyarthaH, taddoSakArI rAjA, nRpAparAdhazca 'bahujanAn spRzati' bahujanamadhye prakaTIbhavatIti bhAvaH / evaM kauTumbikasyApi
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 25, [bhA. 2511] draSTavyam / ata etau dvAvapi gurutarau / prAkRtakAparAdhastu bahujanaM na spRzati / api ca prAkRtakaH 'tasya vA' saMyatasya nRpasyavA bhayAd 'na pratikuryAd' na pratyapakAraM karoti // [ mA. 2512] aviyahu kammaddanno, na ya guttI o si neva dAraTThA / tena kayaM pina najja, itarattha puno dhuvA dosA // vR- 'api ca' ityabhyuccaye, prAkRtakaH kSetra-khalAdikarmabhi annaH - akSaNikaH tatastAsAM pratimAnAmudantaM na vahati, na ca tatsambandhinISu devadroNISu 'gupti' AtyantikI rakSA, na vA 'dvArasthAH' dvArapAlAH tataH kRtamapi pratimApratisevanaM na jJAyate / 'itaratra tu' daNDika-kauTumbikeSu punaH 'dhruvAH' avazyambhAvinaH prastArAdayo doSAH, dvArapAlAdirakSAsadbhAvAt / / ata eva teSAM pratimA pUrvaM prabhUtataraM prAyazcittamuktam, na kevalaM pratimAsu kintu strISvapi tadIyAsu gurutaraM prAyazcittaM bhavatIti prasaGgato darzayitumAha [bhA. 2513] ranno ya itthiyAe, saMpattIkAraNammi paarNcii| amacI aNavaThappo, mUlaM puna pAgayajaNammi // vR- 'rAjJaH striyAm' agramahiSyAM yad maithunasaMpattilakSaNaM kAraNaM tatra pArAzciko bhavati / amAtyAyAmanavasthApyaH / prAkRtajanastriyAM punarmUlam / / ziSyaH prAha [ mA. 2514] tulle mehuNabhAve, nANattA''rovaNAya kIsa kayA / jena nive patthArI, rAgo vi ya vatthumAsajja // - daNDikAdiparigRhItAsu pratimAsu strISu vA tulye maithunabhAve kasmAd 'AropaNAyAH ' prAyazcittasya 'nAnAtA' visadhzatA kRtA ? / sUrirAha-yena kAraNena 'nRpe' rAjJi 'prastAraH' kaTakamardo bhavati, atsttraadhiktrNpraayshcittm| tadapekSayA kauTumbike prAkRte ca yathAkramaM svalpAH svalpatarA doSAstastayoH prAyazcittamapi hInaM hInataram / rAgo'pi ca vastu AsAdya bhavati, yAzaM jaghanyaM madhyamamutkRSTaM vA vastu rAgo'pi tatra tAddazo bhavatIti bhAvaH / / idameva bhAvayati [bhA. 2515] jaibhAgagayA mattA, rAgAdInaM tahA cao kamme / rAgAiviharayA vi hu, pAyaM vatthUNa vihurattA // vR- rAgAdInAM 'mAtrA' jaghanyAdirUpA yatiSu yAvatsaGkhyAkeSu bhAgeSu gatA sthitA 'karmaNyapi ' jJAnAvaraNAdI 'cayaH' bandhastathaiva draSTavyaH / atha rAgAdInAM mAtrAnAnAtvaM kathaM bhavati ? ityAharAkAdInAM 'vidhuratA'pi' mAtrAvaiSabhyamapi prAyaH 'vastUnAM' strIprabhRtInAM 'vidhuratvAt' sundarasundaratara-sundaratamavibhAgAd bhavati / prAyograhaNaM kasyApi kadAcid vastuvaisadhzyamantareNApi rAgAdivaisa6zyaM bhavatIti jJApanArtham / yatazcaivamato yuktiyuktaM daNDikAdiparigRhItAsu strISu pratimAsu vA prAyazcittanAnAtvam / tadevamuktaM divyaM pratimAyutam / atha divyasyaiva dehayutasyAvasaraHtaccAcitataM na sambhavati, jIvacyutasya divyazarIrasya tatkSaNAdeva vidhvaMsanAt / yattu sacittadevIzarIrarUpaM dehayutaM tatra sthAnaprAyazcittaM yathA pratimAyute, pratisevanAprAyazcittaM tu yathA manuSyastrISu bhaNiSyate / gataM divyarUpam / atha mAnuSyarUpamAha [bhA. 2516] mAnussaM pi ya tivihaM, jahannagaM majjhimaM ca ukkosaM / 197 97
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/25 pAyAvaJca-kuDuMbiya-daMDiyapArigahaM ceva // kR-mAnuSyamapi rUpaMtrividham jaghanyaM madhyamamutkRSTaMcApunarekaikaMtrividham-prAjApatyaparigRhItaM kauTumbikaparigRhItaM daNDikaparigRhItaM ceti // tatrotkRSTAdivibhAgamAha[bhA.2517] ukkosa mAu-bhaJjA, majhaMpuna bhgini-dhuutmaadiiyN| khariyAdI ya jahannaM, pagayaM sajitetare dehe| vR. iha gRhiNo mAtaraM mAyA~ vA nAnyasya kasyApi prayacchanti, ato mAtA bhAryA cotkRSTaM mAnuSyarUpam / yAstu bhaginIduhitR-pautryAdayo'nyasmai svAbhirucitAya dIyante tAH punrmdhymm| kharikA-dAsI tadAdaya itarAH striyo jaghanyam / etat trayamapi pratyekaM dvidhA-pratimAyutaM dehayutaM c|prtimaayutNdivyvdvktvym|dehyutentusjiiven itareNavA-ajIvena prakRtam' adhikAraH, tadviSayaM prAyazcittamabhidhAsyata ityarthaH // tatra sthAnaprAyazcittaM tAvadAha[bhA.2518] paDhamillugammi ThANe, cauro mAsA hvNt'nugghaayaa| / chammAsA'nugghAyA, biie taie bhave chedo|| vR-prathamaM nAma-jaghanyaM mAnuSyarUpaMtatra prAjApatyaparigRhItAdau bhedatraye'pi tiSThatazcatvAro'nuddhAtA mAsAH, guravaityarthaH / dvitIyaM madhyaMtatrApi triSvapi bhedessussnnmaasaaanuddhaataaH| tRtIyamraskRSTaM tatra bhedatraye'pi tiSThatazchedo bhavet / / atha kI zazchedaH ? iti jJApanArthamAha[bhA.2519] . paDhamassa taiyaThANe, chammAsugghAio bhave chedo| caumAso chammAso, biie taie anugdhaao| vR-prathama-prAjApatyaparigRhItaM tasya yat tRtIya sthAnam-utkRSTamityarthaH tatra pANmAsika uddhaatikshchedH| dvitIyaM-kauTumbikaparigRhItaM tasya tRtIyasthAne caturgurukazchedaH / tRtIyaMdaNDikaparigRhItaM tatrApi yat tRtIyaM sthAnaM tatra pANmAsiko'nuddhAtazcedaH // tathA[bhA.2520]paDhamillugammitava'riha, dohi vi lahu hoMti ete pacchittA / biiyammiya kAlagurU, tavagurugA hoti taiyammi / / kRprathamillukaM prAjApatyaparigRhItaMtatrajaghanya-madhyamayoryetapo'rheprAyazcitte cuturguru SaDgururUpe ete 'dvAbhyAmapi tapaH-kalAbhyAM lakhuke krtvye| dvitIye kauTumbikaparigRhIteteeva kaalguruke| 'tRtIye' daNDikaparigRhIte te eva tapasA guruke kAlena lghuke| uktaM sthAnaprAyazcittaM atha pratisevanAprAyazcittamAha[bhA.2521) caugurukA chAgurukA, chedo mUlaM jahannae hoi / chagguruka cheamUlaM, aNavaThThappo amjjhime| [bhA.2522] chedo mUlaM ca tahA, aNavaThThappo ya hoi paarNcii| evaM diTThamadiDhe, sevaMte pasaJjaNaM mottuM // - prAjApatyaparigRhItaM jaghanyamadRSTaM pratisevate catvAro guravaH, dRSTe SaNmAsA guravaH / kauTumbikaparigRhItaM jaghanyamadRSTaMpratisevateSaNmAsA guravaH, TechedaH / daNDikaparigRhItaMjaghanyamadhSTaM pratisevate chedaH, dRSTe mUlam / prAjApatyaparigRhItemadhyame'ghaTe SaNmAsA guravaH, dRSTe chedaH / kauTumbiparigahIte madhyame'Te chedaH. dRSTe malama / daNDikaparigRhItemadhyame'TemUlam, dRsstte'nvsthaapym|
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 25, [bhA. 2522] 99 prAjApatyaparigRhIte utkRSTe' 6STe chedaH, dRSTe mUlam / kauTumbikaparigRhIte utkRSTe'dRSTe mUlam, dRSTe'navasthApyam / daNDikaparigRhIte utkRSTe'dRSTe'navasthApyam, dRssttepaaraanycikm| evaM STaSTe pratisevamAnasya 'prasajanAM' zaGkA bhojikAdilakSaNAM muktvA prAyazcittaM mantavyam / atra nodakaH prAha[bhA.2523] jamhA paDhame mUlaM, biie aNavaTThao thaie pAraMcI / tanhA ThAyaMtassA, mUlaM aNavaTTha pAraMcI // vR- atrAcArya parihAramAha[ bhA. 2524] paDisevaNAe evaM, pasajaNA tattha hoi ikkikke / carimapade carimapadaM, taM piya ANAinipphanaM / / vR- anayovyAkhayA prAgvat [ bhA. 2525 ] te caiva tattha dosA, moriyaANAe je bhaNiya puvi / AliMgaNA motuM mAnusse sevamANassa // kR ' ta eva' anavasthA - mithyAtvAdayaH 'tatra' mAnuSyakastrIrUpe doSA ye pUrvaM "muriyAI ANAe" ityAdigAthAyAM bhaNitAH / navaraM divyapratimAyA AliGgane ye pratimAbhaGgadoSA bhadraka-prAntakRtA uktAstAn muktvA zeSAH sarve'pi mAnuSyakaM dehayutaM sevamAnasya bhaNitavyAH // idameva sphuTataramAha[ mA. 2526] AliMgate hatyAibhaMjaNe je u pcchkmpaadii| te iha natthi ime puna, nakkhAdiviche aNe sUyA // vR-lepyapratimAmAliGgamAnasya tasyAH pratimAyA hasta pAdAdyavayavabhaGge sati ye pazcAtkarmAdayo doSA uktAste 'iha' mAnuSya ke dehayute na bhavanti / ime punardoSA atra bhavanti sA strI kAmAturatayA taM sAdhuM nakhairvicchindyAt, AdizabdAd dantakSatAni vA kurvIta / taizca tasya zramaNakasya svapakSeNa vA parapakSeNa vA sUcA kriyeta-yadevamasya vapuSi nakha- dantakSatAni dRzyante tadeSa nizcitaM pratisevaka iti // atha mAnuSISu caturo vikalpAnU darzayati [bhA.2527] suhavinnappA suhamoigA ya suhavinnappA ya hoMti duhamoyA / duhavinnappAya suhA, duhavinnappA ya duhamoyA // dhR-manuSyastriyazcaturvidhAH, tadyathA- sukhavijJapyAH sukhamocyAH 1 sukhavijJapyA duHkhamocyAH 2 duHkhavijJapyAH sukhamocyAH 3 duHkhavijJapyA duHkhamocyAH 4 ceti / / caturSvapi bhaGgeSu yathAkramamabhUni nidarzanAni [ mA. 2528] khariyA mahiDigaNiyA, aMtepuriyA ya rAyamAyA ya / ubhayaM suhavinavaNA, sumoya dohiM pi ya dumoyA / / kR- 'kharikA' dvyakSarikA sA sarvajanasAmyatayA sukhavijJapyA, pariphalgusukhalavAsvAdanahetutvAcca sukhamocyA 1 / yA tu maharddhikA gaNikA sA'pi sAdhAraNastrItvenaiva sukhavijJapyA, yauvanarUpavibhramAdibhAvayuktatvena tuduHkhabhocyA 2 / yA purantaHpurikA sA varSadharAdirakSapAlakairduprApatayA duHkhavijJapyA, pratyapAyabahulatayA ca sukhamocyA 3 / yA tu rAjJaH sambandhinI mAtA sA surakSitatayA sarvasyApi ca gurusthAne pUjanIyatayA ca duHkhavijJapyA, prAptA ca satI sarvasaukhyasampattikAriNI
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/25 pramANabhUtatvAca rAjJA vidhIyamAnAnpratyapAyAn rakSituM shknotiitiduHkhmocyaa4| "ubhaya"miti prathamA sukhavijJapyA sukhamocyA 1 "suhavinavaNa"tti dvitIyA sukhavijJapanAparaM duHkhamocyA 2 "sumoya"ti tRtIyA sumocA paraM duHkhavijJapanA 3 caturthI dvAbhyAmapi 'duHkhA' duHkhavijJapanA duHkhamocyA ceti / athAkSepa-parihArau prAha[bhA.2529] tiha vi kayaro guruo, pAgaya koDubi daMDie ceva / sAhasa asamikkha bhae, iyare paDipakkha pbhuraayaa|| [bhA.2530] IsariyattA rajA, vabhaMsae mannupaharaNA riso| teya samikkhiyakArI, annA viyasiMbahU asthi / / [bhA.2531] patthAradosakArI, nivAvarAhoya bahujane phusi| pAgaio puna tassava, nivassa va bhayA na paDikujA / / [bhA.2532] aviyahu kammaddaNNA, na ya guttIo si neva dAraTThA! tena kayaM pina naai, itaratya puno dhuvo doso|| [mA.2533] tulle mehuNabhAve, nANattA''rovaNA u kIsa kyaa| jena nive patthAro, rAgo vi yavatyumAsajjA / / vR-idaM gAthApaJcakamapi divyadvAravad draSTavyam ||gtN mAnuSyakam / atha tairazcamAha[bhA.2534] tericchaMpiya tivihaM, jahannayaM majjhimaMca ukkosa / pAyAvacca-kuTuMbiya-daMDiyapAriggaraM ceva // pR-tairazcamapi rUpaM trividham-jaghanyaM madhyamamutkRSTaM ca / punarekaikaM tridhA-prAjApatyaparigRhItaM kauTumbikaparigRhItaM daNDikaparigRhItaM ceti / / tatra.. [bhA.2535] aiya amilA jahannA, khari mahisI majjhimA vlvmaadii| goNi karenukkosA, pagayaM sajitetare dehe / / dR-'ajikAH' chagalikAH 'amilAH' eDakAH etAH 'jaghanyAH' jaghanyaM tairazvarUpamityarthaH / evaM kharI-mahiSI-vaDavAdayo madhyamam / gAvaH-pratItAH kareNavaH-hastinyastAH 'utkRSTAH' utkRSTaM . tiryagrUpam / etat trayamapi dvidhA-pratimAyutaM dehyutNc| iha sajIvena 'itareNa' ajIvena dehayutena prakRtam, tadviSayaM prAyazcittamabhidhAsyata ityarthaH / tatra sthAnaprAyazcittamAha[bhA.2536] cattAriya ugghAyA, jahannae majjhime anugghaayaa| chammAsA ugghAyA, ukkose tthaaymaannss| vR-prAjApatyaparigRhItAdau jaghanyaketirazcIdehayute tiSThati / catvAra uddhAtAH, madhyame tiSThati catvAro'nuddhAtAH, utkRSTe tiSThataH SaNmAsA udghaataaH|| athaitadeva prAyazcittaM tapaH-kAlAbhyAM vizeSayati[bhA.2537] paDhamillugammi ThANe, dohi vi lahugA taveNa kaalennN| biiyammi ukAlagurU, tavagurugA hoti tiymi|| vR-'prathamilluke sthAne' prAjApatyaparigRhIte yAni prAyazcittAni tAni 'dvAbhyAmapi' tapasA kAlena ca laghukAni / 'dvitIye' kauTumbikaparigRhIte tAnyeva kAlagurukANi / 'tRtIye'
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ 101 uddezaka H 1, mUlaM-25, [bhA. 2537] daNDikaparigRhIte tapogurukANi / / gataM sthAnaprAyazcittam / athapratisevanAprAyazcittamAha[mA.2538) cauro lahugA gurugA, chedo mUlaM jahannae hoi| cauguruga cheda mUlaM, aNavaThThappoya mjjhime|| [bhA.2539] chedo mUlaM ca tahA, aNavaThThappo yahoi paarNcii| evaM diTThamadiTe, sevaMte pasajaNaM mottuM // vR- prAjApatyaparigRhItaM janyamaSTaM pratisevate catvAro laghavaH, ISTe catvAro guravaH / kauTumbikaparigRhIte jaghanye'STe catvAro guravaH, Te cchedaH / daNDikaparigRhIte jaghanye'STe chedaH, dRSTemUlam / prAjApatyaparigRhItemadhyame'ddaSTe catvAroguravaH, dRssttecchedH| kauTumbikaparigRhIte madhyame'STe cchedaH, dRSTe mUlam / daNDikaparigRhIte madhyame'STe mUlam, haTe'navasthApyam / prAjApatyaparigRhIte utkRSTe'STe cchedaH, haTe mUlam / kauTumbikaparigRhIte utkRSTe'STe mUlam, dRSTe'navasthApyam / daNDikaparigRhIte utkRSTe'dRSTe'navasthApyam, dRSTe pArAzcikam / evaM dRSTA'STayoH 'prasajanAM zazA-bhojikAdirUpAM muktvA prAyazcittaM jJAtavyam // atra prAguktamevAkSepa-parihArabaddhaM gAthAdvayamAha[mA.2540] jamhA paDhame mUlaM, biie aNavaThTho taie paarNcii| tamhA ThAyaMtassA, mUlaM aNavaThTha paarNcii|| [bhA.2541] paDisevaNAe evaM; pasajjaNA tattha hoi ikke ke / carimapade carimapadaM, taMpiya ANAiniSphanaM / / kRgatArtham / / [bhA.2542] teceva tatya dosA, moriyaANAe je bhaNiya puci / AlAvaNAi mottuM, tericche sevamANassa / / Dha-mauryadRSTAntadvAreNayAbhagavatAmAjJAbalIyasI prasAdhitA tasyA bhaGgeyadoSAH pUrva divyadvAre manuSyadvAreca maNitAHte'pi tathaivAtra drssttvyaaH| paramAlApanAdIn muktvA zeSAatratairazce dehayute sevamAnasya bhavanti ||etdevaalaapnaadipdN vyAcaSTe- . [mA.2543] jaha hAsa-kheDDa-AgAra-vimamA hoti mnnuyitthiisu| AlAvAya bahuvidhA, taha natyi tirikkhitthiisu|| vR- yathA manuSyastrISu hAsya-krIDA-AkAra-vibhramA AlApAzca bahuvidhA bhavanti na tathA tiryavastISu / etAvAn manuSyastrIbhyastiryastarINAM vizeSaH ||ath caturbhaGgImAha[bhA.254]suhaviNNappA suhamoigA ya, suhaviNNappA ya hoti duhamoyA / __duhaviNNappA ya suhA, duhaviNNappA ya duhamoyA / vR-gatArthA atrodAharaNAni[bhA.2545] amilAI ubhayasuhA, arahaNNagamAimakkaDi dumoyaa| goNAitaiyabhaMge, ubhayaduhA siihi-vgghiio|| vR-amilAH-eDakAH tA AdizabdAd ajA-svarikAdayazca tiryavistaya ubhayasukhAH, tatra niSpratyapAyatayA sukhavijJapyAH, lokagarhitatayA tucchasukhAsvAdamAtrahetutvAca sukhamocyAH 1 /
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/25 "arahanagamAimakaDi"tti arahannakasya bhrAtRjAyA tadanurAgAd mRtvA yA markaTI jAtA tadA dayastirazcayo duHkhamocyAH paraMsukhavijJapyAH, arahannakaSTAntazcAvazyakAdavasAtavyaH tRtIyabhaGge tugo-mahiSyAdayaH, tAH svapakSe'piduHkhena sAmaMkAryante kiM punaH parapakSe manujeSu? atoduHkhavijJapanAH, lokajugupsitazcatAsusaGgamaiti kRtvaasukhmocyaaH3|yaastu siMhI-vyAghrIprabhRtayastA ubhayaduHkhAH, tatrajIvitAntakAriNIvAdaduHkhavijJapanAH, anuraktAzca satyaHpratibandhabandhuratayA duHkhamocyAH / atra nodakaH praznayati-ko nAma prAkRto'pyetAstiyastriyo lokajugupsitAH pratiseveta ? vizeSato jinavacanaparimalitamati? iti, atrocyate[bhA.2546] jai tA saNapphaIsuM, mehuNabhAvaM tupAvae puriso| jIviyadoghAjahiyaM, kiM puna sesAsu jaaiisu|| vR-yadi tAvat 'sanakhapadISu siMhISu puruSo maithunabhAvaM prApnoti yatra "jIvitadocca"tti jIvitabhayaM prANasandeho yAsu bhavatItyarthaH, kiM punaH zeSAsu kharikAdijAtiSu? / tathA cAtra dRSTAntaH-ekkAsIhI riukAle mehuNatthI sajAipurisaM alabhamANI satye vahate ithaM purisaM cittuM guhaM paviThThA cATuM kAumADhatA / sAya tena paDisevitA / tattha tesiM doNha vi saMsArAnubhAvato anurAgojAto / guhApaDiyarasa tassa sA dine dine poggalaM AneuM dei / so vitaM pddisevi|ji evaM jIvitaMtakarIsu vi saNaphaIsu puriso mehuNadhamma paDisevai kimaMga puna jAsu jIviyabhayaM natthi tAsuna paDisevissai ? ti / / yaccoktam "vizeSato jinavacanaparimalitabuddhi" iti tadapyayuktam, yataH kimeSo'piloko bhavato na karNakoTaramadhyamadhyAsiSTa ?. mAtrAsvanA duhitrAvA, na viviktAsano bhavet / balavAnindriyagrAmaH, paNDito'pyatra muhyti|| uktaM tairazcaM rUpam, taduktau ca samarthitaM bhAvasAgArikam / evaM nirgranthAnAmuktam / atha nirgranthInAmetadevAtidizannAha [bhA.2547] eseva kamo niyamA, niggaMthINaM pi hoi naayvyo| . purisapaDimAu tAsiM, sANammi yajaMca anuraago|| vR-'eSa eva' dravya-bhAvasAgArikaviSayaH kramo niyamAd nirgranthInAmapi bhavati jJAtavyaH / navaraM divyadvAre tAsAM puruSapratimA draSTavyAH, mAnuSyadvAre manujapuruSAH, tairazcadvAre tiryakpuruSA iti|tairshcec zvAnaviSayo yadanurAgobabhUva tad ddaSTAntobhavati |jhaa-egaaaviriyaa avAuDA kAiyaM vosiraMtI virahe sANeNa diTThA / soya sANo pucchaM lolito cADUNi kareMto allINo / sA agArI ciMtei-pecchAmi tAvaiesa kiMkarei? tti|tss purato sAgAriyaM abhimuhaM kAuMjAnuehiM hatyehi yaahomuhI tthiyaa| tena sA pddiseviyaa| tIe agArIe tattheva sANe anurAgojAto / evaM mig-chgl-vaanraadiiviagaariNabhilsNti||ytetedossaasttH saagaarikeprtishryenvstvym|| atha dvitIyapadamAha[bhA.2548] addhANaniggayAdI, tikkhutto maggiUNa asaIe / gIyatthA jayaNAe, vasaMti to dvvsaagrie|| vR-adhvanirgatAdayaH "trikRtvaH' trIn vArAnanyAM nirdoSAM vasatiM mArgayitvA yadi na labhante
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-25, [bhA. 2548] tato'nyasyAM vasatAvasatyAM gItArthA yatanayA dravyasAgArike'pyupAzraye vasanti ||ytnaamevaah[bhaa.2549] jahi appatarA dosA, AbharaNAdINa dUratoya migaa| cilimili nisi jAgaraNaM, gIe sajjhAya-jhANAdI / / vR- "yatra' rUpA-''bharaNAdAvalpatarA doSAH tatra tiSThanti / mRgA iva mRgAH-ajJatvAdagItArthAstAnAbharaNAdInAM dUrataH kurvanti / cilimilikAM ca rUpAdInAmapAntarAle badhnanti / 'nizi' rAtrau tatra jAgaraNaM kartavyam, mA stenAdirAbharaNAdikamapaharediti kRtvA / gItazabde ca zrUyamANe mahatA zabdena svAdhyAyaM kurvanti, dhyAnalabdhisampanno vA dhyAnaM dhyAyati, AdizabdA nRtte nATake vA vidhIyamAne tadabhimukhaM nAvalokante / / bhAvasAgArike dvitIyapadamAha[bhA.2550] addhANaniggayAdI, vAse sAvayabhae va tenbhe| AvariyA tivihe vI, vasaMti jayaNAe giiytthaa|| -adhvanirgatAdayo grAmAdInAmantaH zuddhAM vasatimalabhamAnA bahirapyudyAnAdau vasanti / atha vahirvasatAmime doSAH-"vAsa"tti varSaM nipatati, siMha-vyAghrAdInAM vAzvApadAnAM bhayam, stenAnAM vA zarIropadhiharANAM bhayam / tato grAmAderantarbhAvasAgArike jaghanyamadhyamotkRSTabhedAd prAjApatyAdiparigRhItabhedAtA trividhe'pivsnti| tatraca pratimA vastrAdibhirAvRtAH kriynte| manuSya-tiryastiyazca kaTakacilimilikAmapAntarAle dattvA yathA na vilokyanta tathA''vRtAH santo gItArthA yatanayA vasanti / / sUtram mU. (26) no kappai niggaMdhANe itthisAgArie uvassae vatthae / mU. (27) kappai niggaMthANaM purisasAgArie uvassae vtthe|| mU. (28) no kappai niggaMthINaM purisasAgArie uvassae vtthe|| mU. (29) kappai niggaMdhINaM itthasAgArie uvassae vtthe| vR.asya sUtracatuSTayasya sambandhamAha[bhA.2551] avisiTuM sAgariyaM, vuttaM taM puna vibhAgato iNamo / majjhe purisasagAraM, AdI aMte ya itthiisu|| vR-pUrvasUtre 'aviziSTaM strI-puruSavizeSarahitaM saagaarikmuktm|adhunaapunH tadeva sAgArikaM 'vibhAgataH' strI-puruSavizeSAdasmin sUtracatuSTaye'bhidhIyate / atra ca madhyavartisUtradvaye puruSasAgArikamAdisUtre antyasUtre ca strIsAgArikamAzritya vidhirabhidhIyata iti / anena sambandhenAyAtasyAsya sUtracatuSTayasya vyAkhyA-nokalpate nirgranthAnAMstrIsAgArike upAzraye vastum kalpate nirgranthAnAMpuruSasAgArike upAzrayevastum / nokalpatenirgranthInAM puruSasAgArike upAzraye vastum / nokalpate nirgranthInAMpuruSasAgArike upAzraye vastum / kalpate nirgranthInAM strIsAgArike upAzraye vastumiti sUtracatuSTayAkSarArthaH / / atha bhASyakAro vistarArthaM bibhaNiSurAha[bhA.2552] itthIsAgarie uvassayammi sacceva itthiyA hoi / devI manuya tiricchI, sacceva pasajaNA tattha / / kRstrIsAgArikeupAzrayevastuMna kalpate, sAcAnantarasUtreyA devI mAnuSI tirazcIcapratipAditA saivAtrApi draSTavyA / saiva ca 'prasajanA' mithyAtva-zaGkA-bhojikAdirUpA / tatra ca prAyazcittamapi
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 2-1 /29 104 tadeva mantavyam / atra paraH prAha [bhA. 2553] jai sa cceva ya itthI, sohI ya pasajjaNA ya sa cceva / suttaM tu kimAraddhaM, codaga ! suNa kAraNaM itthaM / vR- yadi saiva strI saiva 'zodhiH' prAyazcittaM saiva ca prasajanA tarhi kimarthamidaM strIsAgArikasUtrabhArabdham ? punaruktadoSaduSTatvAntredamArabdhaM yujyata iti bhAvaH / sUrirAha- nodaka ! kAraNamatrAsti yenedaM sUtramArabdham, tacAvahitaH zRNu' nizamaya // [bhA. 2554] puvvabhaNiyaM tu punaravi, jaM-bhaNNai tattha kAraNaM asthi / paDiseho'NunnA kAraNaM visesovalaMbho vA // vR- tuzabdo'pizabdArthe / pUrvabhaNitamapi punarapi yad bhaNyate tatra kAraNamasti / kim ? ityAha- "paDiseho "tti ye pUrvamanujJAM kurvatA arthA uktAsta eva bhUyaH pratiSedhadvAreNa bhaNyante / "aNunna' "tti ye'rthA pUrvaM pratiSedhaM kurvatA bhaNitAstAnevAnujJAM kurvan bhUyo'pi darzayati / tathA 'kAraNaM' nimittaM taddarzanArthaM bhUyo'pi sa evArtho bhaNanIyaH / athavA pUrvaM sAmAnyena yaH pratipAdito'rthastasyaiva vizeSopalambhArthaM prAg bhaNitamapi bhUyaH pratipAdanIyam / evaM prAguktamaNane catvAri kAraNAni santIti / / Aha yadyevaM tataH prastute kimAyAtam ? ityAhaohe savvaniseho sarisANunnA vibhAgasuttesu / jayAheuM bhedo, taha majjhatthAdao vA vi // [bhA. 2555 ] vR- "no kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA sAgArie uvassae vatthae" ityasmin odhasUtre sarvasyApi sAgArikasya niSedhaH kRtaH, iha tu vibhAgasUtreSu sadhzAnujJA kriyate, yathA-puruSANAM puruSasAgArike strINAM strIsAgArike vastuM kalpate / tathA yatanA yathA puruSeSu strISu vA kartavyA taddarzanahetorvibhAgasUtrANAM bhedaH / madhyasthAdayo vA strI-puruSANAM bhedA arthato darzayiSyante iti vibhAgasUtrANAM pRthagArambhaH kriyate // atha dvitIyasUtre vizeSopalambhaM darzayannAha [bhA. 2556] purisasAgArie uvassayammi, cauro lahugA ya dosa ANAdI / te vi ya purisA duvihA, savikArA nivvikArAya // vR- "kalpate nirgranthAnAM puruSasAgArike upAzraye vastum" ityevaM yadyapi sUtre'nujJAtaM tathApyutsargato na kalpate / yadi vasanti tatazcatvAro laghukAH prAyazcittam AjJAdayazca doSAH / te'pi ca puruSA dvividhAH savikArA nirvikArAzca // tatra savikArAn vyAkhyAnayatirUvaM AbharaNavihiM, vatthA 'laMkAra-bhoyage gaMdhe / [bhA. 2557] Aujja naTTa nADaga, gIe a manohare suNiyA / / vR- iha ye puruSAH rUpaM udvartana snAna-nakhadantakezasaMsthApanAdinA svazarIre janayanti, 'AbharaNavidhi' maNi- kanakAdimayAnAbharaNabhedAn 'vastrANi vA' cInAMzukAdIni paridadhate, 'alaGkAreNa vA' keza- mAlyAdinA''tmAnamalaGkarvanti, bhojanaM vA mahatA vistareNabhuJjate, candanakarpUrAdibhiH koSThapuTavAkAdibhirvA gandhairAtmAnamAlimpanti vAsayanti vA tata-vitatAdikaM vA caturvidhamAtodyaM vAdayanti, nRttaM vA kurvanti, nATakaM vA nATayanti, madhuradhvaninA vA gItamuccaranti, ete savikArA ucyante / eteSAM rUpAdIni manoharANi dRSTvA gItAdizabdAMzca 'zrutvA' nizamya
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 105 uddezakaH 1, mUlaM-29, [bhA. 2557] bhuktA-'bhuktasamutthA dossaaH|| eteSu tiSThataH prAyazcittamAha[bhA.2558] ekekvammi uThANe, cauro mAsA havaMti ugghaayaa| ANAiNo yadosA, virAdhanA saMjamA''yAe / vR-eteSurupA-''bharaNAdipuekaikasmin sthAne tiSThatazcatvAromAsA uddhAtA bhavanti, laghava ityarthaH / AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyame Atmani ca draSTavyA / / [bhA.2559] evaMtA savikAre, nivvIkAre ime bhave dosA / saMsadeNa vibuddhe, ahigaraNaM suttprihaannii|| vR-evaM tAvat savikArapuruSeSu doSA uktAH / nirvikArapuruSeSu tvamI doSA bhaveyuH-sAdhUnAM svAdhyAyasatkenAvazyikI-naSedhikIsambandhinA vA saMzabdena vibuddhAste puruSAH sAdhubhi saha 'adhikAraNam' asaGgraDaM kuryu| tatrAtmavirAdhanA sUtraparihANizca bhvti||sNymviraadhnaa tviyam[bhA.2460] Au jovaNa vaNie, agaNi kuDuMcI kukamma kummrie| tene mAlAgAre, unbhAmaga paMthie jNte|| kR-sAdhUnAMgRhasthAnAMca sambandhinAasaGghaDazabdena vibuddhAH striyaH "Au"ttiapkAyAharaNArthaM vrajanti / "jovaNaM" ti rathakArAdayaH zakaTe gavAdIn yojayitvA kASThAdihetoraTavIM gaccheyuH / vaNijo dhRtakutupAdikaM gRhItvA grAmAntaraM vrajanti / "agani" tti lohakArAdaya utthAyAgniprajcAlanAdikarmaNi laganti / kuTumbino halAdIni gRhItvA kSetrANi gacchanti / 'kukarmANaH' matsyabandha-vAgurikAdayo matsyAdyarthaM gacchanti / kutsitaH-mAraNIyasattvasyAtIvavedanotpAdakatvAtrinyo yo mAraH-mAraNaM sa vidyate yeSAM te kumArikAH-saukarikA ityarthaH te'pi svakarmaNi laganti / stenaH prabhAtamiti kRtvA panthAnaM banTuM gacchet / mAlAkAraH karaNDe gRhItvA''rAmaM gacchati / 'udbhrAmakaH' pAradArikaH sa dattasaGketa udbhAmikAMgRhItvA palAyeta / pathiko bibuddhaH pathi pravartate / yantrikA bibuddhAH santo yantrANi vAhayanti / yasmAdete doSAstasmAt puruSeSvapi na sthAtavyam / / nodakaH prAha[bhA.2561] evaM suttaM aphalaM, suttanivAo u asai vshiie| gIyatthA jayaNAe, vasaMti to dvvsaagrie| vR- yadi 'evaM' puruSeSvapi nirgranthAnAM vastuM na kalpate tarhi sUtraM "kalpate puruSasAgArike vastum" ityevaMlakSaNamaphalaM praapnoti|gururaah-suutrnipaatH' sUtrasyAvasarovizuddhAyAM vasatAvasatyAM mantavyaH, tathA ca yadyasAgArika vasatirna prApyate tato gItArthA yatanayA dravyasAgArike vasanti, puruSasAgArike ityarthaH / / [bhA.2562] te vi ya purisA duvihA, sannI assanniNo ya bodhvvaa| majjhatthA''bharaNapiyA, kaMdappA kAhiyA ceva // vR-te'pica puruSA dvividhAH-saMjJino'saMjJinazca / saMjJA nAma-deva-guru-dharmatattvAnAM yathAvat parijJAnaMsA vidyate yeSAM te saMjJitaH,zrAvakA ityarthaM / tdvipriitaaasNjnyinH|ete pratyekaM caturvidhAHmadhyasthA AbharaNapriyA kAndarpikAH kAthikAzca / / etAneva vyAcASTe[bhA.2563] AbharaNapie ja.Nasu, alaMkarite u kesamAdINi /
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/29 sairahasiya-ppalaliyA, sarIrakuiNo ya kaMdappA / / vR- kezAdIni mAlyAdibhiralaGkArairalamurvataH puruSAnAbharaNapriyAn jAnIhi / ye tu svairahasitapralakitAH svecchayA parasparamaTTahAsAdinA isanti, dyUtAndolanAdinA ca krIDanti, 3 ca 'zarIrakucayaH' vividhaSiGgaceSTAkAriNaH te kAdandarpikAH // [bhA.2564] akkhAiyAu akkhANagAIM gIyAIM chliykvvaaii| kahayaMtA ya kahAo, tisamutthA kAhipA hoti / / vR-tathA AkhyAyikAH' taraGgavatI-malayavatIprabhRtayaH, 'AkhyAnakAni' dhUkhyiAnakAdIni, 'gItAni dhruvakAdicchandoniddhAni gItapadAni, tathA chalitakAvyAni' zRGgArakAvyAni, 'kathAH' vasudevacarita-ceTakakathAdayaH, 'trisamutthAH'dharma-kAmA-'rthalakSaNapuruSArthatrayavaktavyatAprabhAH saGkIrNakathA ityarthaH / etAnyAkhyAyikAdIni kathayantaH ucyante, kathayA carantIni vyutpatteH / / [bhA.2565] eesi tiNhaM pI, je u vigArANa bAhirA purisA / veraggaruI nihuyA, nisaggahirimaMtu majjhatthA / / vR-'eteSAm AbharaNapriyAdInAMtrayANAmapi sambandhinoye vikArAstebhyaH 'bAhyAH' bahirvattino ye puruSAH 'vairAgyarucayaH' kevalavairAgyazraddhAlavona zRGgArAdirasapniyAH nibhRtAH' karacaraNendriyeSu saMlInAH nisargeNa-khabhAvenaiva hImantaH-salajjAH IzA madhyasthA jJAtavyAH / / punarapyamISAM pratyekaM bhedAnAha[bhA.2566] ekekAte tivihA, therA taha majjhimA ya taruNA ya / evaM sannI bArasa, bArasa assanniNo hoti / / vR-ekaike madhyasthAdayastrividhAH-sthavirAstathA mdhymaanyctrunnaashc|ttomdhysthaadyshctvaarH sthavirAdibhedatrayeNa guNyante jAtA dvAdaza bhedAH / evaM 'saMjJinaH' zrAvakAste dvAdazavidhAH / asaMjJino'pi dvAdazavidhA bhavanti // eteSveva prAyazcittamAha[bhA.2567] kAhIyAtaruNesuM, causu vicauguruga ThAyamANassa / sesesuMghaulahugA, samaNANaM purisvggmmi|| vR-saMjJinAmasaMjJinAM ca yaH kAthikastaruNaH etau dvau bhedau, ye ca vakSyamANA napuMsakAH puruSanepathyAsteSAmapi saMjJinAmasaMjJinAM caikaikaH kAthikastaruNaH, ete catvAro bhedAH, eteSu caturSu tiSThataH pratyekaM catvAro gurukAH / zeSeSu bhedeSu tiSThataH pratyekaM caturlaghu / etat prAyazcittaM zramaNAnAM puruSavarge bhaNitam / / kAraNe punastiSThatAM vidhimAha[bhA.2568] sannIsu paDhamavagge, asatI assnnipddhgvggmmi| tena paraM sannIsuM, kameNa assannisuMceva / / vR- vasatau nirdoSAyAmasatyAM saMjJiSu yaH prathamavarga-madhyasthAH puruSAstatra tiSThanti / tatrApi prathamasthavireSu, teSAmabhAvemadhyameSu, tadalAbhetaruNeSu yathAkramaMtiSThanti / tataH paraM teSAmabhAve dvitIyAdivargeSukrameNa tisstthnti| dvitIyavargonAmaAbharaNapriyAH / teSuprathamaM saMjJiSusthaviramadhyamataruNeSu, ttetessvevaasNjnyissu|tdbhaavesNjnyinaaN tRtIyavargekAndarpikapuruSeSu, teSAmalAbhe'saMjJinAM tRtIyavarne sthavirAdiSu yathAkramaM sthAtavyam / /
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 29 [bhA. 2569 ] [ bhA. 2569] 107 evaM ekkakka tigaM, vocatthakameNa hoi nAyavvaM / mottUNa carima santrI, emeva napuMsaehiM pi // vR evaM madhyasthAdiSu ekaikasmin pade trikaM 'viparyastakrameNa' prathamaM sthavireSu tato madhyameSu tatastaruNeSu ityevaMlakSaNena vaiparItyavidhinA bhavati jJAtavyam, paraM muktavA caramaM saMjJinam / kimuktaM bhavati ? - caramo bhedaH kAthikaH, tatra saMjJini prathamatastrikaM na cArayitavyaM kintu dvikam, tadyathA-yadA tRtIyAvargo na prApyate tadA caturthavarge prathamaM saMjJiSu kAthikasthavireSu, tadalAbhe kAdhikamadhyameSu, tadaprAptAvasaMjJiSu kAthikasthavireSu, tadabhAve kAthikamadhyameSu tiSThanti, atha te'pi na prApyate tataH saMjJiSu kAthikataruNeSu, tadabhAve'saMjJiSvapi kAthikataruNeSu tiSThanti, te cobhaye'pi prajJApanIyA yathA kathAM na kathayanti / evaM puruSeSu sthAtavye vidhiruktaH / evameva ca napuMsakeSvapi vaktavyaH // idameva bhAvayati [ bhA. 2570 ] emeva hoMti duvihA, purisanapuMsA vi sanni assanI | majjhatthA''bharaNapiyA, kaMdappA kAhiyA ceva || vR- puruSasAgArikAlAbhe kadAcinnapuMsakasAgArikaH pratizrayo labhyate tatropyevameva bhaidAH karttavyAH / tatra napuMsakAdvi- strInepathyakAH puruSanepathyakAzca / ye puruSanepadhyikAste dvidhAI pratisevino'pratisevinazca / ye tu strInepathyikAste niyamAt pratisevinaH / tatra puruSanapuMsakA api na kevalaM puruSA ityapizabdArthaH saMjJino'saMjJinazceti dvividhA bhavanti / ubhaye'pi pratyekaM caturvidhAH- madhyasthA AbharaNapriyAH kAndarpikAH kAthikAzceti // [bhA. 2571] ekkkA te tivihA, therA taha majjhimA ya taruNA ya evaM sannI bArasa, bArasa assaniNo hoMti / / vR- ekaikAH 'te' madhyasthAdayastrividhAH sthavirA madhyamAstaruNAzca / evaM saMjJino dvAdaza asaMjJino'pi dvAdaza bhavanti // eteSu prAyazcittamAha [bhA. 2572 ] jaha ceva para purisesuM, sohI taha ceva purisavesesu / terAsiesa suvihiya!, paDisevaga apaDisevIsu // vR-yathaiva puruSeSu zodhirupavarNitA tathaiva puruSaveSeSvipi 'trairAzikeSu' napuMsakeSu he suvihita! pratisevakeSu apratisevakeSu vA zodhiM jAnIhItyupaskAraH 1 sA ceyam - puruSa napuMsakAnAM ye kAdhikAstaruNAsteSu catvAro guravaH, zeSeSu bhedeSu caturlaghukAH / kAraNe punaradhvanirgatAdInAM vasateralAbhe tiSThatAM tathaiva puruSanapuMsakeSvapi yatanAkramo yathA puruSeSu pratipAditaH // [bhA. 2573] jaha kAraNe purisesuM, taha kAraNe itthiyAsu vi basejjA / addhANa-vAsa- sAvaya-tenesu va kAraNe vasatI // vR-yathA kAraNe puruSeSu puruSeveSanapuMsakeSu vA vasanti tathA strISu strIveSadhAriSu vA napuMsakeSu kAraNe vaseyuH / kiM punastat kAraNam ? ityAha-adhvAnaM pritapannAstato nirgatA vA zuddhAmalpataradoSaduSTAM vA vasatiM na labhante tata udyAnAdau tiSThanti / atha varSaM patati bahirvA zcApadabhayaM zarIropadhistenabhayaM vA tata Iddaze kAraNe strIsAgArike tadabhAve strIveSadhAriSu vA napuMsakeSu pUrvoktakrameNa vasanti // niSkAraNe tu tatra tiSThatAmidaM prAyazcittam
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/29 [bhA.2574] kAhIyAtaruNIsuM, causu vi mUlaM tu ThAyamANANaM / sesAsu vicaugurugA, samaNANaM isthivaggammi / / vR-strISu strIveSadhAriSu vA napuMsakeSu yAzcatastraH kAthikataruNyastAsu tiSThatAM nirgranthAnAM mUlam / zeSAsu saMjJinISu asaMjJinISu vA strISu caturgurukAH / evaM zramaNAnAM strIvarga tiSThatAM praayshcittmuktm|| [bhA.2575] jaha ceva ya itthIsuM sohI taha ceva ithivesesu / terAsiesusuvihiya!,te puna niyamA u paDisevI !! vR-yathaiva zramaNAnAM strISu tiSThatAM zodhirabhihitA tathaiva strIveSeSu trairAzikeSu he suvihita ! shodhimvbudhysvetyupskaarH| tepunaH' strInapuMsakA niyamAt 'pratisevinaH' pratisevanAkArASaNazIlA iti / atha kAraNe tiSThatAM yatanAmAha[bhA.2576] emeva hoMti inthI, bArasa sannI taheva asstrii| sannINa paDhamavagge, asai asannINa pddhmmmi|| kR'evameva puruSavatstriyaHstrIveSadhAriNazcanapuMsakAmadhyasthAdibhisthavirAdibhizcabhedairvAdaza saMjJinyo dvAdaza cA'saMjJinyaH pratyekaM bhvnti| tatraprathama saMjJinInAM prathamavarge' madhyasthastrIlakSaNe tadabhAve asaMjJinInAMprathamavarge sthavirAdikrameNa sthAtavyam / / [bhA.2577] evaM ekoka tigaM, voccatthakameNa hoi neyavvaM / mottUNacarima sanniM, emeva napuMsaehiM pi|| vR-evam ekaikasmin AbharaNapriyAdau varga trikaM taruNyAdibhedatrayaviparyastakrameNa netavyamprathama sthavirAsu, tato madhyamAsu, tatastaruNISu, paraM muktvA 'caramAM' kAthikAkhyAM saMjJinIm / tatra hi prathama saMjJinISusthavirAsu, tato madhyamAsu, tadalAme'saMjJinISu sthavirAmadhyamAsu, tataH saMjJinISutaruNISu, tdpraaptaavsNjnyiniissutisstthnti| evameva striivessdhaariissu,npuNskessvpidrssttvym|| bhAvitaM nirgranthasUtradvayam / samprati nirgranthIsUtradvayaM bhAvayati[bhA.2578] eseva kAmo niyamA, niggaMdhINaM pi hoi naayvyo| jaha tesi ithiyAo, taha tAsi pumA munneybvaa|| vR-eSa eva kramo niyamAnnirgrandhInAmapi bhavati jJAtavyaH / paraM yathA 'teSAM' nirgranthAnAM striyo gurukatarAstathA nirgranthInAmapi pumAMso gurukatarA jJAtavyAH / / [bhA.2579] kAhIyAtaruNIsuM, causu vi cauguruga ThAyamANINaM / sesAsu vi caulahugA, samaNINaM isthivaggammi / vR-strINAM strIveSanapuMsakAnAMcamadhye kAthikataruNISu catasRSvapi tisstthntiinaaNcturgurukaaH| 'zeSAsvapi' madhyasthAdiSu dvAviMzatisaGkhyAkAsustrISu dvAviMzatau ca strInapuMsakeSu cturlghukaaH| evaM zramaNInAM strIvarge prAyazcitaM jJAtavyam / / [bhA.2580] kAhIyotaruNesu vi, causu vimUlaM tu tthaaymaanniinnN| sesesu u caugurugA, samaNIyaM purisavaggammi / / vR-puruSANAMpuruSanapuMsakAnAMca saMjhyasaMjJinAyepratyekaM catvAraH kAthikAstaruNAsteSutiSThantInAM
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1. mUlaM-29, [bhA. 2580] 109 nirgranthInAM mUlam / 'zeSeSu' puruSeSu puruSanapuMsakeSu ca pratyekaM catvAro gurukAH / evaM zramaNInAM puruSavarge prAyazcittaM mantavyam / / athAparaM prAyazcittAdezamAha[bhA.2581] therAiesu ahavA, paMcaga pannarasa mAsalahuoya / chedo majjhatthAdisu, kAhiyataruNesu culhuo| [bhA.2582] sanI-assannINaM, purisa-napuMsesu esa sAhUNaM / eesuMciya thIsuM, guruo samaNINa vivriio|| vR-athavA sthavirAdiSu triSu padeSu paJcakaH paJcadazako mAsalaghukazca chedo dAtavyaH / tadyathAmadhyastheSu sthavireSu tiSThanti laghupaJcakazchedaH, madhyastheSu madhyameSu laghupaJcadazakaH, madhyastheSu taruNeSu laghumAsikacchedaH / evamAbharaNapriyeSu kAndarpikeSucatrividheSvapi mantavyam |kaadhikaa api yesthavirAmadhyamAzcatepyapyevamevAvasAtavyam / vizeSacUrNikRt punarAha-kAhIe saNNithere pannarasa rAiMdiyANi lahuo chedo, majjhime mAsalahuo chedo tti / ye tu kAthikAstaruNAsteSu caturlaghumAsikacchedaH / evaM puruSAH puruSanapuMsakA vA ye saMjJino ye cAsaMjJinasteSAM samuditAnAM ye'STacatvAriMzatsaGkhyAkA bhedAsteSu yathoktakrameNa 'eSaH paJcakAdikacchedaH sAdhUnAM bhavati / strISu strInapuMsakeSuca eteSveva madhyasthasthavirAdibhedeSu sAdhUnAmeSa evacchedogurukaH kartavyaH, tadyathA-gurupaJcako gurupaJcadazako gurumAsiko gurucaturmAsikazceti / zramaNInAMpunareSaevacchedo viparItodAtavyaH, kimuktaMbhavati?-zramaNInAMstrIvarge tiSThantInAM laghupaJcakAdikacchedaH, puruSavarge tu gurupaJcakAdikaH / zeSaM sarvamapi prAgvad draSTavyam // mU. (30) no kappai niggaMthANaM paDibaddhasejAe vsthe| [bhA.2583] iti oha-vibhAgenaM, sejjA sAgArikA smkkhaayaa| taMceva ya sAgariyaMjassa adUre sa paDibaddho / / vR-'iti' evamodhena vibhAgena ca 'sAgArikA' sAgArikayuktA 'zayyA' pratizrayAparaparyAyA samAkhyAtA / tadeva ca sAgArikaM yasyopAzrayasya 'adUre Asanne sa pratibaddha ucyate / tatra nirgranthAnAmavasthAnamanena prtissidhyte| anena sambandhenAyAtasyAsyavyAkhyA nokalpatenirgranthAnAM 'pratibaddhazayyAyAM' dravyobhAvatazca pratibaddhe upAzraye vastumiti suutraarthH| atha niyuktivistaraH[bhA.2584] nAma ThavaNA davie, bhAvammicauviho u pddibddho| davammi paTTivaMso, bhAvammi cauvviho bhedo / vR-nAma-sthApanA-dravya-bhAvabhedAccaturvidhaH pratibaddhaH / tatra nAma-sthApane gatArthe / dravyataH punarayam-'pRSThavaMzaH' balaharaNaM sa yatropAzraye gRhasthagRheNa saha sambaddhaH sa dravyapratibaddha ucyate / 'bhAve tu' bhAvapratibaddhe cintyamAne caturvidho bhedo bhavati / / tadyathA[bhA.2585] pAsavaNa ThANa sve, sadde ceva ya havaMti cttaari| davveNa ya bhAveNa ya, saMjogo hoi cubhNgo|| vR-prazravaNe sthAne rUpe zabde ceti catvAro bhedA bhAvapratibaddhe bhavanti / tatra yasmin sAdhUnAM strINAM ca kAyikIbhUmirekA saprazravaNapratibaddhaH / yatra sthitairbhASA-bhUSaNa-rahasyazabdAH zrUyante sazabdapratibaddhaH / atra ca dravyeNa ca bhAvena ca saMyoge caturbhaGgI bhavati / tadyayA-dravyo nAmaikaH
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/30 pratibaddho na bhAvataH,bhAvato nAmaikaH pratibaddho na dravyataH, ekodravyato'pi bhAvato'pi, ekona dravyato na bhAvataH / / evaM caturbhaGgayAM viracitAyAM vidhimAha[bhA.2586] cautthapadaM tu vidinnaM, davve hugA yadosa aannaadii| saMsaddeNa vibuddhe, ahikaraNaM suttprihaannii|| vR- caturthapadamatra 'vitIrNam' anujJAtam, caturthabhaGgavartini pratizraye sthAtavyamityarthaH / dravyapratibaddhe tiSThatAM catvAro laghukAH, AjJAdayazca doSAH / sAdhUnAM sambandhinA AvazyakInaiSedhikIprabhRtinA saMzabdena vibuddheSu vibuddheSu gRhastheSvadhikaraNaM bhavati / athAdhikaraNabhayAnissaJcArAstUSNIkAzcAsate tataH sUtrArthaparihANi ||athaadhikrnnpdN vyAkhyAnayati[bhA.2587] Au jovaNa vaNie, agani kuDuMbI kukampa kummrie| tene mAlAgAre, ubbhAmaga paMthie jNte|| vR-asyA vyAkhyA prAgvat / / athAdhikaraNabhyAt tRSNIkAstiSThanti tata ete doSAH[bhA.2588] Asajja nisIhI vA, sajjhAya na kariti mAhubujhijjA / tenAsaMkA laggaNa, saMjama AyAe bhaannaadii|| vR- mA gRhasthA vibudhyantAmiti kRtvA "Asajja" iti zabdaM nocaranti mAsalaghu / naiSedhikImAvazyikIvAna kurvantipaJca rAtrindivAni / svAdhyAyesUtrapauruSIM na kurvntimaaslghu| arthapauruSIM na kurvantipaJcarAtrindivAni |svaadhyaaye sUtrapauruSIMna kurvantimAsalaghu / arthapauruSIM na kurvntimaasguru| sUtraM nAzayanti caturlaghu / arthaM nAzayanti caturguru / etena sUtraparihANiriti padaM vyAkhyAtam / tathA sAdhUnAmAvazyikIzabdaM padanipAtazabdaM vA zrutvA te gRhasthAH steno'yamityAzajhyA sAdhunA samaM yuddhAya lageyuH / tatazca yudhyamAnayoH saMyamAtmabhAjanAnAM virAdhanAdayo doSAH |ytevmto dravyapratibaddhAyAM vasataunasthAtavyaM dvitIyapade tissttheyurpi|| katham ? ityata Aha[bhA.2589] addhANaniggayAdI, tikkhutto maggiUNa asiie| . gIyatthA jayaNAe, vasaMti to davvapaDibaddhe / / vR-adhvanirgatAdayaH 'trikRtvaH trInvArAdravyatobhAvato'picApratibaddhamupAzrayaM mArgayitvA yadi na labhante tato gItArthA yatanayA dravyapratibaddha upAzraye vasanti / yatanAmevAha[bhA.2590] ApucchaNa AvAsiya, Asajja nisIhiyA yjynnaae| verattI AvAsaga, jo jAhe ciMdhana dugmmi|| vR-yadA ko'pi sAdhuH kAyikIbhUmau gantumicchati tadA dvitIyaM sAdhumApRcchaya nirgacchati, sa cadvitIyaH pRSTamAtra evotyAya daNDakahasto dvAretiSThatiyAvadasaupratyAgacchati, eSA aaprcchnytnaa| AvazyikImAsAdyazabda naiSedhikI ca yatanayA yathA gRhasthA na zRNvanti tathA kurvanti / vairAtrikavelAyAmapiyaHpUrvamutthitastena dvitIyaH sAdhuryatanayA hastena spRSTvA pratibodhayitavyaH, saca spRSTamAtra eva tUSNImbhAvenottiSThati, tato dvAvapi kAlabhUmau gatvA vairAtrikaM kAlaM yatanayA gRhNItaH yathA pAvasthito'pina zRNoti / AvazyakaM yo yadA yatra sthito vibudhyate sa tadA tatra sthitaeva karoti, vandanakaMstutIzcahRdayenaivaprayacchanti, yadvA yazategRhasthAHprabhAtesvayamevotthitaH ___
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-30, [bhA. 2590] 111 tadA''vazyakaM kurvanti / "ciMdhana dugammi" tapAravartayatAM yatra sUtre'rthe vA rAtrau zaGkitaM bhavati tasya cihnam-abhijJAnakaraNam, yathA amukasmintraGge zrutaskandhe'dhyayane uddezake vA idaM zaGkitamastIti, tat sarvadivA praznayitvA nizaGkitaM kurvanti / / tathA[bhA.2591] janarahie vujANe, jayaNA bhAsAe kimuya pddibddhe| Dhaharasara'nuppehA, na ya saMghADeNa verattI / / vR-yadi tAvajanarahite'pyudyAne vasatAMrAtrau bhASAyAM yatanA 'mAcatuSpada-pakSi-sarIsRpAdayo jantavo vibudhyantAm' iti kRtvA, tataH kiM punaH dravyapratibaddha pratizraye?, tatra sutarAM yatanA kartavyeti bhAvaH / yastu 'DhaDDarasvaraH' bRhatA zabdena bhASaNazIlaH sa vairAtrikaM svAdhyAyamanuprekSayA karoti, manasaivetyarthaH / ye'pica sAdhavo na DhaDDarasvarAste'pi saGghATakena na parivartayanti kintu pRthak pRthagiti / / gataH prathamo bhnggH| atha dvitIyabhaGgabhAvataH pratibaddho na dravyata ityevaMlakSaNaM nirUpayati[bhA.2592] bhAvammi u paDibaddhe, cauro gurugA yadosa aannaadii| te viyapurisA duvihA, bhuttabhogI abhuttA ya / / vR- 'bhAve' bhAvataH pratibaddhe pratizraye tiSThatAM caturgurukAH AjJAdayazca doSAH / ye punaste bhAvapratibaddhe vasanti te puruSAH' sAdhavo dvividhAH kecid 'bhuktabhoginaH' yestrIbhogAn muktvA pravrajitAH, kecittu abhuktabhoginaH' kumArapravrajitAH / eSA purAtanA gAthA / / athAsyA eva vyAkhyAnamAha[bhA.2593] bhAvammi u paDibaddhe, panarasasu padesu caugurU hoti / ekkekAu payAo, havaMti ANAiNo dosA / vR-bhAvapratibaddhe caturbhiprazravaNAdibhiH padaiH SoDazabhaGgAH kartavyAH / tadyathA-prazravaNapratibaddhaH sthAnapratibaddho rUpapratibaddhaH zabdapratibaddhazca 1 prazravaNapratibaddhaH sthAnapratibaddho rUpapratibaddho nazabdapratibaddhaH 2 ityAdi / atra prathamabhaGgAdArabhya paJcadazasu 'padeSu' bhaGgeSucaturguravaH praayshcittm| AdezAntareNa vA prathame bhaGge catvArazcaturguravaH, caturNAmapi padAnAM tatrAzuddhatvAt / dvitIye bhaGge trayazcaturguravaH, trayANAM pdaanaaNttraashuddhtvaat| evamanayA dizAyatrabhane yAvanti padAnyavizuddhAni tatra tAvantazcaturguravaH / ekaikasmAcca 'padAd' bhaGgakAdAjJAdayo doSA bhavanti, yastuSoDazo bhaGgaH sa caturdhvapi padeSu zuddha iti na tatra prAyazcittam / / prazravaNAdInAmevAnyo'nyaM sambhavamAha[bhA.2594] ThANe niyamA rUvaM, bhAsAsaddo ya bhUsaNe bhio| kAiya ThANaM natthI, sadde rUve ya bhaya sese || vR- yatra sAdhUnAM strINAM caikamevopavezanasthAnaM tatra niyamAt parasparaM rUpamavalokyate bhASAzabdazcazrUyate bhUSaNazabdastu bhAjyaH, sAmaraNAnAM strINAM bhavati itarAsAM na bhavatItyarthaH / 'kAyikI' prazravaNaMtatra sthAnaM nAsti, lokajugupsitatayA kAyikIbhUmAvupavezanAbhAvAt; bhASAbhUSaNazabdarUpANi tubhavantyapIti bhAvaH / zabde rUpeca 'zeSANi prazravaNAdIni 'bhaja' viklpy| kimuktaM bhavati? -zabde prazravaNa-sthAna-rUpAmi bhavanti vA navA, rUpe'pi prazravaNa-sthAna-zabdA bhavanti vA na deti / eteSveva doSAnupadarzayati-.. rivate & Personal Use Only
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/30 [mA,2595] AyaparobhayadosA, kAiyabhUmI ya icch'nicchNte| saMkA egamanege, voccheda padosato jaM ca / / vR-yatrasaMyatAnAmaviratikAnAMcaikA kAyikIbhUmistatrAtmaparobhayasamutthA doSAH / tatrasaMyata evAviratikAM rahasi dRSTvA yadAtmanA kSubhyati eSa Atmasamuttho doSaH, yastu sA strI tasmin saMyate kSubhyati saparasamutthaH, yastu sAdhuraviratikAyAmaviratikA'pi sAdhau kSobhamupagacchati sa ubhayasamuttho doSaH / "iccha'nicchaMte"tti yadi striyA prArthitaH sAdhustAM pratisevitumicchati tato vratabhaGgaH, atha necchati tataH sA uDDAhaM kuryAt / "saMka"tti aviratikA kAyikIbhUmau praviSTA pazcAt saMyatamapi tatra gacchantaM dRSTvA ko'pi zaGkAM kuryAt-yadevamamU dve apyatra caritaM praviSTe tanUnaM maithunArthamiti / tata ekasyAnekeSAM vA sAdhUnAM vyavacchedaM kuryAt / "padosato jaM ca"titadIyAH pi-devraadyHprdvesstoydgrhnnaa-''krssnnaadikNkrissyntitnnisspnnpraayshcittm|| 'yatrAviratikAnAM sAdhUnAM caikamevopavezanasthAnaM tatra doSAnAha[bhA.2596] duggUDhANaM channaMgadaMsaNe bhuttabhogi saikaraNaM / veuvvayamAIsuya, pddibNdhudduNcyaa''sNkaa| 'durguDhAnAM' duSprAvRtAnAMstrINAMyAnicchannAGgAniUrukucoraHprabhRtIniteSAMdarzana bhuktabhoginAM smRtikaraNaM abhuktbhoginaaNtukautukmutpdyte|tthaavaikriyN vAtAdivikriyAvizeSAdmahApramANaM sAgArikam, athavA vikurvitaM nAma-mahArASTraviSaye sAgArikaM viddhavA tatra viNTakaH prakSipyate, sA cAviratikA tAzenAGgAdAnena pratisevitapUrvI, tataH vaikriyaM vikurvitaM vA AdigrahaNAt paittikaMvA sAgArikaM dRSTvAsAstrI tatra sAdhau pratibandhaM kuryAt, uDDaJcakaMvA kazcidagAraH kuryAta, AzaGkA vA lokasya bhavati-ete zramaNakA na sundarA yenaivaM mahelAbhi smmaaste|| sarveSvapi prazravaNAdisthAneSu sAmAnyata ime doSAH[bhA.2597] baMbhavayassa aguttI, lajjAnAso ypiiiprivuthii| . sAhu tavovanavAso, nivAraNaM titthaparihAnI / / vR-strIbhiH sahakatra tiSThatAM sAdhUnAM brahmacaryasya 'agupti' bhaGgo jAyate, lajjAnAzacca parasparaM bhavati, abhIkSNaM sandarzanAdinA prItiparivRddhirupajAyate, lokazcopahAsoktibhaGgayA bravItiaho ! amI sAdhavastapovane vasanti, nivAraNaM ca rAjAdayaH kurvanti-mA eteSAM madhye ko'pi pravrajyAM gRhNAtu, tatazca 'tIrthaparihAni' tIrthasya vyavacchedo bhavati / / rUpapratibaddhe doSAnAha[bhA.2598] caMkanmiyaM ThiyaM moDiyaM ca vipekkhiyaM ca savilAsaM / AgAre ya bahuvihe, daTuM bhutteyare dosA !! vR-'caGkramitaM rAjahaMsIvatsalIlaMpadanyAsaH, sthitaM kaTIstambhenorddhavasthAnam, 'moTitaM' gAtramoTanam, vividham-ardhAkSi-kaTAkSAdibhirbhedaiHprekSitaMviprekSitam, tacca savilAsa' bhrUvikSepa sahitaMvismitamukhaMbA, evamAdInAkArAnbahuvidhAnTvA bhuktAnAm itareSAMca' abhuktAnAMsmRtikaraNakautukAdayodoSAH ||avirtikaanaaN punrnaanaadeshiiyaansaadhuunttvetymdhyuppaatobhvet| [mA.2599] jalla-malapaMkiyANa vi, lAyannasirI jahesi dehANaM / sAmannammi surUvA, sayaguNiyA Asi gihavAse / /
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-30, [bhA. 2599] 113 vR-jallaH-kaThinIbhUtaH, malaH-punaruddhartitaH sannapagacchati, jallena malena ca paGkitAnAmapyeSAM sAdhUnAM deheSu abhyaGgodvartana-snAnavirahiteSvapi yathA lAvaNyazrIH' kamanIyatAlakSmIH zrAmaNye'pi surUpAupalabhyatetathAjJAyate nUnamamISAMgRhavAsezataguNitA laavnnylkssmiiraasiit||shbdprtibddh doSAnAha[bhA.2600] gIyANi ya paDhiyANi ya, hasiyANi ya maMjulA ya ullAvA / bhUsaNasadde rAhassie asoUNaje dosA / / vR. strINAM sambandhIni bhASA-zabda-rUpANi, yAni gItAni ca paDhitAni ca hasitAni ca, 'maJjulAzca' mAdhuryAdiguNopetA ullApAH, yeca valaya-nUpurAdInAM bhUSaNAnAM zabdAH, ye ca rahasi bhavA rAhasikAH-puruSeNa paribhujyamAnAyAH striyAH stanitAdayaH zabdA ityarthaH, tAn zrutvA ye bhuktA-'bhuktasamutthA doSAstaniSpannaM prAyazcittamAcAryastatra bhAvapratibaddhe tiSThan prApnoti // atha striyaH sAdhUnAM svAdhyAyazabdaM zrutvA yaccintayeyustad darzayati[bhA.2601] gaMbhIra-mahura-phuDa-visayagAhao sussaro saro jaha siN| sajjhAyassa manaharo, gIyassanu kerisoAsI / / vR-gambhIronAma-yataHpratizabda uttiSThate, madhura-komalaH, sphuTa:-vyaktAkSaraH, viSayagrAhakaHarthaparicchedapaTuH, sukharaH-mAlava-kauzikyAdisvarAnuJjitaH, evaMvidhaH svaroyathA 'eSAM sAdhUnAM sambandhI svAdhyAyasyApi manoharaH zrUyate tathA jJAyate yadA gRhavAse vizvastAH santo gItamete vihitavantastadA gItasya kIddazo nAmazabda AsIt? kinnaradhvanayastadAnImabhUvanati bhaavH|| uktAzcaturvapi prazravaNAdipratibaddheSu doSAH / atha "te puna purisA duvihA" ityAdi pazcAI vyAkhyAnayati[bhA.2602] purisA ya muttabhogI, abhuttabhogI ya kei nikkhtaa| koUhala-saikaranubmavehi dosehimaM kujjA / / vR-te punaH saMyatapuruSA dvividhAH kecid bhuktabhoginaH kecittvamuktabhogino niSkrAntAH / te ca tatropAzraye smRtikaraNa-kautUhalodbhavA doSA ye utpadyante tairidaM kuryuH // [bhA.2603] paDigamanamannatisthiga, siddhI saMjai saliMga hatthe y| addhANa-vAsa-savaya-tenesuva bhAvapaDibaddhe // vR-pratigamanAma-tesAdhavobhUyo'pigRhavAsaMgaccheyuH, yadvAkazcitpAvasthAdibhyaH samAgataH sateSveva vrajet, anyatIrthikeSuvAgacchet, siddhaputrikAM vA saMyatIMvA svaliGgasthitaHpratiseveta, hastakarma vA kuryAt / yata ete doSA atona bhAvapratibaddhe sthAtavyam / bhavedvAkAraNaM yena tatrApi sthAtavya bhavati / kiM punastat ? ityAha-"addhANa" ityAdi / adhvapratipannAste sAdhavaH, na cAnyAM vasatiM labhante, varSa vA nirantaraM patati, zvApadAH stenA vA grAmAdevahirupadravanti / etaiH kAraNairbhAvapratibaddhe'pyupAzraye tiSThanti // etadeva vyAcaSTe[mA.2604] vihaniggayA u jaiuM, rukkhe joi paDibaddha ussA vaa| ThAyaMti aha uvAsaM, sAvaya-tenAdao bhAve / / [1981
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/30 kR-viham adhvA, tato nigatAstaM pratipatrAvA trikRtvaH zuddhAyA vasateranveSaNe yatitvA yadi nalabhante tato vRkSasyAdhastAdvA jyotiryutAyAM vA dravyapratibaddhAyAM vA vasatau tinti / "aha u"tti aya punarvRkSasyAdhastAdavazyAyo vA varSa vA nipatati zvApada-stenAdayo vA tatropadravanti tato bhAvapratibaddhAyAM vasatau vasanti / / tatra ceyaM yatanA[bhA.2605] bhAvammiThAyamANA, paDhamaM ThAyaMti rUvapaDibaddhe / tahiyaM kar3aga cilimilI, tassa'satI ThaMti paasvnne|| dR-bhAvapratibaddhe upAzraye tiStaH prathamaM rUpapratibaddhe tiSThanti / tatra cApAntarAle kaTakaM cilimilikAMvA prayacchanti / tasya rUpapratibaddhasyAbhAve prazravaNapratibaddhe'pi tiSThanti tatrApi kAyikI mAtrake vyutsRjyAnyatra paridhApayanti / [bhA.2606] asaI yamattagassA, nisiraNabhUmIivA vi asiie| vaMdena bolakaraNaM, tArsi velaM ca vciNti|| mAtrakasya 'asati' amAve'nyasyA vA kAyikInisarjanabhUmerabhAve 'vRndena' tricatuH prabhRtisAdhusamUhena mahatAzabdena bolNkurvntstsyaamevaayikiibhuumauprvishnti| tAsAMca' agArINAM kAyikIvyutsarjanavelAM varjayanti / / prazravaNapratibaddhasyAmAve zabdapratibaddhe'pi tichanti, tatra[mA.2607] bhUsaNa-mAsAsadde, sajjhAyajjhANa niccmuvogo| uvagaraNeNa sayaMvA, pelaNa annatya vA ThANe // kR.prathama bhUSaNazabdapratibaddhe tadabhAve bhASAzabdapratibaddhe'pi tiSThanti / tatra cobhayatrApi mahatAzabdenasamuditAH santaH svAdhyAyaMkunti, dhyAnalabdhimantokA dhyAna dharma-zuklabhedabhinnaM dhyAyanti, etayoreva svAdhyAya-dhyAnayornityamupayogaH kartavyaH / bhUSaNa-bhASAzabdapratibaddhAbhAve sthAnapratibaddhe tiSThanti / tatropakaraNena svayaM vA viprakIrNA santastathA mAlayanti yathA tAsAM preraNaM bhavati, avakAzo na bhavatIti bhAvaH / anyatra vA sthAne gatvA divase, tiSThanti / / sthAnapratibaddhasyAmAve rahasyazabdapratibaddhe tisstthnti| tatra tiSThatAM yatanAMkramaMca darzayati[mA.2608] pariyArasaddajayaNA, sadda vae ceva tiviha tivihaay| uddANa-pautya-sahINabhoiyA jA jassAvA gurugii|| kRpuruSeNa strI paribhuJjamAnA yaM zabdaM karoti sa paricArazabda ucyate, tatra 'yatanA' svAdhyAyaguNanAdikA krtvyaa| 'sadda vae ceva tivihatti zabdato vayasA ca sA strI trividhA, tadyathA-mandazabdAmadhyamazabdAtIvrazabdAca, vayasA tusthavirAmadhyamA taruNIceti trividhaa| "tivihA ya"ti punarekaikA trividhA-apadrANamartRkA proSitabhartRkA svAdhInabhoktRkA ceti / evaM bhedeSu viraciteSu yatanAkrama ucyate-tatra pUrvamapadrANabhartRkAyAM sthavirAyAM mandazabdAyAM sthAtavyam, tataHproSitabhartRkAyAsthavirAyAMmandazabdAyAma, tadabhAve'padrANabhartRkAyAMsthavirAyAM madhyazabdAyAma, tadasambhaveproSitabhartRkAyAsthavirAyAMmandazabdAyAma, tadabhAve'padrANabhartRkAyAM sthavirAyAM mandazabdAyAM sthAtavyam, tataH proSitabhartRkAyAM sthavirAyAM mandazabdAyAm, tadabhAve'padrANabhartRkAyAM sthavirAyAM madhyazabdAyAma, tadasammave proSitabhartRkAyAM sthavirAyAM
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-30, [mA. 2608] 115 madhyamazabdAyAm, tadalAbhe'padrANabhartRkAyAsthavirAyAMtIvrazabdAyAm, tadaprAptau proSitabhartRkAyAM sthavirAyAM tIvrazabdAyAM sthAtavyam / evameva madhyamAsu taruNISu ca apadrANa-proSitabhartRkAsu kramo draSTavyaH tataHsvAdhInabhartRkAyAmapiprathamasthavirAyAMtatomadhyamAyAMtatastaruNyAMyathAkrama manda-madhyama-tIvrazabdAyAM sthAvyam / athavA "jA jassa gurugi"tti yasya sAdhoryo mandAdikaH zabdorocate tena yAyuktAsAtasya gururAgahetutvAdgurukA, tenaca sarvaprayalena tayAgurukastriyA pratibaddhaH pratizrayaH parihartavyaH / / athavA'yamaparaHkrama ucyate[bhA.2609] uddANa pariThThaviyA, pauttha kannA sabhoiyA ceva / therI majjhima taruNI, tivvakarI mNdshaay|| vR-kanyAzabdo bandhAnulomyAd madhye'bhihito'pyAdau kartavyaH, tataH pUrva 'kanyAyAm' apariNItastriyAm, tadabhAve'padrANabhartRkAyAma, tataH "bhartRparichApitAyAM daurbhAgyAt patinA parityaktAyAma, tadalAbheproSitabhartRkAyAM sthviraayaaNsthaatvym|tdpraaptaavetaasvevprthmNmdhymaasu, tatastaruNISu, tataH sabhoktRkA-svAdhInabhartRkA tasyAmapi sthavirAdikrameNa stheyam / navaraM sA tIvrazabdakarI mandazabdA cazabdAd madhyamazabdA ceti trividhA / tatra pUrva mandazabdAyAM tato madhyamazabdAyAM tatastIvrazabdAyAmapisthAtavyam / / "saddavaeveva tiviha" ti vyAkhyAnayati[bhA.2610] therI majjhima taruNI, vaeNa tivihitthitatya ekekkaa| tivvakarI majjhakarI, maMdakarIceva saddeNaM // vR sthavirA madhyamA taruNI ceti vayasA trividhA strI / tatraikaikA trividhA-tIvrazabdakarI madhyamazabdakarI mandazabdakarI ceti zabdena trividhA // atha prazravaNapratibaddhAdiSu caturdhvapi yA bhASyakRtA savistaraM yatanA proktA tAmeva niyuktikRdekagAthayA sama hyAha[mA.2611] pAsavama mattaeNaM, ThANe annatya cilimilI ruuve| samjhAe jhANe vA, AvaraNe saddakaraNevA / / vR- kAyikIpratibaddha pratizraye prazravaNaM mAtrakeNa pariSThApayitavyam / sthAnapratibaddhe'nyatra gatvAsthAtavyam / rUpapratibaddhe cilimilIdAtavyA zabdapratibaddhe svAdhyAyodhyAnaM vA AvaraNaM vA' karNayoH sthaganaM vidheyam / tathApi zabde zrUyamANe 'zabdakaraNaM tathA zabdaH karttavyo yathA tayorlaJjitayormoha upazAmyati / / athAsyA eva pazcAddhavyAcaSTe[mA.2612] veraggakaraMjavA, viparijiyaM bAhiraMca iarNvaa| so taMguNei sAhU, jhANasaladdhI u jhAejA // vR-'vairAgyakaram uttarAdhyayanAdi, yadvA'pi parijitaM svabhyastaMparAvartayamAnamaskhalitamAgacchatIti bhAvaH, tatra 'aGgabAhyaM vA prajJApanAdi itaradvA' aGgapraviSTamAcArAdi yadyasya sAdhorAgacchati satat sUtraM tathAguNayatiyathA paricAraNAzabdona shruuyte|ystu dhyAnasalabdhiH' dhyAnalabdhisampannaH sadhyAnaM dhyAyati // [mA.2613] dosu vi aladdhi kaNNe, Thaei taha visavaNe kare sabai / jaha lajjiyANa moho, nAsai jaNanAyakaraNaM vA / / - 'dvayorapi svAdhyAya-dhyAnayorya sAdhuralabdhikaH sa karNI sthagayati / tathApi zabdazravaNe C For
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 bRhatkalpa - chedasUtram - 2- 1/30 zabdaM tathA kuryAt yathA tayorlajjitayormoho nazyati, yathA-kimevaM bhoH ! na pazyasi tvamasmAnatra sthitAn yadevaM lajjanIyAni ceSTitAni kuruSe / yadyevamapyukto na tiSThati tato janajJAtaM kurvanti, yathA-pazyata pazyata bho indradatta ! yajJadatta ! somazarman ! ayaM vigupta itthamasmAkaM purato'nAcAraM sevate / / gato dvitIyabhaGgaH / atha tRtIyabhaGgamAha [bhA. 2614] ubhao paDibaddhAe, bhayaNA pannarasiyA u kAyavvA / davve pAsavaNammiya, ThANe rUve ya sadde ya // vR- 'ubhayataH' dravyato bhAvatazca yA pratibaddhA vasati tasyAM paJcadazakA 'bhajanA' bhaGgakaracanA karttavyA / tadyathA dravyataH pratibaddhA bhAve caprazravaNa-sthAna-rUpa zabdaiH pratibaddhA 1 dravyataH pratibaddhA bhAvatazca prazzravaNa sthAna- rUpaiH pratibaddhA na zabdena 2 dravyataH pratibaddhA bhAvataH prazravaNa-sthAnazabdaH pratibaddhA na rUpeNa 3 dravyataH pratibaddhA bhAve saca prazravaNa-sthAnAbhyAM pratibaddhA na rUpazabdAbhyAm 4 ete catvAro bhaGgAH sthAnapratibaddhapadena labdhAH / evaM sthAnApratibaddhapadenApi catvAro labhyante jAtA aSTau bhaGgAH / ete prazravaNapratibaddhapadena labdhAH, evaM prazravaNApratibaddhapadenApyaSTau labhyante, jAtAH SoDaza bhaGgAH // atra ca SoDazo bhaGgaH 'dravyataH pratibaddhA na punaH prazravaNAdibhi ityevaMlakSaNo nAdhikriyate, ubhayataH pratibaddhAyA adhikArAt, atra ca bhaGge bhAvataH pratibaddhAyA abhAvAt / tato ye AdyAH paJcadaza bhaGgakAsteSu tiSThato doSAnAha [bhA. 2615] ubhao paDibaddhAeSa ThAyaMte ANamAiNo dosA / te caiva puvvabhaNiyA, taM caiva ya hoi biiyapayaM // vR- ubhayataH pratibaddhAyAM vasatau tiSThata AjJAdayo doSAH / ye ca prathamadvitIyabhaGgayoH pUrvamadhikaraNAdaya AtmaparobhayasamutthAdayazca doSA bhaNitAsta evAtrApi samuditA vaktavyAH / yacca prathamadvitIyabhaGgayordvitIyapadamuktaM tadevAtrApi jJAtavyam / gatastRtIyo bhaGgaH / caturthastu bhaGgo na dravyataH pratibaddhA nApi bhAvata ityevaMlakSaNaH sa cobhayathA'pi nirdoSa iti na kAcit tadIyA vicAraNA / sUtram mU. (31) kappai niggaMthINaM paDibaddhasijjAe vatthae / [ bhA. 2616] eseva kamo niyamA, niggaMthINaM pi navari caulahugA / suttanivAo niddose, paDibaddhe asai u sadose | vR- 'eSa eva kramaH ' dravyabhAvobhayataHpratibaddhavyAkhyAparipATirUpo niyamAd nirgranthInAmapi vaktavyaH / navaraM pratibaddhe tiSThantInAM tAsAM caturlaghukAH / nodakaH prAha-yadyevaM tarhi sUraM nirarthakam, tatra nirgranthInAmavasthAnasyAnujJAtatvAt / AcArya prAha-sUtranipAto nirdoSapratibaddhe pratizraye bhavati, prAyazcittaM tu sadoSapratibaddhe draSTavyam / atha nirdoSapratibaddho na prApyate tatastasya 'asati' abhAve sadoSapratibaddhe sthAtavyam // [bhA. 2617] AujIvaNamAdI, davvammi taheba saMjaINaM pi / nANattaM puna itthI, na'ccAsanne na dUre ya // vR- dravyapratibaddhe saMyatInAmapyapkAya-zakaTayojanAdayo doSAstathaiva bhavanti paraM tAsAM sAgArikanizrayA tiSThantInAM na doSaH / " nANattaM puna itthi " tti sa punaH pratibaddhaH strIbhireva
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 31, [ bhA. 2617 ] 117 vasantIbhirjJAtavyo na puruSaiH / etad nirgranthebhyo nirgranthInAM nAnAtvam / sa ca saMyatInAM pratizrayaH sAgArikagRhasya nAtyAsatre na cAtidUre bhavati / / tadyathA [ bhA. 2618] ajiyamAdI bhaginI, jA yanna sagAra abbharahiyAo / vihavA vasaMta sAgAriyassa pAse adUrammi // - AryikA - pitAmahI mAtAmahI vA, AdizabdAd jananyAdiparigrahaH bhaginI pratItA, yAzcAnyA api bhrAtRjAyAprabhRtayaH sAgArikasya zayyAtarasyAbhyarhitAH pUjyA vidhavAH sAgArikagRhasya pArzve'dUre vasanti, tAbhirdravyataH pratibaddhe pratizraye vastavyamiti // Aha ca [ bhA. 2619] eyArisa gehammI, vasaMti vaiNIu davvapaDibaddhe / pAsavaNAdI ya payA, tAhi samaM hoMti jayaNAe / vR- etAddaze gehe strIbhirdravyataH pratibaddhe vratinyo vasanti / tatra ca sthitAH prazravaNAdIni padAni 'yatanayA' vArakagrahaNAdirUpayA tAmi samaM kurvanti / etad nirdoSaM dravyapratibaddhamucyate // nodakaH prAha-yadyattApyapkAya-zakaTayojanAdInyadhikaraNAni bhavanti tataH kathaM nirdoSaM bhavati ? ityucyate [bhA. 2620 ] kAmaM ahigaraNAdI, dosA vaiNINa itthiyAsuM pi / te puna havaMti sajjhA, aNissiyANaM asajjhA u / / vR- 'kAmam' anumatamasmAkaM yadadhikaraNAdayo doSA vratinInAM 'strISvapi ' strIpratibaddhe bhavanti paraM te punardoSAH sAdhyAH, "ApucchaNa AvAsiya, Asajja nisIhiyA ya jayaNAe" ityAdigAthoktayA yatanayA teSAM parihartuM zakyatvAt / ye tu tAsAmanizritAnAM taruNAdisamutthA doSA bhavanti te'sAdhyAH, asAdhyadoSaparihAreNa ca sAdhyadoSAnAdriyamANAnAM yatanayA ca tatparihAraM kurvantInAM na kazciddoSa iti / ukto dravyapratibaddhe vidhiH / atha bhAvapratibaddhe vidhimAha[bhA. 2621] pAsavaNa ThANa-rUvA, saddI ya papuMsamassiyA je u / bhAvanibaMdho tAsiM, dosA te taM ca biiyapadaM // vR- ye ca prazravaNa-sthAna-rUpa-zabdAH 'pumAMsaM' puruSamAzritAstaiH pratibaddhA yA zayyA tasyAM 'tAsAM' sAdhvInAM 'bhAvanibandha:' sA bhAvapratibaddheti bhAvaH / atra ca doSAsta eva pUrvoktAH, dvitIyapadami tadeva mantavyam // yastu vizeSastamupadarzayati [bhA. 2622 ] biiyapaya kAraNammI, bhAve saddammi pUvaliyakhAo / tatto ThANe rUve, kAiya savikArasadde ya // - dvitIyapade 'kAraNe' adhvanirgamanAdau nirdoSopAzrayasyAprAptau bhAvapratibaddhe tiSThantyaH prathamaM pUpalikAkhAdasya vakSyamANalakSaNasya zabdapratibaddhe tiSThanti, tatastasyaiva sthAnapratibaddhe, tato rUpapratibaddhe, tataH kAyikyA vAyukAyasya vA yo vyutsRjataH zabdo bhavati tena 'savikAre' sadoSe tasyaiva prazravaNapratibaddhe tiSThanti // pUpalikAkhAdakasya svarUpamAha [bhA. 2623] nauI-sayAugo vA, khaTTAmallo ajaMgamothero / atreNa uTThavijai, bhojai so ya anneNaM // vR- yaH sthaviro navativArSiko vA zatAyuSko vA sampannazatavarSa ityarthaH, 'khaTvAmallo
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/30 nAma prabalajarAjarjaritadehatayA yaH khaTvAyA utthAtuM na zaknoti, ata evAsI 'ajaGgamaH' gamanakriyAsAmarthyavikalaH,khaTvAyAapicAnyena paricArakAdinotthApyateanyenacAsau 'bhojyate bhojanaM kAryate eSapUpalikAkhAdakaH / / asyaiva vyutpattimAha[bhA.2624] pUvaliyaM khAyaMto, cabbaccabasadda so paraM kuNai / erisaovA saddo, jArisao pUvabhakkhissa / / vR-pUpalikAM khAdan' bhakSayandantAnAmabhAvAdyasmAdasau para kevalaMcabbaccabAzabdaMkaroti tena pUpalikAkhAdakaH / yAdhzo vA pUpamakSiNaH zabdo bhavati Izo yasya bhASamANasya zabdaH sa puuplikaakhaadkH|| [bhA.2625] soviya kuTuMtarito, khAhutyUbhAu kuNai jttennN| paridevai kicchAhi ya, avitakato vigNybhaavo|| vR- 'so'pi ca pUpalikAkhAdakaH sthaviraH saMyatIpratizrayasya kuDyAntarito vartamAnaH "khAhubhAu"tti kAzita-niSThIvanete dve api yatnena kaSTena karoti, kRcchAcAsau paridevate' karaNatIti bhAvaH, 'avitarkamAnaH' vitarkamakurvan 'vigatabhAvaH' nirabhisandhihRdayaH supta-mattamUrchitAdirivAvyaktacetanAka ityarthaH, Idazena pUpalikAkhAdakazabdena pratibaddhe nirgranthIbhiH prathamasthAtavyam / tadabhAvetasyaiva sthAnapratibaddhe, tato rUpapratibaddha tataH prshrvnnprtibddhe'pi|| Aha kimatra pUpalikAkhAdakapratibaddhe rAgodbhavo na bhavati? ucyate[bhA.2626] avi hoja virAgakaro, saddo rUvaM ca tassa tadavatthaM / ___ ThANaM ca kucchamija, kiM puna rAgomavo tmmi|| vR- 'api' ityabhyuccaye, 'tasya' pUpalikAkhAdakasya sthavirasya sambandhI yaH kAzitaparidevanAdikaHzabdaH, yacca tadavasthaM tasyAmavasthAyAM vartamAnaMvalI palita-khalatyAdikaMrUpam, yacca tasya viNmUtra-zleSmAghazucipaDilaM 'kutsanIyaM jugupsAspadaM sthAnaM tAni pratyuta strINAM virAgakarANyeva, kutaHpunastatra rAgodbhavo bhaviSyati? atha pUpalikAkhAdakapratibaddhaMnAvApyate tato yathA nirgranthAnAM kaTakacilimilikAdikA yatanA bhaNitA tathA nirgranthInAmapi draSTavyA / / atra paraH prAhama. (2627] eyArisammi save, sadde vA saMjaINa ji'nnunnaa| samaNANa kiMnimittaM, paDiseho erise bhaNio / / vR-yadi etAze pUpalikAkhAdakasambandhini rUpe zabde vA saMyatInAmanujJA kriyate tarhi zramaNAnAM kiMnimittam Ize sthavirasatrIsaMzrite rUpAdipratibaddhe pratiSedhobhaNitaH? teSAmapi tatra vastuMyuktamiti bhAvaH / / sUrirAha[bhA.2628] mohodaeNaitA, jIvaviuttevi ithidehmmi| TThiA dosapavittI, kiM puna sajie bhave dehe / / vR-yadi tAvadmohodayena jIvaviyukte'pistrIdehe puruSANAM pratisevanAdoSapravRttiSTA tarhi kiM punaH sajIve dehe sthavirAyAH sambandhini? tatra sutarAM bhaviSyatIti bhAvaH, atasteSAM tatrApi pratiSedhaHkRtaH / nirgranthInAMtu pUpalikAkhAdakapratibaddhe svalpa evadoSaH anizritAnAMtumahAniti
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 31, (bhA. 2628 ] tAsAM tatra vastumanujJAyate // mU. (32) no kappai niggaMthANaM gAhAvaikulassa majjhaMmajjheNaM gaMtuM vatthae / [mA. 2629] jaha ceva ya paDibaMdho, nivArio suvihiyANa gihie / tesiM ciya majjheNaM, gaMtUNa na kappae jogo // vR-yathaiva pUrvasUtre 'gRhiSu' gRhasthaviSayo dravyato bhAvatazca pratibandhaH 'suvihitAnAM' sAdhUnAM nivAritastathaivAtrApi 'teSAmeva gRhiNAM madhyena gatvA yatra nirgama-pravezI kriyete tatra vastuM na kalpata iti nivAryate / eSaH 'yogaH' sambandhaH // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA -no kalpate nirgranyAnAM gRhapatikulasya madhyammadhyena gatvA yatra nirgama-pravezau kriyete tatropAzraye vastum / upalakSaNamidam tena gRhasthA yatra saMyatopAzrayasya madhyammadhyena nirgacchanti vA pravizanti vA tatrApi na kalpate vastumiti sUtrArthaH // atha vistarArthaM bhASyakRt pratipAdayati [ bhA. 2630] majjheNa tesi gaMtuM, gihI va gacchaMti tesi majjheNaM / pavisaMta niMta dosA, tahiyaM vasahIe bhayaNA u // 119 vR- 'teSAm' agAriNAM madhyena gatvA yatra pravizyate nirgamyate vA, gRhiNIvA 'teSAM saMyatAnAM madhyena yatra gacchanti tatra na kalpatevastum / kutaH ? ityAha- 'tatra' tAddaze upAzraye saMyatAnAM gRhiNAM vA pravizatAM nirgacchatAM ca doSA bhavanti, te copariSTAdabhidhAsyante / tathA vasatiM pravithanAM saMyatAnAM vasativiSayAH pUrvoktA doSAstatra bhaveyurvA na vetyevaM bhajanA kAryA- yadi pratibaddhA vasatistadA pratibaddhazayyA sUtroktA doSA bhavanti, atha na pratibaddhA tataste na bhavanti // atha madhyapadaM vyAkhyAti [bhA. 2631] sabbhAvamasabmAvaM, majjhamasabbhAvato upAseNaM / nivvAhimanivvAhiM, okamaItesu sabmAvaM // vR-madhyaM dvidhA-sadbhAvamadhyamasadbhAvamadhyaM ca / tatra sadbhAvamadhyaM nAma-yatra gRhapatigRhasya pArzvena gamyate Agamyate vA chiNDikayetyarthaH, "okamaiMtesu "tti gRhasthAnAm okaH gRhaM saMyatAH saMyatAnAMca gRhasthA madhyena yatra 'atiyanta' pravizanti upalakSaNatvAd nirgacchanti vA tadetadubhayamapi sadbhAvataH - :- paramArthato madhyaM sadbhAvamadhyam / tacca pratyekaM dvidhA-nirvAhi / yatra punastayorekameva phalihakaM tadanirvAhi / / asya caturvidhasyApi trayaH prakArA bhavanti, tadyathA [bhA. 2632] sAlA ya majjha chiMDI, niggaMthANaM na kappae vAso / cauro ya anugdhAyA, tattha vi ANAiNo dosA // vR- zAlA 1 madhyaM 2 chiNDikA 3 ceti trayo bhedAH / eteSu triSvapi nirgranthAnAM na kalpate vAsaH / atha vasanti tatazcatvAro'nuddhAtA mAsA bhavanti / tatrApyAjJAdayo doSAH // tatra zAlApadaM vyAcikhyAsuH prathamato dvAragAthAmAha [mA. 2633] sAlAe paJcavAyA, veuvviya'vAuDe ya addAe / kappaTTa bhatta puDhavI, udaga'ganI bIya avahantre // kR-zAlAyAM tiSThatAM 'pratyapAyAH ' doSA vaktavyAH / tathA vaikriye'pAvRte cAGgAdAne uDuJcakAdayo doSAH / " addAe "tti sAdhumapAvRtaM dRSTvA gRhasthA Adarzo dRSTa ityamaGgalaM manyante / kalpasthAni
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/32 vA tatra nirgama-pravezapathe bhaveyuH teSAM hasta-pAdAdhupaghAto bhavet / tathA bhakta-bhojanaM tatrAvaSvaSkaNAdayo doSAH / tathA pRthivyudakAgnibIjAnAM virAdhanA / "avahanne"ti udUkhalaM tatra bIjakArya kaNDayantyaH striyaH zraGgAragItAni gAyeyuH tadAkarNane vizrotasikA samutpadyate iti dvAragAthasamAsArthaH ||ath vistarArthaM pratidvAramabhidhitsurAha[bhA.2634] sAlAe kammakarA, ghoDA pesA ya dAsa govaalaa| peha pavaMcuDuMcaya, asahaNa kalahoya nicchubhaNaM / / vR- gRhapateH zAlAyAM ye 'karmakarAH' mRtakAH, ye ca 'ghoTAH' caTTAH, 'preSyAH' preSaNayogyA AjJaptikarA ityarthaH, 'dAsAH' gRhajAtakAHkrItA vA, gopAlAH' pratItAH / ete zAlAyAM tiSThantaH zayAnA vA prekSAM' pratyupekSaNAM kurvANAnAM sAdhUnAM prapaJcaM kurvanti, tathaiva pratyupekSante ityarthaH / yadvA prapaJco nAma-upahAsavacanam-aho ! bahavaH prANajAtIyA eteSu cIvareSu patitA ityAdi / sUtrArthaparAvartanAdau vA uDDaJcakAH' udveTakAstAn kurvanti, AlApakAn karNAghATakena paThitvA tathaivoccarantItyarthaH / tatra kazcidasahanaH sAdhustaiH karmakarAdibhisaha kalahaMkaroti tatrAsthibhaGgAdayo doSAH / sa ca gRhapatistaiH karmakarAdibhiruttejitaHsAdhUna nisskaashyet| niSkAzitAnAMca vasatyarthaM paryaTatAM loko brUyAt-yAdhzamamISAM ceSTitaM tAgevAmISAM phalamupanatamityAdi / / kiJca[bhA.2635] AvAsaga sajjhAe, paDilehaNa bhuMjaNeya bhAsA ya / uccAre pAsavaNe, gelane je bhave dosaa|| kR-AvazyakasvAdhyAyaMpratilekhanAMcayadi sAgArikAH pazyantItikRtvA na kunti avidhinA vA kurvanti tadA taniSpannaM prAyazcittam / bhojana-samuddezanaMtana maNDalyAM tumbakeSuvA kriyamANaM dRSTvA sAgArikA jugupsAM kuryuH / "bhAsa"tti saMyatabhASAH zrutvA sAgArikA gRhNIyuH / uccAraM prazravaNaM vA kriyamANaM dRSTvA prapaJcAdikaM kurvanti / athatayonirodhaH kriyate ttaatmviraadhnaa| glAno vA kazcid bhavet sa sAgArikeSu pazyatsu mahatyA duHkhAsikayA tiSThati, tatastasya yA paritApanA taniSpanaM prAyazcittam / evamAvazyakAdiSu ye yatra doSAH sambhavantite tatra vaktavyA iti zeSaH / tathA[mA.2636] AhAre nIhAre, bhAsAdose ya codanamacode / kiDDAsuya vikahAsuya, vAuliyANaM kojhaao| vR- AhAre nIhAre ca doSavibhASA yathA'nantaragAthAyAm / "bhAsAdose ya"tti DhaGkarabhASAbhirbhASyamANAbhirakAya-yojana-vaNijAdayo doSAH 1 "codaNaM"ti yadi sAdhUnAM sAmAcArISu sIdatAMnodanA kriyatetadA sAgArikAstathaiva prapaJcaM kuryuH / "acoe"ttianodayatAM tusAmAcArIbhaGgo bhavet, AjJA-'navasthAdayazca doSAH / tathA te karmakarAdayastatra nAnAvidhAbhi krIDAbhiHkrIDanti, strIkAprabhRtikAzca vividhAH kathAH kathayanti, tAsucayathAkramaM vilokyamAnAsu zrUyamANAsucavyAkulitAnAM sAdhUnAM kutaH svAdhyAyo bhaviSyati? ||gtN pratyapAyadvAram / atha vaikriyadvAramapAvRtadvAraM cAha[bhA.2637] vadAmi uppalajjaM, akaalprisddiypehunnklaavN| dhammaM kiha Nuna kAhii, kannA jassettiyA viddhA / /
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-32, [bhA.2637] 121 vR-kasyApi sAdhoH svabhAvato vikriyAto vA sAgArikaM tvacAvirahitaM bhavet, tatastadapAvRtaM dRSTvA karmakarAdayaH prapaJcena bruvate-vande'hamamumutpalArya sAdhum, akAle-anavasare parizaTitaH pehuNaM-pichaMtadevakalApoyasyasatathA tm|ydvaaksyaapi mahArASTrAdiviSayotpatrasya sAdhoraGgAdAnaM veNTakaviddham, tatastad dRSTvA bruvate-kathaM nu nAmAsau sAdhurdharmaM na kariSyati yasyeyantaH karNA viddhAH? // evaM ca taiH prapaJcenokte sati kiM bhavati?[mA.2638] ahigaraNaM tehi samaM, ajjhovAyo ya hoi mahilANaM / takkammabhAvitANaM, kutUhalaM ceva itarINaM / / vR. yaH kopanaH sAdhuH sa taH samamadhikaraNaM karoti, tatazcAsthibhaGgAdayo doSAH / tathA yA mahelAstAzena vikurvitAGgAdAnena yatkarma-pratisevanaMtena bhAvitAstAsAMtasmin sAdhAvadhyupapAto bhavati / itraasaaNkutuuhlmupjaayte||athaadrshdvaarNvyaakhyaayte|taansaadhuunpaavRtaanprtimaasthitaan dRSTvA karmakarAdayaH prapaJcena bravIran[bhA.2639] addAiya ne vayaNaM, baccAmo rAulaM sabhaMvA vi| gose cciya adAe, pecchaMtANaM suhaM ktto|| vR-'Adarzitam' Adarzadarzanena pavitrIbhUtaM tAvadasmAkaM vadanam, ato vrajAmo rAjakulaM vA sabhAM vA / yadvA te prabhAta evasAdhUnAM putAvapAvRtau dRSTavA prakupitAH santobruvate-aho ! "gose" prabhAta evAdarzoM pazyatAmasmAkamadya kutaH sukhaM bhaviSyati? / evaM tairukte ta evAdhikaraNAdayo doSAH / / atha kalpasthadvAraM vyAcaSTe[bhA,2640] hatyAIakkamaNaM, upphusaNAdI va ohue kunyjaa| gelanna maraNa Asiya, vinAsa garihaM diya nisiMvA / / vR-tatrAgamana-nirgamanapathe ceTarUpANi bhaveyuH teSAM sAdhubhirAgacchadbhirnirgacchadbhizca hastapAdAdyAkramaNaM bhvet|athaasau kalpasthaH sAdhunA kenApi 'avadhutaH' ullavita ityarthaH, tatasdIyA mAtA tasyApkAyenotsparzanam AdigrahaNAd lavaNottAraNaM vA kuryAt / yadi vA sa kalpastho glAnIbhavedvA mriyeta vA tadA tadIyA mAtA-pitrAdayaH svajanA bravIran manyeran vA-tena zramaNakenAsmadIya eSa dArakastadAnImullaGkitaH tata itthaM glAnatvaM paJcatvaM vA prAptavAn / tataH pradviSTAste "Asiya" tti zAlAyAH sAdhUnAM nirghATanaM kuryuH / "vinAsa"tti yena sAdhunA sa kalpastha ullasitastasya 'vinAzaM mAraNaM kuryuH, yadvA te sAdhavastena zayyAtareNa niSkAzitAH stenazvApadAdibhirvinAzamApnuyuH 1 "garihaM"ti lokato gamiAsAdayeyuH-kimete(s)zobhanaiH karmabhirniSkAzitAH ? iti / sarvamapyeta nirdhATanAdikaM divA vA nizAyAM vA kuryuH / yadi divA niSkAzayanti tadA caturlaghu, rAtrau niSkAzayanti caturguru / / atha bhaktadvAramAha[bhA.2641] bhottavvadesakAle, osakka'hisakkaNaM va te kujA / darabhutteva'ciyattaM, Agaya niteya vaaghaao|| vR-bhoktavyaM bhojanam, avivakSitakarmakatvena bhAvetavyapratyasya samAnItatvAt, tasya dezakAle 'te' gRhasthA avaSvaSkaNamabhiSvaSkaNaM vA kuryuH / tatrAvaSvaSkaNaMnAma-yAvannirgacchantisAdhavastAvad vayaM bhojanaM kurmahe, abhiSvaSkaNaM-nicchintu tAvad bhikSArthaM sAdhavastato bhokSyAmahe / atha te ___
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 . bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/32 'daramuktAH' arddhasamuddiSTAstataH sAdhuSu gamanA''gamanaM kurvANeSu mahadaprItikaM kurvanti / athAprItikabhayAd bhikSAyA AgatA bhikSAM nirgacchanto vA gRhasthAn samuddizataH pratIkSante tataH samuddeza-svAdhyAyAdInAM bhikSAyAzca vyAghAto bhavati / / atha pRthivyudakA-'gni-bIjA'vahanadvArANi vyAkhyAti[bhA.2642] kuDDAiliMpaNaTThA, puDhavI dagavArago ya uddittA / kayavikkayasaMvahaNe, dhanaM taha ukkhala taDe y|| vRkuDyasya bhUmyA vA limpanArtha tatra 'pRthvI' mRttikA 'dakavArakaca pAnIyaghaTaH sthApito bhavet tatra gacchatAmAgacchatAM vA pRthivyapkAyavirAdhanA / "udditta"tti agnikAyaH zItakAle uddIpito bhavet tatrApariNatAdayaH pratApayeyuH / "dhannaM"ti vibhaktivyatyayAd dhAnyasya vA krayavikrayArthaM tatra saMvahanaM bhavet tasya saGghaTTanAdiniSpanna prAyazcittam / tathA tatrodUkhalaM 'to' pratyAsannapradeze sthApitaM bhavet, tatra cAviratikA bIjakAyaMkaNDayantyaH zRGgAragItAni gAyanti, teSu ca zrUyamANeSu vizrotasikA smupjaayte|| [bhA.2643] evaMtA pamuhammI, jAsAlA koDato aliMdo vA / bhUmIi vA mAlambhiva, ThiyANa mAlammi savisesA / / vR-evaMtAvat 'pramukhe' gRhadvAre yAzAlAvAkoSThako vAalindakovA tatradoSA uktaaH| ete ca zAlA-koSThakA-'lindakA bhUmau vA mAlevA bhaveyuH / tatra bhUmau tiSThatAM doSA bhaNitAH / atha mAloparavartiSu zAlAdiSu tiSThanti tata etaeva doSAH savizeSA draSTavyAH / / tathA ca tameva vizeSaM darzayati[bhA.2644] duruhaMta orubhaMte, hiTThaThiyANa aciyatta renUya / saMkAya saMkuDate, paDaNA bhatteya pAne y|| vR-tasminmAle yadA sAdhurArohati vAavarohati vA tadAtasya ye pAdareNavastairadhaHsthitAnAM gRhasthAnAmupari prptdbhistessaaNmhdpriitikmutpdyte|tthaasaasaadhuraarohnnvrohnvaaadhHsthitaanaaN gRhasthAnAm 'apAvRto darzanapathaM mA gamam' iti zajhyA dvAvapyUrU saGghacayan vastraM ca saMyamayan prapatet / patitasya ca pAdAdivirAdhanA, bhaktasya ca pAnasya ca bhUmau parigalanA bhavati / / gataM zAlAdvAram / atha madhyadvAramAha[bhA.2645] uvvarae valabhIiva, aMto annattha vA vasaMtANaM / tecaiva vattha dosA, savisesatarA ime anne / / kRcatuHzAlAdigRhasyayad antaH' madhyaMtatrApavarakevAvalabhikAyAMvA anyatra vA avizeSite gRhamadhye vasatAM ye zAlAyAMpratyapAyAdayodoSAuktAHta evAtrApi drssttvyaaH,prNsvishesstraaH| teca vizeSadoSAH 'ime' anantarameva vakSyamANAH / / tAnevAha[bhA.2646] aigamanamanAbhoge, obhAsaNa majaNe hirnney| teceva tattha dosA, sAlAe chiMDimajhe ya / / vR-guhamadhye tiSThatAmanAbhogenAnyasminnaparavarake 'atigamanaM' praveza bhavet / tatra praviSTasya cAviratikA avabhASaNaM kuryAt |mjnNcshyyaatraadinaa kriyamANaM dRSTvA smRti-kautuke jaayete|
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 32, [bhA. 2646 ] 123 hiraNyaM - rupyaM cazabdAd bhojanAdi ca tatra mandadharmaNaH kasyApyAkAGkSa bhavati / ete vizeSadoSAH / zeSAstu prastute madhyadvAre vakSyamANe ca chiNDikAdvAre ta eva mantavyA ye zAlAdvAre pUrvamuktAH / / athAtigamanamanAbhoge iti dvAraM vyAcaSTe - [mA. 2647] ubhayaTThAya viniggae, aiMti saM pa ti mantrae'gArI / anuciyagharappavese, paDaNA-SSvaDaNe ya kuiyAdI | vR- ko'pi saMyata ubhayaM kAyikA-saMjJe tadyutsarjanArthaM rAtrau nirgataH, sa ca pratyAgacchan 'AtmIyo'yamapavarakaH' iti manyamAno'paramapavarakam 'atiyAt' pravizet, tatra cAgArI kAyikAdyarthanirgatabhartRkA taM saMyatamandhakAranikaraniruddhalocanA svaM patiM manyeta, tatazca pariSvajet, sa ca bharttA praviSTastaM saMyataM tatra sthitaM matvA grahaNA-''karSaNAdIni kArayet, yadvA tatzraNAdeva taM tatraivApadrAvayet, sarveSAM vA sAdhUnAM niSkAzanaM kuryAt / 'anucite vA' ajJAte gRhe pravezaM kurvato rAtrI stambhAdiSvApatana - prapatanAdayodoSAH / yadvA tasyA agAryA patistatra na svAdhInaH, sa ca saMyataH praviSTastasyAH zayanIyaM spRSTavAn, tayA ca 'kUjitaM' mahatA zabdena pUtkRtamityarthaH, tatastatra bhUyAn loko militaH, tayA ca vRttAnte nivedite bhavati mahAnuDDAhaH pravacanasya, AdizabdAd grahaNA - SS karSaNAdayo doSAH // athAva bhASaNadvAramAha [bhA. 2648 ] aTThigimanaTThigI vA, uDDAhaM kuNai savvanicchubhaNaM / tenubdhAme mantrai, gihiAvaDio va chikko vA / / vR- yasyA aviratikAyAH patirna svAdhInaH sA yadi svayam 'arthikA' maithunArthinI tatastaM sAdhumadabhoSeta mayA samamupabhuGghavabhogAniti / yadIcchati tataH saMyamavirAdhanA, atha necchati tataH sA uDDAhaM kuryAt / athAsau svayaM nArthikA paraM saMyataH kSubhitacittastAmavabhASate tato'pyaSA pravacanoDDohaM karoti, sarveSA vA sAdhUnAM niSkAzanaM kuryAt / yadvA aviratikastadAnIbhaviratikayA saha tiSThati, saMyatazca pravizya tasya gRhiNa upariSTAdApatito vA hastAdinA vA taM "chikko" ti spRSTavAn tato'sau 'steno'yam, umdAmako vA'yam' iti manyate, tatazca taM sAdhuM paritApayedvA vinAzayedvA / athAsau jJAto yathA 'saMyato'yam' tataH zaGkAM kuryAt kiM manye pratisevanArthamAyAtaH ? uta svopAzrayadvAramajAnAnAH ?' ityevaM zaGkAyAM caturguru, pratisevanArthabheveti nizaGkite mUlam // atha majjanadvAramAha[bhA. 2649] majjanavihimajataM, daDa sagAraM saIkaraNamAdI / sijAyarIu amha vi, erisayA Asi gehesu // [ bhA. 2650 ] tAsiM kucoru-jadhanAidaMsaNe khippa'ikka mo kIve / itthInAi - suhINa ya, aciyattaM chedamAIyA || vR-majjanavidhirnama-snAnayogyA mahatI prakriyA tayA majjantaM sAgArikaMtatra catuHzAlAdigRhamadhye dRSTvA bhuktabhoginAM smRtikaraNamabhuktabhoginAM tu kautukamupajAyate / zayyAtarIrapi tathaiva majjantIdRSTvA bhuktabhoginAmIzyo'pi geheSu gRhavAse vasatAmAsannati smRtirutpadyate / tathA 'tasAM' zayyAtarastrINAM majjantInAM kucorujadhanAdidarzane 'klIbasya' dRSTiklIbAkhyasya 'kSipraM ' zIghram 'atikramaH' brahmavratavirAdhanA bhavati / tatazca ye strINAM jJAtasyaH mAtApitRprabhRtayaH svajanA
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/32 ye ca suhRdaH-mitrANi te mahadaprItikaM tadravyAnyadravyavyavacchedaM vA kuryu AdizabdAd grahaNA''karSaNAdipratyapAyanikurambaM rAjapuruSaiH kaarpyessuH||apic[bhaa.2651] AsaMkito va vAso, dukkhaM taruNA ya sanniyatteuM / dhaMtaM pidubbalAso, khubmai valavANa mjjhmmi|| . vR-tatra strIprabhRtipratyapAyAzaGkayA sadaivAzaGkitovAso bhavati / ye ca taruNAste zayyAtarINAM majjantInAmaGga-pratyaGganirIkSaNAderdukhena 'sannivartayitum' uparamayituM zakyante / tathA "dhaMtaM pi" tti atyantamapi durbalaH-kSINavapurazravo vaDavAnAM madhye vartamAnaH kSubhyati, evaM taruNA atyantataponiSTaptavapuSo'pi strINAM madhye tiSThantaH kssobhmugcchntiiti|| gataM manjanadvAram / atha hiraNyadvAramAha[bhA.2652] tattha u hiraNNamAI, samaMtao duhu vippkinnaaii| lobhA hareja koI, anneNa hie va saMketA / / kR'tatra catuHzAlAdigRhamadhye hiraNya rupyamAdizabdAtsuvarNa-maNi-mauktikAdisamantato viprakIrNam-itastato vikSiptam AdizabdAdanyathA vA mutkalaM zUnyaM ca dRSTvA kazcid nirdharmA lobhAdapaharet, apahyatya copravrajediti bhAvaH / anyena vA kenacipadahate sa zayyAtaraH saMyatAn zaGketa / / gataM madhyadvAram / atha chiNDikAdvAramAha[bhA.2653] chiMDIi paccavAto, taNapuMja-palAla-gumma ukkuruDe / micchatte saMkAdI, pasajjaNA jAva carimapadaM // -iha yasyAzciNDikAyA madhyena gatvA purohaDe pravizyate tasyA dvAramUle yaH pratizrayaH, yadvA chiNDikA-purohaDaMtatra yasyAvasateritatra tiSThatAMpratyapAya 'utkuruTAvA iSTakA-kASThAdirAzirupA bhaveyuH tatra vakSyamANA doSAH / tatra copAzraye sthitAn sAdhUna dRSTvA kecidabhinavadharmANo mithyAtvamupagaccheyuH athavA kiMmanye maithunArthanaete'trasthitAH?' evaM zaGkAyAmAdizabdAd bhojikA-ghATikAdiparamparayA nivedane ca 'caramapadaM pArAJcikaM yAvat prAyazcittasya prasajanA prAgvad drssttvyaa|| tRNapujAdiSu doSAnAha[bhA.2654] ekatare puvvagate, Aubhae gabhIra gummamAdIsu / aha tattheva uvassao, niroha'sajjhAya uddddaaho|| kR."gummamAIsu" ti vibhaktivyatyayAd gulma-tRNapuJjAdibhiH 'gupileTa' ta purohaDe saMyatA'viratikayorekatarasmin 'pUrvagate' pUrvameva praviSTe pazcAditarat pravizet tatrAtmobhayasamutthA upalakSaNatvAt parasamutthA vA doSA bhaveSuH / atha 'tatraiva' purohaDe upAzrayastato'viratikAnAM nirodho bhavati, sAdhUnAM lajjayA tatra tAH kAyikyAdikaM kartuM na zankuvantIti bhAvaH / tasyAM ca chiNDikAyAmAgacchantISu nirgacchantISu vA aviratikAsu taruNA dRSTIH pAtayanti, tatazca teSAM tAbhirapahRtadayAnAM svaadhyaayhaanirbhvti| yadi karNAghATakenagrahIpyantyamI' iti kRtvAnapaThanti tatastannippanna prAyazcittam / atha paThanti tato lokasteSAM svAdhyAyazabdaM zrutvA brUyAt-aho! strI-pazu-SaNDakavivarjitaMviviktavAsamAsevantesAdhavaH / evamasUyayAbruvANeSuteSupravacanasyoDDAho bhavati ||athvaa tatreme doSA bhaveyuH
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 32, [bhA. 2655 ] [ bhA. 2655 ] chiMDIe avaMguyAe, umAmaga-tenagANa aigamaNaM / vasahIe vocchedo, uvagaraNaM rAule dosA // vR- saMyataiH rAtrau kAyikIvyutsarjanArthaM 'apAvRtAyAm udghATitAyAM jhiNDikAyAM kasyApyudbhAmakasya stenasya vA 'atigamanaM' pravezo bhavet / sa ca pravizya kiJcidapaharet agArIM vA pratiseveta tanniSpannaM sAdhUnAM prAyazcittam / zayyAtarazcintayet kuto ghananizchidre stenakaH praviSTaH ? nRnaM saMyatauzchiNDikA rAtravuddhATitA / tato'sau pradviSTo vasateryyavacchedaM kuryAt / yadvA sa stenakaH saMyatAnAM gRhasthAnAM vA 'upakaraNaM' vastrAdikamapaharet tataH sAgAriko rAjakule nivedayet, yathA-saMyatairuddhATitAyAM chiNDikAyAM stenakaH praviSTaH / tatazca grahaNA''karSaNAdayasta eva doSAH / / athavA zapyAtarabhrUNikA kenacidudbhrAmakeNa saha sampralagnA, tayA ca ' rAtrau bhavatA samAgantavyam' iti tasya saGketaH kRtaH, sa codbhAmaka AyAtaH, saMyataizca chiNDikA sthagitA, tataH sA dvitIyadine taM praznayati 125 [bhA. 2656 ] kiM nAgao si samaNehiM DhakkiyaM dosa kUyarA jaM tu / ete'vaMgueNa va, aja paiTTho sairacArI // vR- kalye kiM nAgato'si ? / sa prAha- Agato'haM paraM kiM karomi ? zramaNaiH sthagitaM chiNDikAdvAram / tataH " dosa kUyarA jaM tu" tti kutsitaM ziSTajanajugupsitaM carantIti kucarAH udbhrAmakA udbhrAmikA vA, te yad 'dveSAt' pradveSataH sAdhUnAM prAntApanA 'bhyAkhyAnadAnAdi kariSyanti tanniSpatraM prAyazcittam / athavA 'etaiH zramaNaiH 'apAvRtena' udghATitena chiNDikAdvAreNa 'svairacArI' stena udbhrAmakovA adyAsmAkaM gRhe praviSTa iti sAgAriko yad vasatyAdivyavacchedaM kuryAt tanniSpam / / athavA stenaH praviSTaH sannidaM kuryAt [bhA. 2657] avahAre caubhaMgo, pasaMga eehiM saMpadinnaM tu / saMjayalakkheNa pare, harija tenA diya nisiM vA / / vR- apahAre caturbhaGgI / tadyathA - eke stenAH pravidhaH santaH saMyatAnAM haranti na gRhasthAnAm 1 apare gRhasthAnAM na saMyatAnAm 2 kecid gRhasthAnAmapi saMyatAnAmapi 3 kecitra gRhasthAnAM na saMyatAnAmityeSa caturtho bhaGgaH zUnyaH / tatra yatra saMyatAnAmapaharanti tatrotkRSTa-madhyama- jadhanyopadhiniSpannam / yatra tu gRhasthAnAmapaharanti tatra 'etaireva sAdhubhizchiNDikAmudghATayadbhismadIyaM suvarNAdi stenebhyaH sampradattam' iti vicintya te gRhasthA rAjakule grahaNA -''karSaNAdiprasaGga kArApayeSuH / tathA 'apare' kecid mAyAvinaH stenAH 'saMyatalakSyeNa' sAdhuveSavyAjena divA vA nizAyAM vA tatra pravizya kathaJcit pramattAnAmagAriNAM suvarNAdikamapahareyuH / tRtIyabhaGga tu prathamadvitIyabhaGgoktA doSA draSTavyAH / yata ete doSA ataH zAlAyAM vA madhye vA chiNDikAyAM vA na sthAtavyam / bhavet kAraNaM yena tatrApi tiSTheyuH / kiM punastat ? ityAha[bhA. 2658] addhANaniggayAI, tikkhutto maggiUNa asaIe / sAlA majjhe chiMDI, vasaMti jayaNAe gIyatthA / / vR- adhvanirgatAdayaH 'trikRtvaH' trIn vArAn zuddhAM vasatiM mArgayitvA yadi na labhante tataH prathamaM zAlAyAM tasyA alAbhe catuHzAlAdigRhamadhye tasyApyabhAve chiNDikAyAM yatanayA gItArthA
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2- 1/32 126 vasanti // tatra zAlAviSayAM yatanAM tAvadAha [mA. 2659 ] boleNa jhAyakaraNaM, tahA vi gahie'nusaTTimAINi / ve uvi khaddha vAuDi, chiDDA cole ya paDale ya / / vR-yatra svAdhyAyaM kurvatAmAlApakAn karNAghATayanti tatra 'bolena' sarve'pi samuditAH svAdhyAyaM kurvanti yena te vyaktaM kimapyAlApakapadaM na zRNuyuH / atha tathApi te tadekAgracittatayA zRNvanto dakSatvAdAlApakapadAni gRhNIyuH tatasteSAmanuziSTaH karttavyA bho bhadrAH ! na varttate yuSmAkamityaM karNAghATake nAlApan grahItum, itthaM gRhNatAmihaivonmAdAdayo bahavo'narthA bhavantIti / AdigrahaNAd vidyAyA mantreNa vA te tathA vazIkriyante yathA karNAghATakena grahaNAduparamante / tathA 'vikurvite' viSTakaviddhe 'khaddhe' mahApramANe 'apAvRte' vyapagatatvaci sAgArike sati iyaM yatanA-paTalakAnAM cokapaTTakasya vA caturastrIkRtasyaikasmin puTe chidraM kRtvA sAgArikaM gopAyitavyam / / yatrAdarzadoSA bhavanti tatreyaM yatanA[bhA. 2660] addAgadosasaMkI, jA paDhamA tAva pAuyA niMti / uNa-nivesanesu ya, tatto piTTaM na kuvvaMti // vR- AdarzadoSazaGkinaH santo yAvat prathanA pauruSI tAvat prAvRtA eva nirgacchanti / utthAnopavezanayozca 'tataH' gRhasthAbhimukhaM pRSThaM na kurvanti, mA putau dRSTvA te'maGgalaM manyantAmiti kRtvA // yatra kalpasthakadoSAH samuddezadoSAzca bhavanti tatreyaM yatanA [ bhA. 2661] avagaNAviMti'varniti va, kappaTTe parirayassa asaIe / appatte saikAle bAhi viyaTTaMti niggaMtuM // vR-parirayo nAma - mArgAntareNa gamanam, tatazca yadyanyasya mArgasya sambhavastataH kalpasthAdhiSThitaM mArgaM vihAya tena gantavyam / atha nAstyaparo mArgastataH kalpasthAni zayyAtarAdibhistato mArgAdapanAyayanti, 'vayaM bhikSAdau gamiSyAstata etadapatyabhANDaM nivyArbAdhamanyatra nayata' ityevaM bhaNantIti bhAvaH / atha na tatra ko'pi sannihitaH tataH svayameva yatanayA tato mArgAt tAnyapanayanti / teSAM ca gRhasthAnAM yadA samuddezanavelA tadA sAdhavo'prApte eva bhikSAsatkAle pAtrakANyudgrAhya nirgatya ca bahirgatvA ' vyAvarttayanti' bhikSAvelAM pratIkSante yenAvaSvaSkaNAdayo doSAH parihRtA bhavanti // yatra saMyatAnAM bhujjAnAnAM sAgArikaM tatreyaM yatanA [mA. 2662] nIuccA uccatarI, cilimili bhuMjaMta sesae bhayaNA / puDhavI dagAiesuM, sAraNa jayaNAe kAyavvA // kR-yadi sarve'pi sAdhavaH 'bhuJjAnA: ' bhaktArthinastadA tistrazcilimilikA dAtavyAH, tadyathAprathamA nIcA, dvitIyA tasyAH sakAzAduccA, tRtIyA tu tato'pyuccatarA / zeSA nAma-yadi kecidabhaktArthinastadA tisRNAM cilimilikAnAM bhajanA, kadAcidekA kadAcid dve kadAcit tisro'pi dAtavyA iti bhAvaH / yatra ca pRthivI-dakA -'gni- bIjAnAM sambhavastatra gRhasthAnAM yatanayA 'sAraNA' anuziSTiH kartavyA, yathA sAdhUnAM pRthivyudakAgnibIjAnAM virAdhanA na bhavati tathA yatitavyamiti / yatra bIjakAyaM kaNDayantyo gAyanti tatreyaM yatanA [mA. 2663] kuNI gAyaMti vissaraM sAiyAu musalehiM /
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM- 32, [bhA. 2663] 127 cilavaMtIsu sakaluNaM, hayahiyaya ! kimAkulIbhavasi // vR- bIjakArya kuTTayantIti kuTTanyaH kaNDanakAriNya ityarthaH, tAsu gAyantISu sAdhubhi svacetasi cintanIyam - yadi nAmaitaH kuTTanyo muzalairanavaratamutkSipyamANa-nikSipyamANaiH 'sAditAH' kheditAH satyastaddukhApanodArthamitthaM visvaraM rudantya iva gAyanti tarhi paramArthato vilapitamevaitAH kurvanti, "sarvaM gItaM vilapitam" iti vacanAt tataH sakaruNaM vilapantISvetAsu he hatahRdaya ! kimevam 'AkulIbhavasi ' vizrotasikAmupagacchasi ? naivaM bhavato yujyata iti bhAvaH // gatA zAlAviSayA catA / atha madhyaviSayAM yatanAmAha [ bhA. 2664 ] majjhe jaggaMti, sayA, niMti sasaddA ya AulA rattiM / phiDie ya jayaNa sAraNa, ehehi io imaM dAraM // vR-yatra catuHzAlAdigRhamadhye vasanti tatra vRSabhA rAtrI 'sadaiva' caturSvapi yAmeSvityarthaH vArakeNa jAgrati / kAyikyAdivyutsarjanArthaM ca rAtrI 'sazabdAH' kAzitAdizabdaM kurvantaH 'AkulAzca' tvaramANAH 'niryanti' nirgacchanti yathA pUrvoktAH zaGkAdayo doSA na syu / yazca rAtrau 'sphiTitaH ' mArgAt paribhraSTo bhavati tasya yatanayA yathA gRhasthA na vibudhyante tathA sAraNA karttavyA, yathA-ha hi ita idaM dvAraM varttate // [mA. 2665] avijANato paviTTho, bhaNai paviTTho ajANamANomi / ehAmi vae ThaviuM, na pavattai atthi me icchA / / vR-yatsatrAnyamapavaramavijAnan praviSTaH sa pRSTo' pRSTo vA zaGkApanodArthaM bhaNati-'ajAnAnaH' mArgamanavabudhyamAno'hamatra praviSTaH / yadi aviratikA tamavabhASate mayA samamupabhuGkSva bhogAn anyathoDDAhaM kariSyAmIti, tato vaktavyam-yeSA gurUNAM samIpe mayA vratAni gRhItAni santi teSAmeva sannidhI sthAyitvA eSyAmi, mamApi tvadviSayA icchA'sti paraM kiM karomi? 'na pravarttate' na budhyate (yujyate) gurUNAM samIpe vratAnyasthApayitvA evaM kartum ityabhidhAya tato nirgantavyam / / yatra majjana- hiraNye bhavatastatreyaM yatanA [bhA. 2666 ] kaDao va cilimilI vA, majaMtisu theragA ya tatto u / Ainahineya, raciya sikkhagA dUre / / kR zayyAtarastrISu majjantISu upalakSaNatvAt zayyAtare vA majjati apAntarAle kaTako vA cilimilikA vA dAtavyA, tatazca tena pArzvena sthavirA: sthApayitavyAH / yena ca pArzvena hiraNyAdInyAkIrNAni bhavanti tataH sthavirA eva karttavyAH / zikSakAstu tato dUre sthApanIyAH / / gatA madhyaviSayA yatanA / atha chiNDikAviSayAmAha [mA. 2667 ] dAramasunaM kAuM, niMti aiMtI ThiyA u chiMDIe / kAiyajaNAsa ciya, vagaDAsuttammi jA bhaNiyA || vR- chiNDikAyAM sthitAH santo dvAramazUnyaM kRtvA nirgacchanti vA pravizantivA yena stenAdayo doSA na bhavanti / 'kAyikIyatanA tu' mAtrakavyutsarjanAdikA saiva draSTavyA yA pUrvaM vagaDAsUtre bhaNitA // mU. (33) kappai niggaMthINaM gAhAvaikulassa majjhaMmajjheNaM gaMtuM vatthae /
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/33 vR-asya vyAkhyA praagvt|| atha bhASyam[bhA.2668] eseva kamo niyamA, niggaMthINaM pi nvriculhugaa| navaraMpuna nANattaM, sAlAe chiMDi majjhe y|| vR-'eSa eva' nirgranthasUtroktaH kramo nirgranthInAmapi jJAtavyaH / navaraM tAsAM tatra tiSThantInAM caturladhukAH prAyazcittam, vaikriyA-'prAvRtA-''darzaviSayAzca doSA na bhavanti / zeSaM sarvamapi prAgvad draSTavyam / navaraM punaH 'nAnAtvaM' vizeSaH zAlAyaM chiNDikAyAM madhye ca triSvapi sthAneSu vaktavyam // tatrazAlAyAM tAvadAha[bhA.2669] sAlAe kammakarA, uhuMcaya gIyae ya ohsnnaa| ghara khAmaNaM ca dAnaM, bahuso gamanaM ca sNbNdho|| vR-zAlAyAM sthitAnAmAryikANAMkarmakarAuDuJcakAn kuryuH, yathAnyAzIiyamAryikA tAzI mama zyAlikA vA mAtuladuhitA vA vidyate / gItena vA te karmakarAdayaH prapaJcante, yathA-vaMdAmu khaMti! paDapaMDurasuddhadaMti!, racchAe jaMti! taruNANa maNaM harati!! ityAdi / upahasanaM vA kazcit kroti| tatazcabhikSArthaMgRhaMgatAyAstasyAH kSAmaNam, dAnaMcavastra-pAtrAdeH, gamanaMca bahuzastasyAH samIpe karoti / tatazcaivaM 'sambandhaH' tayoH parasparaM ghaTanaM bhavati / / athAmUnyevopahasanAdIni padAni gAthAtrayeNa bhAvayati[bhA.2670] pAnasamA tujjha mayA, imA yasarisI sarivvayA tIse! saMkhe khIraniseo, jujjai tatte tattaM ca / / [bhA.2671] so tattha tIe annAhi vA vi nibmatthio gao gehaM / khAmito kila suDhio, akkhunnai aggahatthehiM / / [bhA.2672] pAesuceDarUve, pADettU bhaNai esa bhe maataa| jaMicchai taM dijjaha, tuma pi sAija jaayaaiN|| vR-tatra zAlAdI kAJcidudArarUpAM saMyatI dRSTvA kazcit puruSaH svasuhRdaM vipannapatnIkaM sopahAsamitthaM bravIti-vayasya ! yA kila tava prANasamA palI sAtAvanmRtA, aparA ca tathAvidhA na vilokyate, 'iyaMtu saMyatI 'tasyAH' tvatpalyAH 'sadhzI' sadhyUpA sadhvayAzca, atastavAnayA saha sambandhovidhIyamAnaHzaGke kSIraniSeka iva, taptaMca lohamapareNApitaptena saha saMyojyamAnamiva 'yujyate' suzliSTIbhavati / evaM bruvANo'sau tayA saMyatyA anyAbhirvA saMyatIbhirgADhaM nirbhasitaH san savayasyo'pi svagehaM gataH / anyadA ca sa tadIyavayasyaH saMyatI bhikSArthaM svagRhamAgatAM zaThatayA "suDhito" ti suSTu-atIvAstaH-prayatnaparaH kila kSAmayanniva agrahastaiH 'AkSuNati' tasyAH pAdau vilikhatItyarthaH, ceTarUpANi ca prAktanapatyAH sambandhIni tasyAH saMyatyAH pAdayoH pAtayitvA bhaNati-eSA "bhe" bhavatAM mAtA, yatkimapIyamicchati tat sarvamAhArAdijAtamasyai dAtavyam / saMyatImapi bhaNati-etat tvadIyaM gRham, amUni ca bhavatyAH sambandhIni 'jAtAni apatyAni, atastvametAni 'sAtayeH" saGgopAyeH / evamuktvA vastrA-'nna-pAnAdIni bahuzastasyAH prayacchati / sA ca strIsvabhAvatayA tucchenApyAhArAdinA vazIkriyata ityato bhUyo bhUyastadIyagRhe gamAnagamanaM kurvatyAstasyAstena saha sambandho bhavati / yata ete doSA ato na tatra sthAtavyam //
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-33, [bhA. 2672] Aha yadyevaM tataH sUtramapArthakam ?, tatra sAdhvInAM vastumanujJAtatvAt / sUrirAha-naivam[bhA.2673] suttanivAo pAsena gaMtu biiyapaya kaarnnjaae| sAlAe majjhe chiMDI, sAgAriya nigghsmttho|| iyatra pArzvena gatvA nirgamana-pravezau kriyetetatranirgranthIbhirddhitIpade'dhvanirgamanAdI kAraNajAte vastavyamityevamatra sUtranipAtaH / tatra ca zAlAyAM vA madhye vA chiNDikAyAM vA yadi sAgArikaH 'nigrahasamartha jitendriyastaruNAdInAMvA saMyatIrupasargayatAMkharaNTanAdinAzikSAkaraNadakSo bhavati tatastatra sthAtavyam // etadeva vyAkhyAtumAha[bhA.2674] pAsena gaMtu pAse, va jaMtu tahiyaM na hoi pacchittaM / majjheNa va jaMgaMtuM, piha uccAraM gharaMguttaM // [bhA.2675] dujaNavajA sAlA, sAgAraavattabhUNagajuyA vaa| emeva majjha chiMDI, niya-sAvaga-sajjaNagihe vA / / vR-yatra pArbena gatvA nirgamyate vA, yad vA gRhaM gRhapatikulasya pArve bhavati tatra tiSThatAM prAyazcittaM na bhavati / yad vA gRhaM gRhapatikulasya madhyena gatvA pravizyate tad yadi pRthaguccArakAyikIbhUmikaM 'guptaM ca kuDya-kapATAdibhiH susaMvRtaM tatastatrApi prAyazcittaM na bhavati / tatra yadi zAlAyAM sthAtavyaM syAt tadA sA 'durjanavarjA' duHzIlarahitA yadvA sAgArikasya sambandhino yeavyaktAH-adyApyapariNatavayasobhrUNakA:-bAlakAstairyutA yAzAlA tasyAM sthAtavyam / evameva catuHzAlakAdigRhamadhye chiNDikAyAMvAyatranijakAH-tAsAmeva saMyatInAMnAlabaddhAH pitR-bhAtrAdayaH zrAvakA vA-mAtA-pitRsamAnA jinavacanabhAvitA bhavanti yAni vA sajjanAnAM-svabhAvata eva suzIlAnAM yathAbhadrakANAM gRhANi tatra sthAtavyam / / mU. (34) bhikkhU ya ahigaraNaM kaTutaM ahigaraNaM viosavitA viosaviyapAhuDe, icchAe paro ADhAijA icchAe paro no ADhAijA, icchAe paro abbhuTejA icchAe paro no abbhuTejA, icchAe paro vaMdiA icchAe paro no baMdijjA, icchAe paro saMbhujejA icchAe parI no saMbhuMjejjA, icchAe paro saMvasijjA icchAe paro no saMvasijA, icchAe paro uvasamijA icchAe paro no upasamijjA / jo uvasamai tassa asthi ArAdhanA, jo na uvasamai tassa natthi ArAdhanA, tamhA appaNA ceva uvasamiyavvaM / se kimAhubhaMte! ? uvasamasAraM sAmanaM / / vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAzaGkAvyudAsAyAha[bhA.2676] egatya kahamakappaM, kappaM egastha icc'sddhto| paDisiddhe va vasaMte, nivAraNa vaikkame klho|| ghR-'ekatra' gRhapatikulasya madhye kathaM nirgranthAnAmakalpyam ? nirgranthInAM tu katham 'ekatra' tatraiva kalpyam ? 'iti' evamazraddadhataH kalaha upajAyate / yadvA pratiSiddhe pratizraye vasataH kenacinnivAraNaM kRtam, tataH pratiSiddhopAzrayasthAtA tadIyavacanasya vyatikrama-vikuTTanaM karoti evaM kalaho bhavet / utpanne ca kalahe jhagityeva vyavazamanaM kartavyamityatra sUtre pratipAdyata iti / / __ anena samabandhenAyAtasyAsyavyAkhyA-'bhikSu sAmAnyaH sAdhuH, cazabdasyAnuktasamuccayArthatvA[1919
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 2- 1/34 dAcAryopAdhyAyAvapi gRhyete, adhikriyate narakagatigamanayogyatAM prApyate AtmA anenetyadhikaraNaM kalahaH prAbhRtamityeko'rthaH, tat 'kRtvA' tathAvidhadravya-kSetrAdisAcivyopabRMhitAt kaSAyamohanIyodayAd dvitIyasAdhunA saha vidhAya tataH svayamanyopadezena vA paribhAvya tasyaihikAmuSmikApAyabahulatAM tad adhikaraNaM vividham-anekaiH prakAraiH svAparAdhapratipattipuraHsaraM mithyAduSkRtapradAnena 'avazamayya' upazamaM nItvA tato vizeSeNAvasAyitam avasAnaM nItaM prAbhRtaM kalaho yena sa vyavasAyitaprAbhRtaH vyutsRSTakalaho bhavet / kimuktaM bhavati ? -gurusakAze svaduzcaritamAlocya tatpradattaprAyazcittaM ca yathAvat pratipadya bhUyasdakaraNAyAbhyuttiSThet / Aha yena saha tadadhikaraNamutpannaM sa yadyupazamyamAno'pi nopazAmyati tataH ko vidhiH? ityAha- "icchAe paro ADhAejjA" ityAdi suutrm| 'icchyA' yathAsvarucyA 'paraH' anyo dvitIyaH sAdhurAdriyet icchayA paro nAdriyeta, prAgiva sambhASaNAdibhirAdaraM kuryAdvA na veti bhAvaH / evamicchayA parastamabhyuttiSThet, icchayA paro nA'bhyuttiSThet / icchayA parastaM sAdhuM vandeta, icchayA paro na vandeta / icchayA parastena sAdhunA saha 'sambhuJjIta' ekamaNDalyAM bhojanaM dAnagrahaNasambhogaM vA kuryAt, icchyA paro na sammuJjIta / icchayA parastena sAdhunA saha ' saMvaset' sam-ekIbhUyaikatropAzraye vaset, icchayA paro na saMvaset / icchayA para upazAmyeta, icchayA paro nopazAmyeta / paraM yaH 'upazAmyati' kaSAyatApApagamena nirvRto bhavati tasyAsti samyagdarzanAdInAmArAdhanA, yastu nopazAmyati tasya nAsti teSAmArAdhanA / 'tasmAt ' evaM vicintya Atmanaiva 'upazAntavyam' upazamaH karttavyaH / ziSyaH prAha- "se kimAhu bhaMte!" atha kimatra kAraNamahuH 'bhadanta !' paramakalyANayogin ! tIrthakarAdayaH ? / sUrirAhaupazamasAraM zrAmaNyam, tadvihInasya tasya niSphalatayA'bhidhAnAt / uktaJca dazavaikAlikaniryuktausAmannamanucaraMtarasa kasAyA jassa ukkar3A hoMti / 130 mannAmi ucchupupphaM, va niSphalaM tassa sAmannaM // - iti sUtrArthaH / atha viSamapadAni bhASyakRd vivRNoti [ bhA. 2677 ] gheppaMti casaddeNaM, gaNi AyariyA ya bhikkhuNIo ya / ahavA bhikkhuggahaNA, gahaNaM khalu hoi savvesiM // vR- iha sUtre bhikSuceti yazcazabdastena 'gaNI' upAdhyAyastathA AcAryo bhikSuNyazca gRhyante / athavA 'bhikSugrahaNAt ' bhikSupadopAdAnAt sarveSAmapyAcAryAdInAM grahaNaM draSTavyam, "ekagrahaNe tajjAtIyAnAM sarveSAM grahaNam' iti vacanAt // [bhA. 2678] khAmiya vitosiya vinAsiyaM ca jhadiyaM ca hoMti egaTThA / pAhuDa paNa paNayaNa, egaTThA te u nirayassa // vRkSAmitaM vyavazamitaM vinAzitaM kSapitamiti caikArthAni padAni bhavanti / tathA prAbhRtaM praheNakaM praNayanamiti vA trINyapyekArthAni / tAni tu prAbhRtAdIni 'nirayasya' narakasya mantavyAni yata etadadhikaraNaM narakasya sImantakAdeH prAbhRtamiva prAbhRtamucyate, evaM praheNaka-praNayanapade api bhAvanIye // [bhA. 2679 ] icchA na jinAdeso, ADhA una Adaro jahA puvi / bhuMjaNa vAsa maNutre, sesa maNutre va itare vA //
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 34, [ bhA. 2679 ] 131 vR- icchA nAma na 'jinAdezaH ' tIrthakRtAmupadezo'yamiti kRtvA nAdarAdIni padAni karoti kintu svacchandena / tathA ADhA nAma-AdarastaM yathA pUrvamucitAlApAdibhi kRtavA~stathA kuryAdvA na vA / zeSANi tvabhyutthAnAdIni sugamAnIti kRtvA bhASyakRtA na vyAkhyAtAni / atra ca sambhojanasaMvAsanapade 'manojJeSu' sambhAgikeSu 'itareSu vA' asAmbhogikeSu bhaveyuH // kRtA bhASyakRtA viSamapadavyAkhyA / atha niyuktivistaraH [bhA. 2680] nAmaM ThavaNA davie, bhAve ya cauvvihaM tu ahigaraNaM / davvammi jaMtamAdI, bhAve udao kasAyANaM // vR-nAmAdhikaraNaM sthApanAdhikaraNaM dravyAdhikaraNaM bhAvAdhikaraNaM ceti cturvidhmdhikrnnm| tatra nAma-sthApane gatArthe / dravyAdhikaraNamAgamato'dhikaraNazabdArthaM prarUpayannanupayukto vaktA / noAgamato jJazarIra bhavyazarIravyatiriktaM dravyAdhikaraNaM yantrAdikaM draSTavyam | yantraM nAma dalanayantrAdi / 'bhAve' bhAvAdhikaraNaM 'kaSAyANAM' krodhAdInAmudayo vijJeyaH // tatra dravyAdhikaraNaM vyAkhyAnayati [mA. 2681] davvammi u ahigaraNaM, caubvihaM hoi AnupubbIe / nivvattaNa nikkhivaNe, saMjoyaNa nisiraNe ya tahA || vR- 'dravye' dravyaviSayamadhikaraNaM caturvidhaM bhavati 'AnupUrvyA' paripATyA, tadyathAnirvarttanAdhikaraNaM nikSepaNAdhikaraNaM saMyojanAdhikaraNaM nisarjanAdhikaraNaM ceti / tatra yoniprAbhRtAdinA yadekendriyAdizarIrANi nirvarttayati, yathA siddhasenAcAryeNAzvA utpAditAH / jahA vA egenAyarieNa sIsassa jogo uvadiTTho jahA mahiso bhavati / taM ca sutaM AyariyANaM bhAinijjena / so niddhammo unnikkhato mahisaM uppAeu soyariyANa hatthe vikkiNai / AyarieNa sutaM / tatyagato bhai - kiM etenaM ? ahaM te rayaNajogaM payacchAmi, davve Aha rAhi / te a AhariyA / AyarieNa saMjoiyA egaMte nikkhittA bhaNito- ettieNa kAleNa ukkhanijjAsi, ahaM gacchAmi / tena ukkhatto / diTThIviso sappo jAto / so teNa mArito / evaM ahigaraNacchedo / so vi sappo aMtomuhutteNa mao tti / / yadvA vaikriyA-''hArakazarIre api yanniSkAraNe nirvarttayati, parazu - kuntAdIni vA karoti tannirvarttanAdhikaraNamucyate / nikSepaNAdhikaraNaM dvidhA-laukikaM lokottarikaM ca / tatra yad matsyagrahaNArthaM galanAmA lohakaNTakaH kUTaM vA mRgAdInAM grahaNAya jAlaM vA lAvakAdInAmarthAya nikSipyate, zatadhyAdIni gharaTTA-'raghaTTAdIni vA yantrANi sthApyante tadetad laukikaM nikSepaNAdhikaraNam / yattu lokottarikaM tat SaDvidham-yatra pAtrAdyupakaraNaM nikSipati tra na pratyupekSate na pramArjayati 1 na pratyupekSate pramArjayati 2 pratyupekSate na pramArjayati 3; yattupratyupekSate pramArjayati 3; yattu pratyupekSate pramArjayati ca tadduSpratyupekSitaM duHpramArjitaM 4 duH pratyupekSitaM supramArjitaM 5 supratyupekSitaM duSpramArjitaM 6 karoti; evamete SaGbhaGgA nikSepaNAdhikaraNam / yastu saptamo bhaGgaH supratyupekSitaM supramArjitaM karotitI lakSaNaH sa nAdhikaraNam, zuddhatvAt / yadvA yad bhaktaM pAnakaM vA'pAvRtaM sthApayati tannikSepaNAdhikaraNam / saMyojanAdhikaraNamapi dvidhA laukika-lokottarikabhedAt / tatra laukikaM rogAdyutpattikAraNaM viSa-garAdiniSpattinibandhanaM vA dravyasaMyojanam / lokottarikaM tu
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/34 bhktopdhishyyaavissysNyojnm| nisarjanAdhikaraNamapilaukikaM zara-zakti-cakra-pASANAdInAM nisarjanam / lokottarikaM tu sahasAkArAdinA yat kaNTaka-karkarAdInAM bhaktapAnAntaHpatitAnAM nisarjanam / / gataM dravyAdhikaraNam / atha bhAvAdhikaraNamAha[mA.2682] aha-tiriya-uDDakaraNe, baMdhaNa nivvattaNA ya nikkhivaNaM / uvasama-khaeNa uddhaM, udaeNa bhave ahegaraNaM / / vR-ihakrodhAdInAMkaSAyANAmudayo bhAvAdhikaraNamityuktamatasteSAmeva adhastiryagUrdhvakaraNe' adhogatinayane tiryaggatinayane UrdhvagatinayanecasvarUpaM vaktavyam / tathA 'bandhanaM nAma' saMyojanaM 1 nirvartanA ra nikSepaNaM3casabdasya vyavahitasambandhasyAtra yojanA nisarjanA 4 ceti caturvidhaM dravyAdhikaraNam / Aha anantarapratipAditamidaM kimarthamidAnImabhidhIyate ? ucyateyatprAggAthAyAM caturvidhaMdravyAdhikaraNamuktaM tad "davvammijaMtamAdI" iti padaM vyAkhyAnayatA bhASyakRtA darzitam, idaM tu niyuktikAraH saGgrahagAthayA dvayorapi dravyabhavAdhikaraNayoH svarUpaM suucytiiti|athaasyaaev prathamApAdaMpazcA?navyAcaSTe-"uvasama" ityaadi| kaSAyANAmupazamena kssyencordhvgti-svrgaa-'pvrglkssnnaa'vaapyte| teSAmevacatIvrapariNAmAnAmudayena 'adhaHkaraNaM bhavati' nrkgtigmnNbhvtiitbhaavH|uplkssnnmidm,ten nAtitItraiH kaSAyaistiryaggatimadhyamaistu manuSyagatiravApyata iti puraatngaathaasmaasaarthH||athaasyaa eva bhASyakAro vyAkhyAnaM karoti. [mA.2683] tivvakasAyasamudayA, gurukammudayA gatI bhave hitttthaa| nAikiliTTha-miUhi ya, uvavajjai tiriya-manuesu / / vR-tIvrAH-saGkilaSTapariNAmAyekaSAyAH-krodhAdayasteSAMsambandhI yaH sam-ekIbhAvenodayastena jIvA gurUNAM-jJAnAvaraNIyAdikarmaNAmupacayaM kurvanti / gurukarmodayAcca teSAm 'adhaH' sptmnrkpRthivyaadinrkessugtirbhvti|yetukssaayaa nAtikliSTAH-nAtIvAzubhapariNAmAstai tikliSTaH karmopacayo bhavati tatazcatiryasUtpadyante / ye tu mRdavaH-pratanupariNAmAstaima'duH karmopacayo bhavati tato mnussyessuutpdynte|| [bhA.2684] khINehi u nivvANaM, uvasaMtehi u anuttarasuresu / jaha niggaho taha lahU, samuvacao tena sesesu // kR'kSINaiH' abhAvatAMgataiH kaSAyairnirvANamAsAdayati / 'upazAntaiH' viSkambhitodayaiH tuzabdAt kSINopazAntazcAnuttaravimAnavAsiSu sUreSUtpadyate / evaM yathA prakRSTaH prakRSTataraH kaSAyANAM nigrahaH tathA'yaMjIvaH 'laghuH' laghubhUto bhavati / atha natathAvidha-kaSAyANAM nigrahaH kRtastataH karmaNAM samupacayo bhavati, tena zeSeSu anuttrvimaanvaasivrjessudevessuutpdyte|aahgurulghukmgurulghukN vA dravyaM bhavati naikAntagurukaM na vA ekAntalaghukamityAgame'bhidhIyate tataH karmaNAM gurutayA jIvA adho gacchanti laghutayA tUrdhvamiti kathaM na virudhyate ? ucyate-iha hi yad Agame gurulaghukamagurulaghukaM vA dravyamuktaM tanizcayanayamatA zrayaNena, idaM tu karmaNAM gurutvaM laghutvaM ca vyavahAranayamatA zrayaNAd ucyte|| tathA cAmumevArthaM jJApayitumidamAha[bhA.2685] guruyaM lahuyaM mIsaM, paDiseho ceva ubhayapakkhe vi| tattha puna paDhamabiiyA, payA u savvattha pddisiddhaa||
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 133 uddezaka : 1, mUlaM-34, [bhA. 2685] vR.gurukaM 1 laghukaM 2 'mitha' gurulaghukamiti 3 pratiSedhazcaivobhayapakSe'pi na gurukaM nApi laghukamityarthaH 4, evaM vyavahAratazcaturddhA dravyam / 'tatra punaH' eteSAM madhye ye prathamadvitIye pade te 'sarvatrApi' nizcayanayamatAzriteSu sUtreSu prtissiddhe| tathAhi sa nizcayanayo bravIti-nAstyekAntena gurusvabhAvaM kimapi vastu, parAbhiprAyeNa gurutvenAbhyupagatasyApi leSTavAdeH paraprayogAdUrdhvAdigamanadarzanAt; evamekAntena laghusvabhAvamapi nAsti, atilaghorapi bASpAdeH karatADanAdinA adhogamanAdidarzanAt; tasmAdiyaM vastunaH paribhASA-yatkimapyatra jagati bAdaraM vastu tat sarvaM gurulaghu, zeSaM tu sarvamapyaguruladhukamiti // idameva vyaktIkurvannAha[mA.2686] jAteyagaM sarIraM, gurulahu davvANi kaayjogoy| mana-bhAsA agurulahU, arUvidavvA ya savve vi|| kRaudArikazarIrAdArabhyataijasazarIraMyAvadyAnidravyANi, yazca teSAmeva sambandhI kAyayogaH' zarIravyApAraH etat srvNgurulghukmitinirdeshym|yaanitumno-bhaassaapraayogyaanni, upalakSaNatvAd AnapAna-kArmaNaprAyogyANi tadapAntarAlavartInicadravyANi, yAnica sarvANyapi dharmA-'dharmA''kAza-jIvAstikAyalakSaNAnyarUpidravyANi tadetat sarvamagurulaghukamiti paribhASyam / / [bhA.2687] ahavA bAyaraboMdI, kalevarA gurulahU bhave savve / suhumAnaMtapadesA, agurulahU jAva paramANU / / vR- 'athavA' iti prakArAntaradyotane / bAdarA bondi-zarIraM yeSAM te 'bAdarabondayaH' bAdaranAmakarmodayavartino jIvA ityarthaH, teSAM sambandhIni yAni kaDevarANi, yAni cAparANyapi bAdarapariNAmapariNatAnibhU-bhUdharAdIni zakracApa-gandharvapuraprabhRtIni vA vastUni tAnisaNyipi gurulaghUnyucyante / yAni tu sUkSmanAmakarmodayavartinAM jantUnAM zarIrANi, yAni ca sUkSmapariNAmapariNatAni anantaprAdezikAdIni paramANupudgalaM yAvadravyANitAni srvaannypygurulghuuni|| darzitaM nizcayanayamatam atha vyavahAranayamatamAha[bhA.2688] vavahAranayaM pappa u, guruyA lahuyA ya miisgaav|| leTuga padIva mAruya, evaM jIvANa kmmaai|| vR-vyavahAranayaMpunaH 'prApya aGgIkRtya trividhAnidravyANibhavanti, tadyathA-gurukANi laghukAni 'mizrakANica' gurulaghUnItyarthaH / tatra yAni tiryagUrdhvaM vA prakSiptAnyapisvabhAvAdevAdhonipatanti tAni gurukANi, yathA-leSTuprabhRtIni / yAni tUrdhvagatisvabhAvAni tAni laghukAni, yathApradIpakalikAdIni / yAni tu nAdhogatisvabhAvAni na vA UrdhvagatisvabhAvAni, kiM tarhi ? svabhAvAdeva tiryaggatidharmakANitAni gurulaghUni, yathA- mArutaH' vAyusatatprabhRtIni / evaMjIvAnAM karmANyapi tridhA bhavanti-gurUNi laghUni gurulaghUni c| tatra yairamI jIvA adhogatiM nIyante tAni gurukANi, yaistuta evordhvagatiM prApyante tAni laghukAni, yaiH punastiryagyonikeSuvA manuSyeSu vA gatiM kAryante tAni gurulaghukAnIti / / tadevaM vyavahAranayAbhiprAyeNa samarthitaH karmaNAM gurutvalaghutvapariNAmaH / atha paraHprAha-nanu jIvAstAvat svavazA eva jJAnAvaraNAdikaM karmopacinvanti tato gatirapi teSAM svavazatayA kiM na pravartate? yadevaM karmodayabalAdUrdhvamadhastiryagvA nIyante? ucyate
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/34 [bhA.2689] kammaM ciNaMti savasA, tassudayammi u paravvasA hoti| rukkhaM duruhai savaso, vigalaisa paravyaso ttto|| vR-jIvAH 'svavazAH' svatantrAevamithyAtvA-'viratyAdibhiHkarma cinvanti badhnantItyarthaH, paraM 'tasya karmaNa udaye te jIvAH paravazA bhavanti / eSTAntamAha-yathA kazcit puruSovRkSa mArohana 'svavazaH' svAbhiprAyAnukUlyenArohati, sa ca kutazcid duHpramAdAt tato vigalan 'paravazaH' svakAmamantareNaiva viglti| Aha yadyevaMtataH kiMsaMsAriNo jIvAH sarvathaiva karmaparavazA eva? ucyate-nAyamekAntaH, yata Aha[bhA.2690] kammavasA khalu jIvA, jIvavasAiMkahiMci kmmaaiN| katthai dhaNio balavaM, dhAraNio katthaI balavaM / vR-karmavazAH khalu prAyeNAmI saMsAriNo jIvAH, paraM 'kutracit' prabaladhRti-balAdisadbhAve karmANyapi jIvavazAni / amumevA) dRSTAntena draDhayati-yathA 'kutracit' janapadAdau dhanikaH' vyavahAriko balavAn, 'kutracit punaH' pratyantagrAmAdau 'dhAraNikaH' RNadhArako'pi balavAn / iyamatra bhAvanA-yadi janapadamadhyavartI vidyamAnavibhavo vA dhAraNikastadA dhaniko balIyAn, atha dhAraNikaH pratyantagrAme vA pallayAM vA gatvA sthitaH na vA tasya tathAvidhaM kimapi dravyamasti tato dhAraNiko balavAn bhavati / / eSa dRSTAntaH / athArthopanayamAha[bhA.2691] dhaniyasarisaMtu kammaM, dhAraNigasamA u kammiNo hiNti| saMtA'saMtadhanA jaha, dhAraNaga dhiI tanU evaM // vR-iha dhanikasaddazaM karma, dhAraNikasamAnAH 'karmiNaH' sakarmakA jIvAbhavanti, sukha-duHkho pabhogAdiRNadhArakatvAt teSAmiti bhAvaH / yathA ca 'saddhanAH vidyamAnavibhavAH 'asaddhanAca' avidyamAnavibhavA dhAraNikA bhavanti / tatra ca vidyamAnavibhave dhAraNike dhaniko yadi kArya bhavati tadA rAjakulabalenataMdhAraNikaMdhRtvA svalpaMdravyaMbalAdapi gRhNAti, sacadhAraNikastasmin dravye datte sati anRNIbhavati athAsAvavidyamAnavibhavastatastena dhanikena sa vazIkriyate, vazIkRtazca tatpAratantrayeNavartamAnodussahaM daastvaadimhaaduHkhopnipaatmnubhvti| evamatrApi "dhii"tti dhRtibalaM "tanu"tti zArIraMca balaM vidymaanvibhvtaaklpmvseym| idamuktaMbhavatiyasya jIvasya vajrakuDyasamAnaM viziSTaM manaHpraNidhAnabalaM varjarSabhanAsacasaMhananalakSaNaMca zArIraMbalaM bhavati sa dhanikasadRzaM karma kSapayitvA sukhenaivAnRNIbhavati; yasya tu dhRtibalaM zArIrabalaM vA na bhavati sa tena karmaNA vazIkriyate, vazIkRtazca tatparatantratayA vartamAno vividhazArIramAnasaduHkhopanipAtamanubhavati / Aha dhRti-saMhananabalopeto yat karma kSapayati tat kimudIrNamanudIrNaM vA kSapayati? iti ucyate[bhA.2692] sahaNo'sahaNo kAlaM, jaha dhanio evameva kammaM tu / udiyA-'nudie khavaNA, hoja siyA Auvajesu // vRdhaniko dvidhA-sahiSNusahiSNuzca / yaH sahiSNaH sa vivakSitaM kAlaM pratIkSate, itarastu na pratIkSate / evameva kamIpi kiJcitsvakAlapUrtI kiJcit punastAmantareNApi svvipaakNdrshytiiti| evamudIrNasyAnudIrNasya vAkarmaNaH kSapaNA dhRti-saMhananabalopetasya bhavet, "siya" tti 'syAt'
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 135 - uddezaka : 1, mUlaM-34, [bhA. 2692] kadAcit kasyApyevaM bhavati na sarvasya / yastu saMhanana-balavihInaH sa navaramanudIrNaM karma dezataH kSapayet na sarvataH "Auvajjesu"ttiAyuHkarmavarjAnAM zeSakarmaNAmanudInAmapi kSapaNaM bhavati, AyuSaHpunarudIrNasyaiva kSapaNamitibhAvaH / tadevaMdhanika-dhAraNikadRSTAnte jIva-karmaNorubhayorapi tulyameva yathAyogaM balIyastvaM draSTavyam / uktaJca hagnAzo brahmadatte bharatanRpajayaH sarvanAzazca kRSNe niicairgotraavtaarshcrmjinptemllinaathe'blaatvm| nirvANaM nArade'pi pazamapariNati sA cilAtIsute'pi itthaM karmA-''tmavIrye sphuTamiha jayatAM sparddhayA tulyarUpe / uktaM saprapaJcaM bhAvAdhikaraNam / atha kathaM tadutpadyate ? ityAzaGkAvakAzamavalokya tadutthAnakAraNAni darzayati[bhA.2693] sacitte acitte, bhIsa vaogaya parihAra deskhaa| sammamaNAuTTate, ahigaraNamao samuppajje / / vR- 'sacitte' zaikSAdau 'acitte' vastra-pAtrAdau "mizrake' sabhANDa-mAtrakopakaraNe zaikSAdAvanAbhAvye'pareNagRhyamANe,tathA 'vacogata vyatyAneDitAdi tatravAvidhIyamAne, parihAra:sthApanA tadupalakSitAniyAni kulAni teSA vA praveze kriyamANe, dezakathAyAMvA vidhIyamAnAyAm, eteSu sthAneSu pratinodito yadi samyag nAvarttate-na pratipadyate ato'dhikaraNamutpadyate iti niyuktigAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivRNoti[bhA.2694) AbhavvamademANe, giNhata taheva maggamANe y| saccittetaramIse, vitahApaDivattio klho| vR-'AbhAvyaM nAma' zaikSaH zaikSikA vA kasyApyAcAryasyopatasthe 'yuSmadantike pravrajyAM gRhNAmi' iti| tamupasthitaM matvA vipariNamayya paraH kazcidAcAryo gRhNAti tato maulAcAryo bravIti-kimevaM madIyamAbhAvyaM gRhNAsi ?, pUrvagRhItaM vA zaikSAdikaM yAcitaH-madIyamAbhAvyaM kiMna prayacchasi? iti| evamAbhAvyaM sacittam itarad' acittaM mizrRMvA tatkAlaM gRhyamANaMpUrvagRhItaM vAmAryamANamapi yadA vitathapratipattito na dadAti tadA kalaho bhavati / vitathapratipattirnAma-parasyAbhAvyamapi zaikSAdikamanAbhAvyatayA prtipdyte|| vacogatadvAramAha[bhA.2695] viccAmelaNa sutte, desIbhAsA pavaMcane ceva / anammi ya vatavve, hInAhiya akkhare ceva / / vR. 'sUtre' sUtraviSayA yA 'vyatyAneDanA' aparAparoddezakA-'dhyayana-zrutaskandheSu ghaTamAnakAnAmAlApaka-zlokAdInAM yojanA, yathA-"savvajIvA viicchaMti, jIviuMnamarijiuM" ityatra idamapyAlApakapadaM ghaTate "savve pANA piyAuyA" ityAdi / tathAbhUtaM sUtraM parAvartayan 'kimevaM sUtraM vyatyAneDayasi ?' iti pratinodito yadi na pratipadyate tadA'dhikaraNaM bhavati / dezIbhASA nAma-maru-mAlava-mahArASTrAdidezAnAM bhASA tAmantrayatra dezAntare bhaSamANa upahasyate, upahasyamAnazvAsakhaDaM karoti / yadvA prapaJcanaM vacanAnukAreNa vA ceSTAnukAreNa vA ko'pi karotitataH prapaJcayamAnasAdhunA sahAdhikaraNamutpadyate |anysmin vA vaktavye ko'pynydvkti| __
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/34 yadvA hInAkSaramadhikAkSaraM vA padaM vakti / tatra hInAkSaram-bhAskara iti vaktavye bhAkara iti vakti, adhikAkSaram-suvarNamiti vaktavye susuvarNamiti bravIti // parihArikadvAramAha[bhA.2696] parihAriyamaThaveMte, ThaviyamaNaTThAe nivisaMte vaa| kucchiyakule va pavisai, coiya'nAuTTaNe klho|| vR-guru-glAna-bAlAdInAM yatra prAyogyaM labhyate tAni kulAni parihArikANyucyante, ekaM gItArthasaGghATakaM muktvA zeSasaGghATakAnAM parihAramarhantIti vyutpatteH / tAni yadi na sthApayati, sthApitAni vA 'anartha' niSkAraNaM 'nirvizati' pravizatItyarthaH, yadvA 'parihArikANi nAma' kutsitAni jAtyAdijugupsitAnIti bhAvaH, teSu kuleSu pravizati / eteSu sthAneSu nodito yadi nAvartate na vA teSu pravezAduparamate tataH kalaho bhavati / dezakathAdvAramAha[bhA.2697] desakahAparikahaNe, ekke ekke va desraagmmi| mA kara desakahaM ti ya, coiya aThiyammi ahigaraNaM / / vR-dezakathAyA upalakSaNatvAdbhakta-strI-rAjakathAnAMca parikathanaM kurvANo dvitIyena sAdhunA noditaH-mA dezAdikathAM kArkI, na vartate sAdhUnAmIzI kathAM kathayitum / sa prAha-ko'si tavaM yenaivaM mAM vArayasi ? / tathApi 'asthite' anuparate satyadhikaraNaM bhavati / yadvA "ekke ekke va desarAgammi"tti ekaH sAdhuH surASTrAM varNayati, yathA-ramaNIyaH surASTrAviSayaH; dvitIyaH prAhakUpamaNDUkastvam, kiMjAnAsi? dakSiNApathaevapradhAnodezaH; evamekaikadezarAgeNottarapratyuttarikA kurvANayostayoradhikaraNaM bhavati / / evamutpanne'dhikaraNe kiM kartavyam ? ityAha[bhA.2698] jo jassa uuvasamaI, vijjhavaNaM tassa tena kAyavvaM / jo u uvehaM kujjA, Avajjai mAsiyaM lhugN|| vR-yaHsAdhuryasya sAdhoHprajJApanayopazAmyati tasya tena sAdhunA vidhyApana krodhAgninirvApaNaM kartavyam / yaH punaH sAdhurupekSAM kuryAt sa Apadyate mAsika laghukam / / [bhA.2699] lahuo u uvehAe, guruo so ceva uvahasaMtassa / uttuyamANe lahugA, sahAyagatte sarisadoso // vR- upekSAM kurvANasya laghuko mAsaH prAyazcittam / upahasataH sa eva mAso gurukaH / atha uprAbalyena tudati uttudati-adhikaraNaM kurvantaM vizeSata uttejayatItyarthaH tatazcatvAro laghukAH / atha kalahaM kurvataH sahAyakatvaM' sAhAyyaM karoti tato'sAvadhikaraNakRtA saha sadhzadoSa iti kRtvA sazaM prAyazcittamApadyate, cturgurukmityrthH|| tathA cAha[bhA.2700] cauro cauguru ahavA, visesiyA hoti bhikkhumAINaM / ahavA caugurugAdI, havaMti U cheda niTThavaNA / / kRbhikSu-vRSabhopAdhyAyA-''cArNAmadhikaraNaM kurvatAMpratyekaMcaturgurukam, tatazcatvArazcaturgurukA bhavanti |athvaa ta eva caturgurukAstapaH-kAlavizeSitA bhavanti, tadyathA-bhikSozcaturgurukaMtapasA kAlenaca laghukam, vRSabhasya tadeva kAlagurukam, upAdhyAyasya tapogurukam, AcAryasya tapasA kAlena ca gurukam / athavA caturgurukAdArabhya cchede niSThApanA kartavyA, tadyathA-bhikSuradhikaraNaM karoti caturgurukam, vRSabhasyaSaDlaghukam, upAdhyAyasya SaDgurukam, AcAryasyAdhikaraNaMkuNisya
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 34, [bhA. 2700 ] 137 ccheda iti / yathA cAdhikaraNakaraNe AdezatrayeNa prAyazcittamuktaM tathA sAhAyyakaraNe'pi draSTavyam, samAnadoSatvAt // athopekSAvyAkhyAnamAha [bhA. 2701 ] parapattiyA na kiriyA, mottu paraTuM ca jayasu AyaTThe / avi ya uvehA vuttA, guNo vi doso havai evaM // vR-hAdhikaraNaM kurvato dhTvA mAdhyasthyabhAvena tiSThan anyeSAmapyupadezaM prayacchati-parapratyayA yA 'kriyA' karmabandhaH sA asmAkaM na bhavati, parakRtasya karmaNa Atmani saGkramAbhAvAt / tathA yadyetAvadhikaraNakaraNAdupazAnyete tataH parArtha kRto bhavati / taM ca parArthaM muktvA yadi mokSArthinastadA 'AtmArtha eva' svAdhyAya-dhyAnAdike 'yatadhvaM' prayatnaM kuruta / api cetyabhyuccaye / odhaniryuktizAstre'pyupekSA saMyamAGgatayA proktA, "uvehittA saMjamo vRtto" (pehettA saMjamo vRtto, uvehittA vi saMjamo ) / iti vacanAt / yadvA "maitrI - pramoda - kAruNya mAdhyasthyAni sattva - guNAdhika-klizyamAnA'vineyeSu" iti vacanAd avineyeSu mAdhyasthyAparaparyAyA upekSaiva proktA, tataH saiva sAdhUnAM kartumuciteti bhAvaH / atra sUrirAha "guNo vi doso havai evaM" tiyadidamavineyeSu mAdhyasthyamupadiSTaM tadasaMyatApekSayA na punaH saMyatAnaGgIkRtya; yasmAdasaMyateSviyamupekSA kriyamANA guNaH saMyateSu tu kriyamANA mahAn doSo bhavati / uktaJcIghaniryuktAvapi saMjayagihicoyaNa'coyaNe ya vAvAra ovehA / atha " parapattiyA na kiriyatti padaM bhAvayati [bhA. 2702] jai paropaDisevijjA, pAviyaM paDisevaNaM / majjha maunaM caraMtassa ke aThThe parihAyaI // vR-yadi 'paraH' AtmavyatiriktaH 'pApikAm' akuzalakarmarUpAmadhikaraNAdikAM pratisevanAM pratiseveta tato mama maunamAcarataH ko nAma jJAnAdInAM madhyAdarthaH parihIyata ? na ko'pItyarthaH // atha "mottu para va jayasu AyaDhe" iti padaM vyAcaSTe [bhA. 2703] Aya uvattA, mAya paraTThammi vAvaDA hoha / haMdi paradvAuttA, AyaTThaviNAsagA hoMti / vR- AtmArthI nAma-jJAna-darzana-cAritrarUpaM pAramArthikaM svakAryaM tatropayuktA bhavata, mA ca 'parArthe' parakArye'dhikaramopazamanAdau vyApRtA bhavata / handIti hetUpadarzane / yasmAt parArthAyuktA 'AtmArthavinAzakAH' svAdhyAya-dyAnAdyAtmakAryaparimanthakAriNo bhavanti / / gatamupekSAdvAram / athopahasanottejanAdvAre yugapad vyAcaSTe [mA. 2704] eso vi tAva dammau, hasai va tassomayAe ohasanA / uttaradAnaM mA osarAhi aha hoi uttuaNA // vR dvayoradhikaraNaM kurvatorekasmin sIdati AcAryo'nyo vA bravIti eSo'pi tAvadadAntapUrvodamyatAmidAnImanena; yadi vA tasya 'avamatAyAM' pazcAtkaraNe ityarthaH svayamaTTaTTahAsairupahasati, etadupahasanamucyate / tathA tayormadhyAd yaH sIdati tasya 'uttaradAnaM ' amukamamukaM ca brUhi ityevaM zikSApaNamH yadvA-mA'muSmAdapasarastvam, dhDhIbhUya tathA laga yathA naitena parAjIyase, athaiSottejanA'bhidhIyate // atha sahAyakatvaM vyAkhyAnayati [bhA. 2705 ] vAyAe hatthe hi va, pAehi va daMta-lauDamAdIhiM /
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/34 jo kuNai sahAyattaM, samAnadosaM tayaM beti / / vR-dvayoH kalahAyamAnayormadhyAdekasya pakSe bhUtvA yaH ko'pi vAcA hastAbhyAM vA padbhyAM vA dantairvA laguDAdibhirvA 'sahAyatvaM sAhAyyaM karoti taM tenAdhikaraNakAriNA saha samAnadoSaM tIrthakarAdayo bruvte||athaacaaryaannaamupekssaaN kurvANAnAM sAmAnyena vA'dhikaraNe'mupazAmyamAne doSadarzanArthamidamudAharaNamucyate-aranamajjhe ega agAhajalaM savvato vaNasaMDamaMDiyaM mahaMtaM sAM asthi / tattha ya bahUNi jalacara-thalacara-svahacarasattANi acchaMti / tattha ega mahallaM hathijUI parivasai / annayA ya gimhakAle taM hathijUhaM pAniyaM pAuM hAuttinnaM majjhaNha desakAle sIyalarukkhacchAyAe suhaMsuheNaM ciTThai / tattha yaadUradese do saraDA bhaMDiumAraddhA / vaNadevayAe ate da savvesiM sabhAsAe AghosiyaM / kiM tat ? ityAha[bhA.2706] nAgA! jalavAsIyA!, suNeha tasa-thAvarA !! saraDA jattha bhaMDaMti, abhAvo pariyattaI / / vR-'bho nAgAH!' hastinaH ! tathA 'jalavAsinaH !' matsya-kacchapAdayaH ! apara ca ye trasAH! mRga-pazu-pakSiprabhRtayaH! sthAvarAzca-sahakArAdayovRkSAH! ete sarve'piyUyaM zraNutamadIyaM vacanamyatra sarasi saraTau 'bhaNDataH' kalahaM kurutaH tasya 'abhAvaH parivartate vinAzaH sambhAvyata iti bhAvaH ||taamaa ete saraDe bhaMDate uvekkhaha, vAreha tubbhe / evaM bhaNiyA vi tejalacarAiNo ciMtaMtikiM amhaM ete eraDA bhaMDatA kAhiMti ? 1 tattha ya ego saraDo bhaMDato pillito / so dhADinaMto suhapasuttarasa egassa jUhahivassa hathissa 'bilaM' ti kAuM nAsApuDaM pavilo / biio vi tassa piTThao ce paviThTho / te sirakavAle juddhaM saMpalaggA / tassa hasthissa mahaMtI araI jAyA / tao deyaNaTTomahaIe asamAhIe vaTTamANo udvettAtaMvaNasaMDaMcUrei, bahave tattha vissaMtA sattA ghAiyA, jalaM ca ADohiteNa jalacarA ghAiyA, talAgapAlI ya bheiyA, talAgaM viNahUM, tAhe jalacarA vi savve vinaTThA ||amumevaarthmaah[bhaa.2707] vanasaMDa sare jala-thala-khahacara vIsamaNa devayA kahaNaM / vAreha saraDuvekkhaNa, dhADaNa gayanAsa cuurnnyaa|| - vanakhaNDamaNDite sarasi jalacara-sthalacara-khacarANAM vizramaNam / tatra ca saraDabhaNDanaM dRSTvA vanadevatayA "nAgA ! jalavAsIyA!" ityAdi zlokakathanaM kRtvA "vArayata saraTau kalahAyamAnau' ityupadiSTam / tatazca tairnAgAdibhi saraTayorupekSaNaM kRtam / ekasya ca saraTasya dvitIyena ghATanam / tato'sau ghATayamAno gajanAsApuTaM praviSTavAn / tatpRSThato dvitIye'pi praviSTe tayozcayuddhelagnemahAvedanArtena hastinAvanakhaNDasya cuurnnNkRtmiti| eSadRSTAntaH,ayamarthopanayaHyathA teSAmupekSamANAnAM tat padmasaraH sarveSAmapyAzrayabhUtaM vinaSTam, tasmiMzca vinazyamAne te'pi vinaSTAH, evamatrApyAcAryAdInAmupekSamANAnAM mahAn doSa upjaayte| katham? iti ced ucyateiha tAvadhikaraNakAriNAvupekSitau parasparaMmuSTAmuSTi vAdaNDAdaNDi vAyudhyetAm, tatazca paramparayA rAjakulajJAte saJjAte sati sa rAjAdisteSAMsAdhUnAM bandhanaM vAgrAma-nagarAderniSkAzanaMvA kaTakamada vA kuryAt / / kiJcAnyat[bhA.2708] tAvo bhedo ayaso, hAnI dasaNa-caritta-nANANaM /
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-34, [bhA. 2708) 139 sAhupadoso saMsAravaDvaNo saahikrnnss|| dR-tApo bhedo'yazo hAnirdarzana-jJAna-cAritrANAM tathA sAdhupradveSaH saMsAravarddhano bhavati / ete sAdhikaraNasya doSA bhavantIti niyuktigAthA samAsArthaH / / athainAmeva gAthAM vivRNoti[bhA.2709] aibhaNiya abhaNie vA, tAvo bhedo u jIva caraNe vaa| rUvasarisaMna nIlaM, jinhaM va mane ayasa evaM / / vR-tApo dvidhA-prazasto'prazastazca / tatrAtibhaNite sati cintayati-dhig mAM yena tadAnIM sa sAdhurbahuvidhairasadabhyAkhyAnarabhyAkhyAtaH itthamitthaMcAkruSTaH, eSaprazastastApa ucyte| atha abhaNitaMna tathAvidhaM kimapi tasya sammukhaM bhaNitaM tatazcintayati-hA ! mandabhAgyo vismaraNazIlo'haM yad mayA tadIyaM jAtyAdimarmanikurumba na prakAzitam, eSa aprazastastApo mantavyaH / tathA 'bhedo nAma kalahaMkRtvAjIvitabhedaM caraNabhedaMvA kuryu, pazcAttApataptacetasovaihAyasAdimaraNamabhyupagaccheyuH uniSkramaNaM vA kuryuriti bhAvaH / tathA loko brUyAt-aho ! amISAM zramaNAnAM rUpasadhzaM' yAzaM bahiH prazAntAkAraM rUpamavalokyate tAzaM zIlaM' manaHpraNidhAnaM nAsti / yadvA-kiM manye 'jihma' lajjanIyaM kimapyanena kRtaM yenaivaM pramlAnavadanozyate? evamAdikamayazaH smucchlti|| [bhA.2710] akkuTTa tAlie vA, pakkhApakkhi kalahammi gnnbhedo| egayara sUyaehiva, rAyAdIsiDhe ghnnaadii|| vR-jakAra-makArAdibhirvacanairAkruSTe 'tADite vA' capeTA-daNDAdibhirAhate sati 'pakSApakSi' parasparapakSaparigraheNasAdhUnAM klhejaatestignnbhedobhvti| tathA tayoH pakSayormadhyAdekatarapakSaNa rAjakulaM gatvA 'ziSTe' kathite sati 'sUcakairvA' rAjapuruSavizeSai rAjAdInAM jJApite grahaNA''karSaNAdayo doSA bhavanti / / [bhA.2711] vattakalaho vina paDhai, avacchalatte ya daMsaNe hAnI / jaha kohAivivaDDI, taha hAnI hoi caraNe vi|| vR-'vRttakalaho'pi kalahakaraNottarakAlamapi kaSAyakaluSitaH pazcAttApataptamAnaso vA yanna paThati eSA jJAnaparihANiH / sAdhupradveSataH sAdharmikavAtsalyaM virAdhitaM bhavati, avAtsalyeca darzanaparihAniH / yathA cakrodhAdInAMkaSAyANAM vRddhistathA caraNe'pi' cAritrasyaparihAnirbhavati, vizuddhasaMyamasthAnapratipAtenAvizuddhasaMyamasthAneSu gamanaM bhavatItyarthaH / etacca vyavahAramAzrityoktam / nizcayatastu[bhA.2712] akasAyaM khucarittaM, kasAyasahito na saMjao hoi / sAhUNa padosena ya, saMsAraM so vivaDDe / / vR-khuzabdasyaivakArArthatvAd 'akaSAyameva' kaSAyavirahitameva cAritraM bhagavadbhiH prjnyptm| ato nizcayanayAbhiprAyeNa kaSAyasahitaHsaMyata evana bhavati, caaritrshuunytvaat|tthaasaadhuunaamupri yaH pradveSastenAsau sAdhikaraNaH san saMsAraM varddhayati, dIrghataraMkarotItibhAvaH yata ete doSAstata upekSA na vidheyaa|| kiM punastarhi kartavyam ? ityAha[bhA.2713] AgADhe ahigaraNe, uvasama avakavaNA ya guruvayaNaM / __ uvasamaha kuNaha jjhAyaM, chaDDaNayA sAgapattehiM / /
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/34 vR- 'AgADhe' karkaze'dhikaraNe utpanne sati dvayorapyupazamaH kartavyaH / katham ? ityAhakalahAyamAnayostayoH pAvasthitaiH sAdhubhiH 'apakarSaNam apasAraNaM kartavyam / gurubhizcopazamanArthamidaM vacanamabhidhAtavyam-AryA ! upazAmyatopazAmyata, gAthAyAmanuktamapi dvirvacanaM prakramAd dRzyam, anupazAntAnAM kutaH saMyamaH ? kuto vA svAdhyAyaH ?, tasmAdupazamaM kRtvA svAdhyAyaM kuruta, kimevaM dramakavat kanakarasasya zAkapatraiH chardanAM parityAgaM kurutha ? // __kaH punarayaM dramakaH ? ucyate- jahA ego parivvAyago damagapurisaM cintAsogasAgarAvagADhaM pAsatti, pucchati ya-kimevaM ciMtAparo? |ten se sabbhAvo kahito 'dAriddAbhibhUto mitti / tena bhaNitaM-issaraMtumaM karemi, jato nemi tato gacchAhi,jaMcabhaNAmitaMsavvaM kAyavvaM / tAhe tesaMbalaM ghettuNpvyyniguNjNpvitttthaa| parivvAyageNaya bhaNito-esa kaNagarasosIta-vAtA-''tava-parissamaM agaNintehiM tisA-khudhAveyaNaM sahaMtehiM baMbhacArIhiM acittakaMda-mUla-patta-puppha-phalAhArIhiM samIpattapuDaehiM bhAvato arussamANehiM ghettavyo, esa se uvacAro / tena damagena so kanagaraso uvacAreNa gahito, tuMbayaM bharitaM / tato niggtaa|ten parivvAyageNa bhaNitaM-suruTeNa vi tume esa sAgapattena nachaDDiyavyo / tato so parivvAyago gacchaMtotaMdamagapurisaMpunopuno bhaNai-mama pabhAvaNa Isaro bhavissasi / so ya puno puno bhatramANo ruTTho bhaNati-jaMtujha pasAeNaIsarattaNaM tena mena kajaM |tNkngrsNsaagptten chddddeti| tAhe parivvAyageNa bhannati-hAhAdurAtman! kimeyaM tumekayaM? / [bhA.2714] jaM aJjiyaM samIkhallaehiM tava-niyama-baMbhapaiehiM / taM dAni paccha nAhisi, chaDDito sAgapattehiM / / vR-yadarjitaM zamIsambandhibhiH khallakaiH-patrapuTaistapo-niyama-brahmayuktaiH tadidAnI zAkapatraiH parityajan pazcAt parityAgakAlAdUrdhvaM paritapyamAnojJAsyasi, yathA-duSThumayA kRtaMyaccirasaJcitaH kanakarasaH zAkapatrairutsicya parityaktaH / evaM parivrAjakeNa dramaka upAlabdhaH / athAcAryastAvadhikaraNakAriNAvupAlamate-AryA ! yaccAritraM kanakarasasthAnIyaM tapo-niyama-brahmacaryamayaiH zamIkhallakairarjitaM parISahopasargAdizramamagaNayadbhizcirAt kathaM kathamapi mIlitaM tadidAnI zAkapatrasahazaiH kaSAyaiH parityajantaH pazcAt paritapyamAnAHsvayameva jJAsyatha / yathA-hA! bahukAlopArjitena saMyamakanakarasena tumbakasthAnIyaM svajIvaM bahupUrNaM kRtvA pazcAt kalahAyamAnaiH zAkavRkSapatrasthAnIyaiH kaSAyairutsicyotsicyAyamAtmA riktIkRtaH, zirastuNDhamuNDanAdizca pravrajyAprayAso mudhaiva vihita iti / / Aha kathamekamuhUrtabhAvinA'pi krodhAdinA cirasaJcitaM cAritraM kSayamupanIyate? ucyate[bhA.2715] jaMajjiyaM carittaM, desUnAe vipuckoddiie| taM pi kasAiyametto, nAsei naro muhutteNa / / vR-yadarjitaM cAritraM 'dezonayA'pi' aSTavarSanyUnayA'pi pUrvakoTyA tadapi, AstAmalpatarakAlopArjitamityapizabdArtha, 'kaSAyitamAtraH' udIrNamAtrakrodhAdikaSAya ityarthaH 'nAzayati' hArayati 'naraH' puruSaH 'muhUrtena' antarmuhUrteneti bhAvaH / yathA prabhUtakAlasaJcito'pi mahAn tRNarAzi sakRyajvAlitenApyagninA sakalo'pi bhasmasAd bhavati, evaM krodhAnalenApi sakRdudIritena cirasaJcitaM cAritramapi bhasmIbhavatIti hRdayam / evamAcAryeNa sAmAnyatasta
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-34, [mA. 2715] yoranuziSTitivyA, na tvekameva kaJcana vizeSya bhaNanIyam / yata Aha[bhA.2716] Ayariya eguna bhaNe, aha egu nivAri mAsiya lahugaM / rAga-dosavimukko, sIyagharasamo u Ayario / / vR AcAryo naikamadhikaraNakAriNaM 'bhaNati' anuzAsti / athAcArya ekameva 'nivArayati' anuzAsti na dvitIyaM tato mAsikaMlaghukamApadyate, asAmAcArIniSpannamitibhAvaH / tasmAdAcAryo rAga-dveSavimuktaH zItagRhasamo bhavet / zItagRhaM nAma-varddhakiralanirmitaM cakravartigRham, tacca varSAsu nivAtapravAtaMzakAle soSmaM grISmakAle zItalam / yathA ca taccakravartinaH sarva kSamaM tathA dramakAderapi prAkRtapuruSasya tat sarvata'kSamameva bhavati, evamAcAryairapi nirvizeSairbhavitavyam / / atha vizeSaM karoti tata ime doSAH(bhA.2717] vArei esa eyaM, mamaMna vArei pakkharAgeNaM / bAhirabhAvaM gADhataragaMca maM pekkhasI ekkaM / / vR-eSa AcAryaH 'AtmIyo'yam' iti budhyA amuMvArayati, mAMtuparabudhyA pazyanna vArayati, evaM pakSarAgeNa kriyamANena ananuziSyamANaH sAdhurbAhyabhAvaMgacchati / yadvA so'nanuziSyamANo gADhataramadhikaraNaM kuryAt / athavA tamAcArya parisphuTameva brUyAt-tvaM mAmevaikaMbAhyatayA prekssse| tatazcAtmAnamudvadhya yadi mArayati tata AcAryasya pArAJcikam / athoniSkAmati tato mUlam / tasmAd dvAvapyanuzAsanIyau / anuziSTau ca yadyupazAntI tataH sundaram / athaika upazAnto na dvitIyaH, tena copazAntena gatvA sa svAparAdhapratipattipurassaraM kSAmitaH paramasau nopazAmyati / Aha kathametadasaujAnAtiyathA'yaMnopazAntaH? ucyate yadAvandhamAno'pinavandanakaMpratIcchati, yadi vA'vamaralAdhiko'sau tatastaM ratnAdhikaM na vandate, AdriyamANo'pi vA nAdriyate / evaM tamanupazAntamupalakSya tato'sau kiM karoti? ityAha[bhA.2718] uvasaMto'nuvasaMtaM, tupAsiyA vinavei AyariyaM / tassa u pannavaNaTThA, niskhevo pare imo hoi|| vR-upazAntaH sAdhuranupazAntamaparaM dRSTvA''cArya vijJapayati-kSamAzramaNAH! upazAnto'ham parameSa jyeSThAryo'muko vA nopazAmyati / tata AcAryAstasya prajJApanArthaM paranikSepaM kurvanti / sa ca paranikSepaH 'ayaM' vakSyamANo bhavati / / tamevAha[bhA.2719] nAma ThavaNA davie, khette kAle tadannamanne a| Aesa kama bahu pahANa bhAvao u paro hoi / / vR-nAmaparaH sthApanAparo dravyaparaH kSetraparaH kAlaparaH / ete ca dravyaparAdayaH pratyeka dvidhA, tadyathA-"tadantramanne ya"tti tavyAnyo'nyadravyAnyazca, tadravyaparo'nyadravyaparazcetyarthaH / evaM tatkSetraparo'nyakSetraparazca, tatkAlaparo'nyakAlaparazca tathA''dezaparaHkramaparobahuparaHpradhAnaparo bhAvaparazceti dazadhA mUlabhedApekSayA paranikSepo bhavatIti niyuktigAthAsamAsArthaH ||athaasyaa eva bhASyakAro vyAkhyAMkartukAmonAma-sthApane kSuNNatvAdanAdhtya jJazarIra-bhavyazarIravyatiriktaM dravyaparaM tAvadAha [bhA.2720] paramANupuggalo khalu, taddavyaparo bhave anusseva /
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/34 annaddavvaparo khalu, dupaesiyamAiNo tassa / / vR-dravyaparo dvidhA, tadyathA-tavyaparo'nyadravyaparazca / tatra 'aNoH' paramANu pudgalasyAparaH paramANupudgalaH paratayA cintyamAnastavyaparobhavati / tasyaiva' paramANupudgalasya dvipradezikAdayaH skandhAH paratayA cintyamAnA anyadravyaparA bhavanti / / [bhA.2721] emeva ya khaMdhANa vi, taddavyaparA u tulsNghaayaa| je u atullapaesA, aNU ya tassa'nnadavvaparA // vR-'evameva ca paramANupudgalavadvyaNukaprabhRtInAM skandhAnAmapiye'tulyasaGghAtAH' parasparaM samAnapradezasaGkhyAkAH skandhAstetadravyaparAH, ye punaH 'atulyapradezAH' visaddazapradezasaGkhyAkAH skandhAH 'aNavazca' ekANukAste sarve'pyanyadravyaparA bhavanti / tadyathA-vyaNukaskandho vyaNukaskandhasya taddavyaparaH, tryaNukAdayastu skandhAH paramANavazca tasyAnyadravyaparAH; evaM tryaNukAdayo'pyanantANukaparyantAH skandhAH parasparaMtulyapradezasaGkhyAkAstavyaparAH, visadhzapradezasaGkhyAkAstvanyadravyaparA mantavyAH, yAvat sarvotkRSTANuko mahAskandhaH / / atha kSetra-kAlaparau pratipAdayati[bhA.2722] egapaesogADhAdi khette emeva jA asNkhejaa| egasamayAiThiiNo, kAlammi vijA asaMkhejA / / vR-'kSetre kSetraviSaye'piparadvAre cintyamAne evameva tatkSetraparA-'nyakSetraparabhedena pudgalA ekapradezAvagADhAdayo'saGghayeyapradezAvagADhaMyAvadraSTavyAH / tadyathA-ekapradezAvagADhaH paramANuH skandho vA ekapradezAvagADhasya takSetraparaH, dvitripradezAvagADhAdayaH punastasyAnyakSetraparAH; tathA dvipradezAvagADhaH skandho dvipradezAvagADhasya skandhasya takSetraparaH, ekatryAdipradezAvagADhAstu tasyAnyakSetraparAH; evaM vistareNa sarvA'vagAhanA draSTavyA / kAle'pyekasamayAdisthitayaH pudgalA yAvadasaGkhyeyasamayasthitayastAvat tatkAlaparA-'nyakAlaparabhedAdvaktavyAH-tatraikasamayasthitikAnAM pudgalAnAmekasamayasthitikAstakAlaparAH, dvitryAdisamayasthitikAH punaranyakAlaparAH; evaM yAvadasaGgyeyotsarpiNyavasarpiNIgatAsaGkhayeyasamayasthitikAnAM pudgalAnAM tAvatsaGkhyAkasamayasthitikAeva tatkAlaparAH,zeSAsvekasamayasthitikAdayaH srve'pynykaalpraaavsaatvyaaH|| athAdezaparaM vyAcaSTe[bhA.2723] bhoaNa-pesaNamAdIsu egakhittaTTiyaM tujaM pcchaa| Adisai muMja kuNasuva, Aesaparo havai esa / / vR-bhojana-pratItaM preSaNaM vyApAraNaM tadAdiSu kAryeSu kaJcana puruSamekasmin kSetre sthitamapi 'pazcAt' paryante Adizati-yathA 'bhutva' bhojanaM videhi, 'kuru vA' kRSyAdikarma vidhehi, eSa Adezaparo bhavati, Adeza:-AjJapanaM tadAzritya paraH-pAzcAtya Adezapara iti vyutpatteH // atha kramaparamAha[bhA.2724] davAi kamo cauhA, davve paramANumAi jA'naMtaM / / __eguttaravuDIe, vivaTiyANaM paro hoi|| kramaH paripATIrityeko'rthaH, tamAzrityaparaHkramaparaH |scturddhaa-drvy-kssetr kaal-bhaavbhedaat|
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-34, [bhA. 2724] 143 tatra dravye' dravyataH paramANumAdI kRtvA anantapradezikaskandhaM yAvadekottarapradezavRdhdyAvardhitAnAM pudgaladravyANAM yo yadapekSayA paraH sa tasmAd dravyakramaparo bhavati, tadyathA-paramANupudgalAd dvipradezikaskandhaH, dvipradezikaskandhAt tripradezikaskandhaH, evaM yAvadasaGkhyeyapradezikaskandhAdanantapradezikaskandho dravyakramaparaH / kSetrakramaparo'pyevameva; navaramekapradezAvagADhAd dvipradezAvagADhaH, dvipradezAvagADhAt tripradezAvagADhaH, evaM yAvat samayeyapradezAvagADhAdasaGkhyeyapradezAvagADhaH kssetrkrmprH| kAlakramaparastvevam-ekasamayasthitikA dvisamayasthitikaH, dvisamayasthitikA trisamayasthitikaH, evaMyAvat saGghayeyasamayasthitikAdasaGkhyeyasamayasthitikaH kAlakramaparaH / bhAvakramaparaH punarevam-ekaguNakAlakAd dviguNakAlakaH, dviguNakAlakAt triguNakAlakaH, vaM yAvadasaGghayeyaguNakAlakAdanantaguNakAlako bhAvakramaparaH / evaM nIlalohitahAridra-zuklarUpeSu zeSeSvapi catuSu varNeSu, surabhi-durabhilakSaNe ca gandhadvaye, tikta-kaTukaSAyA'mla-madhurAtmakecarasapaJcake, guru-laghu-mRdu-kaThina-snigdha-rUkSa-zItoSNalakSaNecasparzASTake yathAkramaM bhAvakramaparatA bhAvanIyA ||ath bahuparaM bhAvayati[bhA.2725] jIvA 1 puggala 2 samayA 3, davva4paesA ya 5 pajjavA 6ceva / thovA 1 naMtA 2 naMtA 3, visesamahiyA 4duve'naMtA 5-6 / / i-ihapUrvArddha-pazcArddhapadAnAMyathAkramaMyojanAkAryAtadyathA-'jIvAH' saMsAri-muktabhedabhinnAste sarvastokAH,jIvebhyaH pudgalA anantaguNAH, pudgalebhyaH samayAanantaguNAH, samayebhyo dravyANi vizeSAdhikAni, dravyebhyaH pradezA anantaguNAH, pradezebhyaH paryAyA anantaguNAH / uktaJca vyAkhyAprajJaptI-eesiNaM bhaMte! jIvANaM poggalANaM addhAsamayANaM addhAsamayANaM savvadavvANaM savvapaesANaM savvapaJjavANa ya kayare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! savvatyovAjIvA, poggalAanaMtaguNA, addhAsamayAanaMtaguNA, savvadavvA visesAhiyA, savvapaesAanaMtaguNA, sabbapajjavAanaMtaguNA / atrAmISAmitthamalpabahutvehetubhAvanA bhagavatITIkAyAM vRddhairupadarzitA''ste, atastadarthinA saivAvalokanIyA / / atha pradhAnaparamAha[bhA.2726] dave sacittamAdI, sacittadupaesu hoi titthyro| sIho cauppaesuM, apayapahANA bahuvihA u|| kR-pradhAna evaparaHpradhAnaparaHsacadvidhA-dravyato bhAvatazca |ttr 'dravye dravyatastridhA sacittAdi, AdizabdAd mizro'cittazcAtatrasadhittapradhAnastriMdhAHdvipada-catuSpadA-'padabhedAt / tatra dvipadeSu tIrthakaraH pradhAno bhavati, catuSpadeSu siMhaH pradhAno bhavati, apadeSu bahuvidhAH sudarzanAbhidhAnajambUvRkSaprabhRtayaH panasAdayo vA pradhAnAH / acittaH pradhAnaparo'nekadhA, tadyathA-dhAtuSu suvarNam, vastreSu cInAMzukam, gandhadravyeSu gozIrSacandanamityAdi / mizrapradhAnapArANi tu suvarNakaTakAdyalaGkRtavigrahANi tIrthakarAdidravyANyeva draSTavyAni ||bhaavprdhaanprmaah[bhaa.2727] vaNNa-rasa-gaMdha-phAsesu uttamA je u bhuu-dg-vnesu| __ maNi-khIrodagamAdI, puSpha-phalAdI ya rukkhesu|| vR. "vaNNa-rasa-gaMdha-phAsesu"tti tRtIyArthe saptamI, tato varNena rasena gandhena sparzena vA varNAdilakSaNairvirityarthaH ye. 'bhU-daka-vaneSu pRthivIkAyA-'kAya-vanaspatikAyeSu uttamAste
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 vRhatkalpa-chedasUtram -2-1/34 bhaavprdhaanpraaH| tAneva pazcArTUnodAharati-"maNi-khIrodaga" ityaadi| pRthivIkAyeSu padmarAgavajra-vaiDUryAdimaNayaHpradhAnAH,akAyeSu kSIrodakAdipAnIyAni vRkSeSu vanaspatiSupuSpa-phalAdIni pradhAnAni // gataH pradhAnaparaH / atha bhAvaparo vyAkhyAyate-bhAvaH-kSAyopazamikAdistadapekSayA paraH-bhAvAntaravartI bhaavprH| sa ca dahodayikamAvavartI gRhyate / tathA cAha[bhA.2728] ADhaNamabbhuTThANaM, vaMdana saMbhuMjaNA ya sNvaaso| ___ eyAI jo kuNaI, ArAdhana akuNao ntthi!| [bhA.2729] akasAyaM nivvANaM, savvehi vijinavarehi pannattaM / so labbhai bhAvaparo, jo uvasaMte anuvsNto|| vR-AdaroabhyutthAnaM vandanaM sambhojanaMsaMvAsazacetyetAni padAniya upazAnto bhUtvA karoti tasyArAdhanA asti, yastvetAnina karoti tasyArAdhanA nAsti / etena "jo uvasamai tassaasthi ArAhaNA" ityAdikaH sUtrAvayavo vyAkhyAtaH / atha kimarthamAdarAdipadAnAmakaraNe ArAdhanA nAsti? ityAha-'akaSAyaM kaSAyAbhAvasambhavi 'nirvANa sakalakarmakSayalakSaNaM sarvairapijinavaraiH prajJaptam / ato yaH kazcidupazAnte'pi sAdhAvanupazAnta AdarAdipadAnAmakaraNena sakaSAyaH sa bhAvaparo labhyate, audayikabhAvavartitvAt // athAcAryastamupazAntasAdhuM prajJApayan prastutayojanAM kurvanAha[bhA.2730] so vaTTai odaie, bhAvetaM puna khovsmiymmi| jaha so tuha bhAvaparo, emeva ya saMjama-tavANaM / / * vR- bho bhadra ! 'saH' dvitIyaH sAdhuradyApyaudayike bhAve vartate, tvaM punaH kSAyopazamike bhAve varttase / ato yathA'sau 'tava' tvadapekSayA bhAvaparastathA saMyama-tapobhyAmapyayaM paraH-pRthagbhUta iti| atastvayAna kAcit tadIyA cintA vidheyaa||dvitiiypde kuryAdapyadhikaraNam, yataAha[bhA.2731] khettAda'kovio vA, analavigicaThThayA va jaannNpi| ahigaraNaM tu karettA, karejja savvANi vipayANi / / kR-kSiptacittaHAdizabdAptacittoyakSAviSTovAanAtmavazatvAdadhikaraNaMkuryAt / akovido vA' adyApyapariNatajinavacanaH zaikSaH so'pyajJatvAdadhikaraNaM vidadhyAt / yadvA 'jAnannapi' gItArtho'pItyarthaH analasya-pravrajyAyAayogyasyanapuMsakAdeHkAraNedIkSitasya tatkAraNaparisamAptI vivecanArtha-pariSThApanAya tena sahAdhikaraNaM karoti, kRtvA cAdhikaraNaM sarvANyapyanAdarAdIni padAni kuryAt // mU. (35) no kappai niggaMthANavA niggaMdhINa vA vAsAvAsAsu caare| [bhA.2732] ahigaraNaM kAUNava, gacchai taM vA vi uvsmeuNje| puvvaM ca anuvasaMte, khAmessaM vayai sNbNdho|| vR-adhikaraNaM kRtvA vAzabdaH pakSAntaradyotakaH kaSAyAnubaddhamanA anyatra grAmAdau gacchati / yadvA tat' adhikaraNamutpannaM zrutvA kshciddhrmshrddhaavaantdupshmyitumaagcchti| "je" zabdaH pAdapUraNe / yadi vA pUrvamanapazAntaH sannanyatra grAmAdau gataH, tatra ca svayamanyopadezena vA 'kSamayiSyAmyahaM taM sAdhum' itipariNAmamupagato bhUyastatraiva grAme vrajati / tacca gamanamanena sUtreNa
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ 145 uddezakaH 1, mUlaM-35, [bhA. 2732] varSAsu pratiSidhyata ityayaM pUrvasUtreNa sahAsya sUtrasya sambandhaH / / amumeva tRtIyasambandhaprakAraM vyAkhyAti[bhA.2733] ahavA akhAmiyammi tti koi gaccheja osavaNakAle / subhamavi tammi ugamaNaM, vAsAvAsAsu vArei / / vR-athavA'nupazAnta evAnyatra gataH, tatra cavarSAsuparyuSaNAkAle samAyAte sati adhikaraNaM mayAnakSamitam, ataH kathaM me sAMvatsarikapratikramaNaM vidhIyamAnaM zuddhimeSyati?' iti paribhAvya yatra dvitIyaH sAdhuzcaturmAsyAM sthito'sti tatrAdhikaraNaM kSamayituM kazcid gacchati, tacca tadIyaM tatra gamanaM zubhamapi varSavarSAsuanena sUtreNa vArayatIti ||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyAno kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA varSopalakSitA varSA varSavarSAstAsu 'carituM "cara gatibhakSaNayoH" iti dhAturatra gatyartho gRhyate, grAmAnugrAmaM paryaTitumityarthaH / yadvA bhakSaNArtho'pyatra gRhyate, tathAhi-bhakSaNaM-samuddezanaM tacca yathA Rtubaddhe sAdhUnAM tathA varSAsu kartuMna kalpate, tadAnIM hi caturthabhaktAdipratyAkhyAnaparAyaNairbhavitavyam, vikRtInAMcAbhIkSNaMgrahaNaMna kartavyamiti suutraarthH|| atha niyuktivistaraH[bhA.2734] vAsAvAso duviho, pAusa vAsA ya pAuse gurugaa| vAsAsu hoti lahugA, te ciya puNNe anitss|| vR-vasanti-ekatra grAmAdau tiSThanti lokAHprAyo'sminniti vAsaH, varSA eva vAso vrssaavaasH| sadvidhA-prAvRD vrssaaraatrshc| tatra zrAvaNa-bhAdrapadamAsauprAvRDucyate, ashvin-kaartikautuvrssaaraatrH| Aha ca cUrNikRt- pAuso sAvaNo bhaddavao a, vAsAratto assoo kattiyao atti / vizeSacUrNikRt punarAha-pAusoAsADho sAvaNoa, vAsAratto bhaddavaoassooatti |ttr yadi prAvRSi nAmAnugrAmaMcaranti tadA caturgurukAH, varSAsu vicaratazcaturlaghukAH, 'ta eva' catvAro laghukAH pUrNevarSArAtre aniryataH' anirgacchataH praayshcittm||ttrpraavRssivihrtstaavdossaanaah[bhaa.2735] vAsAvAsavihAre, cauro mAsA hvNt'nugghaayaa| ANAiNo ya dosA, virAdhanA sNjmaa''yaae| tR-iha varSAvAsaH zrAvaNobhAdrapadazcAbhidhIyate, tatra vihArakurvatazcatvAromAsAH 'anuddhAtAH' guravaH prAyazcittaM bhavati, AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamAtmaviSayA ||taamev bhAvayati[mA.2736] chakkAyANa virAdhana, AvaDaNaM visama-khANu-kaMTesu / vubmaNa abhihaNa rukkholla, sAvaya tene gilANe y|| vR- varSAsu viharataH SaTkAyAnAM virAdhanA / tathA 'ApatanaM' varSe nipatati varSAkalpA"ditImanabhayAd vRkSAderadhastiSThatastadIyazAkhAdinA zirasyabhighAto bhavet; yadvA 'ApatanaM' kardamapicchile pathi skhalanam / viSame vA bhUpradeze napatet / 'sthANuH' kIlakaH saH kardame jale vA'zyamAnaH pAdayorAsphalet / kaNTakairvA pAdatale vidhyet / udakavAhena vA girinadyA vA 'vAhanam' utkSipyAnyatra nayanaM bhavet / tathA girinadItaTikayA mArge gacchato'bhighAto bhavet / "rukkholla" ttiyadyArdIkaraNabhayAd vRkSamAlIyate, saca vRkSaH prabalavAtapreritatayA patettatrAtma[1910
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 2-1 / 35 saMyamavirAdhanA / tathA yasya vRkSasyAdhastiSThati tasyopari citrakAdikaH zvApada ArUDho bhavet tenAnAgADhamAgADhaM vA paritApyeta / "tene" tti avahamAneSu mArgeSu dvividhAH stenA vizvastAH saJcareyuH, tairupadhervA tasya vA sAdhorapahAraH kri yeta; akAle vA vA paribhraman stenaka iti zaGkayeta / "gilANe" tti tImitenopadhinA prAbriyamANena bhakte'jIryamANe glAno bhavet / evamApatanAdiSvAtmavirAdhanA saMyamavirAdhanA vA yA yatra sambhavati sA tatra yojanIyA / / 146 atha SaTkAyavirAdhanAM vyAkhyAnayati [mA. 2737] akkhunnesu pahesuM, puDhavI udagaM ca hoi duhao vi / ullapayAvaNa aganI, iharA panago hariya kuMthU // vR- akSuNNAH - amarditAH panthAnaH prAvRSi bhavanti, teSu viharan pRthvIkAyaM virAdhayati / tathA 'dvividhamapi' bhaumA - 'ntarikSabhedAd dviprakAramapyudakaM tadA sambhavati tato'pkAyavirAdhanA / varSeNa ArdrIbhUtamupadhiM yadyagninA pratApayati tadA'gnivirAdhanA / yatrAgnistatra vAyuravazyaM bhavatIti vAyuvirAdhanA'pi / 'itarathA' yadyupadhiM na pratApayati tadA panakaH sammUrcchati, tatsaMsaktaM copadhi prAvRNyataH paridadhataH pratyupekSamANasya vA'nantakAyasaGghaTTanAdiniSpannaM prAyazcittam; 'haritAni vA' dUrvAdIni tadAnImacirodgatAni nirantarANi ca bhaveyuH tato vanaspativirAdhanA / apratyupekSamANo upadhau kunthuprabhRtayo jantavaH sammUrcchanti, mArge gacchatAmindragopazizunAga kuttikAdayasaprANino bahavo bhavanti tatastrasakAyavirAdhanA / evaM SaNNAmapi kAyAnAM virAdhanA yataH prAvRSi viharatAM bhavati ato na viharttavyam / dvitIyapade viharedapi katham ? ityAha [bhA. 2738] asive omoyarie, rAyahuTTe bhae va gelanne / AbAhAIes va, paMcasu ThANesu rIijA / / vR- 'azive' azivagRhIteSu prabhUteSu kuleSu asaMstarannanyatra gacchet / parapakSato vA avamodarye saJjAte sati asaMstaran gacchet / rAjadviSTe virAdhanAbhayAd gacchati / 'bhaye vA' bodhika- stenasamutye 'yadyamI mAM drakSyanti tato'pahariSyanti' imi matvA gacchati / glAno vA kazcidanyatra saJjAtastasyapratacaraNArthaM gacchati / AbAdhAdiSu vA paJcasu sthAneSUtpanneSu prAvRSyapi 'rIyeta' grAmAntara gacchet // tAnyevAbAdhAdIni sthAnAni darzayati [bhA. 2739] AbAhe va bhaye vA, dubmikkhe vAha vA daohaMsi / pavvahaNe va parehiM, paMcahi ThANehi rIijjA // vR- AbAdhaM nAma - mAnasI pIDA, bhayaM stenAdisamuttham, durbhikSaM pratItam, eteSu samutpanneSu, athavA 'dakIdhe' pAnIyapravAheNa pratizraye grAmevA vyUDhe sati, 'parairvA' pratyanIkairdaNDikAdibhiH 'pravyayane' paribhave tADane vA vidhIyamAne, eteSu paJcasu sthAneSuprAvRSyapi rIyeta // [bhA. 2740] etaM tu pAusammI, bhaNiyaM vAsAsu navari caulahugA / te ceva tattha dosA, biiyapadaM taM cimaM va'naM // vR- 'etad' anantaroktaM prAyazcittaM doSajAlaM dvitIyapadaM ca prAvRSi bhaNitam / atha 'varSAsu' varSArAtre'zvina-kArtikarUpe carati tatazcaturlaghukAH prAyazcittam / 'ta eva ca' tatra viharataH SaTkAyavirAdhanAdayo doSAH, tadeva ca dvitIyapadam / idaM vA 'anyad' aparaM dvitIyapadamabhidhIyate / /
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 35, [ bhA. 2741] [bhA. 2741] 147 asive omoyarieSa rAyadduTTe bhae va gelane / nANAditigassa'TThA, vIsuMbhaNa pesaNeNaM vA // bR- azive'vamaudarye rAjadviSTe bhaye vA glAnakAraNe vA samutpanne varSAsu grAmAntaraM gacchet, etAvat prAguktameva dvitIyapadam / athedamaparamucyate- jJAnAditrayasyArthAyAnyatra varSAsu gacchet / tatrApUrva ko'pi zrutaskandho'nyasyAcAryasya vidyate sa ca bhaktaM pratyAkhyAtukAmo varttate, saca zrutaskandhastata AcAryAdagRhyamANo vyavacchidyate, atastadadhyayanArthaM varSAsvapi gaccheta / evaM darzanaprabhAvakazAstrANApyadhyayanArthaM gacchet / cAritrArthaM nAma-tatra kSetre strIsamutyadoSaireSaNAdoSairvA cAritraM na zudhyatIti tannimittamanyatra varSAsu gacchet / "vIsuMbhaNa" tti "viSkambhanaM nAma' kazciduttamArthapratipattukAmastasya vizodhikaraNArthaM gacchet / "pesaNeNaM va" tti kazcidAcAryeNAnyatarasmin autpattike kAraNe varSAsvapi preSito bhavet, sa ca tasmin kAraNe samApite bhUyo'pi gurUNAM samIpe samAgacchet // athavedaM dvitIyapadam [bhA. 2742] AU teU vAU, dubbala saMkAmie a omANe / pANAi sappa kuMthU, uTTaNa taha thaMDilassa'satI // vR- apkAyena vasati plAvitA bhavet sthaNDilAni vA vyUDhAni, agnikAyena vA pratizrayo grAmo vA dagdhaH, "vAU" itti vAtena vA tatra vasatirbhagnA, "dubbala"tti varSeNa tImyamAnA vasatiH 'durbalA' patitukAmA saJjAtA, "saMkAmie yatti sa grAmo dhirajAtIyAdeH kasyApi pratyanIkasya saGkrAmitaH-datta ityarthaH, athavA "saMkAmie ya'tti tAni zrAddhakulAnyanyatra grAme saGkrAmitAni, "omANe"tti indramahAdiSu bahavaH pANDurAGgaprabhRtaya AgatAstairavamAnaM saJjAtam, 'prANAdibhirvA' markoTakoddehikAdibhirvasati saMsaktA bhavet, sarpo vA vasatau samAgatya sthitaH, anuddharinAmakairvA kunthujIvairvasati saMsaktA samajAyata, grAmo vAsakalo'pi 'utthitaH ' udvasIbhUtaH, 'sthaNDilasya vA' vicArabhUmilakSaNasya haritakAyAdibhirabhAvaH samajani, evamAdikastatra vyAghAto bhavet !! ata eva te sAdhavaH prAgevAmuM vidhiM vidadhati [ bhA. 2743] mUlaggAMme tini u, paDivasabhesuM pi tini bshiio| ThAyaMtA pehiMti u, viyAra - vAghAyamaiTThA // - mUlagrAmo nAma-yatra sAdhavaH sthitAH santi tasmintisro vasatIH pratyupekSante / prativRSabhagrAmA nAma-yeSu bhikSAcaryayA gamyate teSvapi pratyekaM tio vasatIstiSThanta eva pratyupekSante / kimartham ? ityAha- mUlagrAme yadi vicArabhUmervasatervA vyAghAto bhavati tatasteSu prativRSabhagrAmeSu tiSThanti // tatrApkAyAdivyAghAte samutpanne yatanAmAha [ bhA. 2744] udagA 'gani vAyAisu, annassa' satIi thaMbhanuddavane / saMkAmiyammi bhayaNA, uTThaNa thaMDilla annatya // vR- udakena vA agninA vA vAtena vA AdizabdAt trasaprANAdijantusaMsaktyA vA vyAghAte samutpanne'nyasyAM vasatau tiSThanti / atha nAstyanyA vasatistata udakA 'gni- vAtAn stambhanIvidyayA stamnanti / yatra ca sarpa samAgatya tiSThati tatra tasya sarpasya 'apadrAvaNaM vidyayA'nyatra nayanaM kurvanti / yatra ca grAmasvAmI kulAni vA anyAni saGkrAntAni tatra bhajanA karttavyA - yadi sa
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 bRhatkalpa-chedasUtram -2- 1/35 grAmasvAmI kulAni vA bhadrakANi tatastatraiva tiSThanti, atha prAntAna tato'nyatra gacchanti / athAsau grAma utthitaH sthaNDilAnAM vA vyAghAtaH samajAyata tato'nyatra grAme gacchanti // avamAnadurbala zayyayoryata nAmAha[bhA. 2745] iMdamahAdI va samAgatesu parautthiesu ya jayaMti / paDivasamesu sakhitte, dubbalasejjAe desUnaM / / vR- indramahotsavAdI vA bahuSu paratIrthikeSu samAgateSu svakSetre ye prativRSabhagrAmAsteSu antarapallikAsu ca bhikSAgrahaNAya yatante / atha teSvapi na saMstaranti tato'nyatra gacchanti / 'durbalazayyAyAM ' varSeNa tImyamAnatayA vasatau durbalAyAM saJjAtAyAM sthUNAM dadyAt / / atha vasatipramArjane vidhimAha [bhA. 2746 ] donni upamajaNAo, uDummi vAsAsu taiya majjhaNhe / sahi bahuso pamajaNa, aisaMghaTTa'nnahiM gacche // vR- vasateraSTasu RtubaddhamAseSu dveprAmArjane kartavye, tadyathA- pUrvAhNe'parAhNeca / varSAsu punastRtIyA pramArjanA madhyAhNe vidheyA / atha kunthuprabhRtibhistrasaprANaiH saMsaktA vasatistata Rtubaddhe varSAvAse ca yathoktapramANAdatiriktamapi bahuzaH pramArjanaM kuryAt / atha bahuzaH pramArjane trasaprANAnAmatIva saGghaTTo bhavati atibahavo vA trasAstato'nyatra grAme gaccheyuH // gacchatAM ca mArge yatanAmAha[ mA. 2747] uttaNa sasAvayANi ya, gaMbhIrAniya jalAni vajretA / taliyarahiyA divasao, abmAsatare vae khette // vR 'uttaNAni nAma' urdhvabhUtAni tRNAni dIrdhANIti yAvat tAni yatra mArge bhavanti, 'sazcApadAni ca' siMha - vyAghrAdizcApadopetAni yatra tRNAni bhavanti, 'gammIrANi ca ' astAdhAni jalAni yatra bhavanti, tAn mArgAn varjayantaH 'talikArahitAH' anupAnatkA divasato gacchanti na rAtrau / yaJcAbhyAsataram-atipratyAsannaM kSetraM tatra vrajanti // sU. (36) kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA hemaMta gimhAsu cArae / [bhA. 2748 ] dussaMcara bahupANAdi kAu vAsAsu jaM na vihariMsu / tassa u vivajjayammI, caraMti aha suttasaMbaMdho // , vR varSAsu kardamAkulatayA duHsaJcaraM bahuprANa- haritAdisaGkalaM vA medinItalaM bhavatIti kRtvA yat tadAnIM na vihRtavantaH tata eva 'tasya' varSAvAsasya 'viparyaye' Rtubaddhe kAle susaJcaramalpaprANajAtIyaM vA matvA 'caranti' grAmAnugrAmaM viharanti / 'atha' eSa pUrvasUtreNa sahAsya sUtrasya sambandha iti !! anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA kalpate nirgranyAnAM vA nirgranthInAM vA hemanta - grISmayoraSTasu RtubaddhapAseSu 'carituM' grAmAnugrAmaM paryaTitumiti sUtrArthaH // atha niyuktivistaraH [ mA. 2749] punne aniggame lahugA, dosA te ceva uggamAdIyA / dubbala -khamaga- gilANA, gorasa uvahiM paDicchaMti // vR- yadi pUrNe varSAvAse tataH kSetrAnna nirgacchanti tataJcatvAro laghukAH ta eva codgamAzuddhistrIsamutyAdayo doSA ye mAsakalpaprakRte darzitAH / apare cAmI doSAH- "dubbala" ityAdi /
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-36, [bhA. 2749] 149 ye sAdhava AcAmlena 'durbalAH' kRzIbhUtazarIrAste 'kadA varSAvAsaH pUriSyate?' ityeva nirgamanaM pratIkSamANA yat paritApanAdikamavApnuvanti tanniSpannaM prAyazcittam / kSapakA vA vikRSTataponiSTaptavapuSo nirgamanaM pratIkSante; glAnovAadhunotthito duHkhaMtatra tiSThati, caturmAsAdUrdhvamapya-vastAnena kSetrasya camaDhitatayA tathAvidhapathyAdhabhAvAt ; gorasadhAtuko vA kazcit sindhudezIyaH pravrajitaH so'pi gorasAbhAvAnna tatra sthAtuM zaknoti; tatastena vinA yat paritApyante taniSpannamanirgacchatAM prAyazcittam / / atha nirgacchanti tataH kiM bhavati? ityAha[bhA.2750] ee na hoMti dosA, bahiyA sulabhaM ca bhikkha uvahI y| bhavasiddhiyA u vANA, biiyapaya gilaannmaadiisu|| vR-varSAvAse pUrNe nirgacchatAm 'ete' anantaroktA doSA na bhavanti ! 'bahizca' bahiAmeSu viharatAM bhaikSaM sulabhaM bhavati, tena ca durbala-kSapakAdInAmApyAyanA syAt / upadhizca bahi praapyte| bhavasiddhikAzca sattvA bodhamAsAdayanti / kecidvA tadAnImAcAryANAM darzanamabhilaSanta teSAM srvvirtyaadiprtiptti|aajnyaa ca bhagavatAMtIrthakRtvAMkRtvA bhvti| yata evamatovarSAvAsAnantaraM nirgantavyam / dvitIyapade glAnAdiSu kAraNeSu na nirgacchanti, AdizabdAdavamaudaryAdiparigrahaH / atra ca yatanA mAsakalpaprakRte "caubhAga tibhAga'ddhe,jayaMta'nicche alaMbhe vA / " ityAdinA darzitA tathaiva drssttvyaa|| [bhA.2751] tamhA u vihariyavvaM, vihinA je mAsakappiyA gAmA / chaDDei vaMdaNAdI, tai lahugA maggaNA ptthaa|| kRyadiglAnAdikAraNaMnasyAttato'vazyaM vidhinAmAsakalpaprakRtoktenayemAsakalpaprAyogyA grAmAsteSu viharttavyam / atha mAsakalpaprAyogyANi kSetrANi "caityavandanAdibhi" vakSyamANaiH kAraNaiH chardayati tadA yAvanti kSetrANi parityajya gacchati tAvanti catarlaghukAni / "maggaNA pattha"tti dvitIyapade mAsakalpaprAyogyakSetrANAmapi parityAge ye guNAsteSAM 'mArgaNA' anveSaNA 'pathyA' hitA ||ath vandanAdInyeva kAraNAni pratipAdayati[bhA.2752] Ayariya sAhu vaMdana, ceiya nIyallae tahA snnii| . gamanaM ca desadasaNa, vaigAsu ya evmaaiinni|| vR-AcAryANAM sAdhUnAM caityAnAM vA vandanArthaM gacchati / 'nijakAH' saMjJAtakAH 'saMjJinaH' zrAvakAsteSAmubhayeSAmapi darzanArthaM dezadarzanArthaM vA gamanaM karoti / vrajikAsu vA 'kSIrAdikaM lapsye'ham' iti kRtvA gacchati / evamAdIni kAraNAni maasklpyogykssetrNprityjnnvlmbte|| athAmUnyeva vyAkhyAnayati[bhA.2753] appuvva vivitta bahussuyA ya priyaarvNcaayriyaa| pariyAravaja sAhU, ceiya puvvA abhinavA vA / / vR- 'apUrvA' aSTapUrvA 'viviktAH' niraticAracAritrAH 'bahuzrutA nAma' yugapradhAnAgamA vicitrazrutA vA 'parivAravantazca' bahusAdhusamUhaparivRtAH, evaMvidhA AcAryA amukatra nagarAdau tiSThanti tAnahaM vndissye|saadhvo'pyevNvidhgunnopetaa eva, navaraM parivAravarjAstebhavanti / caityAni 'pUrvANi vA cirantanAni jIvantasvAmipratimAdIni 'abhinavAni vA tatkAlakRtAni, 'etAni
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/36 mamASTapUrvANi' iti buddhA teSAM vandanAya gacchati / / [bhA.2754] gAhissAmi va nIe, saNNI vA bhikkhumAi vuggAhe / bahuguNa apubba desI, baigAisukhIramAdINi / / vR-tathA 'nijakAnvA' saMjJAtakAn 'grAhayiSyAmi' bodhayiSyAmItyarthaH, saMjJinovA' zrAvakAn 'bhikSukAdi' taccanika-parivrAjakAdiparapASaNDI vyudbhAhayati teSAM sthirIkaraNArtham, dezo vA 'bahuguNaH' sulabhabhaikSatAdiguNopeto'pUrvazca vartate, vajikAyAM-gokule AdizabdAt pracuradravyapatigrAmAdiSu vA kSIra-dadhi-dhRtA-'vagAhimAdIni labhyante, evamAdibhiH kAraNaimAsakalpaprAyobhyANi kSetrANi parityajati / / atra doSAn darzayati[bhA.2755] addhANe uvvAtA, bhikkhovahi sANa tena pddiniie| omANa abhoja ghare, thaMDila asatIi je jattha / / kRtesAdhavo'dhvanivrajantaH udvAtAH' parizrAntAH santazcintayanti-atragrAmeguravaH sthaasynti| AcAryAzca taM grAmaM vyatItyAgrato gatAH, tataste chinnAyAmAzAyAM vrajanto yadanAgADhamAgADhaM vA paritApyante tanniSpannaM sUrINAM prAyazcittam / maikSaM vA tatra sphiTitAyAM velAyAM na prApyeta, atyantaparizrAntA tAneva vA'pahareyuH, pratyanIko vA tadAnIM vijanaM matvA hanyAdvA mArayedvA, avamAnaM vA svapakSataH parapakSato vA bhavet, 'abhojyagRheSuvA' rajakAdisambandhiSubhikSAM gRhNIyuH tatraiya vA tiSTheyuH, tatazca pravacanavirAdhanA / sthaNDilAni vA tatra na bhaveyuH, teSAmabhAve saMyamAtmavirAdhanA / evaM ye yatra doSAH sambhavantite tatra yojayitavyAH / / atha dvitIyapadamAha[bhA.2756] biiyapae asivAI, uvahissa u kAraNA va levo vA / . bahuguNataraM va gacche, AyariyAI va AgADhe // vR-dvitIyapade'zivAdIni kAraNAni vijJAya vyativrajeyurapi / tatra yadapAntarAle kSetraM tadazivagRhItam, AdizabdAdavabhaudarya-rAjadviSTAdidoSayuktaM svAdhyAyo vA tatra na zuddhatItyAdiparigrahaH / upadhi-vastra-pAtrAdirupastatra na labhyate, purovartinitu grAmAdau labhyate, atastasya kAraNAt / lepovAagratovartini grAmelabhyatenatatra / gacchasya vA bahuguNataraMtat kSetram, zvAnapratyanIkAdyabhAvAd bhikSAtrayavelAsadbhAvAJca / AcAryAdInAM vA prAyogyaM tatra vidyate, yadvA "AyariyAIva"tisamyaktvaMgrahItukAmAH kecidAcAryANAMdarzanaM kAhanti AdizabdAtparapravAdI vA kazciduddhoSaNAM kArayet, yathA-zUnyAH parapravAdA inyAdi; te cAcAryA vAdalabdhisampannAH atastannigrahArthaM gaccheyuH / "AgADhe" ti AgADhayogavAhinAM vA prAyogyamAMga na prApyate, parasmin grAme tuprApyate / yadvA AgADhaM saptadhA, tadyathA-dravyagADhaM kSetrAgADhaM kAlAgADhaM bhAvAgAda puruSAgADhaM cikitsAgADhaM sahAyAgADham / tatra dravyAgADheSaNIyaM dravyaM tatra na labhyate / kSetrAgADhaM nAma tadatIva khalu (khula) kSetram, svalpabhaikSadAyakamityarthaH / kAlAgADhaM tat kSetraM na RtukSamam / bhAvAgADhaM glAnAdiprAyogyaM tatra na labhyate / puruSAgADhamAcAryAdipuruSANAM tadakArakam / cikitsAgADhaM vaidyAstatra na prApyante / sahAyAgADhaM sahAyAstatra na sntiiti| . [bhA.2757] eehiM kAraNehiM, eka-dugaMtara tigaMtaraM vA vi / saMkamamANo khettaM, puTTho vijao na'ikkamai /
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 36, [bhA. 2757 ] 151 vR- 'etaiH ' azivAdibhiH kAraNairekaM vA dve trINi vA apAntarAlakSetrANyatikramyAparaM kSetraM saGkrAman pUrvoktairdoSaiH spRSTo'pina doSavAn bhavati / 'yataH' yasmAt tIrthakarAjJAmasaunAtikrAmati, yadvA 'yato nAma' yatanAyuktaH // [bhA. 2758] nikkAraNagamaNammiM, je ciya AlaMbaNA u paDikuTThA / kajjammi saMkamaMto, tehiM ciya sujjhaI jayaNA // vR- 'niSkAraNe' azivAdyabhAve yad gamanam apAntarAla kSetraparityAgena kSetrAntarasaGkramaNaM tatra 'yAnyeva' AcArya sAdhu- caityavandanAdInyAlambanAni 'pratikuSTAni', 'kArye' dvitIyapade jJAnadarzanAdivizuddhinimittaM saGkrAman 'taireva' AcAryAdibhirAlambanaiH yatanAyuktaH 'zudhyati' adoSabhAg bhavati || mU. (37) no kampai niggaMthANa vA niggaMthINa vA verajja-vi-ruddharajjuMsi sajjaM gamaNaM sajjaM AgamanaM sajjaM gamanAgamanaM karittae / jo khalu niggaMtho vA niggaMthI vA verajja - viruddharajjasi sajjaM gamaNaM sajaM AgamanaM saja gamanAgamanaM karei, karitaM vA sAijjai, se duhao viikkamamANe Avajjai cAummAsiyaM parihAraTThANaM anugdhAiyaM // [bhA. 2759] cAro ti aipasaMgA, viruddharaje vi mA carijjAhi / iya eso uvadhAo, verajjaviruddhasuttasya // vR- anantarasUtre hemanta - grISmayogramAnugrAmaM 'cAraH' gamanaM kartta kalpate ityukte'tiprasaGgato viruddhArAjye'pi varttamAna mA cArIdityabhiprAyeNedaM sUtramArabhyate / eSa vairAjyaviruddharAjyasUtrasya 'upodghAtaH' sambandhaH // anenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthInAM vA vairAjya- viruddhArAjye 'sadyaH' tatkAlaM gamanaM sadya AgamanaM sadyo gamanAgamanaM kartum / yaH khalu nirgrantho vA nirgranthI vA vairAjya - viruddharAjye sadyo gamanaM sadya AgamanaM sadyo gamanAgamanaM karoti, kurvantaM vA 'svAdayati' anubhodayati, saH 'dvidhA'pi ' tIrthakRtAM rAjJazca sambandhinImAjJAmatikAman 'Apadyate prApnoti cAturmAsikaM parihArasthAnamanuddhAtikam, caturgurukamityarthaH / iti sUtrasaGkSepArthaH / / atha vistarArthaM bhASyakRdAha [ bhA. 2760 ] veraM jattha urajje, veraM jAyaM va verarajaM vA / jaM ca virajjai rajjaM, rajjeNaM vigayarAyaM vA // vR-yatra rAjye pUrvapuraSaparamparAgataM vairaM tad vairAjyamucyate, nairuktI zabdaniSpatti / yadvA na pUrvapuruSaparamparAgataM paraM samprati yayorAjyayorvairaM 'jAtam' utpannaMtad vairAjyam / athavA parakIyagrAmanagaradAhAdIni kurvan yatra rAjAdi vaire-virodhe rajyate tAdRzaM DamaraM vairAjyamucyate / yadi vA yad rAjyamamAtyAdipradhAnapuruSasamUharUpaM "rajjeNaM" ti vivakSitena rAjJA saha 'virajyate' viraktIbhavati tad vairAjyam / iSTarupaniSpatti sarvatrApi niruktivazAt / yadvA vigataH mRtaH proSito vA rAjA yatra tad vigatarAjakama arAjakamityarthaH, tadeva vairAjyam / yatra tu dvayorapi rAjJo rAjye parasparaM gamanAgamanaM viruddhaM tad viruddharAjyamucyate / / atha sadyaH prabhRtIni zeSapadAni vyAcaSTe[bhA. 2761] sajaggahaNA tIyaM, anAgayaM ceva vAriyaM veraM / pannAvaga paDucca gayaM, hojjA''gamanaM va ubhayaM vA //
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/37 __ vR-sadyaH-vartamAnakAlabhAvi yad vairaMtatragamanAdikaMna kalpate, evaM sadyograhaNAdatItamanAgataM ca vairaM nivAritaM bhavati, yatra vairaM pUrvotpannamasti yatra vA bhaviSyatayA sambhAvyamAnaM tatrApi kSetre gamanAdIni na kartavyAnIti bhAvaH / tathA prajJApakaM pratItya 'gataM' gamanamAgamanam 'ubhayaM vA' gamanAgamanamatra bhavati / tatra yatra prajJApakastiSThati tato yadanyatra gamyate tad gamanam, anyataH sthAnAt prajJApakasammukhaM yadAgamyate tadAgamanam, gatvA pratyAgamane vidhIyamAne gamanAgamanam // atha vairazabdasya nikSepamAha[bhA.2762] nAmaM ThavaNA davie, khette kAle ya bhAvavere y| mahisa-vasama-vagdhA-sIhA naraesu sijjhnnyaa| vR-nAmavairaM sthApanAvairaM dravyavairaM kSetravairaM kAlavairaM bhAvavairaM ceti SaDvidhaM vairam / tatra nAmasthApanAvaire sugame / dravyavairaMtu yad dravyanimittaM gotrajAdInAM vairamutpadyate / kSetravairaM yasmin kSetre yasya vA kSetrasya hetorvairamutpadyate / kAlavairaM tu yasmin kAle vairamutpadyate, yAvantaM vA kAlaM vairaM varttate / bhAvavairaM tu pazcAddhenAha-"taM mahisa" ityAdi / 'tad' iti bhAvavairaM "mahiSa-vRSabha" ityAdinA tu dRSTAntasUcA / sa cAyam-egattha gAme gAvIo corehiM gahiyAo / taojo gAmassa mahayarago so kuDheNa niggo|ammiyaaogaaviio|juddhNsNplgg|coraahivo senAvaI mahattareNa saha saMpalaggo / te ruddanjhANovagayA ekkamekaM vaheuM mayA paDhamapuDhavIe nAragA uvavannA / tao ubvaTTA te do vi mahisA jAyA / annamannaM pAsittA AsurattA jhujjhiuM mayA ducaM puddhviNgyaa| tao uvvaTTittA vasabhA jAyA / teneva reNaM annamannaM mArittA puno dughnaM puDhaviM gayA / tao uvvaTTittA do vivagghA jaayaa| tattha vianonaM vahittA mayA tacaM puddhviNgyaa| tato uvvaTTittA do visIhA uvavannA / tattha vi ekkamekkaM vahittA mayA cautthapuDhavIe nAragA uvavannA / tato uvvaTTA do vi manuesu uvavanA / tattha jinasAsaNaM pavanA, siddhA ya / / etad bhAvavairaM mantavyam / atra cAnenaivAdhikAra iti // vairAjyagrahaNAdete'pyarthA sUcitA bhavantIti darzayati[bhA.2763] anarAe juvarAe, tatto verajjae a verje| eto ekikkammiu, cAummAsA bhave gurugaa|| vR-arAjakeyauvarAjye tazca vairAjye dvairAjye ceticaturNA bhedAnAmekaikasmin bhedegacchatastapaHkAlavizeSitAzcaturmAsA gurukA bhaveyuH / tatra prathame dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM laghavaH dvitIye kAlaguravaH, tRtIyetapoguravaH, caturthe dvAbhyAmapi guravaH ||araajkaadiinaamev caturNAMvyAkhyAnamAha[bhA.2764] anarAyaM nivamaraNe, juvarAyA jAva docca na'bhisitto / verajaMtu parabalaM, dAiyakalaho u verajaM // vR-nRpasya-prAknasyarAjJobharaNesanAtesatiyAvadadyApirAjA yuvarAjazcaitau dvAvapinAbhiSikto tAvadarAjakaMmaNyate prAcInanRpatinAyoyauvarAjye'bhiSikta AsIt tenAdhiSThitaMrAjyamparamanena yAvannAdyApidvitIyoyuvarAjo'bhiSiktaH taavyauvraajymucyte|ytrtu 'parabalaM' paracakramAgatya viDavaraM karoti tad vairAjyam / yatra tu dvayordAyakayoH-sagotrayorekarAjyAbhilASiNoH svasvakaTakasatriviSTayoH parasparaM kalahaH-vigrahastad dvairAjyamucyate / / vyAkhyAtaM vairAjyam / atha viruddharAjyavyAkhAnayati
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 37, [bhA. 2765 ] [bhA. 2765] aviruddhA vANiyagA, gamanA ''gamanaM ca hoi aviruddhaM / nissaMcAra viruddhe, na kappae baMdhaNAIyA || vR-yatra vairAjye vANijakAH parasparaM gacchanto'viruddhAstatra sAdhUnAmapi gamAnagamanaM viruddhaM na bhavati, kalpate tatra gantumiti bhAvaH / yatra tu vaNijAM zeSajanapadasya ca nissaJcAraM kRtaM - gamanAgamananiSedho vihitastad vairAjyaM nRpativihitAH bandhanAdayo doSAstatra bhavantIti // tata punargamanAgamanaM kathaM bhavati ? ityAha [bhA. 2766 ] attANa cora meyA, vagru soNiya palAiNo pahiyA / paDicaragA ya sahAyA, gamanAgamanammi nAyavvA // vR- iha viruddharAjye gacchatAmaneke prakArAH tatra " attANa "tti saMyatA Atmanaiva caurAdisahAyavirahitA gacchanti, eSa cUrNyabhiprAyaH nizIthacUrNyabhiprAyastu "attANa' "tti atrANA nAma-skandhanyastalaguDadvitIyA ye dezAntaraM gacchanti kArpaTikA vA taiH saha sAdhavo'pi gacchantIti prathamaH prakAraH, evamuttaratrApi bhAvanA kAryA 1 / tathA 'caurAH ' gavAdihAriNaH 2, 'medA nAma' gRhItacApA divA rAtrau ca jIvahiMsAparA mlecchavizeSAH 3, 'vAgurikAH' pAzaprayogeNa mRgaghAtakAH 4, 'zaunikAH' zunikAdvitIyA lubdhakAH 5, 'palAyino nAma' ye bhaTAdayo rAjJaH pRcchAM vinA sakuTumbAH praNazya rAjyAntaraM gacchanti 6, 'pathikAH ' nAnAvidhanagara-grAma- dezaparibhramaNakAriNaH 7, 'pracicarakA nAma ' ye pararASTrasvarUpaM pracchannacAritayA gaveSayanti, herikA ityarthaH 8 / ete AtmAdayo'trANAdayo vA'STI bhedA bhavanti / keSAJcidAcAryANAM vAgurikAH zaunikAzca dvaye'pyeka eva bhedastanmatenASTamA ahimarakA bhavanti / ahi-sarpastadvadakRte'pyapakAre paraM maaryntiityhimrkaaH| ete sahAyAH sAdhUnAM vairAjyagamanAgamane jJAtavyAH / eteSveva bhaGgopadarzanAyAha[bhA. 2767 ] atatANamAiesu, diya paha diTThe ya aTTiyA bhayaNA / etto egayareNaM, gamanAgamanammi ANAI / / vR- AtmAdibhedeSu atrANAdiSu vA sahAyeSvekaikasmin divA-patha-dRSTapadaiH saparatipakSairaSTikA bhajanA bhavati, aSTAvaSTau bhaGgA bhavantItyarthaH / tathAhi - AtmanA sahAyavirahitA divA mArgeNa rAjapuruSaiSTA gacchanti 1 AtmanA divA unmArgeNa rAjapuruSairadRSTAH 4 AtmanA rAtrau mArgeNa dRSTAH 5 AtmanA rAtrau mArgeNAdhSTAH 6 AtmanA rAtrau unmArgeNa dRSTAH 7 AtmanA rAtrAvunmArgeNAdhTA gacchanti 8 / evaM caurAdibhi dvitIyavyAkhyAnApekSayA tvatrANAdibhi praticarakAntaiH sahAyairapi sArddhaM gacchatAM pratyekamaSTau bhaGgAH karttavyAH / "etto ega" ityAdi pazcArddham eteSAmaSTAnAM bhedAnAM pratyekamaSTavidhAnAM madhyAdekatareNApi prakAreNe yo gamanAgamanaM karoti tasyA''jJA- 'navasthAdayo doSA bhavanti // prAyazcittaM cedam [bhA. 2768 ] attANamAiesuM diya-paha-diTThesu caulahU hoMti / rAo apaha adiDe, cauguragA'ikka me mUlaM // vR-AtmAdiSvatrANAdiSu vA padeSu ye divAviSayAH prathame catvAro bhaGgakAsteSu patha-dhSTapadAbhyAM sapratipakSAbhyAmupalakSiteSutapaH- kAlavizeSitAzcatvAro laghukAH / yetu rAtriviSayAH pAzcAtyAzcatvAro bhaGgakAsteSu apathA'dhSTapadAbhyAM sapratipakSAbhyAmupalakSiteSu tapaH- kAlavizeSitAzcatvAro gurukAH / 153
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/37 yato rAjyAt pradhAvitastasya atikrame' atilaGghane kRte sati mUlam / / atha sarvabhaGgaparimANa-jJApanArthamAha[bhA.2769] attANamAiyANaM, aTThaNha'hi paehi bhaiyANaM / causahie payANaM, virAdhanA hoimA duvihaa|| vR-AtmAdInAmatrANAdInAMvA aSTAnAMpadAnAmaSTabhiH 'padaiH' bhaGgaiH pratyeka bhaktAnAM guNitAnAM catuHSaSTisaGkhyAni bhaGgakapadAni bhavanti / catuHSaSTezca padAnAmanyatareNagacchata iyaM dvividhA saMyamA''tmalakSaNA virAdhanA bhavati / / tAmevAha[bhA.2770 chakkAya gahaNakaDDaNa, paMthaM bhittUNa ceva aigamanaM / sunnammi ya aigamaNe, virAdhanA duNha vaggANaM / vR- apathe-azastropahatapRthivyAM gacchan pRthivIkAyam, nadyAdisantaraNe'vazyAyasambhave vA'kAyam, davAnalasambhave sArthikaprajvAlitAgnipratApanevA tejaHkAyam, "yatrAgnistatra niyamAd vAyurbhavati" iti kRtvA vAyukAyama, haritAdimardane pralambAsevane vA vanaspatim, pRthivyudakavanaspatisamAzritatrasAnAMparitApanAdautrasakAyam, evaMSaTkAyAn virAdhayati itisNymviraadhnaa| tathA rAjapuruSA grahaNAkarSaNAdikaM vidadhyurityAtmavirAdhanA / atha te sAdhavaH 'pandhAna' mArga bhitattvotpathena paranapade 'atigamana' pravezaM kurvanti tato gADhatare'parAdhe laganti / 'zUnye vA' sthAnapAlavirahitemArge'tigamane vidhIyamAne 'dvayorapi vargayoH' saMyatAnAMsahAyAnAMca virAdhanA bhavatIti / atha SaTkAyavirAdhanAyAM tAvat prAyazcittamAha[bhA.2771] chakkAya causulahugA, paritta lahugA ya guruga saahaare| saMghaTTaNa ritAvaNa, laguguruga'ivAyaNe mUlaM // vR-asyA vyAkhyA prAgvat / / atha grahaNAkarSaNApadaM vyAcaSTe[bhA.2772] saMjaya-gihi-tadubhayabhaddayA ya taha tadubhayassa vi ya paMtA / caubhaMga gommiehi, saMjayabhaddA visajjeti / / vR-golmikA nAma-ye rAjJaH puruSAHsthAnakaMbaddhavA sthAnaMrakSayanti teSucaturbhaGgI-saMyatabhadrakA gRhasthaprAntAH 1, gRhiNAM bhadrakAH saMyataprAntAH 2, saMyatabhadrakA api gRhasthabhadrakA api 3, na saMyatabhadrakA na gRhasthabhadrakAH kintu tadubhayasyApi prAntAH 4|ab ye saMyatabhadrakA gaulmikAH prathamatRtIyabhaGgavartina ityarthaH te sAdhUna gacchato visarjayanti na nirundhate / / [bhA.2773] saMjayabhaddagamukke, bIyA ghettuM gihI vi giNhati / je puna saMjayapaMtA, giNhaMti jaI gihI muttuM / / vR-saMyatabhadrakairmuktAnapisAdhUna 'dvitIyAH dvitIyabhaGgavartinaH sthAnapAlakAstesaMyataprAntatvAd gRhNanti, gRhItvA ca te 'gRhiNo'pi' prathamasthAnapAlakAn gRhNanti, yasmAd 'amIbhi samaM yUyaM gacchatetyato yUyamapyaparAdhinaH' iti kRtvA / ye punaH saMyataprAntAH, punaHzabdo vizeSaNe, kiM vizinaSTi ? ye gaulmikAH saMyatAnAmevAtIva pradviSTAste gRhiNo muktvA yatIn gRhNanti, gRhItvA ca bandhanAdikaM kuryuH / / [bhA.2774] paDhama-taiyamukkANaM, rajje diTThANa doNha vi vinaaso|
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 37, [bhA. 2774] 155 pararajjapavesevaM, jao vi NitI tahiM pevaM // vR-prathamatRtIyabhaGgayoH saMyatabhadrakairmuktAH santaH sAdhavaH pararAjye praviSTA dRSTAzca rAjapuruSaH, tataH pRSTAH- kimutpathenAyAtAH ? utapathA ? / yadi sAdhavo bhaNanti 'utpathena' tata unmArgagAmitvAt 'cArikA ete' iti kRtvA grahaNAkarSaNAdikaM prApnuvanti / atha bruvate 'pathA vayamAgatAH ' tato dvayorapi vargayorvinAzo bhavati, saMyatAnAM sthAnapAlakAnAM ceti bhAvaH / evaM pararAjyapraveze doSA abhihitAH / yato'pi rAjyAd nirgacchanti tatrApyeta eva doSA bhavanti // atha "paMthaM bhittUNa" ityAdipadaM vyAkhyAnayati [bhA. 2775 ] rakkhijjai vA paMdho, jai taM bhittUNa janavayamaIti / gADhataraM avarAho, sutte sunne va donhaM pi // vR- atha caura- herikAdibhayAt panthA rakSyate, na vA kasyApi gamanAgamanaM kartuM sthAnapAlakAH prayacchanti, tatastaM panthAnaM bhittvA yadyutpathena paranRpaterjanapadam 'atiyanti' pravizanti tato gADhataramaparAdho bhavati, mahAn doSasteSAM lagatIti bhAvaH / atra sAdhUnAmeva doSo nsthaanpaalkaanaam| atha sthAnapAlakAH suptA bhavanti zUnyaM vA tat sthAnakaM varttate, sthAnapAlakAnAmanyatra kutrApi gamanAt, tatra yadi sAdhavo gacchanti tadA 'dvayorapi vargayoH' sthAnapAlakAnAM saMyatAnAM cetyarthaH grahaNAkarSaNAdayo doSA bhavanti / tAneva saprAyazcittAn darzayati [ bhA. 2776 ] geNhaNe gurugA chammAsa kaDDhaNe cheo hoi vavahAre / pacchAkaDe ya mUlaM, uDDahaNa viruMgaNe navamaM // uddAvaNa nivvisae, egamanege paosa pAraMcI / avaTuppo do ya, doya pAraMcio hoi // [bhA. 2777] vR- gAthAdvayasyApi vyAkhyA prAgvat // evamAtmanaivAsahAyAnAmantrANasahAyAnAM vA gacchatAM doSA abhihitAH / atha caurAdisahAyayuktAnAM doSAnatidizannAha [bhA. 2778] emeva sesaehi vi, corAIhi samagaM tu vaccaMte / savisesayarA dosA, patthAro jAva bhaMsaNayA || vR- evameva caura- praticarakAdisahAyaiH zeSairapi vrajatAM doSAsta eva grahaNAkarSaNAdayo vaktavyAH, paraM savizeSatarAH / tathAhi teSAM sAdhUnAM doSeNa yadanyeSAmapi tadgacchIyAnAM paragacchIyAnAM vA kulasya vA gaNasya vA saGghasya vA grahaNAkarSaNAdikam eSa prastAra ucyate / sa vA bhaved jIvitasya vA caraNasya vA bhraMzanaM syAt / yAvacchabdopAdAnAt zarIravikartanabhedA draSTavyAH / savizeSadoSadarzanArthamAha [bhA. 2779] teNaTThammi pasajjaNa, nissaMkie mUla ahimare carimaM / jai tAva hoMti bhaddaya, dosA te taM cimaM ca'nnaM // vR- stenAdibhiH saha gacchan stainyArthe prasajanaM karoti, stainyAdikaM karoti kArayati anumanyate vA ityarthaH / tathA yadi 'steno'yam' iti zaGkayate tadA catvAro gurukAH / nizaGkite mUlam / 'abhimaro'yam' iti nizaGkite 'caramaM' pArAJcikam / api ca yadi tAvat te sthAnapAlakA bhadrakA bhavanti tathApi vairAjyaM saGkrAmataH sAdhUn dhSTvA cintayanti ete'pi yadIddazAni kurvanti
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/37 tarhi na kimapyamISAMmadhye zobhanam, tIrthakareNavA kiMna pratiSiddhaM vairAjyasaGkramaNam ? ityaadi| evaM ca te'pi prAntIbhavanti / athavA yadi ta sthAnapAlA bhadrakA bhavanti tadA tairvisarjitAnA parArASTra praviSTAnAM ta eva doSAH, tadeva cacaturgurukAdikaMprAyazcittam, idaM cAnyat prAyazcittAvahaM doSajAlam / tadeva darzayati[bhA.2780] Ayariya uvajjhAyA, kula gaNa saMgho yceiyaaiNc| sabve vi pariccattA, verajaM saMkamaMteNaM / vR-'AcAryA arthadAtAraH "upAdhyAyAH' sUtrapradAH 'kulaM nAgendrAdi 'gaNaH' parasparasApekSAnekakulasamudAyaH saGghaH' gaNasamudAyaH caityAni' bhagavadvimbAni jinabhavanAni vA / eteAcAryAdayaH sarve'pi vairAjyaM saGkAmatA parityaktAH / etadeva bhAvayati[bhA.2781] kiM Agaya stha te biMti saMti ne itya aayriymaadii| ugghAemo rukkhe, mA eMtu phalasthiNo sauNA // kR. 'te' sAdhavo rAjapuruSaiH pRcchayante-kimarthaM yUyamihAgatAH stha? | sAdhavo bruvate-'santi' vidyante "ne" asmAkamihAcAryAdayaH atovayamAgatAH / tato rAjapuruSA dRSTAntaM vadanti-yasmAt phalArthinaH 'zakunAH' pakSiNo vRkSAnAgacchanti tasmAt tAneva vRkSAnuddhAtayAmaH, mA phalArthinaH zakunA Agacchantu / etena dRSTAntasAmathyena tAnevAcAryAdInuddhAtayAmo yena tadarthamiha ko'pi nAgacchati ||yt ete doSA ataH[bhA.2782] eyArise vihAro, na kappaI samaNasuvihiyANaM tu| do sIme'ikkamaI, jinasImaM rAyasImaMca // vR- etAdRze vairAjye viruddharAjye vihAraH zramaNAnAM suvihitAnAM na kalpate / yastu karoti sa dve sImAnAvatikrAmati, tadyathA-'jinasImAnaM' 'na kalpate vairAjyasaGkamaNaM kartum' iti lakSaNAM 'rAjasImAnaM ca' 'na karttavyo madIyarAjyAt pararAjye gamAgamaH' iti rUpAm / / kiJca[bhA.2783] baMdhaM vahaM ca ghoraM, Avajai erise vihrmaanno| tamhA u vivajjejJA, verjj-viruddhsNkmnnN|| vR- 'bandha' nigaDAdiniyantraNaM 'vadhaM ca kazAghAtAdikaM 'dhoraM' bhayAnakamIddaze viharamANo yata Apadyate tasmAd vairAjya-viruddharAjyasaGkramaNaM vivarjayet / / atha dvitIyapadamAha[bhA.2784] daMsaNa nANe mAtA, bhattavisohI gilaannmaayrie| adhikaraNa vAda rAya kulasaMgate kappaI gaMtaM // vR- darzanArthaM jJAnArthaM vairAjyasaGkramaNamapi kuryAt / "mAya"tti mAtApitarau kasyApi pravrajitukAmau zokena mriyate tayoH samAdhAnArthaM gacchet / "bhattavisohi"ti kazcit sAdhubhaktaM pratyAkhyAtukAmaH savizodhim-AlocanAM dAtukAmo gItArthasyapArvepArzve gacchet, ajaGgamasya vA tasya pArzve gItArthA gacchanti / "gilANa"ttiglAnasya vA praticaraNArthaM prAyogyauSadhahetavevA gacchet / "Ayariya"tti AcAryasamIpe AcAryANAmAdezena vA gacchati / "adhikaraNa" tti kasyApi sAdhoH kenApi gRhiNA sahAdhikaraNamutapannam, sa ca gRhI nopazAmyati, tataH prajJApanAlabdhimAn tasyopazamanAya gacchati / "vAda" tti anyarAjye parapravAdI kazcidutthitaH tasya -
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 37, [bhA. 2784] nirgrahArthaM vAdalabdhisampannena gantavyam / "rAya"tti rAjA vA kazcit pararASTrIyaH sAdhUnAmupari pradviSTastasyopazamanArthaM salabdhikena gantavyam / "kulasaMgaya'ttiupalakSaNatvAt kula-gaNasaGghasaGgataM kimapi kAryamutpannaM kulAdiviSayamityarthaH / athavA "rAyakulasaMgata" tti ekameva pam, rAjakulena saha saGgataM sambaddhaM kenApi sAdhunA adhikaraNaM kRtaM tadupazamanAya gacchati / evamAdiSu kAryeSu vairAjye'pi gantuM kalpate // atha darzana-jJAnapadadvayaM bhASyakRd vyAkhyAnayati [bhA. 2785 ] sutta - 'ttha-tadubhayavisArayammi paDivanna uttimammi / etArisamma kappara, veraja-viruddhasaMkamaNaM // 157 vR-darzanaprabhAvakazAstrANAmAcArAdizrutajJAnasya vA sambandhi yadanyatrAvidyamAnaM sUtrArthatadubhayaM tatravizAradaH kazcidAcArya sa cottamArthamanazanaM pratipannaH / yasmizca kSetre'sau sthitastatra apAntarAle vA vairAjyaM varttate, 'tau ca sUtrArthI mA vyavacchedaM prApatAm' iti kRtvA etAddaze kAraNe vairAjyaviruddhe saGkramaNaM karttuM kalpate // atha yena vidhinA tatra gantavyaM tamabhidhitsurAha [bhA. 2786 ] Apucchiya Arakkhiya-saTThi-senAvaI-amaca - rAINaM / aigamane niggamane, esa vihI hoi nAyavvo / vR- ApRcchayArakSikaM tataH zreSThinaM tataH senApatiM tato'mAtyaM tato rAjAnamapyApRcchya nirgantavyaM praveSTavyaM vA / eSa vidhi 'atigamane' pararAjyapraveze 'nirgamane ca' pUrvasmAd rAjyAd nirgamane ca jJAtavyo bhavati / amumevArthaM prakaTayannAha - [mA. 2787] Arakkhito visajjai, ahava bhaNijjA sa pucchaha tu seTThi / jAva nivo tA neyaM, muddA puriso va dUteNaM // vR- vairAjya viruddhaM gacchatA prathamata evArakSikaH praSTavyaH / yadyasau visarjayati tato laSTam / athAsau bhaNet-nAhaM jAnAmi, 'zreSThinaM' zrIdevatA'dhyAsitaziroveSTanavibhUSitottamAGgaM pRcchata / tataH zreSThI praSTavyaH, evaM yAvad 'nRpaH' rAjA tAvad 'neyaM' netavyaM vaktavyamityarthaH / taccaivam-zreSThI pRSTo yadi visarjayati tataH sundaram athAsau brUyAt ahaM na jAnAmi, senApatiM praznayata / tataH senApati praznito yadyanujAnIte tataH zobhanam, athAsau brUyAt - amAtyaM pRcchata / tato'sAvamAtyaH pRSTo yadi visarjayati tato laSTam, atha brUyAt-rAjAnaM pRcchata / tato rAjA'pi praSTavyaH / ete ca rAjAdayo yadivisarjayanti tadA mudrApaTTakaM dUtapuruSaM vA mArgayitavyAH, yena 'rAjAdinA visarjitA ete' iti sthAnapAlakAH pratyayataH prathamavatArayanti; yo vA dUtastatra rAjye vrajati tena sArddha gacchanti // evaM tAvad yato rAjyAnnirgacchanti tatra vidhiruktaH / atha yatra rAjye gantukAmAstatra pravizatAM vidhimAha [ bhA. 2788] jattha viya gaMtukAmA, tatthavi kAriti tesi nAyaM tu / ArakkhiyAi te vi ya, teneva kameNa pucchaMti / / vR-yatrApi rAjye gantukAmAstatrApi ye sAdhavo varttante teSAM lekhapreSaNena sandezakapreSaNena vA prAgeva jJAtaM kurvanti, yathA-vayamito rAjyAt tatrAgantukAmAH, ato bhavadbhistatrArakSikAdayaH praSTavyAH / tataste'pi 'tenaiva' pUrvoktena krameNa ArakSikAdIn pRcchanti / yadA tairanujJAtaM bhavati tadA tAn sAdhUn jJApayanti-ArakSikAdibhiratrAnujJAtamasti bhavadbhiratrAgantavyam // nirgamane
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/37 praveze ca vidhiruktH| atha "Ayariya"tti padaM vizeSato bhAvayatrAha[bhA.2789] rAINa doNha bhaMDaNa, Ayarie AsiyAvarNa hoi / kayakaraNe karaNaM vA, niveda jayaNAe saMkamaNaM // vRdvayo rAjJoH parasparaM 'bhaNDana' kalaho vartate, tatraikasya rAjJaH ko'pyAcAryo'tIva pUjAsatkArasthAnam, tatazca dvitIyo nRpatistat parijJAyA''tmIyadakSapuruSaiH "AsiAvaNaM" ti tasyAcAryasyApaharaNaM kArayati 'asmin hi gRhIte sapratipanthipArthivo gRhIta eva bhavati' iti| atraca ya-'kRtakaraNaH' dhanurvedAdau gRhavAsekRtaparizramastasyatatra karaNaMbhavati, tenAcAryApahAriNA sahayuddhaM kartumupatiSThata ityarthaH |athnaastiko'pikRtkrnnsttoysy rAjJaH sakAzAdapahatastasya nivedanaM kRtvA yatanayA zeSasAdhavaH saGkamaNaM kurvanti / / idameva sphuTataramAha[mA.2790] abmarahiyassa haraNe, ujjANAIThiyassa gurunnou| ubvaTThaNAsamatthe, dUragae vA visavi bolN|| [mA.2791] pesaviyammi adete, rannA jai viu visajiyA jissaa| guruNo niveiyammi, hAriMtagarAiNo puci / / vR-'abhyarhitasya' rAjamAnyasya 'guroH' AcAryasyodyAna-sabhA-prapAdiSu sthitasya haraNaM bhvti| yadica ko'pi yuddhakaraNena vidyAprayogeNa vAtasyodvartanAyAH-vAlanAyAH samartho bhavati tataHsa taM nivAryAcArya pratyAharati / atha nAstyudvartanAsamartha tataH kSaNamAtraM sAdhavastUSNIkA aaste| yadAAcAryApahArI dUraMgatobhavatitadA "savi"tti sarve'pisAdhavobolaMkunti-asmAkamAcAryoM hRto hataH, dhAvata dhAvata lokAH ! iti / Asananasthite tu bolaM na kurvanti 'mA bhUt parasparaM bahujanakSayakArI yuddhaviplavaH' iti| tatazca rAjA sAdhubhirabhidhAtavyaH-anAthA vayamAcAryairvinA, ata AcAryA yathA'trAgacchanti tathA kuruta / evamukto'sau dvitIyasya rAjJo dUtaM visarjayatizIghramAcArya preSaNIya iti / yadi tena prasthApitastato laSTam / athAsau dUte preSite'pyAcArya na dadAti-na visarjayatItyarthaH tataHsAdhavodvetrINivAdinAni rAjAnaMSTvAbruvate-asmAnavisarjayata yena gurUNAmupakaNThaM gacchAmaH, kIzA vayaM guruvirahitA atra tiSThantaH? svAdhyAyAdikaM vA'tra nakimapi nirvhtiityaadi| evamukteyadyapi teziSyA rAjJA visarjitAstathApigurUNAMsandezakapreSaNena nivedayanti-vayamAgacchantaH smH| tato guravaH "hAriMtagarAiNo pudi"ti apahartRrAjJaH pUrvameva nivedayanti-ahaM ziSyAnapyAnayAmi, ataH sthAnapAlAnAmAdezaM prayacchata yena te tAnna gRhanti / evaM nivedite sati yatanayA saGkramaNaM kurvanti // mU. (38) niggaMthaM caNaMgAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe aNuSpavilu kei vatyeNa vApaDiggaheNa vA kaMbaleNa vA pAya-puMchaNeNa vA uvanimaMtiJjA, kappai se sAgArakaDaM gahAya AyariyapAyamUle ThavittA doccaM piuggahaM aNunnavittA parihAraM prihritte| [bhA.2792] aviruddhae bhikkhagataM, koi nimaMteja vatthamAIhiM / kAraNa viruddhacArI, virgicito vA vigeNhejA / / vR- 'aviruddha viruddharAjyavirahite. grAmAdau 'bhikSAgataM' bhikSAyAM praviSTaM sAdhu kazcidupAsakAdirvastrAdibhirnimantrayet, yadvA 'kAraNe' darzana-jJAnAdau viruddharAjyacArI stenAdibhiH
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 159 uddezakaH 1, mUlaM-38, [bhA. 2792] 'viviktaH' muSitaH san vastrANi gRhNIyAt, ato vastragrahaNavidhi pratipAdyate / / [bhA.2793] ahavA loiyateNNaM, nivasIma aicchie imaM bhaNitaM / doccamaNaNunnevauM, uttariyaM vatthabhogAdI / / kR-atavA nRpasImAnamatikramyaviruddharAjyasaGkramaNe laukistainyam, idamanantarasUtre bhnnitm| atratusUtre dvitIyaM vAramavagrahamAcAryasamIpe'nanujJApya yadA vastraparibhogamAdizabdAddhAraNaM vAkaroti tadA lokottarikastainyaM bhavatIti prtipaadyte|| ebhiH sambandherAyAtasyAsya vyAkhyA'nirgranthaM pUrvoktazabdArthaMcazabdo'rthAntaropanyApatiM "Na"mitivAkyAlaGkAre gRhasyapati-svAmI gRhapatistasya kulaM-gRha piNDapAtapratijJayA piNDa:-audanAdistasya pAtaH-pAtrepravezastapratijJayAtatpratyayamanupraviSTaM kazcid' upAsakAdirvastreNa vA pratigraheNa vA kambalena vA pAtra-proJchanena vA upnimntryet| vastraMsautrikamihagRhyate,pratigrahaH-pAtrakam, kamlam-orNikaH kalpaH, pAtrazabdena tu pAtrabandha-pAtrakesarikAprabhRtikaH pAtraniryogaH, proJchanazabdena tu rajoharaNamucyate, Aha ca cUrNikRta-pAyaggahaNeNaM pAyabhaMDayaM gahiyaM, puMchaNaM rayaharaNaM ti| / tatazcapAtraMcaproJchanaMcetipAtra-proJchanam, samAhAradvandvaH, etaiH upa-sAmIpye Agatya nimntryet| upanimantritasya ca "se" tasya nirgranthasya 'sAkArakRtaM' 'AcAryasatkametad vastraM na mama, ato yasmai te dAsyanti anyasmai vA mahyaM vA AtmanA vA paribhokSyante tasyaitada bhaviSyati' ityevaM savikalpavacanavyavasthApitaM sad gRhItvA tata AcAryapAdamUle tad vastraM sthApayitvA yadi te tasyaivasAdhoHprayacchantitadA dvitIyamapyavagraham ekastAvadgRhasthAdavagraho'nujJApito dvitIyaM punarAcAryapAdamUlAdavagrahamanujJApyadhAraNA-paribhogarUpaMdvividhamapiparihAraMtasyavastrasya parihattuM ghAtUnAmanekArthatvAd AcarituM kalpate iti sUtrasa paarthH| atha vistarArthaM bibhaNiSurAhabhA.2794] duvihaM ca hoi vatthaM, jAyaNavatthaM nimaMtaNAe y| nimaMtaNavatthaM ThappaM, jAyaNavatthaM tu vocchaami|| vR-dvividhaM ca bhavati vastram-yAcbhAvastraM nimantraNAvastraM ca / tatra nimantraNAvastraM 'sthApyaM' pazcAdabhidhAsyate ityarthaH / yaacyaavstrpunHsaamprtmevvkssyaami||ythaaprtijnyaatmev nirvAhayati nAma ThavaNAvatthaM, davvavvatthaM ca bhAvavatthaM c| eso khalu vatthassA, nikkhevo caubviho hoi / / ityaadikaaH| evaM tu gavidyesuM, AyariyA deMti jassa jaM nthi| samabhAgesa kaesuva, jaharAiNiyA bhave biio|| iti paryantAH SaTcatvAriMzadgAthA yathA pIThikAyAM vastrakalpikadvAre tathaivAtra drssttvyaaH|| upasaMharanAha[mA.2795] eyaMjAyaNavatyaM, bhaNiyaM eto nimaMtaNaM vocchN| pucchAdugaparisuddhaM, punaravi pucchejimA merA / / etad yAcyAvastraM bhaNitam / ita UrdhvaM nimantrANAvastraM vakSyAmi / tacca yadA 'kasyaitad vastram? kiMvA nityanisanIyAdikamidamAsIt?' iti pRcchAdvayana parizuddhaMbhavati tadA punarapi' tRtIyayA pRcchayA pRcchet / tatraca 'iyaM vakSyamANA 'maryAdA' saamaacaarii||taamevaah
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/38 [bhA.2796] viusaggajoga saMghADaeNa bhoiyakule tiviha pucchaa| kassa imaM kiM va ima, kassa va kajje lahuga ANA / / vR. 'vyutsargo nAma' upayogasambandhI kAyotsargastaM kRtvA, 'yasya ca yogaH' iti bhaNitvA, sanATakena bhikSArthaM nirgataH / tato bhogikakule upalakSaNatvAdanyatrApi yathApradhAne kule praviSTaH kayAcidIzvarayA mahatA sambhrameNa bhakta-pAnena pratilAbhya vastreNa nimantritaH, tatra trividhA pRcchA prayoktavyA / tadyathA-'kasya satkamidaM vastram ? kiM vA idamAsIt ?' anena pRcchAdvayena parizuddhaM yadA bhavati tadA praSTavyam-kasyavA kAryasya hetoH prayacchasi? iti / yadyevaM na pRcchati tatazcatvAro laghavaH AjJAdayazca doSAH / atha vizeSadoSAnabhidhitsurAha[bhA.2797] micchatta socca saMkA, virAdhanA bhoie tahi gae vA / cauthaM va viMTalaM vA, veMTala dANaM ca vvhaaro|| vR-bhoginyA dIyamAnaM vastraM yadi 'kena kAryeNa prayacchasi ?' iti na pRcchayate tadA bhogiko mithyAtvaM gacchet / adhAsau dezAntaraM gatastata Agatasya mahattarAdimukhAcchrutvA zaGkA bhavati / bhogike tatra sthite 'gate vA' desAntaraprApeta pazcAdAyAte sati 'virAdhanA' vakSyamANA bhavati sA cAviratikA caturthaMvA maithunamavabhASeta 'veNTalaMvA' vazIkaraNAdiprayogapRcchettatazca vaktavyamveNTalamahanajAnAmi, upalakSaNatvAt caturthaMca pratisevituMna kalpate / tato yadi sA vastraM yAcate tadAdAnaM karttavyama, bhUyo'pita vastraMtasyAeva samarpaNIyamiti bhAvaH / atha tad vastraM chinnaM vA prAghurNakAdInAMdattaM vAbhavet sAcatadeva vastramArgayet tadA rAjakulaMgatvA vyavahAraH kartavya iti dvAragAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISurAha[bhA.2798] vatthammi nINiyammiM, kiM dalasi apucchiUNa jai gehe| annassa bhoyagassa va, saMkA ghaDiyA nu kiM puTviM / / vR. vastre bhoginyA niSkAzite sati yadi kiM' kimarthaM dadAsi ? ityapRSTavaiva gRhNAti tadA 'bhoktuH' tadIyasyaiva bhartu 'anyasya vA' zvazura-devarAdeH zaGkA bhavet / nuriti vitarke, kiM manye etau parasparaM pUrvameva ghaTitau yadevaMtUSNIko dAna-grahaNe kurutaH? athavA kimeSA maithunArthinI bhUtvA vastramasmai prayacchati? uta veNTalArthinI? iti / / [bhA.2799] micchattaM gacchejjA, dijaMtaM duTu bhoyao tiise| voccheda paosaMvA, egamanegANa so kujA // vR-tadvastraM dIyamAnaM dRSTvA tasyAH sambandhI bhojakaH' bhartA mithyAtvaM gacchet, yathA-nissAraM pravacanamamISAmityAdi / pratipannamithyAtvazca tasya vaikasya sAdhoranekeSAM vA sAdhUnAM taddavyAnyadravyavyavacchedaM kuryAt pradveSaM vA gacchet / / gataM mithyAtvadvAram / atha 'zrutvA zaGkA'dvAraM virAdhanAdvAraM cAha[bhA.2800] emeva pautthe bhoiyammi tusinIyadAna-gahaNe tu| mahataragAdIkahie, egatara patosa vocchedo|| [mA.2801] mehuNasaMkamasaMke, gurugA mUlaM ca veMTale lhugaa| saMkamasaMke gurugA, savisesatarA putymmi||
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 38, [bhA. 2801 ] 161 vR- evameva 'proSite' dezAntaragate'pi bhogike doSA vaktavyAH / tathAhi tena bhogikena dezAntaraM gacchatA ye mahattarakAH sthApitAstaiH AdizabdAd mahattarikayA dvyakSarikayA karmakareNa cA tayoraviratikA saMyatayostUSNIkadAna-grahaNaM dRSTvA bhogikasya bhUyaH samAgatasya kathitam / tatazca saH 'ekatarasya' saMyatasyAviratikAyA vA upari pradveSaM gacchet, pradviSTazcAviratikAM saMyataM vA hanyAd niSkAzayedvA badhnIyAdvA nirundhyAdvA vimAnayedvA, vyavacchedaM vaikasyAnekeSAM vA kuryAt / atra ca maithuna zaGkAyAM catvAro gurukAH, nizaGkite mUlam / veNTalazaGkAyAM catvAro laghukAH, nizaGkite catvAro guravaH / savizeSatarAzca doSAH proSite bhogike bhavanti, te ca yathAsthAnaM prAgevoktAH // [bhA. 2802 ] evaM tA geNhaMte, gahie dosA puno ime hoMti / gharagayamuvassae vA, obhAsai pucchae vA vi // vR- evaM tAvad vastraM gRhNato doSA uktAH, gRhIte punarvastre 'ete' vakSyamANA doSA bhavantitasmin gRhe yadA sa eva sAdhuranyasmin divase gato bhavati sA vA aviratikA tasya sAdhorupAzraye AgatA bhavati tadA maithumavabhASate tvaM mamodbhrAmako bhava / veNTalaM vA sA pRcchati kathaya kimapi tAdhzaM vazIkaraNaM yena bhogiko me vazIbhavati / idameva spaSTayati [bhA. 2803] pucchAhINaM gahiyaM, AgamanaM pucchaNA nimittassa / chinnaM pi hudAyavvaM, vavahAro labbhae tattha // vR-grahaNakAle 'kena kAryeNa me prayacchasi ?' ityevaM pRcchayA hInaM vastraM gRhItam / gRhIte ca tasyAH saMyatapratizraye Agamanam AgatA ca sA 'putro me bhavitA ? na vA ? ' ityAdikaM nimittaM pRcchati, yena vA'haM bhogikasyAbhirucitA bhavAmi tat kimapyupadiza / tataH sAdhunA vaktavyamna kalpate maithunaM pratisevituM sAdhUnAm, veNTalaM nimittaM vA nAhaM jAnAmi / evamukte yadi sA vastraM bhUyo'pi mArgayet tataH pratidAtavyam / atha tena vastreNa cchittvA pAtrabandhAdikaM kimapyaparaM kRtaM tatazchinnamapi tadeva dAtavyam / atha vyavahAradvAraM vyAkhyAyate tatra yadi sA chinnaM na gRhNAti, bravIti ca mama sakalameva prayaccha / tato rAjakulaM gatvA vyavahAre prArabdhe kAraNikA abhidhAtavyAH, yathA-kenacid vRkSasvAminA vRkSo vikrItaH, krayikeNa ca mUlyaM dattvA chittvA ca svagRhaM nItaH, tataH sa vikrayikaH pazcAttApito bhaNati pratigRhANa mUlyam pratyarpaya madIyaM vRkSam; krayikaH prAha-mayA savRkSazchittvA pRthakkASThAni kRtaH, ataH kathaM tamevavRkSamakhaNDamahaM te samarpayAmi ?; evaM vivadamAnau tau rAjakulamupasthitI, tataH kathayata kAraNikAH / kiM sa krayiko yuSmAbhirvRkSaM dApyate ? atha dApyate tataH kASThAnyeva, na pUrvAvasthaM vRkSamiti vyavahAro labhyate / / pAhuNaeNa'nneNa va, nIyaM va hiya va hoi dahaM vA / mA. (2804) tahiyaM anusaTTAI, annaM vA daDDha mottUNaM // vR- atha vastraM prAghuNakenAnyena vA sAdhunA'nyatra nItaM bhavet stenena vA hRtaM pradIpanena vA dagdhaM tatra cAnuziSTayAdikaM karttavyam / anuziSTirnAma sadbhAvakathanapuraHsaraM prjnyaapnaa| tathA'pyanuparatAyAM dharmakathA karttavyA, vidyayA mantreNa vA nirAkaraNIyA / tadabhAve'nyad vastraM tasyA dAtavyam, paraM dagdhaM vastraM muktvA, dagdhe hRte vA na kiJcid dIyata iti bhAvaH / yadi sA rAjakulamupatiSThate |19|11|
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/38 tatastatrApi vyavahAro labhyate, "dattvA dAnamanIzvaraH" iti ||ath dAnakAle sAdhunA pRTam-kiM nimittaM dadAsi? tatra sA tUSNikA, sthitA, bahizceSTayA na tathAvidhaH ko'pi bhAva upadarzitaH, paraM grahaNAnantaraM kAcidupAzrayamAgatya veNTalaM pRcchati caturthamavabhASate vA tatrAbhidhAtavyambhA.2805] na vi jANAmo nimittaM, na ya ne kappai pauMjiuM gihiNo / paradAradosakahaNaM, taM mama mAyA ya bhaginI y|| vR-vayaM nimittaM na jAnImaH, na ca "ne" asmAkaM jAnatAmapi gRhiNaH purato nimittaM prayoktuM kalpate, tapaH-saMyamAdikSatiprasaGgAt / yA ca caturthamavabhASate tasyAHparadAradodhakaanaM kriyate, yathA-parapuruSa-paradAraprasaktayoH strI-puMsayorihaiva bhavedaNDana-muNDana-tarjana-tADanAdayaH, parabhave tu narakagatI gatAnAM taptAyaHputtalikAliGganAdayaH, tata udRttAnAM tiryagmanuSyabhavagrahaNeSu bhUyo bhUyo napuMsakatva-dIrbhAgyaprabhRtoya bahavaH pratyapAyAH |apictvN mama mAtA vA bhaginI vA vartase ataH kRtamanayA vArtayeti ||vstrdaansyaiv kAraNAntaramAha[bhA.2806] ekkassa va ekassa va, kaje dijjaMta giNhaI jou| teceva tassa dosA, bAlammi ya bhaavsNbNdho|| kRekasyavA' pUrvasambandhasya ekasya vA pazcAtsambandhasya kAryedIyamAna vastrayaH sAdhurmuhAti tasya 'taeva' prAguktAH zaGkAdayo doSAH 1 bAleca' bAlaviSayobhAvasambandho vakSyamANo bhavatIti samAsArthaH / athainAmeva gAthAM vivRNoti[bhA.2807] ahavaNa puTThA puveNa pacchabaMdheNa vA srismaah| saMkAiyA u tatthavi, kaDagAya bahU mahiliyANaM / / vR-athavA sA dAtrI pRthA satI 'pUrvasambandhena' yAzo mama bhrAtA tAza eva tvaM vartase, "pazcAtsambandhena tu' zvazurasya devarasya bharturvA sazastvaM vilokyase ato'haM bhavate vastraM prayacchAmItyAha, evamanyatareNa sambandhakAryeNa dIyamAna yadi gRhNAti tadAtaevazaGkAdayo dossaaH| yadi ca tasyA aviratikAyA bAlamapatyaM kimapi vidyate tadA sa sAdhustayA bhrAtRbhAvena pratipannaH san cintayati-idaM me bhAgineyam; atha bhartRtayA pratipannastatazcintayati-idaM me putrabhANDam; evamAdiko bhAvasambandhobhavati, ttshcprtigmnaadyodossaaH| kiJcamahelikAnAMbahUni 'kRtakAni kaitavAni bhavanti, tena devarAdigrahaNoSAyena sambandhamAnIya cAritrAt paribhrazayantIti bhaavH| yata evamataH[mA.2808] eyaddosavimukvaM, vattharagahaNaMtu hoi kAyavvaM / khamautti dubbalo ttiya, dhammotti yahoti niddosa / / * vR-etaiH-anantaroktairdoSairvimuktaM vastragrahaNaMsAdhunA karttavyaM bhvti|kthm? ityAha-"khamau tti" ityaadi|ydi sAdAtrI pRSTAsatIbrUyAt-'kSapakaH tapasvI tvam, athavAdurvalo'sikSapakatayA svabhAvena vA tatasteprayacchAmi, yadvA tapasvinedIyamAne dharmo bhavati' iti kRtvA dadAmIti, evaM bruvati dAyake tavastraM labhyamAnaM nirdoSa bhavati // kiJca[bhA.2809] AraMbhaniyattANaM, akiNaMtANaM akAraviMtANaM / dhammaTThA dAyavvaM, gihIhi dhamme kayamaNANaM //
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 38, [ bhA. 2809 ] vR- ArambhaH SaTkAyopamarda tasmAnnivRttAnAM tathA 'akrINatAM' vastrAdikrayamakurvANAnAm 'akArayatAM'Arambha-krayakaraNe paramavyApArayatAmevaMvidhAnAM 'dharme' zruta cAritrabhedabhinne kRtamanasAM sAdhUnAM gRhibhiH sarvArambhapravRttaiH 'dharmArtha' kuzalAnubandhipuNyopArjanArthaM vastra-pAtrAdikaM yathAyogyaM dAtavyam iti budhyA ya upAsakAdirvastreNopanimantrayati tasya grahItavyamiti prakramaH / tadevaM vastramutpannaM yAvad gurUNAM samIpe na gamyate tAvat kasyAvagrahe bhavaMti ? iti ucyatesaMghADae paviTThe, rAyaNie taha ya omarAyaNie / jaM labi pAoggaM, rAyaNie uggaho hoi // [bhA. 2810] vR-upayogakAyotsargaM kRtvA bhikSArthaM saGghATakaH praviSTaH, tatraiko rAniko dvitIyo'vamarAnikaH / tatra ca yat prAyogyaM saGghATakena labhyate tad yAvadAcAryapAdamUlaM na gamyate tAvat sarvaM 'rAlinakasya' jyeSThAryasyAvagraho bhavati, jyeSThAryastasya svAmIti bhAvaH / atha yaduktam- "kappai se sAgArakaDaM hAya doccaM pi uggahaM aNunnavittA parihAraM pariharittae" tadetad yathA kecidAcAryadezIyAH svacchandabudhyA vyAcakSate tathA pratipAdayati [ bhA. 2811] doghaM piuggaho tti ya, kei gihatthesu doccamicchati / sAga ! guruNo nayAmo, anicche paJcAharissAbho // vR- 'dvitIyamapi vArAmavagraho'nujJApayitavyaH' iti sUtre yaduktaM tat kecidAcAryA gRhasthaviSayaM dvitIyamavagrahamicchanti / katham ? ityAha- "sAga" ityAdi / yaH zrAvako vastraM dadAti sa vaktavyaHhe zrAvaka ! vayametad vastraM gRhItvA gurUNAM samIpe tAvannayAmaH, yadyAcAryA etad grahISyanti tato bhUyo'pyAgamya bhavataH samIpe dvitIyaM vAramavagramanujJApayiSyAma iti, athAcAryA vastraM na grahISyanti tatasteSAM vastrasyAnicchAyAM bhavata evedaM pratyAhariSyAmaH // amumeva pakSaM paraH samarthayannAha - [ bhA. 2812] iharA pariTThavaNiyA, tassa va paJcappiNaMti ahigaraNaM / 163 gihigahaNe ahigaraNaM, so vA daGkaNa vocchedaM // vR- 'itarathA' yadyevaM na vidhIyate tato darzitamapi vastraM yadA''cAryA na gRhNIyustadA pAriSThApanikAdoSaH / atha na pariSThApayanti tato'prAtihArikaM gRhItvA bhUyastasyaiva gRhasthasyapratyarpayatAM paribhoga-dhAvanAdikamadhikaraNamupajAyate / atha tat pariSThApitaM vastraM ko'pi gRhI gRhNAti tato'pyadhikaraNameva / 'savA' dAtA tad vastraM pariSThApitaM zrutvA anyagRhasthagRhItaM vA dRSTvA tadravyAnyadravyavyavacchedamekasyAnekeSAM vA sAdhUnAM kuryAt / / atha sUri paroktaM dUSayannAha[ bhA. 2813 ] coyaga ! gurupaDisiddhe, tahiM pautthe dharita dinaM tu / dharaNujjhaNe ahigaraNaM, gehejja sayaM va paDiNIyaM // vR- he nodaka ! evaM kriyamANe ta eva tvaduktA doSA bhavanti / tathAhi tad vastramAnIya gurUNAmarpitam, tena cAcAryANAM na prayojanaM tatastaiH pratiSiddham, tacca vastraM yAvat tasya dAyakasyapratyarpyate tAvadasau grAmAntaraM proSitaH, proSite ca tasmin yadi tad vastraM dhArayatiparibhuGkteityarthaH tadA adattAdAnam / atha tasya satkaM bhaNitvA dhArayati tadA'dhikaraNam / athAtmArthitaM kRtvA dhArayati tathApyadhikaraNam, atiriktopakaraNasyAparibhogyatayA adhikaraNatvAt / atha tad vastramujjhati pariSThApayatItyarthaH tathApi gRhigRhIte'dhikaraNaM
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 vRhatkalpa-chedasUtram -2-1/38 pariThApanAdoSAzca / athavA pratinItaM tad vastraM 'svameva' AtmanA gRhNIyAd, napratidadyAditi bhAvaH tasmAdeSatvaduktodvitIyAvagraho na bhavati, kintu gRhasthahastAdvastraMgRhItvA gurumUlamAgamya teSAM samaye yadi te tasyaiva prayacchantitadAyatte bhuuyo'pyvgrhmnujnyaapynteessdvitiiyaavgrhH|| mU. (39) niggaMthaM caNaMbahiyA viyArabUmi vA vihArabhUmi vA nikkhaMtaM samANaM kei vatyeNa vA paDiggaheNa vA kaMbaleNa vA pAyapuMchaNeNa vA uvanimaMtejA, kappai se sAgArakaDaM gahAya AyariyapAyamUle ThavittA doccaM pi uggahamaNunavettA parihAraM prihritte|| vR-asya vyAkhyAprAgvat / / atha bhASyam[bhA.2814] bahiyA va niggayANaM, jAyaNavatathaM taheva jynnaae| nimaMtaNavatthe taheva, suddhamasuddhaM ca khamagAdI / / vR. 'bahi vicArabhUmau vA vihArabhUmau vA nirgatAnAMyAcyAvastraM tathaiva yatanayA grahItuMkalpate yathA bhikSAcaryAyAmuktam / nimantraNAvastramapitathaivazuddhamazuddhaM ca vaktavyam / zuddhaM nAma-yat kSapaka iti vA dharma iti vA kRtvA diiyte| azuddhaM-yat caturthaveNTalAdikAryeNa dIyate / / mU. (40) niggathi caNaM gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe aNuppavilu kei vatyeNa vA paDiggaheNa vA kaMbaleNa vA payapuMchaNeNa vA uvanimaMtejA, kappai se sAgArakaDaM gahAya pavattinipAyamUle ThavittA dochapi uggahamaNunnavittA parihAraM prihritte|| mU.(1) niggathiMcaNaM bahiyA viyArabhUmi vA vihArabhUmi vA nikkhaMtiM samANiM kei vattheNa vA paDiggaheNa vA kaMbaleNa vA pAyapuMchaNeNa vA uvanimaMtejA, kappai se sAgArakaDaM gahAya pavittiNipAyamUle ThavettA docaM pi uggahamaNuNNavittA parihAraM pariharittae / vR-asya sUtradvayasyApi vyAkhyA prAgvat / / atha bhASyavistaraH[bhA.2815] niggaMthivatthagahaNe, cauro mAsA hvNt'nugdhaayaa| micchatte saMkAI, pasajaNA jAva carimapadaM / / vR-nirgranthInAM gRhasthebhyo vastragrahaNaM kurvantInAM catvAromAsA anuddhAtAH prAyazcittam |taashc vastraM gRhNantIdRSTvA kazcidaminavazrAddho mithyAtvaM gacchet-aho! nimranthyo'pi maattiNgRhnnntiiti| athavA zaGkhAM kuryAt-kiM manye dharmArthaM dattamiyaM gRhNAti? uta bhATinimittam / evaM zaGkAyAM caturguru / nizaGkite mUlam / prasajanA nAma-bhojikA-ghATikAdiprasaGgaparamparA, tatra 'caramapadaM' pArAJcikaM yAvat prAyazcittam // idameva bhAvayati[mA.2816] purisehiMto vatthaM, giNhaMtiM dissa sNkmaadiiyaa| obhAsaNA cautthe, paDisiddha kareja uDDAhaM / / vR-puruSebhyaH sakAzAd vastraM gRhNantIM nirgranthIM dRSTvA zaGkAdayo doSAH / zaGkA nAma-kimeSA bhATiMgRhNAti? / evaM zaGkAyAM caturguru, bhojikAyAH kathite SaDlaghu, ghATikasya kathane SaDguru, jJAtInAM kathane cchedaH, ArakSikeNa zrute mUlam, zreSThi-sArthavAha-purohitaiH zrute'navasthApyam, amAtya-nRpatibhyAM zrute pArAJcikam / sa yA gRhastho vastrANi dattvA caturthaviSayAmavabhASaNAM kuryAt, tayAca pratiSiddhe uDDAhaM kuryAt-eSAmadIyAM bhATaMgRhItvA samprati maduktaMna karotIti / / kizcAnyat
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-41, [bhA.2817] 165 [bhA.2817] lobhea Abhioge, virAdhanA paTTaeNa diluto| dAyavva gaNahareNaM, taMpi paricchittu jynnaae| vRlobheya"tti yena vA tena vA vastrAdinA strI sukhenaiva pralobhyate / "abhioge"tti ko'pyudArazarIrAM saMyatI dRSTvA tasyA vazIkaraNArthamabhiyogaM kuryAt / tatazcAritravirAdhanA / atraca paTTakena dRSTAntaH / yataevamataH saMyatInAM gaNadhareNa vastrANidAtavyAni / tadapi' vastradAnaM sapta divasAni parIkSya' parIkSAM kRtvA yatanayA' vakSyamANalakSaNayA karttavyamiti saGgrahagAthAsamAsArthaH / / atha vistarArthamAha[mA.2818] pagaI pelavasattA, lobhijai jena tena vA itthii| aviya hu moho dippai, sairaMtAsiM sriiresu|| vR-'prakRtyA svabhAvenaiva strI prAyaH 'pelavasattvA tucchadhRtibalA tatoyena vAtena vAvastrAdinA lobhyate / api ca tAH svabhAvenaiva vahumohA bhavanti atastAsAMpuruSaiH saha saMlApaM kurvatInAM dAnaM ca gRhNatInAM 'svairaM' svecchayA zarIreSu moho dIpyate / abhiyogaM vA tasyA vidyAbhimantritavastrapradAnavyAjena kuryAt, abhiyogitA ca satI cAritraM virAdhayet ||tthaa cAtra paTTakaSTAntamAha[bhA.2819] viyaraga samIvArAme, sasarakkhe pupphadAna paTTa kyaa| nisi vela dArapiTTaNa, pucchA gAmena nicchubhaNaM / / vR-egatthagAme kUviyA, sAya aaraamsmiithe| tato yaithijaNo pANiyaM vahai / tammiArAme egosasarakkho / so kUviyAtaDe urAlaM aviraiyaMdaTuMtIe vijjAbhimaMtiyANipuSpANi dei / tIe gharaM gaMtuM nIsApaTTae tAni ThaviyANi / tato te pupphA paTTagaM AvisiuM aDarattavelAe gharadAraMpiTTeti / tato agAro niggao pecchai paTTagaM sapuSphagaM / tena agArI pucchitA / tIe sabbhAvo khio| tena vigAmassa kahiyaM / gAmena sosasarakkhonicchUDho / / athAkSaragamanikA-'vidarakaH' kUpikA, sA cArAmasya samIpe / tataH sarajaskaH kUpikAtaTe kAJcidaviratikAM dRSTvA vidyAbhimantritapuSpadAnaM karoti / tayA ca gRhe gatvA tAni paTTake kRtAni / tato 'nizi rAtrau 'velAyAm' arddharAtre gRhadvArasya piTTanaM taiH kRtam / tatastena tasyAH pRcchA kRtA / sadbhAve ca kathite grAmasya kathayitvA tena niSkAzanaM sarajaskasya kRtm|yt ete doSA ato nirgranthIbhirAtmanA gRhasthebhyo vastrANi nagrahItavyAni, kintugaNadhareNa tAsAMdAtavyAni ||kH punaratra vidhiH? iti ata Aha[bhA.2820] satta divase ThavettA, theraparicchA'paricchaNe gurugaa| dei gaNI gaNiNIe, gurugA saya dAna atttthaanne|| vR-saMyatIprAyogyamupadhimutpAdya sapta divasAn sthApayati-parivAsayati / tataH sthApayitvA kalpaM ca kRtvA sthaviro dharmazraddhAvAn prAvAryate / yadi nAsti ko'pi vikAraH sundaram / evaM parIkSA krtvyaa| yadyaparIkSya prayacchati tatazcatvAroguravaH / evaMparIkSite gaNI gaNadharaH gaNinyAH' pravarttinyAH vastrANi prayacchati / sA'pi gaNinI saMyatInAM yathAkramaM dadAti / athAcArya AmanA prayacchati tatazcaturgurukam / kAcid mandadharmA brUyAt-etasyAH sundarataraM dattaM na mama, tannUnamiyamasyAbhISTA evaM svayaMdAne vidhIyamAne AcAryasyAsthAne sthApanaM bhavati yata evamato nAtmanA dAtavyaM kintu pravartinyA tAsAM dApayitavyam ||nodkH prAha-yadyevaM tarhi sUtraM nirarthakam,
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/41 tatra nirgranthyA vstrgrhnnsyaanujnyaattvaat| AcArya prAha[bhA.2821] asai sabhaNANa coyaga! jAiya-nimaMtaNavatya taha ceva / jAyaMtitheri asaI, vimissiyA mottime tthaanne|| vR-henodaka! sUtraM nirarthakaMna bhavati, kintu zramaNAnAmasatiyadA sthavirA nirgranthyo vastrANi gRhNanti tadviSayametat sUtram / tatra yAcyAvastre nimantraNavastre ca tathaiva sarvo'pi vidhidraSTavyaH / tAzcaprathamataHsthavirA eva kevlaayaacnte|taasaamstitrunniivimishritaaH sthavirAH, parametAni sthAnAni muktvA ||taanyev darzayati[bhA.2822] kAvAlie ya bhikkhU, suivAdI kubbie a vesitthii| vANiyagataruNa saMsaha mehuNe bhoie ceva // [bhA.2823] mAtA piyA ya bhaginI, mAuga saMbaMdhie ya taha strii| bhAvitakulesu gahaNaM, asaI paDiloma jayaNAe / vR-'kApAlikaH asthisarajaskaH, 'bhikSukaH saugataH, 'zucivAdI dakasaukarikaH, 'kUrcikaH' kUrcandharaH, vezyAstrI vANijakAzca pratItAH, 'taruNaH' yuvA, 'saMsRSTaH' pUrvaparicita udrAmakaH, 'maithunaH' mAtulaputraH, 'bhoktA' bhartA, mAtA pitA bhaginI bhrAtA ete catvAro'pi prasiddhAH, 'sambandhI sAmAnyataH sajJAtikaH, saMjJI' shraavkH|etaan kApAlikAdIn muktvA yAni bhAvitAniyathApradhAnAni madhyasthAni kulAni teSu saMyatIbhirvastragrahaNaM kartavyam / atha bhAvitakulAnina prApyante tatasteSAmabhAve 'pratiloma pratIpakrameNa pratiSiddhasthAneSveva yatanayA yathA vakSyamANA doSA na bhavanti tathA gRhNIyuriti saGgrahagAthAdvayasamAsArthaH / athaitadeva pratipadaM bhAvayati[bhA.2824] aTThI vijA kucchita, bhikkhu niruddhA u lajjae'nnatya / eva dagasoya kuciga, suigattiya bNbhcaaritaa|| vR-"ahi"tti asthirasarajaskAH, te vidyayA mantreNa vA saMyatInAM vastradAnavyAjenAbhiyogaM kuryuH, api ca te 'kutsitAH' jugupsitA bhavanti |yetu bhikSukAH' saugatAsteprAyoniruddhabastayaH 'anyatra ca' vyakSarikAdiSu gacchanto lajjante, gAthAyAM prAkRtatvAdekavacananirdezaH / evaM 'dakasaukarikAH' parivrAjakAH 'kUrcikAzca kUrcandharA vaktavyAH,tecobhaye'pyevaM manyante-etAH zramaNyo brahmacAritvAdaprasavAH, aprasavatvAcca 'zucayaH' pavitrA etA iti / [bhA.2825] annaThavaNaTTha junnA, abhiogejA va rUviNI gnniyaa| bhoga coriya dinnaM, darbusamaNIsu uDDAho / / vR-yA jIrNA gaNikA sA svayaM vivapayitumasamarthA rUpavatIM saMyatI dRSTvA 'anyasthApanArtham' aparagaNikAsthApanArthamabhiyogayet / yA vA rUpavatI gaNikA sA'pyevamevAbhiyogaM kuryAt / tathA yo mAtulaputrastena svabhojikAyA vastraM caurikayA saMyatyAH dattam, tacca tayA prAvRtaM dRSTvA sA bhoginI bahujanamadhye uDDAhaM kuryAt-eSA me gRhabhaGgaM karoti / / [bhA.2826] desiya vANiya lobhA, saI dinne na uciraM pi hohitti / taruNubbhAmaga bhoyaga, saMkA AtobhayasamutthA / / vR-'dezikaH' dezAntarAyAto vANijazcintayati-'sakRd ekavAraM 'dattena' dAnenamameyaM ciramapi
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 41, [bhA. 2826] 167 bhaviSyati iti vicintya lobhAd bhUyAMsi vastrANi dattvA pralobhayet / yastu taruNaH sa vikAra bahula utkaTamohazca bhavati, saMsRSTaH pUrvodrAmakaH, 'bhoktA' prAktano bharttA, eteSAM hastAdAdIyamAne vastre zaGkAdaya AtmobhayasamutthAzca doSA bhavanti // [bhA. 2827] dAhAmo NaM kassai, niyayA so hohiI sahAo ne / sannI vi saMjayANaM, dAhii iti vipparINAme || vR- mAtR-pitRprabhRtayaH 'nijakAH' svajanAzcintayanti yasya ka syApyenAM vayaM dAsyAmaH saH asmAkaM sahAyo bhaviSyati yastu 'saMjJI' zrAvakaH so'pi eSA me dharmasahAyA bhaviSyati, anyacca saMyatAnAmeSA vipulaM bhaktapAnaM madIye gRhe vartamAnA dAsyati; 'iti' evaM cintayitvA vipariNAmayet, vipariNAmya conniSkramaNaM kArayet / yata evamata etAni sthAnAni varjayitvA yAni bhAvitakulAni teSu grahItavyam / bhAvitakulAnAmabhAve pratiSiddhasyAneSveva pazcAnupUrvyA gRhNIyAt-prathamaM yaH sabhoginIkaH zrAvakassya sakAzAd grahItavyam, tasyAbhAve'bhoginIkazrAvakahastAdapi, evaM pratIpakrameNa tAvad vaktavyaM yAvad bhikSukANAmabhAve kApAlikAnAM sakAzAdapi yatanayA vastragrahaNaM karttavyam || yatanAmevAha [ bhA. 2828 ] maggati dheriyAoM, laddhaM pi ya theriyAu geNhati / AgAra daTTu taruNINa va deMte taM na giNhaMti // vR- yAH sthavirA dharmazraddhAlavo gItArthAzca tA vastrANi mArgayanti / labdhamapi ca vastraM dAyakasakAzAt sthavirA eva gRhNanti / athAsI dAtA kANAkSiprabhRtInAkAran karoti, sthavirayAvA haste prasArite bhaNati tava na dadAmi etasyAstaruNyAH prayacchAmIti / evamAkArAn dRSTvA taruNInAM yA dadataM dAyakaM vijJAya tada vastraM na gRhNanti // evamAdidoSavipramuktaM vastramutpAdya vasati prAptAnAmayaM vidhiH [ bhA. 2829] satta divase ThavittA, kappe kate theriyA paricchaMti / suddhassa hoi dharaNA, asuddha chettuM pariTThavaNA / / vR- sapta divasAn vastraM sthApayanti / yadyathApayitvA paribhuJjate tadA catvAro gurava AjJAdayazca doSAH / yata evaM tataH sthApayitva kalpaM prakSAlanaM kurvanti / kRte ca kalpe sthavirAstad vastraM prAvRtya parIkSante / yadi zuddhaM tatastasya dhAraNam, atha 'azuddham' azuddhabhAvotpAdakaM tad vastraM tatastat chittvA pariSThApanaM karttavyam // atha vastrotpAdanavinirgatAnAM nirgranthAnAM nirgranthInAM ca sAmAnyato lAbhA - 'lAbhAdinimittaparijJAnopAyamAha [bhA.2830] jaM puna paDhamaM vatthaM, caukoNA tassa hoMti lAbhAe / vitiricchaM' tA majjhe, ya garahiyA caugurU ANA // vR- yat punaH prathamaM vastraM labhyate tasya ye catvAro koNakAste vakSyamANAJjana-khaJjanalepAdicihnopalakSitA lAbhAya bhavanti, upalakSaNamidam, tena yau aJcalamadhyabhAgau tAvapi lAbhAya bhavataH / yau tu vitirazcInau karNapaTTikAyA antyau vibhAgau yazca tayormadhyavartI vibhAgaH ete trayo'pyaJjanalepAdicihnopalakSitAH 'garhitAH' aprazastAH / eteSu cAtmavirAdhanAsadbhAvAccaturgurukamAjJA ca bhagavatAM virAdhitA bhavati / ayamevArtho'nyAcAryaparipATyA'bhidhIyate
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/41 [bhA. 2831] navabhAgakae vatthe, causu vi koNesu hoi vatthassa / lAbho vinAsamantre, aMte majjhe ya jANAhi // vR- iha yato vastramAyataM tataH prathamatastrayo bhAgAH kalpyante, bhUyo'pyekaiko bhAgastridhA vibhajyate, evaM navabhAgIkRte vastre ye catvAraH koNakA apisabdAt koNakamadhyavartinau ca dvau bhAgau teSu vastrasyAJjanalepAdisambhave lAbho bhavati / ye punaH 'anye' apare vastramadhyavartinastrayo bhAgAH, tadyathA- dvAvantyavibhAgau ekaH sarvamadhyavartI vibhAgaH, teSu 'vinAzaM' glAnatvAdikaM jAnIhi // atha yaizcidvaisteSu vibhAgeSu lAbho vinAzo vA'numIyate tAnyevAha[bhA.2832] aMjana-khaMjana-kaddamalitte, mUsagabhakkhiya aggividaDDhe / tunniya kuTTiya pacavalIDhe, hoi vivAga suho asuho vA // vR- aJjanaM sauvIrAJjanAdi khaJjanaM dIpamalaH kardamaH paGkastairlipteH kharaNTite, tathA mUSakaiH upalakSaNatvAt kaMsArikAdibhizca bhakSite, agninA vA vizeSeNa dagdhe, tathA tunnakAreNa 'tunnite' svakalAkauzalataH pUritacchidre, 'kuTTite ca' rajakakuTTanena patitacchidre, paryavaiH purANAdibhi paryAyairlI-yukte, atijIrNatayA kutsitavarNAntarAdisaMyukte sphaTite vA ityarthaH / evaMvidhe vastre gRhIte sati zubho'zubho vA vipAkaH pariNAmo bhavati / tatra ye zubhA vibhAgAsteSu zubho vipAko ye tvazubhAsteSvazubha iti // atha navAnAmapi vibhAgAnAM svAminaH pratipAdayati [bhA. 2833] cauro ya divviyA bhAgA, duve bhAgA ya maanusaa| AsurA yaduve bhAgA, majjhe vatthassa rakkhaso / / ghR- catvAraH koNakAH 'daivyAH' devasambandhino bhAgAH 'dvau' aJcalamadhyabhAgI 'mAnuSI' manuSyasvAmiko / 'dvIca bhAgI' karNapaTTikAmadhyalakSaNI 'AsurI' asurasambandhinI / sarvamadhyagataH punareko bhAgaH 'rAkSasaH' rAkSasasvamika iti // athaiteSu vibhAgeSu zubhA-'zubhaphalamAha[bhA. 2834] divvesu uttamo lAbho, mAnusesu ya majjhimo / Asuresu ya gelanaM, majjhe maraNamAise // vR- daivyeSu bhAgeSu yadyaJjanAdibhirdUSitaM vastraM bhavati tadA tasmin gRhIte sAdhUnAmuttamo vastrapAtrAdInAM lAbho bhavet / mAnuSabhAgayoraJjanAdyupadUSite ca vastre madhyamo lAbho bhavati / AsurabhAgayoraJjanAdidUSitayorlAnatvaM bhavati / rAkSasabhAge punaraJjanAdiyukte yatInAM maraNAdizediti // athAkhaNDasyaiva vastrasya lakSaNamAha [bhA. 2835 ] jaM kiMci hoivatthaM, pamANavaM sama ruiM thiraM niddhaM / paradose niruvahataM, tArisagaM khU bhave dhannaM // vR- yatkiJcid vastraM 'pramANavat' sUtroktapramANopetaM 'samaM nAma' nAnyatrasthUlamanyatra zlakSNaM 'ruci nAma' rucikArakaM 'sthiraM' dRDhaM 'snigdhaM' satejaH, ebhi paJcabhi padairdvAtriMzad bhaGgA bhavanti, eSaprathamo bhaGgo gRhItaH / tathA paradoSAH - Asura rAkSasabhAgeSvaJjana khaJjanaprabhRtayastaiH 'nirupahataM' varjitam, yadvA paraH-dAyakastasya ye doSAH krIta-kRtAdayastairvivarjitaM tAdhzaM vastram, khuravadhAraNe, tAzameva 'dhanyaM' jJAnAdidhanaprapakalakSaNopetamityarthaH // mU. (42) no kappai niggaMdhANa vA niggaMthINa vA rAo vA viyAle vA asanaM vA pAnaM vA
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ 169 uddezakaH 1, mUlaM-42, [bhA. 2835] khAimaM vA sAimaM vA pddigaahite| vR-asya sambandhaM ghaTayannAha[bhA.2836] vayaahigAre pagae, rAIbhattavayapAlaNA innmo| suttaM udAhu therA, mA pIlA hojja savvesi / / vR-pUrvasUtredvitIyAvagrAhAnujJAmantareNa vastraMnaparibhoktavyamititRtIyavratasyAdhikAraH prkRtH| tasmizca prakRte rAtribhaktavratapAlanArthamidaM sUtraM 'sthavirAH' zrIbhadrabAhusvAmina udaahtvntaa| kutaH ? ityAha-mA tasmin SaSThavrate bhagne 'sarveSAmapi' mahAvratAnAM pIDA' virAdhanA bhavediti kRtvA / / prakArAntareNa sambandhamAha[bhA.2837]ahavA piMDo bhaNio, na yAvi tassa bhaNio ghnnkaalo| tassa gahaNaM khapAe, vArei anaMtare sutte / / vR-athavA "niggaMthaMcaNaM gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe" ityAdiSu sUtreSu piNDo bhnnitH| na ca tasya piNDasya apizabdAd vastrAdervA grahaNakAlo bhaNitaH 'kadA gRhyate? kadA ca na?' iti, ataH pUrvasUtrebhyo yadanantaramidameva sUtratatra 'tasya piNDasya grahaNaM kSapAyAM' rAtrau nivaarytiiti||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA rAtrau vA vikAle vA 'azanaM vA' odanAdi 'pAnaM vA' AyAmAdi 'khAdimaM vA' phalAdi 'svAdimaM vA' zuNThayAdi pratigrahItumiti sUtrAkSarArthaH / / atha bhASyavistaraH[bhA.2838] rAto va viyAle vA, saMjjhA rAI u kesii vikAlo / cauroya anugghAyA, codagapaDighAya ANAdI / / "rAtrI vA vikAle vA" iti yaduktaM sUtre tatra sandhyA rAtrirucyate, rAjate-zobhate iti niruktivazAt / zeSA sarvA'pi rajanI vigataH sandhyAkAlo'treti kRtvA vikAla ucyate / keSAJcidAcAryANAM divasalakSaNakAlavigamAt sandhyA vikAlaH, zeSA tu rAtri, rajjaMti (rAnti] stena-pAradArikAdayo'treti kRtvA / etayo rAtri-vikAlayoH sUtroktaM caturvidhamAhAraM gRhNato bhuJAnasya cacatvAro'nuddhAtA maasaaHpraayshcittm|nodkHpreryti-kimiti rAtribhojanaMparihiyate? ucyte-bhudossdrshnaat|punrpi paraH prAha-yuSyAkaMdvAcatvAriMzaddoSaparizuddhaH piNDaH paribhujyate iti samayasthiti, teSuca dvAcatvAriMzaddoSeSurAtribhojanaMna kvApi pratiSiddham, apratiSiddhatvAcAvazyameva nirdoSamiti me mati / asya nodakavacanasya pratighAtaMpratiSedhamAcArya karoti-nodaka ! bhavata evaM bruvANasyAjJAbhaGgAdayo doSAH, tathAhi-yat tvayA pratipAditaM rAtribhojanapratiSedhaH kvApyasmAbhirna dRSTaH' ityAdi tadetadajJAnapralapitamiva lakSyate / / yataH[bhA.2839] jai vi ya na paDisiddhaM, bAyAlIsAe rAibhattaM tu / chaTTe mahavvayammI, paDiseho tassa nanu vutto|| vR-yadyapicadvAcatvAriMzatidoSeSurAtribhaktaMnapratiSiddhaM tathApiSaSThemahAvrateSaDjIvanikAyAM nanu tasyA pratiSedha ukta eva / tathA ca sUtram-ahAvare chaThe bhaMte ! vae rAibhoyaNAo veramaNaM / ityAdi / apica[bhA.2840] jatA diyA na kappai, tamaMti kAUNa kottttyaaiisu|
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 kiM puna tamassaIe, kappissai savvarIe u / / vR-yaditAvat 'tamaH' andhakAramiti kRtvA nIcadvArakoSThakAdiSudivA'pi bhaktapAnaM grahItuM na kalpate, "nIyaduvAraM tamasaM, koTTagaM privje|" iti vacanAt tataH kiM punaH 'tamasvatyAM' bahalatamaHpaTalakalitAyAM 'zarvaryA rAtrau kalapiSyate ? naiveti bhAvaH // yatroktam-'rAtribhakte doSAna santi' iti tadapyaparibhAvitabhASitam, yataH sAkSAdevAmI doSAstatropalabhyante[bhA.2841] micchattammI bhikkhU, virAdhanA hoi sNjmaayaae| pakkhalaNa khANu kaMTaga,visama darI vAla sANe y|| vR-bhagavatA pratiSiddhaM rAtribhojanaM kurvatAAjJAbhaGgaH kRtobhvti|tN dRSTavA'nye'pi rAtribhakte pravartante ityanavasthA'pi syAt / mithyAtvetubhikSuddaSTAnto vaktavyaH-jahA-kAlodAI nAmabhikkhugo rayaNIe egassa mAhaNassa gihaM bhikkhaTTA pvittttho| tao mAhaNI tassa bhikkhAnimittaM jAva majjhe pavisai tAva aMdhayArabahalayAe aggaokhIlao na dittttho| tatthAvaDiyAe tIse khIlaeNa kuchI phaaddio| sA ya gubviNI Asi / gabmo phuraphuraMto paDio maoya / sA vi ya mayA / taM daTuM logeNa bhaNiyaM-adiTTadhamamANo ee tti / evaM sAdhurapi rAtrau bhikSAmaTan bhagavatyasarvajJatvazaGkAmutpAdayati / tathA virAdhanA dvividhA-saMyame Atmani ca / tatrAtmavirAdhanA bhAvyate-rAtrI mArgamapazyataH praskhalanaM bhavati, sthANu-kaNTakAbhyAM vA pAdayoH paritApyeta, viSamaM-nimnotrataM darI-gartA tayorvA prapatet, vyAlaH-sarpastena vA dazyeta, zvAno vA rAtrAvupadravaM kuryAt / / [bhA.2842] goNe ya teNamAdI, ubbhAmaga evamAi aayaae| saMjamavirAdhanAe, chakkAyA pAnavahamAdI / / vR. 'gauH' balIvardastena abhihanyeta, stenA AdizabdAdArakSikAdayo vA tamakAle paryaTantaM gRhNIyuH / yadvA sa eva sAdhurakAle paryaTana stena AdizabdAccAriko vA abhimaro vA udbhrAmako vAArakSikapuruSaiH zaGkayeta, tatazca praantaapnaadyodossaaH| evamAdayodoSAAtmavirAdhanAviSayA bhavanti / saMyamavirAdhanAyAM tu SaT kAyA nizi tamasyaddazyamAnAH sphuTameva virAdhyante, athavA prANavadhAdayo doSA rAtrau piNDaM gaveSayato bhavanti ||taanev bhAvayati[bhA.2843] pANavaha pANagahaNe, kappaTThodANae asaMkA u| bhaNio na ThAi ThANe, mosammi u saMkaNA sANe / / dhR- divA bIjasaMsaktodakArdrAdIni supratyupekSatayA sukhenaiva sAdhuH parihartumISTe, rAtrau tu duHpratyupekSatayA teSAM parihAraH kartuM na zakyate, ataH prANigrahaNe prANavadho bhavati / kalpasthake cApadANe'gAriNo vakSyamANanItyAzaGkA bhvet-nuunmetenaapdraavititi|tthaako'pisaadhurgaarinnaa bhaNitaH-rAtrau mA madIyaM gRhamAyAsIriti / tataH zvAnaste gRhamAyAsyanti' iti pratijJA kRtvA gataH, paramasau 'sthAne' svavacane na tiSThati tatazca mRSAvAdamasau brUta iti zaGkA gRhasthasya syAt / etaduttaratra bhAvayiSyate / / atha kalpasthake'padrANe yathA zaGkA bhavati tadetadupadarzayati[bhA.2840] haMtuM savittinisuyaM, paDiyaraI kaaum'ggdaarmmi| samaNeNa nolliyammI, pavedaNa jaNasa AsaMkA / / kAcidaviratikA rajanyAM sapatnIsutaM hatvA tatastamagradvAre kRtvA kapATasya pRSThatastamavaSTabhya
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ 171 uddezaka : 1, mUlaM-42, [bhA. 2844] 'praticarati' pratijAgratI tiSThati / zramaNazca tadAnIM bhikSArthamAyAtaH tena kapATaM preritam, saca dArakaH sahasaiva bhUmau patitaH / tatastayA pravedanaM kRtaM pUtkRtamityarthaH, yathA-AH! kaSTaM saMyatena dArako vyApAdita iti / tatazca janasyAzaGkA bhavati-kiM manye satyamevedam ? iti / tatra grahaNAkarSaNAdayo doSAH ||ath mRSAvAde virAdhanAmAzaGkAMcAha[bhA.2845] mA nisi mokaM ejasu, bhaNAi ehiti te gihaM sunngaa| punaritaM saDipaI, bhaNAi suNao si kiM jaato|| [bhA.2846] evaM ciya me rattiM, kusaNaM dijjAhi taMca sunnenn| khaiyaM ti ya bhaNamANe, bhaNAi jANAmi te suNae / vR-kAcidaviratikA kasyApi sAdhorupazAntA, sAtasya rAtrAvapyAgatasya bhakta-pAnaM prayacchati, tad dRSTvA tadIyena bhAsa sAdhurabhihitaH-mA 'nizi' rAtrau madIyam 'okaH' gRhmaayaasiiH| tataH sAdhubhaNati-eSyantitvadIyaM gRhaM shunkaaiti|ttHs sAdhurjihvAdaNDadoSeNAkRSyamANaH punastadIyaM gRhamAgatavAn / taM punarAyAntaM sa zrAddhikApatirbhaNati-kimevaM tvaM zvA no jAtaH ? 1 evaM mRssaavaaddossmaapdyte| athavA evameva kenacidagAriNA sAdhunizi samAgacchanpratiSiddhaH svAnaste gRhamAgamiSyanti' iti pratijJAM kRtavAn / anyadA ca tenAviratikena divA mulAnena mahilA bhaNitA-matrimittamadya kusaNaMsthApayeH, pazcAcca mama rAtrau bhuJAnasya 'dadyAH' pariveSayaH |ttstyaa sthApitam / tacca zunakena bhakSitam / evaM bhaNantyAM tasyAM gAthAyAM puMsvanirdeza prAkRtatvAt sa prAha-jAnAbhyahaM 'te' tvadIyAn zunakAn / evaM mRSAvAdaviSayA zaGkA bhavet / / atha tRtIyacaturthavratayorvirAdhanAmAzaGkAM ca pratipAdayati[bhA.2847] sayameva koi luddho, avaharatI taM paDucca kmmkrii| vANigiNI mehunnaM, bahuso va ciraMva saMkA yaa|| kazcillubdhobhikSArthaM praviSTo rjnyaamaakiirnnviprkiirnnvstr-hirnnyaadissttvaasymevaaphret| athavAtaM saMyataMpratItya karmakarI kAcidapaharet, 'saMyatena hRtaM bhaviSyatItigRhapatiprabhRtayazcintayiSyanti' iti budhyA sAsuvarNAdikaM corayediti bhAvaH / tathA kAcid dvANijikA proSitabhartRkA maithunamavabhASeta, tadvacanAbhyupagame caturthavratavirAdhanA |tthaa AhAranimittaMbahuzaHpraveza-nirgamau kurvANazciraM cAlApa-saMlApAdibhistiSThan maithunapratisevAyAM janaiHzaGkayeta // atha paJcamavrataviSaye virAdhanA-zaGke darzayati[bhA.2848] anabhogena bhaNa va, paDinIommIsa bhattapAnaM tu / dijA hiranamAdI, AvajaNa saMkaNA dikhe| vR-kazcidanAbhogena bhakta-pAnonmizritaM hiraNyAdi dadyAd bhayena vA / yathA-kayAcid vyakSarikayA hiraNyAdikamapahRtam, sA ca taM na zaknoti saGgopayituMvA pratyarpiyituM vA, tataH saMyatasya bhakSe samaM dadyAt / pratyanIkatayA vA dadyAt, yathA kASThazreSThisAdhorvajAnAmikayA prAktanabhAryayA iti / evaM ca hiraNyAdike gRhIte sati kazcit tatraiva mUrchA kuryAt, mUrcchayA caikAnte saGgopya dhArayataH parigrahadoSasyApattirbhavati / tathA tat suvarNAdikaM bhaktapAnasammizraM dIyamAnaM dattaM vA pratigrahe jAjvalyamAnaM kazcit pazyet, dRSTe ca tasya zaGkA jAyeta-kiM manye'yaM
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 jAnAno lubdhatayA gRhNAti ? utAjAnAnaH pramAdAt ? ityAdi / yata ete doSA ato rAtrI na paryaTitavyam / / atha rAtribhaktameva bhedataH prarUpayannAha[bhA.2849] taMpiya cauvvihaM rAibhoyaNaM colpttttmirege| pariyAvanna vigicaNa, daraguliyA rukkha sunnaghare / / vR-tadapi ca rAtribhojanaM caturvidham, tadyathA-divA gRhItaM divA bhuktaM 1 divA gRhItaM rAtrI bhuktaM 2 rAtrau gRhItaM divA bhuktaM 3 rAtrau gRhItaM rAtrau bhuktaM ca 4 iti / eteSu caturvapi bhaGgeSu yathAkramaMtapaHkAlalaghukAlagururatapoguruko 3 bhayagurukarUpAzcatvAro guravaH / tatraprathamabhaGgo bhAvyate-"colapaTTa''tti kasyApi saMyatasya saMjJAtakAnAM saGghaDirupasthitA, saca tasmin divase prAtarevAbhaktArthaM pratyAkhyAtavAn, tataH 'mA mAmete'bhaktArthinaM na jJAsyanti' iti kRtvA pAtrakairanudgrAhitaizcopalaTTakasihatogataH saMjJAtakagRhapRSThazca-kiM bhavadbhirbhAjanAni nAnItAni?; tatastenAnyena vA sAdhunA bhaNitam-adyAbhaktArthika iti; tataste saMjJAtakAH 'kalye vayaM dAsyAmaH' iti kRtvA yat tadarthaM sthApayanti dvitIyadine ca yadyasau tad gRhItvA bhuGkte tadA prathamabhaGgo bhavati / "airege"tti saGkhaDyAmanyatra vA kacidatiriktamavagAhamAdilabdham, tacca 'paryApannaM' pariSThApanAyogyatA prAptam, tatastasya 'vigicaNaM' pariSThApanaM tadarthaM nirgataH, tamotkRSTavinAzi dravyaM matvA dvitIyadine samuddezanArthaM dara-gulikA-vRkSa-zUnyagRhe sathApayati / daraH-bilam, gulikA nAma-piTakaM busapuo vA, vRkSakoTaramucyate, yadvA "guliyA rukkha"tti gulikAH-piNDakAstAn kRtvAvRkSakoTare sthApayati,zUnyagRha-pratItam / eteSusthApayitvA dvitIyadivase bhuJAnasya prathamabhaGgo bhavatIti niyukitagAthA samAsArthaH / / atha bhASyakAra evainAM vyAkhyAnayati[bhA.2850] khamaNaM mohatigicchA, pacchittamajIramANa khamao vaa| gachai sacolapaTTo,puccha chavaNaM pddhmbhNgo|| vR-ekena sAdhunAkSapaNaM kRtaMupavAsa ityarthaH, tacca mohacikitsArtha vA prAyazcittavizuddhihetorvA ajIryamANabhaktapariNatinimittaM vA, 'kSapako vA' ekAntaritAdikSapaNakartA'sau; taddine ca tasya saMjJAtakAnAMsaddhaDirupasthitA, taizca sAdhavobhikSAgrahaNArthamAmantritAH,kSapakasAdhuzcAnudrAhitapAtrakaH 'sacolapaTTaH' colapaTTakadvitIyo 'mAmete'tra sthitamabhaktArthinaM na jJAsyanti, ajAnAnAzca na madarthaM saMvibhAgaM sthApayiSyanti' iti budhyA prasthitaH, AcAryAn pratibravIti ca-te svabhAvata evAtiprAntA mAM vinA na paryAptaMpradAsyanti, navA avagAhimAdInyutkRSTadravyANi DhaukayiSyanti, tato'haM gacchAmIti sacatatragataH sannanudrAhitapAtrako dRSTvA taiH pRSTaH-kimadyopavAsI jyeSThArya? iti / sa prAha-Amam / tatastadarthamavagAhimAdisaMvibhAgamabhaNitA api te sthApayanti 'kalye pAraNakadivase dAsyAmaH' iti kRtvA / yadyapi tena sthApayanti tathApi kSapakasya catvAro gurukAH, bhAvatastena sannidhisthApanAyAH kaarittvaat| dvitIyadivaseca tad gRhItvA bhuAnasya prathamabhaGgo bhavati / / athAtiriktAdipadAni vyAcaSTe[bhA.2851] kAraNagahiuvvariyaM, AvaliyavihIe pucchiUNa go| bhakkhaM sue darAisu, Thavei sAbhiggaha'novA / / vR-iha sAdhUnAM bhikSAmaTatAM kvacidatarkitaH prabhUtabhaktasya lAbho'bhavat, saGkhaDyAM vA
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ 173 uddezaka : 1, mUlaM-42, [bhA. 2851] pracuramavagAhimAdi labdham, anupacitakSetre vA guru-glAnAdInAM prAyogyagrahaNAya sarvairapi saGghATakairmAtrakANi vyApAritAni, evamAdibhikAraNaiH prAyogyadravyamatiriktaMgRhItaM tccaudvritm| tata AvalikA-AcAmlikA-'bhaktArthikAdiparipATirUpAM vidhinA-pratyAkhyAnaniyuktyAdizAstraprasiddhena prakAreNa 'pRSvA' nimantraya tathApyatiriktaM pariSThApanAya gata ekAntamanApAtaM bhupraashukNsthnnddilm| tatracaprApta utkRSTAvinAzidravyalobhena "sue"tti 'zvaH' kalye bhokSye'hamiti cintayitvA dare AdizabdAd gulikA-vRkSakoTara-zUnyagRheSu sthApayati / sa ca sAbhigraho vA syAd 'anyovA' anabhigrahaH / sAbhigraho nAma-'yat kiJcidAhAropakAraNAdikaMpariThApanAyogyaM bhavati tat sarvaM mayA pariSThApayitavyam' ityevaM pratipannAbhigrahaH, tadviparIto'nabhigraha iti / / athaiteSu sthApayataH prAyazcittamAha[bhA.2852] bile mUlaM gurugA vA, aNaMte guru lahuga sesa jaMca'nnaM / therIya u nikkhitte, pAhuNa-sANAikhaie vA / / [mA.2853] ArovaNA u tassA, baMdhassa parUvaNA ya kAyavvA / kula nAma'dvigamAuM, maMsA'jinnaM na jA''uTTo / / vR-bile sthApayato mUlaM gurukA vA-yadi vasime bile sthApayati tadA mUlam, udvase catvAro guravaH / anantavanaspatikoTare sthApayatazcaturguravaH / zeSeSu' pratyekavanaspatikoTara-gulikAzUnyagRheSu sthApayatazcaturlaghavaH, yacca 'anyad' Atma-saMyamavirAdhanAdikamApadyate tanniSpannaM prAyazcittam / atha sthavirAgRhe sthApayati tatastatra nikSipte catvAro laghavaH / atha tayA tat prAdhuNakAya dattaM svayamevavA prAghuNakena bhuktaM zvAna-gavAdibhirvA bhakSitaM tadA 'tasya' sthApakasyAropaNA kartavyA, caturlaghukAdikaM yathAyogyaM prAyazcittaM dAtavyamiti bhAvaH / tatra caprAghuNakAdinA bhukte kiyantaM kAlaM yAvat karmabandho bhavati? ityAzaGkAyAM bandhasya prarUpaNA kartavyA / sA ceyam-"kula" ityAdi / kecidAcAryadezIyAH bruvate-yAvat tasya prAghuNakasya saptamaH kulavaMzaH tAvadanusamayaM tasya sthApakasya sAdhoH karmabandho mantavyaH / apare prAhuH-yAvat tasya nAma-gotraM nAdyApi prakSINam / anye bhaNanti-yAvat tasyAsthIni dhriyante / itare bruvateyAvadasAvAyudhArayati / tadapare kathayanti-yAvat tasya tatpratyayo mAMsopacayo dhriyate / anye pratipAdayanti-yAvat tasya tad bhaktamadyApi na jIrNam / AcArya prAha-ete sarve'pyanAdezAH, siddhAntasadbhAvaH punarayam-yAvadasau sthApakasAdhuradyApi tasmAt sthAnAd 'nAvRttaH' nAlocanApradAnAdinA pratikrAntaH tAvat tasya karmabandho na vyavacchidyate / / gataH prathamo bhnggH| atha zeSabhaGgatrayIM bhAvayati[bhA.2854] saMkhaDigamane bIo, vIyAragayassa taiyao hoi / - sanAyagamaNa carimo, tassa ime vanniyA bhedA / / vR-aparAhne yA saGkhaDI tasyAM gamane 'divA gRhItaM rAtrau bhuktam' iti dvitIyabhaGgo bhavati / anudgate sUrye bahirvicArabhUmau gatasya balinA nimantritasya 'rAtrau gRhItaM divA bhuktam iti tRtIyo bhaGgaH |sNjnyaatkkulgmne saMjJAtakAnAmeva vacanenAtmIyalaulyenavA rAtraugRhItvA rAtrAveva munAnasya 'caramaH caturtho bhaGgaH / tasya ca caturthabhaGgasya 'ima' vakSyamANAH prAyazcittabhedA varNitA
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 iti niyuktigAthAsamAsArthaH / athainAmeva gAyAM vyAkhyAnayati[ bhA. 2855 ] girijanagamAIsu va, saMkhaDi ukkosalaMbhe biio u / aggiTTi maMgalaTThI, paMthiMga - vaigAisU taio // bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 vR- girayajJo nAma-koGkaNAdidezeSu sAyAhnakAlabhAvI prakaraNavizeSaH / Aha ca cUrNikRtgiriyajJaH koGkaNAdiSu bhavati ussUre tati / vizeSacUrNikAraH punarAha - girijannau mattavAlasaMkhaDI bhannai, sA lADavisae varisAratte bhavai tti / girikaMjannatti bhUmidAho tti bhaNitaM hoi / tadAdiSu saGghaDiSu vA zabdAdanyatravA kvApi sUrye dhriyamANe utkRSTam - avagAhimAdi dravyaM labdhvA yAvat pratizrayamAgacchati tAvadastamupagato ravi tato rAtrau bhuGkta iti dvitIyo bhaGgaH / tathA dakSiNApathe kuDavArddhamAtrayA samitayA mahApramANo maNDakaH kriyate sa hemantakAle'ruNodayavelAyAM agniSTikAyAM paktvA dhUlIjaGghAya dIyate, taMgRhItvA bhuJjAnasya tRtIyo bhaGgaH / zrAddho vA prAtargantukAmaH sAdhuM vicArabhUmau gacchantaM dRSTvA maGgalArthI anudgate sUrye nimantrayet, pathikA vA panthAnaM vyativrajanto nimantrayeyuH, brajikAyAM vA'nudgate sUrye uccalitukAmAH sAdhuM pratilAbhayeyuH, evamAdiSu gRhItvA bhuAnasya tRtIyo bhaGgo bhavati // atha caturthabhaGgaM vyAkhyAnayati [bhA. 2856 ] chandiya - sayaMgayANa va sannAyagasaMkhaDIi vIsaraNaM / divase gate saMbharaNaM, khAmaNa kallaM na iNhi ti // vRkeSAJcit sAdhUnAM saMjJAtakagRhe saGghaDirupasthitA, tatra te chanditAH - nimantritAH svayaM vAanimantritA gatAH / tataH saMjJAtakaiste saMyatA abhihitAH adya yUyaM mA mikSAM paryaTata, vayameva paryAptaM pradAsyAma iti / te ca saMyatA bhojanakAle pariveSaNAdikRtyavyagrANAM teSAM vismaraNapathamupAgaman / tato yadA lokasya yad dAtavyaM tad dattam, yacca karttavyaM tatkRtam, tataH kSaNikIbhUtaistairdivase 'gate' vyatIte sati saMyatAnAM saMsmaraNaM kRtam / tataste rAtrau prAJjalipuTAH pAdayoH patitvA kSAmaNAM kurvanti - pariveSaNavyagrairasmAbhiryayaM na saMsmRtAH, kSamadhvamasmadaparAdham gRhNIdhvamasmadanugrahAya bhaktapAnamiti / saMyatA bruvate - kalye grahISyAmaH, nedAnIM rAtrAviti // gRhasthAH praznayanti - kiM kAraNam ? / saMyatAH pratibruvate [bhA. 2857] saMsattAi na sujjhai, nanu joNhA vi ya do vi usiNAi / kAle amarae vA, bhaNidIvuddittae beMti / vR- rAtrau bhaktapAnaM kITikAdibhi saMsaktamasaMsaktaM veti na zudhyati, AdizabdAd yUyamasmadarthaM bhikSAmAnayanto mArge kITikAdijantUnAmAkramaNaM kurutha tacca yUyaM vayaM ca na pazyAmaH / tadA ca candrajyotsnA varttate tataste gRhasthA bruvate - ninviyamIdhzI jyotsnA yA divasamapi vizeSayati, api ca ' api' kUra-kusaNe bhakta - pAnakevA uSNe, nAsti saMsaktidoSa iti / atha 'kAlaH' kRSNo'sau pakSo varttate, zuklapakSe vA pracchanno rajazchanno vA candrobhavet, tataste gRhasthAH "biMti" tti bruvate - asmAkaM maNiratnamasti tena divaso'pi viziSyate, pradIpo vA uddIptaM vA jyoti pUrvakRtaM vidyate tena parisphuTaH prakAzo bhavati / evamukte yadi gRhNanti bhuJjate vA tata idaM naisaMsthitaMprAyazcittam // tadeva darzayati [ bhA. 2858 ] joNhA maNI padIvA, udditta jahannAgAIM ThANAI /
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ 175 uddezaka : 1, mUlaM-42, [bhA. 2858] caugurugA chaggurugA, cheo mUlaM jhnnmmi|| vR-jyotsnAyA udyote bhuJAnasya catvAro gukhaH, maNiprakAzeSaguravaH, pradIpaprakAze cchedaH, uddIptodyote mUlam / amUni prAyazcittAni jyotsnanAdipadopalakSitAni yathAkramamadyo'dhaH sthApanIyAni / etAnijadhanyAnisthAnAni / kimuktaM bhavati?-prasaGgamantareNajadhanyato'pyetAni prAyazcittAni draSTavyAni / / atha prasaGgato yat prAyazcittaM bhavati tad vibhaNiSurAha[bhA.2859] bhottUNa ya AgamanaM, guruhi vasabhehi kula gaNe sNghe| ArovaNa kAyavvA, biiyA ya abhikkhagahaNeNaM / / vR. rAtrau jyotsnAprakAzAdiSu bhuktvA guruNAM samIpe teSAmAgamanam / AgataizcAlocanApariNatairanyathA vA guruNAM kathitam / tato gurubhiruktam-duSTu kRtaM bhvdbhirynishaabhktmaasevitm| ityukte yadi samyagAvRttAH 'mithyAduSkRtam, na bhUya evaM kariSyAmaH' itittshcturgurvH| atha nAvRttAH kintu guruvacanAtikramaM kurvanti-'ko nAmadoSoyadijyotsnAprakAze divasasaGkAze muktam ?' iti tataH SaDgurukAH / vRSabhairabhihitAH-'AryA ! kibhevaM guruNAM vacanamatikrAmatha ?' yadi (iti) vRSabhavacane samyagAvRttAstataH SaDgurukA eva,atha vRssbhvcnaatikrmkurvntittshchedH| evaM kulena kulasthavirairvA noditA yadyAMvRttAstato mUlameva, atha nAvRttAstato'navasthApyam / saGkena saGghasthavirairvA noditAH 'kimiti gaNaMgaNasthavirAn vA atikrAmatha?' ityukteyadyAvarttante tato'navasthApyameva, anAvartamAnAnAM pArAJcikam / eSA ca 'AropaNA' prAyazcittavRddhiguruvRSabhAdivacanAtikramanippannA prAguktajadhanyaprAyazcittasthAnebhyo dakSiNataH krttvyaa| dvitIyA tu rAtribhaktasyaiva yad abhIkSNagrahaNaM-punaHpunarAsevA taniSpatrA vAmapArzvataH kartavyA / tadyathAekaM vAraM jyotsnAprakAze bhuJcatazcatvAro gukhaH, dvitIyaM vAraM SaGguravaH, tRtIyaM vAraM chedaH, caturtha vAraM mUlam, paJcamaM vAramanavasthApyam, SaSThaM vAraM muJcAnasya pArAJcikam, eSA jyotsnAprakAze prAyazcittavRddhiruktA / evaMmaNikAze'pi, navaraMgurubhipratinoditAyadyAvRttAstataH Sagurukam, atha guruvacanamatikAmanti tatazchedaH; evaM vRSabhavacanAtikrame mUlam, kulasthavirAtikrame'navasthApyam, gaNasthavira-saGghasthavirAtikrame pArAJcikam, abhIkSNasevAyAM tu paJcabhivariH pArAJcikam / evaM pradIpe'pi dakSiNato vAmatacAropaNA, navaramAcAryAtikrame mUlam, vRSabhAtikrame'navasthApyam, kula-gaNa-sasthavirAtikrame pArAJcikam, abhIkSNasevAyAM tu caturbhivariH pArAJcikam / evamuddIptaprakAze'pi, navaramAcAryAtikrame'navasthApyam, vRSabha-kula-gaNa-saGghasthavirANAMcaturNAmapyatikrame pArAJcikam, abhIkSNasevAyAMtu tribhivAraH pArAzcikama, eSAprathamA nauravasAtavyA / dvitIyAdayo'pi vakSyAmANA evameva sthaapyaaH|| ziSyaH, prAha-kula-gaNa-saGgasthavira-vacanamatikAmatAM yad gurutaraM prAyazcittamuktaM tadatra kiM kAraNAm ? atrocyate-ete trayo'pi sthavirA AcAryAdapi garIyAMso mantavyAH, pramANapuruSatayA sthApitatvAt / kathaM punarete pramANapuruSAH? ucyate[bhA.2860] tihiM therehiM kayaM jaM, saTThANe taM tigaMna volei| hechillA vi uvarime, uvarimatherA u bhaiyavvA / / tribhiH' kula-gaNa-saGghasthaviraiH yadAbhavadvyavahArAdiviSayaM kAryaM kRtaMtatkArya svasthAne
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 'trikaM' kula-gaNa-ravalakSaNaM 'navolayati nvytikraamtiityrthH| kimuktaMbhavati? -kulasthavireNa kRtaMkulaMnAtikrAmati, gaNasthavireNa kRtaMgaNonAtikAmati, saGghasthavireNa kRtaM sonaatikraamti'| "hechillA vi uvarime"tti 'adhastanAH' kulasthavirAste'pyuparitanaiH-gaNastha-viraiH saGghasthaviraizca kRtaM nAtikrAmanti, tathA gaNasthavirAH saGghasthavirebhyo'dhastanAstato yat saGghasthaviraiH kRtaM tad gaNasthavirA nAtikrAmanti / uparitanAstusthavirAH bhaktavyAH' vikalpayitavyAH katham? iti ced ucyate-kulasthavirairaraktadviSTairyat kRtaM tad gaNasthavirAH saGghasthavirAzca nAnyathA kurvanti, athAgamoktavidhimantareNa raktadviSTaiH kRtaM tatastanna pramANayanti / evaM gaNasthavirairapi yadaraktadviSTaHkRtaMtat saGghasthavirA nAtikAmanti, atha raktadviSTaiH kRtaMtatona prmaannynti| ata eteSu gurutaraM prAyazcittam / / atha dvitIyatRtIyacaturthanaudarzanArthamAha[bhA.2861] caMdujove ko doso, appappANe ya phAsue davve / bhikkhU vasabhA''yarie, gacchammiya aTTha saMghADA || vR-jyotsnAprakAze bhuktvA samAgatya guruNAmAlocayanti tato bhikSubhi pratinoditA yadi samyagAvartante tatazcaturgurukameva / atha brukte-'candrodyote ko nAma doSaH? ko vA alpaprANe'vagAhimAdau prAzukedravye?'enabhaNatAM SaDlaghavaH / tatovRSabhairabhidhIyante-'AryA! bhikSUNAmatikrama kurutta' yadyAvarttantetataH SagurukAeva, atha vRSabhAnatikAmantitataH ssnggurukaaH| tataAcAryairabhihitA yadyAvRttAstataH SaGgurukA eva, anAvRttAnAM chedaH / "gacchammiya" ti kula-guNa-saGghA iha gacchazabdenocyale, tataH kulena bhaNitA yadi samyaguparatAstataracheda eva, atha noparamante tato mUlam / gaNenApyabhihitA yadyAvRttAstato mUlam, atha nAvRttAstato'navasthApyam / tataH saGkenAbhihitA yadhuparamante tato'navasthApyam, atha noparamante tataH pArAJcikam / eSA prAyazcittavRddhidakSiNataH krtvyaa| abhIkSNasevAyAm-dvitIyaMvAraMjyotyasanAprakAze bhuJcAnasya SaDlaghukam, tRtIyaM vAraM SaDgurukam, caturthaM chedaH, paJcamaM mUlam, SaSThamanavasthApyam, saptamaM vAraM pArAJcikam, eSA prAyazcittavRddhimitaH sthApayitavyA / evaM maNi-pradIpoddIptaprakAzeSvapibhikSu-vRkSabhAdhatikramaniSpannA dakSiNato'bhIkSNasevAniSpannA tuvAmatoyathAkramaM prAyazcittavRddhi sthApanIyA |essaadvitiiyaanaurbhidhiiyte| tRtIyA'pinaurevameva kartavyA, navaraM tasyAM jyotsnAdiprakAzeSu muktvA na kasyApyAcAryAdeH kathayanti kintu bhikSuprabhRtayasteSAM parasparaM saMlApaM zrutvA'nyasya vA zrAvakAdermukhAdAkarNya tAn pratinodayanti, zeSaM sarvamapi dvitiiynauvdrssttvym| caturthIpunariyam-bhikSUNAmatikrame caturguru, vRSabhANAmatikrame SaDlaghu, AcAryANAmatikrame SaDguru, gacchasya sAdhusamUharupasyAtikrame chedaH, kulasyAtikrame mUlam, gaNasyAtikrame'navasthApyam, saGghasyAtikrame pArAJcikam, essaadkssinntHpraayshcittvRddhiH| dvitIyA tvabhIkSNasevAniSpannAcaturgurukAdArabhya saptabhivariH pArAJcikaMyAvadvAmataH sthApanIyA, evaM jyotsnAyAmuktam / maNi-pradIpoddIpteSvapi yathAkramaM SaDlaghuka-SazurukacchedAnAdau kRtvA pArAJcikAntA dakSiNato vAmatazcaivameva prAyazcittalate bhavataH, tadyathA-dakSiNapArzvavartinI vAmapArzvavartinIca; tatazcatasUSunauSusarvasaGkhyayA'aulatAlabhyante, tAzcASTau saGghATakA mntvyaaH| yata Aha cUrNikRt "aTTa saMghADa" tti jo joNhA-maNi-padIvudittesu mUlapacchittapatthAro tassa
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 177 bih ih heh nilai uddezaka : 1, mUlaM-42, [bhA. 2861] ito vi cattAri pacchittalayAoito vicattAri, svveteatttthsNghaaddgaa|sNghaadd tivA layatti vA pagAroti vA egaTThati / atha jyotsnAdivivakSArahitaM sAmAnyataH prAyazcittamAha[bhA.2862] sannAyaga Agamane, saMkhaDi rAo a bhoyaNe mUlaM / biie aNavaThThappo, taiyammi ya hoi pAraMcI // vR-saMjJAtakakule AgamanaMkRtvA saDyAvAgatvA rAtrauyadi bhuGkte tadA mUlavratavirAdhanAniSpannaM mUlaM nAma prAyazcittam, dvitIyaM vAraM rAtrau bhuJcAnasyAnavasthApyam, tRtIyaM vAraM pArAJcikam / athavA bhikSorAtrau bhucAnasyamUlama, dvitIyaH-upAdhyAyastasyAnavasthApyam, tRtIyaH-AcAryastasya rAtrI bhuJcAnasya pArAJcikam / / atha yaduktam 'alpaprANe prAzukadravye ko doSaH?' iti tadetat pariharannAha[bhA.2863] jai viyaphAsugadavvaM, kuMthU-panagAi taha viduSpassA / paJcakkhanANiNo vi hu, rAIbhattaM pariharaMti / / yadyapi tat prAzukadravyamavagAhimAdi tathApi 'kunthu-panakAdayaH' Agantuka-tadudbhavA jantavo rAtrau durdarzA bhavanti / kiJca ye'pi tAvat 'pratyakSajJAninaH' kevaliprabhRtayaste yadyapi jJAnAlokena tadudbhavA''gantukasattvavirahitaM bhaktapAnaM pazyanti tathApi 'hu' nizcitaM rAtribhaktaM pariharanti, mUlaguNavirAdhanA mAbhUditi kRtvAatha yaduktam 'candra-pradIpAdiprakAze ko doSaH?' iti tatra parihAramAha[bhA.2864} jai vi ya pipIliyAI, dIsaMti piiv-joiujjoe| taha vi khalu aNAinnaM, mUlavayavirAdhanA jeNaM // vR-yadyapi pradIpa-jyotiSoH upalakSaNatvAt candrasya codyote pipIlikAdayo jantavo dRzyante tathApi 'khalu' nizcayena anAcIrNamidaM rAtribhaktam / kRtaH ? ityAha-'mUlavratAnAM' prANAtipAtaviramaNAdInAmahAvratAnAMprAguktanItyA virAdhanAyena rAtribhaktebhavati ato rAtrI na bhoktavyam / / atha "gacchammiya" tti padaM vyAceSTa[bhA.2865] gacchagahaNeNa gaccho, bhaNAi ahavA kulAio gaccho / gacchaggahaNe va kae, gahaNaM puna gcchvaasiinnN|| gacchagrahaNena gacchaH sAdhusamUharuporAtribhaktapratisevakAn 'bhaNati'nodayatItimantavyam, yathA caturthyA nAvi caturthe pade / athavA gacchagrahaNena 'kulAdikaH' kula-gaNa-saGghapo grahaNaM vijJeyam, taSAmevedaM prAyazcittanikurumbana jinakalpikAdInAm / iha pUrva bhASyakAreNa prathamA nauH parispaSTamupadarzitA na dvitIyAdayaH, ato yathAkramaM tAsAM vyAkhyAnamAha[bhA.2866] biiyAdese bhikkhU, bhaNaMti duTu bhe kayaM ti voleMti / challahu vasabhe chagguru, chedo mUlAi jA carimaM / / vR-'dvitIyAdezo nAma' dvitIyanausaMsthitaH prAyazcittaprakAraH, tatra tathaiva rAtrau bhuktvA guruNAM nivedite bhikSavo bhaNanti-duSThu "bhe" bhavadbhiH kRtamiti / tacca vacanaM yadi te 'volayanti' na pratipadyante tadA SaDlaghukam, vRSabhavacanAtikrame SaDgurukam, AcAryANAmatikrame cchedaH, [19) 12
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 kulasthavirasyApramANIkaraNemUlam, gaNasthavirasyApramANane'navasthApyam, saGghasthavirasyAtikramaNe pArAJcikam / evaM maNiprakAzAdiSvapi mantavyam, navaraM maNiprakAze SaGgurukAt pradIpaprakAze chedAd uddIpte bhUlAdArabdhavyam / abhIkSNasevAyAM tu saptabhivaraiiH pArAJcikam / bhAvanA tu prAgeva kRteti // tRtIyA bhAvyate [bhA. 2867 ] 178 taiyAdese bhottUNa AgayA neva kassai karhiti / tesa'nnato va socA, khisaMta'ha bhikkhuNo te u / / vR- 'tRtIyadeze' tRtIyAyAM nAvi tathaiva bhuktavA samAgatAH santo naiva kasyApi kathayanti / navaraM bhikSavasteSAM parasparaM saMlApaM zrutvA, tairvA'nyasya kasyApi zrAvakAdeH kathitaM tato vA zrutvA bhikSavastAn 'atha' zravaNAnantaraM 'khisaMti' kharaNTayantItyarthaH / / kharaNTitAzca yadyatikrAmanti tata iyaM prAyazcittavRddhi [bhA. 2868 ] bhikkhuNI atikkamaMte, challahugA vasabhe hoMti chaggurugA / guru-kula- gaNa - saMdhAikka me ya chedAi jA carimaM // vR- bhikSUnatikrAmati SaDlaghukAH, vRSabhANAmatikrame SaDgurukAH, guruNAmatikra me chedaH kulasyAtikrame mUlam, gaNasyAtikrame'navasthApyam, saGghasyAtikrame pArAJcikam / atha caturthI nAvamupadarzayati [bhA. 2869] bhikkhu vasabhA''yarie, vayaNaM gacchassa kula gaNe saMghe / gurugAda' ikkamaMte, jAsapada cauttha Adeso / vR- jyotsnAprakAzAdiSu bhuktvA guruNAmAlocite bhikSubhinoditA yadyAvRttAstatazcaturgurukAH / artha bhikSUNAM vacanamatikrAmanti tato'pi caturguru, vRSabhANAM vacanamatikrAmataH SaDlaghukAH, AcAryAnatikrAmataH SaDgurukAH, gacchamamanyamAnasya cchedaH, kulamaprabhANIkurvato mUlamU, gaNamapramANayato'navasthApyam, saGgha vyatikrAmataH 'svapadaM' pArAzcikam / abhIkSaNasevAyAmapi prathame dvitIye ca vAre caturgurukam, tRtIyAdiSvaSTamAnteSu vAreSu SaDlaghukAdi pArAJcikAntam / eSaH 'caturtha AdezaH ' caturthI nIH ityarthaH // atha pUrvoktAneva prAyazcittavRddhihetUn sandarzayati [bhA. 2870 ] pecchaha u anAyAraM, rattiM bhuttuM na karasai kahati / evaM ekkaka niveyanena vuDDI u pacchitte / / vR- 'pazyatAmamISAmanAcAraM yadevaM rAtrau bhuktvA na kasyApi kathayanti evaM bhikSubhi kharaNTitA yadi nAvarttante tato bhikSavo vRSabhANAM kathayanti, vRSabhA gurUNAm, guravo'pi kulasyetyAdi / evamekaikasya-vRSabhAdernivedanena prAyazcittasya vRddhirbhavati // [ mA. 2871] ko doso ko doso, tti bhaNate laggaI biiyaThANe / ahavA abhikkhagahaNe, ahavA vatthussa aiyAro || vR- candrodyotAdiSako doSaH ? ko doSaH ? ityuttarapradAnena dvitIyaM prAyazcittasthAnaM 'lagati' prApnoti / athavA 'abhIkSNagrahaNe' punaH punarAsevAyAm, athavA 'vastunaH' AcAryopAdhyAyAdirUpasya yaH 'aticAraH ' rAtribhaktalakSaNastasmAt prAyazcittavRddhirbhavati / yata evaM prAyazcittajAlam ato na kalpate caturvidhamapi rAtribhaktam / kAraNasadbhAve punaH kalpate / tAnyeva kAraNAni darzayati
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 1, mUlaM- 42, [bhA. 2872 ] [bhA. 2872] biiyapayaM gelanne, paDhame biie ya aNahiyAsammi / phiTTa caMdagavejjhaM, samAhimaraNaM va addhANe / / 179 vR- 'dvitIyapadaM nAma' 'divA gRhItaM divA bhuktam' ityAdicaturbhaGgIpratisevanAtmakaM tadAgADhe glAnatve aasevitvym| prathamadvitIyaparISahAturatAyAM vA, "aNahiyAsammi" tti asahiSNutAyAM vA, candrakavedhaM nAmAnazanaM tadasamAdhimupagatasya 'sphiTati' na nirvahatIti bhAvaH, atastasya yathA samAdhimaraNaM tathA caturbhaGgayA'pi yatitavyam / adhvani vA caturSvapi bhaGgeSu grahaNaM kartavyamiti dvAragAthAsamAsArtha // athainAmeva vivarISuglanatvadvAraM vyAkhyAnayati [bhA. 2873 ] paidinamalabbhamANe, visohi samaicchiuM paDhama bhaMgo / dullabha divasaMte vA, ahi- sUlaruyAisuM biio || emeva taiyabhaMgo, Ai to aMtae pagAso u / duhao vi appagAso, emeva ya aMtimo bhaMgo // [bhA. 2874 ] vR- yadA glAnasya pratidinaM vizuddhaM bhaktapAnaM na labhyate tadA paJcakaparihANyA ye vizodhikoTyAdayo doSAsteSu pratidivasaM grahItavyam, yAvaccaturlaghukAH prAyazcittam; yadA tadapi samatikrAntastadA prathamabhaGgo bhavati, rAtrau parivAsya divA dAtavyamityarthaH / tathA 'durlabha' glAnaprAyozyamazanAdi dravyaM tacca gRhItvA yAvat pratizrayamAgacchati tAvadastamupagataH savitA ato divA gRhItvA rAtrI glAnasya dAtavyam; athavA kazcid divasAnte 'ahinA' sarpeNa khAdyeta, zUlarug vA kasyApi tadAnImuddhAveta, AdigrahaNAd viSa-visUcikAdiSvAgADheSu samutpanneSu sarpaDaGkAdyupazamanalabdhapratyayamagadAdyauSadhamAnIya yAvad dIyate tAvadastaM gato ravi ato rAtrAvapi dAtavyam, eSa dvitIyo bhaGgaH / evameva tRtIyo bhaGgo vaktavyaH, yAni prathama-dvitIyabhaGgayoH kAraNAni tAni tRtIyabhaGge'pi bhavantIti bhAvaH / atra ca bhaGge Adau 'tamaH' andhakAraM rAtripadamityarthaH, anteca 'prakAzaH' divaapdm| 'antimaH ' caturthobhaGgaH so'pi 'evameva' ahidaSTathadAvAgaDhakAraNe pratisevitavyaH, navaramasau dvidhA'pyaprakAzo mantavya iti // gataM glAnadvAram / atha prathama dvitIyA'siSNupadAni vyAcaSTe [bhA. 2875 ] paDhamabiiyAurassA, asahussa haveja ahava jualassa / kAlammi durahiyAse, bhaMgacaukkeNa gahaNaM tu / vR- prathamaH kSudhAparISaho dvitIyaH - pipAsAparISahastAbhyAmAturasya, 'asahiSNorvA ' sthUlabhadrasvAmilaghubhrAtR zrIyakakalpasya yugalaM- bAla-vRddharUpaM tasya vA asahiSNoH, kAle vA 'duradhisahe' avamaudaryalakSaNe bhaGgacatuSkeNApigrahaNaM karttavyam // [bhA. 2876] emeva uttimaTTe, caMdagavejjhasarise bhave bhNgaa| ubhayapagAso paDhamo, dhaI aMte ya savvatamo // dhR-candro nAma-cakrASTako parivarttinyAH puttalikAyA vAmAkSigolakaH tasya vedhaH- tADanaM tatsadhzetadvadurArAdhe 'uttamArthe' anazane pratipanne sati yadi kadAcidasamAdhirutpadyate tadA 'mAnamaskAraM nArAdhayiSyati, asamAdhimRtyunA vA mA mriyatAm' iti kRtvA catvAro'pi bhaGgAH prayoktavyA bhaveyuH / tatra ca prathamo bhaGga ubhayaprakAzaH, dvitIyo bhaGga Adau prakAzavAn ante tamasvAn,
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 tRtIyo ante prakAzavAn Adau tamasvAn, caturtho bhaGgaH 'sarvatamaH' ubhayathA'pi tamoyuktaH, rAtrI gRhItvA rAtrAveva bhogabhAvAditi ||athaadhvdvaarN savistaraM vyAcikhyAsurAha[bhA.2877] addhANammi va hojjA, bhaMgA cauro utaMna kappai ch| duvihAu hoMti udarA, poTTe taha dhannabhANe y|| adhvani vA vartamAnAnAM catvAro'pi bhaGgA bhaveyuH, paraM 'tad' adhvagamanaM kartumUvaMdare sAdhUnAM na kalpate / te ca darA dvividhAH, tadyathA-poTTadarA dhAnyabhAjanadarAzca / tatra poTTam-udaraM tadrUpA darAH poTTadarAH, dhAnyabhAjanAni-kaTapalyAdayastAnyeva draadhaanybhaajdraaH| tedarAUcaM yatra pUryante tadUrdhvavadaramucyate / / amumevArtha savizeSa bhaNanprAyazcittaM darzayannAha[mA.2878] uddaddare subhikkhe, addhANapavaJjaNaM tu dappeNa | lahugA puNa suddhapae, jaMvA AvajaI jatya / / vR-uurdhvdrm-anntroktNsubhikss-sulbhbhaikssm|atrctvaaro bhaGgAH-UrdhvadaramapisubhikSamapi 1vaMdaramasubhikSaM 2 subhikSaM nordhvadaraM3 nordhvadaraMna subhikssm4|atrdvitiiycturthbhnggyordhvgmnN krtvym|ath prathamatRtIyabhaGgayoradhvapratipattiMdarpataH karotitadAzuddhapade'picatvAro lghukaaH| yad vA yatra saMyamavirAdhanAdikamApadyate tanniSpannaM tatra prAyazcittaM draSTavyam / / prathamatRtIyabhaGgayorapyetaiH kalpata iti darzayati[bhA.2879] nANaTTa daMsaNaTThA, caritaTThA evamAi gaMtavvaM / uvagaraNapuSpaDilehieNa satyeNa gaMtavvaM / / vR-jJAnArthadarzanArthacAritrArthamevamAdibhi kAraNairganatavyam / gacchadbhizcatalikAdikamupakaraNaM grhiitvym| pUrvaprapekSitena ca sArthena saha gantavyamiti niyuktigaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vyAkhyAnayati[mA.2880] saguru kula sadese vA, nANe gahie saI ya sAmatthe / vaccai u annadese, daMsaNajuttAiattho vA // ghR-jJAnam-AcArAdizrutaMtadyAvatsvagurUNAMsamIpe sUtrato'rthatazcavidyatetAvati sampUrNe'pi gRhIte, yadhaparasyApi zrutasya grahaNe sAmarthyamasti tataH svadeze tathAvidhaH ko'pi bahuzruta AcAryastato'nyadezaM gacchati / tatrApi ye AsatratarA ekavAcanAkAzcAcAsteiSAM samIpe'vaziSyamANaM zrutaM gRhNAti / yadA ca paripUrNamapi vivakSitayugasambhavi zrutaM gRhItaM tadA yadyAtmanaH pratibhAdikaMsAmarthyamastitataH "dasaNajuttAiatyova"ttidarzanavizuddhikAraNIyA govindaniyukti AdizabdAt sammantati-tattvArthaprabhRtIni ca zAstrANi tadartha-tatprayojanaH pramANazAstrakuzalAnImAcAryANAM samIpe gacchet / / atha cAritrArthamiti dvAramAha[bhA.2881] paDikuTTa desa kAraNa gayA u taduvarami niti crnntttthaa| asivAI va bhavissai, bhUe va vayaMti paradesaM // vR-sindhudezaprabhRtiko yo'saMyamaviSayaH sa bhagavatA pratikruSTaH' na tatra vihartatavyam / paraMtaM pratiSiddhadezamazivAdibhiH kAraNairgatAH tato yadA teSAM kAraNAnAm 'uparamaH' parisamAptirbhavati tadA cAritrArthaM tato'saMyaviSayAd nirgacchanti, nirgatya ca saMyamaviSayaM gacchanti / yadvA tatra
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM - 42 [bhA. 2881] kSetrevasatAM nimittabalena jJAtam, yathA- azivAdikamatra bhaviSyati, athavA 'bhUtam' utpanmantrAzivAdi, ataH paradezaM vrajanti / evamAdibhi kAraNairadhvAnaM gantavyatayA nizcitya gacchopagrahakaramidamupakaraNaM gRhNanti / kiM punastat ? iti ata Aha [bhA. 2882] 181 cammAilohagahaNaM, naMdIbhANe ya dhammakarae ya / parautthiyauvakaraNe, guliyAo kholamAINi // vR- carmazabdena carmamayaM talikAdyupakaraNaM gRhyate, AdizabdAt sikkakAdiparigrahaH / lohagrahaNena pippalakAdilohamayopakaraNAnAM ca grahaNamadhvAnaM gacchatA karttavyam / nandImAjanaM dharmakarakazca tathA 'pararatIrthikopakaraNaM' vakSyamANarUpaM tathA 'gulikA nAma' tuvaravRkSacUrNaguTikAH kholA:gorasabhAvitAni potAni / evamAdInyupakaraNAni grahItavyAnIti dvAragAthAsamAsArthaH // athAsyA evAdyapadaM vyAcikhyAsuH pratidvAragAthAmAha [ bhA. 2883] taliya paga vajjhe yA, kosaga kattI ya sikkAe kAe / pippalaga sUi Ariya, nakkhANi satyakose ya / / vR-talikAH- upAnahaH, puTakAH khallakAni, vaH pratItaH, kozaka:-nakhabhaGgarakSArthaM yatrAGgulyaH prakSipyante, kRtti carma, sikkakaM pratItam, kAyo nAma - kApotikA, piplakaH sUcI ArikA ca pratItAH, nakhArcanI- nakhaharaNikA, 'zastrakozaH ' zirAvedhAdizastrasamudAya iti pratidvAragAthAsaGkSepArthaH // athainAmeva gAthAM pratipadaM vivRNoti [ bhA. 2884 ] taliyAu rattigamaNe, kaMTuppahateNa sAvae asahU / DagA vivadhi sIe, vajjho puna chinnasaMghaTThA // vR-talikAH kramaNikAstAzca rAtrau gamane kaNTakarakSaNArthaM pAdeSu badhyante / sArthavazAdvA panthAnaM muktvotpathena gacchatAM stena zvApadabhayena vA tvaritaM gamyamAne divA'pi badhyante / 'asahiSNuH ' sukumArapAdaH sa kaNTakasaMrakSaNArthaM kramaNikAH pAdayorbaghnAti / tAzca prathamamekatalikAH, tadaprAptau yAvaccatustalikA api gRhyante / 'puTakAni' khallakAni tAni zItena pAdayoH 'vivarcikAsu' vipAdikAsu sphaTantISu badhyante / 'varSmaH' punastalikAdInAM chitrAnAM truTitAnAM sandhAnaM saGghaTTanaM tadarthaM gRhyate // [bhA. 2885] kosaga naharakkhaDA, himA-'hi-kaMTAisu u khapusAdI / kattI vi vikaraNaTThA, vivitta puDhavAirakkhaTThA // vR- "kosaga "tti aGgulIkozako nakhabhaGgarakSArthaM gRhyate, tatra pAdayoraGgulyo'GguSThakazca prakSipyante / tathA himaM zItam ahi- kaNTako pratItau tadAdipratyapAyarakSaNArthaM khapusA AdizabdAdarddhajaGghikA - jajikAdayazca gRhyante / 'kRtti' carma tat pralambAdivikaraNArthaM gRhyate, mA dhUlyA lolIbhAvamanubhUya malinAni bhUvanniti kRtvA / tathA "vivitta"tti te sAdhavaH kadApi stenaiH 'viviktAH' muSitA bhaveyustato vastrAbhAve kRttiM prAvRNvanti / yatra vA pRthivIkAyo bhavati tatra kRttiM prastIrya samuddizanti, evaM pRthivIkAyarakSA / AdizabdAt pratilome vanadave tRNarahitapradezAbhAve kRttiM prastIrya tiSThantIti kRtvA tejaH kAyarakSA'pi kRtA syAt // gataM carmadvAram / athAdigrahaNalabdhe sikkaka kApotike vyAkhyAnayati
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 [bhA.2886] tahi sikkaehi hiMDati, jatya vivittA va palligamanaM vaa| paraliMgaggahaNammi vi, nivikhavaNaTThA va annattha // vR-yatra 'viviktAH' muSitAstatra pAtrabandhAbhAve caurapalyAM vA bhikSArthaM gamanaM vidadhAnA alAbukAni sikkeSu kRtvA hiNDante / cakracarAdisambandhiparaliGgena vA bhakta-pAnagrahaNe prApte sikkkenpryttitvym|adhvklpaadervaasikke nikSepaNaM kAryam / pralambAdikaMvA sikkakeSvAnIya 'anyatra' sthavirAgRhAdau nikSipyate tadarthaM sikkakaMgrahItavyam // [bhA.2887] je ceva kAraNA sikkagassa te ceva hoMti kAe vi| kappuvahI bAlAiva, vahati tehiM palaMbe vA / / vR-yAnyeva kAraNAni sikkakasyoktAni tAnyeva 'kAye'pi' kApotikAyAmapi bhavanti / yadvA sikkaka-kApotikayorayamupayogaH- kalpam' adhvakalpam upadhimAcAryA-'sahiSNuprabhRtInAM bAlAdIn vA pralambAni vA upalakSaNatvAdAkasmikazUlaviddhaM vA tAbhyAM sikkaka-kApotikAbhyAM vahanti ||ath lohagrahaNadvAraM bhAvayati[bhA.2888] pippalao vikaraNaTThA, vivitta june va saMgharNa suuii| AritalisaMghaNaTThA, nakkhacaNa nkkh-kNttaaii| vR-'pippalakaH' pralambavikaraNArthaM gRhyate / tathA viviktAnAM' muSitAnAM yadavaziSyamANaM vastraM yad vA svabhAvajIrNaM tasya sandhAnArthaM sIvanArthaM vA sUcI grahItavyA / truTitatalikAnAM sandhAnArthamArAgRhyate / 'nakhArcanaM nakhaharaNikA sA nakhacchedanArthaM kaNTakAdizalyoddharaNArthaM vA gRhyate / / zastrakozaH punarayam-zirAvedhazastrakaM pacchaNazastrakaM kalpanazastrakaM lohakaNTikA sandaMzakaH / evamAdikasya zastrakozasyopayogaM darzayati[bhA.2889] kosA'hi-salla-kaMTaga, agadosahabhAiyaMtu cgghnnaa| ahavA khette kAle, gacche purise ya jaMjoggaM / dR- "kosa" tti zastrakozenedaM prayojanam-ahi-sarpastena yAvanmAtramaGgaM daSTaM tAvacchidyate, zalyaM vA kaNTako vA nakhahariNakayA hartumazakyastenodriyate / iha pratidvAragAthAyAM "satthakose .ya"tti yazca zabdastadrahaNAdagadauSadhAdikaM grahItavyam / tatra yadanekadravyairniSpannaM tadagadam, yat punrekaanggikNttsrvmpyaussdhm|athvaacshbdopaadaanaat kSetre dakSiNApathAdau yadyatra durlabham, 'kAle' grISmAdau yat saktuprabhRtikaM zItaladravyamupayogi, mahati gacche vA yat kevaiyAdikaM sAdhAraNam, 'puruSasya vA' AcAyadiryasya ya yogyaM tad yathAyogaMgrahItavyam // nandIbhAjana-dharmakarakayorupayogamAha[bhA.2890] evaM bharemi bhANaM, anukaMpA naMdibhANa drisNti| niti vataM vaigAisu, gAliti davaMtu karaeNaM / / vR."anukaMpa"tti adhvapratipannAnaM ko'pyanukampayA brUyAt- ahaM yuSmabhyaM dine dine ekaM bhAjanaM 'bibharmi pUrayAmi, ttsttrnndiibhaajnNdrshynti|athvaa 'tad' nandIbhAjanaMbhikSAcaryayA vrajikAdiSu nayanti / tathA prAsukamaprAsukaMvA 'dravaM' pAnakaM 'karakeNa' dharmakarakeNa gAlayanti / / paratIrthikopakaraNamAha
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 42 [bhA. 2891] [bhA. 2891] parautthiyauvagaraNaM, khette kAle ya jaM tu aviruddhaM / taM yaNi-palabaTTA, paDinIe diyA va koTTAdI // vR- parayUthikAH taccannikAdayasteSAM sambandhi yad upakaraNaM yatra kSetre kAle vA 'aviruddham' arcitaM tad rajanyAM bhakta-pAnagrahaNArthaM pralambAnayanArthaM vA kartavyam / yatra vA pratyanIkA bhavanti tatra paratIrthikaveSacchannA gacchanti bhaktapAnaM votpAdayanti / mlecchakoTTaM vA gatAH paratIrthikaveSeNa divA pudgalAdikaM gRhNanti / AdizabdAt pratyantakoTTAdiparigrahaH || atha gulikA - kholadvAre vyAkhyAnayati [ bhA. 2892 ] gorasabhAviya potte, puvvakaya davassa'saMbhave dhove / asaI uguliya mie sunne navaraMgadaiyAdI | 183 dhR - gorasabhAvitAni potAni' vastrANi kholAni bhaNyante / teSu pUrvakRteSvadhvAnaM praviSTAnAM yadA prAzukadravasyAsambhavastadA tAni potAni 'dhAveyuH' prakSAlayeyuH / agItArthapratyayotpAdanArthaM ca Alocyate - gokulAdidaM saMsRSTapAnakamAnItam / atha na santi khelAni tato gulikA:tuvaravRkSacUrNaguTikAstadbhAvanayA pAnakaM prAzukIkRtya 'mRgAH' agItArthAsteSAM cittarakSaNArthaM 'zUnye grAme pratisArthikAdInAM navaraGgatikAderidaM gRhItam' ityAlocayanti / vizeSacUrNI tu gulikA- kholapade itthaM vyAkhyAte jattha pavvayakoTTAisu paMDaraMgAdI puJjaMti saMjayANa te paDinIyA ho tattha 'guliya' tti vaklANi gheppaMti / 'khola' tti sIsakholA, tIe siraM veDhiyavvaM jahA na najjai loyahayaM sIsaM, sIsasaMrakkhaNaDDAe vA / / athaiSAmupakaraNAnAM grahaNaM na karoti tataH[bhA. 2893] ekkkammiya ThANe, cauro mAsA havaMta'nugghAyA / ANAiNIya dosA, virAdhanA saMjamA''yAe / vR- 'ekaikasmin sthAne' ekaikasyopakaraNasyAgrahaNe ityarthaH catvAro mAsAH 'anuddhAtAH ' guravo bhavanti, AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamA''tmaviSayA || amumevArthaM spaSTataramAha[bhA. 2894] emAi anAgayadIsa rakkhaNaTThA agevhaNe gurugA / anukUle niggamao, pattA satthassa sauNeNaM // vR- evamAdInAmupakaraNAnAmanAgatameva saMyamAtmavirAdhanAdidoSarakSaNArthaM grahaNaM karttavyam / atha na gRhNAti tataH pratyekaM catvAro guravaH / gatamupakaraNadvAram / atha pUrvapratyupekSitena sArthena gantavyamiti vyAkhyAti- "anukUle" ityAdi / anukUlaM candrabalaM tArAbalaM vA yadA sUrINAM bhavatitadA 'nirgamakaH'prasthAnaM kriyate / nirgatAzcopAzrayAd yAvat sArthaM na prApnuvanti tAvadAtmanaiva zakunaM gRhNanti / sArthaM prAptAstu sArthasatkena zakunena gacchanti / / idameva savizeSamAha [ bhA. 2895 ] appattANa nimittaM, pattA satyammi tinni parisAo / suddhe tti patthiyANaM, addhANe bhikkhapaDiseho / vR-sArthe'prAptAnAM 'nimittaM' zakunagrahaNaM bhavati / prAptAnAM tu yaH sArthasya zakunaH sa saMyatAnAmapi bhavati / sArthaM ca prAptAH / santastiH pariSadaH kurvanti, tadyathA-siMhaparSadaM vRSabhaparSadaM mRgaparSadam / tathA sArtha 'zuddhaH' nirdoSa iti kRtvA prasthitAH paraM yadA 'adhvani' aTavIM prAptA bhavanti tadA ko'pi pratyanIko bhikSAyAH pratiSedhaM kuryAditi niyuktigAthAsamAsArtha / / atha enAmeva vivarISuH
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-1 / 42 prathamapadavyAkhyAnaM sugamatvAdanAddatya siMhAdInAMparSadAM vyAkhyAnamAha[bhA. 2896] kaDajogi sIhaparisA, gIyattha thirA ya vasabhaparisA u / suttakaDamagIyatthA, migaparisA hoi nAyavvA // vR- kRtayogino nAma - gItArthA paraM na tathA samarthAste siMhaparSaducyante, ye tu gItArthA aparaM ca 'sthirA:' balavantaste vRSabhaparSad, ye tu 'kRtasUtrAH ' sUtre'dhItinaH paramagItArthAste mRgaparSaditi jJAtavyA bhavati // atha " suddhi tti patthiyANaM "ti padaM vyAkhyAyate sAdhubhi prathamata eva sArthAdhipatirabhidhAtavyaH-vayaM yuSmAbhiH samaM vrajAmo yadyasmAkamudantamudvahatha / evamukte yadyasAvabhyupagacchati tataH zuddhaH sArtha iti matvA prasthitAH, paramaTavIprAptAnAM ko'pyevaM kuryAt[mA. 2897 ] siddhatyaga puSphe vA, evaM vuttu pi nicchubhai paMto / bhattaM vA paDisehai, tiha'NusaDAi tattha imA // / vR-yathA 'siddhArthA' sarSapAzcampakapuSpANi vA zirasi sthApitAni kAJcidapi pIDAM na kurvanti, evaM yUyamapi mama kamapi bhAraM na kurutha / evamuktvA'pi kazcit 'prAntaH' bhikSUpAsakAdiraTavImadhye sArthAd niSkAzayati-mA yUyamasmAbhi sArddhamAgacchateti; bhaktapAnaM vA pratiSedhayati- mA'mISAM ko'pi kiJcidapi dadyAt tataH 'trayANAM' sArtha-sArthavAhA ''yattikAnAmanuziSTayAdikA idaM yatanA karttavyA // tAmevAha [ bhA. 2898 ] anusaTThI dhammakahA, vijja nimitte pabhuttakaraNaM vA / parautthigA va vasabhA, sayaM va therI va caubhaMgo // vR- yad ihalokApAyapradarzanaM kriyate sA'nuziSTirucyate, yat punariha paratra ca saparapaJcaM karmavipAkopadarzanaM sA dharmakathA, tayA'nuziSTayA dharmakathayA vA sArtha sArthavAha AyattikA vA upazamayitavyAH, vidyayA mantreNa vA te vazIkarttavyAH, nimittena vA AvarttanIyAH / yo vA sAdhuH prabhuH sahayodhI balavAn sasArthavAhaM baddhavA svayameva sArthamadhiSThAya prabhutvaM karoti / eSA niSkAzane yatanA / bhikSApratiSedhe punariyam sarvathA bhikSAyA alAbhe vRSabhAH parayUdhikA bhUtvA bhaktapAnamutpAdayanti, sArtavAhaM vA prajJApayanti / yadi ca sarve'pi gItArthAstataH 'svayaM vA ' svaliGgenaiva rAtribhaktaviSayayA caturbhaGgayA yatante / athAgItArthamizrAstataH sthavirAyA gRhe nikSipanti / amumevAntyapAdaM vyAkhyAnayati I [bhA. 2899 ] Diseha alaMbhe vA gIyatthesu sayameva caubhaMgo / risagAsaM tu mie, pese tatto va AnIyaM // vR- sArthAdhipatinA bhaktapAnasya pratiSedhaH kRtaH, yadvA na kRtaH pratiSedhaH paraM stenaiH sArtha sarvo'pi vilulitaH ato bhaktapAnaM na labhyate, tato yadi sarve'pi gItArthAstadA 'svayameva' paraliGgamantareNa rAtribhaktacaturbhaGgI yatanayA pratisevitavyA / gAthAyAM puMstvaM prAkRtatvAt / athAgItArthamizrAstato yadi tatra sArthe bhadrikA sthavirA vidyate tadA tasyAH samIpe nikSipanti / tataH sthavirAyAH sakAzaM mRgAn preSya teSAM pArvAdAnAyayet, 'tato vA' sthavirAsamIpAdAnItamityagItArthAnAM purato bhaNanti / / athavA [ bhA. 2900 ] kuo evaM pallIo, saDDA theri paDisatthigAo vA /
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 42 [ bhA. 2900 ] 185 nAyammiya patravaNA, na hu asarIro bhavai dhammo / / vR- vRSabhaiH sthavirAsamIpAdAnIte sati yadi te mRgAH praznayeyuH kuta etadAnItam ?, tato vaktavyam - pallayAH sakAsAdidamAnItam, dAnAdizrAddhairvA dattam, sthavirayA vA vitIrNam, pratisArthikAd vA labdham / evamapi yadi tairmRgairjJAtaM bhavati tatasteSAM prajJApanA kartavyA - bho bhadrAH ! nAsti 'azarIraH' zarIravirahito dharma ata idaM zarIraM sarvaprayatnena rakSaNIyam, uktaJcazarIraM dharmasaMyuktaM, rakSaNIyaM prayatnataH / zarIrAcchravate dharma, parvatAt salilaM yathA // ataH pratisevadhvamidam, pazcAdidaM cAnyacca prAyazcittena vizodhayiSyAma iti / / atha pUrvoktAnAM tisRNAmapi parSadAM gamanavidhimAha [bhA. 2901 ] purato vaJcaMti migA, majjhe vasabhA u maggao sIhA / piTThao vasabha'nnesiM, paDiyA'sahurakkhagA dohaM || adhvani gacchatAM purataH 'bhRgAH' agItArthA madhye 'vRSabhAH ' samartha - gItArthA 'mArgataH' pRSThataH 'siMhAH' gItArthA vrajanti / anyeSAmAcAryANAM matena pRSThato vRSabhA vrajanti / kiM kAraNam ? iti ata Aha-'dvayAnAM' mRga-siMhAnAM bAla-vRddhAnAM vA ye 'patitAH' parizrAntA ye ca 'asahiSNavaH ' kSudhA pipAsAparISahAbhyAM pIDitAsteSAM rakSakA vRSabhAH pRSThataH sthitA vrajanti // athavA[bhA. 2902] purato yapAsato piTThato ya vasabhA havaMti addhANe / gaNavaAse vasabhA, migamajjhe niyama vasabhego // vR- adhvani vrajatAM vRSabhAH purataH pArzvataH pRSThatazca vrajanti / tathA gaNapati - AcAryastasya pArzve niyamAdeva vRSabhA bhavanti / mRgANAM ca madhye niyamAdeko vRSabho bhavati // te ca vRSabhAH kiM kurvanti ? ityAha [bhA. 2903 ] vasabhA sIhesu migesu ceva dhAmAvahAravijaDhA u / tata hoi asahU, tassa taha uvaggaha kuNati // vR-vRSabhAH 'sthAmApahAravimuktAH' anigUhitabala-vIryA santo mRgeSu siMheSu vA yo yatra yeSAM madhye asahiSNurbhavati tasya tathopagrahaM kurvanti // katham ? ityAha [bhA. 2904] bhatte pAne vissAmaNe ya uvagaraNa- dehavahaNe ya / thAmAvahAravijaDhA, tinni vi uvagiNhae vasabhA || vR- mRgANAM siMhAnAM vRSabhANAM ca madhye yaH kSudhArtto bhavati tasya bhaktaM prayacchanti, pipAsitasya pAnakaM dadati, parizrAntasya vizrAmamAM kurvanti / ya upakaraNaM dehaM vA voDhuM na zaknoti tasya tayorvahanaM kurvanti / evaM sthAmApahAravimuktA vRSabhAH 'trInapi' mRga-siMha- vRSabhAnupagRhNanti // [ bhA. 2905 ] jo so uvagaraNagaNo, pavisaMtANaM anAgayaM bhaNio / saTTANe sahANe, tassuvaogo ihaM kamaso // vR- adhvani pravizatAM yo'sau talikAdirupakaraNagaNo'nAgataM grahItavyo bhaNitaH tasyeha svasthAne svasthAne acakSurviSaya svAdAvupasthite 'kramazaH krameNopayogaH karttavyaH, yena yadA prayojanaM bhavati tat tadA tatra prayoktavyamiti bhAvaH //
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 athAdhvani gacchatAmeva bhaktapAnAlAbhe vidhimAha [ bhA. 2906 ] asaI ya gammamANe, paDisatthe teNa - sunnagAme vA / rukkhAINa paloyaNa, asaI naMdI duviha davve // vR-tatrAdhvani gamyamAne bhaktapAnasya 'asati' alAbhe pratisArthe vA stenapallayAM vA zUnyagrAme vA bhaktapAnAdi gaveSayanti, vRkSAdInAM vA pralambAdinimittaM pralokanaM karttavyam / sarvathA vA saMstaraNasyAsati dvividhaM parIttAnantAdibhedAd dviprakAraM yaddravyaM tena yathA 'nandi' tapaH saMyamayogAnAM sphAtirbhavati tathA vidheyamiti niyuktigAthAsamAsArthaH / athainAmeva vivarISurAha [bhA.2907 ] bhattena va pAnena va, nimaMtae'nuggae va atthamie / Aico udittiya gahaNaM gIyatyasaMvigge // vR- adhvAnaM gacchatAM yadi ko'pi pratisArtho militaH, tatra ca kecid dAnarucayo bhaktena vA pAnena vA rAtrAvanudgate vA'stamite vA sUrye nimantrayeyuH tato yadi sarve'pi gItArthAsatdA gRhNanti; athAgItArthamizrAstato gItArthA bruvate gacchata yUyam, vayamudita evAditye bhaktapAnaM gRhItvA pazcAdAgamiSyAma iti / tataH prasthiteSu mRgeSu gItArthAstatkSaNameva gRhItvA sArthamanugacchanti / sthite sArthe mRgANAM zRNvatAmAlocayanti - Aditya udita iti matvA vayaM grahaNaM kRtvA samAgatAH / evaMvidhAM yatanAM gItArtha saMvignaH karoti // atha kimarthaM gItArthasaMvignagrahaNam ? ityAha[bhA. 2908] gIyatthaggahaNeNaM, sAmAe giNhae bhave gIo / saMviggaggahaNeNaM, taM gehaMto vi saMviggo // vR-gItArthagrahaNenedamAveditam- yo gItArtho bhavati sa eva 'zyAmAyAM' rAtrau gRhNAti nAgItArthaH / saMvignagrahaNena tu tad rAtribhaktaM gRhNannapyasau saMvigna eva, yathoktayatanAkAritvena mokSAbhilASyeva mantavya ityuktaM bhavati // gataM pratisArthadvAram / atha stenapallIdvAram tasyAM capizitaM sambhavati tatrAyaM vidhiH [bhA. 2909] beiMdiyamAINaM, saMtharaNe caulahU u savisesA / te ceva asaMtharaNe, vivirIya sabhAva sAhAre / vR-yadi 'saMstaraNe' itarabhaktapAnanivahi sati dvIndriyAdInAM pudgalaM gRhNanti tadA caturlaghavaH 'savizeSAH' tapaH- kAlavizeSitAH / tadyathA dvIndriyapudgalaM gRhNAti catvAro laghavastapasA kAlena ca laghukAH, trIndriyapudgale ta eva kAlena gurukAH tapasA laghukAH, caturindriyapudgale tapogurukAH kAlalaghukAH, paJcendriyapudgale dvAbhyAmapi tapaH- kAlAbhyAM gurukAH / athAsaMstaraNaM bhavati tato yadi dvIndriyAdikramamullaGghya 'viparItam' utkrameNa gRhNAti tatasta eva catvAro laghavaH / athApavAdasyApyapavAda ucyate-dvIndriyAdInAM pudgalamadhikatarendriyapudgalAdalpatarabalaM tato yat svabhAvenaiva sAdhAraNaM tad gRhNanti / / [bhA. 2910] jattha visesaM jANaMti tattha liMgeNa caulahU pisie / annAeNa u gahaNaM, satyammi vi hoi eseva / / - yatra grAme vizeSaM jAnanti yathA 'sAdhavaH pizitaM na bhuJjate' tatra yadi svaliGgena pizitaM gRhNanti tadA caturlaghavaH / ato'jJAtenaiva tatra grahaNaM kAryam, paraliGgenetyarthaH / stenapallayAdInAmabhAve
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 42 [bhA. 2910] sArthe'pi pudgalagrahaNe eSa eva kramo vijJeyaH // atha zUnyagrAmadvAramAha[bhA. 2911] addhANAsaMtharaNe, sunne davvammi kappaI gahaNaM / lahuo lahuyA gurugA, jahannae majjhimukkose // vR- adhvapratipannAnAmasaMstaraNe jAte 'zUnyagrAme' taM sArthamAyAntaM dRSTvA 'caurasenA samAgacchati' iti zaGkayodvasite grAme jaghanyamadhyamotkRSTabhedabhinnasya 'dravyasya' AhArAdergrahaNaM karttuM kalpate / atra "davvammi'"tti SaSThayarthe saptamI / atha saMstaraNe gRhNAti tata idamoghataH prAyazcittam- jadhanye mAsalaghu, madhyame catvAro laghavaH, utkRSTe catvAro guravaH // / Aha jaghanyamadhyamotkRSTAnyeva vayaM na jAnImaH ato nirUpyatAmetatsvarUpam, ucyate [mA.2912] ukkosaM vigaIo, majjhimagaM hoi krUramAINi / dosINAi jahannaM, giNhaMte AyariyamAdI / / vR- utkRSTaM dravyaM 'vikRtayaH' dadhi-dugdha-ghRtAdayaH, madhyamaM dravyaM krUra-kusaNAdIni, jaghanyaM dravyaM dossaannaadi| etAni gRhNatAmAcAryAdInAmAjJAdayo doSAH // atha puruSavibhAgena prAyazcittamAhaaddhANe saMdharaNe, sunne gAmammi jo u giNhejjA / [bhA. 2913] chedAdI ArovaNa, nAyavvA jAva mAsalahU // vR- adhvani saMstaraNe zUnyagrAme vikRtyAdi dravyaM yo gRhNIyAt tasya cchedamAdau kRtvA mAsalaghukaM yAvadAropaNA jJAtavyA // idameva sphuTataramAha [bhA. 2914] chedo cagguru challahu, cauguru caulahu ya guru lahU mAso / Ayariya vasabha bhikkhU, ukkose majjhima jahane // 187 vR- AcAryasya vikRtyAdikamutkRSTadravyaM zUnyagrAme'ntarddaSTaM gRhNatazchedaH, antarevAddaSTaM gRhNataH SaDgurukAH, bahirdhaSTa SaDgurukAH, bahiraddaSTe SaDlaghukAH; 'madhyamam' odanAdidravyamantarddaSTaM gRhNataH SaDgurukAH, adRSTe SaDlaghukAH, bahirdRSTe SaDlaghukAH, adhSTe caturguravaH; jaghanyaM doSAnnAdikamantardRSTaM gRhataH SaDlaghukAH, addaSTe caturguravaH, bahidhTe caturguravaH, adhSTe caturlaghukAH; evamAcAryasyoktam / vRSabhasyAnayaiva cAraNikayA SaDgurukAdArabdhaM mAsaguruke, bhikSostu SaDlaghukAdArabdhaM mAsalaghuke tiSThati / yataevamataH saMstaraNe na grahItavyam / / asaMstaraNe gRhNatAM yatanAmAha [bhA. 2915] vilaolae va jAyai, ahavA kaDavAlae aNunnavae / iyareNa va satyabhayA, annabhayA vuTThite koTTe // vR- "vilaolaga''tti dezIpadatvAd luNTAkAH, yaiH sa grAmo muSita ityarthaH, tAn vA tatra zUnyagrAme vikRtyAdidravyaM yAcate / athavA kaTapAlakAH ye tatra vRddhAdayo'jaGgamA gRhapAlakAH sthitA na naSTAstAnanujJApayet / "iyareNa va 'tti svaliGgenAlabhyamAne 'itareNa' paraliGgenApi gRhNanti / tathA koTTaM nAma-yadaTavyAM caturvarNajanapadamizraM bhilladurgaM vasati tasminnapi sArthabhayAdvA 'anyabhayAdvA' paracakrAgamAdilakSaNAd 'utthite' uddhasIbhUte sati jaghanyAdidravyasya grahaNaM kalpate / / tatreyaM yatanA[bhA. 2916] uddUDhasesa bAhiM, aMtovI paMta giNhamaddinaM / bahi aMta tao diTTaM, evaM majjhe tadukkose //
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/42 vR-"uddUDhaM"ti dezIvacanatvAd muSitaM tasya yat zeSaM-luNTAkairmuktvA grAmAdevahi parityaktaM tad jaghanyamaSTaM prathamato gRhNanti, tasyAsati grAmAderantaH prAntamevASTama, tadabhAve grAmAdehi prAntaM dRSTam, tato grAmAderantarapi prAntaM dRSTaM gRhNanti / tadabhAve madhyamamapyevameva cAraNIyam / tadaprAptAvutkRSTamapyanayaiva caarnnikyaagrhiitvym||athvaa kimanenajaghanyAdivikalpapradarzanana?. [bhA.2917] tulammi adattammI, taM giNhasujeNa AvaI tarasi / tullo tattha avAo, tucchabalaM vajae teNaM / / vR-jaghanyamadhyamotkRSTeSu 'tulye' samAne'dattadoSe sati 'tad' vikRtyAdikaM dravyaM gRhANa yena 'Apadam' asaMstaraNalakSaNAM 'tarasi pAraM prApayasi, yatastulya eva tatra saMyamAtmavirAdhanArUpo'pAyaH tena hetunA 'tucchabalaM' doSAnnAdidravyaM varjayet / / gataM zUnyagrAmadvAram / atha "rukkhAINa paloyaNa"tti padaM vyAkhyAnayati[bhA.2918] phAsuga joniparitte, egaTThi abaddha bhinna bhinne y| baddhaTThie vi evaM, emeva ya hoi bhubiie|| vR-'prAzukam' acittIbhUtam, parIttA yonirasyeti parIttayonikam, gAthAyAM prAkRtatvAd vyatyAsena pUrvAparanipAtaH, 'ekAsthikam ekabIjam, 'abaddhAsthikaM nAma' adyApyabaddhabIjam aniSpannamityarthaH, 'bhinna vidAritam, etena prathamo bhaGgaH sUcitaH, "abhinne ya"tti abhinnam' avidAritam, anena dvitIyo bhaGga upaattH| uncAraNavidhi punarevam-prAzukaMparIttayonikamekAsthikamabaddhAsthikaM bhinnam 1, prAzukaM parIttayonikamekAsthikamabaddhAsthikamabhinma 2, evaM baddhAsthike'pi dvau bhanau vaktavyau 4 / ete ekAsthike catvAro bhaGgA labdhAH, bahubIje'pyevameva catvArolabhyante,jAtAaSTau bhnggaaH| eteparIttayonipadamamuJcatA labdhAH, evamevAnantayonipadenApyaSTau bhaGgAH prApyante, jAtAH ssoddshbhnggaaH| eteprAzukapadena labdhAH, evamevAprAzukapadenApiSoDazAvApyante,sarvasaGkhyayAjAtAdvAtriMzad bhnggaaH| etecvRksssyaadhstaatptitNprlmbmdhikRtymntvyaaH|| [bhA.2919] emeva hoi uvariM, egaTThiya taha ya hoi bhubiie| sAhAraNaM sabhAvA, AdIe bahuguNaM jaM ca // kR-evameva vRkSasyoparyapiekAsthikapadetathaiva bahubIjapade upalakSaNatvAtprAzukAdizeSapadeSu ca dvAtriMzad bhaGgAH karttavyAH / atra ca yo yaH pUrvo bhaGgakaH sa sa prathamamAsevitavyaH / sarvathA vA'dhastAt patitAnAM pralambAnAmaprAptau vRkSoparivartipralambaviSayA api dvAtriMzad bhaGgakA yathAkramamevAsevitavyAH / athApavAdasyApyapavAda ucyate-"svabhAvAt' prakRtyaiva 'sAdhAraNaM' zarIropaSTambhakArakaMdravyamekAsthikamanekAsthikaMvA baddhAsthikamabaddhAsthikaMvAparIttamanantaMvA tad ukrameNApi 'Adatte' gRhNAti, 'yad' yasmAt tasyAmavasthAyAM tadeva 'bahuguNaM' saMyamAdInAM bahUpakArakamiti / / atha dvAragAthA'ntargataM nandipadaM vyAkhyAnayati[bhA.2920] naMdati jena tava-saMjamesu neva ya dara tti khijaMti / jAyaMti na dInA vA, naMdi ato samayato sannA / / vR- adhvani vartamAnAH sAdhavo yena dravyeNAbhyavahatena tapaH-saMyamayoH 'nandanti' samAdhisamRddhimanubhavanti tad nandi / yadvA yena dravyeNopamuktena naiva "dara"tti drutaM 'kSIyante' na
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 189 uddezaka : 1, mUlaM-42, [bhA. 2920] kRzIbhavantItyarthaH tad nandi / athavA yenopayuktena na dInA jAyante tadapi niruktivazAd nandi / atra pAThAntaram-"jAyaMti naMdiyA vatti nanyA-jJAna-darzana-cAritrAtmakayA samRdhyA yuktAHsAdhavIyatastena dravyeNa jAyante atastasyanandiriti samayataH saMjJA' AgamataH pribhaassaa|| tacca dravyaM dvividham, tadyathA[bhA.2921] pariniTTiya jIvajaDhaM, jalayaM thalayaM acittamiyaraM ca / parittetaraM ca duvihaM, pAnagajayaNaM ato vocchaM / / vR-dvidhA dravyam-pariniSThitaM jIvavipramuktaM ca / pariniSThitaM nAma-yat parArthamacittIkRtam / jIvavipramuktaM tu-sAdhvarthamacittIkRtam, AdhAkarmeti hRdayam / Aha ca cUrNikRt-pariniTThiyaM tijaMparakaDamacittaM, jIvaja ti AhAkammaM yadvA dvividhaMdravyam-jalajaMsthalajaMceti / athavA acittetarabhedAd dvidhA / tatrAcittaM nAma-yad na parArthamacittIkRtaM nApi saMyatArtha kevalamAyuH kssyennaacittiibhuutm| tathAcAhacUrNikRt-acittaMtijanAviparaTThAe acittIbhUyaM, nAvisaMjayaTTAe, kevalaM AukkhaeNa acittaM ti / yat punarAyurdhArayati tat sacittam / athavA parIttaM pratyekam 'itarad' anantamiti vA dvividham / evamAdikaM dvividhaM dravyamasaMstaraNe grahItavyam / tadevamuktA tAvadAhArayatanA / atha pAnakayatanAmata Urddhava vakSye // yathApratijJAtameva nirvAhayati[bhA.2922] tuvare phale apatte, rukkh-silaa-tupp-mddnaaiisu| pAsaMdaNe pavAe, Ayavatatte vahe avahe / / kRadhvanivartamAnaiH kAlikAdiprAzukapAnakAprAptAvIzAnipAnakAni grahItavyAni / tadyathAtuvaraphalAni-haritakIprabhRtInituvarapatrANi-palAzapatrAdInitaiH pariNAmitaMpAnakaMprathamato graahym| tathA 'rukhe"tti vRkSakoTare kaTukaphala-patrAdipariNAmitam, evaMvidhasyAbhAve "sila"tti silAjatubhAvitam, tadabhAve "tuppa"tti mRtaka-kevara-vazA-ghRtAdibhi pariNAmitam, tadaprAptI "maddaNAIsu"tihastyAdimardanenAkrAntam, tataH prapAtodakam, prapAto nAma-yatra parvatAt pAnIyaM nipatati, yathA ujjayantAdigirau, tadabhAve Atpena yat taptaM tat prathamam 'avahaM' avahamAnakaM pazcAt tadeva 'vaha' vahamAnakaM grAhyam / gAthAyAM bandhAnulomyAd vahapadasyapUrvaM pATha iti / / atha "maddaNAIsu"ti padaM vyAcaSTe[bhA.2923] jaDDe khagge mahise, goNe gavae yasUyara mige y| upparivADI gahaNe, cAummAsA bhave lahugA / / vR-'jaDDaH hastI, khaDgo nAma-ekazraGga ATavyatiryagvizeSaH, 'go-mahiSau' prasiddhau, gavayaH' gavAkRtirATavyajIvavizeSaH, sUkara-mRgau' prasiddhau / etairjaDDAdibhirmardanena pariNAmitaM pAnakaM yathAkramamadhvani grhiitvym| atha 'utparipATyA' yathoktakramamullaGghaya grahaNaM karoti tatazcatvAro mAsA laghukA bhaveyuH / / mU. (43) na'nnattha egeNaM puvvapaDilehieNaM senyjaa-sNthaarennN|| vR-"na kalpate rAtrau vA vikAle vA" iti yo'yaM pratiSedhaH sa ekasmAt pUrvapratyupekSitAt zayyA-saMstArakAdanyatra / ihAnyatrazabdaH parivarjanArtha, yathA-anyatra droNa-bhISmAbhyAM, sarveyodhAH praangmukhaaH| droNa-bhISmau varjayitvetyarthaH / tatazcaikaM zayyA-saMstArakaM vihAyAparaM kimapi rAtrau
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/43 grahItuMna kalpata iti suutrsngkepaarthH||ath niyuktivistara:[bhA.2924] rAto sijjA-saMthAragahaNe, cauro bhAsA havaMti ugghaayaa| ANAiNo ya dosA, virAdhanA sNjmaa''yaae| vR-zerate'syAmiti zayyA-vasati, saiva saMstArakaH zayyAsaMstArakaH; yadvA zayyA-vasatireva, saMstArako dvidhA-parizATI aparizATI ceti, tataH zayyopalakSitaH saMstArakaH zayyAsaMstArakaH, zayyA ca saMstArakazcetyarthaH / tasya ca yadyapi sUtre rAtrau grahaNamanujJAtaM thApyutsargato na kalpate / yadi gRhNAti tatazcatvAro mAsA uddhAtAH prAyazcittam, AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamAtmaviSayA / tAmeva bhAvayati[bhA.2925] chakkAyANa virAdhana, pAsavanuccArameva sNthaare| pakkhalaNa khANu kaMTaga, visama darI vAla goNe y|| rAtrAvapratyupekSitAyAMbhUmAvuccAraMprazravaNaMvAvyutsRjataH SaTakAyAnAM pRthivyAdInAM viraadhnaa| athaitaddoSamayAna vyutsRjati ttaatmviraadhnaa| yatravAvyutsRjatitatra bilAnnirgatya dIrghajAtIyena bhakSyeta, evamapyAtmavirAdhanA / "saMthAre "tti apratupekSitAyAM bhUmausaMstArakaMprakSipataH evameva' SaTkAyavirAdhanA, bilAdAvAtmavirAdhanA'pi / tathA 'sthANuH' kIlakastat praskhalanaM bhaveta, kaNTakairvAvidhyeta, 'viSameM nimnonnate darISu vA bileSupraskhaletprapatedvA, 'vyAlA.' sAMstairdazyeta, 'gauH' balIvardastenAbhighAto bhavet // kiJca[bhA.2926] eraMDaie sANe, gommiya Arakkhi tenagA duvihaa| ee havaMti hosA, vesisthi-npuNsesuNvaa|| -"eraMDaie sANe"tti haDakkayitaH zvA tena khAdyeta / 'gaulmikaiH' baddhasthAnakai rakSapAlaiH 'ArakSakairvA' cauragrAhaguhyeta / stenakA dvividhAH-zarIrastenA upadhistenAzca, tairupadhipahiyeta sAdhavo vA hiyeran / ete doSA rAtrau zayyA-saMstArakagrahaNe bhavanti / tathA 'vezyAstrI-napuMsakeSu vA' vezyApATake napuMsakapATake vA sthitAnAM rAtrI parivartayatAM svAdhyAyazabdaM zrutvA lokaH pravacanAvarNavAdaM kuryAt-aho ! sAdhavastapovanamAsevante / yata ete doSA ato na rAtrau zayyAsaMstArako grahItavya iti / Aha yadyevaM tataH[bhA.2927) suttaM niratthagaM kAraNiyaM, iNamo addhANaniggayA saahuu| marugANa koTThagammI, puvvaddiTTammi sNjjhaae|| vR-sUtraM nirarthakaM prApnoti / sUrirAha-na bhavati sUtraM nirarthakaM kintu kAraNikam / kiM punastat kAraNam ? ityAha-'idam anantaramevocyamAnam-adhvanirgatAH kecana sAdhavo'stamanavelAyAM grAmaMprAptAH, tatra tairmarukANAM koSThakaH' adhyayanApavarako dRSTaH paraMtadIyaH svAmI tatra sannihito navidyate, tatastesAdhavastaM marukakoSThakamucAra-prazravaNabhUmikAJcapratyupekSya svAminam-adhyApakaM samAgataM yAcante; yAcayitvA ca tatra koSThake pUrvaSTe sandhyAyAM gRhyamANe sUtranipAto draSTavyaH / / evaM sandhyAlakSaNAM rAtrimaGgIkRtyoktam, na kevalaM sandhyAyAM kintu vikAle'pi zayyAsaMstArakasyAmIbhi kAraNairgrahaNaM kalpate- . [bhA.2928] dUreva anagAmo, uvvAyA tena sAvaya nadI vA /
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : : 1, mUlaM- 43, [bhA. 2928] 191 dullabha sahi ggAme, rukkhAiThiyANa samudAnaM // ghR- yato grAmAt prasthitAH tato yatra gantumIpsitaM so'nyagrAmo dUre, athavA 'udvAtAH ' parizrAntAstato vizrAmyantaH samAyAtAH stena zvApadabhayAdvA sArthamantareNAgantuM na zakyate sa casArthazcireNa labdhaH, nadI vA pravyaDhA; etaiH kAraNairyasmingrAme prasthitAstamasamprAptA apAntarAlagrAme bhikSAvelAyAM prAptAH, tatra ca vasati durlabhA, ato mArgayadbhirapi tatkSaNaM na labdhA, tato bRkSAdimUle bahiH sthitvA sarve'pi 'samudAnaM' bhaikSaM hiNDitavantaH // taizca hiNDamAnairamUSAM vasatInAmekatarA dhSTA bhavati [bhA. 2929] kammAra-naMta dAraga-kalAya sabha bhuJjamANi diya diTThA / te gaesu visaMte, jahi diTThA ubhayabhomAI // vR- karmArAH - lahakArAsteSAM zAlA karmArazAlA, nantakAni - vastrANi tAni yatra vyUyante sA nantakazAlA, dArakAH-bAlakAste yatra divasataH paThanti sA dArakazAlA lekhazAletyarthaH, kalAdAHsuvarNakArAsteSAM zAlA kalAdazAlA, sabhA - bahujanopavezanasthAnam / yadvA sabhAzabdaH zAlAparyAyo'taH pratyekamabhisambadhyate-karmArasabhA nantakasabhA ityAdi / etAsAmekatarA divA bhujyamAnA dRSTA, tato vyatItAyAM sandhyAyAM 'teSu' lohakArAdiSu gateSu tAnanujJApya tatra karmarArazAlAdau pravizanti / tatrApi yatra divasata eva 'ubhayabhUmike' uccAra-prazravaNabhUmikAlakSaNe AdizabdAt kAlabhUmizca yatra 'dRSTAH pratyupekSitA bhavanti tatra rajanyAmapi gantuM kalpate, atra ca sUtranipAtaH / / evamApavAdike sUtre bhUyo'pyarthato dvitIyapadamucyate- pUrvamapratyupekSitAsvapi saMstArakoccAraNa zravaNabhUmiSu tiSThanti / katham ? ityAha [bhA. 2930] majjhe va deulAI, bAhiM va ThiyANa hoi aigamanaM / sAvaya makkoDaga tena vAla masayA'yagara sANe // vR- 'madhye vA' grAmAdermadhyabhAge yad devakulam AdigrahaNAt koSThakazAlA vA tatra divasato vidhinA sthitAH, athavA grAmAdeH 'bahi' devakulAdau sakalamapi divasaM sthitAH, tato lokastatra sthitAn dhSTavA brUyAt-"sAvaya" ityAdi, atra devakulAdI rAtrI zvApadaH -siMha- vyAghrAdistadbhayaM bhavati ato nAtra bhavatAM vastuM yujyate; athavA markoTakA atra rAtrAvuttiSThante, stenA vA dvividhA atra rajanyAmabhipatanti, vyAlo vA sarpa sa khAdati, mazakA vA nizAyAmantrAbhidravanti, ajagaro vA'tra rAtro gilati, zvAno vA samAgatya dazati; etaivyArghAtakaraNai rAtrAvanyasyAM vasatau 'atigamanaM' pravezo bhavati // idameva sphuTataramAha [bhA. 2931] divasaTTiyA virattiM, dose makkoDagAie nAuM / aMto vayaMti annaM, basahiM bahiyA va aMto u || kR-devakulAdau divasataH sthitA api rAtrau markoTakAdIn doSAn jJAtvA yadi 'antaH' grAmAbhyantare sthitAstato grAmAntarvarttinImevAnyAM vasatiM vrajanti, tadaprAptau bAhirikAyAM gacchanti / atha divasato bahirdevakulAdiSu sthitAH tatastatrApi rAtrau pUrvoktAn doSAn matvA 'bahi' bAhirikAyA antaH samAgacchanti // athoktamevArthamanyAcAryaparipATyA pratipAdayatipuvvaTThie ya rattiM daddUNa jano bhaNAi mA etthaM / [bhA. 2932]
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/43 nivasaha itthaMsAvaya-takkaramAi u ahiliMti / / vR-devakulAdau pUrvasthitAn sAdhUna rAtrau dRSTvA jano bhaNati, yathA-mA'tranivasata, yato'tra rAtrI zvApada-taskarAdayaH 'abhilIyante smaagcchnti| [bhA.2933] itthI napuMsao vA, khaMdhAro Agato tti aigamanaM / gAmAnugAmi ehi vi, hoJja vigAlo imehiM tu / / vR-loko brUyAt-atra devakulAdau rAtrau strIvA napuMsako vAsamAtyopasarga karoti, skandhAvAro vAAgataH, evamAdibhikAraNairbAhirikAyAH sakAzAdantaH 'atigamanaM pravezaM kuryugrAmAbhyantarAdvA bahirgaccheyuH / evaM tAvadadhvanirgatAnAM yatanoktA ! atha viharatAM pratipAdyate- "gAmAnugAmi" ityAdi, ye mAsakalpavidhinA grAmAnugrAmaM viharanti teSAmapi 'ebhi' vakSyamANaiH kAraNairvikAlo bhavet / / tAnyevAha[bhA.2934] vitigiTTa tena sAvaya, phiDiya gilANe va dubbala naI vaa| paDinIyaseha satthe, na u pattA pddhmbiiyaaii|| vR- yatra kSetre mAsakalpaH kRtastasmAd yamanyaM grAmaM prasthitAH saH 'vyatikRSTaH' dUradezavartI, stenA vA dvividhAH zvApadA vA pathi vartante tadbhayAt ciralabdhasArthena saha AgatAH, 'sphiTitA vA' sArthAtparibhraSTAstato yAvanmArgamavatIrNAstAvadutsUraMsamajani, yadvA sAdhuH ko'pisphiTitaH sa yAvadanveSitastAvancirIbhUtam, glAno vA sAdhuradhunotthitaH zanaiH zanaiH samAgacchati, durbalo vA svabhAvenaiva kazcit so'pi na zIghraM gantuM zaknoti, nadI vA pUrNA yAvadavaricyate tAvat pratIkSamANAH sthitAH, yadvA nadI yAvatparirayagamanena parihiyatetAvadvilambolagnaH, pratyanIkai panthAH samantato ruddhaH tato yavadapareNa mArgeNAgamyate tAvadutsUraM jAtam, zaikSovA kazcidutpannaHsa pathi pratIkSitaH,athavA tasya divA vrajataH sAgArikaMsArthovAzanaiH zanairAgacchati, yadvA taM sArtha pratIkSamANAnAMvikAlaH saatH| etaiH kAraNaHprathamadvitIyapauruSyoHAdighaNAttRtIyacatuthyorapi pauruSyoH "natu' naiva prAptA bhaveyuH, arthAdApannaM vikAle rAtrauprAptAH, tatazcatadAnIM prAptaistairvidhinA grAme praveSTavyaM nAvidhinA // yata Aha[bhA.2935] aigamane avihIe, caugurugA puvvavaniyA dosaa| ANAiNo virAdhana, nAyavvA saMjamA''yAe / vR- yadyavidhinA 'atigamana' pravezaM kurvanti tatazcatvAro gurukAH 'pUrvavarNitAzca' SaTkAyavirAdhanA-praskhalana-prapatanAdayo doSAatrAvasAtavyAH,AjJAdayazca doSAH, virAdhanA . ca saMyamAtmaviSayA jJAtavyA, yata evamato vidhinA praveSTavyam / / kaH punarvidhiH? iti ata Aha[bhA.2936] savve vA gIyasthA, mIsA vA ajayaNAe cugurugaa| ANAiNo virAdhana, puTviM pavisaMti gIyatthA / / kRtesAdhavaH yadi sarve'pigItArthAstataHsarvaevapravizanti / athamizrAstatoyadi 'ayatanayA' vakSyamANayatanAmakRtvA pravizanti tadA caturgurukAH; AjJAdayo doSAH, virAdhanA ca sNymaa''tmvissyaa|kaapunrytnaa? itiataAha-'pUrva prathamaMtAvadgItArthApravizanti, pazcAdagItArthA iti saGgrahagAthAsaGkepArthaH / / athainAmeva vivRNoti
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 43, [bhA. 2937] [mA. 2937] jai savve gIyatthA, savve pavisaMti te vasahimeva / vihi avihIe paveso, misse avihIi gurugA u / / vR- yadi te sAdhavaH sarve gItArthAstataH sarve'pi te samakameva vasatiM pravizanti / athAgItArthamizrAste tato dvidhA pravezaH - vidhinA avidhinA ca / yadyavidhinA pravizanti tatazcaturgurukAH / avidhirnAma yadyagatArthamizrAH sarve'pi pravizanti // kaH punastatra doSo bhavati ? iti ucyate [bhA. 2938] 193 vippariNAmo appacao ya dukkhaM ca codaNA hoi / purato jayaNAkaraNe, akaraNe savve vi khalu cattA / / vR-yadi mRgANAM purato jyotirAnayanAdikAM vakSyamANAM yatanAM kurvanti tatasteSAM vipariNAmo bhavet na varttate agnikAyasamArambhaH karttumityupadizya sampati tameva svayaM samArabhante iti / apratyayo'pi teSAmupajAyeta-yathaitadalIkaM tathA sarvamapyamISAmevaMvidhamiti; tatazca pratigamanAdayo doSAH / tathA teSAM mRgANAM pazcAdagnikAyasaGghaTTAdi kurvatAmaparAM vA samAcArIM vitathAmAcaratAM duHkhaM nodanA bhavati, 'tadA svayamanyena vA agnikAyasamArambhaM kRtvA sampratyasmAn vArayata' ityAdi sammukhavalanataH samyak zikSAM na pratipadyanta ityarthaH / athaitaddoSabhayAdenAM jyotiryatanAM na kurvanti tataH 'sarve'pi' AcAryAdayaH parityaktA bhavanti teSAM sarpa- zvAnAdibhirAtmavirAdhanAsadbhAvAt / tasmAd vidhinA praveSTavyam // tameva vidhimAha [mA. 2939 ] bAhiM kAUNa mie, gIyA pavisaMti puMchaNe ghettuM / deula sabha paribhutte, maggati sajoie ceva / / vR- mRgAn bahi 'kRtvA' sthApayitvA 'proJchanAni' dArudaNDakAni gRhItvA gItArthA prathamato grAmaM pravizanti / pravizya ca devakula- sabhAdIni 'parabhuktAni' paribhujyamAnAni 'sajyotIMSi ca' svayogenaiva jyotisahitAni mArgayanti / atha pUrvakRtaM jyotistatra na prApyate tataH svayameva tadAnayanti AnAyayanti vA / evamuccArAdibhUmikAH pratyupekSya mRgAnAnayanti // [bhA. 2940 ] paribhujamANa asaI, sunnAgAre vasaMti sAravie / anuvvAsiya sakavADa nibbile niccale ceva / / vR- paribhujyamAnA vasatiryadi na labhyate tadA 'zUnyAgAraM zUnyagRhaM gaveSayanti / taca 'adhunodvAsitaM ' sAmpratamevodvasIbhUtaM 'sakapATa' kapATayuktaM 'nirbilaM' sarpAdibilarahitaM 'nizcalaM' DhaM na patitukAmam evaMvidhaM veSaNIyam / atra caturbhi padaiH SoDaza bhaGgA bhavanti / eSAM ca madhye yaH prathamo bhaGgastadupete zUnyagRhe 'sAravite' pramArjite vasanti / atra sarveSu gItArtheSu tAvad vidhimAha [bhA. 2941] jai nANayaMti joI, gihiNo to gaMtu appaNA ANe / kAlobhayasaMthArANa bhUmio pehae teNaM // vR- yadi gRhiNaH preritA api jyotirnAnayanti tata AtmanA'pi gatvA gItArthA Anayanti / tatastena jyotiSA kAlobhayasaMstArANAM bhUmIH pratyupekSeta, kAlabhUmI saMjJAbhUmIM kAyikIbhUmIM saMstArakabhUmIM cetyarthaH // 19 13
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/43 [bhA.2942] asaI ya paIvassA, govAlAkaMcu daarudNddennN| vila puMchaNeNa DhakkaNa, maMteNa va jA pabhAyaM tu / / vR-atha pradIpona prApyate tataH pradIpasyAsatigopAlakaJcukaMparidhAya tena svazarIraM susthagitaM kRtvA dArudaNDakena vstiNprmaarjynti| yAnica tatra bilAni teSAM pAdaproJchanena "DhakkaNaM"ti sthaganaM kurvanti, mantreNa vA tAnyabhimantrayanti yAvat prabhAtaM sAtam / prabhAte tu paadprojchnaadikmpnynti||evN sarveSAM gItArthAnAM vidhiruktaH / atha gItArthamizrANAM tamevAtidizati[bhA.2943] emeva ya bhUmitie, hariyAI khaannu-kNtt-bilmaaii| dosadugavajaNaTThA, pehiya iyare pavesaMti / / vR- yathA sarveSAM gItArthAnAM vidhiruktastathA agItArthamizrANAmapyevameva jJAtavyaH / navaraM tAnagItArthAn bahi sthApayitvA gItArthApravizya vasatigRhItvA tatra 'bhUmitrike' saMjJAkAyikIkAlabhUmilakSaNeharita-bIjAdInjantUna sthANu-kaNTaka-bilAdIMzcapratyapAyAn 'doSadvayavarjanArtha saMyamA-''tmavirAdhanAlakSaNadoSadvayaparihArArthaMpratyupekSyatataH 'itarAn' mRgaanvstiNprveshynti|| [mA.2944] ThANAsaI ya bAhi, tenagadoccA va sabbe pavisaMti / gurugA u ajayaNAe, vippariNAmAite ceva / / vR-yadibahi sthAnaM nAsti yatra mRgAH sthApyante "tenagadocAva"tistenakabhayaM vA bahirvartate tataH sarva eva pravizanti / praviSTAzca yadyayatanAM kurvanti tatazcaturgurukAH, taeva ca vipariNAmA'pratyayAdayo dossaaH||ath yatanAmeva vayaM na jAnIma itipraznAvakAzamAzaGkaya tatsvarUpamAha[bhA.2945] avigIyavimissANaM, jayaNa imA tattha aNdhkaarmbhi| Anana'nAbhogeNaM, aNAgayaM koi vaarei|| vR-anItArthamizrANAM 'tatra' vasatAvandhakAre iyaM yatanA-"ANaNa'NAbhogeNaM"ti yathA te mRgA nAbhogayanti-na jAnate tathApradIpasyAnyavyapadezenAnayana vidheyam / atha gRhastho'nyavyapadezenokto'pi dIpaMgRhItvA nAgacchantitatastamanAgataM gRhamapigatvAprajJApayanti yathA dIpamAnayati / tathA taM cAnIyamAnaM yadi kazcid vArayati tatastasya zikSA prdaatvyaa| vizeSacUrNau tu"annANaNe koi vArei"ttipAThaH, anyena-gRhasthenAgnerAnayane vidhIyamAne yadi ko'pyagItArtho vArayati tatastasya nodanA kartavyA / / idameva bhAvayati[bhA.2946] amhehi abhaNio appaNo nu Ao nu amha atttthaae| Anei ihaMjoI, ayagolaM mA nivAreha / / vR-yadA gRhIdakSatayA svayamevajyotirAnayatitaMcako'pyagItArtho vArayati tadA sa vaktavyaHasmAbhirabhaNitaH svayogena yadyeSagRhastha Atmano'rthaM 'nuH' iti saMzayeutAho nu asmadarthaM 'iha' asmin sthAne jyotirAnayati tataH kimasmAkametadIyayA cintayA ? / ata enamayogolakalpaM mA nivArayateti / / [bhA.2947] gihiNaMbhaNaMti purao, aitamasamiNaM na passimo kiNci| ANati jai avuttA, taheva jayaNA nivaarte|| vR-atha te gRhasthAH svayaM nAnayanti tato gItArthA anyavyapadezena teSAM gRhiNAMpurato bhaNanti
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-43, [bhA. 2947] 195 'atitamaH' atIvAndhakAramidam, na pazyAmo vayaM kiJcidapIti / yadyevam 'anuktAH' sAkSAdabhaNitAH santojyotirAnayanti tataH sundarameva / yazcatatra nivArayatitasya 'yatanA tathaiva nodanA kAryA // atha te gRhasthA anyavyapadezenoktaM nAvabudhyante tataH kiM karttavyam ? ityAha[bhA.2948] gaMtUNa ya panavaNA, Anana taha ceva puvvbhnniyNtu| bhaNaNa adAyaNa asaI, pacchAyaNa mllgaaiisu|| vR-gItArthairgatvA cazabdAdagatvA'pi tatra sthitaihiNAM prajJApanA vidheyA, yathA-na pazyAmo vayamatra bilAdikaM sthANu-kaNTakAdikaM vA, ata udyoto yathA bhavati tathA kuruta / evaM parisphuTamabhihitAH santaste pradIpasyAnayanaM kurvanti / yazcAgItArtho nivArayati tasya 'tathaiva' nodanAyAm "ayagolaM mA nivAreha" ityAdikaM pUrvabhaNitameva draSTavyam / "bhaNaNa" ti gRhiSu 'pradIpamAnaya' iti prajJApyamAneSu yo bravIti 'kimeva sAvadhapravRttiM kArayasi ?' iti tasyAne mithyAduSkRtabhaNanaM karttavyam / "asaI"tti atha gRhasthaH pradIpamAnetuM necchati tataH "adAyaNa pacchAyaNa mallagAIsu"tti mRgANAmadarzanAya mallakAdibhi pracchAdya pradIpaH svymaanetvyH|| athedamevottarArddha vivarISurAha[bhA.2949] gihi joiM maggaMto, migapurao bhaNai coio innmo| nAbhogeNa mauttaM, micchAkAraM bhaNAmi ahaM / / vR-gRhiNAMsamIpe 'jyoti' pradIpaM 'mRgapurataH' mRgANAMzraNvatAM mArgayan yadi kenacinnoditaHkimevaM sAvadhaM kAyasi? iti; tato'sau gItArtha ityaM bhaNati-anAbhogena mayedamuktam, ato'haM mithyAkAraM bhaNAmi, mithyAduSkRtaM prayacchAmItyarthaH / / [bhA.2950] emeva jai parokkhaM, jANaMti migA jaheimA bhaNio / tattha vi coijjato, sahasA'nAbhogao bhaNai / vR-evameva yadi mRgANAM parokSaM gRhe gatvA gRhastho bhaNitaH tadA'pi yadi te mRgAH kathamapi jAnanti, yathA-etena sAdhunA gRhasthaH bhaNitaH' pradIpAnayanAya preritH| tatrApyapareNa nodyamAnaH san bhaNati-sahasAkAreNAnAbhogato vA mayedamuktam, mithyA me dusskRtmiti|| [bhA.2951] gihigammi aNicchaMte, sayamevANei AvarittANaM / jattha dugAI dIvA, tattomA pacchakammaM tu // vR-atha gRhI pradIpamAnetuM necchati tataH svayameva mallakasampuTena vA kaparaNa vA kalpena vA pradIpamAvRtyAnayati / tatrApi yatra gRhe 'dvikAdayaH' dvitriprabhRtayaH dIpAH tato gRhAdAnayati / kutaH? ityAha-"mApacchakammaMtu"tti yatraika eva dIpo bhavati tatrAparapradIpakaraNalakSaNapazcAtkarma mA bhUditi kRtvA tataH pradIpo nAnetavyaH / / tatazca[bhA.2952] ujjoviya Ayario, kimidaM ahagaM mijiiviytttthiio| Ayarie pannavaNA, naTTho yamao ya pvvio|| udyotitepratizraye satiAcAryo bhaNati-hanta! kimidaM bhavatA kRtam? / sa prAha-kSamAzramaNAH! ahamadyApi jIvItArthI ato bilAdiparijJAnArthaM mayetthaM kRtam / tata AcAryo mAtRsthAnena tasya prajJApanAM karoti-hanta! mRtaeva tvam, kuto bhavato jIvItam? yata evaM kurvan pravrajitaH 'naSTazca'
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 bRhatkalpa-chedasUtram -2.1/43 sanmArgaparibhraSTo 'mRtazca' saMyamajIvitavirahito bhavatIti / atha pUrvoktamevArthaM vizeSayannAha[bhA.2953] tasseva yamaggeNaM, vAraNalakkheNa niti vasabhAu / bhUmitiyammi u diDhe, paJcappiya mo imA meraa| vR-'tasyaiva' jyotirAnetuH sAdhoH 'mArgeNa pRSThataH 'vAraNAlakSyeNa' nivAraNavyAjena vRSabhA nirgcchnti| tataH bhUmitrike uccAra-prazravaNa kAlabhUmilakSaNe ddaSTe sati pradIpepratyarpite "mo" iti nipAtaH pAdapUraNe iyaM maryAdA' sAmAcArI ||taamevaah[bhaa.2954]khrNttnn veTiya bhAyaNa, gahie nikkhivaNa bAhi paDilehA / vasabhehi gahiyacittA, iyare pasAiMti kllaannN|| vR-yena pradIpAnayanAyAviratakaHpreritoyena vApradIpaAnItaH tasya gurubhikharaNTanA krtvyaa| tato'sau veNTikAM bhAjanAnicagRhItvA "nikkhivaNa"tibahisthApyate, nirgacchAsmAkaMgacchAd ntvyaakaarymiti|tto'sau kaitavaniSkAzitobahisthitaH prtilekhytiprtikrmnnNcviddhaati| tatovRSabhaigRhItacittAH 'itare mRgAguruM 'prasAdayanti prasanna kurvanti |ttogurvstNbhuuyo'pyaanaayy paJcakalyANakaM prAyazcittaM prayacchanti ||ath kathaM vRSabhA mRgANAM cittagrahaNaM kurvanti ? ityAha[bhA.2955] tumha ya amha ya aThThA, esamakAsI na kevalaM sbhyaa| khAmemu guruM pavisau, bahusuMdarakArao amhaM / / -AryA! yuSmAkamasmAkaMcasAdipratyapAyarakSaNArthameSa evamakArSIt, na kevalaM svabhayAdeva, ata Agacchata yena sarve'pi 'guru' kSamAzramaNaM kSamayAmaH, pravizatu 'bahusundarakArakaH' pratyapAyarakSakatayAbahukalyANakaro'smAkaMbhUyaH prtishrym| evamuktAmRgAvRSabhaiH saha samAgatya guruM prasAdayantitato guravaH kSAmyamAmA bruvate-AryA ! yUyamapi nirddhaNaH sjaataaH?|| [bhA.2956] anne vi viddavehii, alamajo! ahava tuma marisemi / tesiM pihoi baliyaM, akaJjameyaM na ytudNti|| - eSa evaM kurvannanyAnapi sAdhUna 'vidrAvayiSyati' vinAzayiSyati ata AryA ! 'alaM' paryAptamasmAkametena sAdhavo bruvate-kSamAzramaNAH!nabhUya evaM kariSyati, ekavAramaparAdhakSamayantu bhgvntH|gurvo bhaNanti-yadyevaMtato'haM yuSmAkaMmarSayAmi, parametasya paJcakalyANakaMprAyazcittaM pradIyate / evamukte teSAmapi' agItArthAnAM 'balikam' atyarthaM hRdaye bhavati, ythaa-nnuumkaarymetditi|nc pazcAdjyotisparzanAdaunodyamAnAstudanti, pratinodanayAna vythaamutpaadyntiityrthH|| [mA.2957] eso vihI u ataM, bAhi niruddhe imo vihI hoi / sAvaya tenaya paDinIya devayAe vihI ThANaM / / vR- eSa vidhi 'antaH' grAmAbhyantare praviSTAnAmuktaH / atha bahistiSThatAM vidhirucyatetatrAdhvapratipannAste sAdhavo vikAle taM grAma prAptAH, paraM dvArANi tatra sthagitAni, tato 'niruddhe sthagitadvAre grAmAdau vikAle vA tatrApUrva pravezaM na labhate ityAdikAraNasambhave bahisthitAnAM yadi zvApadabhayaM stenakamayaM pratanIkabhayaM vA bhavati tadA vakSyamANo vidhi kartavyo bhavati, yAvad devatAyA AkampanArthaM vidhinA 'sthAna' kAyotsarlakSaNaM kSapeNa kartavyamiti / / yatanAmevAha [bhA.2958] bhUmighara deule vA, shiyaavrnnevrhiyaavrnne|
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-43, [bhA. 2958] 197 rahie vijjA accitta mIsa saJcitta guru ANA / / vR-bahistiSThatAM yadi zvApadAdibhayaM tadA bhUmigRhe devakule vA AvaraNaM-kapATaM tena sahite tiSThanti / gAthAyAM prAkRtvAd vyatyAsena pUrvAparanipAtaH / atha sakapATaM na prApyate tata AvaraNarahite'pi tiSThanti, tatra vidyayA dvAraM sthagayanti, dizAM vA vidyAprayogeNa bandhaM vidadhati yathA zvApadAdayona prvishnti| vidyAyA abhAve acittakaNTikAbhi, tadaprAptau mizrakaNTikAbhi, tadalAbhe sacittakaNTikAbhirapi sthagayanti / tadabhAve "guru ANa"tti guravo bhAgavatImAjJAM prarUpayanti, yathA-AcAryAdInAM mAraNAntike upasarge upasthite sati yaH samartho bhavati tena yathAsAmarthya tannivAraNe parAkramaNIyamiti niyuktigAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivarISurAha[bhA.2959] sakavADammi u pubbi, tassa'saI ANaiMti u kvaaddN| vijAe kaTiyAhi va, acitta-cittAhi vitthyNti|| vR-pUrvaMsakapATe bhUmigRhe devakule vA sthAtavyam / tasyAsati akapATe tiSThantaH kapATamanyata aanynti|ath nAstikapATaMtato vidyayA dvAraMsthagayanti / tadabhAvekaNTikAbhiprathamamacittAbhiH tato mizrAbhiH tataH sacittAbhirapi sthagayanti / [bhA.2960] eesiM asaIe, pAgAra vaI va rukkha niisaae| parikheva vijja ancitta mIsa saccit guru ANA / / vR-'eteSAM bhUmigRhAdInAmasati prAkaraM vA vRtiM vA vRkSaM vA 'nizrAya' nizrAM kRtvA tisstthnti| tatrApi vidyayA parikSepaM kurvnti| tadabhAvekaNTikAbhiryathAkramamacitta-mizra-sacittAbhiH parikSipanti / guravazcAjJAprarUpaNAM vakSyamANAM kurvanti // [bhA.2961] giri-nai-talAgamAI, emevAgama ThaeMti vijhaaii| egaduge tidisiM vA, ThaeMti asaIe svvtto|| vR-giriM vA nadI vA taDAgaM vA AdigrahaNAd gAdikaM vA nizrAM kRtvA tiSThanti / teSAM ca yatraika eva pravezastatra prathamatastiSThanti, tadabhAve yatra dvayordizoH pravezaH, tadaprAptau yatra tisRSu dikSu pravezastatrApi tiSThanti / teSAM ca AgamaM pravezamukham 'evameva' vidyAdibhi sthagayanti / "asaIya savvatto"ttiprAkArAdinizrAyA ekapravezAdInAM vA giriprabhRtInAmaprAptAvAkAzevasantaH sarvatovidyAprayogeNa sthagayanti dizAM vA bandhaM kurvanti / vidyAyA abhAve kaNTikAbhiH sarvato vRtiM kurvanti / tadabhAve gurava AjJAprarUpaNAM kurvanti // kena vidhinA? iti ced ucyate[bhA.2962] nAumagIyaM baliNaM, avijANaMtA va tesi balasAraM / ghore bhayammi therA, bhaNaMti avigIyathejatthaM / / vR-jJAtvA kamapyagItArthaM 'balinaM samartham, yadvA avijAnantaH 'teSAM svasAdhUnAM 'balasAraM' parAkramamAhAsyam, kasya kIzaH parAkramo vidyateityevamajAnanta ityarthaH, ghore raudrezvApadAdibhaye 'sthavirAH' AcAryA avigItasthairyArtham' agItArthasthirIkaraNArtha bhnnnti|| katham ? ityAha[bhA.2963] Ayarie gacchammi ya, kula gaNa saMghe yaceiya vinAse / AloiyapaDikaMto, suddho jaM nijarA viulA / / vR-SaSThIsaptamyorarthaM pratyabhedAd AcAryasya vA gacchasya vA kulasya vA gaNasya vA saGghasya vA
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/4: caityasya vA vinAze upasthitesati sahayodhiprabhRtinAsvavIryamahApayatA tathA parAkramaNIyaM yathA teSAmAcAryAdInAM vinAzonopajAyate!sacatathA parAkramaNAmo yadyaparAdhamApanastatApyAlocitapratikrAntaH zuddhaH, gurusamakSamAlocya mithyAduSkRtapradAnamAtreNaivAsI zuddha iti bhAvaH / kutaH? ityAha-'yad' yasmAt kAraNAd 'vipulA' mahatI 'nirjarA' karmakSayalakSaNA tasya bhavati, puSTAlambanamavalambya bhagavadAjJayA prvrttmaantvaaditi|| [bhA.2964] soUNa ya pannavaNaM, kayakaraNassA gayANo gahaNaM / sIhAI ceva tigaM, tavabalie devayahANaM / / vR-evaMvidhAM prajJApanAM zrutvA yaH kRtakaraNaH-sahayodhiprabhRtikastasya gadAyA AdizabdAd laguDasya vA grahaNaM bhvti| gahItvA ca gadAdikamasau gurUn bravIti-bhagavan ! zeratAM vizvastAH sarve'pi sAdhavaH, ahaM siMhAdInAM nivAraNAM kariSyAmi / tataH suptAH sAdhavaH / sa punarekAkI gadAhastaH pratijAgradavatiSThate / tasya ca pratijAgrataH siMhatrikaM samAgacchet, AdizabdAd vyAghnAdiparigrahaH / tatra ca vRddhasampradAyaH-so sAhU gayAhattho paDiyaramANo ciTThai / navaraM sIho aagto| tena Isi tti Ahato nAidUraM gaMtuMmao / atro sIho Agao / so ciMtei-so ceva puNo aago| tao gADhataraM aaho| so nassaMto paDhamassa aaromo| anno vi sIho aago| so ciMtei-taiyaM pi vAraM so ceva puNo Agao / tAhe biiyAo baliyayaraM Ahao / nassaMto bIyassa Araomao / tao voliyA khemeNa rayaNi tti / / Izasya kRtakaraNasyAbhAve yaH 'tapobalikaH vikRSTatapasAbalIyAntrapakaH sa devatAyA AkampananimittaM 'sthAna kAyotsarga kroti| etadagrato bhAvayiSyate // atha tena kRtakaraNasAdhunA prAbhAtikapratikramaNavelAyAM yathA gurusamakSamAlocitaM tathA pratipAdayati[bhA.2965] haMta mmipurA sIhaM, khuDayAi idAni maMdathAmo mi / tinnA''vAe sIho, ratiM pahao mayA na mo|| vR-kSamAzramaNAH ! 'purA' pUrvamahaM prabalazarIratayAkhuDukkAmAtreNaiva siMhaM hantA'smi, idAnIM tu mandasthAmA'smitataH "tinA''vAe"tti vibhaktivyatyayAt 'triSvApAteSu AgamaneSugadAghAtena siMho rAtrau mayAprahataH paraM 'namRtaH' naapdraannH| evamAlocya mithyAduSkRtaM dattavAn / etAvataiva cAsau zuddhaH, aduSTapariNAmatvAt // [bhA.2966] nitehi tini sIhA, Asanne nAidUra duurey| niggayajIhA diTThA, sa cAvi puTTho imaM bhaNai // vR-prabhAte nirgatya panthAnaM gacchabhi te trayaHsiMhA nirgatajihvA dRSTAH / tatraika Asanne, dvitIyo nAtidUre, tRtIyastu dUre sacaAcArye pRSTaH-Arya! kimevaM siMhatrayaM vipananamavalokyate? |ttH sa idaM bhnnti|| [bhA.2967] mA marihii ti gADhaM, na Ahao tena paDhamao duure| gADhatara biiya taio, na yamenAyaM jh'nno| vR-bhagavan ! yadA prathamaH siMha AyAtastadA mayA mA mariSyati' iti kRtvA gADhaM nAhatastenAsau dUre gatvA vipannaH / dvitIyastu 'sa evAyaM bhUyo'pyAyAtaH' iti budhyA gADhataramAhataH tenAsI
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1 mUlaM-43, [bhA. 2967 ] 199 nAsanne nAtidUre / tRtIyastu dvitIyAdapi gADataramAhatastenAsau pratyAsanna eva bhUbhAge gatvA mRtaH / na ca mayA jJAtam, yathA-ayamanyAnyaH siMhaH samAgato na sa eveti // Izasya kRtakaraNasyAbhAve devatAyAH kAyotsarga karttavyaH, sa ca kena kiyantaM vA kAlaM yAvat ? iti atrocyate [bhA. 2968 ] khamao va devayAe, ussagga karei jAva AuTTA / rakkhAmi jApabhAyaM, suvaMtu jaiNo suvIsatthA / / vRkSapako vA devatAyA AkampananimittaM kAyotsargaM karoti yAvadasau 'AvRttA' ArAdhitA satI brUte-bhagavan ! pAraya kAyotsargam, yAvat prabhAtaM tAvadahaM zvApadAdyupasargaM rakSAmi, svapantu yatayaH suvizvastA iti // mU. (44) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA rAto vA viyAle vA vatthaM vA paDiggahaM vA kaMbalaM vA pAyapuMchaNaM vA paDigAhittae / vR- athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha[bhA. 2969] jaha sejjA'nAhAro, vatthAdademeva mA aipasaMgA / diyadiTThavatthagahaNaM, kujjA u nisiM ato suttaM // kR-yathA zayyA vasati anAhAra iti kRtvA rAtrau grahItuM kalpate, evameva vastrAdikamapi kalpiSyate ityatiprasaGgAd divAdhSTasya vastrasya 'nizi' rAtrau grahaNaM mA kuryAdityata idaM sUtramArabhyata iti / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA rAtrau vA vikAle vA vastraM vA pratigrahaM vA kambalaM vA pAdaproJchanaM vA pratigrahItumiti sUtrAkSaragamanikA // atha bhASyavistaraH [mA. 2970] rAto vatthaggahaNe, cauro mAsA havaMti ugghAyA / ANAiNo ya dosA, AvajaNa saMkaNA jAva // vR- rAtrau vastragrahaNe catvAro mAsA uddhAtAH prAyazcitta AjJAdayazca doSAH / tathA yathA rAtrI bhaktagrahaNe mithyAtva-SaTkAyavirAdhanAdayo doSA uktAH yAvat paJcasvapi prANAtipAtAdiSvApattistadviSayA ca zaGkA etat sarvamapi doSajAlaM rAtrau vastragrahaNe'pi tathaiva vaktavyam // yatazcaivamato na grahItavyaM rAtrau vastram, kAraNe tu gRhNIyAdapIti darzayati[ bhA. 2971] biiyaM vihe vivittA, paDisatthAI samicca rayaNIe / te ya pae ciya satthA, calihiMtubhae va ikko vA / / vR-dvitIyapadamatrocyate-'vihe' adhvani 'viviktAH' muSitAH santaH pratisArthAdikaM 'sametya' prApya rajanyAmapi vastra-pratigrahAdikaM gRhNanti / tatrApi katham ? ityAha-tAvubhAvapi sArthI 'prage' prAtarevAnudgate sUrye caliSyataH, 'eko vA' anyataraH sArthapratisArthayormadhye caliSyatIti matvA rAtrAvapi grahaNaM kurvanti / ata eva cotsargapade'dhvA gantumeva na kalpate yatraite doSA utpadyante // tathA cAha [bhA. 2972] uddaddare subhikkhe, addhANapavajraNaM tu dappeNa / lahugA puna suddhapade, jaM vA AvajjaI jattha | vR- iyaM rAtribhaktasUtre vyAkhyAtArthA / dvitIyapadamAha
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/44 [bhA.2973] nANaTTha daMsaNaThThA, carittahA evamAi gaMtavvaM / uvagaraNa puvvapaDilehieNa satyeNa gaMtavvaM // -iyamapi gatArthA // [bhA.2974] satthe viviccamANe, asaMjae saMjae tadubhae y| maggaMte jayaNa dAnaM, chinnaM pi hu kappaI ghettuN|| -jJAnAdyarthamadhvAnaM pratipannAnAmapAntarAle caturvidhAH stenA bhaveyuH-eke asaMyataprAntAH 1 anye saMyataprAntAH 2 apare tadubhayaprAntAH 3 anye tadubhayabhadrakAH 4 / tatrAsaMyataprAntaH stenaiH sArthe 'vivicyamAne muSyamANe'taeva sAdhUnAM pArvAdvastrANimArgayatiyatanayA dAnaM krttvym| 'pratyaryamANaMca cchinnamapi tadeva vastraM grahItuM kalpate nAnyaditi saGgrahagAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISurAha[bhA.2975] saMjayabhaddA gihibhaddagA ya paMtobhae ubhayabhaddA / tenA hoti cauddhA, virgicaNA dosu tUjaiNaM / / vR-eke stenAH saMyatabhadrakAH gRhasthathaprAntAH, apare gRhasthabhadrakAH paraM saMyataprAntAH, anye ubhayeSAmapi prAntAH, apare ubhayeSAmapi bhadrakAH, evaM stenAzcaturvidhA bhavanti / atra ca dvitIyatRtIyayoddhayorbhaGgayoryatInAM vivecanaM' vastrebhyaH pRthakkaraNaM bhavati / atha yatra saMyatA na viviktAH gRhasthAstu viviktAH tatra vidhimAha[bhA.2976] jai deMta'jAiyA jAiyA vana videti lahuga gurugaay| sAgAra dAna gamaNaM, gahaNaM tasseva n'nnss| vR-sAdhavo yadyayAcitAH santo vastrANi gRhiNAM prayacchanti tadA caturlaghu / atha yAcitAH santona prayacchanti tadA catvAro guravaH / ataH 'sAkAraM' pratihAraMka bhaNitvA prayacchanti, yathAbhavani pratyarpaNIyamidamasmAkaM yadharvAgvarttamAnA gRhaM vA gatA anyad vastraM labhadhve / 'gamanaM nAma' yeSAM gRhasthAnAM tad vastraM pradattaM te yadyanyena pathA gacchanti tataH sAdhubhirapi tenaiva pathA gantavyam; yadyanyena vrajanti tatazcaturlaghu / yadA te'dhvano nirgatA bhavanti tadA chinnasyApi tasyaiva vastrasya grahaNaM kartavyaM nAnyasya // tataH punarvastraM kIzaM dAtavyam ? ityAha[bhA.2977] daMDapaDihAravajaM, cola-paDala-pattabaMdhavajaM ca / parijuNNANaM dAnaM, uddddaah-posprihrnnaa|| vR-mahatI jIrNakambalikA daNDaparihAra ucyate, tadvarjam, colapaTTa-paDalaka-pAtrabandhavarja ca yAni zeSANi parijIrNa vastrANa teSAmuDAha-pradveSapariharaNArthaM dAnaM kartavyam / uDDAho nAmaaho!amISAmanukampAyeviviktAnAmapyasmAkaMcIvarANina prayacchanti, pradveSo nAma-aprItikama; tadvazAcaca prAntApanAdayo doSAstatpariharaNArthaM daatvym|| atha "chinnaM pi"tti yo'yama-pisabdastatsUcitamidamaparamAha[bhA.2978] dhoyassa va rattassa va, annassa va'giNhaNammi caulahugA / taMceva ghattuM dhouM, parimuMje juNNamujjhejA / / vR-yaditairgRhasthaistadvastraMdhItaMvAraktaM vAtathApitasyaiva grahaNaM kartavyam / athAsAdhuprAyogyaM
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 44, [bhA. 2978 ] 201 kRtamiti matvA na gRhNanti anyasya vA grahaNaM kurvanti tadA caturlaghavaH / atastadeva vastraM gRhItvA kSArAdinA dhItvA ca sAdhuprAyogyaM kRtvA paribhuJjate / athAtIva jIrNaM tataH 'ujjheyuH' pariSThApayeyurityarthaH // gataH prathamo bhaGgaH / atha 'gRhasthabhadrakAH saMyataprAntAH' iti dvitIyo bhaGgo bhAvyate tatra bhUyazcaturbhaGgI - saMyatyo viviktA na saMyatAH 1 saMyatA viviktA na saMyatyaH 2 saMyatyo'pi viviktAH saMyatA api viviktAH 3 na saMyatyonApi saMyatA viviktAH 4 / atra vidhimabhidhitsurAha[bhA. 2979 ] saTTANe anukaMpA, saMjaya paDihArie nisiTTe ya / asaI tadubhae vA, jayaNA paDisatthamAIsu / / - yatra saMyatA gRhiNazca viviktA na saMyatyaH tatra saMyatInAM svasthAnaM sAdhavaH tatrAnukampA kartavyA, sAdhUnAMvastraM dAtavyamityarthaH, sAdhubhirapi tat prAtihArikaM grAhyam / yatra saMyatyo gRhasthAzca muSitA na saMyatAH tatra sAdhUnAM saMtyaH svasthAnaM tAsAM vastradAnenAnukampA karttavyA, tacca 'nisRSTaM' nidejaM dAtavyaM na prAtihArikam / "asaIya" tti athAtmano'pyadhikamupakaraNaM nAsti tataH prAtihArikamapi tAsAM dAtavyam / tathA tadubhayaM sAdhusAdhvIvarga tasya viviktasya vastrAbhAve pratisArthAdiSu 'yatanA' vastrAnveSaNaviSayA karttavyeti saGgahagAthAsamAsArtha / / athainAmeva vivRNoti - [ bhA. 2980 ] na vivittA jattha munI, samaNI ya gihI ya jattha uhUDhA / saTTANa'nukaMpa tarhi, samaNuniyarAsu vi taheva // - yatra munayo na viviktAH zramaNyazca gRhiNazca yatra "uhUDha "tti muSitAH tatra 'svasthAne' saMyatIvarge'nukampA karttavyA / tAzca saMyatyo dvividhAH saMvignA asaMvignAzca / yadi santi tataH sarvAsAmapi dAtavyAni / atha na santi tAvanti vastrANi tataH saMvignasaMyatInAM deyAni / tA api dvividhAH-samanojJAH-sAmbhoginya itarAzca- asAmbhoginyaH / yadi pUryante tato dvayorapi vargayostathaiva dAtavyAni / atha na pUryante tataH svasthAne dAtavyAni, samanojJAnAmityarthaH / apizabdAdU yA dhRtidurbalAstAH saMvignA asaMvignA vA sthavirAstaruNyo vA bhavantu niyamAt tAsAM dAtavyam / / yatra sAdhavo viviktAstatreyaM yatanA [ bhA. 2981] liMgaTTha bhikkha sIe, giNhaMtI pADihAriyamimesu / amaNunniyaragihIsuM, jaM laddhaM tannibhaM diti // vR-liGgArthaM tAvadavazyaM rajoharaNa-mukhavastri ke grahItavye, bhikSArthaM tu pAtrabandha-paTalakAdi, zItatrANArthaM tu prAvaraNAdi etat sarvamapi prAtihArikameteSu gRhNanti / tadyathA-amanojJAHasAmbhogikAH itare- pArzvasthAdayaH gRhiNaH pratItAH, eteSu yadi prApyate tataH sundarameva, athaiteSu na prApyate tataH saMyatInAmapi hastAt prAtihArikaM grAhyam / tato adhvottIrNe yat colapaTTAdikaM yadA labdhaM bhavatitadA 'tannibhaM' tatsadhzaM prAtihArikam asAmbhogikAdInAM 'dadati' pratyarpayanti / iha dvitIyabhaGge vyAkhyAyamAne prathama- tRtIya- caturthabhaGgA api lezataH spRSTA avagantavyAH // gato dvitIyabhaGgaH / atha tRtIyabhaGgaM vyAkhyAnayati [bhA. 2982 ] uhUDhe va tadubhae, sapakkhaparapakkha tadubhayaM hoi / ahavA vi samaNa samana, samaNunniyaresu emeva // vR- tadubhaye vA 'adduDhe' muSite satyevameva yatanA jJAtavyA / atha tadubhayamiti kimucyate ?
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/44 ityAha- svapakSaH parapakSazceti tadubhayaM bhavati, svapakSaH saMyatAH parapakSaH- gRhasthAH athavA tadubhayaM nAma zramaNAH zramaNyazca / yadva tadubhayaM samanojJAH 'itare' amanojJAzca / apizabdAd vyavahitasambandhAdatra yojitAd yadi vA saMvignA asaMcignAzceti tadubhayam / tatra muSite sati vidhimAha[bhA. 2983 ] amaNunnetara gihi-saMjaIsu asai paDisatya-pallIsu / tiha'TThA gahaNaM, parihAriya etare caiva // * 'vR- amanojJAH - asAmbhogikAH itare- pArzvasthAdayaH, gRhiNaH saMyatyazca pratItAH, eteSu viviktatayA vastrAbhAve pratisArthe vA pallayAM vA paJcakaparihANyA vastraM mArgayitavyam / saMyatInAM tu nAsti paJcakaparihANi yadaiva labhyate tadaiva gRhItvA gAtrAcchAdanaM tAbhi karttavyam / tacca vastraM 'trayANAM' liGga-bhikSA-zItatrANAnAmarthAya prAtihArikaM vA 'itarad vA' nisRSTaM grAhyam // [ bhA. 2984 ] evaM tu diyA gahaNaM, ahavA rattiM milejja paDisattho / gIesu ratti gahaNaM, mIsesu imA tahiM jayaNA / / vR evaM divA grahaNamabhihitam / atha rAtrau pratisArtho milet tatra ca yadi sarve'pi gItArthAstato rAtrAveva gRhNanti / athAgItArthamizrAstatasteSu mizreSviyaM yatanA // tAmevAha [bhA. 2985 ] vattheNa va pAeNa va, nimaMtae'nuggae va atthamie / Aico udiu tiya, gahaNaM gIyatthasaMvigge // vR-pratisArthe kazcid dAnazrAddhAdiranudgate vA'stamite vA sUrye vastreNa vA pAtreNa vA nimantrayet, tatra ca yadi sArtho rAtrAveva calitukAmastadA gItArthA gurUn bhaNanti yUyaM vrajata, vayamudite Aditye gRhItvA samAgamiSyAmaH / tato rajanyAmeva gRhItvA sArthasya pRSThato nAtidUrAsanne smaagcchnti| sthite ca sArthe gurUNAmAlocayanti-udite sUrye vastragrahaNaM kRtvA samAyAtAH / evaM gItArthA saMvignA gRhNanti // atha pratisArthe pallayAM vA na labhyeta na vA pratisArthAdikaM dRzyeta tataH kim ? ityAha[bhA. 2986 ] khaMDe patte taha dabmacIvare taha ya hatthapihaNaM tu / addhAvivittANaM, AgADhaM sesa' nAgADhaM // vR- carmakhaNDAni saMyatInAM viviktAnAM paridhAnAya dAtavyAni / tadabhAve zAkAdipatrANi / tadaprAptau darbhaizcIvaraM ghanaM grathitvasamarpayanti / sarvathA paridhAnAbhAve hastenApi guhyadezasya pidhAnaM tAbhiH karttavyam / evamadhvani viviktAnAmAgADhaM kAraNaM mantavyam / zeSaM tu sarvamapyupakaraNAbhAve'nAgADham / / [bhA. 2987 ] asaIya niggayA khuDDagAi pesaMti causu vaggesu / appAhiMti va'gAraM, sAhu va viyAramAigayaM // vR- pratisArthapallayAdau vastrANAm 'asati' aprAptau adhvano nirgatA udyAnaM prAptAH santaH 'kSullakAdi' kSullakaM kSullikAM vA vivakSitaM grAmaM nagaraMvA catvAraH saMyata- saMyatI zrAvaka-zrAvikAlakSaNA ye vargAsteSu teSAM samIpe preSayanti yadvA sAmbhogikAH saMyatA eko varga, anyasAmbhogikA iti dvitIyaH, sAmbhogikAH saMyatya iti tRtIyaH, anyasAmbhogikAiti caturtha, eteSAM vA samIpe preSayanti / atha nAsti kSullakaH kSullikA vA tato yastato grAmAd nagarAdvA 'agAraH' gRhasthaH
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 203 uddezaka : 1, mUlaM-44, [bhA.2987] samAyAtaH yovAsAdhurvicArabhUmyAdAvAgatastaM "appAhiti" sandizanti, yathA-sAdhu-sAdhvIprabhRtInAM sAmbhogikasaMyatAdInAM vA bhavatA kathayitavyam-sAdhavaH sAdhvyazca bahiragrodhAne sthitAH santi, tecAdhvani stenairviviktAH, atasteSAM yogyAnicIvarANi pressnniiyaani| atra cAyaM vidhi-saMyataiH saMyatAnAM vastrANi dAtavyAni, saMyatInAMtusaMyatIbhi / atha tatrasaMyatAH saMyatyo vA na santi tadA zrAvakAH zrAvikA vA prycchnti|| yatra tu saMyatyaH saMyatAnAM saMyatA vA saMyatInAM prayacchanti tatra vidhimAha[bhA.2988] khuDDI therANa'ppe,AlogitarI Thavittu pavisaMti / teviya ghettumaigayA, samaNunajaghe jayaMtevaM / / vR-kSullikAudyAnaM gatvA sthavirasAdhUnAM vastrANyarpayanti;adhana santi kSullikAH tataH 'itarAH' madhyamAstaruNyo vA gatvAsthavirANAmAloke sthAyayitvA bhUyo'pi grAmaMpravizanti / yatra saMyataiH saMyatInAM dAtavyaM tatra kSullakAH sthavirasAdhvInAmarpayanti; kSullakAbhAvezeSAapi sAdhavaH sthavirAyA Aloke sthaapnaasti| te'pica' saMyatAH saMyatIdattAnivastrANigRhItvAprAvRtya nagaram 'atigatAH' praviSTAH santa AtmayogyamupakaraNamutpAdya saMyatIsatkavastrANi pratyarpayanta / evaM samanojJeSu vidhiruktaH / "samaNunajaDhe jayaMtevaM"ti yatra samanojJAH-sAmbhogikA na bhavanti tatra 'evaM' vakSyamANanItyA ytnte|| [bhA.2989] addhANaniggayAI, saMviggA sanni duviha assaNNI / ___ saMjaI esaNamAI, asaMviggA donnivI vaggA / / vR- adhvano nirgatA yatra grAmAdau prAptAstatreme bhaveyu:-'saMvignAH' udyatavihAriNaH, te ghehAnyasAmbhogikA gRhynte| 'saMjJinaH' zrAvakAste dvividhAH-saMvignabhAvitA asNvignbhaavitaashc| asaMjJino'pi dvividhAH-AbhigrahikA-'nAbhigrahikamithyAddaSTibhedAt / "saMjai''tti amanojJasaMyatyaH / asaMvignA api dvau vargau, tadyathA-sAdhuvarga sAdhvIvargazca / atra vidhirucyate"esaNamAi"tti saMjJiprabhRtiSu zuddhaM vastramaprApnuvantaH paJcakaparihANikrameNaiSaNAdoSeSu yatanta iti ||athaitdev savistaraM vyAkhyAnayati[bhA.2990] saMviggetarabhAviya, sannI micchA u gADha'nAgADhe / asaMvigga migAharaNaM, abhiggahamicchesu visa hIlA / / vR-saMjJino dvividhAH-saMvignabhAvitA itarabhAvitAzca / mithyAddaSTayo'pi dvividhAH-AgADhA anAgADhAzca / tatra prathamaM saMvignabhAviteSu saMjJiSu, tadaprAptAvanAgADhamithyASTiSu zuddhaM vastramanveSaNIyam / asaMvignabhAviteSvAgADhamithyASTiSu ca na gRhNanti, kutaH ? ityAhaasaMvignabhAvitAH 'mRgAharaNaM' lubdhakadRSTAntaM cetasi praNidhAya sAdhunAmakalpyaM prycchnti| ye tvAbhigrahikamithyASTiyaste sAdhudarzanapradveSato viSaM prayuJjIrana hIlAM vA kuryu-aho ! adattadAnA amI varAkA itthaM klishyntiityaadi| athAnagADhamithyASTiSu zuddhaM na prApyate tataH kiM vidheyam? ityAha[bhA.2991] asaMviggabhAviesuM, AgADhesuM jayaMti panagAdI / ___uvaeso saMghADaga, puvvaggahiyaM va anesu||
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/44 vR- asaMvignabhAviteSu yad udgamAdidoSavizuddhaM vastraM tad grahItavyam / tadabhAve AgADhamithyASTiSvapi yadyAtma-pravacanopaghAto na syAt / atha teSvapi zuddhaM na prApyate tataH saMvignabhAvitAdiSveva paJcakAdiparihANyA tAvad yatante yAvad bhinnamAsaM prAptA bhavanti / tato anyasAmbhogikairyeSu kuleSUpadezodattaH teSu yaacitvym| tathApyaprAptauteSAMsajhATakena evamapyalAbhe teSAmeva yat pUrvagRhItaM vastrAdi tad grahItavyam / amumevArthaM savizeSajJApanAya punarapyAha[bhA.2992] uvaeso saMghADaga, tesiM aTThAe puvvagahiyaM tu / . abhinava purANa suddhaM, uttara mUle sayaM vA vi / / vR. anyasAmbhogikopadezena prathamataH prayaTanti / tatastadIyasabATakena / tathApyaprAptI teSAmAyAnyasAmbhogikAH paryaTanti / tathApi yadi na labhyate tatasteSAmeva yat pUrvagRhItaM vastraM tad grahItavyam / taccAbhinavaM vA syAt purANaM vA, pUrvamabhinavaM pazcAt purANamapi gRhyate / tadapi yadyutataraguNa-mUlaguNazuddhatata upAdeyaM nAnyathA / atha sarvathA'pina prApyate tato yaH kRtakaraNo bhavatitena svayameva vyatyam / etacca ythaavsrmuttrtrbhaavyissyte|| tademanyasAmbhogikAnAmapi pUrvagRhItaM yadA na prApyate tadA mAsalaghukAdArabhya tAvad yatante yAvat caturlaghukaM praaptaaH| tataH kiM karttavyam ? ityAha[bhA.2993] uvaeso saMghADaga, puvvaggahiyaM va niiyamAINaM / abhinava purANa suddhaM, puvvamabhuttaM tato bhuttaM // vR-caturlaghuprAptAH santonityavAsi-pArzvasthAdInAmupadezena vastramutpAdayanti tadabhAveteSAmeva saGghATakena / tathA'pyalAbhe yat teSAMpUrvagRhItaMmUlottaraguNazuddhamabhinavamaparibhuktaM tatprathamato grahItavyam, tataH parimuktamapi / tadaprAptau purANamapi mUlottaraguNazuddhamaparimuktam, tataH parimuktamapi grAhyam / iha nizIthacUrNyabhiprAyeNAsyaiva kalpasya vizeSacUrNyabhiprAyeNa cAnyasAmbhogikAn yAvannAsti paJcakaparihANi kintu tata UrdhvaM paJcakaparihANyA yatitvA yadA mAsalaghuprAptAH tadApArzvasthAdInAmupadezAdinAgRhNantIti dvayorapicUNyorabhiprAyaH; parametaccUrNikRtA bhitramAsaprAptAanyasAmbhogikAnAM caturlaghuprAptAzca pArzvasthAdInAmupadezAdinA vastragrahaNe yatanta iti pratipAditam atastadanurodhenAsmAbhirapi tathaiva vyAkhyAtamityavagantavyam / / athoktamapyarthaM vizeSajJApanArtha bhUyo'pyAha[bhA.2994] uttara mUle suddhe, nave purANe caukkabhayaNevaM / parikammaNa paribhoge, na hoMti dosA abhinavammi / / vR-iha mUlottaraguNazuddhayozcaturbhaGgI, tadyathA- mUlaguNazuddhamapyuttaraguNazuddhamapi 1 mUlaguNazuddhaM nottaraguNazuddham 2 na mUlaguNazuddhamuttaraguNazuddham 3na mUlaguNazuddha nottaraguNazuddham 4 / eteSu caturyubhaGgeSu pratyekaM nava-purANapadaviSayaM yad bhaGgacatuSkaM tasya bhajanA-sevAyathAkramamevaM krtvyaa| tathAhi-yat tAvad mUlottaraguNavizuddhaM tat prathamato navamaparimuktaM grahItavyam, tadabhAve navaM paribhuktam / tadaprAptau purANamaparibhuktam, tadalAbhae purANaM paribhuktam / evaM dvitIyatRtIyacaturtheSvapi bhaGgeSu catvArazcatvArovikalpAbhavanti, yathAkramaMcaiteAsevitavyAH / kutaH? ityAhaparikarmaNAdoSAH-avidhisIvanAdayaH paribhogadoSAzca-malinIbhUta-prakSita sugandhigandhabhAvitvA
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-44, [bhA. 2994] 205 dayo'bhinave'paribhukte ca vastre na bhavanti / atha pArzvasthAdiSvapi na prApyate tato'manojJasaMyatInAmapyupadezena gRhNAti, teSAM vA arthAya tAH paryaTanti, pUrvagRhItaM vA tAsAM grahItavyam / tadabhAve'saMvignasaMyatInAmapyupadezAdinA gRhanti / / athaivamapi na prApyate tataH kiM kartavyam ? ityAha[bhA.2995] asaIya liMgakaraNaM, pannavaNaTThA sayaM va gahaNaTThA / AgADhe kAraNammI, jaheva haMsAiNo gahaNaM / / vR-evamapi 'asati' alabhyamAne zAkyAdiveSeNa tadIyopAsakAnAM yatibhyo vastradApanAya prajJApanArtha svayaM vA grahaNaM-vastrasyotpAdanaM tadarthaM paraliGgaM karttavyam / kiM bahunA? Ize AgADhe kAraNe yathaiva haMsatailAdaranujJApitasyApi grahaNaM dRSTaM tathaiva vastrasyApi draSTavyam / tathApyalAbhe sUtraM mArgayitvA'nyairvAyayati / tadabhAve svayamevAlpasAgArike vyti|| atha sUtraM na labhyate tataH ko vidhi ? ityAha[bhA.2996] seDaya e piMjiya, peluggahaNe ya lahuga dappeNaM / tava-kAlehi visiTThA, kAraNeakameNa te ceva !! vR- 'seDugo nAma' kasiH , sa eva loDhitaH san bIjarahito rUtam, tadeva rUtaM pijanikayA tADitaM piJjitam, tadeva pUNikayA valitaMpeluriti bhaNyate / eteSAM yadi darpaNa grahaNaM karoti tadA catvAro laghukAstapaH-kAlAbhyAM viziSTAH / tatra seDuke ubhayagurukAH, rUte tapogurukAH,piJjite kAlagurukAH, peluke dvAbhyAM laghukAH / kAraNe punaH prathamaM pelukaM pazcAt piaitaM tato rUtaM tataH seDukamapi gRhNAti / athAkrameNa gRhNAti tatasta eva catvAro laghukAH / seDukaM ca trivarSAtItaM vidhvastayonikameva grahItuMkalpate nasacittam / tatazca seDukAdIni gRhItvA kiM karoti? ityAha[bhA.2997] kaDajogiekao vA, vasaIe nAlabaddhasahio vA / nipkAe uvagaraNaM, ubhaopakkhassa pAoggaM / vR-kRtayogI nAma-yo gRhavAse kartanaM vayanaM vA kRtavAn / sa gacchasya vastrAbhAve ekako vA nAlabaddhasaMyatIsahito vA vijanebhUbhAgekatanaMvayanaMca kRtvA 'ubhayapakSasya saMyata-saMyatIlakSaNasya prAyogyamupakaraNaM niSpAdayati / tataH saMyatAH saMyatyazca yathAyogamupakaraNaM paribhuJjate / / tataH kim ? ityAha[bhA.2998] agIyatthesu vigice, jahalAbhaM sulabhaubahikhettesu / pacchittaMca vahati, alaMbhe taM ceva dhaareNti|| ' yadyagItArthamizrAstataH sulabhopadhikSetreSu gatAH santaH 'yathAlAma' yad yad vastraM labhante tattatsadRzamaparaM vyatavastraM 'vivicanti' pariSThApayantItyarthaH, agItArthapratyayanimittaM ca yathAlaghu prAyazcittaM vahanti / athAparaM na labhyate tataH tadeva' svayaMvyUtaM vastraM vastraM dhArayanti / atha sarve'pi gItArthAstato'parasya lAbhe prAktanaM parityajanti vA na vA, na ko'pi niymH|| atha "addhANaniggayAI" ityatra yo'yamAdizabdastasya phalamupadarzayatrAha[mA.2999] emeva ya vasimammi vi, jhAmiya oma hiya vRDha parijunne / pubuTTie va satthe, samaicchaMtA va te vA vi||
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/44 kRna kevalamadhvani viviktAnAmeSavidhi, kintugrAmAdauvasime'pivasatAMyatropadhiragnikAyena 'dhyAmitaH' dagdhaH, avamaudaryevA vikrItaH, caurairvA hRtaH, varSAsuvApAnIyapUreNa vyUDhaH, parijIrNo vA purANatayAdurbalIbhUto vivakSitaM kAryakartumasamartha, tatrApi evameva' anantarokto vidhimntvyH| atra cAparo vizeSa upadayate-yatra grAme sAdhavaH sthitA santi tatra sArtha kazcit prAptaH, sa cAdityodayAt pUrvamevotthitaH-uccalitumArabdho varttate, yatra ca gatasya tasya ravirudeSyati tatra gacchatAmapAntarAle stenabhayam, "samaicchaMtAvate vA vi"tti'tevA' sAdhavo dagdha-hRtAdyupadhayaH samatikAmantaH-gacchantaH taM sArthaM rAtrau prAptaH, ato rAtrAveva tatra vastrAdikaM yatanayA gRhNanti / athedamevottarArddha vyAcaSTe[bhA.3000] so vi ya nattaM patto, nattaM ciya caliumicchai bhyNc| te vA nattaMpattA, givhijja pae caliukAmA / / kR-'so'pica' sArtha 'naktaM' rAtrautatra grAme prAptaH, naktamevacatatazcalitumicchati, apAntarAle castenAdibhayam: 'tevA' sAdhavodagdhAdhupadyayaH taMsArthaM naktaM rAtrI prAptaH, 'prage' prabhAte'nudgata eva sUrye'gratazcalitukAmAH, ato rAtrAveva yathoktanItyA vastrAdi gRhnniiyuH|| mU. (45) na'nattha egAe hariyAhaDiyAe / sAvi ya paribhuttA vA dhoyA vA rattA vA ghaTThA vA maTThA vA saMpadhUmiyA vA // [bhA.3001] sutteNevaya jogo, hariyAhaDi kappae nirsi ghettuM / hariUNa ya AhaDiyA, chUDhA hriesuvaa''h1|| vR-'sUtreNaiva sUtrasya 'yogaH' smbndho'traasti|anntrsuutre rAtrI vastrAdikaMgrahItuMna kalpate ityuktm|atrtuyaa hRtAhRtikA nizi rAtrau grhiituNklpteitiprtipaadyte| anenasambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-"na kalpate rAtrI vastraM grahItum" iti pratiSedhaH anyatraikasyA hatAhatikAyA haritAhRtikAyA vA / tatra pUrvaM hRtaM pazcAdAhRtam-AnItaM vastraM hRtAhRtam, tadeva hatAhatikA, svArthe kapratyayaH, "ativarttante svArthikapratyayAH prakRti-liGga-vacanAni" iti vacanAd atra ruDhitaH strIliGganirdezaH / evaM hariteSa-vanaspatiSvAhRtaM haritAhRtaM vastram, tadeva hritaahRtikaa| 'sA'pi ca hatAhatikA 'paribhuktA' paridhAnAdau vyApAritA, 'dhautA' apkAyena prakSAlitA, 'raktA' vicitravarNakairuparaJcitA, 'ghRSTA' ghaTTakAdinAghaTTitA, mRSTA' sukumArIkRtA, 'sampradhUmitA' dhUpadravyeNa samantataHprakarSeNadhUpitA / vAzabdAH srve'piviklpaarthaa| evaMvidhA'pi sAsvIkartavyA, napunarasAdhuprAyogyA kRteti kRtvA parihartavyeti suutraarthH||ath bhASyam-"hariUNaya" ityAdi pazcArddham / stenaiH purvaM hatvA pazcAd yad vastramAhRtam-AnItaM tadeva hRtAhRtiketyucyate / yadvA hRtvA hariteSu prakSiptA yA sA haritAhatikA / / sA punaH kathaM bhavati? ityAha[bhA.3002] addhANamanaddhAne, va vivittAnaM tu hojja aahddiyaa| avihe vasaMti kheme, vihaM na gacche sai gunnesu|| vR-adhvani anadhvani vA 'viviktAnAM' muSitAnAM hatAhatikA sambhavati / tatra 'avihe' anadhvani mAsakalpena viharantaH 'kSeme' nirupadrave grAmAdau vasanti / aMtaH "satsu' vidyamAneSu jJAnAdiguNeSu viham' adhvAnaM 'na gacchet' nAnupravizet / tathA cAha
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, bhUlaM- 45, [bhA. 3003] [mA. 3003] [ bhA. 3004] uddaddare subhikkhe, addhANapavaJjaNaM tu dappeNaM / lahugA puna suddhapae, jaMvA AvajjaI jattha // saTTA, carittaTThA evamAi gaMtavvaM / uvagaraNa puvvapaDilehieNa sattheNa gaMtavvaM // vR-gAthAdvayamapi prAg vyAkhyAtam / tantrAdhvani pravizatAM vidhimAha[bhA. 3005 ] addhANa pavisamANA, guruM pavAditi te gatA purato / aha tattha na vAdeMtI, cAummAsA bhave gurugA // . vR-adhvAnaM pravizantaH prathamameva 'gurum' AcArya pravAdayanti, guroH pravAdamutthApayantItyarthaH / yathA- 'te' asmAkamAcAryA 'purataH pUrvamevAnyena sArthena saha gatAH ata eva vayaM tvarAmahe, kathaM nAma teSAM samIpaM kSiprameva prApnuyAma ? / atha tatrAdhvani pravizanta evaM na pravAdayanti tatazcaturmAsA gurukAH prAyazcittam // [bhA. 3006] gurasArakkhahe, tamhA thero u gaNadharo hoi / viharai ya gaNAhivaI, addhANe bhikkhubhAveNaM // vR-tasmAd guruNAM saMrakSaNahetorya 'sthavira:' bayovRddhaH sa gaNadharo bhavati, gaNadharAkAradhArakaH kriyata ityarthaH / yastu gaNAdhipati saH 'adhvani' mArge svayaM 'bhikSubhAvena' sAmAnyasAdhuveSeNa viharati // kutaH ? iti ced ucyate-kadAcidadhvani sAdhavaH stenakairviviktAH kriyeran tataste stenakAzcintayeyuH [bhA. 3007] hayanAyagA na kAhiMti uttaraM rAule gaNe vA vi / amhaM Ahipaissa va, nAyaga-mittAiehiM vA / / 207 vR-hato nAyaka:- AcAryo yeSAM te hatanAyakAstathAbhUtAH santa ete vratino rAjakule vA gaNe vAgatvA na kimapi 'uttaram' upakaraNApahArarAvAtmakaM kariSyanti, asvAmikatayA nirAzIbhUtatvAt / tathA'smAkaM yo'dhipati tasya vA tadIyA vA ye jJAtakAH svajanA yAni ca tadIyAni mitrANi tadAdInAM tatprabhRtInAmantike gatAstaiH pRSTAH santo na kimapyuttaraM pradAsyanti AcAryasyaiva tatpradAnapragalbhatvAditi bhAvaH / tasmAdAcAryamevApadrAvayAma iti vicintya tathaiva kuryuH / tato yathoktanItyA guravaH pravAdayitavyAH / te ca stenAzcaturvidhAH [bhA. 3008] saMjayapaMtA ya tahA, gihibhuddA ceva sAhubhaddA ya / tadubhayabhaddA paMtA, saMjayabhaddesu AhaDiyA | vR- eke saMyataprAntA gRhasthabhadrakAH 1 anye sAdhUnAM bhadrakA gRhasthaprAntAH 2 apare tadubhayabhadrakAH 3 apare tadubhayaprAntAH 4 / atra ye saMyatabhadrakAsteSu hRtAhRttikA bhavet, hRtvA'pi te bhUyo vastramarpayeyurityarthaH / idameva spaSTati [bhA. 3009 ] satthe viviccamANe, AhipaI bhaddao va paMto vA / bhaddo daNa nivAraNaM va gahiyaM va pesei || vR- sArthe stenaiH 'vivicyamAne' muSyamANe sAdhavo'pi vivicyeran / tatra ca yaH 'adhipati' caurasenAdhipati sa sAdhUnAM bhadrako vA syAt prAnto vA / yadi bhadrakastadA sAdhUn vivicyamAnAn
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram -2-1/45 dRSTvA nivAraNaM karoti, 'maiteSAM vastrANyapaharata' iti / atha nAsau tatra sannihitastataH stenaigRhitaM sadupakaraNaM bhUyo'pi preSayati // amumeva gAthA'vayavaM vyAcaSTe [bhA. 3010] nIyaM daTThaNa bahiM, chitradasaM sivvaNIhi vA nAuM / pese uvAlabhittANa taka re bhaddao ahivo !! vR- sa caurasenAdhipati sAdhUnAmupadhiM 'nItam' upaDhaukitaM dRSTvA chinnadazAkatvena sAdhusambandhinIbhiH sIvanIbhiH sIvitatvena vA 'sAdhUnAM satkametad vastram' iti jJAtvA tAn taskarAnupAlabhate AH pApAH ! vinaSTAH s yUyaM yadevaM mahAtmanAM sAdhUnAM vastrANyapahRtAnItyAdi / evamupAlabhya bhUyo'pi tasyopadheH sAdhUnAmarpaNArthaM tAneva taskarAn sAdhUnAmantike preSayati // [bhA. 3011] vIsatyamappiNaMte, bhaeNa chaDDittu kei vaJcati / bahiyA pAsavaNa uvassae va diTThammi jA jayaNA // vR- stenA dvividhAH AkrAntikA anAkrAntikAzca / tatra ye AkrAntikAste kuto'pi na bibhyati, ata eva te caurasenApatinA vastrapratyarpaNArthaM preSitAH santaH 'vizvastAH' nirbhayA divasata eva AnIya vastraM saMyatAnAmarpayanti / anAkrAntikAstu bhayena 'mA kenApyArakSakAdinA grahISyAmahe' iti paribhAvya rAtrAvAnIyopAzrayAdbahi prazravaNabhUmAvupAzrayamadhye vA vastraM chardayitvA 'vrajanti' palAyante / tasmin vastre dRSTe sati yA vakSyamANA yatanA sA karaNIyA // tAmevAhagIyamagIyA avigIyapaccayaTThA kariti vIsuM tu / [ mA. 3012] 208 jai saMjaI vi tahiyaM, vigiMciyA tAsi vi taheva || vR- yadi sarve'pi gItArthAstatastadupakaraNaM maulopakaraNena saha mIlayitvA yathAsvaruci taM paribhuJjate / atha te kecid gItArthA kecicAgItArthA tato gItArthA avigItapratyayArthaM hRtAhRtikopakaraNaM 'viSvak pRthak sthApayanti / te hyagItArthA evaM cintayeyuH eSa stenapratyarpita upadhistAvadupahataH, upahatena ca saha mizrita itaro'pyupahata eva, atasteSAM pratyayArthaM hRtAhRtikopakaraNaM pRthak sthApayanti / atha saMyatyo'pi viviktAH tatastAsAmapyukaraNaM tathaiva pRthak kurvanti // [bhA. 3013 ] jo viya tesiM uvahI, ahAgaDa'ppo ya saparikambho ya / taM piya kariti vIsuM, mA avigIyAi bhaMDejjA // vR-yo'pi ca 'teSAM' sAdhUnAM yathAkRto'lpaparikarmA saparikarmAcopadhistamapi viSvak parasparaM kurvanti / kutaH ? ityAha-mA 'avigItAdayaH' agItArthAdayaH parasparaM 'bhaNDeyuH' kalahaM kuryuH, yathA - kimiti tvayA madIyo yathAkRtopadhi saparikarmaNA saha mIlitaH ? ityAdi // evaM tAvad bhadrakasenApatau vidhiramihitaH / atha prAntaviSayaM vidhimAha [bhA. 3014] paMtovahimmi luddho, Ayarie icchae vivAdeuM / kayakaraNe karaNaM vA, AgADheM kiso sayaM bhaNai !! vR-prAntazcaurasenApati 'upadhI' upakaraNe lubdhaH san AcAryAn vyApAdayitumicchati / tato yastatra 'kRtakaraNa' dharmakathAlabdhimAn dhanurvedAdikRtAbhyAso vA sa tatra karaNaM karoti, dharmakathAdinA svabhujabalaprakaTanena vA tamupazamayatItyarthaH / athavA IdRze AgADhe kArye yaH 'kRzaH' durbaladehaH
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ 209 uddezakaH 1, mUlaM-45, [bhA. 3014] saH 'svayam' AtmanaivAtmAnamAcAryaM bhaNati / / enAmeva gAthAM bhAvayati[bhA.3015] ko tubbhaM Ayarito, evaM paripucchiyammi addhANe / jo kahayai AyariyaM, laggai gurue caummAse / / vR-prAntaH senApati pRcchati-ko yuSpAkaMmadhye AcAryA ? / evamadhvani gacchatAM paripRSTe sati yaH kazcidAcArya nirdhArya kathayati saH 'lagati' prApnoti caturo mAsAn gurukAniti / / kiM tarhi vaktavyA? ityAha[bhA.3016] satyeNa'ntreNa gayA, ehiMti va maggato guru amhN| sathillae va pucchaha, hayaM palAyaM va sAhiti / / vR-ve'smAkaM guravaste'nyena sArthena saha prAgeva gatAH, "mArgato vA' pRSThataste eSyanti, yadi vA na pratItirbhavatAM tataH sArthikAn pRcchata, yadvA 'hato'sAvasmAkamAcArya palAyito vA, vayaM sAmpratamanAthA kttAmahe' evaM kathayanti / atraiva prakArAntaramAha[bhA.3017] jo vA dubbaladeho, juMgiyadeho asabmavakko vaa| gurukila eesi ahaM, naya mi pagabbho guruguNehiM / / kR-athavAyodurbaladehoyovA 'juGgitadehaH' vikalAGga:yovA 'asabhyavAkyaH' asamaJjasapralApI sa senApatiM prati vakti-ahaM kilaiteSAM sarveSAmapi guru paraM 'naca' naivAsmyahaM 'pragalbhaH' sampUrNaH 'guruguNaiH' zarIrasampadAdibhiH / / [bhA.3018] vAhINa va abhibhUto, khaMja kuNI kAnao va haM jaato| mA me bAhaha sIse, jaMicchaha taM kuNaha mjjhN| vR-'vyAdhinA vA' rogeNAhamatIvAbhibhUtaH tathA 'khajaH' pAdavikalaH 'kuNiH' pANivikalaH 'kANaH' cakSurvikalaH Izo vA'haM jAto'smi, ato mA madIyAn ziSyAn bAdhadhvam, yad mAraNAdikaM kartumicchatha tad mamaiva kurudhvam / / / [bhA.3019] iharA vimariumicchaM, saMti sissANa deha maMhaNaha / mayamAragattaNamiNaM, jaM kIrai muMcaha sute me || itarathA'pitAvadahamartumicchAmiatomadIyaziSyANAMzAntiprayacchata, mAMpunaH yathAsvaruci 'hata' vinAzayata; yato yadidaM mama mAraNaM bhavadbhiH kriyate tad mRtasyaiva mArakatvaM bhavati, ato muJcata madIyAn 'sutAn ziSyAn // api ca[bhA.3920] eyaMpi tAva jANaha, risivanjhA jaha na suMdarI hoi / iha ya parattha ya loe, muMcaMta'nulomiyA evaM // vR-bho bhadrAH! etadapitAvad yUyaMjAnItha, yathA-RSihatyA vidhIyamAnAiha ca paratra caloke sundarAna bhavati / evam anulomitAH' prajJApitAH santastetaskarAH sAdhUna munycnti||athaivmpi na mucyerantataH kiM kartavyam ? ityAha[bhA.3021] dhammakahA cuNNehi va, maMta nimitteNa vA vi vijaae| nitthArei baleNa va, appANaM ceva gacchaMca / / [19] 14
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 vRhatkalpa-chedasUtram -2-1/45 vR-yo dharmakathAlabdhimAn sadharmakathayAtaMsenApatimupazamayati, caNairvA mantreNa vA nimittena vA vidyayA vA tamAvartayet |yovaa dhanurvedAdI kRtaparizramaH sa bhujabalenataMsenApatiM nirjityAtmAnaM gacchaMca nistArayati // athaiSAmekamapi na vidyate tataH[mA.3022] vIsajjiyA va teNaM, paMthaM phiDiyA va hiMDamANA vaa| gaMtUNa tenapalliM, dhammakahAIhiM pnvnnaa|| vR- 'tena' prAntena senApatinopadhimapahatya sAdhavaH 'visarjitAH' muktA ityarthaH, muktAzca yadhupadhiM na gaveSayanti tatazcaturlaghukAH / tataH stenapallI gatvA gaveSayitavya upadhi / gacchatAM cApAntarAleyadiko'pipraznayet-kuto bhavantaihAgatAH? tato vaktavyam-pathaH'mArgAt paribhraSTAH 'hiNDamAnA vA vihArakrameNa viharanta evavayamiha smpraaptH| tatazca stenapallIMgatvAdharmakathAdibhiH senApateH prajJApanA krtvyaa|| athedabheva bhAvayati[bhA.3023] bhaddamabhaI ahivaM, nAuM bhadde visaMtitaM palliM / phiDiyA mutti yapaMthaM, bhaNaMti puTThA kahiM palliM / / dR-stenapallIM gacchadbhiH prathamata evaitad jJAtavyam-kimatra senApatirbhadrako'bhadrako vA? | yadi bhadrakastatastAM pallI pravizanti / athAbhadrakastataH 'mA prAntApanA-'padrAvaNAdIni kArSId' iti kRtvA na tatra gantavyam / atha gacchanti tatazcatvAro guravaH / atha ko'pyupazamanAyotsahate tatastaM gRhItvA gantavyam / gacchantazca kRtaH kimarthaM bhavanta ihAyAtAH ? kutra vA vrajiSyatha?' iti pRSTA bhaNanti-pathaH 'sphiTitAH' paribhraSTA vayamiha pallayAmAhArAnveSaNaM kurmahe / / [bhA.3024] musiyatti pucchamANaM, ko pucchai kiM va amha musiyavvaM / ahivaM bhaNaMti puTviM, anicche snnaaygaadiihiN|| vR-'kiM muSitA yUyam ?' pRcchantaM bruvate-ko nAmAsmAn pRcchati? kiM vA nirgranthAnAmasmAkaM muSitavyam ? iti / tatazca stenapallI gatvA yastatra senAyA adhipastaM pUrva prathamataH bhaNanti' dharmakathAdinA prajJApayanti / prajJApitazca yadyAvRttastato vaktavyama-asmAkamupadhiM prayaccheti / yadi prayacchatitataH sundaram / atha necchatipradAtuMtatoyetasya saMjJAtakAH-svajanAHAdizabdAd mitrAdayazca te tathaiva dharmakathAdinA prjnyaapyitvyaaH| tatastaddUreNa sa senApatirupazamayitavyaH / / [bhA.3025] uvasaMto senAvai, uvagaraNaM dei vA dvaavei| gIyatthehi ya gahaNaM, vIsuMca se karaNaM / / / vR- upazAntaH san senApati svayamevopakaraNaM dadAti, svamAnuSairvA dApayati, tato yadi te sarve'pigItAstita upakaraNaMmizrayanti vAnavA athAgItArthamizrAstatogItAcastasyopaktaraNasya grhnnNkrtvym|ynyc saMyata-saMyatInAmupakaraNaM tad viSvaviSvak pRthkpRthgvidheym|| atha senApatirbrayAt[bhA.3026] satyo bahU vivitto, giNhaha jaMjattha pecchaha addtaa| ihaiM paDipallIsuya, ruseha biijao haM bhe / / vR-sArtho'smanmAnuSaiH 'bahuH prabhUto viviktaH ato na jJAyate kasya kutra vastrAdikamasti? iti, tato gRhNIta yUyaM svakIyamupakaraNaM yad yatra paryaTantaH pazyatha / tataH sAdhubhirvaktavyam
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 211 uddezaka : 1, mUlaM-45, [bhA. 3026] yadyevaM tataH svamAnuSamasmAbhi saha visarjayata / tatastadIyamAnuSeNa saha gcchnti|tnyc brUte-'iha' asyAbheva pallayAM pratipallISu vA yad yad bhavatAbhupakaraNaM tat tad "ruseha" tti dezIvacanatvAd . gaveSayata, ahaM bhavatAM dvitIyo'smIti / tato yad yatra pazyanti tat tatra senAnuziSTayAdibhi prajJApya gRhNanti / / [bhA.3027] amhaM tAva na jAto, jaha eesi pi pAvaina hatthaM / taha kuNimo mosamiNaM, chubhaMti pAvA aha imesu|| vR- asmAkaM tAvadayaM 'moSaH' muSitavastrAdilakSaNo na jAtaH, ato yathaiteSAmapi hastaM na prApnotitathA vayamenaM moSaM kurmahaitivicintyakecit 'pApAH' stenakAH 'atha' iticintAnantarameteSu prakSipanti // tadyathA[bhA.3028] puDhavI AukkAe, agaDa-vaNassai-tasesu saahrii| suttatthajANaeNaM, appAbahuyaM tu nAyavvaM // vR-pRthivIkAye vA apkAyevAagaDe vA-gattayAmityarthaH vanaspatiSuvAtraseSu vA 'saMharanti' nikSipantItiyAvat, gAthAyAmekavacananirdezaH prAkRtatvAt, eteSunikSiptamamISAMgrahItuMna kalpata iti buddhA / atra va sUtrArthajJena' gItArthena 'pRthivyAdinikSipte tatropakaraNe gRhyamANe svalpataramevAdhikaraNam, agRhyamANetu bahutaramasaMtaparibhogA-'kAyaprakSAlanAdikam' itievamalpabahutvaM jJAtavyam, jJAtvA ca grahItavyaM tad vastram / atha na gRhyAti tatazcaturlaghukAH, anavasthA caivaM bhavati, bhUyo'pi hRtvA te vA anye vA evamema pRthivyAdiSu nikSipantIti bhAvaH / / atha "sA viya paribhuttA vA" ityAdi sUtrAvayavaM vivRNoti[bhA.3029] hariyAhaDiyA suvihiya!, paMcavannA vi kappaI ghettuM / paribhuttamaparibhuttA, appAbahugaM viyaannitaa|| vR-he suvihita ! hatAhRtikA yadyapi taiH stenakaiH paJcavarNA kRtA tathApi grahItuM kalpate / tathA paribhuktA aparibhuktA vA, upalakSaNatvAdhautAghRSTAmRSTAsampradhUmitAvAbhavatuparaMtathApyalpabahutvaM vijJAya svIkartavyaiva, na pariharttavyA ||atraiv vizeSamAha[bhA.3030] Adhatte vikkIe, paribhutte tassa ceva gahaNaM tu / annassa giNhaNaM tassa ceva jayaNAe hiNddNti|| vRstenakaistad vastraM 'AdhattaM' grahaNake muktaM bhaved vikrItaM vA paribhuktaM vA tataste brUyuHvayamanyadvastraprayacchAma iti|ttovktvym-tdevaasmaakNpryccht nAnyena kenApiprayojanamiti maNitvA tadeva grahItavyam / yadi na labhyate tato'navasthAprasaGganivAraNArthamanyasyApi grahaNaM kurvnti|tnycydi saMstarati tataH pariSThApayitavyam, asNstrnnetupribhoktvym|tthaa 'tasyaiva' senApatermAnuSaiH saha vastrAnveSaNAya yatanayA 'hiNDante' paryaTanti / / idabheva bhAvayati[bhA.3031] annaM ca dei uvahiM, so viyanAto taheva atraato| suddhassa hoi gahaNaM, asuddhi dhettuM pariTThavaNA // vR-athAsau senApatiH 'anyam' anya sAdhusambandhinamupadhiM dadAti tataH so'pica' upadhiH 'jJAtovAsyAt' saMvignA' saMvigna sambandhitayopalakSitaH 'ajJAtovA' tadviparItaH tatrayaH zuddhiH
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram -2-1/45 vidhiparikarmito yathokta pramANopetazca sa saMvigna sambandhI te gRhItvA teSAmeva saMvignAnAmaparyanti / atha te dezAndaraM gatAstato yadi saMstarati tataH pariSThApayanti / atha na saMstarati tataH paribhuJjato yaH punaH 'azuddhaH' etad viparItaH so'saMvignAnAM sambandhI tamapyana vasthA'dhikaraNa pariharaNArthaM gRhItvA pazcAt pariSThApayanti / idameva vyAcaSTe - [bhA. 3032] taM sivvaNIhi nAuM, pamANa hInAhiyaM viraMgaM vA / ittarovahiM pi giNhai, mA ahigaraNaM pasaMgo vA // 212 'tad' upakaraNamavidhisIvanikAbhiH sIvitaM pramANatazca hInAdhikaM tathA 'viraGga' vicitravarNakaraktam evaMvidhaM dRSTvA jJAtavyam, yathA- eSa itareSAm - asaMvignAnAmupadhi, tamapi jJAtvA gRhNAtyeva / kRtaH ? ityAha- mA tasminnagRhyamANe'dhikaraNamasaMyataparibhogAdinA 'prasaGgo vA' bhUyo'pyupakaraNaharaNalakSaNo bhavatviti kRtvA // [ bhA. 3033] annarasa va pallIe, jayaNA gamanaM tu gahaNa taha ceva / gAmAnugAmiyammiya, gahie gahaNe ya jaM bhaNiyaM // vR- athAnyasya senApateH pallyAM hRtopakaraNasyArddha nItaM bhaveta tatastatrApi yatanayA gamanaM grahaNaM ca ' tathaiva' anuziSTi-dharmakathAdinA vidheyam / evamadhvani viviktAnAM vidhiruktaH / athAnadhvani tamevAtidizati - "gAmAnugAmi" ityAdi, grAmAnugrAmike'pi vihAre mAsakalpavidhi kurvanto yadA viviktA bhavanti tadA 'gRhIte' svahasta caTite "gahaNe" tti gRhyamANe copakaraNe upadhipRthakkaraNAdikaM dharmakathAdikaM ca yat pUrvaM bhaNitaM tadevAtrApi draSTavyam // idabheva vyAcikhyAsurAha[bhA. 3034] tattheva ANavAvei taM tu pesei vA jahiM bhaddo / satyeNa kappiyAraM va dei jo NaM tarhi nei // vR-yadyupakaraNamanyasyAM pallayAM nItaM tadA yadi mUlapallIpatirbhadrakastata upakaraNaM 'tatraiva' Atmano mUle tatpallIvAstavyamAnuSairAnAyayati / athavA 'tam' ityAtmIyamanuSyaM tatra preSayati yatrAsAvanyasya senApateH pallayAmupadhirvarttate / athAsau na samartha svasamIpe AnAyayituM tataH sArthena saha tasyAM pallayAM gantavyam / atha sArtho na prApyate tato mUlapallIpatirmAnuSaM mArgayitavyaH / sa ca 'kalpitAraM' mArgadarzayitAraM svamanuSyaM dadAti yaH 'tatra' pallUyAM "Na" miti tAn sAdhUn nayati // [ bhA. 3035 ] anusaTThAI tattha vi, kAu sapalli itarIsu vA ghettuM / sattheNeva janavayaM, uviMti aha bhaddae jayaNA || bR- 'tatrApi' pallayAmanuziSTi-dharmakathAdiprayogaM kRtvA gRhItvA ca svakIyamupakaraNajAtam, yadi tataH sArtho na labhyate tatastenaiva manuSyeNa saha svapallayAmAgacchanti, mUlapallayAmityarthaH / tatra cAgatya sArthena saha janapadamupayAnti / atha tasyAH pallayAH sakAzAditarAsAM janapadapratyantapallInAM sArtho labhyate tAsu copakaraNaM nItaM bhavet, tatastadarthe tatra gatvA taca gRhItvA tata eva sArthena sArddha janapadamupayAnti / 'atha' eSA bhadrake'nyapallIpatau yatanA bhagitA || atha prAntaviSayAM tAmevAha [ mA. 3036 ] phaDDugapaie paMte, naMti senAvaI tahiM paMte /
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 213 uddezaka H 1, mUlaM-45, [bhA. 3036] uttarauttara mADaMbiyAijA pacchimo rAyA / / vR-iha mUlapallIM muktvAyAanyAH pallyastAsAmadhipatayo mUlapallIpativazavartinaH sparddhakapataya ucyante / teSAmekatareNa sAdhavo viviktAH, saca prakRtyaiva prAntaH, tatastasmin prAnte bahuzo'pi mArgite upakaraNamaprayacchati mUlasenApati bhaNanti' dharmakathAdinA parajJApayanti, saca prajJApitaH sandApayati / atha so'pi prAntaH tato yaH ko'pimADambikaH-chinnamaDambAdhipati sa prjnyaapyte| tata uttarottaraMtAvannetavyaMyAvad 'apazcimaH' sarvAntimo rAjA, tamapiprajJApyopakaraNaMgrahItavyamiti bhAvaH / atha prAmAdAdhupahatona mArgayatinavA ghauta-raktAdikamasaMyataprAyogyamiti kRtvA gRhNAti tatazcaturlaghavaH // [bhA.3037] vasime vi vivittANaM, emeva yviisukrnnmaadiiyaa| bosiraNe caulahugA, jaM ahigaraNaM ca hAnI jA / / vR- na kevalamadhvani viviktAnAM kintu 'vasime'pi' janapade viviktAnAmupakaraNaviSvakkaraNAdIni kAryANyevameva mntvyaani| yastusvopakaraNaM vyutsRjati, 'ko nAmAtmAnamAyAsayiSyati ?' iti kRtvA na gaveSayatIti bhAvaH, tasya catvAro laghavaH / yacca 'adhikaraNam' akAyaprakSAlanAdikaMyAcatenopakaraNena vinAsUtrArthayoH saMyamayogAnAMvA parihANistanniSpannamapi prAyazcittam / yata evamataH sarvaprayalena gaveSaNIyam / / mU. (46) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA rAo vA viyAle vA addhANagamaNaM ette|| vR.athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.3038] hariyAhahiyavAe, hoja vihemAiyaM na vaaremo| jaMpuna ratiM gamaNaM, tadaTTha annaTTa vA suttaM / / vR-vihe-adhvani gacchatAM hatAhatikArtham evamAdikaM pallIgamanaprabhRtikaM bhaved na vayaM tad vArayAmaH / yatpunA rAtrAvadhvanigamanaM tadarthaM hatAhatikAnimittam athavA anyArtham' anyeSAMjJAnAdikAraNAnAmarthAya tatra sUtramavatarati, tad na kalpata iti bhAvaH / / [bhA.3039] ahavA tattha avAyA, vaccaMte hojja rtticaarss| jai tA vihaM pi ratti, vAreta'vihaM kimaMga punno|| - athavA 'tatra' adhvani vrajatAM yo rAtricArI-rAtrau gamanazIlastasya saMyamA-''tmapravacanaviSayA bahavaH pratyapAyA bhaveyuriti rAtrau gamanaM vArye / yadi ca "vihamapi' adhvAnamapi rAtrau gantuMvArayatitataH kimaGgapunaH 'aviham' anadhvAnam ? janapade sutarAM rAtrau gantuMvArayati iti bhAvaH ||anen sambandhenAyAtasyAsyavyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAMvA nirgranthInAM vA rAtrau vA vikAle vA'dhvagamanaM 'etuM' gantumiti sUtrArtha / / atha bhASyavistaraH[bhA.3040] iharA vi tA na kappai, addhANaM kiM tu raaivisymmi| atthAvattI saMsai, kappai kajje diyA nUnaM / / vR-itarathA'pi tAvanna kalpate'dhyAnaM gantuM 'kintu' kiM punA rAtriviSaye ? tatra sutarAM na kalpate / yatazca sUtraM rAtriviSayaM pratiSedhaM vidhatte ataH 'arthApatti' sAmarthyagabhyatA saiva 'zaMsati' kathayati-nUnaM jJAyate divA 'kArye' jJAnAdau samutpanne'dhvAnamapi gantuMkalpate / /
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 athAdhyAnameva bhedataH pararUpayannAha[mA.3041] addhANaM pi ya duvihaM, paMtho maggo ya hoi nAyavyo / paMthammi natthi kiMcI, maggo saggAmo guru ANA / / vR-"addhANaM"ti napuMsakanirdezaH prAkRtatvAt, tato adhvA dvividhaH, tadyathA-panthA mArgazca / panthA nAma-yatra grAma-nagara-pallI-vajikAnAM kiJcid' ektrmpinaasti| yatra punAmAnugrAmaparamparayA vasimaM bhavati sa sagrAmo mArga ucyte| dvayorapi rAtrI gacchatazcatvAro gurukAH; divA tu pathi caturguravaH, mArge caturlaghavaH, AjJAdayazca doSAH / / [bhA.3042] tuMpuna gambhijja divA, rattiM vA paMtha gamana magge vA / ratiM AesadugaM, dosu vi gurugA ya ANAdI / / vR-sa punaradhvA divA gamyeta rAtrau vA, tannobhayamapi gamanaM pathi vA mArge vA syAt / tatra rAtrizabde Adezadvayam / kecidAcAryA bruvate-sandhyA yato rAjate-zobhate tena niruktizailyA rAtrirucyate, yastu sandhyAyA apagamaH sa vikAlaH / anye tu bruvate-yataH sanyAyA apagame caurapAradArikAdayo ramante tato'sau rAtririti paribhASyate, sandhyAyAM tu yata ete viramanta tataH sA vikAlaH / panthAnaM vAmArgavA yadi rAtrau vikAle vAgacchatitadA dvayorapi catvAro guravaH AjJAdayazca dossaaH|iymnyaacaarypripaattyaa gAthA tatona pauruktym||ttrmaargetaavdossaanupdidrshyissuraah[bhaa.3043] micchatte uDDAho, virAdhanA hoi sNjmaa-''yaae| rIyAi saMjamammI, chakkAya acakkhuvisayammi / / vR-rAtraumArgegacchataH sAdhUnuddaSTayA kazcidabhinavadharmA mithyAtvaM gacchet / uDDAho vApravacanasya bhavati / virAdhanA vAsaMyamA-''tmaviSayA bhvet| tatrasaMyamavirAdhanAyAmIryAsamitiprabhRtikAH samitIna zodhayati, rAtrau vA'cakSurviSaye SaTkAyA virAdhyante / eSa dvAragAthAsa pArthaM / / sAmpratamenAmeva savistaraM vivRNoti[bhA.3044] kiM manne nisi gamanaM, jatINa sohiMti vA kahaM iriyaM / jaivesena va tenA, aiMti gahaNAi uDDAho / / vR-amISAM paralokakAryodhatAnAM yatInAM kimarthaM 'nizi' rAtrau gamanam ? kiM manye duSTacittA amI? kathaMvA rAtrAvaTanto'mI IryAMzodhayanti ? yathA caitadasatyaMtathA sarvamapyamISAmasatyamiti mithyAtvaM sthirIkRtamutpAditaM vA bhavati / tathA yativeSeNa nUnamamI stenAH paryaTanti' iti kRtvA grahaNA-''karSaNAdiSupadeSu vidhIyamAneSu mahAn pravacanasyoDDAho bhavet / / [mA.3045] saMjamavirAdhanAe, mahavvayA tattha paDhamachakkAyA / biie ateNa tenaM, taie adinnaM tu kNdaaii|| vR-saMyamavirAdhanA dvividhA-mUlaguNaviSayA uttaraguNaviSayA ca / "tatra' mUlaguNaviSayAyAM mahAvratAni virAdhyante / tatra prathame mahAvrate rAtrAvacakSurviSayatayA 'SaTakAyAH' pRthivyAdayo vinAzamaznuvate, dvitIye rajanyAmastenamapi stenamiti bhASeta, tRtIye kandamUlAdikam adattaM' svAminA avitIrNaM gRhNIyAt / / athavA [mA.3046] diyadine vi sacitte, jinatennaM kimuya svvriivise|
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM - 46, [bhA. 3046] 215 jesiM vate sarIrA, avidinnA tehi jIvehiM // vR- yadyapi kandAdikaM svAminA dattaM gRhNAti tathApi sacittamiti kRtvA 'jinaiH ' tIrthakarairnAnujJAtamiti divA'pi stainyaM bhavati kiM punaH zarvarI rAtristadviSaye tadgocare gRhNataH ? yeSAM vA jIvAnAM tAni kandAdIni zarIrANi tairavitIrNAni gRhNatastRtIyavratabhaGgo bhavati // [bhA. 3047] paMcame anesaNAdI, chaTTe kappo va paDhama biiyA vA / bhaggavau ttiya jAto, apariNato mehuNaM pivae / vR- paJcame mahAvrate aneSaNIyam, AdizabdAdAkIrNavikIrNaM hiraNyAdikaM ca gRhNataH parigraho bhavati / 'SaSThe' rAtribhaktavrate "kappo va" tti vibhaktivyatyayAd adhvakalpaM bhuJjIta, "paDhama bIyA va "tti prathama dvitIyaparISahAturo vA rajanyAM bhuJjIta vA pibedvA, evaM SaSThavratavirAdhanA / tatazca 'bhagnavrato'ham' iti budhyA maithunamapi 'vrajet' seveta, yadvA yo'dyApyapariNataH sa sArthe vrajati sati kAyikyadinimittamapasRtaH san kAJcidaviratikAmapyapasRtAM vilakyAlpasAgArike pratiseveta // bhAvitA mUlaguNavirAdhanA / athottaraguNavirAdhanAM bhAvayatiyAda' sohi rattiM, bhAsAe uccasaddavAharaNaM / naya AdANussagge, sohae kAyAi ThANAI // [bhA. 3048] vR-rAtrAvIryAdInAM samitInAm 'azodhi' zodhirna bhavati / tatrAcakSurviSayatveneryAsamitim, patho vipraNaSTAnAM sAdhUnAmuccazabdena vyAharaNaM kurvan bhASAsamitim upalakSaNatvAdudakArdrAdikamapazyantreSaNAsamitim tathA'pratyupekSite bhUbhage "ThANAi "tti sthAna-niSadanAdIni kurvatrAdAnanikSepasamitim, asthaNDile "kAyAi "tti kAyikyAdi vyutsRjan utsargasamitiM ca na zodhayati // eSA sarvA saMyamavirAdhanA / athAtmavirAdhanAmupadarzayati [bhA. 3049] vAle tene taha sAvae ya visame ya khANu kaMTe ya / akamahAbhayaM AyasamutthaM, rattiM magge bhave dosA // vR- rAtrI mArge gacchata ete doSAH - 'vyAlena' sarpAdinA dazyeta, stenairupakaraNaM saMyato vA hriyeta, siMhAdibhirvA zvApadairupadrUyeta, 'viSame vA' nimnonnate prapatet, sthANunA vA kaNTakairvA vidhyeta, athavA 'AtmasamutthaM' stenAdibAhyahetuviraheNa khacittakalpanoThokSitamakasmAdbhayaM rAtrI mArge gacchato bhavet // athAtraiva dvitIyapadamAha [bhA. 3050] kappai gilANagaTThA, rattiM maggo taheva saMjhAe / paMthIya puvvadiTTho, Arakkhao puvvabhaNio ya // vR- atha glAH- rogArttaH sa ekasmAd grAmAd grAmAntaraM netavyaH, yadvA glAnaH kazcidaparatra grAmAdau saJjAtaH tadarthaM tatra gantavyam, evaM glAnArthaM rAtrau vA sandhyAyAM vA mArgoM gantuM kalpate / yena ca pathA gantavyaM sa pUrvameva arvAgdine dRSTaH pratyupekSito yathA bhavati tathA karttavyam / ArakSikazca pUrvameva bhaNito vidheyaH, yathA vayaM glAnakAraNena rAtrau gamiSyAmaH, bhavadbhirna kimapi cchalaM grahItavyam / evamukte tenAnujJAte sati gacchanti / / gataM mArgadvAram / atha pathidvAramAha [ bhA. 3051] duviho ya hoi paMtho, chinnaddhAnaMtaraM achinnaM ca / chinnammi natthi kiMcI, achinna pallIhi vaigAhiM !!
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 vR-dvividhazca bhavati panthAH, tadyathA-chinnAdhyAntaramacchinnAdhyAntaraM ca / chinna-grAmAdirahitamadhvalakSaNaM yadantaram-apAntarAlaM yat chinnAdhyAntaram, tadviparItamacchinnAdhvAntaram / tatra cchinne pathi grAma-nagara-pallI-vajikAnAM kiJcidekataramapi nAsti, sarvathaiva zUnyatvAt / yaH punaracchinnaH panthAH sa pallIbhijikAbhirvA yukto bhvti|| [bhA.3052] chineNa achineNa va, rattiM gurugA yadivasato lhugaa| uddaddare pavajaNa, suddhapade sevatI jNc|| vR-anantaroktenacchinnenAcchinnena vApathA vrajatorAtrau caturgurukAH, divA gcchtshcturlghukaaH| ata eva yatrovaMdarAH pUryante tatra yadyadhvAnaM pratipadyante tadA zuddhapade'pyetat prAyazcittam, yaccAkalpanIyAdikaM kimapi sevate taniSpanaM pRthak prAyazcittamApadyate / / idameva sphuTataramAha[bhA.3053] uddaddare subhikkhe, kheme naruvaddave suhvihaare| jai paDivajjati paMthaM, dappeNa paraMna anneNaM / / vR-'Urdhvadare' anantarokte 'subhikSe' sulabhabhaikSe kSeme' stena-paracakrAdibhayarahite 'nirupadrave' AzivAyupadravavarjite 'sukhavihAre' sukhenaiva mAsakalpavidhinA vihartuM zakye, evaMvidhe janapade sati yadi panthAnaM chinnamacchinnaM vA pratipadyate / katham ? ityAha- paraM' kevalaM 'darpaNa' dezadarzanAdinimittaM na 'anyena' jJAnAdinA puSTAlambanena // tataH kiM bhavati? ityAha[bhA.3054] ANA na kappai tti ya, aNavattha pasaMgatAe gnnnnaaso| vasaNAdisabhAvamNe, micchattArAdhanA bhnniyaa|| vR-'AjJA' 'na kalpate'dhvAnaM gantum' iti laNNA bhagavatAM virAdhitA bhavati / 'anavasthA' 'yadyeSa vahuzrota'pyevamadhvAnaM pratipadyate tataH kimahaMna pratipadye?' evmnvsthaa|atH 'prasaGgena' paramparayA sarvasyApi gaNasya 'nAzaH' cAritravyavacchedaH prApnoti / tathA'dhvAnaM pratipannaH san yadA 'vyasanaM' dravyAdyApadam AdizabdAdaparaM vA kamapi pratyapAyaM samApannaH-prApta bhavati tadA mithyAtvasyArAdhanA-anusajanA bhaNitA / tathAhi-sAdhUnadhvani vyasanAdisamApannAn iSTavA loko brUyAt-aho! amISAMtIrthakareNaitadapina ISTam, yadevaMvidho bahupratyapAyaH pndhaanprtipttvyH|| atha virAdhanA bhAvyate, sA ca dvidhA-Atmani saMyame ca / tatrAtmavirAdhanAmAha[bhA.3055] vAca khalu vAya kaMDaga, AvaDaNaM vism-khaannu-kNttesu| vAle sAvaya teNe, emAi havaMti AyAe / vR-adhvAnaM gacchataH 'khalukAH' jAnukAdisandhayo vAtena gRhyante, "vAya kaMDaya"tti javAyAM vAtena kaNDakAnyuttiSThante,viSame vA sthANauvA 'ApatanaM praskhalanaM bavati, kaNTakA vA pAdayolageyuH, vyAlA vA zvApadA vA stenA vA upadraveyuH / evamAdikA AtmavirAdhanA mantavyA / / saMyamavirAdhanAmAha[bhA.3056] chakkAyANa virAdhana, uvagaraNaM bAla-vuDDa-sehA y| paDhameNa va biiNa va, sAbaya tene ya micchA ya / / vR.asthaNDile sthAna-niSadanAdi kurvan pRthivyAdInAM SaNNAM kAyAnAM virAdhanAM karoti / 'upakaraNam' adhvaprAyogyaM nandIpratigrahAdi yadi gRhNanti tato mAreNa vedanAdayo doSAH / atha na
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 46, [bhA. 3056 ] 217 gRhNanti tata upakaraNena vinA yat prApnuvanti tanniSpannaM prAyazcittam / bAla-vRddha-zaikSAzca prathamena vA dvitIyena vA parISaNa paritApyante / sAdhavo vA zvApadairbhakSyante / stenairupakaraNamapahriyate / mlecchA vA kSullakAdInapahareyurjIvitAdvA vyaparopayeyuH / / athopakaraNapadaM vizeSato vyAkhyAnayati[bhA. 3057 ] uvagaraNageNhaNe bhAravedaNA tena gummi ahigaraNaM / rIyAdi anuvaogo, gommiya bhAravAha uDDAho // vR- upakaraNaM nandIpratigrahA 'dhvakalpa-gulikAdi yadi gRhNanti tato bhAreNa mahatI vedanA jAyate / bahUpakaraNAzca stenAnAM gaulmikAnAM vA gamyA bhavanti / hRteSu copakaraNeSvasaMyatena paribhujyamAneSvadhikaraNam / bhArAkrAntAnAM ceryAdAvanupayogo bhavati / bahUpakaraNAn vAdhTvA 'gaulmikAH' sthAnapAlA upadraveyuH 1 loko vA brUyAt- aho ! bahulobhA bhAravAhAzcaite evamuDDAho bhavati / athaitaddoSabhayAdupakaraNamujjhanti tato yat tena vinA prApnuvanti tanniSpannam // [bhA. 3058] cammakaraga satthAdI, duliMga kappe a cilimiNiagahaNe / tasa vipariNamuDDAho, kaMdAivadho ya kucchA ya // vR- iha pUrvArddha-pazcArddhapadAnAM yathAsaGghayena yojanA kAryA / tadyathA carmakarakaM yadi na gRhNanti tataH 'trasAnAM' pUtarakAdInAM virAdhanA bhavati / zastrakozasya AdizabdAd gulikAkholAdInAmagrahaNe kaNTakAdizalyaviddhAnAM zaikSAdInAM ca vipariNAmo bhavati / "duliMga "tti liGgadvayaM-gRhiliGgaM anyapASaNDikaliGgaM ca tayorupakaraNe'gRhyamANe svaliGgenaiva rAtrau bhaktagrahaNe pizitAdigrahaNe vA uDDAhaH syAt / adhvakalpaM vinA kandamUlAdInAM vadho bhavati / cilimilikAyA agrahaNe maNDalyA bhuJjAnAn vilokya janaH 'kutsAM' jugupsAM kuryAt // [ bhA. 3059] appariNAmagamaraNaM, aipariNAmA ya hoMti nityakkA / niggaya gahaNe coiya, bhAMti taiyA kahaM kappe | vR-tatrAdhvani gacchatAmeSaNIyAlAbhe paJcakAdiyatanayA'neSaNIyamapi gRhyate, taccApariNAmako na gRhNAti, agRhNAnasya ca tasya bharaNaM bhavet / ye punaratipiNAmakAste'kalpanIyagrahaNaM dRSTvA 'nityakkA:' nirlajjA bhavanti, tatazcAdhvano nirgatAH santo'kalpyagrahaNaM kurvANA gItArthaiH pratinoditAH-'AryA! mA gRhNIdhvamakalpyam' tataste bruvate tadA'dhvani varttamAnAnAM 'kathamakalpyata ?" kathaM kalpanIyamAsIt ? // [bhA. 3060] tenabhayodakakajje, rattiM sigghagati dUragamane ya / vahaNAvahaNe dosA, bAlAdI sallaviddheya / / vR- stenabhaye daNDakacilimilikAM vinA, udakakArye carmakarakaM gulikAM kholakAni vA vinA yatprApnuvanti tanniSpannaM prAyazcittam / rAtrau sArthavazena zIghragatau dUragamane vopasthite talikAbhirvinA bala-vRddhAdayaH prapatanti tAn yadi kApotikayA vahanti tadA svayaM paritApyante atha kApotikAyA abhAvAnna vahanti tataste paritApyante / zalyaviddhAH zastrakozakena vinA zalye'nudriyamANe yat paritApanAdikaM prApnuvanti tanniSpannam // yata evamato niSkAraNe'dhvA na pratipattavyaH / kAraNe tu pratipadyamAnAnAmayaM kramaH[ bhA. 3061] biiyapaya gammamANe, magge asatIya paMthe jataNAe /
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 paripucchiUNa gamanaM, achinne pallIhi vaigAhiM / / vR-dvitIyapade adhvani gamyamAne prathamaM mArgeNa, mArgasyAsati pathA'pi yatanayA gntvym| tatra ca janaM paripRcchaya yaH pallIbhijikAbhirvA acchinaH panthAstena gamanaM vidheyam / tadabhAve chinnenApi / / atha yaiH kAraNairgantuM kalpate tAni darzayati[bhA.3062] asive omodarie, rAyaDDhe bhaye va aagaaddhe| gelana uttimaTTe, nANe taha daMsaNa caritte / / vR-AgADhazabdaH prayekamabhisambadhyate-AgADhe'zive'vamaudaryerAjadviSTe bodhika-stenAdibhaye vA; yadvA AgADhaM nAma-zaikSa-sAgArikAdikamanyatarakAraNam, tathA glAna uttamArthapratipanno vA kvacid dezAntare zruto'pAntarAle ca tatra cchinnaH panthAatastapraticaraNArthaM gantavyam, uttamArthaM vA pratipitsuH saMvignagItArthasamIpe chinenApi pathA gacchati / 'jJAnam' AcArAdi 'darzana' darzanavizuddhikArakANi zAstrANi tadathamadhvAnaM gacchet / cAritrArtha nAma-yatra deze strIdoSA eSaNAdoSA vA bhavanti taM parityajya dezAntaraM gantavyam / [bhA.3053] eehi kAraNehiM, AgAdehiM tu gammamANehiM / uvagaraNapubbapaDilehieNa satyeNa gaMtavvaM / / kR'etaiH' azivAdibhiH kAraNairAgATaireva gamyamAnaiH' prApyamANairupakaraNamadhvaprAyogyaM gRhItvA pUrva-gamanAt prAk pratyupekSitaH-samyak zuddhAzuddhatayA nirUpito yaH sArthastena saha gantavyam / / athedameva spaSTayati[bhA.3064] asive agammamANe, gurugA niyamA virAdhanA duvihA / tamhA khalu gaMtavvaM, vihiNA jo vanio hiTThA / / vR-azive samutpane satiyadinagamyate ttshctvaarogurvH| tatraca tiSThatAM niyamAd dvividhA' saMyamA-''tmanoH athavA''tmanaH parasya cetivirAdhanA !yata evaM tasmAt 'khalu nizcitaM vidhinA gantavyam / kaH punarvidhiH? ityAha-yaH 'adhastAd' oghaniyuktau- "saMvaccharabArasaeNa, hohI asivaM ti te tao niti|" ityaadigaathaabhirvrnnitH| zeSANyapyavamaudaryAdIni padAni yathaivIdhaniyuktI tathaiva vktvyaaniiti|| [bhA.3065] uvagaraNa puvvabhaNiyaM, appaDilehiMte caugurU aannaa| omANa paMta sasthiya, atiyattiya appptthynno|| vR-upakaraNaM 'pUrvabhaNitaM' rAtribhaktasUtroktaM nandIbhAjana- carmakarakAdikaM tadagRhNAnasya caturgurukAH / sArthaM vA yadi na pratyupekSante tadApi caturguravaH AjJAdayazca doSAH / tathA sArthaM kadAcidavamAnena svapakSa-parapakSakRtenAtIvodvejito bhavet, yadvA sArthikAH 'AtiyAtrikA vA' sArthacintakAH prAntA bhaveyuH, alpapathyadanovA' svalpazambalaH ssaarth||at etaddoSaparihArArtha sArtha pratyupekSitavyaH / kathaM punaH? iti atrocyate[bhA.3066] rAga-ddosavimukko, satthaM paDilehe so u paMcaviho / bhaMDI bahilaga bharavaha, odariyA kappaDiya satyo / / vR-'rAga-dveSavimukto nAma yasya gantavye na rAgo na vA dveSaH sa sArthaM pratyupekSate / sa ca sArthaH
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-46, [bhA. 3066] 219 paJcavidhaH, tadyathA-bhaNDI-gantrItadupalakSitaHprathamaHsArtha bahilakAH karabhI-vesara-balIvardaprabhRtayaH tadupalakSito dvitIyaH / bhAravahAH-poTTalikAvAhakAsteSAM sArtha tRtIyaH / audarikA nAma-yatra gatAH tatra rUpakAdikaMprakSipyasamuddizanti, samuddezanAnantaraMbhUyo'pyagrato gacchanti, eSa cturthH| kArpaTikA:-bhikSAcarAste bhikSAM bhramanto vrajanti teSAM sArtha paJcamaH ||athainaamev gAthAM vivRNoti[bhA.3067] gaMtavvadesarAgI, asatya satthaM pi kuNati je dosaa| iaro satthamasatthaM, karei acchaMtije dosA / / vR-yo gantavye deze rAgI sa sArthapratyupekSakaH kRto'sArthamapi sArthaM karoti, tataH kusArthena gacchatAM ye doSAstAnApadyante, taniSpannaM prAyazcittaM sUrayaH prApnuvantIti bhAvaH / 'itaro nAma' gantavyadezadveSavAn sa sArthamapyasArthaM karoti, tatastatrAzivAdiSu santiSThamAnAnAM ye doSAstAn prApnuvanti / tasmAd rAga-dveSavimuktaH sArthapratyupekSakaH sUribhi prasthApanIyaH / / atha sArthapaJcake'pi gamanakramaM guNAguNavibhAgaM ca darzayati[bhA.3068] upparivADI gurugA, tisukaMjiyamAdisaMbhavo hojaa| parivahamaMdosu bhave, bAlAdI salla gelanne / / vR-'utparipATyA' yathoktakramamullaGgya yadi sArthena saha gacchantitadA cturgurukaaH|kimuktN bhavati? -bhaNDIsArthe vidyamAne yadibahilakasArthena gacchanti tadA caturgurukAH, atha bhaNDIsArtho naprApyatetatobahilakasArthenApigantavyam, tatra vidyamAne bhAravahasArthena gacchantitadApicaturguravaH, evaM bhAravahAdisArtheSvapi bhAvanIyam / atra cAyeSu 'triSu' bhaNDI-bahilakabhAravahasArtheSu kAzcikAdipAnakAnAM sambhavo bhavet, 'dvayostu' bhaNDI-bahilakasArthayorbAlAnAm AdizabdAd vRddhAnaM durbalAnAM zalyaviddhAnAM glAnAnAM ca parivahanaM bhavet // kiM punaH sArthe pratyupekSaNIyam ? ityAha[bhA.3069] satyaM ca satyavAha, satthavihANaMca AdiyattaM ca / davvaM khetaM kAlaM, bhAvomAnaM ca paDilehe / / vR-sAtha sArthavAhaM sArthavidhAnam AtiyAtrikaM dravyaM kSetraM kAlaM bhAvam avamAnaM ca pratyupekSeta iti dvAragAthAsa pArthaM / / sAmpratamenAmeva vivRNoti[mA.3070] satthi tti paMca bheyA, satyAhA aTTa aaiyttiiyaa| satthassa vihANaM puna, gaNimAI caubvihaM hoi / / vR- sArtha iti padena bhaNDIsArthAdayaH pUrvoktAH paJca bhedA gRhItAH / sArthavAhAH punaraSTI, AtiyAtrikA apyaSTI, ubhaye'pyuttaratra vkssynte|saarthvidhaanN punargaNimAdibhedAccaturvidhaM bhvti| tatra gaNimaM-yadekadvyAdisaGkhyayA gaNayitvA dIyate, yathA-harItakI-pUgaphalAdi / dharimaM-yat tulAyAM dhRtvA dIyate, yathA-khaNDa-zarkarAdi / bheyaM yat palAdinA setikAdinA vA mIyate, yathAghRtAdikaM tandulAdikaM vA / pAricchedyaM nAma-yaccakSuSA parIkSyate, ythaa-vstr-rl-mauktikaadi| etaccaturvidhamapi dravyaM bhaNDIsArthAdiSu pratyupekSaNIyam / tathA dravaya-kSetrakAla-bhAvairapi sArthaH pratyupekSaNIyaH / / tatra dravyataH pratyupekSaNAM tAvadAha[bhA.3071] anuraMgAIjANe, guMThAI vAhaNe annunnvnnaa| dhammutti vA bhaIya va, bAlAdi anicche paDikuTThA / /
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 vRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 vR-anuraGgA nAma-dhaMsikAstadAdIniyAnAnigaveSaNIyAni, AdizabdAt shkttaadiprigrhH| vAhanAni 'guNThAdIni guNTho nAma-ghoTako mahiSo vA, AdizabdAt karabha-vRSabhAdiparigrahaH / eteSAM yAnAnAM vAhanAnAM cAnujJApanA kartavyA, yathA-asmAkaM ko'pi vAlovRddho durbalo glAnaH zalyaviddho vA gantuM na zaknuyAt sa yuSmAbhiranuraGgAdau vA turaGgAdau vA ArohayitavyaH / yadi 'evam, dharma' iti kRtvA'nujAnanti tataH sundaram / atha nAnujAnanti tataH 'bhRtyA' mUlyenApi yathA''rohayanti tathA prajJApayitavyAH / atha mUlyenApi bAlAdInAmArohaNaM necchanti tataH 'pratikruSTAH' pratiSiddhAH, taiH saha na gantavyamityarthaH / api ca[bhA.3072] daMtikka-gora-tilla-gula-sappiemAdibhaMDabhariesu / aMtaravAghAtambhiva, taM ditiharA ukiM deti / / vR-modaka-maNDakA-'zokavatayAdikaM yad bahuvidhaM dantakhAdhakaM tad dantikam, "gora"tti godhUmAH, 'taila-guDauM' pratIto, 'sarpi' ghRtam, evamAdInAM bhakSyabhANDAnAM yatra zakaTAni bhRtAni prApyante sa sArtho dravyataH zuddhaH / yata evamAdibhANDabhRteSu zakaTAdiSu satsu yadyapi antarAapAntarAle vyAghAtaH-varSA-nadIpUrAdika utpadyate tathApi taddantikAdikaMtesArthikAH svayamapi bhakSayanti sAdhUnAmapi ca prayacchanti / 'itarathA' teSAmabhAve kiM dadati?, kimpiityrthH|| vyAghAtakAraNAnyeva darzayati[bhA.3073) vAseNa nadIpUreNa vA vi tenabhaya hasthi rodhey| khobhe va jattha gammati, asivaM vemAdi vaaghaataa|| kR-sArthasyagacchato'pAntarAleAgADhavarSeNa vA nadIpUreNavAbahutaradivasAnvyAghAta upasthitaH, agrato vA stenAnAM bhayamutpannam, duSTahastinA vA mArgo niruddhaH, 'yatra vA' nagarAdau 'gamyate' gantumiSyate tatra rodhako vA rAjyakSobho vA azivaM vA utpannam, evamAdayo gamanasya vyAghAtA bhvnti| teSUpasthiteSu yadyapAntarAle sArthaH sannivezaM kRtvA tiSThati tathApidantikkAdibahuvidhakhAdyadravyabhRtAsugantrISu sukhenaiva sAdhavaH saMstaranti / atastena saha gantavyam / / na punarIzena[bhA.3074] kuMkuma aguruM pattaM, coyaM katthUriyA ya hiNguNc| saMkhaga-loNabhariteNa, na tena satyeNa gaMtavvaM / / vR-kuDamaMagurutagarapatraM "coyaM"titvak kastUrikA hiGgurevamAdikamakhAdyadravyaM yatra bhavati, yazca zaGkena lavaNena vA bhRtaH-pUrNa, tatrAntarA vyAghAte samutpanne niSThitazambalAH sArthikAH kiM prayacchantu ? yata evamataH 'tena' tAddazena sArthena saha na gantavyam / gatA dravyataH pratyupekSaNA / atha kSetra-kAla-bhAvaistAmAha[bhA.3075] khettejaMbAlAdI, aparissaMtA vayaMti addhANaM / kAle jo pubbaNhe, bhAve sapakkhAdaNomANaM // vR-yAvanmAtramadhvAnaM bAla-vRddhAdaya'parizrAntAH 'vrajanti' gantuM zaknuvanti tAvanmAtraM yadi sArtho vrajati tadAsa sArtha kSetre kSetrataH zuddhaH / tathA yaH sUryodayavelAyAMprasthitaH pUrvAhne tiSThati sakAlataH zuddhaH / yatra tu svapakSa-parapakSibhikSAcarairanavamAnaM sa bhAvataH zuddhaH / / [bhA.3076] ekikko so duviho, suddho omAnapellito ceva /
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 1, mUlaM-46, [bhA. 3076] 221 micchattapariggahito, gamanA''diyaNe ya ThANe a|| vR-bhaNDIsArtha-bahilakasArthayormadhyAdekaiko dvividhaH-zuddho'zuddhazca / zuddho nAma-yo nAvamAnapreritaH, avamAnaprerito'zuddhaH / tathA sArthavAha AdiyAtriko vA yovA tatra pradhAnaH sa yadi mithyASTistadAsa sArtho mithyAtvaparigRhIta iti kRtvA naanugntvyH| gamanA''iyaNe ya ThANeya"ttigamane yaHsArthamRdugatiacchinnena vA pathAvrajati, AdanaM-bhojanaM tadvelAyAMyastiSThati, 'sthAneca' sthaNDile yo nivezaM karoti iishHshuddhH| atha svapakSa-parapakSAvamAnaM vyAkhyAnayati[bhA.3077] samaNA samaNi sapakkho, parapakkho liMgiNo gihatyA y| AyA-saMjamadosA, asaIya sapakhavajeNa / / vR-svapakSaH zramaNAH zramaNyazca draSTavyAH / parapakSo liGgino gRhsthaashc|ih liGgino'nyatIrthikA draSTavyAHIzena bhikSAcaravargeNAkIrNeparyAptamalabhamAnAnAmAtma-saMyadoSA bhvnti| tatrAtmadoSAH paritApanAdinA, saMyamadoSAstu kandAdigrahaNeneti / athAnavamAnaM sarvathaiva na prApyate tato'navamAnasyAsati 'svapakSavarjena' svapakSAvamAnaM varjayitvA na parapakSAvamAnaM bhavati tena gantavyam / tatra jano bhikSAgrahaNe vizeSaM jAnAti-ime zramaNAH, ete tu taccannikAdaya iti / "gamanA''diyaNe ya ThANe ya"tti padatrayaM vyAcaSTe[bhA.3078] gamanaM jo juttagatI, vaigA-pallIhiM vA achinnenaM / thaMDillaM tattha bhave, bhikkhaggahaNe ya vasahI y| [bhA.3079] AdiyaNe bhottUNaM, na calati avaraNhe tena gaMtavvaM / tena paraM bhayaNA U, ThANe thaMDillaThAI u|| vR-gamanazuddho nAma yaH sArtha 'yuktagati' mandagamanaH, na zIghraM gacchatItyarthaH; yo vA vrajikApallIbhiracchinnaH panthAstena gacchati, yatastatrAcchinne pathi sthaNDilaM bhavati,jikAdau ca sukhenaiva bhikSAgrahaNaM vasatizca prApyate / / AdanaM-bhojanaM tadvelAyAM yastiSThati, bhuktvA cAparAle na calati tena saha gantavyam / "tena paraMbhayaNA u"tti prAkRtatvAt paJcamyarthe tRtIyA, 'tataH paraM' bhojanAdanantaramaparAhne yazcalati tatra bhajanA kartavyA-yadi sarve'pi sAdhavaH samarthAstadAnIM gantuM tataH zuddhaH, atha na zaknuvanti tato'zuddha iti / sthAnaM nAma-gamanAduparamya nivezaM kRtvA kacit pradeze'vasthAnam, tatrayaH sthaNDilasthAyI sazuddhaH, asthaNDile tiSThantrazuddha iti ||ath yaduktam 'aSTau sArthavAhA AdiyAtrikAca' iti tadetad vyAkhyAnayati[bhA.3080] purANa sAvaga sammaddiTThiahAbhadda dAnasaDDe y| anabhiggahie micche, abhiggahe annatitthI ya / / vR- 'purANaH' pazcAtkRtaH 1 zrAvakaH' pratipannANuvrataH 2 'samyagdRSTiH' aviratasamyagdarzanI 3 'yathAbhadrakaH' sAmAnyataH sAdhudarzanapakSapAtI 4 'dAnazrAddhaH' prakRtyaiva dAnarucimAna 5 anabhigRhItamithyASTiH 6 abhigRhItamithyASTiH 7anyatIrthikaH 8 ete trayo'pi prtiitaaH| evamaSTau sArthAdhipatayaH / AdiyAtrikA apyevamevASTau bhavanti / / sAmpratamadhvAnaM pratItya bhaGgAnupadarzayati[bhA.3081] satthapaNae ya suddhe, ya pellio kaal'kaalgm-bhogii|
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 kAlamakAlaTThA, satthAha'TThA''diyattIyA // vR- sArthapaJcake bhaNDIsArtho bahilakasArthazcAyamAne zuddho vA syAt prerito vA yaH zuddhastena gantavyam / tathA kAlagAmino'kAlagAmino vA kAlabhojino'kAlabhojino vA kAlanivezino'kAlanivezino vA sthaNDilasthAyino'sthaNDilasthAyino vA te paJcApi sAryA bhaveyuH / tathA aSTau sArthavAhA aSTau cA''diyAtrikAH // ebhi padaiH kiyanto bhaGgA uttiSThante ? ityAhaetesiM tu payANaM, bhayaNAe sayAI ekka pannaM tu / vIsaM ca gamA neyA, etto ya sayaggaso jayaNA // [ bhA. 3082] vR- eteSAM padAnAM saMyogena 'bhajanayAM' bhaGgaracanAyAM vidhIyamAnAyAmekapaJcAzatsaGkhyAni zatAni viMzatizca 'gamAH ' bhaGgakA jJeyAH / " etto ya sayaggaso jayaNa"tti ArSatvAd 'eSu' sArtheSu zuddhA'zuddheSu sArthavAhA '' diyAtrikeSuca bhadraka-prAnteSu alpabahutvacintAyAM 'zatAgrazaH' zatasaGkhyabhedA yatanA bhavati // amumevArthaM bhASyakAraH prakaTayannAha [mA. 3083] kAluTThAI kAlanivesI, ThANadvAtI ya kAlabhogI ya / uggata' natthami thaMDila, majjhaNha dharaMta sUre ya !! vR- iha pUrvArddha-pazcArddhapadAnAM yathAsaGkhyaM yojanA, tadyathA- kAlotthAyI nAma sA sArtho ya udgate sUrye uttiSThate, calatItyarthaH / kAlanivezI yo'nastamite ravau prathamAyAM vA pauruSyAM nivezaM kRtva tiSThati / sthAnasthAyI yaH sthaNDile vrajikAdau tiSThati / kAlabhojI yo madhyAhne sUrye vA dhriyamANe bhuGkte // [bhA. 3084] etesiM tu payANaM, bhayaNA solasavihA u kAyavvA / satyapaNaeNa guNiyA, asitI bhaMgA tu nAyavvA // vR- 'eteSAM caturNAM padAnAM SoDazavidhA bhajanA karttavyA, tadyathA- kAlotthAyI kAlanivezI sthAnasthAyI kAlabhojI 1 kAlotthAyI kAlanivezI sthAnasthAyI akAlabhojI 2 kAlotthAyI kAlanivezI asthAnasthAyI kAlabhojI 3 kAlotthAyI kAlanivezI asthAnasthAyI akAlabhojI 4 / evamakAlanivezipadenApi catvAro bhaGgA avApyante, labdhA aSTau bhaGgAH / ete'kAlotthAyipadenApyaSTau prApyante, jAtAH SoDaza bhaGgAH / ete ca sArthapaJcake'pi prApyanta iti paJcabhirguNyante, guNitAJcAzItirbhaGgakA bhavanti // [bhA. 3085] satthAha aTThaguNiyA, asIti cattAla chassatA hoMti / te AiyattiguNiyA, sata ekkAvanna vIsahiyA vR- pUrvalabdhA azItirbhaGgakAH pratisArthavAhaM prApyante iti kRtvA azItiraSTabhi sArthavAhairguNitAH SaT zatAni catvAriMzAni bhavanti / etAni cASTabhirAdiyAtrikairguNyante jAtAni bhaGgakAnAmekapaJcAzacchatAni viMzatyadhikAni / eSAmanyatarasmin sArthe yathAyogamalpabahutvaM paribhAvya yatra bahutarA guNA bhavanti tamabhirocya gurupAdamUlamAgatya sArthapratyupekSakA Alocayanti / atha sArthavAhasyAnujJApanAyAM vidhimAha [bhA.3086] doNha vi ciyatta gamaNaM, egassa'ciyatta hoti bhayaNA u / appattANa nimittaM, patte satyammi parisAo / /
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 46, [bhA. 3086 ] 223 * vR-yatraikaH sArthavAhastatra tamanujJApayanti, yevA pradhAnapuruSAste'nujJApayitavyAH / atha dvau sArthAdhipatI tatodvAvapyanujJApayitavyau, yadi prItikaM tato gamanaM kartavyam / athaikasyAprItikam aparasya prItikaM tato bhajanA bhavati, yastayoH prerakaH pramANabhUtastasya prItike gantavyam aprItike na gantavyam / sArthaM cAprAptAnAM 'nimittaM' zakunagrahaNaM bhavati / sArthaM prAptAH punaH sArthasyaiva zakunena gacchanti / sArthaprAptAzca tiH pariSadaH kurvanti, tadyathA- purato mRgapariSadaM madhye siMhapariSadaM pRSThato vRSabhapariSadam // atha "doNha vi"tti padaM vivRNoti [bhA. 3087] dotri vi samAgayA satthigo ya jassa va vaseNa vaJcati tu / aNanunnavite gurugA, emeva ya egatarapaMte // vR-sArthavAha AdiyAtrikazca dvAvapi militau samAgatau samakamanujJApayanti / athavA 'sArthikaH' sArtho vidyate yasyeti vyutpattyA sArthavAha eka evAnujJApyate / yasya vA vazena sArtho vrajati so'nujJApyaH / athAnanujJApite sArthavAhAdau vrajanti tadA catvAro gurukAH / atha dvau sArthAvekatra militau syAtAm, tatra ca dvau sArthAdhipatI, dvAvapyanujJApayitavyau / athaikamanujJApayanti tatra 'evameva' caturgurukAH / athaikataraH prAntaH tatazcintanIyam-sa prerako vA syAd aprerako vA / yadi prerakastato na gantavyam / atha gacchanti tataH 'evameva' caturgurukAH // kathaM tahiM gantavyam ? ityAha [bhA. 3088] jo hoi pellato taM, bhAMti tuha bAhuchAyasaMgahiyA / cAnuhottiya, gamanaM iharA u guru ANA / / vR- yastatra 'prerakaH' pramAmabhUto bhavati taM dharmalAbhayitvA bhaNanti yadyanujAnIta tato vayaM yuSmAbhiH samaM yuSmadvAhucchAyAsaGgahItA vrajAmaH / evamukte yadyasau brUyAt-bhamavan ! anugraho'yaM me, ahaM sarvamapi bhagavatAmudantamudvahAmIti; evamanujJAte gamanaM vidheyam / itarathA' yadyasau tUSNIkastiSThati bravIti vA 'mA samAgacchata' iti tato yadi gacchanti tatazcatvAro gukha AjJAdayazca doSAH || yadi sArthavAhasyAparasyavA prerakasyAprItike gamyate tata ete doSAH [mA. 3089] paDisehaNa nicchubhaNaM, uvakaraNaM bAlamAdi vA hAre / atiyatta gummiehi va, ubhaMte na vAreti // vR-sa sArthavAhAdiH prAntaH sannaTavImadhyaprAptAnAM sAdhUnAM bhakta pAnapratiSedhaM sArthAdvA niSkAzanaM vidadhyAt, upakaraNaM yA bAlAdIn vA anyena stenAdinA 'hArayet' apaharaNaM kArayedityarthaH, 'AdiyAtrikairvA' sArthArakSakaiH 'gaulpikairvA' sthAnarakSapAlaiH 'uddahyamAnAn' muSyamANAn sAdhUn 'na vArayati' udAsIna Aste ityarthaH / yata evaM tataH kiM kartavyam ? ityAhabhaddagavayaNe gamanaM, bhikkhe bhattaTTaNAe vasadhIe / thaMDilla asati mattaga, vasabhA ya padesa vosiraNaM // [bhA. 3090 ] vR-sArthavAhAdirbhadrako brUyAt yad yUyamAdizata tadahaM sarvamapi sampAdayiSyAmi, siddhArthakavat campakapuSpavadvA zirasi sthitA api me bhAraM na kurutha / evaM vacane bhaNite sapti gamanaM kartavyam / gacchadbhizcAdhvani bhaikSaviSayA bhaktArthanA - samuddezanaM tadviSayA vasativiSayA ca yatanA karttavya / saMjJAM kAyikIM vA sthaNDile vyutsRjeyuH / sthaNDilasyAsati mAtrake vyutsujya tAvad vahanti yAvat
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 sthaNDika prApnuvanti, evaM vRSabhA yatante, yadvA vRSabhAH purato gatvA yatra sthaNDilaM tatra prathamata eva tiSThanti |athsrvthaivsthnnddilN na prApyate tato dharmA-'dharmA''kAzAstikAyapradezeSvapivyutsRjanti / amumevArthamatidezadvAreNAha[bhA.3091] puvvaM bhaNiyA jayaNA, bhikkhe bhattaTTa vasahi thNddille| sA ceva ya hoti ihaM, nANattaM navari kappammi / / vR-bhikSA-bhaktArtha-vasati-staNDilaviSayA yatanA yA pUrvam adhastanasUtreSu oghaniyuktI vA bhaNitA saivehAdhvani vartamAnAnAM mantavyA, sthAnAzUnyArthaM tu kiJcidatrApi vakSyate / tatra bhaikSadvAre 'navaraM' kevalamiha 'kalpe' adhvakalpaviSayaM nAnAtvam / tadevAha[bhA.3092] aggahaNe kappassa u, gurugA duvidhA virAdhanA niymaa| purisa'ddhANaM satthaM, nAuM vA vI na gihijjA / / vR-chine'cchinnevApathiyadyadhvakalpaM nagRhNanti tadAcaturguravaH, "dvividhAca Atma-saMyamabhedAd virAdhanA niyamAd mantavyA / tatrAtmavirAdhanA bhaktAdhalAbhe kSudhAtasya paritApanAdinA, saMyamavirAdhanA tukSudhAtaH sannadhvakalpaM vinA kandAdigrahaNaM kuryAt / ato grhiitvyo'dhvklpH| ebhiH kAraNairna gRhNIyAdapi-yadi puruSAH sarve'pi saMhanana-dhRtibalavantaH, adhvA'pyekadaivasiko dvidaivasiko vA, sArthe'pi prabhUtabhaikSamavApyate tadapi dhruvalAbham, sArthazca bhadrakaH kAlabhojI kAlasthAyI ca / evamAdIni kAraNAni jJAtvA chinnapathe'pyadhvakalpaM na gRhNIyAt / / sa punaradhvakalpaH kIzo grahItavyaH? ityucyate[bhA.3093] sakkara-ghata-gulamIsA, agaMThimA khajUrA va tmmiisaa| sattU pinnAgovA, ghata-gulamisso khareNaM vA / / vR-zarkarayA dhRtena ca mizrANi 'agranthimAni' kadalIphalAni khaNDIkRtAni gRhyante / atha zarkarA na prApyate tato guDena dhRtena ca mizritAni / teSAmabhAve khajUrANi dhRtaguDamizrANi / tadaprAptI saktukAn dhRta-guDamizrAn / tadalAbhe piNyAko'pi dhRta-guDamizro grahItavya / atha dhRtaM na prApyate tataH kharasaMjJakena tailena mizritaH pinnyaakH| eteSAM grahaNe guNamupadarzayati[bhA.3094] thovA vi haNaMti khuhaM, na yataNha kareMti ete khjNtaa| sukkhodaNaM va'laMbhe, samitima daMtika cuNNaM vA // vR. 'etAni' agranthimAdIni khAdyamAnAni stokAnyapi kSudhaM janti, na caitAni bhuktAni santi tRSNAM kurvanti, ata Izo'dhvakalpo gRhyate / IzasyAlAbhe 'zuSkaudanaH' zuSkakUraH, tadalAbhe 'samitimAH' zuSkamaNDakAH, tadaprAptau 'dantikkacUrNa tandulaloTTaH, yahAdantikkaM-tandulacUrNaH, cUrNaM tu-modakAdikhAdyakacUri; etat sarvamapi dhRta-guDena mizrayitvA sthApanIyam / yadi zuddhaM bhaktaM labhante tato nAdhvakalpaM bhujate, yAvanmAtreNa vA nyUna zuddhaM labhante tAvanmAtramadhvakalpAt parimuate, anupasthApitebhyo vA prayacchanti / adhvAnaM pravizadbhiraparamapi yad grahItavyaM tad darzagati[bhA.3095] tivihA''bhayabhesajje, vaNabhesajje ya sappi-muha-paTTe / suddhA'sati tiparirae, jA kammaM nAubaddhANaM / /
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1,mUlaM-46; [bhA.3095] 225 vRtrividhAH-triprakAza vAtajapittaja-zleSmajabhedAceAmayAH-rogAsteSAM yAni bhaiSajyAni, yAnica vraNasya bhaiSajyAni sarpimizrANi madhumimANi vA vraNeSu dattvA paTTaidhyante tAni gRhnnnti| sarvamapyetadadhvakalpAdikaMprathamataH punaradhvAnaM stokaMvA bahuMvA jJAtvA tadanusAreNAdhvakalpo'pi grhiitvyH||evN yadA sarvamapyutpAditaM bhavati tadA kiM vidheyam ? ityAha[bhA.3096] addhANa pavisamANo, jANaganIsAe gAhae gcchN| aha tattha na gAhija, cAummAsA bhave gurugA / / ' vR-adhvAnaM pravizan sUri prathamata eva jJasya-gItArthasya nizrayA-taM puraskRtya gacchamadhvakalpaM grAhayati / atha 'tatra' adhvapraveze gacchaMna grAhayati tatazcaturmAsA gurukA bhaveyuH / ato gItArtha puraskRtyAgItArthapratyayanimittamantarA'ntarA kAnicidrarthapadAni parityajan sUrigacchamadhvakalpaM grAhayet / / evaMvidhena vidhinA nirgatAnAmayaM vidhiH[bhA.3097] sabhae sarabhedAdI, liMgaviogaMca kAu giiytyaa| kharakammiyA va houM, kareMti guttiM ubhyvgge|| vR-yatra sabhayaMtatra vRSabhAH svarabheda-varNabhedakAriNIbhirgulIkAbhiranyAzaM svaraM varNaca kRtvA gacchanti / athavA yathA 'ete saMyatAH' iti na jJAyate tathA liGgaviyogaMkRtvA gItArthA gacchanti / kharakarmikAvAsanaddhaparikarA yathAsambhavaMgRhItAyudhA bhUtvA vRSabhAH 'ubhayavarge sAdhu-sAdhvIlakSaNe 'guptiM rakSAM kurvanti / / kiJca[bhA.3098] je puTviM uvakaraNA, gahiyA addhANa pavisamANehiM / jaMjaMjogaMjastha u, addhANe tassa pribhogo|| vR-yAni pUrva dharmakarakAdInyupakaraNAni adhvAnaM pravizadbhigRhItAni teSAMmadhye yadyasmin kAle yogyaM tasya tadA adhvani paribhogaH karttavyaH / / athAdhvakalpabhoge vidhimAha[bhA.3099] sukkhodaNo samitimA, kaMjusiNodehi uNhaviya bhuNje| mUluttare vibhAsA, jatiUNaM niggate vivego|| "kaMjusiNodehi"ttiiha calATadeze'zrAvaNaM kAlikaM bhnnyte|ydaah cUrNikRtavasAvaNaM lADANajiyaM bhnnnnitti|tto'vshraavnnenossnnodken vAzuSkaudanaMzuSkasamitimAMzca uSNayitvA' mRdubhavanArthamuSNIkRtya bhuJjIta / "jaiUNaM niggae vivego"tti evamAdikayA yatanayA yatitvA yadAadhvano nirgatAstadAtamadhvakalpamabhuktaM muktodvaritaM vA vivicanti, prisstthaapyntiityrthH| "mUluttarevibhAsa"ttimUlottaraguNaviSayA vibhASA krtvyaa| tadyathA-ziSyaH pRcchati-yoadhvakalpa AdhAkarmikaH parivAsitazca sa tAvadAdhAkarmikatvenottaraguNopaghAtI parivAsitatvena tu mUlaguNopaghAtI tataH kimeSa bhujyatAm ? uta pratidivasaM labhyamAnamAdhAkarma ? atrocyateadhvakalpo bhujyatAM naadhaakrm|| nanu doSadvayaduSTo'sau ? sUrirAha. [bhA.3100] kAmaM kammuMtu so kappo, nisiMca privaasito| tahA vikhalu so seo, na yakammaM dine dine| kR'kAmam anumatam-yadasAvadhvakalpa ekatAvadAdhAkarmaaparaMca 'nizi rAtrIparivAsitaH, [19[15
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 tathApi 'khalu' nizcitaM 'sa eva' adhvakalpaH zreyAn, na cAdhAkarma dine dine labhyamAnaM varam / / kutaH? iti ced ucyate[bhA.3101] AdhAkammA'sati ghAto, saI pubbahate ttiy| je ute kammamicchaMti, nigdhiNA tena me mtaa| kR-yadAdhAkarma dine dine labhyate tatra 'asakRd' anekavAraM jIvopaghAtaH, adhvakalpe tu yadAdhAkarma tatra 'sakRd' ekameva vAraM jIvopadhAtaH, pUrvahatAzca te jIvA na dine dine hanyante, ato'dhvakalpa eva varaM naadhaakrm| ye punaH 'te' aviditapravacanarahasyA adhvakalpaM mUlottaraguNopaghAtinaMmatvAna bhuJjate, AdhAkarmatu kevalottaraguNopaghAtakamiti matvA dine dine bhoktumicchanti, te'tyantanighRNAH sattveSu, ata evana te mama sammatA iti|| bhaikSadvAra eva vizeSaM darzayati[bhA.3102] kAluTThAImAdisu, maMgesujataMti bitiyabhaMgAdI / liMgavivegokaMte, cuDalIe maggato abhe| kR-kAlotthAyiprabhRtiSu bhnggessudvitiiybhnggmaadaukRtvaaytnte|tthaahi-kaalotthaayii kAlanivezI sthAnasthAyI kAlabhojI ityatra prathamamaGge nAsti yatanA, sarvathA'pi zuddhatvAtaH dvitIyAdiSu tu sambhavati / tatra dvitIyamale akAlabhojIti kRtvAkhaliGgavivekaMvidhAya rAtrauparaliGgena gRhnnnti| tRtIyacaturthabhaGyorasthAyItikRtvAyad gvaadibhiraakraantsthaanNttrtisstthnti|pjmaadissu caturSa bhaGgeSvakAlanivezIti kRtvA kAlikAyAM tiSThantadhuDalikayA saMstArakabhUmyAdiSu bilAdikaM gaveSayanti / navamAdiSu SoDazAnteSTasu bhaGgeSu akAlotthAyIti kRtvA rAtrI gantavye upasthite 'mArgataH' pRSThataH sthitA gacchanti / kva sati? ityAha-'abhaye yadi pRSThato gacchatAM stenAdibhayaM nabhavet / bhaktArthanaMtuyaH sArtho'kAlasthAyI tatra nirbhayepurato gatvA samuddizanti yathA samuddiSTe sArthastatra prApnoti, vasatiM camadhye gRhNanti ||tthaa- . [bhA.3103] sAvaya annaTThakaDe, aTThA sukkhe saya joi jtnnaae| tene vayaNacaDagaraM, tatto va avAuDA hoti / vR-zravApadabhaye'nyaiH-sArthikairAtmArtha yo vRtiparikSepaH kRtastatra tisstthnti| tadabhAve "aTTha" tti sAdhUnAmarthAya kRte vRtiparikSepe tiSThanti / tadabhAve "sukkhe saya tti zuSkakaNTikAbhiH svayameva vRtiparikSepaM kurvanti / "joi jayaNAe"ttiyadizvApadabhayejyotiSA-agninA kArya tataH prkRtmgnisevnte|aytetNsevituNnprycchnti tataH parakRtamevAgniMgRhItvAprAzukadArubhiH prajvAlayanti / yatra tu stenabhayaM tatra tathA 'vacanacaTakaraM vAgADambaraM kurvanti yathA te stenA mayAdeva zIghraM nazyanti / athavA yataH yasyA dizaste samAgacchanti tadabhimukhIbhUya aprAvRtA bhavanti // evaMvidhaM vidhiM kurvANA adhvano nistaranti / athAyaM vyAghAto bhavetU[bhA.3104] sAvaya-tenaparaddhe, satye phiDiyA tato jati hvejaa| aMtimavaigA viMTiya, niyanaya goulaM kahaNA / / pR-mahATavyAMsiMhAdibhiHzvApadaiH stenairvAsArthaprArabdhaH sandizodizivipraNaSTaH,sAdhavo'pyekAM dizaMgRhItvA vipraNaSTAH tataH' sArthAta sphiTitAyadi bhaveyuH, tatodigbhAgamajAnantovanadevatAyAH
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM - 46, [bhA. 3104] kAyotsargaM kurvanti sA ca vrajikA vikurvati, antimAyAM ca vrajikAyAmupakaraNaviNTikAM vismAyati, tasyA grahaNArthaM sAdhUnAM nivartanam, yAvat tatrAgatAH tAvad gokulaM na pazyanti, tato guruNAM samIpe kathanam, yathA - nAsti sA vrajiketi // idabheva spaSTayatiaddhANammi mahaMte, vaTTaMto aMtarA tu aDavIe / sattha tenaparaddho, jo jatto so tato naTTho // [bhA. 3105] vR- adhvani mahati varttamAnaH sArtha sarvo'pyantarA mahATavyAM stenaiH prArabdhaH, tatazva yo yatra vattete sa tata eva 'naSTa:' palAyitaH // [bhA. 3106 ] saMjayajaNo ya savvo, kaMcI satthilluyaM alabhamANo / paMthaM ajANapANI, pavisejja mahADaviM bhImaM // 227 vR- saMyatajanazca sarva kaJcidapi sArthikamalabhamAnaH panthAnaM cAjAnan bhImAM mahATarvI praviset // tataH kiM karttavyam ? ityAha [ bhA. 3107] savvatthAmeNa tato vi savvakajjuJjayA purisasIhA / vasabhA gaNIpurogA, gacchaM dhAriti jataNAe // vR- tataH 'sarvasthAmnA' sarvAdareNa vRSabhAH 'sarvakAryodyatAH' sakalagacchakAryaikabaddhakakSAH 'puruSasiMhAH' sAtizayaparAkramatayA puruSANaM madhye siMhakalpAH 'gaNipurogAH' AcAryapurassasa IdRzyAM viSamadazAyAM prapatantaM gacchaM yatanayA dhArayanti // tAmevAha [bhA. 3108] jai tattha disAmUDho, haveja gaccho sabAla - vuDDo u / vanadevayAe tAhe, niyamapagaMpaM taha kareti // vR-yadi 'tatra' aTavyAM sabAla-vRddho'pi gaccho diGgUDho bhavet tato niyamena nizcayena prakampaHdevatAyA Akampo yasmAditi niyamaprakampaH- kAyotsargastaM vanadevatAyA AkampanArthaM tathA kurvanti yathAsA AkampitA satI digbhAgaM vA panthAnaM vA kathayati // yataH [mA. 3109 ] sammaddddiTThI devA, veyAvaccaM kareti sAhUNaM / gokulaviuvvaNAe, AsAsa paraMparA suddhA // - ye samyagdhaSTayo devAste sAdhUnAM 'vaiyAvRttyaM' bhaktapAnoSTambhAdinA dravyApadAdyuddharaNAtmakaM kurvantIti sthiti / tataH samyagdhSTidevatA kAcid gokulaM vikurvati / sAdhUnAM taddarzanenAzvAsaH / tatastayA devatayA sAdhavo gokulaparamparayA tAvad nItA yAvajjanapadaM prAptAH / tayA evaM nItA api te 'zuddhAH' nirdoSAH || amumevArthaM savizeSamAha [ bhA. 3110] sAvaya-tenaparaddhe, satye phiDiyA to jai havijjA / aMtimavaIgA viMTiya, niyaTTaNaya goulaM kahaNA || kR- zvApadaiH stenaizva prArabdhe naSTe ca sArthe 'tataH' sAryAt sphiTitA yadi bhaveyuH tataH kAyotsargeNa devatAkampayet / AkampitA ca kAcit panthAnaM kathayet, kAcid vrajikAH paramparayA vikurvya janapadaM prApayet / antimAyAM ca vrajikAyAmupakaraNaviNTikAmupadhiM (vA) vismArayet / tadarthaM sAdhUnAM nivarttanA / yAvat tatrAgatAstAvad gokulaM na pazyanti / tato guruNAM samIpe kathanam, yathA nAsti sA vrajiketi / gurubhizca jJAtam, yathA- etat sarvaM devatAkRtamiti //
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 [bhA.3111] bhaMDI-bahilaga-bharavAhigesu esA tu vaNiyA jtnnaa| . odariya vivittesu ya, jayaNa imA tattha nAtavyA // vR-bhaNDI-bahilaka-bhAravAhisArtheSu "eSA' anantaroktA yatanA varNitA / adhaudarikeSu 'vivikteSu ca' kArpaTikeSviyaM yatanA jnyaatvyaa||taamevaah[bhaa.3112] odaripatthayaNA'sai, patthayaNaM tesi kaMda-mUla-phalA / aggahaNammiya rajjU, valiMti gahaNaMca jynnaae| vR-AgADhe rAjadviSTAdikArye audarikAdibhiH saha gamyamAne 'pathyadanasya' zambalasyA'bhAve yadi 'teSAm' audarikAdInAM kanda-mUla-phalAnyAharo bhavet tataH sAdhUnAmapi tamevAhAraM svayaM prayacchanti / ye ca tatrApariNatAste kandAdi na gRhNanti / agrahaNe ca te sArthikA apariNatAnAM bhISaNArthaM rajjurvalayanti, tato yatanayA grahaNaM kurvanti ||idmev spaSTayati[bhA.3113] kaMdAi abhuMjate, apariNae satthigANa kahayaMti / pucchA vedhAse puna, dukhiharA khaaiuNpurto|| vR-apariNate kandAdikamabhujAne vRSabhAH sArthikAnAM kathayanti-etAn tathA bhApayata yathA khAdanti / tataste sArthikA rajjuvalanaM kurvanti / tato gItArthA kRtasaGketAH pRcchanti- kathayata, kimetAbhI rajjubhiprayojanam? / sArthikA bhaNanti-vayamekanAdhAruDhAH,atoyo'smAkaMkandAdInI na bhakSayatitaM vayametAbhirvihAyasi lambayAmaH, 'itarathA' tasya bubhukSAtasya purataH khAdituM 'duHkhaM' duSkaram, na vayaM bhakSayituM zaknuma iti bhaavH|| [bhA.3114] iharA vi bharati eso, amhe khAyAmo so vitu bhenn| kaMdAdi kajagahaNe, imA ujataNA tahiM hoti / / vR-kandAdInyabhakSayanitarathA'pyasyAmaTavyAmavazyameSa mriyate ato vihAyasi lambanena taM mArayitvA sukhenaiva vayaM bhakSayAmaH ityukte 'so'pi' apariNato bhayena kandAdibhakSaNaM karoti / evamAdipu kAryeSu kandAdigrahaNe prApte iyaM yatanA bhvti||taamevaah[maa.3115] phAsugajoniparitte, egaviga'baddha bhinna bhinne a| baddhaTThie vi evaM, emeva ya hoi bhubiie|| [bhA.3116] emeva hoi uvariM, egaTThiya taha ya hoi bhubiie| sAhAraNasabhAvA, AIe bahuguNaM jaMca / / vR-dve api vyAkhyAtArthe / / pAnakayatanAmAha[mA.3117] tuvare phale ya patte, rukkh-silaa-tupp-mddnnaadiisu| pAsaMdaNe pavAte, Atavatatte vahe avhe| vR-eSA'pi gatArthA |mtaa azivaviSayA yatanA / athAvamaudaryaviSayAM yatanAmAha[mA.3118] ome esaNasohiM, pajahati paritAvito digicchaae| alabhate vi yamaraNe, asamAhI tityavocchedo / / kR-avamaudarikaM vijJAyAnAgatameva dvAdazabhirvarSe nirgntvym|athn nirgacchantitatazcaturguru AjJAdayazca doSAH / tatra ca tiSThan 'digiJchayA' kSudhA paritApitaH sanneSaNAzuddhiM prejahAti,
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ 229 uddezaka : 1, mUlaM-46, [bhA. 3118] athavA bhkt-paanmlbhmaanomrnnmaapnoti| asamAdhinAcamriyamANo devadurgatiMdurlabhabodhikatvaM ca prApnoti / evaM cAnyA'nyasAdhuSu mriyamANeSu tIrthasya vyavacchedo bhavati / / yata evamataH[mA.3119] omodariyAgamane, magge asatIyapaMthe jynnaae| paripucchiUNa gamanaM, cauvvihaM rAyaduTuM ca // vR-avmaudrikaayaaNgmnepraaptepuurvmaargenngntvym|maargsyaabhaavepthaa'pi kiM chinno'cchinno vA'yaMpanthAH ?' iti paripRcchya 'yatanayA' azivadvAroktayAgamanaM vidheym|athraajdvissttdvaarmtnyc nirviSayAdibhirvakSyamANabhedaizcaturvidham / / tatra sa rAjA kathaM pradveSamApannaH? ityAzaGkAvakAzamavalokyedamAha[bhA.3120] orohadharisaNAe, abmarahitasehadikkhaNAe vA / ahimara aniTTadarisaNa, duggAhaNayA anAyAre / / vR-avarodhaH-antaHpuraM tasya liGgasthena kenApyAgharSaNA kRtA, rAjJo vA'bhyarhitaH-gauraviko rAjA-'mAtyAdiputraH zaikSo dIkSito bhavet, sAdhuveSeNa vA kecidabhimarAH praviSTAH, aniSTaM vA sAdhudarzanaM svayameva purohitaprabhRtibhirvA vyudgrAhito manyate, saMyato vA kayAcidaviratikayA samamanAcAraM pratisevamAno dRSTaH / evamAdibhi kAraNaiH praviSTa itthaM caturvidhaM daNDaM prayuJjIta // [bhA.3121] nivisauttiya paDhamo, bitio mA deha bhatta-pAnaM se| tatito uvakaraNaharo, jIya carittassa cA bheto|| vR- prathamo rAjadaNDo nirviSayA''jJApanalakSaNaH / dvitIyo mA bhaktapAnamamISAM prycchtetyevNlkssnnH| tRtIyaH punarupakaraNaharaH |cturtho jIvitasya cAritrasya vA bhedaH krttvyH|| evaMvidhe caturvidhe rAjadviSTe AjJAtikramaM kurvANAnAM prAyazcittamAha[bhA.3122] gurugA ANAlove, baliyataraM kuppe paDhamae doso| giNhata-deMtadosA, bitiya-tie carime duviha bheto // vR-yena rAjJA nirviSayAAjJaptAstadAjJAlopaMvidhAya tisstthtaaNctvaarogurukaaH|anyccaajnyaatikrme rAjA 'balikataraM' gADhataraM kupayati, eSa prathamabhede doSo'bhihitaH / dvitIyatRtIyabhedayoryena rAjJA grAma-nagarAdiSu bhakta-pAnamupakaraNaM vA vAritaM tatra ye sAdhavo gRhNanti ye ca gRhasthAsteSAM prayacchanti teSAmubhayeSAmapi doSAH-grahaNA-''karSaNAdayo bhavanti / caramaH-caturtho bhedaH tatra dvividho bhedo bhavati, jiivitbhedshcaaritrbhedshcetyrthH||ath nirviSayAjJaptAnAM gamanavidhimAha[bhA.3123] sacchaMdeNa ya gamanaM, bhikkhe bhattaTThaNe ya vshiie| dAre va Thito raMbhati, egaTTha Thito va ANAve / / vR-yatra rAjJA bhaNitAH-svacchandaM gacchantu bhavantaH, nAhaM gacchatAM kamapi nirodhaM kurve; tatra bhaikSe bhaktArthane vasativiSayAM ca sAmAcArI na parihApayanti / atha 'dvAre' grAmAdipravezamukhe sthito rAjapuruSavarga sAdhUn bhikSAgatAn niruNaddhi "ekatra vA' sabhA-devakulAdau sthitaH sAdhUn bhoktumAtmasamIpe AnAyayati tato vakSyamANAM yatanAM kurvantIti niyuktigAthAsamAsArthaH / / sAmpratamidameva vyaktIkurvannAha[bhA.3124] sacchaMdeNa ugamanaM, sayaM va satyeNa vA vipuvvuttaM /
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 tatthuggamAdisuddhaM, asaMthare vA panagahAnI // vR-yatra rAjJA svacchanedana gamanamanujJAtaM tatra svayaM vA sArthena vA sahitA gacchantaH 'pUrvoktam' ihaivAzivadvAre oghaniryuktau vA bhaNitaM bhaikSa-SaTkAyayatanAdikaM karttavyam / navaraM tatra svacchandagamane udgamAdizuddhaM bhaktapAnaM grAhyam / asaMstaraNe paJcakaparihANyA gRhNanti / atha rAjA 'mA atraiva janapade kacit pradeze nilIya sthAsyanti' iti budhyA puruSAn sahAyAn prayacchati, tataste puruSA bhaNanti - yUyaM grAmaM pravizya tatra bhikSAmaTitvA bhuktvA ca pratyAgacchata, vayamihaiva grAdvAre sthitAH pratIkSAmahe; tataste tatra sthitA yo ya sAdhuH samAgacchati taM tathA nirundhate yAvatA sarve'pi militAH / athavA te rAjapuruSAH sabhAyAM devakule vA sthitA bruvate yUyaM bhikSAmaTitvA gRhItvA ceha samAgacchata, asmAkaM samIpe samuddizateti / tatazca [ bhA. 3125 ] tiNhegayare gamane, esaNamAdIsu hoti jatiyavvaM / bhattaTTaNa thaMDille, asatI vasahIe jaM jattha // vR-trayANAM prakArANAmekatarasmin gamane eSaNAyAma AdizabdAdudgamotpAdanayozca yatitavyam / bhaktArthanaM tu dvayorAdyagamanayormaNDalyAdividhinaiva kurvanti, tRtIye tu gamane rAjapuruSasamIpe bhuJjAnAnAM na maNDalyAdiniyamaH / sthaNDilasAmAcArIMtu triSvapina hApayanti, rAjapuruSasamIpasthitA vA kurukucAM kurvanti / yadi te vravIran- 'asmatsamIpe vastavyam' tato vasatAvasatyAMyadyatrAlpadoSataraM kAryaM tat tatra karttavyam // atha prakAratrayameva vyaktIkurvannAha [bhA. 3126] sacchaMdao ya ektaM, bitiyaM annattha bhottihaM eha / tatie bhikkhaM ghettuM iha bhuMjaha tIsu vI jataNA // vR- ekaM svacchandata gamanam dvitIyaM punaranyatra bhuktveha samAgacchata, tRtIyaM mikSAM gRhItvA iha samAgatya bhojanaM kuruta, eSu triSvipa bhaikSAdiyatanA karttavyA / / atraiva vizeSaM darzayatisabiijjae va muMcati, ANAvettuM va collae deti / [mA. 3127] / amhuggamAisuddhaM, anusaTThi anicche jaM aMtaM // vR- vAzabdAH prakArAntaropanyAse / kazcidatiprAntaH sadvitIyAn sAdhUn muJcati / kimuktaM bhavati ? - sAdhUnAM bhikSAmaTatAM rAjapuruSAn pRSThataH sthitAn hiNDApayati, te ca yadyutsukAyamAnA aneSaNIyaM grAhayanti; yadi vA sa rAjapuruSa ekatra sthAne sAdhUn nirudhya 'collakaM' bhojanamAnAyya dadAti yathA sarve'pyetadAhArayataH tato'sau vaktavyaH - asmAkamudgamAdi zuddhaM grahItuM kalpate / evamukto yassaGkalayati tato bhikSAM hiNDante / atha notsaGkalayati tato'nuziSTi karttavyA / tathApi moktumanicchati yat colakaM 'antaM' piNyAka-doSAnnAdi tad gRhNanti / / [ bhA. 3128 ] puvvaM va uvakkhaDiyaM, khIrAdI vA anicche jaM diMti / kamaDhaga bhutte saNNA, kurukuya duviheNa vi daveNa // vR- athavA collake AnIte tanmadhyAd pUrvamAtmArthaM taiH 'upaskRtaM' rAddhaM kSIra-dadhyAdi vA tad bhuJjate / yadi pUrvarAddhaM necchita pradAtum, bravIti ca yadahaM bhojayAmi bhaNAmi vA tat samuddizata; tataH zuddhamazuddhaM vA yat te prayacchanti tad bhuJjate / tatra ceyaM yatanA- kamaDhakeSu parasparaM sAntaramupaviSTAH santo bhuJjate, bhuktottarakAlaM saMjJAvyutsarjanAnantaraM ca prAzukamRttikayA dravema ca 'dvividhenApi '
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 231 uddezakaH 1, mUlaM-46, [bhA. 3128] sacittA-'cittabhedabhinnena saMjJAvyutsarjanAnantaraM ca prAzukamRttikayA draveNa ca "dvividhenApi' sacittA-'cittabhedabhinnena kurukucAMkurvanti |ttr pUrvamacittena, pazcAt sacittenApi; pUrvamizreNa, pazcAd vyavahArasacitteneti (vA) ||gtN nirviSayAjJapanadvAram / atha bhakta-pAnanivAraNAdvAraM vyAcaSTe[bhA.3129] biie vi hoi jayaNA, bhatte pAne alamamANammi / dosINa-takka-piMDI, esaNamAdIsu jatitavvaM / / vR-dvitIye'pirAjadviSTe bhakta-pAne'labhyamAne iyaM yatanA bhavati-yAvadadyApijano na saJcarati tAvat pratyUSevelAyAM doSAnaM tavaM ca gRhNanti, piNyAkapiNDikAM vAyasapiNDikAM vA gRhanti, tataH paJcakaparihANikrameNaeSaNAdiSu yatitavyam / keSu punastad gRhyate? ityAha[bhA.3130] purANAdiM pannaveDaM, nisi pi gItatthe hoti ghnnNtu| aggIte divA gahaNaM, suNNaghare vA imehiM vA / / vR-purANaM vA zrAvakaMvA sAdhusAmAcArIkuzalaM prajJApya yadi sarve'pi gItArthAstataH 'nizyapi' rAtrAvapigrahaNaM kurvnti| agItArthamizreSutupurANAdiprajJApitaH sanzUnyagRhe vAzabdAddavakulAdau balinivedanalakSyeNa paudgalikAdikaM sthApayati tasya divA grahaNaM kartavyam / eteSu vA sthAneSu sthApitaM gRhnnnti||taanyevaah[bhaa.3131] uMbara koTiMbesu va, devaule vA nivedanaM rnno| katakaraNe karaNaM vA, asatI naMdI duvihadavve // vR-devakulAdiSuye udumbarAsteSvanikAlakSyeNopaDhaukitaM kUrAdikaMgRhNanti |kottttimbaa nAmayatra gomaktaM dIyate tatra gobhaktalakSyeNa sthApitaM gRhNanti / araNye vA yad devakulaM tatra balinivedanaM gRhaNanti / rAjAnaM ca sadaiva svayaM pareNa vA bhaNanto bhANayantazca tiSThati (nti), yadi rAjA bahubhirapyupAyairupazamyamAno'pinopazAmyati tatoyaH saMyataH 'kRtakaraNaH' iSuzAstre kRtAbhyAsaH sahayodhI vAsa karaNaMkaroti, taMrAjAnaMbaddhavA shaastiityrthH| vidyAbalenavA vaikriyalabdhisampanno vAviSNukumArAdirivatasyazikSAM kroti| "asai'ttiyadA kRtakaraNAdayona prApyante tadA'dhvAnaM gacchadbhi nandi' pramodoyenadravyeNa gRhItena syAtta dvividhamapi grahItavyam tadyathA-prAzukamaprAzukaM vA, parIttamanantaM vA, parivAsitamaparivAsitaM vA, eSaNIyamaneSaNIyaM veti / / gataM bhaktapAnapratiSedhadvAram / athopakaraNaharadvAraM vyAkhyAnayati[bhA.3132] taie vi hoti jataNa, vatthepAde albbhmaannmmi| ucchuddha vippaipaNe, esaNamAdIsu jatitavvaM !! vR-'tRtIyaM rAjadviSTaM nAma' yatra rAjJA pratiSiddham-'mA'mISAM vastraM pAtraM vA ko'pi dadyAd apaharttavyaM vA; tatra vastre vA pAtre vAalabhyamAne yatanA krtvyaa| katham? ityAha-devakulAdiSu kArpaTikairyad vastrAdikam 'ucchuddhaM' parityaktaM yacca 'viprakIrNam' utkuruTikAdisthApitaM tad gRhNanti / eSamAdidoSeSu vA yatitavyam, vastragrahaNe paJcakaparihANyA yatanA kartavyeti / / [bhA.3133] hiyasesagANa asatI, taNa aganI sikkagA va vAgA vaa| pehuNa-cammaragahaNaM, bhattaM tu palAsa pANisu vA / /
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/46 vR- rAjJA sAdhUnAmupakaraNAni hatAni, tataH taccheSANAM-taduddharitAnAmabhAvaH saMvRttaH kiJcidapyavaziSyamANaM nAstIti bhAvaH / tataH zItAbhibhUtAH santastRNAni gRhNanti agni vA sevante / pAtrakabandhAbhAve sikkekAni, prAvaraNAbhAvetu zaNAdivalkAni gRhNanti / "pehuNaM" ti mayUrAGgamayI picchikA rajoharaNasthAne kartavyA |crmnno vA prastaraNa-prAvaraNArthaM grahaNaM kaarym| bhaktaM tu palAzapatrAdiSu, teSAmabhAve pANiSvapi gRhNIyAdvA bhuJjIta vA / / [bhA.3134] asaI yaliMgakaraNaM, pannavaNaTThA sayaM va ghnntttthaa| AgADhe kAraNammiM, jaheva haMsAdiNaM gahaNaM / / vR-yadi rAjA khaliGgenopazAmyamAno'pi nopazAmyati, upakaraNaM vAsvaliGgena mRgyamANana labhyate, tataH paraliGgaM kurvanti / kimartham ? ityAha-prajJApanArthaM svayaM vA grahaNArtham / kimuktaM bhavati? -bauddhAdinA rAjJo'numatena paraliGgena sthitAH svasamaya-parasamayavedino vRSabhAyuktiyuktairvacobhistaM rAjAnaM prajJApayanti, tena vA paraliGgena sthitA upakaraNaM svayamevotpAdayanti / IzeAgADhekAraNeyathaiva haMsatailAdInAMgrahaNaMtathA vastra-pAtrAderapyavasvApana-tAlodghATanAdiprayogaH kartavyamiti / / gatamupakaraNaharadvAram / atha jIvita-cAritrabhedadvAraM bhAvayati[bhA.3135] duvihammi bheravammi, vija nimitte ya cuNNa devI ya / seTTimmei amaccammiya, esaNamAdIsu jatitavvaM // vR-'dvividhe' jIvita-cAritravyaparopaNAtmake bhairave samutpanne taM rAjAnaM vidyayA nimittena vA cUrNairmA vazIkuryAt, yA vA devI tasya rAjJA iSTA sA vidyAbhirAvarttayate / evamapyanupazAntI zreSThinamamAtyaM vA upalakSaNatvAtpASaNDigaNaM vA prajJApayanti, tatastaddAreNopazamayanti |athvaa yAvad nRpatimupazamayanti tAvat zreSThino'mAtyasya vAavagrahe tiSThanti / eSaNAdiSuca prAgvadeva yatitavyam / [bhA.3136] AgADhe annaliMgaM, kAlakkhevo va hoti gamanaM vaa|| kayakaraNe karaNaM vA, pacchAdaNa thAvarAdIsu / / vR-AgADhe rAjadviSTe'nyaliGgaM vidhAyAjJAyamAnastatraiva kAlakSepaH karttavyaH viSayAntaragamanaM vA krttvym|yo vA kRtakaraNaHsa karaNaM karoti, viSNukumArAdirivanRpateH shikssaaNkrotiityrthH| atha tadapi nAsti tataH sthAvarAH-vRkSAsteSAM gahaneSu AdizabdAt padmasaraHprabhRtiSu vA AtmAnaM pracchAdya divA nilInA Asate rAtrau ca vrajanti / / gataM rAjadviSTadvAram / atha bhayAdidvArANi yugapadAha[bhA.3137] bohiya-micchAdibhae, emeva ya gammamANa jtnnaae| doNha'TThA va gilANe, nANAdaTThA va gmmte|| vR-bodhikAH-mAlavastenAH, mlecchAH-pArasIkAdayaH,tadAdInAMbhaye samupasthitezIghraM dezAntaraM gantavyam / tatra ca gamyamAne 'evameva' azivAdidvAravad bhaikSAdikaM yatanayA kartavam / AgADhaM gantavyam / glAnatvevA dvayorAya gamyate, vaidysyaussdhaanaaNchetorityrthH| uttamArthe tu niryApaNArthaM praticarako gacchet / uttamArthapratipitsurvA vizodhikaraNArthaM gItArthasamIpaM gacchet / jJAna-darzana
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-46, [bhA.3137] 233 cAritrArthaM vA gantavyam / etaiH kAraNairgamyamAne pUrvaM mArgeNa pazcAdacchitrena cchinnena vA pathA'pi gantavyam / atra yatanAmAha[bhA.3138] epAganaM ca satA, vIsaM ca'ddhANaniggamA neyaa| etto ekke kammi ya, sataggaso hoi jtnnaao|| kR-sArthapaJcakena kAlotthAyiprabhRtimizcaturbhiHsArthavAhairaSTabhizcAdiyAtrikairekapaJcAzacchatAni viMzatyadhikAni adhvanirgamaprakArAbhavanti / eteca prAksaprapaJcaMbhAvitAH / eteSubhaGgakeSvekaikasmin bhaGgake'zivAdikAraNe'dhvani gacchatAM zatAgrazaH prAguktanItyA yatanA bhavanti / / mU. (47) saMkhaDiM vA saMkhaDiyapaDiyA itte| -athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.3139] duvihA'vAtA u vihe, vuttA te hojja sNkhddiietu| tattha diyA vina kappati, kimu rAti esa saMbaMdho / vR- 'vihe' adhvani gacchatAM saMyamA-''tmavirAdhanAbhedAd dvividhAH pratyapAyA uktAH / saGkhaDyAmapi gacchatAMta eva pratyapAyA bhaveyuH / atastatra divA'pigantuMna kalpate kimuta rAtrau? eSa smbndhH| anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-"saMkhaDiM vA" iti vAzabdAd "na kalpate" ityAdipadAnyanuvartanIyAni / tadyathA-na kevalamadhvAnaM rAtrau vA vikAle vA gantuM na kalpate, kintu saGghaDimapi rAtrau vA vikAle vAsaGghaDipratijJayA 'etuM' gantuMna kalpate / eSa sUtrasa paarthH|| atha bhASyakAro vistarArthaM bibhaNiSurAha[bhA.3140] saMkhaMDijaMti jahiM, AUNi jiyANa saMkhaDI sa khlu| tappaDitAe na kappati, annattha gate siyA gmnnN|| vR-sam-iti sAmastyena khaNDayante-troTyante, 'jIvAnAM' vanaspatiprabhRtInAmAyUMSi prAcuryeNa 'yatra' prakaraNavizeSesA khalu saGkhaDirityucyate, "svarebhya iH" ityauNAdika ipratyayaH, pRSodarAditvAdanusvAralopaH, tAM saGkhaDiM 'tapratijJayA' 'saGghaDimahaM gamipyAmi' ityevaMlakSaNayA gantuM na kalpate / evaM bruvatAsUtreNedaM sUcitam-'anyArtham aparakAryanimittaM saGghaDigrAmaMgatasya saGghaDyAmapi gamanaM syAditi / / adhAtraiva prAyazcittamAha[mA.3141] rAo va divasato vA, saMkhaDigamaNe hvNt'nugdhaayaa| saMkhaDi egamanegA, divasehi tahevapurisehiM / / vR-rAtrau vA divasato vA saGghaDyAM-saGghaDigrAmamuddizya gamane catvAro'nuddhAtAH praayshcittm| sA ca saGkhaDI divasaiH puruSaizcaikA anekA ca bhavati // idameva spaSTayati[bhA.3142] ego egadivasiyaM, ego'negAhiyaM va kujAhi / negA va egadivasiM, negA va anegdivsNtu|| vR-ekapuruSa ekadaivasikI saGkhaDIM kuryAt, ekaH 'anekAhikAm' anekadaivasikIm, aneke puruSAH sambhUyaikadaivasikIm, aneke puruSA anekadaivasikI saGkhaDI kurvnti| [bhA.3143] ekekkA sA duvihA, purasaMkhaDi pacchasaMkhaDI ceva / puvA-'varasUrammiM, ahavA vi disAvibhAgeNaM //
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 vRhatkalpa-chedasUtram -2-1/47 vR- 'ekaikA' ekadevasikI anekadaivasikIca 'sA' saGghaDi pratyekaM dvidhA puraH saGghaDI pazcAtsaGghaDI c| yA 'pUrvasUrye' pUrvadigvibhAgamadhyAsIne ravIkriyate sA puraH saGghaDI, yA punaraparasUryesA pazcAtsaGkhaDI / athavA digvibhAgenAnayoH puraH pazcAdvibhAgo vijJeyaH yA vivakSitagrAmAdeH sakAzAt pUrvasyAM dizi bhavati sA pUrvasaGghaDI, yA tu tasyaivAparasyAM dizi sA pazcAtsaGghaDI // atra prAyazcittamAha[ bhA. 3144] duvihAe vi caugurU, visesiyA bhikkhumAdiNaM gamane / gurugAdiva jAsapadaM, purisegA 'nega-dina-rAto / / vR- dvividhAyAmapyanantaroktAyAM saGkhaDyAM gamane caturgurukAH / ete ca bhikSuprabhRtInAM tapaH kAlavizeSitAH - bhikSostapasA kAlena ca laghavaH, vRSabhasya tapasA laghavaH, upAdhyAyasya kAlena laghavaH, AcAryasya tapasA kAlena ca guravaH / athavA caturgurukamAdau kRtvA ekAnekapuruSakRtaikAnekadai vasika saGghaDISu rAtrI gacchataH 'svapadaM ' chedAdikaM yaavnnetvym| tadyathA-bhikSurekapuruSakRtAmekadaivasikIM saGgraDIM vrajati caturguravaH, ekapuruSakRtAnekadaivasikyAM SaDlaghavaH, aneka puruSakRtAyAmekadaivasikyAM SaDguravaH, anekapuruSakRtAnekadaivasikyAM chedaH / evaM bhikSuviSayamuktam / vRSabhasya SaDlaghukAdArabdhaM mUle, upAdhyAyasya SaDgurukAdArabdhamanavasthApye, AcAryasya cchedAdArabdhaM pArAJcike niSThAmupayAti / prakArAntareNa prAyazcittamevAha[bhA.3145] Ayariyagamane gurugA, vasabhANa avAraNammi caulahugA / doha vi donni vi gurugA, vasabha balA tetare suddhA // vR- AcAryasya 'saGkhaDyAM gacchAmaH' iti bruvANasya catvAro guravaH / tamevaMbruvANaM vRSabhA na vArayanti caturlaghukAH / athAcAryeNa 'saGghaDIM vrajAmaH' ityukte vRSabhA api 'vrajAmaH' iti bhaNanti tataH 'dvayorapi' vRSabhA -''cAryayorye catvAro mAsAste dvaye'pi gurukAH karttavyAH, vRSabhANAmapi caturgurukA bhavantIti bhAvaH / atha vRSabhairvAritA apyAcAryA balAmoTikayA gacchanti tataH 'te' AcAryA prAyazcitte lagnAH, 'itare' vRSabhAste 'zuddhAH' na prAyazcittabhAja iti / / [bhA. 3146 ] savvesi gamane gurugA, Ayariya avAraNe bhave gurugA / vasabhe gItA - 'gIe, lahugA gurugo ya lahugo ya // vR- yadi sarve'pi sAdhavo bhaNanti 'saGghaDyAM gacchAmaH' iti tatasteSAM catvAro gurukAH / AcAryAstAnna vArayati caturguravaH / vRSabho na vArayati caturlaghavaH / gItArtho bhikSurna vArayati guruko mAsaH / agItArtho na vArayati laghuko mAsaH // [bhA. 3147] egassa anegANa va chaMdena pahAviyA tu te saMtA / vattamavattaM socA, niyattaNe hoMti caugurugA // nRR- 'ekasya' AcAryAdiH 'anekeSAM vA' bahUnAM 'chandena' abhiprAyeNa 'te' saGghaDyA upari pradhAvitAH santovRttAmavRttAM vA saGghaDIM zrutvA yadi nivarttante tatazcaturgurukA bhavanti // idameva bhAvayati [bhA. 3148] velA divasehiva, vattamavattaM nisamma paccetiM / hohi amugaM divasaM, sA puna annammi pakkhammi / / vR-velayA divasairvA pratiniyatAM saGghaDI zrutvA prasthitAH, gacchadbhizcApAntarAle zrutam, yathA
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 235 uddezaka : 1, mUlaM-47, [bhA. 3148] sAsaGkhaDI 'vRttA' samAptA 'avRttAvA anyasyAM velAyAmanyasmin divase bhAvinI; evaM vRttAmavRttAM vA 'nizamya' zrutvA 'pratyAyAnti' pratinivartante / tatra velAmaGgIkRtya yathA kaizcidapi sAdhubhiH zrutam-adyAmukagRhe pUrvAhnavelAyAM saGkhaDIbhaviSyati; tataste pAtrANyudgrAhya tasyAM gantuMprasthitAH, apAntarAle ca taiH zrutam, yathA-atikrAntA sA sngghddii| evamaparAhnavelAbhAvinI saGghaDIM zrutvA prasthitAH, apAntarAle cAkarNitam, yathA- nAdyApi tatra velA; evaM zrutvA pratinivartante / divasamadhikRtya punarittham-"hohii" ityAdi pazcArddham / kacid grAme sthitaiH zrutam-amukanAme 'amukadivase' paJcamIprabhRtike saGghaDirbhaviSyati; ityAkarNya te taM grAma prasthitAH, tatra ca gacchadbhirantarA zrutam, yathA-vRttA sA saGghaDI bhaviSyati vA / katham ? ityAha-"sA puna annammi pakkhammi"ttiyasyAMpaJcamyAMbhAvinI saGkhaDI sAdhubhiH zrutA sA punaH 'anyasmin atIte'nAgate vA pakSe matAvA bhaviSyati vA,na tatpakSavartinIti bhAvaH / atha saGghaDI kathaM kutra vA bhavati? ityucyate[bhA.3149] Adeso selapure, AdAna'TTAhiyAe mhimaae| tosalivisae vinavaNaTThA taha hoti gamaNaM vA / / vR-'AdezaH' saGghaDiviSaye dRSTAnto'yam-tosaliviSaye zailapure nagare RSitaDAgaMnAma srH| varSe varSe bhUyAn loko'SyahikAmahimAM kroti| tatrotkRSTAvagAhimAdidravyasyAdAnaM-grahaNaMtadartha ko'pilubdho gntumicchti|ttH sagurUNAM vijJapanAM saGkhaDigamanArthaMkaroti / aacaaryaavaarynti| tathApi yadi gamanaM karoti tatastasya prAyazcittaM doSAzca vaktavyA iti puraatngaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vivaNoti[bhA.3150] selapure isitalAgammi hoti aTTAhiyA mahAmahimA / koMDalameMDha pabhAse, abbuya paadiinnvaahmmi|| vR-tosalideze zailapure nagare RSitaDAgesarasiprativarSaM mahatA vicchardainA'STAhikAmahAmahimA bhvti|tthaa kuNDalameNThanAmno vAnamantarasyayAtrAyAMbharukacchaparisaravartI bhUyAn lokaH saGghaDiM karoti / prabhAse vA tIrthe arbuda vA parvate yAtrAyAM saGghaDi kriyate / 'prAcInavAhaH' sarasvatyAH sambandhIpUrvadigabhimukhaHpravAhaH, tatrA''nandapuravAstavyo loko gatvA yathAvibhavaMzaradi saGghaDiM karoti / / evamAdiSu saGghaDISu ko'pyutkRSTadravyalubdho gurUn saGgraDigamanArthaM vijJapayati / guravo bruvate-Arya! na kalpate saGghaDiM gantum, tato'sau mAyayA bravIti_[bhA.3151] asthiya meM puvvadivA, ciradiTThA te avassa daTThavvA / mAyAgamane gurugo, taheva gAmANugAmammi / / vR-santi me tatra grAme 'pUrvadRSTAH' pUrvaparicitAH suhRdAdayaH, teca 'ciraddaSTAH' prabhUtakAlasteSAM militAnamabhavaditi bhAvaH, ata idAnImavazyaM draSTavyAste myaa| evaM mAyayA gurUnApRcchaya yadi gacchati tadA guruko maasH|graamaanugraame'pi viharatAM saGghaDiM zrutvA gacchatAMtathaiva maasgurukm|| idameva vyAcaSTe[bhA.3152] gAmAnugAmiyaM vA, rIyaMtA sou saMkhaDiM turiyaM / chaDDeti va sati kAle, gAmaMtesiM pi dosA u||
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/47 - grAmAnugrAmikaM vA 'rIyamANAH' viharantaH kvApi grAme saGghaDiM zrutvA ye tvaritaM gacchanti; sati vA bhikSAkAle taM grAmaM parityajanti, parityajya ca saGghaDigrAmaM gacchanti, teSAmapi 'doSAH ' vakSyamANA bhavanti // [bhA. 3153 ] gaMtumaNA annadisiM, annadisi vayaMti saMkhaDinimittaM / mUlaggAme va aDaM, paDivasabhaM gacchati tadaTThA / / vR- bhikSAcaryAyAmanyasyAM dizi gantumanasaH saGghaDiM zrutvA tannimittamanyasyAM dizi vrajanti / mUlagrAme vA aTan saGghaDimAkarNya prativRSabhagrAme 'tadarthaM ' saGghaDihetorgacchati / / eteSu sarveSvapi gamanaprakAreSu doSAnupadidarzayiSurAha [ bhA. 3154 ] egAhi anegAhiM, diyA va rAto va gaMtu paDisiddhaM / ANAdiNo ya dosA, virAdhanA paMdhi patte ya // vR- ekAhikImanekAhikIM vA tAM sabaDIM gantuM divA rAtrau vA pratiSiddhAM yadi gacchati tata AjJAdayo doSAH, virAdhanA ca saMyamA-''tmaviSayA pathi varttamAnAnAM tatra prAptAnAM ca bhavati / / tatra pathi vartamAnAnAM tAvad doSAnabhidhitsurAha bhA (3155] micchatte uDDAho, virAdhanA hoti saMjamA''yAe / rIyAdi saMjamammi ya, chakkAya acakkhuvisayammi || vR-saGghaDiM gacchataH sAdhUn dhSTvA yathAbhadrakAdayo midhyAtve sthiratarIbhaveyuH, uDDAho vA bhvet| tathA saMyamA''tmavirAdhanA bhavati / tatra saMyamavirAdhanA bhAvyate-'mA saGghaDidivaso vyatikrAmatu' iti kRtvA rAtrau gacchan IryAdisamitIrna zodhayati / acakSurviSaye ca gacchatAM SaTkAyavirAdhanA / AtmavirAdhanA tu purastAd vakSyate // atha mithyAtvoDDAhadvAre vyAcaSTejIhAdosaniyattA, vayaMti lahehi tajjiyA bhoje / [ bhA. 3156 ] thirakaraNaM micchatte, tappakkhiyakhobhaNA ceva / / vR-loko brUyAt - aho ! amI zramaNAH 'jihvAdaSanivRttAH' rasagRddhirahitA api 'rUkSaiH' vallacaNakAdibhirAhAraistarjitAH santaH samprati 'bhojyArthaM saGghaDihetorgacchanti ityuDDAho bhavet / tathA yathaitadamISAmasatyaM tathA anyadapi midhyA pralapitamiti mithyAtve sthirIkaraNaM bhavati / ye ca tatpAkSikAH-sAdhupakSabahumAninaH zrAvakAsteSAM kSobhanA - mithyAdRSTibhiH samyaktvAJcAlanA bhavati / / athA''tmavirAdhanAmAha[bhA. 3157] vAle tene taha sAvate ya visame ya khANu kaMTe ya / akamahAbhayaM AtasamutthaM, rattemAdI bhave dosA // vR- rAtrau saGghaDigamane 'vyAlaH' sarpastena dazyeta, stenairupakaraNamapahiyeta, 'zvApadaiH' siMhAdibhirupadrUyet, 'viSameca' nimnonnate prapatet, sthANunA vAkaNTakena vA vidhyeta, akasmAdbhayaM cAtmasamutthaM bhavati / rAtrAvevamAdayo doSA bhaveyuH // evaM tAvat pathi gacchatAM doSA abhihitAH / atha tatra prAptAnAmAha [ bhA. 3158] vasahIe je dosA, parautthiyatajjaNA ya biladhammo / Atojja-gItasadde, itthIsadde ya savikAre //
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-47, [bhA. 3158] 237 vR-vasateH sambandhino ye AdhAkarmAdayo dossaastessulgnti|prtiirthikaashcttrgtaanaaNtrjnaaN kurvanti / 'biladharmo nAma' ekasyAmeva vasatau gRhasthaiH samaM saMvartayaikatrAvasthAnam, tatrAsaGghaDaM syAt / tatraca savaDyAmAtodya-gItazabdAdyAn strIzabdA~zca savikArAn zrutvA cazabdAdaviratikA alaGka tASTvA smRtikaraNAdayo doSA itidvaargaathaasmaasaarthH|| sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.3159] AhAkammiyamAdI, maMDavamAdIsu hoti aNumannA / rukkhe abbhAvAse, uvariMdose parUvessaM / / vR-saGghaDIkartA dAnazrAddho yathAbhadrako vA sAdhUnAM nimittamAdhAkarmikAn maNDapAn kArayet, AdizabdAd yAvantikAdiparigrahaH / teSu maNDapeSu AdizabdAt paTakuTIprabhRtiSu ca tiSThatAmanumatidoSaH prApnoti / athaitaddoSabhayAna tatra tiSThanti tato'nyatra vasatimalabhamAnA vRkSa mUle'bhrAvakAze vA vasanti / tatra ca vasatAM ye doSAstAnupariSTAdasminneva sUtre prarUpayiSyAmi // paratIrthikatarjanAdvAramAha[bhA.3160] iMdiyamuMDe mA kiMci beha mA ne Dahejja sAveNaM / pehA-soyAdIsuya, asaMkhaDaM heuvAdo ya / / vR-ye tatra saGkhaDI zrutvA zAkya-bhauta-bhAgavatAdayaH paratIrthikAH samAyAtAste sAdhUna tarjayanta ityaM bruvate-indriyamuNDA amI saGkhaDiprAptAH zramaNAH,'mA kiJcidamUn brUta' na kimapyamISAM sammukhaM vipakaM bhASaNIyam, mA "ne" yuSmAn amI tapasvina AkruSTAH santaH zApena daheyuH / evaM tarjanAmasahamAnA apariNatAstaiH sahAsaGkhaDaM kuryuH| tathA prekSA-pratyupekSaNAtAM kurvatodRSTvA zaucaM vA svalpakaluSAdinA pAnakena vidhIyamAnaM dRSTvA AdizabdAt saMyatabhASayA bhASamANAn zrutvA paratIrthikA uDDuJcakAn kurvanti, tatra tathaivAsADaM bhavet / hetunA vA te paratIrthikA vAdaM maargyeyuH| yadi dIyate tatasteSAmAtmano vA parAjaye yathAkramaM pradveSagamana-pravacanalAghavAdayo doSAH / atha na dIyate tataste lokasamakSavarNavAdaM kuryu-baTharaziraHzikharA ete na kimapijAnantItyAdi / biladharmadvAramAha[mA.3161] bhiMgAreNa na dinnA, na ya tujhaM petigI sabhA esA / atibahuo ovAso, gahito Nutue kalaho evaM / / vR-sAdhAraNa sabhAdau piNDIbhUyasAdhavogRhasthAzca yadekatrAvatiSThante sa biladharmaH / tena vasatAM sAdhubhiH parabhUte'vakAze mAlite sati gRhasthA bruvate-bho zramaNa ! eSA sabhA tubhyaM na bhRGgAreNa dattA, udakena na kalpiteti bhAvaH; na ca taveyaM 'paitRkI' pitRparamparAgatA, ataH kinu nAma atibahuko'vakAzastvayA gRhItaH? evaM kalaho bhvti|| [bhA.3162] tatya ya atiMta neto, saMviTTho vA chiveja itthiio| icchamanicche dosA, bhuttamabhutte ya phaasaadii| vR-'tatra ca' sabhAdau ko'pi sAdhuratigacchan nirgacchan vA samupaviSTo vA strIH spRzet tata AtmaparobhayasamutthA doSAH tatracayadi tAmaviratikAMpratisevitumicchati tadA sNymviraadhnaa| athanecchatitataHsAuDDAhaM kuryAt |striinnaaNc sparzAdiSutathAAtodha-gItazabdAnstrIsambandhinazca hasita-kUjitAdizabdAn zrutvA bhuktA-'bhuktasamutthA dossaaH| bhUyo'pi doSadarzanArthamAha
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/47 [bhA.3163] AvAsaga sajjhAe, paDilehaNa bhuMjaNeya bhaasaae| vIyAre gelaNNe, jA jahi ArovaNA bhaNiyA // vR-Avazyake 1 svAdhyAye 2 pratyupekSaNAyAM 3bhojane 4ca bhASAyAM 5 vicAre 6 glAnatveca 7 yA yatrAropaNA bhaNitA sA tatra jJAtavyeti dvAragAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva pratipadaM vivRNoti[bhA.3164] AvAsagaMtastha kareMti dosA, sajjhAya emeva ya pehaNammi / uDDaMca vAreMtamavAraNe ya, ArovaNA tAni akubvao jaa|| vR. 'tatra' sabhAdau gRhasthaiH saha vasanto yadyAvazyakaM svAdhyAyaM vA kurvanti tadA te karNAghATakenAgamayanti uDDucakAn vA kurvanti, evamAdayo dossaaH| pratyupekSaNAyAmapi evameva' uDDaJcakAnkurvanti / yadi vAryante tadA sAdhubhisahAsaGghaDaM kuryuaithanavAryantetato bhagavapravacanasya bhaktikRtAnasyAt / athaitaddoSabhayAdAvazyakAdInina kurvanti tatastAnyakurvatoyA kAcidAropaNA sA draSTavyA tadyathA-kAyotsargaMna karoti, vandanakaMna dadAti, stutipradAnaMna karoti, sUtrapauruSIM na karoti, sarveSvapi mAsalaghu ! arthapauruSIM na karoti mAsaguru / jaghanyamupadhiM na pratyupekSate raatrindivpnyck|mdhymnprtyupeksstemaaslghu| utkRSTaMna prtyupeksstecturlghu|| vyAkhyAtamAvazyakasvAdhyAya-pratyupekSaNAlakSaNaM dvAratrayam / atha bhojanabhASAdvAre vivRNoti[bhA.3165] ja maMDaliM bhaMjaI tattha mAso, gArasthibhAsAsu ya evameva / ___cattAri mAsA khalu maMDalIe, uDDAho bhAsAsamie vi evaM // vR-bhojanaM kurvan sAgArikamitimatvA yamaNDalI bhakti tatra maasldhu|agaarsthbhaassaasu ca bhASyamANAsu 'evameva' maaslghu| athaitaprAyazcittabhayA maNDalyAM samuddizanti tadA catvAro mAsA laghavaH, uDDAhazca pravacopaghAtomaNDalyAM samuddezane bhvti| evaM bhASAsamite'pimantavyam, saMyatabhASayA bhASamANasya catvAro laghumAsA bhavantIti bhaavH||ath vicAradvAraM vivRNoti[bhA.3166] thove ghaNe gaMdhajute abhAve, davassa vIyAragatANa dosaa| vAyasaMlogagayA ya dosA, kareMta'kuvvaM pritaavnnaadii|| vR-vicArabhUmau gatAnAM stoke svalpe ghane kaluSe 'gandhayute durgandhinidrave'bhAvevAsarvathaiva dravasya 'doSAH' avarNavAda-bhaktapAnapratiSedhAdayo bhvnti| tathApuruSAdInAmApAte saMloke vA saMjJAM kAyikI vA kurvanti tadA tadgatA doSA yA pIThikAyAM vicArakalpikadvAre uktAstathA draSTavyAH / athaitaddoSabhayAt kAyikI vA saMjJAM vA na karoti kintu dhArayati tadA paritApanAmahAduHkha-mUrchAdayo dossaaH||ath glAnadvAraM vyAkhyAti[bhA.3167]gilANato tattha'timuMjaNeNa, uccAramAdINa vaasnnirodhaa| aguttasijAsuvasannivAsA, uDDAha kuvvNtimkuvvtoy|| kR-'tatra' sADyAtkRSTadravyalobhAdatimAtrabhojanena yadvA sAgArikAkIrNatayA tatrocArAdInAM sanirodhAd glAno bhavet / athavA aguptAH-asaMvRtA yAH zayyAH-vasatayastAsu sanivAsAd glAnatvamupajAyate,pratizrayazItalayA bhktsyaajiirymaanntvaat| sacaglAnoyaditatroccAraprazravaNAdikarotitadAsAgArikAuDDAhaMkuryuH |aynkroti tataHparitApanAdayodoSAH ||arthtddossbhyaad __
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 47, [bhA. 3167 ] grAmAd bahirvasanti tataH ko doSaH syAt ? iti praznAvakAzamAzaGkayAha[ bhA. 3168 ] bahiyAya rukkhamUle, chakkAyA sANa- tena paDinIe / mattummatta viuvvaNa, vAhaNa jANe satIkaraNaM // vR-grAmAderbahirvRkSamUle AkAzevA pRthivIkAyaH sacittarajaHprabhRtikaH, aSkAyaH snehakaNikAdi, tejaHkAyo vidyudAdi, vAyukAyo mahAvAtAdi, vanaspatikAyo vivakSitavRkSasatkapuSpa-phalAdi, trasakAyo vRkSanizcitadvIndriyAdirUpaH sambhavati ete SaTkAyAstatra tiSThatAM virAdhyante, asaMvRte ca tatra zvAno bhAjanamapaharet, stenAvA upadraveyuH, pratyanIko vA vijanaM matvA hanyAdvA mArayedvA / tathA 'mattAH' madirAmadabhAvitAH 'unmattAH' manmathonmAdayuktA viTA ityarthaH te 'vikurvaNAM' bhUSaNAdibhiralaGkaraNaM vidhAya tatrAgacchanti, 'vAhanAni' hastyazvAdIni 'yAnAni' zibikA - rathAdIni, tAni dRSTvA bhuktabhoginAM smRtikaraNamabhuktabhoginAM tu kautukamupajAyata iti niyuktigAthAsamAsArthaH // athainAmeva bhASyakAro vivRNoti [bhA. 3169] mA hoja aMto iti dosajAlaM, to jAti dUraM bahi rukkhamUle / abhujjamANe tahiyaM tu kAyA, avAute tena suNA ya nege // 239 vR- 'antaH ' grAmAbhyantare sabhAdau vasatAm 'iti' anantaroktaM doSajAlaM mA bhUdityabhisandhAya 'tataH ' grAmAd bahidUra vRkSamUle yAti / tatra ca 'abhujyamAne' avyApriyamANe pradeze pUrvoktanItyA SaDapi kAyA virAdhyante / apAvRte ca tatra stenAH zvAnazvAneke upadravaM vidadhati / / [bhA. 3170] ummattagA tattha vicittavesA, paDhaMti cittA'bhinayA bahUni / kIlati mattAya amattagAya, tatthitthi - puMsA sutalaMkitA ya // kR- 'tatra' udyAne 'unmattAH' viTAH 'vicitraveSAH ' vividhavastrAdinepathyadhAriNaH 'citrAbhinayAH ' nAnAprakArahastAdyabhinayA bahUni zRGgArakAvyAni paThanti / tathA mattA amattA vA tatra strIpuruSAH suSThu vastrA''bharaNairalaGkRtAH santaH krIDanti // [mA. 3171] Ase rahe gorahage ya citte, tatthAbhirUDhA DagaNe ya kei / vicittarUvA purisAlalaMtA, haraMti cittANa'vikovitANaM // vR- 'tatra' udyAne kecit puruSA azvAn apare rathAn tadanye 'gorathakAn' kalhoDakAn kecit 'citrANi' nAnAprakArANi yugyAdIni yAnAni 'DagaNAni ca' yAnavizeSarUpANyadhirUDhAH santo vicitrarUpAH puruSAH zreSThiputrAdayaH 'lalantaH' krIDanto 'avikovidAnAm' agItArthAnAM cittAni haranti / tatazca bhuktA'bhuktasamutthA doSAH / / [bhA. 3172] sAmiddhisaMdaMsaNavAvaDena, vippassatA tesi paresi mokkhe / tatyotapotammi samaMtateNaM, bhikkhA-viyArAdisu duppayAraM / / vR- samRdhyAH vastrA''bharaNAdirUpAyAH sam-iti sAmastyena yad darzanam avalokanaM tatra vyApRtena- 'idaM pazyAmi idaM vA pazyAmi' iti vyAkSiptacetasA, tathA 'teSAM pareSAM' zreSThiprabhRtInAM yAna - vAhanAdIni 'mukhyAni pradhAnAni vividham- anekaprakAraM pazyatA sUtrArthayoH parimanthaH kRtaH syAditi zeSaH / tatra ca strI-puruSaiH samantataH 'uapote' dezIpadatvAd AkIrNe bhikSAyAM vicArabhUmI AdizabdAd vihArabhUmyAdau ca duSpracAraM bhavati / yata ete doSA ataH saGkhaDyAM na
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 gantavyam // atha paraH prAha[ bhA. 3173] bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/47 dosehi ettiehiM, ageNhaMtA ceva laggimo amhe / gehAmu ya bhuMjAmu ya, na ya dosa jahA tahA suNasu // vR- saGghaDigamane yAvanta ete bhavadbhirdoSA uktA etAvadbhirvayaM saGghaDibhaktamagRhNAnA eva lagAmaH, tato na kAryamasmAkaM grAmAdimadhyAdhyAsanena / sUrirAha vayaM saGghaDibhaktaM gRhNImo vA bhuJjamahe vA na ca 'doSAH' pUrvoktA yathA bhavanti tathA'bhidhIyamAnaM zRNu / iyaM purAtanA gAthA / / athainAmeva vyAkhyAnayati [mA. 3174] hohiMti na vA dosA, te jANa jino na caiva chaumattho / pANiyasaddeNa uvAhaNAu nAvibbhalo muyati / / vR- he nodaka ! nAyaM niyamo yat saGghaDiM gacchatAmavazyamanantaroktA doSA bhavanti, kAraNe yatanayA gacchatasteSAmasambhavAt tataH 'te doSA bhaviSyanti vA' ityevaM jino jAnAti naiva chadyastho bhavAdRzaH / ato yaduktaM bhavatA "itthaM gate suvihitA araNye gatvA vasantu' tadetadajJAnavijRmbhitam, yataH pAnIyazabdenopAnahI na 'avihvalaH' amUrkho muJcati, yo mUrkho bhavati sa eva muJcatIti bhAvaH evaM bhavAnapi saGghaDigamanamAtre doSopapradarzanaM zrutvA yadevaM grAmAdIn parityajyAraNyavAsamabhayupagacchati tad nUnamabudhacakravartIti hRdayam // api ca [bhA. 3176 ] dose caiva vimaggaha, guNadesittena nicamuttA / na hu hoti sappaloddhI, jIvikAmassa seyAe / vR- he nodaka ! yadyapi kAraNe vakSyamANayatanayA saGghaDigamane pratyuta bahavo guNA bhavanti tathApi guNadveSitvena yUyaM nityamudyuktAH santo guNAnveSaNabudhyA doSAneva vimArgayatha na guNAn; bhavanti cezA api kecidasmin jagati ye doSAneva kevalAn pazyanti na guNanivaham / uktaJcaguNaye satyapi suprabhUte doSeSu yatnaH sumahAn khalAnAm / kramelakaH kelivanaM pravizya, nirIkSate kaNTakajAlameva // yataH 'na hi' naiva 'sarpalubdhiH' sarpagrAhakatvaM jIvitukAmasya puruSasya zreyase bhavati, kintu pratyuta maraNAya; evaM bhavato'pi saMyamaguNAnveSaNabudhyA araNyavasanaM tanna zreyase sampadyate, pratyutAhArAbhAvenArttadhyAnAdipariNAmasambhavAt kanda-mUla-phalAdibhakSaNAdvA tasyaiva saMyamasyopaghAtaM janayati // Aha yadyevaM tato nirUpyatAM kathamatra doSA bhavanti ? kathaM vA na bhavanti ? iti ucyate[bhA. 3177] bhaNNati uvecca gamane, iti dosA dappado va jahi gaMtuM / kama gahaNa bhuMjaNe yA na hoMti dosA adappeNaM // - bhaNyate'tra prativacanam - yadi 'upetya' AkuTTikayA saGghaDyAM gacchati, 'darpatazca' guruglAnAdikAraNAbhAvena yatra gatvA gRhNAti bhuGkte vA tatrAnantaroktA doSA mantavyAH / atha 'krameNa' gRhaparipATyA saGghaDigRhaM prAptaH tatastatra grahaNaM bhojanaM vA kurvANasya na doSA bhavanti / 'adarpeNa vA' puSTAlambanena saGghaDipratijJayA'pi gacchato na doSA bhavanti // idameva bhAvayati[bhA. 3178 ] paDilehiyaM ca khettaM, paMdhe gAme va bhikkhavelAe / gAmAnugAmiyammiya, jahi pAyoggaM tahiM labhate //
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 1, mUlaM- 47, [bhA. 3178 ] 241 vR-mAsakalpasya varSAvAsasya vA yogyaM kSetraM pratyupekSitam, tatra ca gantuM prasthitAnAM 'pathi' mArge varttamAnAnAM yadvA tasminneva grAme prAptAnAM saGghaDirupasthitA, ubhayatrApi yadi bhikSAvelAyAM bhaktapAnaM prApyate tadA kalpate gantum / grAmAnugrAmike'pyaniyatavihAre viharatAM yatra bhikSAvelAyAM prAyogyaM prApyate tatra grahItuM labhate nAnyatreti / athainAmeva gAthAM vyAcaSTevAsAvihArakhettaM vaccaMtA' naMtara jahiM bhojaM / attaThitANa tahiM, bhakkhamaDatANa kappejjA | [bhA. 3179] vR- varSAvihAro nAma-varSAvAsastavyAyogyaM kSetraM vrajatAm 'antarA' pathi yatra 'bhojyaM' sabaDI bhavati / Aha ca cUrNikRt - bhojaM ti vA saMkhaDi tti vA egaDaM / 'tatra' grAmAdI 'AtmArthasthitAnAM' svArthamavasthitAnAM na tu saGghaDinimittaM gRhaparipATyA ca bhikSAmaTatAM saGghaDiM gatvA bhakta-pAnaM grahItuM kalpate // kutaH ? iti ced ucyate [bhA. 3180] natthi pavattaNadoso, parivADIpaDita mo na yA''innA / parasaMsadvaM avilaMbiyaM ca geNhaMti anisannA // vR- nAsti tatra saGghaDyAM gamane pravarttanAdoSaH, 'paripATyApatitaM' prAptAbasaraM yatastatra bhaktapAnaM gRhNAti, na tadevaikaM gRhamuddizya gatveti / "mo" iti pAdapUraNe / na ca sA saGghaDI 'AkIrNA' janAkulA, 'parasaMsRSTaM ca' gRhasthAdipariveSaNanimittaM hasto vA mAtrakaM vA saMsRSTam, avilambitaM ca tatrAniSaNNAH santo gRhNanti, bhikSAvelAyAM gamanAttatkSaNAdeva bhakta- pAnaM labhante, na punarupaviSTAH pratIkSante iti bhAvaH // kiJca [ bhA. 3181] saMta'nane va'varAdhA, kajjammi jato na dosavaM jesu / jo puna jatanArahito, guNo vi dosAyate tassa / / vR- 'santi' vidyante 'anye'pi' aneSaNIyagrahaNAdayo'parAdhA yeSu 'kArye' jJAnAdI 'yataH ' prayatnaM kurvan pratisevamAno'pi na doSavAn bhavati, yaH punaryatanArahitaH pravarttate tasya guNo'pi 'doSAyate' doSa iva mantavya ityarthaH // idameva savizeSamAha [bhA. 3182] asaDhassa' ppaDikAre, atthe jatato na koI avarAdho / * sappaDikAra ajato, dappeNa va dosu vI doso // vR- 'azaThasya' rAga-dveSarahitasya 'apratikAre' pratisevanAM binA nAstyanyo yasya pratikAra ityevaMlakSaNe 'arthe' saGghaDigamanAdau yatamAnasya' yatanAM kurvato na ko'pyaparAdho bhavati / yastu 'supratikAre' parihartuM zakye'rthe 'ayataH' na yatanAM karoti darpeNa vA pratisevate tasya 'dvayorapi' ayatanA-darpayordoSo bhavati, karmabandha ityarthaH // yata evamataH [ bhA. 3183 ] niddosA AdinnA, dosavatI saMkhaDI aNAinnA / suttamaNAinnAte, tassa vihANA ime hoMti // vR- 'nirdoSA' vakSyamANadoSarahitA saGghaDI 'AcIrNA' sAdhUnAM gantuM kalpanIyA / yA tu doSavatI sAnAcIrNA / tatra sUtramanAcIrNAyAmavatarati, na tatra saGghaDipratijJayA rAtrau vA vikAle vA gantavyam / 'tasyAzca' anAcIrNAyA amUni 'vidhAnAni' bhedA bhavanti / / tAnevAha 19 16
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 bRhatkalpa-chedasUtram - 2- 1/47 [bhA. 3184] jAvaMtiyA pagaNiyA, sakkhittA'khitta bAhirA''iNNA / avisuddhapaMthagamanA, sapaccavAtA ya medAya // vR- 'yAvanto bhikSAcarA AgamiSyanti tAvatAM dAtavyam' evamAdigaNanayA yatra dIyate sA yAvantikA / 'daza zAkyA daza parivrAjakA daza zvetapaTAH' evamAdigaNanayA yatra dIyate sA pragaNitA / "sakkhette 'ti sakrozayojanakSetrAbhyantaravartinI / "akkhette "tisacittapRthivyAdAvakSetreasthaNDile sthitA / " bAhira "tti sakrozayojanakSetrabahirvarttinI / 'AkIrNA nAma' carakaparivrAjakAdibhirAkulA / avizuddhena pRthivyapkAyAdisaMsaktena pathA gamanaM yasyAM sA' vizuddhapathagamanA / tathA yatra stena zvApadAdayo darzanAdiviSayAzca pratyapAyA bhavanti sA sapratyapAyA / sA ca jIvitabhedAya caraNabhedAya vA bhavediti dvAragAthAsamAsArthaH / athainAmeva pratipadaM vivRNoti[ bhA. 3185 ] AcaMDAlA paDhamA, bitiyA pAsaMDajAti - nAmehiM / sakkhette jA sakosaM, akkhitte puDhavimAIsu / / vR- 'prathamA' yAvantikI sA 'AcaNDAlA' yAvantaH kecana taTikA- kArpaTikAdayo bhikSAcarA yAvadapazcimazcANDAlastAvatAM dAtavyamiti lakSaNA / 'dvitIyA' pragaNitA prakarSeNa pASaNDino jAtyA nAmnA vA gaNayitvA yatra dIyate / tatrajAtiM pratItya gaNanA yathA-daza bhautA daza bhAgavatA daza zvetAmbarA ityAdi / nAma pratItya gaNanA yathA-amukaH zvetapaTo'mukazca raktapaTa ityAdi / svakSetrasaGghaDI nAma yA sakrozayojanakSetrAbhyantare bhavati / akSetrasaGghaDI tu yA sacittapRthivIvanaspatikAyAdiSvanantaraM paramparaM vA pratiSThitA / / etAsu gacchataH prAyazcittamAha [bhA. 3186] jAvaMtigAe lahugA, cauguru pagaNIe lahuga sakkhette / mIsaga - sacitta - 'naMtara paraMpare kAyapacchittaM / vR- yAvantikAyAM caturlaghavaH / pragaNitAyAM caturguravaH / svakSetrasaGghaDyAM gacchatazcaturlaghu / kSetra mizra sacittA 'nantara- paramparapratiSThitAyAM kAyaprAyazcittam / tatra pRthivyAdiSu pratyeka vanaspatiparyanteSu mizreSu paramparapratiSThitAyAM laghupaJcakam, anantarapratiSThitAyAM mAsalaghuH eteSveva sacitteSu paramparapratiSThitAyAM mAsalaghu, anantarapratiSThitAyAM caturlaghuH anantavanaspatiSvetAnyeva prAyazcittAni gurukANi karttavyAni // atha sakrozayojanabahirvarttinIprabhRtiSu saGghaDISu prAyazcittamAha [ bhA. 3187] bahi vuddhi addhajoyaNa, gurugAdI sattahiM bhave sapadaM / caragAdI AiNNA, cauguru hatyAibhaMgo ya // vR- kSetrAd bahi saGkhaDyAM gacchatazcaturlaghu, tataH paramarddhayojanavRdhyA caturgurukamAdau kRtvA saptabhirvRddhibhiH 'svapadaM' pArAJcikaM bhavet / tadyathA- kSetrAd bahirarddhayojane caturguru, yojane SaDlaghu, sArddhayojane SaDguru, dvayoryojanayozchedaH, arddhatRtIyayojaneSu mUlam, triSu yojaneSu navamam, arddhacaturthayojaneSu paaraanycikm| tathA yA caraka parivrAjaka kArpaTikAdibhirAkulA sA AkIrNA tAM gacchatazcaturgurukam / tatra cAtisammardena hasta-pAda- pAtrAdibhaGgo bhavet // athAvizuddhapathagamanAdIni dvArANi vyAkhyAti [ bhA. 3188 ] kAeha' visuddhapahA, sAvaya- tenA pahe avAyA u /
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 243 uddezakaH 1, mUlaM-47, [bhA. 3188] dasaNa-baMbhavatA-''tA, tividhA puna hoti pattassa // vR-'kAyaiH pRthivyAdibhiravizuddhaH panthAH-mArgoyasyAH saGkhar3eH sA tathA, asyAMcakAyaniSpanna prAyazcittam / pratyapAyAzca dvividhAH- pathi vartamAnasya tatra prApyasya ca / tatra pathi vartamAnasya zvApada-stena-kaNTakAdayaH / tatra prAptasya tu trividhAH pratyapAyA bhavanti-darzana-brahmavratA''tmApAyabhedAt / tatra saGghaDiM gatasya caraka-zAkyAdibhiryudvAhaNA darzanApAyaH / carikAtApasIprabhRtibhiranyAbhirvA mattapramattAbhi strIbhirbrahmavratApAyaH / AtmApAyastu pUrvokta eva hastabhaGgAdikaH / evaMvidhApAyasahitA sprtypaayaa| [bhA.3189] saNavAde lahugA, sesAvAdesucaugurU hti| jIviya-carittabhedA, visa-carigAdIhi gurukA u|| vR-atrcdrshnaapaayecturlghukaaH| zeSeSu-stena-zcApadAdiSubrahmavratA-''tmaviSayeSu pratyapAyeSu caturgaravobhavanti / tathA saugatopAsakAdi saGgraDikartA viSaM vA garaMvA prahadyAt, evaM jiivitbhedH| carikAdibhizcAritrabhedaH / etayorjIvita-cAritrabhedayoHpratyekaM caturguravaH / eSAyAvantikAdidoSaduSTA saGghaDiranAcIrNA / etadviparItA AcINeti // dvitIye pade etaiH kAraNaiH saGghaDimapi gacchet[bhA.3190] kappai gilANagaTThA, saMkhaDigamaNaM diyA va rAto vA / davammi labbhamANe, guruuvadesI tti vattavvaM // vR-glAnArthasaGghaDigamanaM divA rAtrau vA klpte|ttrc dravye glAnaprAyogye labhyamAne yAvanmAtraM glAnasyopayujyate tAvati pramANaprApte sati prtissedhynti| yadyasau dAtAbrUyAt-kimitina gRhNItha? tataH 'vaktavyaM' bhaNanIyam-guru-vaidyastasyopadezo'yam-yadetAvataH pramANAdUrdhvaglAnasya pathyAdikaM na dAtavyam / idameva bhAvayati[bhA.3191] puTviM tA sakkhette, asaMkhaDI saMkhaDIsuvI jatati / paDivasabhamalabmaMte, tA vaJcati saMkhaDI jattha / / vR-glAnasya prAyogyaM pUrvaM tAvat 'svakSetre' svagrAme'saGkhaDayAM gaveSayitavyam / yadyasaGghaDyAM na prApyatetataH svagrAma eva yAH sngghddystaasuglaanpraayogygrhnnaayytte|tdbhaavprtivRssbhgraamessvpi prathamapasaGghaDyAMtataH saGkhaDyAmapi / atha tatrApi na labhyate tato yatra grAmAdau saGkhaDI bhavati tatra vrjnti||taashc saGghaDayo dvidhA-samyagdarzanabhAvitatIrthaviSayA mithyaadrshnbhaavittiirthvissyaashc| tatra prathamamAdhAsu gantavyam, yata Aha[bhA.3192] ujjeta nAyasaMDe, siddhisilAdIna ceva jttaasu| sammattabhAviesuM,na huMti micchattadosA u|| vR-ujjayante jJAtakhaNDe siddhazilAyAmevamAdiSu samyaktvabhAviteSutIrtheSuyAH prativarSa yAtrAHsajhaDayo bhavanti tAsu gacchate mithyAtvasthirIkaraNAdayo doSA na bhavanti / / [bhA.3193] etesiM asaIe, itarIu vayaMtitathimA jtnnaa| puTTho atikkamissaM, kuNati va annAvadesaM tu / / - eteSAM' samyasaktvabhAvitAnAmabhAve 'itarA api' mithyAsvabhAvitatIrthaviSayAH saaddiivrjnti|ttrc gacchata iyaM yatanA-yadi kenApi pRcchayate 'kiM saGghaDIM gamiSyatha ?' iti|
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/47 tataH pRSTaH sannevaM brUyAt- atikramiSyAmyahaM saGghaDIm, agrato gamiSyAmItyarthaH athavA anyAyapadezaM karoti, anyat kimapi prativacanaM brUta iti bhAvaH // [bhA. 3194] 244 tahiyaM puvvaM gaMtuM, appovAsAsu ThAti vasahIsu / je ya avipakka dosA, na naiti te tattha agilANe // 'vR- 'tatra' saGghaDigrAme pUrvameva gatvA yA alpAvakAzA vasatayastAsu tiSThanti / gAthAyAM "ThAi" tti ekavacananirdezaH prAkRtatvAt evamanyatrApi vacanavyatyayo yathAyogaM draSTavya iti / vistIrNAvakAzAsu punaH sthitAnAM gRhasthAdibhiH pazcAdAgataiH saha ta evAsaGghaDAdayo doSAH / ye ca tatra 'avipakvadoSAH' indriya-kaSAyAn nigrahItumasamarthA avikovidA vA sAdhavaH, Aha ca cUrNikRt - avipakvadosA nAma je asamatyA nigiNhiuM iMdiya-kasAe avikoviyA vA / te tatrAlaGkRtastrIdarzanAdisamutthadoSaparijihIrSayA 'aglAne' glAnakAryAbhAve na nirgacchanti // atha glAnsaya prAyogyagrahaNe vidhimAha - [bhA. 3195 ] vinA u obhAsita-saMthavehiM, jaM labbhatI tatya u joggadavvaM / gilANamuttuvvariyaM tagaM tu, na bhuMjamANA vi atikkamaMti // vR- avabhASaNamavabhASitaM yAcanamityarthaH, saMstavanaM saMstavaH dAturguNavikatthanaM tena sahAtmanaH sambandhavikatthanaM vA, tAbhyAM vinA'pi 'tatra' saGghaDyAM yat prAyogyadravyaM labhyate tat prathamato glAnasya dAtavyam / tato glAnena tanmadhyAd yad bhuktaM tata udvaritaM bhuJjAnA api sAdhavaH 'nAtikrAmanti' na bhagavadAjJAM vilampanti // [bhA. 3196] obhAsiyaM jaM tu gilANagaDDA, taM mAnapattaM tu nivArayati / tubbhe va anne va jayA tu veti, bhuMjettha to kappati na'nnahA tU // kR- 'yattu' yat punaH prAyogyadravyaM glAnArthamavabhASitaM tad yadA 'mAnaprAptaM' vaidyopadiSTapathyamAtrAprAsaM bhavati tadA 'nivArayanti' paryAptamAyuSman / etAvatA ataH paraM glAnasya nopayokSyate / evamukte yadA te gRhasthA evaM brUte- 'yUyaM vA anye vA sAdhavo bhuJjIdhvam tadA glAnaprAyogyapramANAdadhikamapi grahItuM kalpate nAnyathA / tuH pAdapUraNe / / idameva sphutttrmaah| [bhA. 3197] dine dine dAhisi thova dhovaM, dIhA ruyA tena na giNhimo'mhe / na hAvayassAma gilANagassA, tubbhe va tA giNhaha giNhaNevaM // vR- bhoH zrAvaka ! glAnasya 'dIrdhA' cirakalasthAyinI 'rug' rogaH samasti, ato dine dine stokaM stokamida glAnayogyaM dravyaM dAsyasi, tena kAraNena vayamidaM na gRhNImaH / tato yadi te gRhasthA brUveta vayaM pratidinaM glAnasya prAyogyaM na hApayiSyAmaH, yUyamapi ca tAvat prasAdaM kRtvA gRhNIta / evamukte pramANaprApta dadhikasyApi grahaNaM karttavyam / / evaM tAvat sAdhUnAM praveze labhyamAne vidhiruktaH / atha yatra sAdhavaH pravezaM na labhante nadviSayaM vidhimAha / [ bhA. 3198 ] na vilabbhaI paveso, sAdhUNaM labbhaetya ajANaM / vAvAraNa parikiraNA, paDicchaNA caiva ajjANaM // vR- yatrAntaH purAdI 'nApi naiva sAdhUnAM pravezo labhyate kintu labhyate tatrAryikANAM pravezaH, karmakarttaryayaM prayogaH tataH SaSThI vibhAktiraduSTA, tatrAryikANAM vyApAraNA vidheyA / tatastA antaH
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM-47, [bhA.3198] 245 purAdau pravizya prajJApayanti / tathApi cena pravezo labhyate tataH "parikiraNa" tti tA ArthikA glAnaprAyogyaM gRhItvA sAdhUnAM pAtreSu cetra parikiranti-prakSipanti / tata AryikANA hastAd glAnaprAyogyaM pratIcchanti // idameva spaSTayati[bhA.3199] alabbhamANe jatiNaM pavese, aMtepure iadharesu vA vi| ujjANamAIsu va saMThiyANaM, ujjAu kAriti jatippavesaM / / vR-rAjAdinAmantaHpure vA ibhyagRheSu vA yatInAM praveze'labhyamAne udyAnAdiSu vA saMsthitAnAM sAdhUnAmanAgantukAnAmityarthaH, AryAstatra yatIn pravezaM kArayanti / katham ? iti ced ucyatetA AryikA antaHpurAdau gatvA prajJApayanti-yathaite bhagavanto mahAtapasvino nispRhAH, etebhyo dattaM bahuphalaM bhavati / evamAdiprajJApanayA yadA tAni kulAni bhAvitAni bhavanti tadA sAdhavaH pravizanti / / atha tathApi pravezo na labhyate tataH kiM kattuvyam ? ityAha- . [bhA.3200] purANamAIsu va nINaveMti, gihatthabhANesu sayaM va taao| agArisaMkAe jaticaehI, hiDovabhogehi aaanveNtii|| vR-AryikA gRhastabhAjaneSuglAnaprAyogyaMgRhItvA purANAdibhirgRhasthaiH sAdhusamIpaM nAyayanti' prApayantItyarthaH |ath tAzo gRhastho na prApyate tataH svayameva tA AryikA gRhibhAjaneSu gRhItvA sAdhusamIpaM nayanti |athaagaarinnHshngkaaN kuryuH-'nUnametA gRhasthabhAjaneSvevaMvidhamutkRSTadravyaM gRhItvA keSAJcidaviratikAnAMprayacchanti' tato yatInAM satkAni yAni adhastAdupabhogyAni-asambhogyAni bhAjanAni upahatAnItyarthaH teSu gRhItvA sAdhUnAM samIpamAnAyayanti Anayanti vA / / atha na santi sAdhUnAmasambhogyAni mAjanAni tataH[bhA.3201]tesAmabhAvA ahavA vi saMkA, giNhaMti mAnesu saesu taao| abhoimANesu u tassa bhogo, gArasthi teseva ya bhogisU vA / / vR-'teSAM saMyatabhAjanAnAmabhAvAt, athavA teSu gRhyamANe guhasthAnAM 'zaGkA bhavet' 'etAni saMyatabhAjanAni, tadavazyametAH saMyatAnAM prayacchanti' tataH 'tAH' AryikA svakeSu bhAjaneSu gRhNanti / tataH sAdhavo'sambhogyabhAjaneSu gRhItvA 'tasya' prAyogyadravyasya mogaM kurvate / asambhogyabhAjanAbhAve gRhasthabhAjaneSu / atha tAnyapi na santi tataH 'teSveva' saMyatIbhAjaneSu bhuJjate / atha saMyatInAM tairbhAjanaiH zIghraM prayojanaM tataH sAmbhogikeSvapi bhAjaneSu pratipyate / evaM tAvad glAnanimittaM yathA gRhyate tathA bhaNitam / / atha saGghaDIgamane kAraNAntarANyAha[bhA.3202] addhANaniggayAdI, pavisaMtA vA vi ahava ommmi| uvadhissa gahaNa liMpaNa, bhAvammiya taM pijynnaae| vR-adhvano nirgatAHAdizabdAdazivAdinirgatA vA, adhvani vA pravizantaH, athavA 'avameM durbhikSe vartamAnAH saGghaDiM gaccheyuH / athavA yatra grAmodau saGghaDistatra 'upadhiH' vastrapAtrAdikaH sulabhastasya grahaNArthaM gantavyam, pAtrakANi vA lepanIyAni santi, tatra calepaH pracuraH suprApazca; bhAvovA zaikSasya saGkhaDigamane samutpatraH; etaiH kAraNaiH 'tadapi' saGghaDigamanaM yatanayA kartavyamiti saGghahagAthAsamAsArthaH // sAmpratamenAmeva vivRNoti [bhA.3203]paviTukAmA va vihaM mahaMtaM, viniggayA vA vi tto'dhvome|
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/47 appAyaNaTThAya sarIragANaM, attA vayaMtI khalu saMkhaDIo / / - 'viham' adhvAnaM 'mahAntaM' viprakRSTaM praveSTukAmAH, 'tato vA' adhvano nirgatA janapadaM prAptAH, athavA 'avame durbhikSe ciramaTanto'pi na paryAptaM labhante, ataste zarIrANyeva durbalAhAradagdhAntratayA kutsitatvAt zarIrakANi teSAmApyAyanArtham; 'AttA' prathama dvitIyaparISahapIDitAH, athavA 'AptAH' rAga-dveSarahitAH, yadvA "bhImo bhImasenaH" iti nyAyat AttaH - gRhItaH sUtrArtho yaiste AttAH- gItArthA saGghaDIrvrajanti / / [bhA. 3204] vatyaM va pattaM va tarhi sulaMbhaM, nANAdisiM piMDiyavANiesu / pavatti tattha kulAdikajje, lecaM va ghecchAmo ato vayaMti // vR- 'tatra' kSetre nAnAprakArAbhyo dakSiNApathAdirupAbhyo digbhyo vastrAdivikrayArthaM samAgatya piNDitAH- militA ye vaNijasteSu vastraM vA pAtraM vA sulabham / athavA tatra kSetre prAptAH 'kulAdikAryANi' kula-gaNa- saGghaprayojanAni pravarttayiSyAmaH, lepaM vA tatra prAptAH santo grahISyAmaH / ata evaMvidhaM puSTAlambanamavalambya saGghaDIM vrajanti // atha "zaikSasya saGghaDigamane bhAvaH samutpanna" iti padaM vivRNoti [bhA. 3205] sehaM vidittA atitivvabhAvaM, gIyA guruM vinnavayaMti tattha / je tattha dosA abhAviMsu puvviM, divettu te tassa hitA vayaMti // vR- 'zaikSam' abhinavapravrajitam 'atitIvrabhAvaM' saGghaDigrAme gamane'tIvatIvrAbhilASaM viditvA gItArthA guruM vijJapayanti, tata AcAryAstaM zaikSaM bhaNanti ete vRSabhAste sahAyAH samarpitAH, etaiH samaM bhavatA saGkhaDyAM gantavyamiti / tataste vRSabhAH 'tatra' saGkhaDyAM gacchatAM pathi varttamAnAnAM tatra prAptAnAM ca doSAH pUrvamabhavan abhihitA iti bhAvaH tAn 'tasya' zaikSasya 'hitAH ' mAtRvadanukulAH santo dIpayanti / dIpayitvA ca tatastaM gRhItvA vrajanti // [bhA. 3206 ] puvvoditaM dosagaNaM ca taM tU, vajjeMti sejjAijutaM jatAe / saMpuSNamevaM tu bhave gaNittaM, jaM kaMkhiyANaM paviNeti kaMkhaM / / kR- 'pUrvoditaM' prAgbhaNitaM zayyA vasati tadAdibhiryutaM sambaddhaM doSagaNaM 'yatanayA' prAguktalakSaNayA varjayanti / Aha kimevaM zaikSasyAnuvarttanAM kRtvA saGghaDigamanamAcAryA anujAnanti ? ityAha'sampUrNam' akhaNDamevaMvidadhAnasyAcAryasya 'gaNitvam' AcAryakaM bhavati, yat 'kAGkSatAnAM' saGghaDigamanAdyabhilASavatAM ziSyANAM kAGkSa prakarSeNa tadIpsitasampAdanalakSaNena vinayati-spheTayati / uktaJca dazAzrutaskandhe gaNisampadvarNanAprakrame - kaMkhiyassa kaMkhaM paviNittA bhavai tti / mU. (48) no kappai niggaMthassa egAniyassa rAo vA viyAle vA bahiyA viyArabhUmiM vA bihArabhUmiM vA nikkhamittae vA pavisittae vA / kappai se appabiiyassa vA appataiyassa vA rAo vA viyAle vA bahiyA biyArabhUmiM vA vihArabhUmiM vA nikkhamittae vA pavisittae vA // vR- athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha[bhA. 3207] AhArA nIhAro, avassameso tu suttsNbNdho| tuM puna na ppaDisiddhaM, vAre egassa nikkhamaNaM // vR- pUrvasUtre saGghaDiprarUpaNAdvAreNAhAra uktaH, tasmAccAharAdavazyambhAva nIhAra ityatastadviSayo
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-48, [bhA. 3207] 247 vidhiranena suutrennopvnnyte| katham? ityAha-tatpunaH' nIhArakaraNamAhArAnantaramavazyambhAvitvAnna pratiSiddhame, kintu tadarthaM yad 'ekasya' ekAkino niSkramaNaM tadatra sUtre vArayatIti / eSa suutrsmbndhH|| anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate 'nirgranthasya' sAdhorekAkino rAtrI vA vikAle vA bahirvicArabhUmi vA vihArabhUmiM vA uddizya pratizrayAd niSkamituM vA praveSTuM vaa| kalpate "se" tasya nirgranthasyAtmadvitIyasyavAAtmatRtIyasya vA rAtrI vAbikAlevA bahirvicArabhUmi vA vihArabhUmi vA niSkamituM vA praveSTuM vA iti sUtrasamAsArtha ||ath niyuktivistaraH[bhA.3208] rattiM viyArabhUmI, niggaMdhegANiyassa paDikuTThA / lahugo ya hoti mAso, tattha vi ANAiNo dosA / / vR-rAtrau upalakSaNatvA vikAle vA vicArabhUmI nirgranthasyaikAkino gantavye pratikuSTA / sAca dvividhA-kAyikIbhUmi uccArabhUmizca / kAyikIbhUmiM yadi rAtrAvekAkI gacchati tato laghumAsaH prAyazcittam, tatrApyAjJAdayo doSAH / tathA[bhA.3209] tenA-''rakikhaya-sAkya-paDinIe thii-npuNs-tericch| ohANapehi vehAnase ya vAle ya mucchA ya / / vR-stenairupadhi saMyato vA hiyate / ArakSikA ekAkinaM dRSTvA caura iti buddhA grahaNA''karSaNAdikaM kuryuH / zcApadA vA-siMha-vyA-dayo bhakSayeyuH / pratyanIko vA tamekAkinaM matvA prAntApanAdikaM kuryAt / strI vA napuMsako vA tamekAkinamudArazarIraM dRSTvA balAdapi gRhNIyAt / tiryaJco vA duSTagavAdayastamabhighAtayeyuH, tiryagyonikAM vA sa ekAkI pratiseveta / yo vA avadhAvanaprekSI sa ekAkI nirgataH santata eva palAyeta / striyA vA paNDakena vA pratiskhalitaH san 'bhagnavrato'haM jAtaH' iti buddhyA 'vaihAyasam' udvandhanaM kuryAt / 'vyAlena vA' sarpaNa vA dazyeta / mUcchA vAtatra gatasya bhavet, tadvazena bhUmau prapatitasya paritApa-mahAduHkhaprabhRtayo dossaaH|| asyA eva gAthAyA lezato vyAkhyAnamAha[bhA.3210] thI paMDe tirigIsuva, khalito vehAnasaM va odhAve / sesovadhI-sarIre, gahaNAdI maarnnNjoe| vR-striyAM paNDake tiryagyonikAyAM vA 'skhalitaH' maithunapratisevanayA aparAdhamApannaH san 'bhagnavratasya kiM me jIvitena ?' iti buddhayA vaihAyasamabhyupagacchet / yo vA avadhAvanaprekSIsa tata evaavdhaavet| 'zeSANi' sapta dvArANiteSu yathAkramabhete dossaaH| tadyathA-steneSUpadhi-zarIraharaNam, ArakSikeSu grahaNA-''karSaNAdi, zeSeSu tu zcApadAdiSu 'mAraNam' upaghAtaH saMyatasya bhavatIti 'yajayet' yojanaM kuryAt / / yata evamataH[bhA.3211] duppabhiI u agammA, na ya sahasA sAhasaM smaayrti| vAreti ca NaM vitio, paMca ya sakkhI u dhammassa // vR-dviprabhutayaH sAdhavo rAtrI kAyikIbhUmau gacchantaH stenA-''rakSikAdInAmagamyA bhavanti / na ca dvitIye sAdhau taTasthe sati sahasA 'sAhasa' maithunapratisevana-vaihAyasAdi samAcarati / samAcaritukAmamapica "gaM" enaM dvitIyaH saadhurvaaryti| yataH 'dharmasya' paJcamahAvratarupasyapaJca sAkSiNo bhavanti, tadyathA-arhantaH siddhAH sAdhavaH samyagdRSTyo devA AsmA ceti / ataH sAdhau
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/48 tRtIyasAkSiNipArzvavartinina shsaasaahsNsmaacrti||evNtaavt kaayikiibhuumimnggiikRtyoktm| athoccArabhUmimadhikRtyAha[bhA.3212] ee ceva ya dosA, savisesuccAramAyaraMtassa / sabitijaganikkhamaNe, parihariyA te bhave dosaa|| vR- 'eta eva' stenA-''rakSikAdayo doSAH saprAyazcittAH 'savizeSAH' samadhikA rajanyAmekAkinamuccAramAcarato mantavyAH / yadA tu vicArabhUmo gacchan sadvitIyaH pratizrayAd niSkramaNaM karoti tadA 'te' stenAdayo doSAH parihyatA bhveyuH|| katham ? ityAha[bhA.3213] jati donni to nivedittu neti tenabhae ThAti dAreko / sAvayabhayammi ekko, nisirati taM rakkhatI vitio / / vR-yadi dvau saMyatau kAyikIbhUmau nirgacchataH tadA yastatrajAgartitasyanivedya dvaavpinirgcchtH| stenabhaye tu tayordvayormadhyAdeko dvAre tiSThati dvitIyaH kAyikI vyutsRjati / atha zvApadabhayaM ta ekastatra kAyiyIM nisRjati, dvitIyo daNDakahastaH "taM' kAyikI vyutsRjantamAtmAnaM ca rkssti|| athaikAkino yatanA pratipAdyate[bhA.3214] sabhayA'sati mattassa u, ekko upaogaDaMDao hatthe / pati-kuTuMteNa kaDI, kuNati ya dAre vi upyog| vR-yadi sabhayaM dvitIyasya ca saMyatasya tatrAbhAvastato mAtrake vyutsarjanIyam / atha mAtrakaMna vidyate tata upayogaM kRtvA daNDakaM haste gRhItvA vRtervA kuDayasya vA anteta-pAca~na kaTIM kRtvA kAyikI vyutsRjati / dvAre'pi ca stenAdipravezaviSayamupayogaM karoti / / [bhA.3215] bitiyapade u gilANassa kAraNA ahava hojja egaagii| puva TThiya nihose, jataNAe nivediuchAre / / vR-dvitIyapadena tu glAnasya kAraNAdeko'pi nirgacchet, athavA sa sAdhurazivAdibhi kAraNairekAkI bhavet, yadvA tatra pUrva nirdoSa-nirbhayamiti matvA sthitAH pazcAt sabhayaM saJjAtaM tatrApi yatanayA nivedya tathaivoccArabhUmau prazravaNabhUmau vA gcchnti| ___ atha "glAnasya kAraNAt" iti padaM vyAkhyAnayati* [bhA.3216] ego gilANapAse, bitio ApucchiUNa taM niiti| ciragate gilANamitaro, jaggaMtaM pucchiu~ nIti / / vR-iha te trayo janAH, teSAM ca madhye eko glAno vidyate, ekazca tasya glAnasya pArthe tiSThati, dvitIyastamApRcchaya kAyikyAdibhUmau nirgacchati / sa ca yadi ghiragato bhavati tataH 'itaraH' glAnapArthasthito glAnaM jAgratamApRcchaya nirgcchti|| evaM stenAdInAM sambhave vidhiruktaH / atha tadambhave vidhimAha[bhA.3217] jahitaM puna te dosA, tenAdIyA na hoja puvvuttaa| ekko vi nivedetuM, niMto vitahiM na'tikkamati / / vR-yatra punaH 'te' pUrvoktAH stenAdayo doSA na bhavanti tatraiko'pi zeSasAdhUnAM jAgratAM nivedya nirgacchat na bhgvdaajnyaamtikraamti||
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ .XY uddezaka H 1, mUlaM-48, [bhA. 3217] evaM vicArabhUmiviSayo vidhiruktaH / atha vihArabhUmiviSayamAha[bhA.3218] bahiyA viyArabhUmI, dosA te ceva adhiya chkkaayaa| puvaddiDhe kappai, bitiyaM AgADha sNviggo|| vR- pratizrayAd bahi 'vihArabhUmau' svAdhyAyabhUmau rAtrAvekAkino gacchataH 'ta eva' stenA''rakSikAdayo dopA bhavanti, 'adhikAzca' atiriktAH SaTkAyavirAdhanAniSpannAH / 'dvitIyam' apavAdapadamatrocyate-kalpate rAtrAvapisvAdhyAyabhUmI 'pUrvaSTAyAM divApratyupekSitAyAM gantum / gAthAyAMpustvanirdezaH prAkRtatvAt, evamanyatrApiliGgavyatyayo draSTavya iti / tatrApyAgADhe kAraNe yaH 'saMvignaH' mokSAbhilASI ataM eva vakSyamANajitendriyAdaguNopetaH sAdhuH sa gacchati / / athAgADhapadaM vyAcaSTe[bhA.3219]te tinni donnI aha vikkato u, navaMca sutaM sapagAsamassa / sajjhAtiyaM nasthi rahaM ca suttaM, na yAvi pehAkusalo sa sAhU // vR. 'te' sAdhavo rAtrau vihArabhUmau gacchanta utsargatayo janA gacchanti / trayANAmabhAve dvau gacchataH / atha glAnAdikAryavyApRtatayAdvitIyo'pina prApyate evamekAkyapi gacchet / kimartham? ityAha-'asya' vivakSitasAdhoH 'navam' adhunA'dhItaM saprakAzaM' sUtrasparzikaniyuktirUpeNArthena sahitaM parAvartanIyaMvartate, svAdhyAyikaMca vasatau tdaaniiNnaasti|athvaa 'rahasyasUtra' nizIthAdikaM tad yathA dvitIyo na zra Noti tathA parAvartayitavyam, na cAsau sAdhuranuprekSAkuzalaH / etenAgADhakAraNena rAtrAvapi vihArabhUmau gantuM kalpate // tatra kIze gRhe kIzena vA sAdhunA gantavyam ? iti darzayati[bhA.3220] Asannagehe diyadiTThabhomme, ghettUNa kAlaM tahi jAi dos| vasidio dosavivajito ya, niddaa-vikaaraa-''lsvjitppaa| vR- kAlaM gRhItvA "dosaM"ti prAdoSikaM svAdhyAyaM kartumAsannagehe 'divAdRSTabhaume' divApratyupekSitoccAra-prazravaNabhUmike 'yAti' gacchati / sa ca 'vazyendriyaH' iSTA-'niSTaviSayeSu vartamAnAnAmindriyANAM nigrahItA, doSAH-krodhAdayastairvivarjitaH, tathA nidrayA vikAreNa cahAsyAdinA Alasyena ca varjita AtmA yasya sa tathA evaMvidhastatra gantumarhati nAnIzaH // [bhA.3221] tabbhAviyaM taMtu kulaM adUre, kiccANa jhAyaM nisimeva eti / vAghAtato vA ahavA vi dUre, soUNa tattheva uvei paado|| vR-yasmin zrAvakAdikule sagacchatitattasyAM velAyAM pravizadbhisAdhubhirbhAvitaM tadbhAvitam, tadapi adUre' na dUradezavarti, evaMvidhe gRhe prAdoSikaM svAdhyAyaM kRtvA' parivarttaya nizAyAmeva prtishrymaagcchti|ath rajanyAmAgacchato'pAntarAleduSTazvAna-gavAdibhistenAdibhirvA vyAghAtaH athavA 'dUre' dUradezavartinI sA vihArabhUmi tatastatraiva gRhe suptavA 'prAtaH'prabhAte prtishrymupaiti|| mU. (49) no kappai niggaMthIe egANiyAe rAo vA viyAle vA bahiyA viyArabhUmi vA vihArabhUmi vA nikkhamittae vA pavisittae vA / kappai se appabiiyAe vA appataiyAe vA appacautthIe vA rAo vA viyAle vA bahiyA viyArabhUmi vA vihArabhUmiM vA nikkhamittae vA pavisittae vaa||
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 vR- asya vyAkhyA prAgvat // atha bhASyam[ bhA. 3222] bRhatkalpa-chedasUtram - 2 - 1/49 so ceva ya saMbaMdhI, navari pamANammi hoi nANattaM / je yajatINaM dosA, savisesatarA u ajANaM || vR-'sa eva' nirgranthasUtroktaH sambandha ihApi sUtre jJAtavyaH / 'navaraM' kevalaM pramANe nirgranthebhyo nirgranthInAM nAnAtyam, nirgranthAnAM dvayostrayANAM vA nirgantuM kalpate, nirgranthInAM tu dvayostisRNAM catasRNAM vA ityayaM saGkhyAkRto vizeSa iti bhAvaH / 'ye ca' stenA-''rakSikAdayo yatInAmekAkinirgamane doSAH pUrvasUtre uktAH AryANAmapi ta eva savizeSatarA mantavyAH, taruNAdyupadravasahitA iti bhAvaH !! [bhA. 3223] bahiyA viyArabhUmI, niggaMthegANiyAe paDisiddhA / caugurugA''yariyAdI, dosA te ceva ANAdI // vR- rAtrau bahirvicArabhUmI gamanamekAkinyA nirgranthyAH pratiSiddham / ata evaitat sUtramAcArya pravarttinyA na kathayati caturguravaH / pravarttinI bhikSuNInAM na kathayati caturguravaH / bhikSuNyo na pratizRNvanti mAsalaghu / pravarttinIvacanamatikramya bhikSuNyo balAmoTikayA ekAkinyo gacchanti caturguravaH / doSAzca ta evAjJAdayo draSTavyAH // [bhA. 3224]bhIrU pakicceva'balA calA ya, AsaMkitegA samaNI u rAto / mA pupphabhUyassa bhave vinAso, sIlassa thovANa na deMti gaMtuM // vR- iha strI ' prakRtyaiva' svabhAvenaiva 'bhIru' alpasattvA, puruSaM ca prApyasA 'abalA' akiJcitkarI, ata eva tasyA abaleti nAma, abalA ca svabhAvAdeva caJcalA, ata eva ekAkinI zramaNI rAtrau vicArabhUmau gacchantI AzaGkitA syAt - avazyameSA vyabhicAriNIti / ato ma 'puSpabhUtasya' zirISapuSpasukumArasya zIlasya vinAzo bhavediti kRtvA stokAnAmAryANAM rAtrau vicArabhUmau gantuM bhagavantaH 'na dadati' nAnujAnantItyarthaH // upAzraye'pi tAbhirIze vastavyamiti darzayati[mA. 3225] gutte guttaduvAre, kulaputte itthimajjhe niddose / bhItaparisa maddavide, ajjA sijjAyare bhaNie / / vR- 'gupto nAma' vRtyAdiparikSiptaH, 'guptadvAraH' sakapATaH, Ize upAzraye sthAtavyam / zayyAtarazca tAsAM kulaputrako gaveSaNIyaH / tasyaiva zayyAtarasya yA bhaginIprabhRtayaH striyastAsAM sambandhi yad gRhaM tanmadhyavartI saMyatInAmupAzrayo bhavati / so'pi 'nirdoSaH ' puruSasAgArikAdidoSarahitaH / kulaputrakazca bhItaparSad mArdavikazcAnveSaNIyaH / bhItaparSad nAma - yadbhayAt tadIyaH parivAro na kamapyanAcAraM karttumutsahate / mArdaviko nAma madhuravacanaH / Iza AryAyAH zayyAtaro bhaNitaH // rAtrau ca pratizraye tAbhiriyaM yatanA karttavyA [bhA. 3226] patthAro aMto bahi, aMto baMdhAhi cilimilI uvariM / taM taha baMdhati dAraM, jahAM annA na yANAI | vR-'prastAraH' kaTaH sa ekaH pratizrayAbhyantare dvitIyastu pratizrayAd bahi karttavyaH / 'antazca' abhyantare kaTasyopari cilimitikAM 'badhAna' niyantraya / tatra ca pratihArI tathA baghnAti dvAraM yathA "NaM'' iti 'tAn' bandhAn nAnyA saMyatI moktuM jAnAti //
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 251 uddezaka : 1, mUlaM-49, [bhA. 3227] [bhA.3227] saMthAregaMtariyA, abhikkhaNA''ujjaNA ya taruNINaM / paDihAri dAramUle, majjhe apavattinI hoti / vR-'saMstArakaH' prastaraNamekAntaritAnAMtaruNI-vRddhAnAM bhvti|abhiikssnnNc taruNInAMyatanayA pravarttinyA pratihArikayA ca 'upayojanA' saGghaTTanA kartavyA / pratihArI ca dvAramUle svapiti / 'madhye' sarvamadhyavartini pradeze pravartinI bhavati / [bhA.3228] nikkhamaNa piMDiyANaM, aggabAre ya hoi pddihaarii| dAre pavattiNI sAraNA ya phiDitANa jynnaae|| kR-rAtrau vicArabhUmau nikramaNaM 'piNDitAnAM samuditAnAM tri-catuHprabhRtInAmityarthaH / pratihArI dvAramuddhATya prathamata evAnadvAre tiSThati / pravartinI punadvari sthitA saMyatI yA yadA pravizati tAM zirasi kapolayorvakSasi ca spRSTayA pravezayati / yAzca tatra sphiTitAH-dvAravipranaSTA itastataH paribhramanti tAsAMyatanayA yathA aprItikaMna bhavati tathA smAraNA kartavyA, yathA-Arye! ihAgaccha, ito na bhavati dvAram / / atha dvitIyapadamAha[bhA.3229] biiyapada gilANAe, tukAraNA ahava hojja egaagii| AgADhe kAraNammi, gihinIsAe vasaMtINaM / / vR-dvitIyapade glAnAyA-saMyatyAH kAraNAdekAkinyapi vicArabhUmau gacchet / katham ? iti ceda ucyate-iha pravartinI yadAAtmatRtIyA bhavati, tatrApyekA glAnA tata ekA glAnAyAH pArve tiSThati, dvitIyA tu nivedya nirgacchati / athavA sA azivAdibhiH kAraNairekAkinI bhavet / tatra ca 'AgADhe' Atyantike kAraNegRhinizrayA vasantInAmekAkinInAM saMyatInAM vidhirbhidhiiyte|| [bhA.3230] egA u kAraNa ThiyA, avikArakulesu itthibahulesu / tumavasIhaM nIsA, ajjA sejjAtaraM bhaNati // vR- ekA AryikA 'kAraNena' puSTAlambanena 'avikArakuleSu hAsyAdivikAravirahiteSu strIbahuleSu kuleSusthitA satI zayyAtaramitthaMbhaNati-ahaMyuSmannizrayA vasAmi, yacca mama kiJcit sUNamAyAti tatrAhaM bhavadbhi smaarnniiyaa| idameva sphuTataramAha[bhA.3231] apuvvapuMse avi pehamANI, vAresi dhUtAdi jaheva bhjN| .. tahA'varAhesu mamaM pi pekkhe, jIvo pamAdI kimu jo'balANaM / / vR-bhoH zrAvaka ! yathA tvam 'apUrvapuMsaH' aSTapUrvapuruSAn pazyantImapi, AstAM taiH saha sambhASaNAdi kurvANAmityapizabdArthaH, duhitaram AdizabdAd bhaginIprabhRtikAM bhAryAM vA yathA vArayasi; tathA 'aparAdheSu skhaliteSvanucitasandarzanAdiSu 'mAmapi prekSasva' ahamapi tathaiva vAraNIyA, yato jIvaH sarvo'pi prAyaH 'pramAdI' anAdibhavAbhyastapramAdabahulaH, kiM punaryaH 'abalAnAM strINAM sambandhI? sa capalasvabhAvatayA sutarAMpramAdIti bhAvaH // kiJca[bhA.3232] pAyaM sakajagahaNAlaseyaM, buddhI paratthesu ujaagruukaa| tamAuro passati neha kattA, dosaM udAsInajano jgNtu|| vR- yeyaM pratiprANi svasaMvedanapratyakSA buddhi sA prAyaH sva-svakIyaM yat kArya-hitA'hitapravRttinivRttirUpaM tadrahaNe-tatparicchede'lasA-jaDA, 'parArtheSutu paraprayojaneSu 'jAgarUkA'
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 bRhatkalpa - chedasUtram -2-1/49 jAgaraNazIlA, ata eva 'taM' doSam 'udAsInajanaH ' madhyasthalokaH taTasthaH pazyati / ato'haM bhavatAM pArthyAdAtmanamahiteSu pravarttamAnaM nivArayAmIti prakramaH // [bhA.3233] tenicchie tassa jahiM agammA, vasaMti nArIto tahiM vasejjA / tA beti ratti saha tuma nIhaM, anicchamANIsu bibhemi beti / vR- evamukte sati yadyasau zrAvaka icchati taduktaM pratipadyate tadA 'tasya' zayyAtarasya yatra 'agamyAH' mAtA-bhaginIprabhRtayo nAryo vasanti tatra sA ekAkinI saMyatI vaset / tAzca striyo brUte rAtrau yuSmAbhiH sahAhaM kAyikyAdyarthaM nirgamiSyAmi, ato yadA bhavatya uttiSThante tadA mAmapyutthApayata / yadi tA icchanti tato laSTam, atha necchanti tataH 'ahaM rAtrAvekAkinI nirgacchantI bibhemi' ityevaM bravIti / evamapyuktA yadi tA dvitIyA nAgacchanti tadA kiM karttavyam ? ityAha[bhA. 3234] mattAsaIe apavattaNe vA, sAgArie vA nisi nikkhamaMtI / tAsiM nivedetu sasadda daMDA, atIti vA nIti va sAdhudhammA // vR- rAtrI mAtrake kAyikI vyutsarjanIyA, tata udgate sUrye sA mAtrakakAyikI bahizchardanIyA / atha mAtrakaM nAsti, yadvA tasyA mAtrake kAyikyAH pracarttanam AgamanaM na bhavati, sAgArikabahulaM vA tad gRham, etaiH kAraNaiH 'nizi' rAtrAvekAkinI niSkAmantI 'tAsAM' zayyAtarINAM nivedya sazabdA- kAsitAdizabdaM kurvatI daNDakaM haste kRtvA 'sAdhudharmA' zobhanasamAcArA 'atyeti vA' pravizati vA 'nireti vA' nirgacchati vA / evaM tAvad vicArabhUmiviSayo vidhiruktaH / atha vihArabhUmiviSayamAha [ mA. 3235 ] egAhi anegAhi va, diyA va rAto va gaMtu paDisiddhaM / cauguru AyariyAdI, dosA te ceva je bhaNiyA / / vR- ekAkinInAm 'anekAkinInAM vA' bahvInAmapi, gAthAyAM SaSThayarthe tRtIyA, divA vA rAtrau vA vihArabhUmau saMyatInAM gantuM 'pratiSiddhaM' na kalpate / ata eva yadyenamarthamAcAryA pravarttinyA na kathayanti tadA caturguravaH / pravarttinI bhikSuNInAM na kathayati caturguravaH / bhikSuNyo na pratizra Nvanti laghumAsaH / doSAzca ta eva draSTavyA ye pUrvaM vicArabhUmau bhaNitAH // dvitIyapade gantavyamapIti darzayati[bhA. 3236] gutte guttaduvAra, dujjaNavaje nivesaNassaMto / saMbaMdhi nie saNNI, bitiyaM AgADha saMvigge // vR-gupte guptadvAre 'durjanavarje' duHzIlajanarahite gRhe svAdhyAyakaraNArthaM gantavyam, tacca gRhaM yadi 'nivezanasya' pATakasya 'antaH' abhyantaravartti bhavati / atha nivezanAntarna prApyate tato'nyasminnapi pATake yaH saMyatInAM pitR-bhrAtrAdirazaGkanIyaH sambandhI, yo vA zayyAtarasya 'nijaH ' suhRdAdi, yo vA 'saMjJI' zrAvako mAtA-pitRsamAnastasya gRhe gantavyam / etacca dvitIyapadamAgADhe saMvignAyA AryikAyA mantavyam / kimuktaM bhavati ? - vyAkhyAprajJaptiprabhRtizrutasambandhinamAgADhayogaM kAcidAryikA pratipannA, sA ca yadi 'saMvignA' hAsyAdivikAravarjitA, tatastasyA AtmatRtIyAyA AtmacaturthAyA AtmapaJcamAyA vA pUrvoktaguNopetaM gRhaM gatvA svAdhyAyaH karttuM kalpate / / tatraiva gamane vidhiM darzayati
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 49 [bhA. 3237] [bhA.3237 ] paDivattikusala ajjA, sajjhAyajjhANakAraNujuttA / mottUNa amarahitaM, ajANa na kappatI gaMtuM // vR-pratipatti- uttarapradAnaM tatra kuzalA - nipuNA yA kAcidAryA sA tasyAH sahAyA samarpaNIyA / tathA yA sA AgADhayogaM pratipannA sA svAdhyAyasya yad dhyAnam-ekAgratayA karaNaM tatredhze kAraNe udyuktA bhavet / "mottUNa amarahiyaM" ti yeSukuleSu yathAbhadrakAdiSu saMyatInAmAgamanam 'abhyarhitaM' gauravArhaM tAni muktvA'nyatra kule AryikANAM na kalpate gantum / evaMvidhe kule gatvA svAdhyAyaM kurvatInAM yadyasau gRhapati praznayet- kimarthaM bhavatya ihAgatAH ? tataH pratipattikuzalayA vaktavyam[bhA. 3238] sajjhAiyaM natthi uvassae' mhaM, AgADhajogaM ca imA pavaNNA / tareNa sohaddamidaM catubbhaM, saMbhAvaNijjAto na annahA te ! 253 vR- he zrAvaka ! yo'yamasmAkamupAzrayaH tatra svAdhyAyikaM nAsti / iyaM ca saMyatI AgADhayogaM pratipannA varttate / "tareNa "tti zayyAtareNa saha yuSmAkam 'idam' IzaM sakalajanapratItaM sauhArdaM tad matvA vayamatra samAgatAH / ato nAnyathA tvayA vayaM sambhAvanIyAH / api ca[bhA. 3239]khuddo jano natthi na yAvi dUre, pacchaNNabhUmI ya ihaM pakAmA / tumehi loeNaya cittametaM, sajjhAya-sIlesu jahojjamo ne // vR- 'kSudro janaH' durjanaloka iha nAsti, na cedaM yuSmaddhahaM 'dUre' asmapratizrayAd dUravartti, pracchannabhUmizca 'iha' yuSmadgRhe 'prakAmA' vistRtA, ato'trAsmAkaM svAdhyAyo nivyArghAtaM nirvahati / kiJca yuSmAkaM lokasya ca 'cittaM' pratItametat, yathA-"ne" asmAkaM svAdhyAya-zIlayorgADhataraH 'udyamaH ' prayatno bhavati / / yU. (50) kappai niggaMdhANa vA niggaMthINa vA puratthimeNaM jAva aMga-magahAoM ettae, dakkhiNeNaM jAva kosaMbIo, pacatthimeNaM jAva thUNAvisayAo, uttareNaM jAva kuNAlAvisayAo ettae / etAvatAya kappai / etAva tAva Arie khette / no se kappai etto bAhiM / tena paraM jattha nANadaMsaNa-caritAiM ussappati tti bemi / / vR- athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha [bhA. 3240] iti kAle paDiseho, paruvito aha idAni khettammi / caudisi samaNunnAyaM, mottUNa pareNa paDiseho || vR- 'iti' amunA prakAreNa rAtrilakSaNo yaH kAlastadviSayaH pratiSedhaH pUrvasUtre prarUpitaH, 'atha' antaramidAnIM kSetraviSayaH prarUpyate / katham ? ityAha- catasRSu dikSu yAvat kSetramatra sUtre samanujJAtaM tAvad muktvA 'pareNa' bahi-kSetreSu vihArasya pratiSedho mantavyaH // kiJcaheTThA viya paDiseho, davvAdI davve AdisuttaM tu / ghaDimatta cilimiNI, vatyAdI ceva cattAri // [ bhA. 3241] [mA. 3242 ] vagaDA racchA dagatIragaM ca viha caramagaM ca khittammi / sAriya pAhuDa bhAve, sesA kAle ya bhAve ya // vR- adhastanasUtreSvapi 'dravyAdi' dravya-kSetra - kAla-bhAvaviSayaH pratiSedho mantavyaH / tatra dravyapratiSedhaparam 'AdisUtraM pralambaprakRtamityarthaH tathA ghaTImAtrasUtraM cilimilikAsUtraM ca /
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/50 vastrAdipratiSedhakAni ca catvAri sUtrANi ekaM tAvat "niggaMthaM ca NaM gAhAvaikulaM0 anuppaviThThe kei vattheNa vA pAeNa vA0" ityAdilakSaNam, dvitIyamidameva "bahiyA viyArabhUmiM vA vihArabhUmiM vA0" iti vizeSitam, tRtIya- caturthe tvevameva nirgranthIviSaye, etAnyapi dravyapratiSedhaparANi / tathA vagaDAsUtraM rathyAmukhA''paNagRhAdisUtraM dakatIrasUtraM 'vihaM' adhvA tadviSayaM sUtraM etadeva ca prastutaM caramasUtraM etAni kSetrapratiSedhaparANi / tathA yAnyoghato vibhAgatazca sAgArikasUtrANi yacca 'prAbhRtam' adhikaraNaM tadviSayaM sUtraM etAni bhAvapratiSedhaparANi / 'zeSANi tu' mAsakalpaprakRtaprabhRtIni sarvANyapi sUtrANi 'kAle ca bhAve ca' ubhayorapi pratiSedhakAni bhavanti // [bhA. 3243] ahavaNa sutte sutte, davvAdINaM cauNhamoAro / soya adhInI vattari, sotari ya ato aniyamo'yaM // vR- athavA na pRthag dravyAdiviSayANi sUtrANi, kintu sUtre sUtre 'caturNAM' dravya-kSetrakAlabhAvAnAmavatAraH pradarzayitavyaH / 'saca' avatAro vaktari zrotari ca 'adhInaH ' AyattaH, yadi vaktA tathAvidhapratipAdanazaktisamanvitaH zrotAca grahaNa-dhAraNAlabdhisampannaH tadA bhavati sUtre sUtre caturNAM dravyAdInAmavatAraH, anyadA tu neti bhAvaH / ato nAyaM niyamo yadavazyaM pratisUtraM dravyAdicatuSTayamavatAraNIyamiti / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA pUrvasyAM dizi yAvadaGga-magadhAn 'etuM' vihartum / aGgA nAma campApratibaddho janapadaH / magadhA-rAjagRhapratibaddho dezaH / dakSiNasyAM dizi yAvat kauzAmbImetum / pratIcyAM dizi sthUNAviSayaM yAvadetum / uttarasyAM dizi kuNAlAviSayaM yAvadetum / sUtre pUrva-dakSiNAdipadebhyastRtIyAnirdezo liGgavyatyayazca prAkRtatvAt / etAvat tAvat kSetramavadhIkRtya vihartuM kalpate / kutaH ? ityAhaetAvat tAvad yasmAdAryaM kSetram | no "se" tasya nirgranthasya nirgranthyA vA kalpate 'ataH ' evaMvidhAt AryakSetrAd bahirvihartum / 'tataH paraM' bahirdezeSu api sampratinRpatikAlAdArabhya yatra jJAna-darzanacAritrANi 'utsarpanti' sphAtimAsAdayanti tatra viharttavyam / 'iti' parisamAptau / bravImi iti tIrthakara - gaNadharopadezena, na tu svamanISikayeti sUtrArthaH // atha niryuktivistaraH [ bhA. 3244] jo etaM na vi jANai, paDhamuddesassa aMtimaM suttaM / ahavaNa savva'jjhayaNaM, tattha u nAyaM imaM hoi // vR- 'yaH' AcArya 'etat' prastutaM prathamoddezakasyAntyaM sUtraM na jAnAti, athavA sarvamapIdaM kalpAdhyayanaM yo na jAnAti, 'tatra' AcArye tadviSayamityarthaH 'idaM' vakSyamANaM 'jJAtam' udAharaNaM bhavati / Aha kimarthaM prathamoddezakasyAntyaM sUtraM na jAnAtItyuktam ? ucyateujjAlito padIvo, cAussAlassa majjhayArammi / [bhA. 3245] pamuhe vA taM savvaM, cAurasAlaM pagAseti // vR- 'catuHzAlasya' gRhasya 'madhyAre' madhyabhAge 'pramukhe vA' praveza-nirgamamukhe pradIpa ujjvAlitaH san 'tat' catuHzAlaM sarvamapi prakAzayati evamatrApi sakalAdhyayanamadhyavartini prastutasUtre yadidaM prathamoddezakasyAntyasUtraM na jAnAtItyuktaM tad madhyadIpakamavagantavyam / yadvA yasmAdatra prathamoddezake samAsataH sarvA'pi sAmAcArI samarthitA tatazcatuHzAlapramukhojcAlitapradIpa ivedamantyadIpakamavasAtyam / tatazcedamuktaM bhavati ? -ya etat kalpAdhyayanaM prathamoddezakaM vA na 254
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM 50, [bhA. 3245] jAnAti sa gaNaparivartI bhagavadbhirnAnujJAtaH // idameva pracikaTayiSuH "tatrAcArye jJAtamidaM bhavati" iti padaM vyAkhyAnayati [ bhA. 3246 ] jo gaNaharo na yANati, jANaMto vA na desatI maggaM / so sappasIsagaM piva, vinassatI vijaputto vA // ghR-yaH kazcid gaNadharaH 'mArgaM' yathoktasAmAcArIrUpaM na jAnAti, jAnAti vA paraM na ziSyANAM taM mArgamupadizati sa sarpazIrSakamiba vaidyaputra iva vA vinazyati // tattha imaM kappiyaM udAharaNaMego sappo nicaM paloeMto appaNI jahAsuhaM viharai / tAhe se puMchaDA bhaNati tumaM nidyameva purato gacchasi / anyacca [bhA. 3247] sI- uNha vAse ya tamaMdhakAre, niccaM pi gacchAmi jato mi nesI / gaMtavbae sIsaga ! kaMci kAlaM, ahaM pi tA hoja purassarA te / / 255 vR- bhoH zIrSaka ! nityamapyahaM bhavatpRSThalagnA satI yato yato mAM nayasi tatra tatra zIte vA uSNe vA varSe vA nipatati 'tamo'ndhakAre vA' bahalatamaH paTalavilupte pradeze gacchAmi, kiM karomi ? paraM sAmprataM kaJcit kAlaM 'gantavye' gamane'hamapi tAvat 'te' tava purassarA bhaveyam // zIrSakaM prAha[bhA. 3248] sasakkare kaMTaile ya bhagge, bajremi more naulAdie ya / vileya jANAmi adu duTThe, mA tA visUrAhi ajANi evaM // vRhe pucchike ! ahaM purassaraM gacchan san 'sazarkarAn' karkarayuktAn kaNTakAkulA~zca mArgAn varjayAmi / yatra ca mayUrAn nakulAdazcAtmopadravakAriNaH pazyAmi tatra na gacchAmi / bilAni dhAmUni aduSTAni amUni ca duSTAni ityevamahaM samyag jAnAmi / tvaM punareteSAM madhyAdekamapi na jAnAsi / atastvamevamajJA satI mA tAvat "visUrAhi" tti "khiderjUra- visUrau " iti prAkRtalakSaNabalAd mA khedamanubhavetyarthaH // pucchikA prAha [bhA. 3249] taM jANagaM hohi ajANigA haM, purassaraM tAva bhavAhi ajja / esA ahaM naMgalipAsaNaM, laggA duaM sIsaga ! vacca vacca // vR- zIrSaka ! tvaM jJAyakaM bhava, ahamajJAyikA'pi sthAsyAmi, 'purassaram' agragAmukaM tAvat tvamadya bhava, ahaM punareSA naGgalipAzakena lagnA atraiva sthitA, tvaM punaH 'drutaM' zIghraM vraja vrajeti // zIrSakamAha [bhA.3250] akovie ! hohi purassarA me, alaM viroheNa apaMDitehiM / caMsassa chedaM amune ! imassa, daTTu jatiM gacchasi to gatA si // bR- 'akovide !' mUrkhe! bhava 'me' mama purassarA, alamapaNDitaiH saha virodhena calitena, paraM 'he amune!' ajJe ! asya madIyavaMzasya cchedamapi dRSTvA yadi gacchasi tatastvamapi 'gatA'si ' vinaSTA'sItyarthaH, asya kAryasya paryavasAnaM pazcAt tvamapi drakSyasIti bhAvaH // api ca [bhA. 3251] kulaM vinAsei sayaM payAtA, nadIva kulaM kulaDA u nArI / nibbaMdha eso nahi sobhano te, jahA siyAlassa va gAitavve // - 'svayam' Atmacchandena 'prayAtA' pravRttA 'kulaTA' svairiNI nArI 'kulaM' pitRkulaM zvazurakulaM ca vinAzayati / keva kim ? ityAha- nadIva kulam, yathA nadI svairaM mahApUrapravRttA satI kulamubhayamapi
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 bRhatkalpa - chedasUtram -2-1/50 pAtayati tathaiSA'pi kuladvayamityarthaH / na cAyamIdhzaH 'nirbandhaH' kadAggrahaH 'te' tava 'zobhanaH ' pariNAmasundaro bhavitA / yathA zra gAlasya ' gAtavye' unnaditavye nirbandho na zobhanaH saJjAta iti / atra khasadrumAkhyAnakam - ekko siyAlo rattiM gharaM paviTTho / gharamAnusehi cetito nicchubhaumADhatto / so suNagAIhiM pAraddho nIlIrAgaraMjane paDito, kiha vi tato uttiNNo, nIlavaNNo jAto / taM anena sarabhatarakkha-siyAlAI pAsiuM bhAMti ko tumaM eriso ? / so bhaNai - ahaM savvAhiM migajAIhiM khasaddumo nAma migarAyA kato, tato ahaM etthamAgato, pAsAmi tAva ko maM na namati ? / te jAti-avvo eyarasavaNNo, avassaM esa devehi aNuggahito / tao bhAMti amhe tava kiMkarA, saMdisaha, kiM karemo ?, [ khasaddumo bhaNati hatthivAhaNaM deha / dinno, vilaggo viyarati / annayA siyAlehiM uNNaIyaM / tAhe khasaddumeNaM taM siyAlasahAvamasahamANeNa uNNaIyaM / tato hatthiNA 'so siyAlo' tti nAuM soMDAe ghettuM mArito / jahA so siyAlo unnaIyaM souM unnaIe vinaTTho evaM tumaM pi vinassihisi tti / kiJca [ bhA. 3252] ullattiyA bho ! mama kiM karesI, dhAmaM sayaM sudu ajANamANI / sutaM tayA kiNNa katAI mUDhe !, jaM vANaro kAsi sugehiyAe / vR-he pucchike ! yadi nAma tvaM 'ullattitA' mama sammukhaM valitA tataH svakaM 'sthAma' vIryamajAnatI mama kiM kariSyasi ? na kimapIti bhAvaH / paraM mUDhe ! tvayA kiM na kadAcidapyetat saMvidhAnakaM zrutaM yad vAnaraH sugehikAyAH zakunikAyAH sammukhamAvRtaH san kRtavAn ? 1 atra kathAnakamvAseNa jhaDijaMtaM, rukkhagge vAnaraM tharathareMtaM / sugharA nAma sauNiyA, bhaNati tayaM niDDae saMtI // chettUNa me taNAi, AneUNaM ca rukkhasiharammi / vasahI katA nivAtA, tattha vasAmiM niruvviggA // etyahasAmi ramAmi ya, vAsAratte ya na vi ya ullAmi / aMdolayAmi vAnara !, vasaMtamAsaM vilaMbemi // hatthA tava mAnusagassa jArisA hidayae ya vinnANaM / hatthA vinnANaM jIvitaM ca mohamphalaM tujjha // visahasi dhArapahAre, na ya icchasi gehamappaNo kAuM / vAnara ! tume asuhite, amhe vi ratiM na viMdAmo // taha doghaM taha tacchaM, rosavito tIe vAnaro pAvo / roseNa dhamadhameMto, upphiDito taM gato sAlaM / / AkaMpitammi to pAdavammi phiraDi tti niggatA sugharA / annamma dumammi ThitA, jhaDijjate sIta-vAteNaM // itaro vi ya taM neDuM, ghettUNaM pAdavassa siharAo / taNaya ekkakkaM aMchiUNa to ujjhatI kuvito / / bhUmIgatammito niDDayammi aha bhaNati vAnaro pAvo / sughare! avahitahidae !, suNa tAva jahA ahiriyA si //
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-50, [bhA. 3252] 257 va simamaMmayahariyA, nava simarma sohiyA va niddhaavaa| sughare ! acchasu vigharA, jA vaTTasi logtttiisu|| jahA so vAnaro sugharAe paDicoio samANo tIse ceva paDinIUbhUo, evaM tuma pi mae hitovaesenAnusAsiyAvi mama cevopari bhUyatti / ata evoktam upadezo na dAtavyo, yAze tAzejane / pazya vAnaramUrkheNa, sugRhI nigRhI kRtaa|| -kiJcAnyat[bhA.3253] na cittakammassa visesamaMdho, saMjANate nAvi maMyakarkati / kiM pIDhasappI kaha dUtakamma, aMdho kahiM kattha ya desiyattaM / vR-yathA andhazcitrakarmaNaH 'vizeSa rAmaNIyakaMna jAnIte, nApi mRgAsya-candramasaH kAntim, evaM tvamapi cakSUrahitatayA mArge gantuMnajAnAsIti bhAvaH / tathA kapIThena sarpitu-gantuMzIlamasyeti pIThasapI-paGgu? kva ca 'dUtakarma' sandezahArakatvam?, kva cAndhaH? kva ca dezakatvaM mArgadarzakatvam ?, yathA sarvathaivAghaTamAnakamidaM tathA bhavatyA api niSpratyUhaM gamanamiti bhAvaH / / evaM zIrSakeNokte sati vA bravIti[bhA.3254] vuddhIvalaM hInabalA vayaMti, kiM sattajutassa karei buddhI / kiM te kahA neva sutA katAyI, vasuMdhareyaM jaha vIrabhojjA / / vR.buddhilakSaNaM yad balaM tad 'hInabalAH' nisattvA eva vadanti / yataH sattvayuktasya buddhi kiM karoti? sattvenaiva sarvakAryasiddheH / kiM vA tvayA kadAcidiyaM kathA naiva zrutA-yathA vasundhareyaM vIrabhojyA / taduktam neyaM kulakramAyAtA, zAsane likhitA na vaa| khaGgenAkramya bhuJjIta, vIrabhojyA vasundharA / -atha zIrSakamAha[bhA.3255] asaMsayaM taM amuNANa maggaM, gatA vidhAne durtikkmmmi| imaM tu me bAhati vAmasIle!, anne vijaM kAhisi ekkaghAtaM // ha-'asaMzayaM' nissaMdehaM tvam ajJAnAM' mUrkhANAM 'mArgam aatmopghaatruupNgtaa| kva sati? ityAha-vidhAne duratikrame sati / vidhAnaM nAma-yad yena yadA prAptavyaM tad duratikramama, nAnyathA kartuM zakyate / uktaJca buddhirutpadyate tAga, vyavasAyazca taashH| sahAyAstAzA jJeyAH, yAzI bhavitavyatA / / ata eva tad avazyambhAvitayA nAsmanmato dunoti, paraM vAmazIle!' pratikUlapathagAmini ! mAmidameva bAdhate yad 'anyAnapi' AtmavyatiriktAnasmAdhzAnekaghAtaM kariSyasi, AtmanA saha mArayasIti bhAvaH / / [bhA.3256] sA maMdabuddhI aha sIsakassa, sacchaMda maMdA vayaNaM akaauN| [19] 17]
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/50 purassarA hotu muhuttamettaM, apeyacakkhU sagaDeNa khuNNA // kR-'sA' pucchikA mandabuddhi' sadbuddhivikalA 'atha anantaraMzIrSakasyavacanamakRtvA svacchandA' svamatipravRttA bhandA gamanakriyAyAmalasA balAmoTikayA purassarA bhUtvA gantuM pravRttA / tataH kimabhUt ? ityAha-'apetacakSu locanarahitA sA puro gacchantI muhUrtamAtreNa zakaTena 'kSuNNA' AkrAn vipattimupAgatA // eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaH[bhA.3257]je majjhadese khalu desa gAmA, atipapitaM tesu bhayaMtu! tujhaM / lukkhaNNa-hiMDIhi sutAviyA mo, amhaM pitA saMpai hou chNdo|| vR-'ye' agItArthA ziSyAste AcAryAn bhaNanti-bhadanta! ye khalu 'madhyadeze' AryakSetre dezA:magadhAdayo grAmAzca-tapratibaddhAsteSu bhagavatAm 'atipriyam' atIva vihatu rocate, paraM vayameSu divaseSu lakSAtramAtralAbhena hiNDyA ca-itastataH paribhramaNarUpayA suSchu-atizayena tApitAHdagdhAntadehAH sAtAH, ato'smAkamapi tAvat samprati cchando bhavatu, svacchandena yatra yatra rocate tatra tatra vihariSyAma iti / / guravo bruvate[bhA.3258] dehovahIteNaga-sAvatehiM, paduTThabhecchehi ya tattha ttth| jatA paribhassadha aMtadese, tadA vijAnissaha me visesN|| vR-bho bhadrAH! yUyaM pratyantadeze viharanto yadA dehastenaiH-zarIraharaiH upadhistenaiH-upakaraNaharaiH zvApadaiH-siMha-vyAghrAdibhiH pradviSTamlecchazca tatratatropahRtAH santaH saMyamA-''tmavirAdhanAdinA paribhraMzamApsyatha tadA vijJAsyatha 'me madIyaM vizeSam, yathA-hA! na zobhanaM kRtamasmAbhi yadevaM gurUNAM vacanamavagaNayya svacchandasA vihAraH kRta iti / yastu gaNadharo na jAnAti, jAnAno vA ziSyANAM mArga nopadizati, sa teSAmanuvRttyA sanmArgamatikramyAnAryadaze viharan taireva ziSyaiH saha vinAzamAvizati; yathA sarpazIrSakaM pucchikAsahitaM vinssttmiti||ath vaidyaputradRSTAntamAha[bhA.3259] vejassa egassa ahesi putto, matammi taateandhiiybijo| __gaMtuM videsaM aha so siloga, ghettUNamegaMsagadesameti / / vR-ekasya vaidyasya putra aasiit| saca tAte' pitarimRte sati anadhItavidya iti kRtvA rAjJaH 'sakAzAd vRttiM na labhate / tato vaidyakazAstrapaThanArthavidezaM gatvA tatra kasyApivaidyasya pArve ekaM . zlokaM zRNoti sma pUrvAhne vamanaM dadyAdaparAhe virecanam / vAtikeSvapi rogeSu, pathamAhurvizoSaNam // tatastenacintitam-huMjJAtaMvaidyakarahasyam, ataH kimarthamatratiSThAmi? iti| atha' anantaramasau zlokaM gRhItvA "svakam AtmIyaM dezamupaiti // [bhA.3260]ahA''gato so u sayammi dese, labhrUNa taM ceva purANavittiM / ranno niyogeNa sute tigicchaM, kuvvaMtu teneva samaM vinaTThI // vR-'atha anantaraM saH' vaidyaputraH svake deze samAgataH saMn rAjJaH samIpe tAmeva purANAM vRtti labdhvA anyadA rAjJoniyogena 'sutasya rAjJaH putrasyapUrvoktazlokapramANena cikitsAM krtumaarbdhvaan| tato'sau rAjaputrastadIyayA apaprayogakriyayA vinaSTaH / rAjJAcApare vaidyAH pRSTAH- kimetena
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 1, mUlaM- 50, [bhA. 3260 ] 259 samyakprayogeNa kriyA kRtA ? utApaprayogeNa ? / tairuktam- apaprayogeNeti / tato'sau tena rAjJA zArIreNa daNDena daNDitaH / evamasAvapi 'tena' rAjaputreNa samaM vinaSTa iti uktam / eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaH yathA'sau vaidyaputra ekabhavikaM maraNamanuprAptaH evaM ya AcArya idaM kalpAdhyayanaM na jAnAti ekadezaM vA jAnan gaNaM parivarttayati sa gambhIrasaMsArasAgaraM paribhramannanekAni janitavyamartavyAni prApnoti // athedaM sUtraM bhagavatA yatra kSetre yaM ca kAlaM pratItya prajJaptaM tadevAha[bhA. 3261] sAeyammi puravare, sabhUmimAgammi vaddhamANeNa / suttamiNaM pannattaM, paDucca taM caiva kAlaM tu // vR-sAkete puravare sabhUmibhAge udyAne samavasRtena bhagavatA brarddhamAnasvAminA sUtramidaM 'tameva' varttamAnaM kAlaM pratItya nirgrantha-nirgranthInAM purataH prajJaptam // katham ? ityAha[bhA. 3262 ] magahA kosaMbI yA, thUNAvisao kuNAlavisao ya / esA vihArabhUmI, etAvaMtA''riyaM khettaM // vR-pUrvasyAM dizi magadhAn dakSiNasyAM dizi kauzAmbIM aparasyAM dizi sthUNAviSayaM uttarasyAM dizi kuNAlAviSayaM yAvad ye dezA etAvadAryakSetraM mantavyam / ata eva sAdhUnAmeSA vihArabhUmI / itaH paraM nirgrantha-nirgranthInAM vihartu na kalpate // athAryapadasya nikSepanirUpaNAyAhanAmaM ThavaNA davie, khette jAtI kule ya kamme ya / [bhA. 3263] bhAsAriya sippAriya, nANe taha daMsaNa carite // vR-nAmAryA sthApanAryA dravyAryA kSetrAryA jAtyAryA kulAryA karmAryA bhASAryA zilpAryA jJAnAryA darsanAryAzcAritrAryAzceti / tatra nAma-sthApane supratIte / dravyAryAnAmanAdiyogyAH tinizavRkSapbRtayaH / kSetrAryA arddhaSaDviMzatirjanapadAH tadvAsino vA / te ca janapadA rAjagRhAdinagaropalakSitA magadhAdayaH / uktaJca rAyagaha magaha 1 caMpA, aMgA 2 taha tAmalitti vaMgA ya 3 / kaMcanapuraM kaliMgA 4, vANArasi caiva kAsI ya 5 // sAketa kosalA 6 gayapuraM ca kuru 7 soriyaM kusaTTA ya 8 | kaMpillaM paMcAlA 9, ahichattA jaMgalA ceva 10 // bAravaI ya suraTThA 11, videha mihilA ya 12 vaccha kosaMbI 13 | naMdipuraM saMDibbhA 14, bhaddilapurameva malayA ya 15 // verADa vaccha 16 varaNA, acchA 17 taha mattiyAvai dasannA 18 / . suttIvaI ya cedI 19, pAva bhaMgI ya 22, mAsa purivaTTA 23 / sAvatthI ya kuNAlA 24, koDIvarisaM ca lADhA ya 25 // seyaviyA viya nagarI, kegaiaddhaM ca AriyaM bhaNiyaM / jatthuSpatti jiNANaM, cakkINaM rAma- kaNhANaM / / - samprati jAtyAryAnAha[bhA. 3264] aMbaTThA ya kalaMdA, videhA vidakA ti ya / hAriyA tutuNA ceva, cha etA ibbhajAtio //
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/50 -iha yadyapyAcArAdiSuzAstrAntareSubahavojAtibhedAupagyantetathApilokeetA evAmbaSThakalinda-vaideha-vidaka-hArita-tuntuNarUpAH 'ibhyajAtayaH' abhyarcanIyA jAtayaH prasiddhAH / tata etAbhirjAtibhirupetA jAtyAryA, na zeSajAtimiriti / atha kulAryAn nirUpayati[bhA.3265] uggA bhogA rAiNNa khattiyA taha ya nAta korbaa| ikkhAgA viyachaTA, kulAriyA hoti naayvyaa|| . 'ugrAH' ugradaNDakAritvAdArakSikAH / bhogaaH'gurusthaaniiyaaH| rAjanyAH vayasyAH / kSatriyAH' sAmAnyato rAjopajIvinaH / jJAtAH' udArakSatriyAH, kauravAH' kuruvaMzodbhavAH, ete dvaye'pyeka eva bhedaH / 'ikSvAkavaH' RSabhanAthavaMsajAH SaSThAH / ete kulAryA jJAtavyAH / 'bhASA' ardhamAgadhabhASAbhASiNaH / zilpA- tunnnnaak-tntuvaayaadyH|jnyaanaaryaapnycdhaa-aabhinibodhikshrutaa-'vdhi-mnH paryaya-kevalajJAnAryabhedAt / darzanAryA dvidhA sarAgavItarAgadarzanAryabhedAt / tatra sarAgadarzanAryA kSAyopazamikaupazamikasamyagdRSTibhedAd dvidhA / vItarAgadarzanAryA upazAntamohAdayaH / cAritrAryA paJcavidhAH-sAmAyika-cchedopasthApya-parihAravizuddhikasUkSmasamparAya-yathAkhyAtabhedAt / atra ca kssetraardhikaarH||athaarykssetrvihaare kAraNamAha[bhA.3266] jammaNa-nikkhamaNesuya, titthakarANaM kareMti mhimaao| bhavaNavai-vANamaMtara-joisa-vemANiyA devA // vR- ihAryakSetre bhagavatAM tIrthakRtAM janma niSkramaNayoH cazabdAd jJAnotpattau ca bhavanapativAnamantara-jyotiSka-vaimAnikA devAH 'mahimAH' sAtizayapUjAH kurvanti / tAzca dRSTvA bahavo bhavyA vibudhyante, pravrajyAM ca pratipadyante, cirapravrajitA api sthiratarA bhavanti / / [mA.3267] uppanne nANavare, tammi anaMte phiinnkmmaanno| to uvadisaMti dhamma, jagajIvahiyAya titthakarA / / vR-'tasmin taddeze 'anante' aparyavasite 'jJAnavare mati-zrutAdizeSajJAnapradhAne kevalAkhye 'utpanne' tadAvArakakarmakSayAdAvirbhUte sati prahINakarmANaH prakSINaghAtikAzAstIrthakarAH 'tataH' jJAnotpattyanantaraM 'dharma' shrut-caaritrruupNjgjiivhitaayopdishnti| [bhA.3268] logaccherayabhUtaM, ovayaNaM nivayaNaM ca devANaM / saMsayavAkaraNANiya, pucchaMti tahiM jinavaride / / vR-lokasya-manuSyalokasya AzcaryabhUtaM-vismayakAridevAnAmutpatanaMnipatanaMca sRSTvA bahavo jIvAH prtibudhynte| tathA deva-manuSya-tiryagrUpAasaGghayeyAH saMjJinaHsvasvasaMzayAnAM vyAkaraNAninirvacanAni jinavarendrAn 'tatra' Aryajanapade pRcchanti / bhagavanto'pi ca sAtizayatvAt teSAmasaGghayeyAnAmapi yugapadeva saMzayAnunmUlayanti / / apica[bhA.3269] samaNaguNavidu'tya jano, sulabho uvadhI sataMtamaviruddho / Ariyavisayammi guNA, nANa-caraNa-gacchavuDDI y|| vR-zramaNaguNAH-mUlottaraguNarUpAH, tatra paJca mahAvratAni mUlaguNAH, udgamotpAdanaiSaNAdoSavizuddhi aSTAdaza zIlAGgasahasrANi cottaraguNAH, tAn vetti-jAnAtIti zramaNaguNavid, IzaH 'atra' Aryajanapade 'janaH' lokaH / atraca 'upadhi' audhika aupagrahikazca 'svatantreNa'
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 261 uddezakaH 1, mUlaM-50, [bhA. 3269] svasiddhAntoktena prakAreNa 'aviruddhaH' adUSitaH 'sulabhaH' sukhenaiva labhyate / ete AryaviSaye viharatAM guNA bhavanti / tathA jJAnasya caraNasya upalakSaNatvAd darzanasya cAtra vRddhirbhavati, vyAghAtAbhAvAdjJAna-darzana-cAritrANi sphAtimupagacchantIti bhAvaH gacchasya cAtravRddhirbhavati, bahUnAM bhavyajantUnAM pravrajyApratipatti (teH)|| [bhA.3270] etthakira saNi sAvaga, jANaMti abhiggahe suvihiyANaM / etehi kAraNehiM, bahigamane hoti'nugghaayaa|| vR-'atra kila' AryakSetre saMjJAnaM saMjJA-deva-guru-dharmaparijJAnaM sA vidyate yeSAM te saMjJinaHaviratasamyagdRSTayaH, 'zrAvakAH pratipannANuvratAH, ete 'suvihitAnAM saadhuunaambhigrhaanjaannti| abhigrahA nAma-yathetyamAhArAdikamamISAM kalpate itthaMcana kalpate,athavA abhigrahA:-dravyakSetrakAlabhAvaviSayAH prAguktasvarUpAH tAn jJAtvA te saMjJi-zrAvakAstathaiva pratipUrayanti / etaiH kAraNairAryajanapadevihAraH karttavya iti vAkyazeSaH / yadyAryakSetrAbahirgacchati tatazcatvAroanuddhAtA mAsAH praayshcittm|| [bhA.3271] ANAdiNo ya dosA, virAdhanA khaMdaeNa divNto| eteNa kAraNeNaM, paDucha kAlaM tu pannavaNA / / vR-AjJAdayazca doSAH / virAdhanA cAtma-saMyamaviSayA / tatra ca skandakAcAryeNa dRSTAntaH kartavayaH / ata etena kAraNena bahirna gantavyam / etad bhagavadvardhamAnasvAmikAlaM prtiityoktm| idAnIM tu sampratinRpatikAlaM pratItya prajJApanA kriyate-yatra yatra jJAna-darzana-cAritrANyutsarpanti tatra tatra vihartavyam ||ath skandakAcAryadRSTAntamAha[bhA.3272] docceNa Agato khaMdaeNa vAde parAjito kuvito| khaMdagadikkhA pucchA, nivAraNA''rAdha tavvajA / [bhA.3273] ujjANA''yudha nUmaNa, nivakahaNaM kova jaMtayaM puvvaM / baMdha cirika nidAne, kaMbaladAne rathoharaNaM // [bhA.3274] aggikumAruvavAto, citA devIya ciNha rayaharaNaM! khijaNa saparisadikkhA, jina sAhara vAta ddaahoy|| vR-sAvatthI nayarI / jiyasattU rAyA / dhAriNI devI / tersi putto khaMdato kumAro juvraayaa| bhagiNI se puraMdarajasA / so yakhaMdato sAvato abhigto| io ya uttarAvahe paJcaMte kuMbhakArakaDaM nagaraM / daMDatI raayaa| tassa purohito pAlato / sA puraMdarajasA daMDatissa ranno dinnA / annayA paaloduutoaagto|khNdykumaarenn rAyaparisAe vAe parAjiopaduTTho savisayaM gto| khaMdato paMcahiM saehiM saddhiM pavvatio munisuvvayasAmiNo aMtie / tasseva te sIsA jAyA / annayA titthayaraMApucchati-paMcahiMsaehiM saddhiM kuMmakArakaDaM vaccAmi? |bhagavayAvArito sovsgN'ti| puno pucchati-ArAhayA? virAhayA ? / tumamottuM sesA aaraahyaa| evaM so gato kuNbhkaarkddN| tassaaggujANe tthito|paalgenn ydicho|taahetenNpusverennNdNddtiivuggaahito-espriishpraatito paMcahiM saehiM saddhiM tava rajjaM ghecchihiti / so ya na pattiyAi / tAhe nena AuhANi agujANe ThaviyANi daMseUNa vuggAhito / tao bhaNati-tumaMceva se jaMjAnasitaM karehi / tena purisajaMtaM
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/50 kayaM / savve AraddhA pilliuN|khNdenn bhaNiyaM mamaM paDhamaM mArehi / tAhe so bhaNati-tumaMpicchAhi tAva sIse vahijate / evaM te savve vahiyA siddhA ya / pacchA khaMdayassa baddhassa ruhiracirikvAhi ya sicamANassa sIsesuya khaMDijaMtesuasuho pariNAmo jaato| tena niyANaM kayaM / aggikumAresu uvavanno / bhaginIya se kaMbalarayaNaM dinayaM, tatohito rayaharaNaM kayaM / taM ruhirAvalitaM seNAya 'maMsaMti kAuMgahiye / devIe aggato paDiyaM / 'kato eyaM rayaharaNaM? kiM mama bhAyA mAriu?' ti tAe rAyA bhaNito- aho ! vinaTTho si / tAhe so aggikumAresu pajjatto jAto / tAhe nagarassa savvatojoyaNaparimaMDaleja kiMcitaNaMvA kaTTe vAtaM sAhariuMdaIsajaNavayaM nagaraM / soyapAlao anena saputta-dArao saha suNaeNaM kuMbhIe pakko / puraMdarajasA ya munisuvvayatitthayarapAyamUle sAhariyA sprisaa|| __atha gAthAtrayasyAkSarayojanA-zrAvastyAMpAlako dautyenAgataH / saca vAde skandakena praajitH| tato'sau tasyopari kupitaH / itazca skandakasya suvratasvAmipAveM dIkSA / adhItasUtrArthasya ca tasyAnyadA bhagavataH samIpe pRcchA-vrajAmyahaM kumbhakArakRtaM nagaram / bhagavatAtu 'sopasargam' iti bhaNitvA nivAraNA kRtA, tathA 'tvadvarjA sarve'pyArAdhakAH' iti ca bhaNitam / tatastaM kumbhakArakRtapuramAgacchantaM pAlakena zrutvA yatrodyAne'sau sthitaH tatrAyudhAnAM "nUmana"tti pracchannaM sthApanA / tato nRpasya kathanA, yathA-eSa parISahaparAjitastvAM mArayitvA tvadIyaM raajymdhisstthaasytiityaadi|ttoraajnyH kopo'bhavat, bhaNitaM ca yatte roctetdmiissaaNkurussveti|ttsten puruSayannatraM kRtvA pIDayitumArabdhAH sAdhavaH skandakenoktam-pUrvamAMyantramadhye prkssip| tatastena pApAtmanA skandakasya stambhe gADhataraMbandhanam / tato niSpIDyamAnasAdhusambandhinIbhiH zoNitacirakkAbhiH siktena skandakena nidAnaM kRtm| bhaginyAca tasya kambalaratnadAnaM kRtamAsIt, tena ca rajoharaNaM kRtam / skandakasya vipadyAgnikumAreSUpapAtaH / tato rajoharaNaM zoNitaliptaM cihnamavalokya devyAzcintA-nUnamapadrAvitAH sAdhavaH pApAtmaneti / tataH prabhUtaM rAjJaH purataH khedanam / tataH 'sapariSadaH' saparivArAyAstasyA dIkSAdApanArthaM jinasamIpe 'saMharaNaM' nayanam / saMvartakavAtaM vikuLa sakalasyApipurasya 'dAhaH' dahanam / yata evamAdayo doSAstato nAnAryakSetre viharttavyam / atha "yatra jJAna-darzana-cAritrANyutsarpanti tatra vihartavyam" iti yaduktaM tadviSayamabhidhitsuH sampratinRpatidRSTAntamAha[bhA.3275] kosaMbA''hArakate, aJjasuhatthINa damagapavvajA / avvatteNaM sAmAieNa ranno ghare jaato|| vR-kauzAmbyAmAhArakRte AryasuhastinAmantike dramakeNa pravrajyA gRhItA / sa tenA'vyaktena sAmAyikena mRtvA rAjJo gRhe jAta ityakSarArthaH / bhAvArthastu kathAnakagamyaH // taccedam-kosaMbIe nayarIe ajasuhatthI smosddhaa| tayA ya aMcitakAlo / sAdhujaNo ya hiMDamANo phavvati / tattha egena damaeNa te divA / tAhe so bhattaM jAyati / tehiM bhaNiyaM-amhaM AyariyA jaannNti| tAhe so gato AyariyasagAsaM / AyariyA uvauttA / tehiM nAyaM-esa pavayaNauvaggahe vaTTihiti / tAhe bhaNio-jati pavvayasi to dijjae bhattaM / so bhaNai-pavvayAmi tti / tAhe pavvAito, sAmAiyaM kaario| tena atisamuddilaM, tokaalgto|tssavvttsaamaaiyss pabhAveNa kuNAlakumArassa
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-50, [bhA. 3275] 263 aMdhassa ranno putto jAto ||ko kuNAlo ? kahiM vA aMdho? tti-pADaliputte asogasirI raayaa| tassa putto kunnaalo|tss kumArabhuttIe ujjenI dinnaa|soy aTThavarisorannA leho visajjitozIghramadhIyatAM kumaarH| asaMvattie lehe ranno uchitassa mAisavattIe kataM-andhIyatAM kumaarH| sayameva tattasalAgAe acchINi aMjiyANi / sutaMrannA / gAmo se dinno / gNdhvvklaasikkhnnN| puttassa rajjatthI aagtopaaddliputtN|asogsirinnojvniyNtrio gaMdhavvaM krei|aautttto rAyA bhaNai-maggasujaM te abhiruiyaM ti / teNa bhaniyaM[bhA.3276] caMdaguttapaputto ya,biMdusArassa nttuo| asogasiriNo putto, aMdho jAyati kaaknniN|| kRcandraguptasya rAjJaHprapautrobindusArasyanRpateH 'naptA pautro'zokazriyonRpasyaputraH kuNAlanAmA andhaH 'kAkaNIM' rAjyaM yAcate // tao rAiNA bhaNito-kiM te aMdhassa rajjeNaM? / tena bhaNiyaMputtassa me kajaM ti / rAiNA bhaNiyaM-kahiM te putto? tti / tena AnittA dAio-imo me saMpai jAo putto tti / taM ceva nAmaM kayaM / tao sNvddio| dina rajjaM / tena saMparAiNA ujjeniM AI kAuM dakkhiNAvaho savvo tattha TThieNaM oavio| sabve paJcaMtarAyANo vasIkayA / tao so viulaM rajjasiriMbhuMjai / kiJca[bhA.3277] ajahatthA''gamaNaM, daTuM saraNaM ca pucchaNA khnnaa| pAvayaNammi ya bhattI, to jAtA saMpatIranno / / vR-jIvantasvAmipratimAvandanArthamunayinyAmAryasuhastina Agamanam / tatra ca rathayAtrA rAjAGgaNapradeze rathapurataH sthitAnAryasuhastigurUn dRSTvA nRpateAtismaraNam / tatastatra gatvA gurupadakamalamabhivadya pRcchA kRtA-bhagavan ! avyaktasya sAmAyikasya kiM phalam ? / sUrirAharAjyAdikam / tato'sau sambhrAntaH pragRhItAJjalirAnandodakapUrapUritanayanayugaH prAha-bhagavan ! evamevedam, paramahaM bhavadbhi kutrApi dRSTapUrvo na vA ? iti / tataH sUraya upayujya kathayantimahArAja! dRSTapUrva, tvaMpUrvabhavemadIyaH ziSya AsIdityAdi / tato'sau paramaMsaMvegamApanastadantike smygdrshnmuuNpnycaannuvrtmyNshraavkdhrmprpnnvaan| tatazcaivaMpravacanesampratirAjasya bhakti sjaataa|| kizca[bhA.3278] javamajha muriyavaMse, dAne vaNi-vivaNi daarsNloe| tasajIvapaDikkamao, pabhAvao samaNasaMghassa / / vR-yathA yavo madhyabhAge pRthula AdAvanteca hInaH evaM mauryvNsho'pi| tathAhi-candraguptastAvad bala-vAhanAdivimUtyA hIna AsIt, tato bindusAro bRhattaraH, tato'pyazokazrIbRhattamaH, tataH samprati sarvotkRSTaH, tatobhUyo'pitathaiva hAnivasAtavyA, evaMyavamadhyakalpaH smprtinRptiraasiit| tena ca rAjJA 'dvArasaMloke' caturvapi nagaradvAreSu dAnaM pravartitam / "vaNi-vivaNi"tti iha ye bRhattarAApaNAstepaNaya ityucyante, yetudaridrApaNAste vipaNayaH; yadvA ye ApaNasthitA vyavaharanti te vaNijaH, ye punarApaNena vinA'pyUrdhvasthitA vANijyaM kurvanti te vivaNijaH / eteSu tena rAjJA sAdhUnAM vastrAdikaM dApitam / sa ca rAjA vakSyamANanItyA trasajIvapratikrAmakaH prabhavakazca zramaNasaGghasyAsIt // atha "dAne vaNi-vivaNidArasaMloe" iti bhAvayati
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/50 odariyamao dAresuM pi mahAnase sa kAreti / nitA''niMte bhoyaNa, pucchA sese abhutte ya // [bhA. 3279] vR- audarakaH- dramakaH pUrvabhave'haM bhUtvA mRtaH san ihAyAta ityAtmIyaM vRttAntamanusmaran nagarasya caturSvapi dvAreSu sa rAjA satrakAramahAnasAni kArayati / tato dInA 'nAthAdipathikaloko yastatra nirgacchan vA pravizan vA bhoktumicchati sa sarvo'pi bhojanaM kAryate / yat taccheSamuddharati tad mahAnasikAnAmAbhavati / tatorAjJA te mahAnasikAH pRSTAH yad yuSmAkaMdInAdibhyo dadatAmavaziSyate tena yUyaM kiM kurutha ? / te bruvate asmAkaM gRhe upayujyate / nRpatirAha-yad dInAdibhirabhuktaM tad bhavadbhi sAdhUnAM dAtavyam // etadevAha [bhA. 3280 ] sAhUNa deha evaM ahaM bhe dAhAmi tattiyaM mollaM / necchati ghare ghettuM samaNA mama rAyapiMDo tti // - sAdhUnAmetad bhaktapAnaM prayacchata, ahaM "me" bhavatAM tAvanmAtraM mUlyaM dAsyAmi, yato mama gRhe zramaNA rAjapiNDa iti kRtvA grahItuM necchanti // [bhA. 3281] emeva telli goliya-pUviya - moraMDa - dussie ceva / jaM deha tassamollaM, dalAmi pucchA ya mahagiriNo / / vR- evameva tailikAstailam golikA:-gadhitavikrAyikAstakrAdikam, paupikA apUpAdikam, moraNDakAH- tilAdimodakAH tadvikrAyikAstilAdimodakAn, dauSyikA vastrANi ca dApitAH / katham? ityAha-yat taila-takrAdi yUyaM sAdhUnAM dattha tasya mUlyamahaM bhavatAM prayacchAmIti / tatazcAhAravastrAdau kimIpsite labhyamAne zrImahAgirirAryasuhastinaM pRcchati-Arya ! pracuramAhAra-vastrAdikaM prApyate tato jAnISva mA rAjJA lokaH pravarttito bhavet // [ bhA. 3282 ] aJjasuhatthi mamatte, anurAyAdhammato jaNo detI / saMbhoga bIsukaraNaM, takkhaNa AuTTaNe niyattI // 1 vR- AryasuhastI jAnAno'pyaneSaNAmAtmIyaziSyamamatvena bhaNati kSamAzramaNAH / 'anurAjadharmataH ' rAjadharmamanuvartamAna eSa jana evaM yathepsitamAhArAdikaM prayacchati / tata AryamahAgiriNA bhaNitam - Arya ! tvamapIdRzo bahuzruto bhUtvA yadyevamAtmIyaziSyamamatvenetthaM bravIpi tato mama tava cAdyaprabhRti viSvakasambhogaH- naikatra maNDalyAM samuddezanAdivyavahAra iti; evaM sambhogasya viSvakakaraNamabhavat / tata AryasuhastI cintayati 'bhayA tAvadekamaneSaNIyamAhAraM jAnatA'pi sAdhavo grAhitAH, svayamapi cAneSaNIyaM bhuktam, aparaM cedAnImahamitthamapalapAmi, tadetad mama dvitIyaM bAlasya mandatvamityApannam athavA nAdyApi kimapi vinaSTaM bhUyo'pyahametasmAdarthAt pratikramAmi' iti vicintya tatkSaNAdevAvarttanamabhavat / tato yathAvadAcanA dattvA svAparAdhaM samyak kSAmayitvA tasyA akalpapratisevanAyAstasya nivRttirabhUt / tato bhUyo'pi tayoH sAmbhogikatvamabhavat / / atha "trasajIvratikrAmakaH " itthasya bhAvArthamAha [bhA. 3283] so rAyA'vaMtivatI, samaNANaM sAvato suvihitANaM / paccaMtiyarAyANo, savve saddAviyA teNaM // vR- 'saH' sampratinAmA rAjA avantIpati zramaNAnAM 'zrAvakaH' upAsakaH paJcANuvratadhArI
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 1, mUlaM-50, [bhA. 3283 265 abhavaditi zeSaH / te ca zAkyAdayo'pi bhavantItyata Aha-'suvihitAnAM' zobhanAnuSThAnAnAm / tatastena rAjJA ye kecit prAtyantikAH-pratyantadezAdhipatayo rAjAnaste sarve'pi 'zabdApitAH' AkAritAH // tataH kiM kRtam ? ityAhabhA.3284] kahio yatesi dhammo, vittharato gAhitA ya sampattaM / appAhitA ya bahuso, samaNANaM bhaddagA hoha // vR-kathitazca teSAM prAtyantikarAjAnAM tena vistarato dhrm| grAhitAzca te samyaktvam / tataH svadezaM gatA ipe ta bahuzastena rAjJA sandiSTAH, yathA-zramaNAnAM bhadrakAH' bhaktimanto bhavata // atha kayamasau zramaNasaGkhaprabhAvako jAtaH ? ityAha[bhA.3285] anujAne anujAtI, puSphAruhaNAi ukkirnngaaii| pUyaM ca ceiyANaM, te visarajesu kAriti / / vR-anuyAnaM-rathayAtrA tatrAsau nRpati 'anuyAti' daNDa-bhaTa-bhojikAdisahito rathena saha hiNDate / tatra ca puSpAropaNam AdizabdAd mAlya-gandha-cUrNA-''bharaNAropaNaM ca karoti / 'ukiraNagAI"ti rathapurato vividhaphalAni khAdyakAni kapardaka-vastraprabhRtIni cotkiraNAni karoti / Aha ca nizIthacUrNikRt- rahaggato ya vivihaphale khajage ya kavaDDaga-vatthamAdI ya okiraNe kreitti||anyessaaNccaitygRhsthitaanaaN caityAnAM bhagavaddhimbAnAM pUjAMmahatA vicchardaina karoti / te'pi ca rAjAna evameva svarAjyeSu rathayAtrAmahotsavAdikaM kArayanti / idaM ca te rAjAnaH sampratinRpatinA bhnnitaaH| [bhA.3286] jati maMjANaha sArmi, samaNANaM paNamahA suvihiyANaM / daveNa me na kajaM, eyaM khu piyaM kuNaha mjh|| vR-yadi mAM svAminaM yUyaM 'jAnItha' manyadhve tataH zramaNebhyaH suvihitebhyaH 'pranamata' praNatA bhavata / 'dravyeNa' daNDadAtavyenArthena me na kAryam, kintvetadeva zramaNapraNamanAdikaM mama priyam, tadetad yUyaM kurut|| [bhA.3287] vIsajjiyA yatenaM, gamanaM ghosAvaNaM sarajesu / sAhUNa suhavihArA, jAtA paccaMtiyA desaa|| -evaM 'tena rAjJA zikSAM dattvA visarjitAH / tatasteSAM svarAjyeSu gamanam / tatra ca taiH svadezeSu sarvatrApyamAghAtaghoSaNaM kAritam, caityagRhANi ca kAritAni / tathA prAtyantikA dezAH sAdhUnAM sukhavihArAH saataaH| katham? iti ceducyate-tenasampratinA sAdhavo bhaNitAH- bhagavantaH! etAnpratyantadezAngatvA dharmakathayApratibodhya pryttt|saadhubhiruktm-raajn! etesAdhUnAmAhAravastra-pAtrAdeHkalpyA-'kalpyavibhAgaMnajAnanti tataH kathaM vayameteSu viharAmaH? |ttH sampratinA sAdhuveSeNa svabhaTAH zikSAM dattvA teSupratyantadezeSu visarjitAH / / tataH kimabhUt ? ityAha[bhA.3288] samaNabhaDabhAviesuM, tesUrajjesu esaNAdIsu / sAhU suhaM vihariyA, tenaM ciya bhaddagA te u|| -zramaNaveSadhAribhirbaTaireSaNAdibhiH zuddhamAhArAdigrahaNaM kurvANaiH sAdhuvidhinA bhAviteSu teSu rAjyeSu sAdhavaH sukhaM vihRtAH / tta eva ca sampratinRpatikAlAt 'te' pratyantadezA bhadrakAH
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 bRhatkalpa-chedasUtram -2-1/50 sAtAH / idameva spaSTayati[bhA.3289] udinnajohAulasiddhaseNo, sa patthivo nijjiysttuseno| samaMtato sAhusuhappayAre, akAsi aMdhe damile ya ghore / / vR-udIrNA-prabalAye yodhAstairAkulA-saGkIrNA siddhA-pratiSThitA sarvatrApyapratihatA senA yasya sa tathA, ata eva ca 'nirjitazatrusenaH' svavazIkRtavipakSanRpatisainyaH evaMvidhaH sa sampratinAmA pArthivaH andhAn draviDAn cazabdAd mahArASTra-kuDukkAdInpratyantadezAn 'ghorAn pratyapAyabahulAn samantataH 'sAdhusukhapracArAn' sAdhUnAM sukhaviharaNAn 'akArSIt kRtavAn / / kalpe mANikyakoze jinapatinRpateH suuribhistniyuktaistsyaivaaktaanairnypthnipunnaishcintymaanaadhikaare| peTA uddezakAH syuH SaDiha gahanatAmudritA artharanaiH, pUrNAstatrA''dyapeTA prakaTanavidhaye kuzcikaiSA'stu TIkA // uddezakaH-1 samAptaH muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAditA bRhatakalpasUtre prathamoddezakasya (bhadrabAhusvAmiravitA niyukti yukta) saMghadAsagaNi viracitaM bhASyaM evaM malyagiri kSemakIrti AcAryAbhyAM viracitA TIkA prismaaptaa| (uddezaka-2) vR-vyAkhyAtaH prathama uddezakaH, samaprati dvitIyaH prArabhyate, tasya cedamAdisUtram mU: (51) ubassayassa aMtovagaDAe sAlINi vA vIhINi vA muggANi vA mAsANi yA tilANi vA kulasthANi vA gohUmANi vA javANi vA javajavANi vA ukkhittANi vA vikkhittANi viikintrANi vA vipakinnANi vA, no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA ahAlaMdabhavi vtthe|| dR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha[bhA.3290] erisae khettammI, uvassae kerisammi vasitavvaM / puvvuttadosarahite, bIyAdijaDhesa sNbNdho|| -'Ize prathamoddezakAntyasUtravarNite AryakSetre viharadbhipAzraye kIzevastavyam ? iti cintAyAmanena sUtreNopavarNyate / pUrvam-Adyoddezake ye upAzrayasya doSAH-sAgArikatvAdaya uktAH taiH rahito bIjAdiparityaktazca ya upAzrayastatra vastavyamiti / eSa pUrvasUtreNa sahAsya smbndhH|| [bhA.3291] ahavA paDhame suttammi palaMbA vanniyA na bhottavvA / tesiM ciya rakkhaDA, tassahavAsaM nivAreti / / vR-'athavA' iti sambandhasya prakAzantaratAdyotakaH / prathamoddezake prathame' pralambasUtre savistaraM pralambAnyupavarNitAni, tAni ca na bhoktavyAnIti pratiSiddhAni; ato dvitIyoddezake'pi prathamasUtre 'teSAmeva' pralambAnAM rakSArthaM taiH-bIjAkhyaiH pralambaiH saha vAsam-avasthAnaM nivArayati / [bhA.3292] avi ya anaMtarasutte, uvassato adhikato nisiM jatya / samaNANa na niggaMtuM, kappati aha tena jogo u //
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-51, [bhA. 3292 267 . 'api ca' ityabhyucaye, na kevalaM pUrvoktaM sambandhadvayam, tRtIyo'pi sambandho'stIti bhAvaH / pUrvasUtrasyAdhastAd 'anantarasUtre' "no kappai niggaMthamsa egAniyasya rAo vA viyAle vA' ityAdilakSaNe upAzrayo'dhikRtaH, yatraikAkinAM zramaNAnAM nizi' rAtrau vicArabhUgyAdyarthaM na nirgantuM kalpate / 'atha' ayaM tena sUtreNa saha 'yogaH' smbndhH|| ityanekaiH sambandhairAyAtasyAsya vyAkhyA-upAzrayasya yA 'antarvagaDA' vagaDAyA abhyantarama, taca pratizrayamadhyaM vA syAt prAGgaNaM vA / tatra "sAlINi va" ti zAlivIjAni vA "vIhINi va" tti vrIhivIjAni vA, evaM mudbha-bhASa-tila-kulatya-godhUma-(yava) yavayavairapi tattadvIjAnyucyante, yavayavAH-yavavizeSAstadbIjAni vA / etAni bIjAni yatropAzraye utkSiptAni vA vikSiptAni vA vyatikIrNAni vA viprakIrNAni vA tatra no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA yathAlandamapi vastum / iha yathAlandraM tridhA-jadhanyaM madhyamamutkRSTaM ca / yAvatA kAlenodakArdo hastaH zuSyati tad jadhanyam, paJcarAbindivAnyutkRSTam, tayorapAntarAle sarvamapi madhyam / atra jaghanya-madhyamayoH suutraavtaarH| apizabdaH smbhaavnaayaam|jdhnympimdhymmpi vA yathAlandaM no kalpate vastum, kiM punarutkRSTam ? iti bhAvaH / atra cokSiptAdIni padAni bhASyagAthayaiva vyAkhyAsyanta ityabhiprAyeNAtra na vyAkhyAtAnIti sUtralepArthaH / atha niyuktivistaraH[bhA.3293] nAmaM ThavaNA davie, bhAve ya uvassao muneyavyo / eesiM nANattaM, vocchAmi ahaanuputtviie|| -nAmopAzrayaH sthApanopAzrayo dravyopAzrayo bhAvopAzrayazceti upAzrayazcaturddhA mantavyaH / eteSAmupAzrayANAM 'nAnAtvaM' vizeSamahamAnupUvyI vakSyAmi // tatra nAma-sthApane kSunnatvAdanAdhtya dravya-bhAvopAzrayau pratipAdayati[bhA.3294] davammi U uvassao, kIrai kaDa cutthameva sunnmmi| bhAvammi nisiDhe saMjaesu davammi iyaresu // pR. 'dravye tu' dravyaviSayaH punarupAzrayo yaH saMyatArthaM 'kriyate' kriyagANo vartate, kRtvo vA paramadyApi na saMyatebhyo vitIryate, athavA yo gRhasthairAtmArthaM niSpAditaH paraMtatra saMyatA mAsakalpaM varSAkalpaM vA "vRtya"tti uSitvA anyatra gatAH, sAmprataM sa upAzrayaH zUnyastiSThati eSa dravyopAzrayaH / bhAvopAzrayo nAya yaH saMyatebhyaH 'nisRSTaH' pradattaH, taiH paribhujyamAna ityarthaH / yaH punaH 'itareSAM' pArzvasthAdInAM nisRSTaH so'pi dravyopAzrayo vijJeyaH / Aha ca bRhadbhASyakRt jo samaNaTThAe kato, butthA vA Asi jatya samaNA u / ahavA davbauvassao, pAsatyAdIpariggahio / / athopAzrayasyaikArthikAnyAha[bhA.3295] uvasaga paDisa sejA, Alaya vasadhI nisIhiyA ThANe / egar3ha vaMjaNAI, uvasaga vagaDAya nikkhevo|| vR. upetya-Agatya sAdhubhirAzrIyata ityupAzrayaH / evaM pratizrIyata iti pratizrayaH / zerate sAdhavo'syAmiti zayyA / AlIyante sAdhavo'tretyAlayaH / vasanti sAdhavo'syAmiti vsti| niSedhaH-gamanAdivyApAraparihAraH saprayojanamasyAH tamahatIti vA naiSedhikI / tiSThanti sAdhavo'treti
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/51 sthAnam / etAnyekArthAni 'nAnAvyaJjanAni' pRthagakSarANyupAzrayasya nAmAni / atha vagaDAyA nikSepaH karttavyaH / tamevAtidezenAha [ mA. 3296] emeva hoti vagaDA, cauvvihA sA u vatiparikkhevo / davvammi tippagArA, bhAve samaNehi bhujaMtI // vR- 'evameva' upAzrayavad vagaDA api nAmAdibhedAt caturvidhA bhavati / tatra dravyavagaDA gRhasambandhI vRtiparikSepo mantavyaH / sa ca triprakArA, tadyathA - sacittA acittA mizrA ca / iyaM triprakArA'pi yathA mAsakalpaprakRte dravyaparikSepaH uktastathaiva vaktavyA / 'bhAve' bhAvavagaDA 'zramaNaiH' sAdhubhiyoM vRtiparikSepaH paribhujyate sA mantavyA // atha ko'sAvupAzrayo yasyaiSA vagaDA varNitA ? ucyate[bhA. 3297] valayA koTThAgArA, heTThA bhUmI ya hoi ramaNijjA / vIehiM vippamukko, uvassao eriso hoi // vR- 'valayAni' kaTapalyAdIni 'koSThAgArANi ca' supratItAni yatra bhavanti, adhastAcca tatra bhUmirbhavati 'ramaNIyA' bIjAdyabhAvena prazasyA, Iddaza upAzrayo bIjairviprabhukto bhavati // idameva vyAkhyAnayati [bhA. 3298 ] kaDapallANaM sannA, taNapallANaM ca desito valayA / nipparisADimabhujaMgA ya kayabhUmikammaMtA / / vR- 'dezIta 'dezIbhASAmAzritya kaTapalyAnAM tRNapalyAnAM ca valayAnIti saMjJA / teSAM mAleSu baddheSu dhAnyAni kriyante / tAni ca yatra 'niparizATIni' parizAdirahitAnI, 'abhujyamAnAni' avyApAryamANAni, tathA kRtaM bhUmikarma-chagaNalepanAdikam anteSu prAntapradezeSu yeSAM tAni kRtabhUmikarmAntAni, adhastAcca bhUmikA bIjAdiviprabhuktA, Ize pratizraye vastuM kalpate / / atha koSThAgArANi vyAcaSTe[mA. 3299] cAussAlagharesu va, jatthovvara - koTThaesu dhannAI / nicaitamabhogA, tesu nivAsaM na vArei / / kR* athavA catuHzAlAdigRheSu yatropAzraye'pavarakeSu vA iSTakAdibhayeSu koSThakeSu vA mRttikAmayeSu dhAnyAni 'nityasthagitAni' sadApihitAnI 'abhogyAni' paribhogarahitAnI tiSThanti tatra ye zeSA apavarakAH koSThakA vA teSu nivAsaM na vArayati / / kva punastarhi vastuM na kalpate ? ityAha[bhA. 3300] sAlIhiM vIhIhiM, tila-kulatthehiM vippakinnehiM / Adine vitikinne, ahalaMda na kappatI vAso // vR- zAlibhirvrIhibhistilaiH kulatthaiH upalakSaNatvAd mudga- mASAdibhizca viprakIrNairAkIrNairvyatikIrNe upalakSaNatvAd vikIrNaizca saGkale upAzraye nirgranthAnAM nirgranthInAM ca yathAlandamapi kAla na kalpate vAsaH / eSA zrIbhadrabAhusvAmikRtA gAthA / anayA sUtrapadAni saMgRhItAni - AkIrNagrahaNena ca utkSiptapadaM vikIrNagrahaNe tu vikSiptapadaM gRhItaM mantavyam / atra paraH prAhananu jAtivAcakAH zabdAH 'sampannaH zAli' ityAdivadekavacananirdezena vyavahiyamANA upalabhyante, tataH kimarthamatra "zAlibhirvrIhibhiH" ityAdI bahuvacanena nirdezaH kRtaH ucyate
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 269 uddezaka : 2, mUlaM-51, [bhA. 3301] [bhA.3301] sAlIhiM va vIhIhiM va, iti utte hoti etadutte tu / sAlImAdIyANaM, hoti pagArA bahuvihAu / / / kR-zAlibhirvA vrIhibhirvA ityukte' evaM bahuvacananideze kRte etad 'uktam abhihitaM bhavatizaralyAdInAM dhAnyAnAMbahuvidhAH prakAza bhavanti / tadyathA-kalamazAli rktshaalimhaashaalirityaadi|| utkSiptAdipadAnAM vyAkhyAnamAha[bhA.3302] ukkhitta bhinnarAsI, vikikkhatte tesi hoti sNbNdho| vitikine sammelo, vipainne saMthaDaM jANe // vR- ukSiptAni nAma yeSAM dhAnyAnAM rAzayo bhinnAH / vikSiptAni nAma ta eva dhAnyarAzayo bhinnAH paramekataH sambaddhAH, ata evAha-vikSiptapade vyAkhyAyamAne 'teSAM' bhinnarAzInAM sambandho bhavati / vyatikIrNAni tu tAni sarvANyapidhAnyAnyekataH sammilitAni, Aha ca-vyatikIrNapade teSAM dhAnyAnAM sammIlako bhvti| vyatikIrNAni tutAni sarvANyapi dhAnyAnyekataH sammilitAni, Aha ca-vyatikIrNapade teSAM dhAnyAnAM sammIlako bhavati / viprakIrNAni tu sarvataH saMstRtAni puSpaprakaravat, ata evAha-viprakIrNapade 'saMstRta' viprakiraNaM jAnIyAt / / atha yathAlandapadaM vyAcaSTe[bhA.3303] tivihaM ca ahAlaMdaM, jahannayaM majjhimaM ca akkosaM / udaullaM ca jahannaM, panagaM puna hoi ukkosaM // vR-'trividhaM ca triprakAraM yathAlandam, tadyathA-jaghanyaM madhyamamutkRSTaM ca / tatrodakAH karo yAvata kAlena zuSyati tAvanmAtraMjadhanyam / 'paJcakaM paJcarAtrindivAni punarutkRSTam / arthAdApannaM tayorapAntarAlavarti sarvamapi madhyamam // athAtra bIjAkIrNe pratizraye tiSThatAM prAyazcittamAha[bhA.3304] bIyAIAinne, lahuo mAso utthaaymaannss| ANAdiNo adosA, virAdhanA saMjamA''tAe / vR"bIyAi" tti AdizabdaH svagatAnekabhedasUcakaH / tatazca bIjaiH- zAlyAdibhedAdanaikaprakArairAkIrNe upAzraye tiSThata AcAyadilaghuko mAsaH prAyazcittam, ayaMca tpH-kaalvishessitH| tadyathA-AcAryasya tapasA kAlenacagurukaH, upAdhyAyasya tapasA gurukaH, vRSabhasya kAlena gurukaH, bhikSostapasA kAlena ca laghukAH / etat pratyekabIjaviSayaM prAyazcittamuktam / anantabIjeSvapyevabheva / navaraM mAsalaghusthAne mAsagurukam / saMyatInAmapi pravarttinI-gaNAvacchedinyabhiSekAbhikSuNInAbhevameva vaktavyam / AjJAdayazca doSA atra bhavanti / tathA virAdhanA saMyame Atmani ca mantavyA / iyaM dvidhA'pi purastAdabhidhAsyate // prakArAntareNa prAyazcittamevAha[mA.3305] ukkhittamAieK, thirA-'thiresuMtu tthaaymaannss| panagAdI jA bhinno, visesito bhikkhumAINaM / / 1-ukSiptAdiSu padeSu sthirA-'sthirabhedabhineSu tiSThatAM bhikSuprabhRtInAM paJcakAdArabhya bhinnamAsaM yAvat tapaH-kAlivazeSitaM prAyazcittam / tadyathA-utkSipekSu sthirasaMhananiSu bIjeSu tiSThati laghudazarAtrindivAni, asthirasaMhananiSu laghu dazarAtrindivAni; vikSipteSu sthireSu tiSThati laghudazarAtrindivAni, asthireSu laghupaJcadazarAtrindivAni; vyatikIrNeSu sthireSu tiSThati
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/51 laghupaJcadazarAtrindivAni, asthireSu laghuviMzatirAtrindivAni; viprakIrNeSu sthirepu tiSThati laghuviMzatirAtrindivAni, asthireSu laghupaJcaviMzatirAtrindivAni / etat sarvamapi prAyazcittaM mikSostapasA kAlenacalaghukam, vRSabhasya kAlena gurukam, upAdhyAyasya tapasA gurukam,AcAryasya tapasA kAlena ca gurukam / etat pratyekabIjaviSayaM prAyazcittamuktam / / [bhA.3306] sAhAraNammi gurugA, dasAdigaM mAse ThAti samaNINaM / mAso visesio vA, lahuo sAhAraNe gurugo|| vR-sAdhAraNabIjeSutvetadeva gurukaM karttavyam, gurupaJcakAdArabhya gurupnycviNshtikaantiimityrthH| zramaNInAM tu laghudazarAtrindivebhyaH prArabdhaM laghumAse tiSThati / tatrApi bhikSuNyA ubhayaghukam, abhiSekAyAH kAlagurukam, gaNAvacchedinyAstapogurukam, pravarttinyA ubhayagurukam / evaM pratyekabIjaviyamuktam / anantabIjeSu tvevabheva gurudazarAtrindivebhyaH prArabdhaMgurumAsAntaM vktvym| athavA bhikSuprabhRtInAMcaturNAmapyavizeSeNotkIrNAdiSu caturvapitapaH-kAlavizeSitomAsalaghukaH, tadyathA-utkIrNeSu tapasA kAlena ca laghukaH, vikIrNeSu kAlena gurukaH,vyatikIrNeSu tapasA gurukaH, viprakIrNeSu tapasA kAlena ca gurukaH / anantabIjeSvapyutkIrNAdiSvevameva tapaH-kAlavizeSitaM mAsagurukam / dvividhA ca virAdhanA saMyamA-''tmaviSayA'tra mantavyA / tatra saMyamavirAdhanA nirgacchan vA pravizan vA bIjAnAM saTTanaM paritApanamapadrAvaNaM vA kuryAt, ye ca tadAzcitAH prANinasteSAmapi saGgraTTanAdikaM kuryAt tannippanaM prAyazcittam / / athAtmavirAdhanAM bhAvayati[bhA.3307] sAli-java acchi sAluga, nissaraNaM maas-muggmaadiisu| sassU gujjha kutUhala, vippairaNa mAsa nissaraNaM / vR-tatra sthitAnAM sAdhUnAM zAli-yavAnAM zAlukAnyakSNoH pravizanti / taizca praviSTaizcakSupI anAgADhamAgADhaM vA paritASyete / tathA mudbha-mASAdiSu viprakIrNeSugamanA-''gamane vidadhAnAnAM 'nissaraNaM praskhalanaM bhavati, tatazca hastabhaGgAdayo doSAH / atrazvazrUSTAntaH-ego agAro ciMteijai sassugAe gujjhorugAi pecchAmi / tAhe mAsA aiggamananiggamaNapahe vipakinnA / sA tattha vaJcaMtI phillasiyAgaliyavasaNA uttAniyA pddiyaa||idmevaah-"sssuu' ityAdi / zvazvAH sambandhi yad guhyaM tadavalokane yat kutUhalaM tadvazAd mASANAM viprakiraNam, tatastasyAH zcazvAH 'nissaraNaM' praskhalanamabhavat / evaM tatra sthitAnAM sAdhUnAmapyAtmavirAdhanA bhavet // dvitIyapadamAha[bhA.3308] biiyapaya kAraNammiM, puTviM vasabhA pamaja jtnnaae| vikkhiraNammi vi lahuo, tattha vi ANAdiNo dosA / / vR-dvitIyapade 'kAraNe' adhvanirgamanAdau zuddhaupAzrayAlAbhe bIjAkIrNe'pyupAzraye tiSThantiA katham ? ityAha-pUrvaM vRSabhA daNDaproJchanakaM gRhItvA tatra gatvA yatanayA yathA teSAM bIjAnAM paritApanAdi na bhavati tathA pramRjya tataH sabAla-vRddhamapigacchamAnIya yathAlandaM kAlaM tisstthnti| yadi pramArjanAM vidadhAnA bIjAnAMvikiraNam-itastato vikSapeNaM kurvatai tadA lghumaasHpraayshcittm| tatrApyavidhipramArjane AjJAdayo doSAH / / athaitadeva spaSTayati[bhA.3309]gIyA purA gaMtu samikkhikhayammi, thire pamajittumahAthire vaa| sAhaTamegaMti vasaMti laMda, ukkosayaM jANiya kAraNaM vA / /
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 2, mUlaM-51, [bhA. 3309] 271 -kecidadhvanirgatAdayaH sAdhavo vivakSitaM grAmaMprAptAH, tatra ca gItArthA purato gatvA trikRtvaH zuddhAM vasatiM samIkSante-pratyupekSante / yadi tathAsamIkSite na prApyate tadA zAlyAdibIjeSUtkIrNeSu prathamaM sthirasaMhananiSu tiSThanti, tadabhAve'sthirasaMhananiSvapi / tAni ca bIjAni yatanayA pramRjya tata ekAnte saMharanti-saMsthApayanti / saMhatya ca tatra jadhanyaM vA madhyamaM vA yathAlandaM vasanti / 'kAraNaM vA' adhvaparizramAdikaM jJAtvotkRSTamapi yathAlandaM vasanti / atra pAThAntaram-"sAhaTTumegaM tu" ti tAni bIjAni saMhRtya tataH 'ekam' iti jaghanyaM yathAlandaM vasanti, zeSaM prAgvat / utkIrNAnAmabhAve vikIrNeSu, teSAmabhAve vyatikIrNeSu tadaprAptau viprakIrNeSvapi tiSThanti / tatrApi prathamaM pratyekeSu, tataH sAdhAraNeSvapi / athokrameNa tiSThanti tato mAsalaghu / saMyatInAmapyevameva dvitIyapadaM mantavyam / / mU. (52) aha puna evaMjANijA-no ukkhitAiMno vikkhittAIno viikinnAiMno vipakinnAI rAsikaDANi vA puMjakaDANi vA bhittikaDANi vA kuliyAkaDANi vA laMchiyANi vA muddiyANi dhA pihitANi vA kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA hemaMtagimhAsu vatthae / -atha punarevaM jAnIyAt-tAni zAlyAdIni bIjAni tatropAzrayenoukSiptAni no vikSiptAni no vikIrNAni no viprakIrNAni, kintu rAzIkRtvAnI vA puJjIkRtAni vA bhittikRtAni vA kulikAkRtAni vA lAJchitAni vA mudritAni vA pihitAni vA, tata evaM kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA hemanta-grISmeSu vastumiti sUtrAkSarArthaH / / atra bhASyam[bhA.3310] rAsIkaDA ya puMje-kuliyakaDA pihita muddite ceva / ThAyaMtagANa lahugA, kAsa agItattha suttaM tu|| vR. yatropAzraye rAzIkRtAni pujIkRtAni pihitAni mudritAnI cazabdArda bhittikRtAni lAJchitAni ca vIjAni tatra tisstthtaaNcturlghukaaH| kasyapunaretatprAyazcittam ? ucyte-agiitaarthsy| 'sUtraMtu' sUtraM punargItArthaviSayaM draSTavyamiti vAkyazeSaH // atha rAzIkRtAdipadAnAM vyAkhyAnamAha[bhA.3311] puMjo ya hoti vaTTo, so ceva ya IsiAyato raasii| kuliyA kuDallINA, bhittikaDA saMsiyA bhittii|| 'vRttaH' vRttAkAro dhAnyotkaraH puJja ityucyate / sa eva ISadAyataH' manAga dI| rAziH / apunaH punaH kRtAnIti vyutpattyA pujIkRtAni, evaM raashiikRtaaniitypi|tthaa kulikA kuDyamucyate, tataH kulikAkRtAni nAma kuDyAlInAni kRtvA sthApitAni / bhittikRtAni tu mittau saMzritAni, bhittinizrayA sthApitAnItyarthaH / atha kuDya-bhittyoH kaH prativizeSaH? ucyate-iSTakAdiracitA bhittiH, mRtpiNDAdinirmitaM kuDyam / / [bhA.3312] chAreNa laMchitAI, muddA puna chANapAniyaM dinnaM / parikallAI karettA, kiliMjakaDaehi pihitaaii| vR-lAJchitAni nAma kSAreNa 'bhasmanA cihnitAni / tathA mudrA punaH chagaNapAnIyaM tad yatra pradattaM tAni mudritAni / "parikalAI" ti yAni nApi lAJchitAni nApi mudritAni tAni pihitAnyucyante / evaMvidheSu bIjeSu hemanta-grISmayogItArthasya vastuM kalpate nAgItArthasyeti / / paraH prerayati
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/52 [bhA.3313] nathi agItatyo vA, sutte gIto va vanito koi| jA puna egANunA, sA secchA kAraNaM kiM vA / / vR-sUtre agItArtho vA gItArtho vA na kazcid nirdhArya varNitaH' nirdiSTo'sti, ato yeyaM bhavadbhiH ekasya-gItArthapakSasyAnujJA aparasyAgItArthapakSasya pratiSedhaH kriyate saiSA yuSmAkaM vyAkhyAtRRNAM svecchA, na punarbhagavaduktamiti bhAvaH / athakAraNaM kimapyatrAsti tto'bhidhiiytaam|| sUrirAha[bhA.3314] eyArisammi vAso, na kappatI jati vi sutt'nnunnaato| avvokaDo u bhaNito, Ayario uvehatI atyaM / / vR- 'etAze' upAzrayevAso yadyapi sUtre'nujJAtastathApi na kalpate, yataH 'avyAkRtaH' avizeSita evArtha sUtre bhaNitaH, paramAcAryastamartham utprekSate vissyvibhaagprkttnenonmiilyti| yathA kilaikasmAd mRtpiNDAt kulAlo'nekAni ghaTa-zarAvAdirUpANi niSpAdayati, evamAcAryo'pyekasmAt sUtrapadAdabhyUhyAnekeSAmarthavikalpAnAmupadarzanaM karoti / yathA vA sAndhakAre gRhAdau vidyamAnA api ghaTAdayaH padArthA pradIpaM vinA na vilokyante, tathA sUtre'pyarthavizeSA AcAryeNAprakAzitAH santo'pi noplbhynte||kinyc[bhaa.3315] jaMjaha sutte bhaNitaM, taheva taMjai viyAlaNA ntthi| kiMkAliyAnuogo, dihro diTippahANehiM !! vR. 'yad' vastu yathA' yena vidhirUpeNa pratiSedharUpeNa vA prakAreNa sUtre bhaNitaM tat tathaiva yadi pratipattavyaM vicAraNA' viSayavibhAgavyavasthApanA yuktA-'yuktavimarzo vA 'nAsti' na kriyate tataH 'kiM' kena hetunA kAlikazrutasyAnuyogaH 'Ta:' vidheyatayopalabdhaH dRSTipradhAnaiH' kevalajJAna-zrutajJAnarUpalocanapravaraistIrthakara-gaNadharaiH?; athavA 'STipradhAnaiH' naigamAdinayamatavizAradaiH zrIbhadrabAhusvAmibhi kimiti niyuktikaraNadvAreNa kAlikazrutAnuyogo 'daSTaH' pratipAditaH? // api ca[bhA.3316] ussaggasutaM kiMcI, kiMcI avavAtiyaM bhave suttaM / tadubhayasuttaM kiMcI, suttassa gamA muneyavvA / / kR-kiJcidutsargasUtram 1, kiJcit punarApavAdikaM sUtram 2, kiJcit tadubhayasUtram, tacca dvidhAutsargApavAdikam apavAdautsargikam 3-4 / ete sUtrasya 'gamAH' prakArAzcatvAro jJAtavyAH / athavA 'gamA nAma' dvirucAraNIyAni padAni / tadyathA-utsargautsargikam 5 apavAdApavAdikam 6 evametau dvau bhedI catvArazca prAguktA ityevaM sUtrasya SaD bhedAH sAtAH / ete ca purastAdudAhariSyante / anye'pi ca sUtrasya bhedA bhavantIti darzayati[bhA.3317] negesu egagahaNaM, saloma nilloma akasiNe aiNe / vihibhinnassa ya gahaNaM, avavAussaggiyaM sutaM // 'anekeSu kaSAyendriyA-''zravAdiSvartheSu kvApi sUtre ekasya-anyatarasya grahaNaM bhavet, yathAyatra sUtre krodhanigrahaH sAkSAdupadiSTastatra mAnanigrahAdayo'pyarthata uktA draSTavyAH / evamindriyA''zravAdiSvapi bhaavniiym| For P
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-52, [bhA. 3317] 273 kAnicittu sUtrANi sAdhUnAM sAdhvInAM ca pratyekaviSayANi / yathehaiva kalpAdhyayane salomasUtra nirlomasUtraM vA / tadyathA-"no kappai niggaMthANaM alomAI cammAiMdhArittae / kappai niggaMthANaM salomAiMcammAiMdhArittae / no kappai niggaMthINaM salomAI cammAiMdhArittae / kappai niggaMthINaM alomAiMcammAiMdhArittae / kAnicittu sAmAnyasUtrANi bhavanti, yathA akRtsnAjinaviSayaM suutrm| tabedam-"kappainiggaMdhANa vA niggaMdhINa vAakasiNAiMcammAiMdhArittae" atha "anAnupUrvyapi vyAkhyAnam" itinyAyopadarzanArthaM prAguktasUtraSaTkamadhyAt caturthabhedamudAharati-"vihibhinnassa ya" ityAdi / ihaiva granthe yad vidhibhinnasya grahaNamuktaM tadapavAdautsargikaMsUtram / taccaidam-"kappai niggaMthINaM pakve tAlapalaMbe bhinne paDigAhittae, se vi ya vihibhinne no ceva naM avihibhinne"| Aha yadyapavAdenAnujJAtaM tarhi bhUyaH kathaM pratiSidhyate ? ityAha[bhA.3318] ussaggaThiI suddhaM, jamhA davvaM vivajayaM labhati / nayataM hoi viruddhaM, emeva imaM pi paasaamo|| utsargasthitau utsargapade 'zuddham'udgamAdidoSarahitaM yat bhakta-pAnAdidravyaMgrahItuM kalpate tadevApavAdapade yasmAd 'viparyayaM' vaiparItyaM labhate, azuddhamapyupAdAtuM kalpate ityarthaH / 'na ca' naiva tat tathA gRhyamANaM viruddhaM bhavati, jJAnAdiguNopakArakatvAdaviruddhameveti bhAvaH / evameva 'amumapi prakRtamarthaM "kalpate nirgranthInAM pakvaM tAlapralamba bhinna pratigrahItum" ityapavAdenAnujJAtasyApyavidhibhinnapratiSedharUpamaviruddhameva pazyAmaH / / athotsargasUtrAdInAmudAharaNAnyAha[bhA.3319] ussagga goyarammI, niseja kappA'vavAdato tiNhaM / maMsaM dala mA aTThI, avavAdussaggiyaM suttaM // vR-utsargasUtraM gocaraMparyaTataH sAdhoguhadvayApAntarAle yA 'niSadyA' niSadanaM tadviSayam / taccedam"no kappai nigaMthANa vA niggaMthINa vA aMtaragihaMsi Asaittae vA jAva kAussaggaM vA ThANaM vA ThAitae ti|" yattu trayANAM jarAbhibhUtAdInAMniSadyA kalpate ityevaMlakSaNaMsUtraM tdaapvaadikm| tavedam- "aha puna evaM jANijjA jarAjune 1 vAhie 2 tavassI 3 mucchijja vA pavaDija vA evaNhaM kappai aMtaragihaMsi aasitte|" idaM punarapavAdautsargikam-"maMsaM dalamA ahi"tti pudgalaM prayaccha mA asthInIti / / [bhA.3320] no kappati va abhinnaM, avavAtenaM tu kappatI bhinnaM / kappati pakkaM bhinnaM, vidhIya avavAyaussaggaM / "no kalpate'bhinnamAmapralambaMpratigrahItum" etadvA utsargasUtram / yat punaH 'apavAdapadena' adhvA-'vamaudaryAdiSu bhinna pratigrahItuMkalpate ityevaMrUpaM tadApavAdikam / yat punaH "nirgranthInAM kalpate pakvaM pralamba vidhibhinnaM nAvidhibhinnam" iti sUtraMtadapavAdautsargikam / etatprAmuktamapi spaSTIkaraNArthamihAbhihitam / idaM tvautsargApavAdikam-"no kappai0 rAo vA viyAle vA sejjAsaMthArayaMpaDigAhittae / na'nnatya egeNaMpuvvapaDilehieNaM sijA-saMthAraeNaM / idaMpunarutsargItsargikam"no kappai0 asaNaM vA eka paDhamAe porisIe paDigAhittA pacchimaM porisiM uvAiNAvettae / se pAhaca uvAiNAviesiyA, jotaMbhuMjai jaMtaM vA sAijaise AvajaicAummAsiyaMparihArahANaM 119181
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/52 ugghAiyaM / tathA yeSu sUtreSvapavAdo bhaNitasteSvevArthataH puranujJApravartate taanypvaadaapvaadikaani|| kiJcAnyat[bhA.3321] katyai desaggahaNaM, katthati bhannati nirvsesaaii| ukkama-kamajuttAI, kAraNavasato nijuttaaii| vR-kvacit sUtre'bhidheyapadAnAM dezato grahaNaM kriyate, kutrApica niravazeSANyabhidheyapadAni bhaNyante, tathA kAnicit sUtrANyukramayuktAni, kAnicittuM kramayuktAni 'kAraNavazataH' kAraNavizeSamAzritya 'niyuktAni' gaNadharAdibhi zrutadharairviracitAni // etadeva vivRNoti[bhA.3322] desaggahaNe vIehi sUyiyA mUlamAdiNo hu~ti / kohAdianiggahiyA, siMcaMti bhavaM niravasesaM // vR-dezagrahaNe kRte sati tajjAtIyAnAM sarveSAmapi grahaNaM bhavati, yathA-"sAlINi vA vIhINi vA" ityAdAvasminneva sUtre bIjairgRhItairmUlAdayo'pi bhedAH sUcitA bhavanti / kutrApi ca sUtre niravazeSANyabhidheyapadAni gRhyante, yathA dazavaikAlike krodhAdayo'nigRhItAH santaH bhavaM' saMsAra 'niravazeSa' caturgatikamapi siJcantItyuktam / tathA ca tatsUtram koho ya mAno ya aniggahIyA, mAyA ya lobho apavaDDamANA / cattAri ee kasiNA kasAyA, siMcaMti mUlAI punabyavassa // athokrama-kramayuktAni sUtrANi darzayati[bhA.3323] satyaparinAdukkame, goyara piMDesaNA kameNaM tu / jaMpi ya ukkamakaraNaM, tamabhinavadhammamAda'hA / / vR-zastraparijJAdhyayane tejaHkAyoddezakAnantaraMvAyukAyoddezakaH kramaprApto'pi noktaH, kintu vanaspati-trasakAyoddozakauprarUpyaparyante'sau bhaNitaH, evamAdikamukramayuktaMsUtramucyate / kvacittu sUtre krameNaivArthapadAni bhavanti, yathA-aSTau gocarabhUmayaH, tadyathA-"paiDA addhapeDA gomuttiyA pataMgavIhiyA aMtosaMvukkA bAhiMsaMvukkA ujjugI gaMtuMpaJcAgatA / " tathA saptapiNDaiSaNAsUtramapi kramanibaddhaM mantavyam / tadyathA-"asaMsaTThA saMsaTThA uddhaDA appalevA uggahitA paggahitA ujjhitadhammiyA // " athavA 'piNDaiSaNA' itiprathamaMpiNDapadaMtataeSaNApadaM yatra oghaniryuktyAdI sUtre yathAkramaM prarUpyate tat kramanibaddham / yadapi cokramakaraNaM zastraparijJAdAvadhyayane tadabhinavadharmAdhartham / kimuktaM bhavati ?. abhinavadharmA zaikSaH, sa hyadyApyapariNatajinavacanatayA vAyukAyaM parisphuTamanupalabhyamAnatayA prathamataH prarUpyamANaM na samyakpratipadyate, ato vanaspati-trasAnprarUpya yadA teSu samyagjIvatvaM pratipannastadA vAyukAyaM jIvatvena prarUpyamANaM sukhenaiva zraddhatte, evamAdibhi kAraNairukamakaraNaM mantavyam / / atha "bIehi sUiyA mUlamAiNo" tti padaM vyAcaSTe[bhA.3324] bIehi kaMdamAdI, vi sUyiyA tehiM savva vnnkaao| bhommAdigA vaNeNa tu, sabheda sArovaNA bhnnitaa|| - ihaiva sUtra bIjaigRhItaiH kanda-mUlAdayo'pi bhedAH sUcitAH, teSvapi tiSThataH prAyazcittaM bhavatIti bhAvaH / taizca kandAdibhiH sarvo'pi vanaspatikAyaH parIttA-'nantabhedabhinnaH suucitH|
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 2, mUlaM-52, [bhA. 3324] 275 'vanena tu' vanaspatinA 'bhaumAdayaH' pRthivyapkAyAdayaH kAyAH sUcitAH / evaM 'sabhedAH' bhedaprabhedasahitAH SaDapi kAyAH 'sAropaNAH' saprAyazcittA bhaNitA avasAtavyAH // [bhA.3325] jattha u desaggahaNaM, tattha'vasesAI sUiyavaseNaM / mottUNaM ahigAraM, anuyogadharA pabhAsaMti // vR evamatrApi yatra dezagrahaNaM tatrAvazeSANyArthapadAni, sUcitaM sUcA, bhAve ktapratyayaH, tadvazenAvagantavyAni / tathA kutrApi sUtre'nuyogadharAH 'adhikAra' prastutArthaM muktvA sUtrAnupAti prasaGgAgatamarthaM prathamataH prabhASante, yathA piNDAdhikAre prastute "puDhavI AukkAe, teU vAU vaNassaI ceva / bii tiya cauro paMciMdiyA ya levo dasamao a||" ityAdinaudhaniyuktI savistaraM kAyaprarUpaNA kRtA / evaM vicitrANi sUtrANi bhavanti, ata eva yAvadamISAmartha sUriNA na vyaktIkRtastAvanna samyagavagamapathamupagacchati // athautsargikA-''pavAdikasUtrayorviSayavibhAgamAha[bhA.3326] ussaggeNaM bhaNiyANi jAni avavAdato tu jAni bhave / kAraNajAtena munI !, savvANi vi jANitavvANi / / vR-utsargeNa yAni sUtrANi bhaNitAni yAni cApavAdataH sUtrANi tAni he mune! kAraNajAtena sarvANyapi jJAtavyAni / kimuktaM bhavati ?-pratiSiddhasya AcaraNahetuH kAraNam, tatra jJAnAdi, tatra cotsargasUtreSu sAkSAdutsargaviSayo nibandhaH, arthatastu kAraNajAte tatrApyanujJA mantavyA; apavAdasUtreSu punaH kAraNajAtamuddizya sAkSAdapavAdaviSayo nibandhaH, arthtstuttraapyutsrgodrssttvyH| evaM sarvasUtreSutattva utsargA-'pavAdAMvubhAvapinibaddhAvavagantavyau ||ath kiM punaranayoH svasthAnam? ityAha[bhA.3327] ussaggeNa nisiddhAiM jAI davvAI saMthare munninno| kAraNajAte jAte, sabvANi vi ni kappaMti / / vR-'utsargeNa' saMstaraNamAzritya yAni 'dravyANi' pralambAdIni 'muneH' saMyatasya pratiSiddhAni tAnyeva 'kAraNajAte' vizuddhAlambanaprakAre 'jAte' samutpanne sati sarvANyapi kalpante / atra paraH praznayati[bhA.3328] jaMciya pae nisiddhaM, taM ciya jati bhUto kappatI tassa / evaM hota'navatthA, na ya titthaM neva sacaM tu // vR-'yadeva pralambAdikaM prAk pUrvaM niSiddhaM tadeva yadi 'bhUyaH punarapi tasya sAdhoH kalpate, tata evaM sUtrArthasya yAMcchApravRttau caraNa-karaNasyAnavasthA bhvti| tatazca na tIrthamanusa(Sa]jati, naiva ca pratiSiddhaM samAcarataH satyaM saMyamo bhavati, tadabhAve dIkSA nirarthikA, tannirarthakatAyAM mokSasyApyabhAvaH prApnoti // api ca[bhA.3329] ummattavAyasarisaM, khudaMsaNaM na vi ya kappa'kappaM tu / adha te evaM siddhI, na hojja siddhI u kassevaM // vR-AcArya! pUrvamekatra sUtre pratiSidhya punastadevAnujAnata idaM bhavato darzanamunnattavAkyasazaM
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/52 prApnoti, tathA nApi ca 'idaM kalpyam, idamakalpyam' iti vyavasthA bhavati, yadi caivamapi bruvatastavAbhipretArthasiddhirbhavati tarhi kasya na sA bhavet ? caraka-parivrAjakAdInAmapyasamaasa pralApinAM sA bhaviSyatIti bhAvaH / / sUrirAha[bhA.3330] na vi kiMci anunnAyaM, paDisiddhaM vA vi jinavaridehi / esA tesiM ANA, kaje sacceNa hotavvaM / / vR. he nodaka ! yadetad bhavatA pralapitaM tat pravacanarahasyAnabhijJatAsUcakam, yato jinavarendraistathAvidhakAraNAbhAve nApi kiJcid' akalpanIyamanujJAtam, kAraNe ca samutpatre nApi kiJcitpratiSiddham, kintueSA teSAM tIrthakRtAM nizcaya-vyavahAranayadvayAzritA samyagAjJAmantavyAyaduta 'kArye' jJAnAdAvAlambane 'satyena' sadbhAvasAreNa sAdhunA bhavitavyam, na mAtRsthAnato yatkiJcidAlambanIyamityarthaH / athavA satyaM nAma-saMyamaH tena kArye samutpanne bhavitavyam, yathA yathA saMyama utsarpati tathA tathA kartavyamiti bhAvaH / Aha ca bRhadbhASyakAraH kajaM nANAdIyaM, saJcaM puna hoi saMjamo niymaa| jaha jaha so hoi thiro, taha taha kAyavvayaM hoi / / idameva bhAvayati[bhA.3331] dosA jena nirujmaMti jena khijjati puvkmmaaii| so so mokkhovAo, rogAvasthAsu samaNaM vA / vR- 'yena' anuSThAnavizeSeNa 'doSAH' rAgAdayo nirudhyante, pUrvopacitAni ca karmANi yena kSIyante, 'sa saH' anuSThAnavizeSo mokSopAyo jJAtavyaH / 'rogAvasthAsu' jvarAdirogaprakAreSu 'zamanamiva' ucitauSadhapradAnApathyaparihArAdhanuSThAnamiva; yathA tena vidhIyamAnena jvarAMdirogaH kSayamupagacchati, evamutsarge utsargamapavAde'pavAdaM samAcarato rAgAdayo doSA nirudhyante pUrvakarmANi ckssiiynte| athavA yathA kasyApi rogiNaH pathyauSadhAdikaMpratiSidhyate kasyApi punastadevAnujJAyate, evagatrApi yaH samarthastasyAkalpyaM prtissidhyte'smrthsytutdevaanujnyaayte| uktaJca bhiSagvarazAstre utpadyeta hi sA'vasthA, deza-kAlA-5'mayAn prati / yasyAmakArya kAryaM syAta, karma kAryaM ca vrjyet|| evaMvidhaM cotsargA-'pavAdavibhAgamagItArtho na jAnAti / / ataH[bhA.3332] aggIyassa na kappai, tivihaM jayaNaM tu so na jANAi / anunnavaNAe jayaNaM, sapakkha-parapakkhajayaNaM ca // vR-agItArthasaya prastutasUtraviSayabhUtaM vastuMna kalpate, yato'sau trividhAM yatanAM na jaaniite| tadyathA-anujJApanAyatanAM svapakSayatanAM parapakSayatanAM ceti / tikha'pyetA vakSyamANasvarUpAH / paraH prAha-agItArthenApi tAvat sUtramadhItam ataH kathamasa na jAnIte ? ucyate-iha sarveSAmayAgamAnAmarthaparijJAnamAcAryasahAyakAdevopajAyate, na yathAkathaJcit / uktaJca satsvapi phaleSu yadvanna dadAtiphalAnyakampito vRkSaH / tadvat sUtramapi budhairakampitaM nArthavad bhavati // idamevAha
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 277 uddezakaH 2, mUlaM-52, [bhA. 3333] [bhA.3333] niuNo khalu suttattho, na hu sakko upaDibodhito naauN| te suNaha tattha dosA, je tesiM tahi vasaMtANaM // vR- 'nipuNaH' sUkSmaH khalu sUtrasyArtho bhavati, ata eva na zakyo'savAcAryeNApratibodhitaH samyak parijJAtum ato'gItArtha sUtramAtreNa paThitena na yatanAmavabudhyate, ataH 'teSAm' agItArthAnAM 'tatra' bIjAkIrNopAzraye vasatAM ye doSA bhavanti tAn zRNuta / / [bhA.3334] agIyatthA khalu sAhU, navari dose guNe ajANatA / ramaNijjabhikkha gAmo, ThAyaMta'ha dhannasAlAe / vR-agItArthAH khalu, ke ? 'sAdhavaH' sAdhukriyAsu udyatAH "navara kevalaM sadoSAyA nirdoSAyA vA vasateranujJApane doSAn guNAMzcAjAnantaH kvApi grAme bhaikSaM prabhUtaM labdhvA bhikSayA 'ramaNIyo'yaM grAmaH' iti kRtvA 'atha' anantaraM dhAnyazAlAyAM tiSThanti // idameva spaSTataramAha[bhA.3335] ramaNijjabhikkha gAmo, ThAyAmo iheva vasahi jhoseha / dhannadharANunavaNA, jati rakkhaha demu to bhaMte ! // vR-kazcidagItArthagaccho grAmAnugrAmikaM viharan kamapi grAmaM samprAptaH / tatra bahirdevakulAdau sthitvA bhikSAM paryaTana prabhUtam iSTaM ca bhaikSaM labdhavAn / tatastaiH sAdhubhi parasparamuktam-ramaNIyo'yaM grAmaH ata ihaiva mAsakalpaM tiSThAmaH, paraM vasatiradyApi na gaveSitA atastAM "jhoseha''tti dezIvacanatvAd gaveSayata / tatastairvasatiM pratyupekSamANaiH kasyApyagAriNo dhAnyagRhaM dRSTam, tatastasyAnujJApanA kRtA / gRhapati prAha-yadi bhadanta ! madIyaM dhAnyagRhaM taskara-gavAdibhirupadyamANaM * rakSata tato'haM prayacchAmi nAnyathA / api ca--- [bhA.3336] vasahIrakhaNadaggA, kammaM na karemo neva pavasAmo / nicciMto hohi tumaM, amhe rattiM pi jaggAmo || vR.vayamasyA vasateH-dhAnyazAlArUpAyA rakSaNe vyagrAH santaH kRpyAdikaM karmApi na kurmahe, na ca suhRdAdibhirAmantritAH kvApi vivAhAdI kArye grAmAntare pravasAmaH / tataste'gItArthA vasatyanujJApanAvidhimajAnanto bruvate nizcintastvamatrArthe bhava, vayaM rAtrimapi praharakeNa jaagrissyaamH|| [bhA.3337] jotisa-nimittamAdI, chaMdaM gaNiyaM va amha saadhetthaa| akkharamAdI DiMbhe, gAdhessaha ajataNA suNaNe / / vR-jyotiSa nimittam AdizabdAdanyadapi gandharvavidyAdikaM tathA chandaHzAstraM gaNitazAstraM vA yadyasmAkaM kathayiSyatha, akSarANi nAma-lipivijJAnaM tad AdizabdAd vyAkaraNAdikaM vA yadyasmAkaM 'DimbhAni' bAlakAni grAhayiSyatha tatastiSThantu bhavanta iti / evaM vasatisvAminokte sati yadi te'gItArthAstat pratizRNvanti' 'Amam, kathayiSyAmo grAhayiSyAmo vA' ityanumanyante tato'nujJApanAyA ayatanA kRtA bhavati / / tatra cAmI doSAH[bhA.3338] anunnavaNa ajataNAe, pauttha sAgArie ghare ceva / tesi pi ya cIyattaM, sAgAriyavaJjiyaM jAtaM / / vR-evamayatanAnujJApanayA tatra teSu sthiteSu sAgArikazcintayati- ete sAdhavastAvad madIyaM dhAnyagRhaM rakSanti ataH kasmAdahaM svajanAdikArye na gacchAmi ?' iti paribhAvya kutracid grAmAdau
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/51 pravasati / proSite ca tasmin gRha eva vA nizcintatayA dhAnyAnAM vyApAramavahamAne teSAmapi saMyatAnAM prItikaM bhavati-sAdhu sAdhu sAgArikavarjitaM jAtam || asyA eva gAthAyAH pUrvArddhaM vyAcaSTe[bhA. 3339] tesu Thiesu pauttho, acchaMto vA vi na vahatI tattiM / jati viyapavisitukAmo, taha vi ya na caeti atigaMtuM / vR- 'teSu' saMyateSu tatra sthiteSu sa sAgAriko nizcintatayA proSito gRhe vA tiSThan dhAnyAnAM 'taptiM' vyApAraM na vahati / yadvA dhAnyaM sambhAlayituM yadyapyasau tatra praveSTukAmaH tathApi 'nAtigantuM' na praveSTuM zaknoti // kutaH ? iti ced ucyate [bhA. 3340] saMdhAraehi ya tahiM, samaMtato Atikinna viikinnaM / sAgArito na etI, dose ya tahiM na jANAtI // 278 vR- saMstArakaiH 'tatra' upAzraye samantataH 'atikIrNa' paripATyA prasRtairmAlitaM 'vyatikIrNaM' tairevAnAnupUrvyA prasRtaivyArpataM dRSTvA sAgArikaH 'naiti' nAgacchati, tato ye tatra dhAnyaparizaTanAdayo doSAstAnasau na jAnIte // gatA anujJApanAyA ayatanA / atha saMyatalakSaNasvapakSaviSayAM yatanAmAha[mA. 3341] te tattha sanniviSTThA, gahiyA saMdhAragA jadhicchAe / nAnAdesI sAdhU, kAsai ciMtA samuppannA // vR- 'te' agItArthA 'tatra' upAzraye 'sanniviSTAH sthitAH, yacchayA ca taistatra saMstArakA gRhItAH, na gaNAvacchedikena yathAratnAdhikaM pradattA iti bhAvaH, nAnAdezIyAzca tatra sAdhavaH, teSAM madhye "kAsai "tti kasyacid mandadharmaNazcintA samutpannA / / yathA [bhA. 3342 ] anuyA dhannarasA, navaraM mottUNa seDagatilANaM / kAhAmi koullaM, pAsuttesuM samAraddho || vR- anubhUtAstAvadapareSAM dhAnyAnAM rasAH, 'navaraM' kevalaM "seDagatilANaM "ti zvetakatilAnAM rasaM muktvA, ata etadviSayaM 'kautukam' abhilASaM 'kariSyAmi' pUrayiSyAmItyarthaH / evaM vicintya zeSasAdhuSu rAtrI prasupteSu samArabdhastAn tilAn bhakSayitum / tatazca [bhA. 3343] vigayammi kouhalle, chaTTavatavirAdhana tti paDigamanaM / vehAnasa ohANe, gilANa sedheNa vA diTTho // vR- 'vigate' vyatIte sati kautuke 'SaSThavratasya virAdhanA mamAbhUt, ekavratabhaGge ca sarvavratabhaGgaH' iti kRtvA 'pratigamanaM' bhUyo'pi gRhavAsAzrayaNaM kuryAt, vaihAyasaM vA maraNamabhyupagacchet, 'avadhAvanaM vA' saMvignavihAraM kurvIta, pArzvasthAdivihAramAdriyeta ityarthaH / athavA sa saMyatastilabhakSaNaM vidadhAno glAnena vA zaikSeNa vA dRSTo bhavet / tatazca [bhA. 3344] daTTUNa vA gilANo, khudhito bhuMjejja jA virAdhanata / eva sedhamAdI, bhuMje appaccayo vA siM // / vR- taM sAdhuM tilAn bhakSayantaM dRSTvA glAnaH kSudhitaH san tAMstilAn bhuJjIt, tatazcApadhyapratisevanena yA tasya paritApanAdikA virAdhanA tanniSpannaM prAyazcittam / evameva zaikSAdayo'pi taM tilAn bhuJjanaM dRSTvA tathaiva bhuJjIran, apratyayo vA teSAM bhavet yathaitad mRSA tathA'nyadapyamISAmevaMvidhamiti //
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 279 uddezaka H 2, mUlaM-52, [bhA. 3345] [bhA.3345] uDDAhaM va karejA, vippariNAmo va hojja sehss| geNhatena va tenaM, savvo puMjo smaarddho|| isa zaikSastaM tilAn bhakSayantaM vilokyAparAparajanebhyaH kathayatruDDAhaM vA kuryAt, vipariNAmo vA zaikSasya bhavet, vipariNatazca samyaktvaM cAritraM liGga vA parityajet / tena ca sAdhunA 'gRhNatA' bhakSayatA sarvo'pi tilapuJjaH khAdituM samArabdhaH // tatazca[bhA.3346] pheDiya muddA tenaM, kajje sAgAriyassa atigamanaM / kena imaM tenehi, tenANaM Agamo ktto|| kR-tilapuasya yA chagaNapAnIyAdinA mudrA kRtA''sIt sA 'tena tilAn bhakSayatA 'spheTitA' apniitaa| tatra ca kvacit kArye 'sAgArikasya' zayyAtarasya 'atigamana' pravezo bhavet / dRSTazca tena khaNDitastilapuJjaH / tataH pRSTAH-kenedaM dhAnyaM viluptam ? / sAdhavo bhaNanti-stenaiH / sAgArikaH prAha-stenAnAmAgamaH kuto nAmAsmadgRhe sAto yenAsmAbhirna jJAtaH ? iti / tataH sAgArikeNa cetasi nizcitam-nUnametaireva bhakSitamidaM dhAnyamiti / sa ca bhadrako vA syAt prAnto vA / bhadrakastAvadidaM brUyAt[bhA.3347] iharA vi tAva amhaM, bhikkhaM va baliM va giNhaha na kiMci / eNhi khu tArito mI, giNhaha chaMdena jA aTTo / / vR- itarathA'pi tAvadasmAkaM gRhe bhikSAM vA 'baliM vA' devatAnivedanamudvaritaM gRhNIya, ata idAnIM saMsArasAgarAt tArato'samyaham, anyenApi yena bhavatAm 'artha' prayojanaM tad bhagavantaH 'chandena' svecchayA gRhNIdhvam / / [bhA.3348] lahugA anuggahammI, appattiga dhammakaMcue gurugA / kaDuga-pharusaM bhaNaMte, chammAsA karabhare chedo|| vR-yadyevaM bhadrako'nugrahaM manyate tadA caturlaghavaH |ath prAnto'sau tato'prItikaM kuryAt-ete dharmakaJcukapraviSTA lokaM muSNanti; evamaprItike caturguravaH / athAsau 'kaTuka-paruSa' 'caurastvam, dhig muNDa !, durAtman !' ityAdi vacanaM bhaNati tadA SaDguravaH / athaivaM brUyAt-aho ! rAjakarabharabhagnairasmAbhiridAnIM zramaNakaro voDhavyaH; tadA chedaH prAyazcittam / / [bhA.3349] mUlaM saejjhaesuM, anavaTuppo tie caukke ya / racchA-mahApathesu ya, pAvati pAraMciyaM ThANaM / / vR- saijjhakA nAma-sahavAsinaH, prAtivezmikA ityarthaH, taiH parijJAtam yathA-zramaNairdhAnyaM stainyena bhkssitm| tato mUlam / atha trike catuSke va sAdhUnAM stenavAdaH prasaramupagataH tato'navasthApyam / atha rathyAsu mahApatheSu vA stainyApayazaH samucchalitaM tataH pArAJcikaM sthAnamAcAryAdi prApnoti // atha kaTuka-paruSa-karabharapadAni vyAcaSTe[bhA.3350] coru tti kaDuya dubboDito tti pharusaM hato si pavAvI ! / samaNakaro voDhavyo, jAto ne karabharahatANaM / / vR- 'caurastvam' ityAdi vacanaM kaTukam / yattu 'durmuNDaH' iti vA 'hato'si pravrajita !' iti vA vacanaM tat paruSa mantavyam / tathA sa zayyAtarobrUyAt-asmAkaM karabharahatAnAM samprati zramaNAnAM
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/52 karo voDhavyaH sAtaH ||essaa svapakSaviSayA ayatanA'bhihitA |ath parapakSaviSayAmayatanAmAha[bhA.3351] parapakkhammi ajayaNA, dAre u avaMgutammi culhugaa| pihaNe vi hoti lahugA, jaMte tasapANaghAto ya // vR- manuSya-gavAdayo ye'saMyatAste parapakSaH tadviSayA ayatanA bhAvyate-iha kolikAdijIvavirAdhanAbhayAd yadi dvAramapAvRtaM karoti-na sthagayatItyarthaH tatazcaturlaghavaH / atha dvArasya pidhAnaM kurvanti tadApicaturladhavaH / yantre cacuiArakAkhye saJcArimAnAmuddehikAdInAM trasaprANinAM ghAto bhavatIti taniSpannaM prAyazcittam / / [bhA.3352] goNe ya sANamAdI, vAraNa lahugA yajaM ca adhikaraNaM / kharae tenae yA, gurugA ya padosao jaM ca / / vR-apihite dvAre gauH praviSTo dhAnyaM bhakSayet, zvAno vA AdizabdAd mArjAro vA pravizya dhAnyaM vikiret khAdedvA, te ca yadi vAryante tadA caturlaghavaH / te ca vAritAH pratinivRtya vrajanto haritamardanAdirUpaM yadadhikaraNaM kurvanti tnisspnnm| cazabdAdantarAyaM ca teSAM kRtaM bhavati / tatha zayyAtarasya yad byakSarakaM-dAsa-dAsIrUpaM ye ca stenakAste dhAnyaM hartukAmA yadi vAryante tadA cturgurukaaH| te ca vAritAH pradveSato yadabhyAkhyAna-paritApanAdikaM kariSyanti tanniSpannaM prAyazcittam . [bhA.3353] tesi avAraNe lahugA, gose sAgAriyassa simmi| . lahugA yajaM ca jatto, asiDhe saMkApadaM jaM ca // vR.athaitadoSabhayAt 'teSAM' vyakSarakAdInAM vAraNaM na karoti tadA caturlaghavaH / te cAvAritAH santaH pravizya dhAnyaM bhakSayeyurapahareyurvA tato yadi 'gose' pratyUSe sAgArikasya kathayanti yathA 'amukenAmukena ca rAtrau dhAnyamapahRtam' tatazcaturlaghukAH / ziSTe' kathite sati sa ruSTaH san yad dvyakSarakAdInAM paritApanAdi 'yataH' bandhana-ghAtanavizeSataH kariSyati taniSpanna prAyazcittam / atha na kathayanti tato'pi caturlaghukAH / yacca sAdhUnAmupari zaGkApadaM zayyAtaraH karoti'nUnametairapahRtaM yadevaM na kathayanti' tatra caturladhu / nizaGkite caturguru / / gavAdInAM vAraNe doSAnupadarzayati[bhA.3354] tiriyanivAraNa abhihanana mAraNaM jIvaghAto naaste| khariyA chobha visA'gaNi, kharae pNtaavnnaadiiyaa| vR-gavAdInAM tirazcAM nivAraNe zRGgAdinA saMyatAnAmabhidhAto mAraNaM vA bhavet / te ca nivAritA nazyanta jIvaghAtaM kuryuH / dvyakSarikA ca nivAritA saMyatAnA 'chobham' abhyAkhyAnaM dadyAt-eSa zramaNo mAM prArthayate; viSaM vA dadyAt, vasati vA'gninA prajvAlayet / DhyakSarako vA pradviSTaH prAntApanAdikaM kuryAt / / atha stenakA yena kAraNena dhAnyamapaharanti tat pratipAdayati[bhA.3355] Asanno ya chanUsavo, kajjaM pi ya tAriseNa dhanneNaM / . tenANa ya AgamanaM, acchaha tuNhikkakA tenA / / vRkSaNaH-ekadaivasikaH, utsavaH-bahudaivasikaH, kSaNayukta utsavaH kSaNotsavaH, zAkapAthi'vAdivad madhyapadalopI samAsaH, kSaNa utsavo vA ityarthaH / sa stenAnAM pratyAsatro vartate, tatra ca teSAM tAzena dhAnyena kAryamasti tataH stenAnAmAgamanam, tatazcAgItArthA bhaNanti-bhadanta! stenAH
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 281 uddezakaH 2, mUlaM-52, [bhA. 3355] samAyAtAH santi atastUSNIkAstiSThatha / na kalpate sAdhUnAmevamAkhyAtum-ayaM stenaH, ayaM copacaraka iti / athavA saMyataiH 'stenA AyAtAH santi' ityukte stenA bruvate- saMyatAH ! tUSNIkAstiSThatha, anyathA yuSmAnapadrAvayiSyAmaH // evamuktvA taiH kiM kRtam ? ityAha[bhA.3356] gahiyaM ca nehi dhanaM, ghettUNa gatA jahiM si gaMtavvaM / sAgArio ya bhaNatI, sauNI vi ya rakkhae nehuM / / vR- gRhItaM ca 'taiH' stenakaiAnyam, gRhItvA ca te gatAstatra svasthAne yatra teSAM gantavyam / sAgArikazcAtmIyakAryeNa prabhAte samAgato mudrAbhedaM dRSTvA bhaNati-bhagavan ! 'zakunikA'pi' pakSiNyapi tAvadAtmanaH 'nIDam' AzrayaM rakSati, bhavadbhi punaretadapi na rakSitamiti bhaavH|| [bhA.3357] rAsI Une dardu, sab nItaM va dhanakheriM vA / kena imaM tenehiM, asiDhe bhaddetara imaM tu / / vR-sa sAgArikastatra dhAnyarAzIn 'UnAn' tucchAn dRSTvA, sarvaM vA dhAnyaM nItam' apahRtaM vilokya, yadvA dhAnyasya kheri-parizATiM dRSTvA pRcchati-kenedamapahRtam ? / sAdhavo bruvte-stenaiH| sa bhUyaH pRcchati-ke punaH stenAH ? / tato yadi nAmnA varNena vayasA vA nirdizya kathayanti tataH stenAnAM grahaNA-''karSaNAdayo doSAH / 'aziSTe' akathite 'etaireva hRtam' iti zaGkA syAt tatra bhadraketaradoSA bhavanti / yadyasau sAgAriko bhadrakastadA anugrahaM manyeta / atha 'itaraH' prAntastato'prItikAdayo doSAH / / teSu ca bhadraka-prAntadoSeSvidaM prAyazcittam[mA.3358] lahugA anuggahammiM, gurugA appattiyammi kAyavvA / kaDuga-pharusaM bhayaMte, chammAsA karabhare chedo // [bhA.3359] mUlaM saejjhaesuM, aNavaThThappo tie caukke ya / racchA-mahApahesu ya, pAvati pAraMciyaM ThANaM // -gAthAdvayasya vyAkhyA prAgvat [bhA.3360] egamanege chedo, diya rAto vinaas-grhmaadiiyaa| jaM pAvihiMti vihaniggatAdi vasadhiM alabhamANA / / vR-sAgArikaH pradviSTaH san ekeSAM teSAmeva anekeSAM vA-sarvasAdhUnAm, yadvA ekasya-tadravyasya anekeSAM vA-tadravyA-'nyadravyANAM vyavacchedaM vidadhyAt / athavA divA niSkAzayati caturlaghu, rAtrau niSkAzayati caturguru / niSkAzitAzca stena-zvApadAdibhirvinAzaM lokAdvA garhAmAsAdayanti, "ete stenAH' iti kRtvA niSkAzitAH, AdigrahaNena grahaNA-''karSaNAdayo doSAH / yacca vidhaMadhvA tato nirgatA AdizabdAdazivAdinirgatA vA tadIyadoSeNa vasatimalabhamAnA AtmavirAdhanAdikaM prAsyanti taniSpannam / ete'gItArthAnAM doSA uktAH / atha gItArthAnadhikRtya vidhimAha[bhA.3361] gIyatthesu vi evaM, nikkAraNa kAraNe ajtnnaae| kAraNe kaDajogissA, kappati tivihAe jataNAe / / vR-gItArthA api yadi niSkAraNe dhAnyazAlAyAM tiSThanti, kAraNe vA sthitA yatanAM na kurvanti tatasteSvapyevameva doSAH / atha 'kRtayogI' gItArtha kAraNe tiSThati tadA tasya 'trividhayA yatanayA' anujJApanAdiviSayayA vakSyamANayA ta sthAtuM kalpate / / idameva spaSTataramAha
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-2 / 52 [bhA. 3362] nikkAraNammi dosA, paDibaddhe kAraNammi niddosA / te ceva ajatAe, puno vi so laggatI dose // vR- dhAnyapratibaddhe gRhe niSkAraNe tiSThatAmete doSA mantavyAH / kAraNe tu yatanayA tiSThanto nirdoSAH / atha kAraNe sthito yatanIM na karoti tadA 'tAneva' pUrvoktAn doSAn 'lagati' prApnoti / kiM punastat kAraNam ? ityAha [bhA. 3363] addhANaniggatAdI, tikkhutto maggiUNa asatIe / gItatthA jatAe, vasaMta to dhannasAlAe / adhvanirgatAdayaH 'trikRtvaH' trIn vArAn vizuddhAM vasatiM mArgayitvA yadi na prApnuvanti tadA gItArthA yatanayA dhAnyazAlAyAM vasanti / / tAmeva yatanAmAhatusa - dhannAiM jahiyaM, nipparisADa-parisADagAIM vA / tesu paDhamaM tu ThAyati, tesa'satI daMtakhajesu / / [bhA. 3364 ] vR-yeSUpAzrayeSu tuSadhAnyAni ' vrIhiyavAdIni niSparizATIni parizATIni vA bhavanti teSu prathamatastiSThanti / taSAmabhAve yatra 'dantakhAdyAni' tilAdIni dhAnyAni tatra tiSThanti / / tiSThatAM ca yadi vasatisvAmI brUyAt yadyasmAkam asmadbAlakAnAM vA jyotiSAdikamakSarAdivijJAnaM vA kathayiSyatha gRhAdikaM vA rakSiSyatha tato vasatiM prayacchAma iti / tatra sAdhubhirvaktavyam[bhA. 3365] na vi joisaM na gaNiyaM, na akkhare na vi ya kiMci rakkhAmo / appassA asuNagA, bhAtaNakhaMbhovamA vasimo || - vayaM nApi jyotiSaM na gaNitaM nAkSarANi vA zikSayAmo na vA jAnImaH, nApi ca kiJcid gRhAdikaM rakSAmaH, kintu bhAjanastambhopamA vasAmaH / yathA bhavatAM bhAjana-stambha - kuDyAdIni sausthyadauH sthyavyApAraM na vahanti, evaM vayamapi bhavadbhirmantavyAH / ata eva bhavadUhe kasyApi kAryasya vipattiM pazyanto'pyapazyakAH / yadA ca ko'pi brUyAt-idaM zayyAtarasya kathayata tadA vayaM zRNvanto'pyazrotAro mantavyAH / yadeyavamabhyupagacchati tadA sthAtavyam / ata evAha [bhA. 3366 ] nikkAraNammi evaM, kAraNe dulabhe bhaNaMtimaM vasabhA / amhe Thitellaga ciya, adhApavattaM vahaha tubbhe // vR- 'niSkAraNe' kAraNAbhAve evaM tiSThanti / adhAzivAdau kAraNe zuddhA vasatirdurlabhA tato dhAnyazAlAyAM tiSThanta ityaM sAdhAraNavacanaM vRSabhA bhaNanti - vayaM tAvadatra sthitA eva yUyamapi yathApravRttaM divasadaivasikaM vyApAraM vahathaiva / / gatA anujJApanAyatanA / atha svapakSayatanAmAha[bhA. 3267] AmaM ti abbhuvagate, bhikkha-viyArAdi niggata miesu / bhaNati guru sAgAriya, nAuM je kattha kiM dhannaM // vR- 'Amam' ityanumatArthadyotakamavyayam / yadi sAgArikeNAnumatam-mama niSpratyupakAriNo bhUtvA yUyaM tiSThata; tatastatra sthAtavyam / sthitAnAM ca tatrAyaM vidhi-yadA sarve'pi mRgAH-agItArthA bhikSAyAM vicArabhUmyAdau vA nirgatA bhavanti tadA 'guru' AcArya sAgArikamanyavyapadezena bhaNati / kimartham ? ityAha-kutra kiM dhAnyaM varttate ? iti jJAtum / "je" iti pAdapUraNe // [ bhA. 3368 ] sAlINaM vIhINaM, tila-kulatthANa mugga-mAsANaM /
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 283 uddezaka : 2, mUlaM-52, [bhA. 3368] diTTha mae sannicayA, anne dese kuTuMbINaM / / vR-zAlInAM vrIhINAM tila-kulatyAnAM mudgAnAM mASANAM ca sannicayA anyasmin deze kuTumbinA gRheSu mayA dRSTAH / / [bhA.3369] evaM ca bhaNitamittammi kAraNe so bhaNAti AyariyaM / asthi mahaM sannicayA, pecchaha nAnAvihe dhane / / vR-evaM cAcAryeNa bhaNitamAtre'pi sa sAgArikaH kathanakAraNe kramaprApte sati AcArya bhaNatibhagavan ! santi me bahavaH sannicayAH, pazyata nAnAvidhAni dhAnyAni / evaM bruvan hastasaMjJayA nirdizati, yathA-atra zAlayaH santi, atra godhUmAH, atra tilA ityAdi / [bhA.3370] uvalakkhiyA ya dhannA, saMthArANaM jahAvidhi ggahaNaM / jo jassa u pAuggo, so tassa tahiM tu dAyavyo / / vR-AcAryeNopalakSitAni tAni dhAnyAni, tataH saMstArakANAM 'yathAvidhi' yathAralAdhikaM grahaNe prApte'pi tatra sUraya autpattikI sAmAcArI sthApayanti / katham? ityAha-yaH 'yasya' zaikSaglAnAdeItAthadirvA dhAnyasya dUre'dUre vA yatra saMstArakaH prAyogyaH sa tasya tatrAvakAze daatvyH|| [bhA.3371] nikkhama-pavesavajaNa, dUreNa abhAviyA tu dhannANaM / dhanatena pariNatA, cilimiNi divaratta'sunnaM tu / / vR- yatra sAgAriko dhAnyagrahaNArthaM niSkAmati pravizati vA tamavakAzaM varjayitvA sAdhubhirAsitavyaM zayitavyaM vA / ye punaH 'abhAvitAH' agItAsti dhAnyAnAM dUreNa sthApyante / ye tu 'pariNatAH' dharmazraddhAlavaH sthiracetasazca te dhAnyAnAm antena-pArzvena kriyante / dhAnyAnAM cApAntarAle cilimilikA dAtavyA / gItArthapariNAmakaizca divA ca rAtrau cAzUnyaM kartavyam / / [bhA.3372] te tattha sanniviTThA, gahiyA saMthAragA vihIpuvvaM / jaramANa vasaMtI, sapakkhajataNAe gIyatthA / vR- 'te' sAdhavaH 'tatra' upAzraye sanniviSTAH santaH svAdhyAyAdikaM kurvantIti vAkyazeSaH / taizca saMstArakAH 'vidhipUrvaM yathA pUrvoktA doSA na bhavanti tathA gRhItAH / tatra ca gItArthA 'svapakSayatanAyai' svapakSaviSayarakSArthaM 'jAgrataH' sajAgarAH 'vasanti' svapanti / / [bhA.3373] ThANaM vA ThAyaMtI, nisijja ahavA sajAgara suvNti| bahuso abhiddaveMte, vayaNamiNaM vAyaNaM demi // vR-ye vA dRDhasaMhananAste 'sthAnaM tiSThanti' kAyotsargaM kurvantItyarthaH / athavA "nisijja"tti niSannAH te sUtrArthamanuprekSamANAsthiSThanti / yazca zaikSAdirapariNatasteSAM dhAnyarAzInAM samIpe vrajati tatra guravo vRSabhA vA sajAgarAH svapantastathA kAzitAdisabdaM kurvanti yathA'sau pratinivartate / athAsau 'bahuzaH' bhUyo bhUyo'bhidravati tato gurubhi sAmAnyata idaM vacanaM vaktavyam-AryA ! uttiSThata yena yuSmabhyaM vAcanAM prayacchAmi / yadvA tameva sAdhu bhaNanti- Arya ! tubhyamahaM vAcanAM prayacchAmi? // - [bhA.3374] phiDiyaM dhannaRs vA, jataNA vAreMti na u phuDaM beNti| mA naM sohI anno, nitthakko lajja gamanAdI / /
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/52 vR. 'sphiTitaM' diGmUDhatayA dvArAt paribhraSTaM 'dhAnyArthinaM vA' dhAnyabhakSaNAbhilASiNaM sAdhuM yatanayA vArayanti, na punastasya sammukhaM 'sphuTaM' rUkSavacanaM brukte / kutaH ? ityAha-mA sphuTamabhidhIyamAnamanyaH zroSyati, sa ca zrutvA anyeSAM kathayet, tatazca paramparayA sarvairapi sAdhubhijJati nitthakkaH' nirlajjo bhavet / yadvA 'jJAto'syaham' iti lajjayA pratigamana-vaihAyasAdIni vidadhyAt / / kathaM punarvArayanti? ityAha[bhA.3375] dAraM na hoi etto, niddAmattANi puMcha acchINi / bhaNa jaM va saMkiyaM te, giNhaha verattiyaM bhaMte ! / / vR-yaH sphiTito dhAnyArthI vA sAdhuH sa vaktavyaH-Arya ! yatra bhavAn gacchati ito dvAraM na bhavati, nidrApramatte vA'kSiNI 'proJcha' hastena parispRzyonmIlayetyarthaH, yacca kimapi te sUtre'rthe vAzaGkitaM tadasmAkamagre bhaNa yaena niHzaGkitaM kumrahe / yadvA sAdhavo vaktavyAH-'bhadantAH!' AryA! gRhNIdhvaM vairAtrikaM kAlaM yena svAdhyAyaH kriyate / / gatA svapakSayatanA / atha parapakSayatanAmAha[bhA.3376] parapakkhammi vi dAraM, pihaMti jataNAe do vi vAreti / taha viya aThAyamANe, uveha puTThA va sAhiti // 'parapakSe go-zvAna-mArjArAdau pratizrayaMpravizati yatanayA dvaarNpiddhti| atha dvAraM pidhAtavyaM na bhavati tataH 'dvAvapi' tiryaG-manuSyau dAsI-dAsau vA strI-puruSau vA AkrAntikA'nAkrAntikastenau vA pravizantau nivArayanti / yadi tathApi na tiSThanti' dhAnyagrahaNAd noparamante tata upekSAM kurvanti, tUSNIkAstiSThantIti bhAvaH / sAgArikeNa ca 'kenedaM dhAnyaM nItam ?' iti pRSTAH santaH kathayanti-amukenAmukayA vA iti saGgrahagAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISurAha[bhA.3377] pehiya pamajjiyA naM, uvaogaM kAuMsaNiya ddhkketi| tiriya nara donni ete, khara-khari pu-thI nisidvitare // vR-cakSuSA pratyupekSya rajoharaNena pramRjya zanairyathA jIvAnAM virAdhanA na syAt tathA 'ta' dvAraM 'Dhakkayanti' sthagayanti / atha tadAnImacakSurviSayaM tataHzrotrAdibhirindriyairupayogaM kRtvA dvArapidhAnaM kurvanti / tathA dvau nAma-tiryaG-narau, athavA kharaH-dAsaH kharikA-dAsI etau, yadvA puruSa-strIrUpau, athavA nisRSTaH itarazca-anisRSTaH / nisRSTo nAma-yasya zayyAtareNa pravezo'nujJAtaH, anisRSTastadviparItaH / athavA nisRSTAH-AkrAntikAH stenAH, anisRSTAH anAkrAntikAH / ete dhAnyagrahaNaM kurvanto vAraNIyAH / / katham ? ityAha[bhA.3378] geNhaMtesu ya dosu vi, vayaNamiNaM tattha biMti gIyatthA / bahugaM ca nesi dhannaM, kiM pagataM hohitI kalaM // vR-strI-puruSAdirUpayoIyorapi dhAnyaM gRhvAnayorgItArthA idaM vacanaM bruvate-bho bhadra ! bahvidaM dhAnyamadya nayasi kiM kalye 'prakRtaM' prakaraNaM bhaviSyati ? // __ [bhA.3379] nIsaTTesu uvehaM, satyeNa va tAsitA u tuNhikkA / bahuso bhaNAti mahilaM, jaha taM vayaNaM suNati anno / / vR- nisRSTAH-AkrAntikastenAH ye balAdapi haranti teSu samAgateSu upekSAM kurvantitUSNIkAstiSThanti / athavA khaDgAdinA zastreNa trAsitAH santa itareSvapyanAkrAntikeSu tUSNIkA
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 2, mUlaM-52, [bhA. 3379] 285 bhavanti / atha mahilA kAcit tatra dhAnyaM nayati tatastA mahilA tathA bhaNanti yathA tad vacanamanyaH zRNoti // idameva vyaktIkaroti[mA.3380] sAhUNaM vasahIe, rattiM mahilA na kappatI eNtii| bahugaM ca nesi dhannaM, kiM pAhuNagA vikAlo ya / / pR-sAdhUnAM vasatau rAtrau 'mahilA' strI na kalpate "eMtI" AgacchantI, tvaM ca bahvidaM dhAnyaM gRhNAsi kiM prAghuNakAH samAyAtAH? vikAlazca samprati vartate tato nedAnIM te grahItumavasara iti|| [bhA.3381] tenesu nisaTTesuM, puvvA-'vararattimalliyaMtesu / tenabiyarakkhaNaTThA, vayaNamiNaM beti gItatthA / - nisRSTeSu AkrAntikeSu steneSu pUrvarAtramapararAtraM vA tatrA''lIyamAneSu stenebhyaH sakAzAd bIjAnAM rakSaNArthaM gItArthA uccazabdenedaM vacanaM bruvate // kiM tat ? ityAha[bhA.3382] jAgaraha narA ! niccaM, jAgaramANassa vadate buddhI / jo suvati na so dhanno, jo jaggati so sayA dhanno // vR-bho narAH ! nityaM 'jAgRta' jAgratastiSThata, yato jAgrato buddhi sUtrA-'rthAnuprekSAdinA varddhate, ata eva yaH svapiti nAsau 'dhanyaH' jJAnAdidhanArhaH, yastu jAgarti sa sadA dhanyaH / / [mA.3383] sItaMti suvaMtANaM, atthA purisANa logasAratthA / tamhA jAgaramANA, vidhunaya porANayaM kammaM // kR-svapatAM puruSANAm 'arthA jJAnAdayaH 'lokasArArthA' trailokyapradhAnaprayojanabhUtAH sIdanti' hAnimupagacchanti / yata evaM tasmAd jAgrataH santaH purAtanaM karma vidhUnayata / / [bhA.3384] suvati suvaMtassa sutaM, saMkita khaliyaM bhave pamattassa / jAgaramANassa sutaM, thira-paricitamappamattassa / / vR- 'svapataH' nidrAyamANasya 'zrutam' AcArAdikaM 'svapiti' vismarati / 'pramattasya' vikathAdipramAdanimagnasya 'zaGkitaM' 'kimatra pradeze idamAlApakapadamarthapadaM vA bhavati? utana?' iti saMzayakroDIkRtam; skhalitaM vA bhavati, na parAvartayataH zIghramAgacchati kintu saMsmaraNeneti bhAvaH / 'jAgratastu vikathAdipramAdenApramattasya zrutaM sthira-paricitaM bhvti|sthirN nAma-nizaGkitam avismaraNadharmakaM vA, paricitaM nAma-parAvartayamAnaM krameNokrameNa vA samAgacchati drutaM vA samApti yaati|| [bhA.3385] nAlasseNa samaM sukhaM, na vijjA saha niddayA / na veraggaM mamatteNaM, nAraMbheNa dayAluyA / / vR-nAlasyena samaM saukhyaM, na vidyA saha nidryaa| na vairAgyaM mamatvena, nArambheNa dayAlutA // iti / / api ca[bhA.3386] jAgariyA dhammINaM, AhammINaM ca suttayA seyA / vacchAhivabhagiNIe, ahiMsu jino jyNtiie| vR-dhArmikANAM jAgarikA zreyasI, adhArmikANAM tu suptatA zreyasI, evaM vacchAdhipasyazatAnIkanRpaterbhaginyAH jayantInAmikAyAH 'jinaH' varddhamAnasvAmI kathitavAn /
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/52 atra kathAnakam-bacchAjanavae kosaMbI nayarI / sayAnio raayaa| tassa jayaMtI nAma bhaginI paramasAviyA / atrayA tattha bhagavaM vaddhamANasAmI samosaDho / yaMtI haTTha-tuTThA niggayA bhagavaMtaM vaMdittA pucchai-suttayA bhaMte ! seyA? jAgariyA seyA? / bhagavayA vAgariyaM-jayaMtI ! dhammiyANaM jAgariyA seyA na suttayA, adhammiyANaM suttayA seyAna jAgariyA / evaM pannattIe AlAvagA bhANiyavva / kiJca[pA.3387] suvai ya ayagarabhUo suyaM ca se nAsaI amayabhUyaM / hohii goNabbhUo, naTTammi sue amayabhUe / / vR-yaH khalu ajagarabhUtaH sa nizcintaH nirbharaM svapiti nAnyaH / tasya ca evaMstvapataH zrutamapi 'amRtabhUtaM sAdhuryAdiguNaiH sudhAsahodaraM nazyati / naSTe ca zrute'mRtabhUte gobhUtaH balIvardakalpo'sau bhaviSyati / evamAdIni vAkyAni gItAstatra mahatA zabdenoddhoSayanti / yadyevamuparatAH stenAstato laSTam, atha noparatAstataH kiM kartavyam ? ityAha[mA.3388] tAseUNa avahie, aceiya hie va gosi sAhati / jANaMtA vi ya tenaM, sAhati na vanna-svehiM / / kRyadyAkrAntikastenaiH sAdhUna khaDgAdizastreNa trAsayitvAdhAnyamapahRtam, anAkrAntikastenA vA samAgacchantaH saMyataiH na cetitAH-na jJAtAH evaM tairapyapahnate 'gose paramAtezayyAtarasya kathayanti, yathA-stenairdhAnyamapahRtam / athAsau bhUyaH praznayet-ke punaH stenAH ? / tato yadyapi tAn varNarUpAdibhirjAnanti tathApi na kathayanti, mA bhUvan grahaNA-''karSaNAdayasteSAmupadravAH / atha varNAdibhirakathiteSu teSu sAdhavaH stainyArthakAritayA zakyante tato yatanayA kathayitavyAH // idameva bhAvayati[bhA.3389] suna sAvaga! jaM vattaM, tenANaM saMjayANa iha ajja / tenehi paviTehiM, jAhe nIekkasiM dhannaM / / [mA.3390] tAhe uvagaraNANiM, bhinnANi hiyANi ceva annANi / hariovahI vi jAhe, temA na labhaMti te pasaraM / / [bhA.3391] gahiyA''uha-ppaharaNA, jAdhe vadhAe samuTTiyA amhaM / natyi akammaM ti tato, etesi ThitA mu tuhikkA / / vR-he zrAvaka ! zRNustenAnAM saMyatAnAM ca iha adya yad vRttam-yadA kila stenaiH praviSTairekazo dhAnyaM nItaM' bahiniSkAzitaM tata upakaraNAnyapyasmatsambandhIni taiH kAnici bhinnAni, anyAni punarapahRtAni / tato hRtopadhayo'pitestenA yadA dvitIyaM vAraMdhAnyaM hartukAmA apyasmAkaM pArzvataH prasaraM na labhante tadA gRhItAyudha-praharaNA asmAkaM vadhAya te samutthitAH / abhihitaM ca taiH-zramaNAH! tUSNImbhAvamAsthAyApasarata yUyam, anyathA sarvAnapadrAvayiSyAma iti / tatazcintitamasmAbhinAstyamISAM pApakarmakAriNAmakarmeti / tato vayameteSu tUSNIkAH sthitAH / evamAcAryeNokte sati zayyAtaraH kimuktavAn ? ityAha[bhA.3392] sejjAyaro ya bhaNatI, annaM dhanaM puno vi hohiti ne / eso anuggaho me, jaM sAdhu na dukkhavio ko vi / /
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 2, mUlaM-52, [bhA. 3392] 287 * vR-zayyAtaraH sUrIna bhaNati-bhagavan ! asmAkamanyadapi dhAnyaM punarapi bhaviSyati, parameSa mahAnanugraho me saMvRttaH, yat ko'pi yuSmadIyaH sAdhuH stenairna duHkhApita iti / / mU. (53)aha puna evaM jANijjA no rAsikaDAIno puMjakaDAiM no bhittikaDAIno kuliyakaDAI koDAuttANi vA pallAuttANi vA maMcAuttANi vA mAlAuttANi vA olittANi vA littANi vA pihiyANi vA laMchiyANi vA muddiyANi vA, kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA vAsAvAsaM vtthe|| -atha punarevaMjAnIyAt-no rAzIkRtAni no pujIkRtAni no bhittikRtAni no kulikAkRtAni koThAguptAni vA palyAguptAni vA maJcAguptAni vA mAlAguptAni vA avaliptAni vA liptAni vA pihitAni vA lAJchitAni vA mudritAni vA / tatra koSThe-kuzUle AguptAni-prakSipya rakSitAni koSThAguptAni / evamuttaratrApi bhAvanIyam / navaraM palyaM-vaMzakaTakAdikRto dhAnyAdhAravizeSaH, maJca-sthUNAnAmuparisthApitavaMzakAdimayo lokaprasiddhaH, mAlakaH-gRhasyoparitano bhAgaH, 'avaliptAni nAma dvAradeze pidhAnena saha gomayAdinA kRtopalepAni, 'liptAni' mRttikayA sarvataH kharaNTitAni, 'pihitAni' sthagitAni, 'lAJchitAni' rekhA-'kSarAdibhiH kRtalAJchanAni, 'mudritAni mRttikAdimudrAyuktAni / evaMvidheSu dhAnyeSu kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA varSAvAsaM vastumiti sUtrArtha / / atha bhASyam[bhA.3393] koTThAuttA ya jahiM, palle mAle tadheva maMce ya / olitta pihiya muddiya, erisae na kappatI vAso !! vR-yatropAzraye koSThAguptAni palyAguptAni mAlAguptAni maJcAguptAni avaliptAni pihitAni mudritAni, upalakSaNatvA liptAni lAJchitAni vA dhAnyAni sambhavanti, Ize na kalpate vAsaH / atha sUtrasyaiva viSamapadAni vyAcaSTe[bhA.3394] chagaNAdI olisA, littA maTTiyakatA u te ceva / koTThiyamAdI pihitA, littA vA palla-kaDapallA // [bhA.3395] oliMpiUNa jahi akkharA kayA laMchiyaM tayaM biNti| jahiyaM muddA paDiyA, hoti tagaM muddiyaM dhannaM // kR dvAradeze yAni chagaNAdinA liptAni tAnyavaliptAni / yAti tumRttikayA kRtAni-kharaNTitAni tAni liptAni / koSThikAdIni yAni dvAradeze sthagitAni tAni pihitAni / palyakaTapalyAni tu liptAni bhavanti / iha palyAt kaTapalyamuccataraMbhavatIti vizeSaH ||avlipy 'yatra dhAnye'kSarANi kRtAni tad lAJchitamiti bruvate / yatra tu dhAnye mudrA patitA tad mudritaM bhavati / / [bhA.3396] uDubaddhammi atIe, vAsAvAse uvahitai sNte| ThAyaMtagANa lahugA, kAsa agIyattha suttaM tu // -Rtubaddhe kAle'tItevarSAvAse upasthite sati yadi koSThAguptAdidhAnyakuktepratizraye tiSThanti tadA caturlaghavaH / kasya punaretat prAyazcittam ? / sUrirAha-agItArthasya 'sUtraM tu' "kalpate koSThAguptAdidhAnyeSu varSAvAse vastum' itilakSaNaM gItArthaviSayaM mantavyamiti vAkyazeSaH // ita Urdhvam- "nasthi agIyattho vA, gIto vA ko'pi vanio sutte|" pAdikA gAthAH pUrvoktA eva tAvadadhyetavyAH yAvat
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/53 te tattha sanniviTThA, gahitA saMthAragA jhicchaae| nAnAdesI sAdhU, kAsai icchA samuppannA / / kIzI punaricchA tasya samudbhUtA ? ityucyate[bhA.3397] anubhUtA dhanarasA, navaraM muttUNa gaMdhasAlINaM / kAhAmi kouhallaM, therIe paraMdhanaM bhaNiyaM // vR-anubhUtAstAvat sarveSAmapi dhAnyAnAM rasAH, navaraM gandhazAlInAM rasaM muktvA, te'dyApi nAsvAditA iti bhAvaH / ataH 'kariSyAmi' pUrayiSyAmi kautUhalamiti vicintya tena koSThapalyAdeH zAlInAkRSya sthavirAyA agre 'prarandhanaM' 'pAkaM kuruSva' iti vaco bhaNitam // idameva spaSTayati[bhA.3398] iharA kahAsu suNimo, ime hu te kalamasAliNo surabhI / thove vi natthi tittI, ko ya raso antramannANaM // dR- 'itarathA' adyadinAt pUrvaM vayaM gandhazAlIn 'kathAsu' vArtAntareSu zRNumaH, ime tu pratyakSamupalabhyamAnAH 'te' kathAntarazrutAH kalamazAlayaH surabhayaH, tathA stoke'pyatra kalamazAlau nAsti tRptiH, kazca 'rasaH' AsvAdo'nyo'nyamizritAnAmamISAm ? / itthaM vicintya palyAt tAn zAlInAkRSya sthavirAyAH samarpayati / sA'pyupaskRtya tasya saMyatasya dattvA zeSamAtmanA bhuGkte / tato'sau labdhAsvAdo divase divase evameva vidadhAti // tataH kimabhUd ? ityAha[bhA.3399] niggholiyaM ca palaM, kajje sAgAriyassa atigamanaM / sAgArio visano, bhIto puna pAsae kUraM / / tR-tena saMyatenaivaM zAlInapaharatA tat palyaM nirgholitaM riktiikRtm| tataH kacidAtmIyakArye sAgArikasya tatra 'atigamana' pravezo'bhavat / tataH sAgArikaH palyaMriktIkRta dRSTvA 'viSannaH' viSAdamupagatavAn / bhItazca 'mA stenAdayo'tra praviSTA bhaveyuH' iti zajhyA tatra paribhraman zAlikaramAnItaM pazyati // [bhA.3400] so bhaNai kao laddho, eso amhaM khu laddhisaMpanno / obhAvaNaM va kujjA, dhiratyu te eriso lAbho // kR-'saH' sAgAriko bhaNati-kuta eSa zAlikUrolabdhaH? / tataH sAdhavastadIyaM vRttAntamajAnAnA bruvate-eSa sAdhurasmAkaM labdhisampanno'taH pratidinamIzaM zAlikUramAnayati / tataH sAgArikastaM sAdhvAbhAsaM brUte-dhigastu muNDa ! tavezaM lAbhaM yena pratidivasaM zAlInapahRtyAsmAkaM palyaM riktIkRtamiti / apabhrAjanAM vA'sau lokamadhye kuryAt, yathA-stenakA amI / atra ca bhadrakaprAntakRtA doSA bhavanti // bhadrakastAvadidamabhidadhyAt[bhA.3401]iharaha vi tAva amhaM, bhikkhaM va baliM va giNhaha na kiMci / iNhi khu tArio mi, Thavemi anne vi jA dhanne / / uktArthA / / yastu prAnto bhavati sa brUyAt-aho! dharmakaJcukapraviSTA amI lokaM mussnnntiityaadi| atra- "lahugA anuggahammI, appattiya dhammakaMcue gurugaa|" ityArabhya "sejjAyaro pabhaNaI, annaM dhannaM puno vi hohii ne / eso anuggaho me, jA sAhu na dukkhavio koi / /
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM - 53, [bhA. 3401] iti paryantA gAthAstadavasthA evAtra draSTavyAH / / mU. (54) uvassayassa aMtovagaDAe surAviyaDakuMbhe vA sovIrakaviyaDakuMbhe vA uvanikkhitte siyA, no kappai niggaMthAMNa vA niggaMdhINa vA ahAlaMdamavi vtthe| huratthA ya uvassayaM paDilehamAne no labhejA, evaM se kappai egarAyaM vA durAyaM vA vtthe| je tattha egarAyAo vA durAyAo vA paraM vasaI se saMtarA chee vA parihAre vA / / vR- evamudakAdisUtrANyapyuccAraNIyAni / athAmISAM kaH sambandhaH ? ityAha[mA. 3402] pagayaM uvassaehiM, vAghAyA tesi hoMti annonnA / sAhAraNa pattegA, jA piMDo esa saMbaMdho // vR- ihopAzrayaiH 'prakRtam' adhikAro varttate / 'teSAM ca ' upAzrayANAM 'vyAghAtAH ' doSAH 'anyo'nye' aparApare bIja - vikaTodakapratibaddhatAdayo bhavanti / teSu ca yatrAlpatarA doSAH bhavanti tatra sthAtavyam iti jJApanArthaM sAdhAraNasUtra - pratyekasUtrANAmArambhaH kriyate "jA piMDo "tti "uvassayassa aMtovagaDAe piMDae vA loyae vA0" ityAdikaM vakSyamANaM piNDasUtraM yAvad eSa sambandho mantavyaH / sAdhAraNasUtrANi nAma-yatraikasUtre dvyAdiprabhRtIni bahUni padAni bhavanti / pratyekasUtrANi tu yatraikasUtre ekameva padam / tatazcAtra vikaTasUtramudakasUtraM piNDasUtramityetAni trINi sAdhAraNasUtrANi, pradIpasUtraM jyotisUtraM ca pratyekasUtre / / eSa paJcAnAmapi sUtrANAM sambandhaH sAmAnyata uktaH / atha vizeSataH sambandhamAha [bhA. 3403] sAlucchUhi va kIrati, vigaDaM bhutta tisitodayaM pibati / AhA rimammi dosA, jaha taha pijje vi jogo'yaM // 289 vR-zAlibhirikSubhirvA vikaTaM kriyate, ato dhAnyasUtrAnantaramidaM vikaTasUtramArabhyate / zAlikUrAdikamAhAraM bhuktvA tRSito bhavet, tRSitazcodakaM pibatIti udakasUtraM nirUpaNIyam / yadvA 'AhArime' tilAdau bhukte sati yathA doSA bhavanti tathA 'peye'pi' madyAdau pIyamAne doSA bhavantyeveti tapratibaddhe pratizraye'pi na sthAtavyamiti / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-surAvikaTaM piSTaniSpannam, sauvIrakavikaTaM tu piSTavarjerguDAdidravyairniSpannam / tataH surAvikaTakumbhovA sauvIrakavikaTakumbho vA yatropAzrayasyAntarvagaDAyAmupanikSiptaH syAt tatra no kalte nirgranthAnAM vA nirgrandhInAM vA yathAlandamapi kAlaM vastum / "huratthA ya'tti dezIpadaM bahirarthAbhidhAyakam, zabdo vAkyabhedadyotakaH, tato'yamarthaH atha bahiranyopAzrayaM pratyupekSamANo'pi no labheta tata evaM "se" tasya sAdhoH kalpate ekarAtraM vA dvirAtraM vA tatra vastum / yastatraikarAtrAdvA dvirAtrAdvA 'param' UrdhvaM vasati "se" tasya saMyatasya 'khAntarAt' svasvakRtaM yadantaraM - trirAtracatUrAtrAdikAlAvasthAnarUpaM tasmAt 'chedo vA' paJcarAtrindivAdi 'parihAro vA' mAsalaghukAdistapovizepo bhavatIti sUtrArthaH / atha vistarArthaM bhASyakRd bibhaNiSurAha [ bhA. 3404 ] desIbhAsAI kayaM, jA bahiyA sA bhave huratthA u / baMdhanulobheNa kayaM parihAro hoi pubvaM tu / / vR- "huratthA" iti yat padaM tad dezIbhASayA 'kRtaM ' nibaddhaM bahirarthAbhidhAyakam / tato yA 19 19 E
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/54 vivakSitopAzrayAd vahirvartinI vagaDA sA "huratthA'' iti zabdenocyate / atha paraH prAhaparihArastAvat tapovizeSa ujyate, chedastu paryAyacchedarupaH, tataH sUtre "se saMtarA parihAre vA chae vA" iti paThitumucitam, kimarthaM vyatyAsena pAThaH ? ityAzajhyAha-bandhAnulobhyena sUtre parihArapadAt pUrva chedapadaM kRtam / kimuktaM bhavati?-evaMvidho hi pAThaH sulalitapadavinyAsatayA suzcilaSTo bhavatIti kRtvA sUtrakRtA prathamaM chedapadamupanyastam / / [bhA.3405] ahavaNa vArijaMto, nikAraNao va tiNha va pareNaM / cheyaM ciya Avaje, cheyamao pubamAhaMsu / / vR-athavA yadi tatra vikaTayuktopAzraye gurvAdinA vAryamANaH 'niSkAraNatovA' darpatastiSThati, trayaNAM vA'horAtrANAM paratastiSThati, tadA chedAkhyameva prAyazcitamasAvApadyate, atazcedapadaM pUrva prathamamuktavanto bhagavanto bhadrabAhukhAminaH // atha surA-sauvIrakapade vyAcaSTe[bhA.3406] pitRRNa surA hotI, sovIraM piTThavajjiyaM jANe / ThAyaMtagANa lahugA, kAsa agIyastha suttaM tu / / vR..brIhyAdisambandhinA piSTena yad vikaTaM bhavati sA surA / yattu piSTavarjitaM drAkSAkhajUrAdibhirdravyairniSpAdyate tad madyaM sauvIrakavikaTaM jAnIyAt / etad dvividhamapi yatropanikSipta bhavati tatropAzraye tiSThatAM caturladhukAH / kasya punaretat prAyazcittam ? ityAha-agItArthasya / 'sUtraM tu' "kappai egarAyaM vA durAyaM vA vathae' ityAdilakSaNaM gItArthaviSayaM mantavyam / / ita UrdhvaM "nasthi agIyatyo vA0" ityAdikAH "kAsaiicchA samuppannA" itiparyantA gAthAstadavasthA evAtra draSTavyAH / atha kIzI tasyecchA samutpannA? ityAha[bhA.3407] anubhUA majjarasA, navari muttUnimesi majjanaM / kAhAmi kouhallaM, pAsuttesuM smaarddho|| vR-anubhUtA mayA bahavo madyarasAH paramamISAM madyAnAM rasAn muktvA, ataH 'kariSyAmi' pUrayiSyAmi kautUhalamiti vicintya prasupteSu zeSasAdhuSu samArabdho'sau tadbhAjanamuddhATya vikaTapAnaM kartum / / tatazca[bhA.3408] iharA kahAsu suNibho, imaM khutaM kAvisAyaNaM majjaM / pIte vi jAyati satI, taJjasitANaM kimu apIte // vR-'itarathA' adyadinAt pUrvaM kathAsveva zRNumaH, paramidaM 'tat' kathAntarazrutaM kApizAyanaM nAma madyam / evaM tad-madya juSitaM-sevitaM yaiste tajjuSitAH, gRhavAse vikaTapAyina ityarthaH, teSAM pIte'pi vikaTe smRtirupajAyate, kiM punarapIte ? // [bhA.3409] vigayammi kouhalle, chaTThavayavirAdhana tti paDigamanaM / vehAnasa ohANe, gilANaseheNa vA dihro / / "magatArthA / mA340] uDDAhaM va karijjA, vippariNAmo va hujja sehss| giNhaMtena va tenaM, khaMDiya viddhe va bhitre vA // bhahastaM saMyataM vikaTapAnaM kurvANaM dRSTvA lokasya purata uDDAhaM kuryAt, vipariNAmo vA
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 2, mUlaM-54, [bhA. 3410] 291 zaikSasya bhavet, vipariNatazca samyagdarzanaM cAritraM liGga vA parityajet / tathA 'tena' saMyatena vikaTabhAjanaM gRhNatA vAzabdAd muJjatA vA tada bhAjanaM 'khaNDitam' ekadezabhagnaM 'viddhaM vA' pAtitacchidraM 'bhinnaM vA' dvidhAkRtaM bhavet / / ita UrdhvaM "pheDiya muddA tenaM" ityArabhya "amhe Thiellana cciya, ahApavattaM vahaha tubbhe" itiparyantaM gAthAkadambakaM tathaivAdhyetavyam / navaraM madyAbhilApaH kartavyaH / tatazca[bhA.3411] AmaM ti abbhuvagae, bhikkh-viyaaraainiggymiesu| bhaNai guru sAgAriya, kahi majjaM jANaNaTThAe / vR-yadi zayyAtareNa 'Amam' ityabhyupagataM 'yUyaM nizcintAstiSThatha, vayaM yathApravRttaM vyApAraM cintayiSyAmaH' iti tataH 'guru' AcAryo bhikSAcaryA-vicArabhUmyAdinirgateSu mRgeSu-agItArthasAdhuSu sAgArikaM bhaNati 'kutra madyamasti ?' ityevaM parijJAnArtham / / kiM bhaNati? ityAha[bhA.3412] goDINaM piTThINaM, vaMsINaM ceva phalasurANaM ca / diTTha mae sannicayA, anne dese kuDuMbINaM // vR. 'gauDInAM guDaniSpannAnAM 'paiSTInAM brIhyAdidhAnyakSodaniSpannAnAM 'vAMzInAM' vaMzakarIlakaniSpannAnAM 'phalasurANAMca' tAlaphala drAkSA-khajUrAdiniSpannAnAm evaMvidhAnAM surANAM satricayA anyasmin deze mayA kuTumbinAM gRheSu dRSTAH / / "evaM ca bhaNiyamittammi kAraNe so bhaNAi AyariyaM / asthi mahaM sannicayA, picchaha nAnAvihe maje // " ityAdikAH "dAraM na hoi itto0" itiparyantA gAthAH prAgvadatra savyAkhyAnA draSTavyAH / athAtraiva yA vizeSato yatanA kartavyA tAmabhidhitsurAha[bhA.3413] gahiyammi va jA jayaNA, gelanne adhava tena gaMdhenaM / sAgAriyAdigahaNaM, neyavvaM liMgabheyAI / / kR-zaikSakeNa vikaTe 'gRhIta' pIte sati yA yatanA karttavyA sA vaktavyA / glAnatve vA vaidyopadezena vikaTaM grahItavyam, athavA 'tena' vikaTasambandhinA gandhena kasyApi gRhavAse vikaTabhAvitasyAdhyupapAto bhavet, tataH sAgArikaH-zayyAtaraHsa AdizabdAt zrAvako vA yo mAtApitRsamAnastato vikaTasya grahaNaM krttvym| yadi khaliGgenana prApyate uDDAho vA bhavati tato liGgabhedAdikamapi 'netavyaM' kartavyamiti yAvat / eSa niyuktigAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivarISurAha[bhA.3414]pIyaM jayA hoja'vigovieNaM, tatthA''naittANa rasaM chubhaMti / bhinne u goNAdipae kareMti, tesiM pavesassa u saMbhavammi / / vR- yadA kila 'avikovidena' zaikSakeNa zeSasAdhuSu prasupteSu tad vikaTaM pItaM bhavet tadA gItArthA 'tatra' vikaTabhAjane 'rasam' ikSurasAdikamAnIya prakSipanti / atha kathamapi tad bhojanaM gRhyamANaM mucyamAnaM vA bhinnaM tato bhinne sati tasmin gavAdInAM padAni pratizrayaprAGgaNe pravizanti nirgacchanti ca 'kurvanti' AlikhantityarthaH, yena sAgAriko jAnIte, yathA- gavAdinA pravizya bhagnamidaM bhAjanamiti / paraM yadi 'teSAM' gavAdInAM tatra pravezaH sambhavati; anyathA hi sAgArikaH pradveSaM yAyAtU-ekaM tAvadamI itthaM stenakarmakAriNaH aparaM ca tadapahnavanAyetthaM prapaJcamuparacayanti,
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/54 292 furmISAM pASaNDinAM dharmamiti // [bhA. 3415 ] baMdhittu pIe jayaNA ThaveMti, muddA jahA ciTThai akkhuyA se / UNammi diTThammi bhaNeti puTThA, nUnaM parissaMdati bhANameyaM // vR- vikaTe pIte tad bhAjanaM dvAradeze vastrAdinA baddhaghA 'jatunA' lAkSayA sthagayanti, yathA "se" tasya bhAjanasya mudrA akSatA tiSThati / atha sAgArikaH tad bhAjanamUnaM dRSTvA pRcchatikimarthamidaM nyUnamavalokyate ? / evaM pRSTAH santo bhaNanti nUnaM bhAjanamidaM parisyandati // [bhA. 3416] savvammi pIe ahavA bahummi, saMjogapaDhI va ThayaMti annaM / annaM va maggittuM churhati tatthA, kIyaMkayaM vA gihiliMgamAI / / vR- sarvasmin athavA bahuke vikaTe pIte sati ye 'saMyogapAThitaH ' vikaTaniSpattiyogyadravyasaMyogavedinaste tathAvidhAni dravyANi saMyojya anyad vikaTaM sthApayanti / atha na santi saMyogapAThinastato'nyad vikaTaM mArgayitvA tatra prakSipanti / taca prathamataH zuddham, tadabhAve paJcakaparihANyA caturlaghukaM prAptena krItakRtamapi grahItavyam / yadi svaliGgena gRhNatAmuDDAho bhavati, na vA tena prApyate tato gRhiliGgam AdizabdAdanyatIrthikaliGgaM vA karttavyam / / atha "gelane ahava tena gaMdhenaM" ityAdipadAni vyAkhyAti [ bhA. 3417] tabmAviyaTThA va gilANae vA, purANa sAgAriya sAvae vA / cIsaMbhaNI ANa kulANa'bhAvA, giNhaMti ruvassa vivajjaeNaM // vR-tena vikaTena pUrvaM bhAvitastadbhAvitaH sa tatra vikaTenAdhyupapanno bhavati; glAno vA kazcit tanaivopayuktena praguNIbhavati nAnyathA; tatastadarthaM 'purANasya' pazcAtkRtasya sakAzAt, tadabhAve mAtA- pitRsamAno yaH sAgArikastasya hastAt, tadaprAptau pratipannANuvratasya mAtA- pitRsamAnasya zrAvakasya pArzvAd grahItavyam / amISAmabhAve yathAbhadrakANyapi yAni vizrambhaNIyAni kulAni, noDDAhakArINItyarthaH teSu grahItavyam / teSAmabhAve yadi khaliGgenagRhyate tataH pravacanopadhAto bhavet tato rUpasya viparyayeNa gRhNanti, liGgavivekaM kRtvA vikaTamutpAdayantIti bhAvaH / / [mA. 3418 ]aJccAuraM vA vi samikkhiUNaM, khiSpaM tao ghettu dalittu tassa / anaM rasaM vA vi tahiM chubhaMtI, saMgaM ca se taM havayaMti tatto // vR- atyAturaM vA taM glAnaM samIkSya 'kSipraM zIghraM 'tataH pratizrayavartino vikaTabhAjanAd gRhItvA 'tasya' glAnasya dattvA gItArthAstatrAnyaM vA rasaM prakSipanti tatazca "se" tasya glAnasya 'taM' vikaTaviSayaM saGga hApayanti, kArye niSThite sati vikaTaprasaGgaM nivArayantIti bhAvaH // gatA svapakSayatanA / atha parapakSayatanAmAha "parapakkhammi vidAraM, pihaMti jayaNAe do vi vAriti / taha vi ya aThAyamANe, uveha puTThA va sAhati // " ityAdikA madyAbhilApavizeSitA gAthAH sarvA api tathaivAtra vaktavyAH || mU. (55) uvassayassa aMto vagaDAe sIodagaviyaDakuMbhe vA usiNodagaviyaDakuMbhe vA uvanikkhitte siyA, no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA ahAlaMdamavi vatthae / huratthA ya uvasyaM paDilehamANe no labhejA, evaM se kappai egarAyaM vA durAyaM vA vatthae / je tattha paraM
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM - 55, [bhA. 3418] egarAyAo vA durAyAo vA vasai se saMtarA chee vA parihAra vA // vR- athAsya sambandhamAha [bhA. 3419] choDhUNa davaM pijjai, gAliMti davaM va choTuNaM taM tu / pAtuM muhaM va thovai, tena'hikAro sajIvaM vA / / vR-yataH 'dravaM' pAnIyaM prakSipaya vikaTaM pIyate, ato vikaTasUtrAnantaramudakasUtram / yadvA dravaM prakSipya 'tad' vikaTaM gAlayanti, athavA vikaTaM pItvA tajJjanitadaurgandhavyapagamArthamudakena mukhaM dhAvati tena kAraNena vikaTAnantaramudakAdhikAraH prArabhyate / yadvA tad vikaTaM nirjIvam idaM tu sajIvaM nijIMva vA bhaveditira / / anekaiH sambandhairAyAtasyAsya vyAkhyA prAgvat / navaraM vikRtazItoSNAdizastreNa vikAraM prApitam, prAzukIkRtamityarthaH, zItodakaM ca tad vikRtaM ca zItodakavikRtaM tasya kumbhaH ghaTaH / evamuSNodakavikRtakumbho'pi / / atha bhASyam[bhA. 3420] sItode usiNode, phAsugamapphAsuge ya caubhaMgo / ThAyaMtagANa lahugA, kAsa agItatya suttaM tu // vR-zItodakoSNodaka- prAzukA 'prAzukapadaizcaturbhaGgI bhavati / gAthAyAM prAkRtatvAt puMstavanirdezaH / tadyathA - zItodakaM prAzukaM 1 zItodakamaprAzukam 2 uSNodakaM prAzukam 3 uSNodakamaprAzukam 4 / tatra prathamabhaGge uSNodakameva zItIbhUtaM tanduladhAvanAdikaM vA, dvitIyabhaGge zItodakameva svabhAvastham, tRtIyabhaGge uSNodakamudva tatridaNDam, caturthabhaGge tApodakAdikaM mantavyam / evaMvidhodakapratibaddhe pratizraye tiSThatAM caturlaghukAH / evamavizeSeNoktAvapyayaM vizeSa:prathamatRtIyabhaGgayormAsalaghu / dvItIyacaturthabhaGgayozcaturlaghavaH Aha ca nizIthacUrNikRt - paDhamataiyabhaMga ThAyaMtassa mAsalahuM / bIyacautthesu culhuN| Aha kasya punaretat prAyazcittam ? gururAha-agItArthasya / sUtraM punaranujJAviSayaM gItArthamadhikRtya pravRttamityupaskAraH / ita urdhvam "natthi agIyatyo vA0" ityArabhya "kAsai icchA samuppannA'' itiparyantaM bhASyamudakAbhilApavizeSitaM vaktavyam // kIzI punaricchA tasya samutpannA ? ucyate [bhA. 3421] anubhUyA udagarasA, navaraM mottuM imesi udagANaM / kAhAmi koullaM, pAsuttesuM samAraddho // 293 vR- 'anubhUtA mayA udakAnAM rasAH, navaraM muktvA amISAmudakAnAM rasAn, ataH kariSyAmyahametadviSayaM kutUhalaM saphalam' iti vicintya prasupteSu zeSasAdhuSu samArabdha udakapAnaM kartum / / kAni punastAnyudakAni ? ityAha [bhA. 3422 ] dharodae mahAsalilajale saMbhArite vva davvehiM / taNhAtiyassa va satI, diyA va rAo va uppajje / bR- 'dhArodakaM nAma' girinirjharajalam, yathA ujjayantAdau, AntarikSaM vA dhArodakam / tathA mahAsalilA:- gaGgA-sindhuprabhRtayo mahAnadyaH tAsAM jalaM mahAsalilAjalam / 'dravyaiH karpUrapATalAdibhiH 'sambhAritaM' vAsitaM dravyasambhAritam / eSu pAnIyeSu tRSNAyitasyAbhilASo bhavati / pUrvAnubhUteSu tu divA vA rAtrI vA 'smRti' saMsmaraNamutpadyate // tatazcodakamApibannAtmano hRdayasya pratyukSamidamAha
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/55 [bhA.3423] iharA kahAsu suNimo, imaM khutaM vimalasItalaM toyaM / vigayassa vi natthi raso, iti seve dhAratoyAdI / / itarathA kathAntareSu zRNumaH, paramidamadya vimalazItalaM 'tat kthaantrshrutNtoymaasvaaditm| yaccoSNodakAdikaM vikRtaM-vyapagatajIvamudakamApibAmaH tasyApi zastropahatatvenAnyathAbhUtasya raso nAstIti matvA dhArAtoyAdikaM jalaM sevate // [mA.3424] vigayammi kouyammI, chaTTavayavirAdhana tti paDigamanaM / vehAnasa ohANe, gilANaseheNa vA dihro / vR-vigate udakapAnakautuke sa saMyataH SaSThavratavirAdhanA mayA kRtA' iti matvA pratigamanaM vA vaihAyasaMvA maraNaM saMvignavihArAdvAavadhAvanaM kurvIta / glAnena vA zaikSeNa vA sa dRSTo bhvet|| tatazca[bhA.3425] taNhAio gilANo, taM dadu pieja jA visdhnyaa| emeva sehamAdI, piyaMti apacao vA siN|| vR-glAnastRSNAyitaH 'ta' saMyatamudakamApibantaM dRSTvA pAnIyaM pibet / tena cApathyena yA tasyAnAgADhaparitApanAdikA virAdhanA tanniSpannaM prAyazcittam / evameva ca zaikSAdayo'pyapariNatAstadudakamApibanti, apratyayo vA amIsAM bhavet-yathaitad mRSA tathA'nyadapi sarvamamISAmunmattapralapitamiti // "uDDAhaM va karijjA, vippariNAmo va huja sehassa / giNhatena va tenaM, khaMDiya vidve va bhinne vA // " itiparyantA gAthA gatArthA // atha yaiH kAraNaiH stenA udakamapaharanti tAni darzayati[bhA.3426] Usava-chaNesu saMbhAriyaM dagaMtisiya-rogiyaTThAe / dohala kutUhaleNa va, haraMti paDivesayAIyA // vR-utsavAH kSaNAzca pUrvoktAH, teSu pratyAsaneSu stenA udakamapahareyuH / yadvA tRSitAH santaH svayaM pAnArthaM sambhAritaM' karpUra-pATalAdivAsitaM caturmUlaM paJcamUlakRtaM vA tad udakamapaharanti / yadvA rogI kazcit teSAmasti tasya tat pAnIyaM pathyaM tadartham, athavA gurviNyAstAddazamudakamApAtuM dohadaH samutpannaH, yadi vA kutUhalaM teSAmudapAdi kIzo'sya pAnIyasya rasaH ?' / evamebhiH kAraNaiH prativezmikAdayaH stenA apahareyuH / [bhA.3427] gahiyaM ca tehi~ udagaM, dhittUNa gayA jahiM si gaMtavvaM / sAgArio va bhaNaI, sauNI vi ya rakkhaI nihuM / / uktArthA // [bhA.3428] dagabhAnUne daTuM, sajalaM va hiyaM dagaM ca parisaDiyaM / kena imaM tenehi, asiDhe bhaddeyara ime u / / vR- sAgAriko dakabhAjanAni nyUnAni sajalaM vA bhAjanamapahRtaM dakaM vA parizaTitaM dRSTvA pRcchati-kenedaMjalamapahRtam ? / sAdhavo bruvate-stenaiH / tato'sau bhUyaH praznayati ke punaH stenaaH?| tato yadi nAmnA varNena vA tAn kathayanti tatasteSAM bandhanAdayo doSAH / atha na kathayanti tataH ational
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-55, [bhA. 3428] 295 'aziSTe' akathite bhadraka-prAntakRtA ime doSAH "lahugA anuggahammI, gurugA appattiyammi kAyavvA / kaDuga-pharusaM bhayaMte, chammAsA karabhare cheo / / " ita Urdhvam"AmaM ti abavagae, bhikkha-viyArAi niggymiesuN| bhaNai gurU sAgariyaM, kattha dagaM jaannnnddhaae|" itiparyantaM gAthakadambakaM prAgvat // kathaM punaH sUrayaH sAgArikaM praznayanti? ityAha[bhA.3429] caumUla paMcamUlaM, tAlodAnaM ca tAvatayANaM / dir3ha mae sannicayA, anne dese kuTuMbINaM / / vR- 'caturmUlaM nAma' caturbhiH surabhimUlairbhAvitam / evaM yat paJcabhiH surabhimUlai vitaM tat pnycmuulm| tAlodakAni yathA tosaliviSaye / tApatoyAni rAjagRhAdau / evaMvidhAnAmudakAnAM sannicayA mayA'nyasmin deze kuTumbinAM geheSu dRSTAH // "evaM ca bhaNiyamettammi kAraNe so bhaNAi Ayarie / asthi mahaM sannicayA, pecchaha nAnAvihe ude||" ita Arabhya "jANaMtA viyatenaM, na vanna-rUveNa saahti||" itiparyantaMbhASyaM tathaivAtra vktvym| navaramudakAbhilApaH kartavyaH // mU. (56) uvassayassa aMto vagaDAe sabbarAIe joI jhiyAejA, no kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA ahAlaMdamavi vatthae / huracchA ya uvassayaM paDilehamAne no labhejA, evaM se kappai egarAyaM vA durAyaM vA vatthae / je tattha egarAyAo vA durAyAo vA paraM vasai se saMtarA chee vA parihAre vA / / vR-evaM pradIpasUtramapyuccAraNIyam / athAsya sUtradvayasya kaH sambandhaH ? ityAha[bhA.3430] udagAnaMtaramaggI, so u paIvo va hoja joI vaa| paDivakkhaNaM va gayaM, samAgamo esa suttANaM / / - pravacane hyaSkAyaprarUpaNAnantaramagnikAyaH prarUpyate, ato'trApyudakasUtrAnantaramagnisUtramArabhyate / 'sa ca' agni pradIpo vA syAd jyotirvA / "paDivakkheNaM va gayaM" ti bhAvapradhAnatvAnnirdezasya pratipakSatayA vA idaM suutrmaagtm|kimuktN bhavati? -akAyasyAgnikAyaH zastram, agnikAyasyApyapkAyaH, ata etau parasparaM pratipakSau, pratipakSatvena cApkAyAnantaraM sAmpratamagnikAyaH prarUpaNIyaH / eSaH 'samAgamaH' sambandho dvayorapi sUtrayormantavya iti / / anena sambandhenAyAtasyAsya prathamasUtrasya tAvad vyAkhyA-sA ca prAgvat / navaraM sArvarAtrikaM 'jyoti' agniryatropAzraye 'dhyAyet' dhAtUnAmanekArthatvAtprajvalet tatra sAdhu-sAdhvInAM vastuMna klpte|| atha bhASyavistaraH[bhA.3431] desIbhAsAe kayaM, jA bahiyA sA bhave huracchA u / baMdha'nulomeNa kayaM, chee parihAra puvvaM tu / / [bhA.3432] ahavaNa vArijaMto, nikAraNao va tiNha va pareNaM / cheyaM ciya Avajhe, cheyamao pubvamAhaMsu / /
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/56 vR-gAthAdvayamapi gatArtham / / jyotisvarUpaM nirUpayati- .. [bhA.3433] duviho ya hoi joI, asavvarAI ya savvarAI ya / ThAyaMtagANa lahugA, kAsa agIyastha suttaM tu|| vR. 'jyoti' agnikAyoddIptaM tad dvividhaM bhavati-'asArvarAtrikaM' kiyatImapi rAtriM yat prajvalati, tadviparItaM sArvarAtrikam / ubhayorapi tiSThatAM caturlaghukAH / Aha kasya punaretat prAyazcittam ? ucyate-agItArthasya / sUtraM tu gItArthamadhikRtya pravRttam / / ipta Urdhvam-"nasthi agIyattho vA0" itiparyantaM bhASyaM tathaivAtra vaktavyam ||ath tatra sthitAnAM doSAnupadarzayati[bhA.3434] uvagaraNe paDilehA, pamajaNA''vAsa porisi mane ya / nikkhamaNe ya pavese, AvaDaNe ceva paDaNe ya / / vR- sajyotiSi vasatau sthitAnAmupakaraNapratyupekSaNe, vasateH pramArjane, Avazyakasya sUtrArthapauruSyorvA karaNe, "mane ya"tti manasA rAga-dveSagamane, niSkramaNe ca praveze ca krameNa naSedhikyAvazyakyoH karaNe, 'Apatane ca' gacchatAmulmukAdiSu praskhalane, 'patane ca' pratIte, eteSu yA teja-kAyasya Atmano vA virAdhanA tanniSpanna prAyazcittam / athaitaddoSabhayAt pratilekhanApramArjanAdi na karoti tato'pi prAyazcittam / / kiM punastad ? ityata Aha[bhA.3435] panagaM lahuo lahuyA, cauro lahugA ya causu tthaannesu| lahugA gurugA ya mane, sesesu vi hoti caulahugA / / vR-yadi jyotizAlAyAM sthitAH 'agnisaTTomA bhUt' iti kRtvA vastrAdyupakaraNaM na pratyupekSante tato jaghanye paJcakaM madhyame mAsalaghu utkRSTa catvAro laghavaH / vasatiM na pramArjayanti yadvA nirgacchantaH pravizanto vA'gnivirAdhanAbhayAna pramArjayanti ubhayatrApi maaslghu|aavshykNn kurvanti cturlghu| sUtrapauruSIM na kurvantimAsaladhu |arthpaurussiiN na kurvanti mAsaguru / athaitaddoSabhayAdupakaraNapratyupekSaNAM vasatipramArjanAmAvazyakaM sUtrArthapauruSyau ca kurvanti tata eteSu caturdhvapi sthAneSu pratyekaM catvAro mAsA laghavaH / yastu 'zobhanaM samajani yadevaM saprakAze sthAne sthitAH' ityevaM rAgaM karoti, yasya vA saprakAze nidrA nAgacchati sa yadi tatra dveSaM karoti, tata evaM manasA rAga-dveSakaraNe yathAkrama caturguravazcaturlaghavazca / zeSeSvapi AvazyakI-naSedhikIkaramAdiSu sthAneSu pratyekamagnivirAdhanAniSpannaM caturlaghu // amumevArthaM sphuTataramAha[mA.3436]peha pamajjaNa vAsaga aggI, tAni akuvao jA parihAnI / porisibhaMge abhigaM sajoI, hoti mane u ratI vaDaraI vaa|| vR-upakaraNapratyupekSAM vasatipramArjanAM "vAsayatti AkAralopAdAvAsakaM ca yadi karoti tadA'gnivirAdhanAniSpannaM caturlaghu / athaitaddoSabhayAdetAni na karoti tato yA sNymprihaanistnisspnnm| sUtrapauruSIbhaGge mAsalaghu, arthapauruSIbhaGge mAsaguru / "abhaMgi"tti tayoH karaNe'gnivirAdhanA / atha sajyotirupAzrayaH' iti manasi ratirbhavati tadA caturguru, aratirbhavati cturlghu|| [mA.3437] jai ussagge na kuNai, tai mAsA savva akaraNe lahugA / vaMdaNa-thuIakaraNe, mAso sNddaaskaaiisuN|| vR- Avazyake 'yati' yAvataH kAyotsargAn na karoti 'tati' tAvanto laghumAsAH / atha
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 2, mUlaM - 56, [bhA. 3437] 297 sarvamapyAvazyakaM na karoti tatazcaturlaghu / atha vandanakaM na dadAti stutimaGgalaM vA na karoti tato yAvanti vandanakAni yAcatIH stutIrvA na prayacchati tAvanti mAsalaghUni / atha dadAti tatazcaturlaghu / upavizan sandazakaM na pramArjayati mAsalaghu, atha pramArjayati tatazcaturlaghu // atha niSkramaNAdipadeSu prAyazcittamAha [bhA. 3438] AvassigA nisIhiga- pamajja - Asajja akaraNe imaM tu / panagaM panagaM lahu lahu, AvaDaNe lagu jaM ca'nnaM // - niSkrAmanto yadyAvazyikIM na kurvanti paJcakam / pravizanto naiSedhikIM na kurvanti pnyckm| nirgama-pravezau kurvANA na pramArjayanti mAsalaghu / AsajjazabdasyAkaraNe mAsalaghu / ApatanaM nAmayad bhUmimasamprAptasya prAptasya vA jAnu-kUrparAbhyAM praskhalanam, patanaM sarvagAtreNa bhUmau prapAtaH, dvayorapi catvAro laghumAsAH / yaccApatitaH patito vA AtmavirAdhanAdikamApadyate tanniSpannam / athavA yaccAnyadagnau pratApanAdi karoti tadatra draSTavyam / tadeva darzayati [ bhA. 3439] sehassa visIyaNayA, osakka'tisakka annahiM nayanaM / vijjhaviUNa tuaTTaNa, ahavA vi bhave palIvaNayA / vR- zaikSasya zItArttasya vizItanA syAt, agnau pratApya sa vigatazItamAtmAnaM kuryAditi bhAvaH / atra ca yAvato vArAn hasta pAdau vA pratApayan parAvarttayati tAvanti caturlaghUni / tathA 'avaSvaSkarNa' zIghravidhyApanArthaM jvltaamulmukaanaampkrssnnm| 'atiSvaSkaNaMtu' teSAmeva prjvaalnaarthmudiirnnm| 'anyatra nayanaM nAma' zayanasthAnabhAvAdagneH sthAnAntarasaGkramaNam / tathA pradIpanakabhayAdagni kSAreNa dhUlyA vA vidhyApya tvagvarttanam / eteSu pratyekaM caturlaghukam / / athavA pratApayataH pramAdataH pradIpanaka bhavet tatredaM prAyazcittam [bhA. 3440] gAua dugumAduguNaM, battIsaM joyaNAI carimapadaM / cattAri cha lahu guru cheo mUlaM taha dugaM ca // vR-gavyUtAdArabhya dviguNAdviguNavRdhyA dvAtriMzadyojanalakSaNaM caramapadaM yAvadidaM prAyazcittamyadyekaM gavyUtaM tahyate tatazcatvAro laghumAsAH, arddhayojanaM dahyate catvAro gurumAsAH, yojanaM dahyate SaNmAsA laghavaH, yojanadvaye SaNmAsA guravaH, caturSu yojaneSu cchedaH, aSTasu mUlam, SoDazasu anavasthApyam, dvAtriMzadyojaneSu dagdheSu pArAJcikam / tathA [ bhA. 3441 ] goNe ya sANamAI, vAraNe lahugA ya jaM ca ahigaraNaM / lahugA avAraNammiM, khaMbha-taNAI palIvejjA / / vR- tatra pravizato go-zvAnAdIn yadi vArayati tadA caturlaghukAH, yacca te vAritAH santo haritakAyAdivirAdhanArUpamadhikaraNaM kurvanti tanniSpannam / atha na vArayati tato'pi caturlaghavaH / praviSTAzca prajvaladindhanacAlanena stambha-tRNAdIni pradIpayeyuH tatrApi gavyUtAdArabhya dviguNadviguNavRdhyA dvAtriMzadyojaneSu pArAJcikam / yata ete doSA ato na jyotizAlAyAM sthaatvym| bhavet kAraNaM yena tatrApi tiSTheyuH // kiM punastat ? iti ced ucyate [ bhA. 3442 ] addhANaniggayAI, tikkhutto maggiUNa asatIe / gIyatthA jAe, vasaMta to aganisAlAe /
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/56 vR-adhyA-mahadaraNyaM tato nirgatA AdizabdAdazivA-'vamaudaryAdiSu vartamAnA vikAlavelAyAM taM grAma prAptAH "trikRtvaH' trIn vArAn zuddhAM vasatiM mArgayanti / yadi na prApyate tato gItArthA yatanayA agnizAlAyAM vasanti / etadeva spaSTayati[bhA.3443] addhANaniggayAI, tiNhaM asaIe pharusasAlAe / gIyatthA jayaNAe, vasaMti to payaNasAlAe / vR-adhvanirgatAdayaH 'tisRNAM' paNitazAlA-bhANDazAlA-karmazAlAnAmanyatarasyAH 'paruSazAlAyAH' kumbhakArazAlAyA abhAve tato gItArthA yatanayA pacanazAlAyAM' bhAjanapAkazAlAyAM vasanti / iha zAlAtrayagrahaNAdanyA api kumbhakArazAlAH sUcitAH // tAsAM svarUpamupadarzayitumAha[bhA.3444] paNie ya bhaMDasAlA, kamme payaNe ya vagdharaNasAlA / iMdhanasAlA gurugA, sesAsu vi hoti caulahugA / / vR-paNitazAlA bhANDazAlA karmazAlA pacanazAlA vyAgharaNazAlA indhanazAlA ceti / atra niSkAraNe indhanazAlAyAM tiSThatAM caturgurukAH / 'zeSAsu' paNitazAlAprabhRtiSu caturlaghukAH / / athaitAsAmeva vyAkhyAnamAha[bhA.3445] kolAliyAvaNo khalu, paNisAlA bhaMDasAla jahi bhNddN| kuMbhArakuDI kamme, payaNe vAsAsu aavaao|| vR-kaulAlikAH-kulAlakraya-vikrayiNasteSAmApaNaH paNitazAlA mntvyaa| kimuktaMbhavati? - yatra kumbhakArA bhAjanAni vikrINate, vaNijo vA kumbhakArahastAd bhAjanAni krItvA yatrApaNe vikrINanti sA paNitazAlA / bhANDazAlA yatra ghaTa-karakAdibhANDajAtaM snggopitmaaste|krmshaalaa kumbhakArakuTI, yatra kumbhakAroghaTAdibhAjanAni karotItyarthaH / pacanazAlA nAma yatrApAkasthAne varSAsu bhAjanAni pacyante / indhanazAlA tu yatra tRNa-karISa-kacavarAstiSThanti / / [bhA.3446] tosalie vaggharaNA, agnIkuMDaM tahiM jalati niccaM / tattha sayaMvaraheDaM, ceDA ceDI ya chubbhaMti // vR- vyAgharaNazAlA nAma tosaliviSaye grAmamadhye zAlA kriyate, tatrAgnikuNDaM svayaMvarahetornityameva prajvalati, tatra ca bahavazceTakA: ekA ca svayaM varA ceTikA prakSipyante' pravezyante ityarthaH / yatseSAM madhye tasyai pratibhAti tamasau vRNIte, eSA vyAgharaNazAlA / etAsu tiSThatAM catvAro laghukAH / / navaram[mA.3447) iMdhanasAlA gurugA, Aditte tattha nAsiuMdukkhaM / duviha virAdhana jhusire, sesA aganI ya sAgarie / / vR-indhanazAlAyAM tiSThatAM catvAro gurukAH / kutaH ? ityAha-tatra tRNa-karISAdau 'AdIpte' pradIpte sati naMSTuM duHkhaM' duSkaram / zuSiraM ca tat tRNAdi bhavati, tatastatra 'dvividhA virAdhanA' sNymaa-''tmvissyaa| zeSAsu paNitazAlAdiSubhAjanavikrayika RyikAdinA janena saagaarikm| pacanazAlAyAM punaragnidoSo bhavati / / etAsu dvitIyapade tiSThatAM vidhimAha[bhA.3448] paDhamaMtu bhaMDasAlA, tahi sAgari natthi ubhayakAlaM pi / kammA''paNi nisi natthI, sesa kame dhanI jAva / /
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 2, mUlaM-56, [bhA. 3448] vR-zuddhopAzrayAlAbhe prathama bhANDazAlAyAM tiSThanti, yatastatra 'ubhayakAle'pi' divA rAtrI ca sAgArikaM nAsti / tadabhAve karmazAlAyAm / tadaprAptI ApaNazAlAyAmapi, yatastatra nizi' rAtrI sAgArikaM nAsti / tadabhAve 'zeSAsu' pacanazAlAdiSu krameNa sthAtavyaM yAvadindhanazAlA / tadyathA-prathamaM pacanazAlAyAm, tato vyAgharaNazAlAyAm, gata indhanazAlAyAmapi / / tatra sthitAnAM yatanAmAha[bhA.3449] te tattha sanniviTThA, gahiyA saMthAragA vihIpuvvaM / jAgaramANa vasaMtI, sapakkhajayaNAe gItatthA / / vR-'te' sAdhavaH 'tatra' upAzraye sanniviSTAH santaH svAdhyAyaM kurvanti / vidhipUrva yathAratnAdhikaM saMstArakAstaistatra gRhItAH / tatazca gItArthAH svapakSayatanAM kurvANA jAgrataH santaH 'vasanti' tiSThantItyarthaH // katham ? ityAha[bhA.3450] pAse taNANa sAhaNa, ahisakosaka annahiM nayanaM / saMvaraNA liMpaNayA, chukkAraNa vAraNA''gaTThI / / - agneH pArve yadi tRNAni bhavanti tatasteSAM zodhanA kartavyA / zvApadabhaye'nAkrAnkastenasambhave vA agnerabhiSvaSkaNaM kurvanti / yadi tatra AkrAntikastenAnAM sambhavastadA tamagnimavaSvaSkayanti, svaptukAmA vA tamanyatra nayanti, bahiH saGkrAmayantItyarthaH / kRte kArye kSAreNa mallakena vA tasyAgneH 'saMvaraNam' AcchAdanaM karttavyam / tato yathA''yuSkamanupAlya svayameva vidhyAyati / pradIpanakabhayAt tatra stambhasya cchagaNAdinA lepanaM karttavyam / zvAno vA gaurvA yaditatra pravizati steno vA daukate tadA "chukkAraNa"tti chichikkAraH kartavyaH / atha tathApi na tiSThanti tato nivAraNA teSAM karttavyA / sahasA ca pradIpanake lagne kaTAderAkarSaNaM karttavyam / yadvA tatpradIpanakaMdhUlyAdinA vidhyApayitavyam / / athopakaraNapratyupekSaNAdiSudvAreSu yatanAmAha__ [bhA.3451]kaDao va cilimINI vA, asatI sabhae va bAhi jaM aMtaM / ThANA'sati ya bhayammi va, vijjhAya'gaNimmi pehiti // vR- agnerantare-vaMzamayaH kaTo vastramayI vA cilamilikA dAtavyA / tataH pratyupekSaNApramArjanAdIni sarvANyapi padAni kurvanti / kaTaka-cilimilikayorabhAve pratizrayAbahirupakaraNaM pratyupekSaNIyam / atha bahi 'sabhayaM' stenabhayayuktaM tato yadantyaM parijIrNamupakaraNaM tad bahiH pratyupekSante, sAropakaraNaM tu vidhyAte jyotiSi pratyupekSitavyam / atha bahiH sthAnaM nAsti yadvA'ntyopakaraNasyApi tatrApaharaNabhayaM tataH sarvamapyupadhiM vidhyAte'gnau pratyupekSante / / [bhA.3452] niMtA na pamajaMtI, mUgA''vAsaM tu vaMdanagahINaM / porisi bAhi manena va, sehANa ya diti anusaddhiM / / nirgacchantaH pravizanto vA tatra bhuvaM na pramArjayanti, vasatimapina pramArjayanti, Avazyakamapi 'mUkaM vAgyogavirahitaM vandanakahInaM ca kurvanti, sUtrArthapauruSyau bahirvidadhati, bahi sthAnAbhAve manasaiva sUtramarthaM vA'nuprekSante, ye ca zaikSAH jyoti prakAze rAgamupagacchanti teSAM gItArthA anuziSTiM prayacchanti / / katham ? ityAha- . [bhA.3453] nANujoyA sAhU, davyuJovammi mA hu sajjitthA /
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/56 jassa vina ei niddA, sa pAuya nimIlio gimhe // vR- 'jJAnodyotAH' sakalajIvAdipadArthasArthaprakAzakajJAnalakSaNabhAvodyotakalitAH sAdhavo bhavanti, ataH 'dravyodyote' katipayapadArthaparakAzake jyotiprabhRtike 'mAsajata' mA rAgamupagacchata / yasya vA sAdhoH saprakAze nidrA nAgacchati sa kalpena prAvRtaH svapiti / atha grISmakAle prAvRtasya dharmo bhavati tato nimIlitalocanaH svapiti // atha "mUkAvazyakaM vandanakahInam'' iti padaM vyAcaSTe [bhA. 3454] AvAsa bAhi asaI, Thiya vaMdana vigaDa jayaNa thuihInaM / suttettha bAhi aMto cilimiNi kAUNa va jharaMti // vR- AvazyakaM bahiH kurvanti / atha bahi sthAnaM nAsti tato yo yatra sthitaH sa tatraiva sthito manasaiva karoti / dvAdazAvarttavandanakaM na prayacchanti / 'vikaTanAm' AlocanAM yatanayA varSAkalpaprAvRtA nizceSTA eva kurvanti / 'stutihInaM nAma' stutimaGgalaM manasaiva kurvanti / atha "porisi bAhi" tti padaMvyAkhyAyate - sUtrArthapauruSyau bahi kurvanti / atha bahi sthAnaM nAsti tataH pratizrayasyAbhyantare'pi cilimilikAM kRtvA 'jharanti' svAdhyAyaM kurvanti / vA vikalpopadarzane, cilimilikAyA abhAve manasaiva sUtramarthaM vA'nuprekSante ityarthaH // [ thA. 3455 ] mUgA visaMti niMti va, ummugamAI kao vi achivaMtA / sehA ya joi dUre, jaggaMti ya jA dharai joI // vR- 'mUkAH' tUSNIkAH pravizanti nirgacchanti vA, naiSedhikImAvazyikIM ca manasaiva kurvantItyarthaH / 'ulmukam ' alAtam AdizabdAdagnizakaTikAM vA kacidapyaspRzantaH tathA nirgacchanti vA pravizanti vA yathA''patana-prapatane na bhavataH / ye ca zaikSA agItArthAzca nirdharmANaste jyotiSo dUre sthApayitavyAH / gItArthavRSabhAzca tAvad jAgrati yAvad 'jyoti' agnirdhayate, na vidhyAyatIti bhAvaH, mA zaikSAdayaH pratApayeyuriti kRtvA // [bhA. 3456 ] addhANAI ainiddapillio gIosakkiuM suvai / sAvayabhaya ussakke, tenabhae hoi bhayaNA u / / bR- adhvAdiparizrAnto' tinidrAprerito vA gItArthastamagnimapasarpya svapiti / siMhavyAghrAdizvApadabhaye yatanayA tAnyulsukAnyutsarpayati / stenabhaye tu bhajanA bhavati yadyAkrAntikastenAstataH 'mA jyoti prajvaladavalokyAgamanaM kArSu' iti kRtvA tamagnimapasarpayati, athAnA- krAntikAstato jvalantamagniM dRSTvA 'jAgratyamI' iti budhyA te nAbhidravanti atasteSu tamagnimutsarpayatIti / / [bhA. 3457] addhANavivittA vA, parakaDa asatI yaM tu jAleti / sUlAI va taveuM, kayakajjA chAra akkamaNaM // vR- adhvani viviktAH - muSitAH 'parakRtam' anyaprajvAlitamagniM sevante / atha parakRto vahnirna prApyate taH 'svayam' Atmanaiva jvAlayanti, zItArttAstatrendhanaM prakSipantItyuktaM bhavati / zUlam AdizabdAd visUcikAM vA tApayituM parakRtAbhAve svayaM jvAlayanti, 'kRtakAryA' niSThite kArye kSAreNAkramaNaM kurvanti, mA pradIpanakaM bhaviSyatIti kRtvA // [ bhA. 3458] sAvayabhaya AniMti va soumaNA vA vi bAhi nIniMti /
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-56, [bhA. 3458] 301 bAhiM palIvaNabhayA, chAre tassa'sati nibbAve // vR-zvApadabhaye'nyataH sthAnAdagnimAnayanti / svaptumanaso vA tasmAt sthAnAd bahirnayanti / atha bahiH pradIpanakabhayAna nayanti / tatastatra sthitameva kSAreNa chAdayanti / tasya' kSArasyAbhAve 'nirvApayanti' vidhyApayantItyarthaH / / mU. (57) uvassayassa aMto vagaDAe savvarAIe paIve dippejjA, no kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA ahAlaMdamavi vatthae / huracchA ya uvassayaM paDilehamAne no labhejA, evaM se kappai egarAyaM vA durAyaM vA vthe| je tattha paraM egarAyAo vA durAyAo vA vasai se saMtarA chee vA parihAre vaa|| vR-asya vyAkhyAnaM jyotisUtravad mantavyam / / atha bhASyam[bhA.3459] desIbhAsAya kayaM, jA bahiyA sA bhave huracchA u / baMdha'nulomena kayaM, cheyA parihAra puvvaM tu / / [bhA.3460] ahavana vArijaMto, nikkAraNao va tiNha va pareNaM / cheyaM ciya Avaje, cheyamao pucamAhaMsu // vR-gAthAdvayamapi gatArtham // . [mA.3461] duviho ya hoi dIvo, asabbarAI ya savvarAI y| ThAyaMte lahu lahugA, kAsa agIyatya suttaM tu // vR-dvividhazca bhavati dIpaH, tadyathA-asArvarAtrikazca sArvarAtrikazca / tatrAsAvarAtrikapradIpayuktAyAM vasatau tiSThatAM mAsalaghu, sArvarAtrikapradIpayuktAyAM tu catvAro laghavaH / kasya punaretata prAyazcittam? / sUrirAha-agItArthasya // ita Urdhvam-"nasthi agIyatyo vA-" ityArabhya "ThAyaMti paIvasA lAe" itiparyantaM bhASyaM prAgvadana vaktavyam ||ath tatra sthitAnAM doSAnAha[mA.3462] uvagaraNe paDilehA, pamajaNA''vAsa porisi mane ya / nikkhamaNe ya pavese, AvaDaNe ceva paDaNe y|| [bhA.3463] panagaM lahuo lahugA, cauro lahugA ya causu ThANesu / lahugA gurugA ya mane, sesesu vi hoMti caulahugA // vR-dve api prAga vyAkhyAte // manodvAre vizeSamAha[bhA.3464] gurugA ya pagAsammi u, lahugA te ceva appgaasmmi| sAyammi hoti gurugA, assAe hoti culhugaa|| vR- pradIpasya prakAze'mirocyamAne catvAro gurukAH / aprakAze catvAro laghukAH / etadevottarArddhana vyAcaSTe-sAtaM sukhaM ratirityeko'rtha, yadi prakAze ratiMmanyate tadA catvAro gurvH| atha asAtam-aratiM manyate tatazcatvAro laghukAH / tathA[bhA.3465] paDimAe jhAmiyAe, laDDAho taNANi vA bhave heTThA / sANAi cAlaNA lAla, mUsae khaMbha taNAI palIvejA / / vR- devakulAdau pradIpazAlAyAM yA skanda-mukundAdipratimA tasyAM pradIpena 'dhyAmitAyAM' dagdhAyAmuDDAho bhavet-amIbhi zramaNakaiH pratyanIkatayAska ndAdipratimA dagdheti / 'adhastAdvA'
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-2/57 saMstArakAdau tRNAni bhaveyuH tAni dahyeran / zvAnAdinA vA pradIpasya cAlanA bhavet, mUSako vA 'lAlAM' varttimapaharet tataH stambhaH pradIpyeta tRNAni vA pradIpyeran // tatazca [bhA. 3466 ] gAuya duguNAdguNaM, battIsaM joyaNAI carimapadaM / cattAri cha cha lahu guru chedo mUlaM taha dugaM ca // vR- uktArthA // dvitIyapade pradIpazAlAyAmapi vaseyuH / katham ? ityAha[bhA. 3467 ] addhANaniggayAI, tikkhutto maggiUNa asaIe / gIyatthA jayaNAe, vasaMta to dIvasAlAe || vR- adhvanirgatAdayastrikRtvaH zuddhAM vasatiM mArgayanti / yadi na prApyate tato gItArthA yatanayA pradIpazAlAyAM vasanti // kathaM punaryatanA karttavyA ? ityAha [ bhA. 3468] te tattha sanniviThThA, gahiyA saMdhAramA vihIpuvvaM / jAgaramANa vasaMtI, sapakkhajayaNAe gItatthA / / prAgvat / / vizeSayatanAmAha [bhA. 3469] paDimAjhAmaNa orumaNa, liMpaNA dIvagassa orumaNaM / osakkaNa ussakkaNa, chukkAraNa vAraNokaTThI || vR-yatra pratimAdhyApana bhayaM tatra tasmAdavakAzAt pratimAyAH 'avarohaNam' anyatra saGkrAmaNaM karttavyam / atha pratimA saGkrAmayituM na zakyate tataH stambha - kuDyAdInAM limpanaM pradIpasya ca tataH sthAnAd 'avarohaNaM ' saGkrAmaNaM vidheyam / atha zRGkhalAdIpo'sau na tataH sthAnAdavatArayituM zakyate tato lAlAyA avasarpaNamutsarpaNaM vA kuryAt / zvAna-gavAdInAM ca 'chukkAraNaM chichiriti pratiSedhakaraNena, vAraNaM vA daNDAdidarzanena, apakarSaNaM vA vatteH karttavyam // athotsarpaNamavasarpaNaM ca vyAkhyAnayati [bhA. 3470 ] saMkaladIve vattiM, uvvatte pIlae va mA ijjhe / rUpaNa va taM nehaM ghettUNa divA vigiMciMti // vR- ' zRGkhalAdIpe' sthAnAntaraM saGkrAmayitumazakye varttimudvarttayedvA niSpIDayedvA, 'mA' dahyatAM' mA pradIpyatAmiti kRtvA / rUtena vA 'taM' pradIpavarttinaM 'sneha' tailaM gRhItvA tato divA "vigiMcaMte" pariSThApayanti // [ bhA. 3471] heTThA taNANa sohaNa, osakka' misakka annahiM nayanaM / AgADhe kAraNammi, osakka' hisakkaNaM kujjA / / vR- pradIpasyAdhastAt tRNAnAM zodhanaM kartavyam / yadvA taM pradIpamavasarpayati vA abhisarpayati vA anyatra vA nayati saGkrAmayatItyarthaH / etaccAvasarpaNamabhisarpaNaM vA AgADhe kAraNe samutpanne gItArthaH kuryAt, nAnAgaDhe // [ mA. 3472] majjhe va deulAI, bAhiM va ThiyANa hoi atigamanaM / je tattha sehadosA, te iha AgADhe jayaNAe / vR- te sAdhavo vikAle samprAptAH santaH sapradIpe devakule sthitA bhaveyuH / yadvA grAmAdermadhye devakulam, AdizabdAt prapA-sabhAdikaM vA, tacca divA sAgArikAkulaM tatra prabhAte'pi samAgatA
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-57, [bhA. 3472] 303 divA bahiH sthitvA sandhyAyAM tatra pravizanti / yadvA bahiH sthitAnAM 'stena-zvApadAdibhayamatra rAtrI bhavati' iti zrutvA grAmamadhye atigamana' pravezo bhavati, tatra ca sapradIpAyAM vasatau sthitairye pUrva zaikSaviSayAH pratApanAdayo doSA uktAH te ihAgADhe kAraNe yatanayA parihartavyAH / / yadi pramAdataH pradIpanakaM bhavet tataH ko vidhi ? ityAha[mA.3473] annAe tusiNIyA, nAe daddUNa karaNa saviulaM / bAhiM deula saddo, samAgayANaM kharaMTo y|| vR-yadi kenApina jJAtam yathA-'atra saMyatAH sthitAH santi' tatastUSNIkA bhUtvA plaaynte| atha jJAtam-'saMyatA atra sthitAH santi' iti tataH pradIptaM dRSTvA mahatA zabdena 'saviulaM' bolaM kurvanti yAvad bhUyAn jano militaH / tato bahujanasya purato bhaNanti-pazyata pazyata kenApi pApena pradIpanakaM kRtamiti / yadvA devakulA bahirnirgatya tathaiva 'zabdaH' bolaH kriyate, samAgatAnAM lokAnAM kharaNTanA kartavyA-nUnaM yuSmAbhirevaitat pradIpitaM yenaite zramaNA dahyante, asmAkaM copakaraNaM sarvamapyatra dagdham / evaM kharaNTitAH santo na kiJcidullapanti // mU. (58) uvassagassa aMto vagaDAe piMDae vA loyae vA kore vA dahiM vA navanIe vA sappiM vA telle vA phANie vA pUrva vA sakkulI vAsihariNI vA ukhittANi vA vikkhittANivA viikinnANi vA vippainnANi vA, no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA ahAlaMdamavi vatthae / / dR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha[bhA.3474 dehovahINa DAho, tadannasaMghaTTaNAya jotimmi / saMgAla caraNaDAho, eso piNddssuvgghaao|| vR-tena-zaikSeNa anyena vA-zvAna-gavAdinA jyotiSaH saTTane kRte dehasya vA upadhervA dAho bhavati iti pUrvasUtre uktam / atrApi piNDAdiyuktopAzraye sthitasya 'sAGgAra' sarAga "rAgeNa saiMgAlaM" ti vacanAt piNDAdikaM samuddizatazcaraNasya dAho bhavatIti / eSa viNDasUtrasya pUrvasUtreNa saha 'upoddhAtaH' sambandhaH |anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-upAzrayasyAntarvagaDAyAMpiNDako vA locakaM vA kSIraM vA dadhi vA navanItaM vA sarpivatilaM vA phANitaM vA pUpo vA zaSkulikA vA zikhariNI vA, etAnyutkSiptAni vA vikSiptAni vA vyatikIrNAni vA viprakIrNAni vA bhaveyuH, no kalpate nirgranthAnAM vA nigranthInAM vA yathAlandamapi vastumiti sUtrArthaH ||ath bhASyam[bhA.3475] piMDo jaM saMpanna, piMDagejjhaM va piMDavigaI vaa| jaMtu sabhAvA luttaM, taM jANasu loyagaM nAma / / vR-piNDo nAma-yadazanAdikaM sampannaM' viziSTAhAraguNayuktaM SaDarasopetamiti yAvat, yadvA yat 'piNDagrAhya piNDarUpatayA haste grahItuM zakyate, 'piNDavikRtirvA' guDAdighanavikRtirUpA piNDo'bhidhIyate / 'yattu yat punarazanAdi svabhAvAdeva 'luptam' AhAraguNairanupetaM tad locakaM nAma jAnIhi kSIra-dadhi-navanIta-sarpi-tailAdIni suprasiddhAnIti / / [bhA.3476] pUvo u ullakhajjaM, chuTTagulo phANiyaM tu davio vA / sakkuligAI sukkaM, tu khajagaM sUyiaM savvaM // - 'pUpaH' ArdrakhAdhakavizeSaH, tadgrahaNena lapanazrIprabhRtikaM sarvamapyAkhAdhakaM gRhItam /
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/58 "chuTTagulo"tti Ardo guDaH, 'dravikaH' piNDaguDa eva pAnIyena drAvitaH, etadubhayamapi phaannitmucyte| zaSkulikAgrahaNena zaSkulikA-modakAdikaM sarvamapi zuSkakhAdyakaM sUcitam // [bhA.3477] jA dahisarammi gAliyaguleNa caujAyasugayasaMbhArA / kUrammi chubbhamANI, baMdhati siharaM sihariNI u / / vR-dadhnaH zare gAlitena guDena yA niSpannA, aparaM ca 'caturjAtakasukRtasambhArA' elAtvaktamAlapatra-nAgakesarAkhyaizcaturbhirgandhadravyairAdhikyenopajanitavAsA, kUramadhye prakSipyamANA zikharaM badhnAti sA zikhariNI ucyate / ukSipta-vikSiptAdipadavyAkhyA praagvt|| athaiteSu tiSThatAM prAyazcittamAha[bhA.3478] piMDAIAinne, niggaMthANaM na kappaI vAso / cauro ya anugghAyA, tattha vi ANAiNo dosA // vR-piNDAdibhiH zikhariNIparyantairAkIrNe pratizraye nirgranthAnAm upalakSaNatvAd nirgranthInAM cana kalpate vAsaH / atha tiSThanti tatazcatvAro'nuddhAtA maasaaH| tatrApyAjJAdayo doSA mntvyaaH| [bhA.3479] cauro visesiyA vA, doNha vi vaggANa ThAyamANANaM / ahavA caugurugAI, nAyavvA cheyapajjatA / / vR-athavA 'dvayorapi' nirgrantha-nirgranthIvargayostatra tisstthtoshcturgurukaastpH-kaalvishessitaaH| tadyathA-bhikSozcaturgurukaMtapasA kAlena calaghu, vRSabhasya kAlaguru, upAdhyAyasya tapoguru, AcAryasya tapasA kAlena ca gurukam / evaM bhikSuNIprabhRtInAmapi mantavyam / athavA caturgurukamAdau kRtvA chedaparyantA caturNAmapi yathAkramaM zodhitivyA / / / mU. (59) aha puna evaM jANejA-no ukkhittAIno vikkhittAIno viikinnAiMno viSpakinAI rasikaDANi vA puMjakaDANi vA kuliyAkaDANi vA bhittikaDANi vA laMchiyANivA muddiyANi vA pihiyANi vA kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA hemaMta-gimhAsu vatthae / i-asya vyAkhyA prAgvat / navaraM yatra piNDAdIni rAzIkRtAdirUpANi tatra gItArthAnAM kalpate Rtubaddhe vastumiti sUtrahRdayam / / atra- "puMjo u hoi vaTTo, so ceva ya Isi Ayao rAsI / " ityAdibhASyagAthAH piNDAdhabhilApena prAgvad mantavyAH yAvat "kAsaya icchA samuSpanna" iti| kIzI punaricchA samutpannA? ityucyate[bhA.3480] anubhUyA piMDarasA, navaraM muttUnimesi piMDANaM / kAhAmo kouhallaM, taheva sesA vi bhaNiyabvA // vR-anubhUtAstAvadanyeSAM piNDAnAM rasAH paramamISAM piNDAnAM rasAn muktvA, ataH 'kariSyAmaH' pUrayiSyAmaH kautUhalamiti vicintya prasupteSu zeSasAdhuSu tAni bhojyAni bhuGkte / 'zeSANyapi' kSIrAdIni "anubhUyA khIrarasA" ityAdhabhilApena tathaiva bhaNitavyAni yAva dvitIyapade tatrApi pratizraye sthitA agItArthasAdhuSu bhikSAcaryAdinirgateSu sUrayaH sAgArikamitthaM bruvate / / [bhA.3481] tella-guDa-khaMDa-machaMDiyANa mahu-pAna-sakkarAINaM / diTTha mae sannicayA, anne dese kuDuMbINaM / / vR-taila-guDa-khaNDa-matsyaNDikAnAM madhu-pAna-zakarAdInAM ca sannicayA ma'nyasmin deze
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 305 uddezaka H 2, mUlaM-59, [bhA. 3481] kuTumbinAM gRheSu dRSTAH / zeSaM sarvamapi piNDAbhilApena prAgvadavasAtavyam // mU. (60) aha puna evaM jANijjA-no rAsikaDAI jAva no bhittikaDAI koTTAuttANi vA pallAuttANi vA maMcAuttANi vA mAlAuttANi vA kuMbhiuttANi vA karabhiuttANi vA olittANi vA vilittANi vA laMchiyANi vA muddiyANi vA pihiyANi cA kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa * vA vAsAvAsaM vatthae / vR-asya vyAkhyA prAgvat / navaraM kumbhI-mukhAkArA koSThikA, karabhI-ghaTasaMsthAnasaMsthitA, tayorAguptAni-prakSipya rakSitAni kumbhyAguptAni karabhyAguptAni vA / atra bhASyam[bhA.3482] kuMbhI karahIe tahA, palle mAle taheva maMce y| olitta pihiya muddiya, erisae na kappatI vAso / vR-yatropAzraye kumbhyAM vA karabhyAM vA palye vA mAle vA maJce vA cazabdAt koSThe vA prakSiptAni piNDaprabhRtIni bhavanti, tAni cAvaliptAni pihitAni mudritAni vA bhaveyuH, Ize na kalpate vastum / tathA cAha[bhA.3483] uDubaddhammi aIte, vAsAvAse uvaTTie saMte / __ThAyaMtagANa guruyA, kAsa agItattha suttaM tu // vR-Rtubaddhe kAle vyatIte varSAvAse copasthite yadyapi sUtreNa tatropAzraye sthAtumanujJAtaM tathApi na kalpate, yadi tiSThanti tatazcaturgurukAH / ziSyaH pRcchati-kasya punaretatprAyazcittam / sUrirAhaagItArthasya / sUtraM punargItArthamadhikRtya pravRttam / zeSaM piNDAbhilApena tathaiva vaktavyam / / mU. (61) no kappai niggaMdhINaM ahe AgamanagihaMsi vA viyaDagihaMsi vA vaMsImUlaMsi vA rukkhamUlaMsi vA abbhAvagAsiyaMsi vA vatthae / vR- iha nirgrantha-nirgranthInAM sAmAnyataH sadoSA upAzrayA uktAH, atha kevalAnAmeva nirgranthInAmabhidhIyanta ityanena sambandhenAvAtasya asya vyAkhyA-adha.zabda iha avazabdArthe / pathikAdInAmAgamanenopetaMtadarthaM vA gRhmaagmngRhm|vivRtm-anaavRtN gRhaM vivRtgRhm|vNsiimuulN nAma-gRhAd bahisthitamalandakAdikam / vRkSamUlaM tu vRkSasya-sahakArAdeH muulm-adhobhaagH| abhrAvakAzamAkAzamucyate / eteSu pratizrayeSu nirgranthInAM vastuM na kalpate iti sUtrasaGkepArthaH / / atra bhASyavistaraH[bhA.3484] Agamane viyaDagihe, vaMsIbhUle ya rukkhamamAse / ThAyaMtikANa gurugA, tattha vi ANAdiNo dosA / / vR-AgamanagRhe vivRtagRhe vaMsImUle vRkSamUle'bhAvakAze ca tiSThantInAM nirgranthInAM catvAro gurukAH / tatrApyAjJAdayo doSA mantavyAH // athavA[bhA.3485] AgamagihAdiesuM, bhikkhuNimAdINa ThAyamANINaM / gurugAdI jA chedo, visesitaM caugurU vA siN|| vR-AgamanagRhAdiSu bhikSuNyAdInAM tiSThantInAM caturgurukamAdau kRtvA chedaM yaavtpraayshcittm| tadyathA-mikSuNyAzcaturgurukam, abhiSekAyAH SaDlaghukam, gaNAvacchedinyAH SaDgurukam, [1920
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/61 pravarttinyAzchedaH / yadvA "siM" AsAM catasRNAmapi tapaH-kAlavizeSitaM caturgurukaM bhavati / tatra bhikSuNyAstapasA / kAlena ca laghukam, abhiSekAyAH kAlena gurukam, gaNAvacchedinyAstapasA gurukam, pravartinyAstapasA kAlena ca gurukam / / athAgamanagRhaM vyAcaSTe[bhA.3486]AgaMtugAratthijaNo jahiM tu, saMThAti jaM cA''gamanammi tesiN| taM AgamogaM tu viU vadaMti, sabhA pavA deulamAdiyaM vA / / pR-AgantukaH-pathikAdiragArasthajano yatrAgatya santiSThate, yatra 'teSAM pathikAdInAmAgamane vartate, tad 'AgamaukaH' AgamanagRhaM 'vidvAMsaH' zrutadharA vadanti |tc sabhAvAprapA vA devakulAdikaM / vA mantavyam / / tatra tiSThantInAM doSAnAha[bhA.3487] Agamanagihe ajjA, janena parivAriyA anaoNa daTuM kulappasUtA, saMjamakAmA virajaMti // vR. AgamanagRhe sthitA AryA anAryena janena parivAritA dRSTvA kulaprasUtAH striyaH / 'saMyamakAmAH' pravrajyAM grahItumanaso virajyante / / katham ? ityAha[bhA.3488] uvassae erisae ThiyANaM, na sIlabhArA sagalA bhvNti| ko dAni haMseNa kiNeja kAkaM, evaM niyattaMti kulappasUyA // -Ize upAzraye sthitAnAmAryikANAMzIlaM-brahmacarya tatpradhAnA bhArAH-saMyamayogadhurAlakSaNAH 'sakalAH' sampUrNA na bhavanti, kintu khaNDita-virAdhitAH; asmAkaM ca susaMvRtagRhamadhyamadhyAvasantInAM pratyapAyAbhAvAd niSkalaGka zIlamanupAlayantInAM haMsakalpo gRhayAsaH, evaMvidhe tu taruNAdipratyapAyabahule pratizraye tiSThantInAM yA pravrajyA sA bahudoSamalImasatayA kAkakalpA, ataH ka idAnIM haMsena kAkaM krINIyAt ? / evaM vicintya kulaprasUtAH striyaH pravrajyAgrahaNAd nivartante / athAtraiva vizeSadoSAnabhidhitsurAha[bhA.3489] kAiya paDileha sajjhAe, muMjaNe vIyArameva gelanne / sANAdI uvagaraNe, taruNAI je bhaNiya dosaa| i-kAyikyAM pratyupekSaNAyAM svAdhyAye bhojane vicAre glAnatve ca doSA bhavanti / zvAnAdinA copakaraNamapahiyate / taruNAdayazca doSA ye prathamoddezake bhaNitAste'tra mantavyA iti niyuktigAthAsamAsArthaH // atha vyAsArthaM pratidvAraM vimaNiSurAha[bhA.3490] moyassa vAyarasa ya sannirohe, gelanna nIsaTTamasannirohe / paloTTaNA ghANa sasadda matte, AtobhayA tattha bhavaMti kIve // -yadyAgamanagRhe sthitAH sAgArikamiti kRtvA mokasya vAtasya vA sanirodhaM kurvanti tato 'glAnya' glAnatvaM bhavati / atha tayoH sannirodhaM na kurvate tato 'nisRSTAH' nirlajA bhaveyuH / atha mAtrake kAyikI vyutsRjanti tato mAtrakasya praloTanAyAM dubhigandhadhrANi samucchalati / mAtrake ca sazabda prazravaNamAgacchati, taM ca zrutvA sAgArikA uDDAhaM kurvanti / Atma-parobhayasamutthAzca tatra doSA bhavanti / tatrAtsamutyadoSA nAma-sA saMyatI svayaM kSubhyeta / parasamutthastu "kIve" tti zabdaklIbaH saMyatyAH kAyikIzabdaM zrutvA kSubhyeta / ubhayasamutthastu dvAvapi kSubhyetAm / / [mA.3491] pehiti uDDAha pavaMca tenA, apehaNe sohi tihovahissA / For Private
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 2, mUlaM-61, [bhA. 3491] 307 kIraMta'kIraMta sute ya dosA, na niti bhikkhassa niruddhamaggA / vR-yadi saMyatyaH sAgArike pazyati svakIyamupakaraNaM pratyupekSante tata uDDAho bhavati, prapaJcaM vAsa sAgArikaH kurvIta, tathaiva svakIyaM vastra pratyupekSeta ityarthaH / stenA vAtaMsAropadhiM pratyupekSyamANaM dRSTvA hareyuH / athaitaddoSabhayAd na pratyupekSante tatastrividhopadheH 'zodhi prAyazcittam / tadyathAjaghanye paJcakam, madhyame mAsalaghu, utkRSTa caturlaghu / 'zrute' svAdhyAye kriyamANe sAgArikA AlApakAnAgamayya tathaiva uddhaTTayeyuH / atha svAdhyAyo na kriyate tataH sUtrArthanAzAdayo dossaaH| tathA sAgArikairnikramaNa-pravezasthAnopaviSTarniruddhamArgA satyo na bhaikSAya 'nirgacchanti' nirgantuM zaknuvantIti bhAvaH / / [bhA.3492 dukkhaM ca muMjaMti sati hitaisu, takiMti dete ya ati dosaa| bhuMjaMti guttA adhikAriyA u, kuluggayA kiM puna jA atoyA / / vR-sAgArikeSu tatra 'sadA' nityameva sthiteSu saMyatyo duHkhaM bhuJjate / atha teSAM madhyAt kazcid dramakaprAyaH 'tarkayati' AhArayAcyAM karoti tato yadi dIyate tadA asaMyatapoSaNAdadhikaraNam atha na dIyate tato'sau pradveSaMgacchet, pradviSTazca prAntApanam uDDAham abhyAkhyAnapradAnaM vA kuryAta; evamubhayathA'pi doSAH / kiJca kulodgatAH striyaH 'guptAH' ekAntesthitA adhikAriNyazca bhuJjate, kiM punaryA 'atoyAH' zItodakavirahitAH saMyatyaH kAlikenAcamanakAriNya ityarthaH ? tAbhiH sutarAmekAnte bhUtvA bhoktavyamiti // [bhA.3493]vIyArabhome bahi dosajAlaM, nisaddha-bIbhacchakayA ya aNto| kIraMta kicce ya gilANa dosA, kAlAdivattI ya tahosahassa // kRyadi sAgArikamiti matvA vicArabhUmI bahirgacchanti tataH 'doSajAlaM' mAsakalpaprakRtAbhihitaM dUSaNanikurumbaM Dhaukate / athaitaddoSabhayAdantaH saMjJAM vyutsRjeyuH tataH sAgArikAloke vyutsRjantyo nisRSTAH-nirlajjAbIbhatsAzca gaNyante, tatkRtAzcoDDAhAdayo doSAH / glAnAyAzca saMyatyAH 'kRtye' akalpyapathyauSadhapradAnAdau kriyamANe sAgArikA vadeyuH-etadamUSAmakalpanIyaM parametadapi pratisevante, nUnaM sarvamapyalIkamamUSAmityAdayo doSAH / atha sAgArikamiti matvA na kriyate tata auSadhasya kAlAtipatti syAt, kAlAtikrameNa cauSadhe dIyamAne glAnA pritaapmshnuyaat|| [mA.3494)haraMti bhANAi suNAdiyA ya, sayaMti bhIyA va vasaMti nincha / niccAule tattha niruddhacAre, negaggayA hoti kao si jhAo // vR-tatrAgamanagRhe zunakAdayaH pravizya bhAjanAdikaM haranti / tataH 'nityam' ahorAtramapi tatra zvAnAdibhayabhItAH zerate vA vasanti vA / nityAkule ca' sadaiva sAgArikairAkIrNe'ta eva 'niruddhacAre gamA-''gamarahite tatraikAgratA na bhavati, kutaH svAdhyAyaH "siM" amUSAM bhaviSyati? [bhA.3495] taruNA-vesitthi-vivAha-rAyamAdIsu hoti satikaraNaM / ____ icchamanicche taruNA, tenA tAo va uvahiM vA // ha-tatrAgamanagRhe bahavastaruNA vezyAyio vA kAmukavRndaparivRtAH, vivAho vA mahatA vicchardaina vidhIyamAnaH, rAjAdayo vA nirgacchantaH pravizanto vilokyante tataH smRtikaraNa-kotuke bhuktA'bhuktAnAM jaayte| tathA yadi taruNAn avabhASamANAn icchati tato vratavirAdhanA, atha necchati
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/61 tataste uDDAhaM kuryuH / stenA vA tAH saMyatIrapahareyuH 'upadhiM vA' vastrAdikaM vA hareyuH / tadevaM vyAkhyAtA "kAiya paDileha" ityAdikA niyuktigAthA / athAgamanagRha eva doSAntarANyAha[bhA.3496] obhAvaNA kulaghare, ThANaM vesitthi-khaMDarakkhANaM / uddhaMsaNA pavayaNe, carittabhAsuMDaNA snyjo|| kR-dhUtaiH parivAritAsutAsukulagRhasyApabhrAjanA syAt, anyacca tad AgamanagRhaM vezyAstrINAM 'khaNDarakSANAM ca hiNDikAnAM sthAnaM vartate, tatra sthitAnAm 'uddharSaNA' pravacanaviSayA hIlA cAritrasya ca naMzanA 'sadyaH' zIghraM bhavati / tathA taruNAdIn sRSTvA kasyAzcid daza kAmavegA bhaveyuH / te ca saprAyazcittA amI[bhA.3497] ciMtAi daDumicchai, dIhaM nIsasati taha jare DAhe / bhattAroyaga mucchA, ummatto na yANatI maraNaM // [bhA.3498] mAso lahuo guruo, cauro lahugA ya hoti gurugA ya / chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugaM ca / / -dve apiprAga vyAkhyAte / uktA AgamanagRhe doSAH, atha vivRtagRha-vaMzImUlayordoSAnAha[mA.3499] ee ceva ya dosA, savisesatarA havaMti vigddgihe| . . vaMsImUlaDhANe, paDibaddhe je bhaNiya dosA / / dR- eta eva' AgAmanagRhoktA doSAH savizeSatarA vivRtagRhe tiSThantInAM bhavanti / vaMsImUlasthAne tu te doSA draSTavyAH ye dravyato bhAvatazca pratibaddhe pratizraye'kAyayantrayojanAdaya AtmaparomayasamutthAzca doSAH prathamoddezake bhnnitaaH|| athainAmeva gAthAM vyAkhyAnayati[bhA.3500]avAuDaM jaMtu cauddisi pi, tIsuMdusuMvA vi tahekkato vaa| ahe bhave taM viyaDaM gihaM tu, uDDha amAlaM ca achannagaMvA / / -vivRtagRhaM dvidhA-adhovivRtam UrdhvavivRtaMca / yat pArvatazcatasRSu tisRSu vA dikSu dvayorvA dizorekasyAM vA dizi 'apAvRtaM' kuDyarahitaM paramuparicchannaM tadadhovivRtagRhaM bhavet / yat punaH 'amAlaM' mAlarahitam acchannaM vA chAdharahitaM paraM pArvataH kuDyayuktaM tadUrdhvavivRtaM bhavati / [bhA.3501]ajaMtiyA tena-suNA urvati, goNAdi nissNkmbhiddvNti| tenAdiyA tattha cilIya dosA, kaDAdikammaM tu sajIvaghAtaM // vR-'tatra' brivRtagRhe 'ayantritAH' kuDyAdyabhAvAdaniruddhapracArAH stena-zunakA upAyAnti, tatazcopakaraNaharaNAdayo doSAH / gavAdayazca zRGgAdyabhidhAtena nizaGkramabhidravanti / atha tatra pArvatazcilimilikA dIyate tataH "cilIe"tti "sUcanAt sUtram" iti kRtvA cilimilikAyAH stenAdayo doSAH, te tAmapahRtya gaccheyuriti bhAvaH / "kaDAi"tti atha kaTaM kiliJca vA kArayitvA tatra sthApayanti tata AdhAkarmadoSaniSpanna prAyazcittaM 'sajIvaghAtam' iti kaTAdau niSpAdyamAne yeSAM jIvAnAmupaghAto bhavati taniSpannaM pRthak prAyazcittam // atha vaMzImUlaM vyAcaSTe[bhA.3502]jAo(jo A]vane vI ya bahiM gharassa, aliMdao vA avasAriMgA vA / . gehassa pAse pura piTTao vA, taM vaMsimUlaMkusalA vadaMti / / -yo gRhAna bahirAgravartisthaDikArUpa alindakaH, yA vA apasArikA' paTAlikA, kutra? . ___
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 309 uddezakaH2, mUlaM-61, [bhA. 3504] ityAha-gehasya pArve vApuratovA pRSThato vA tadvaMzImUlaM nAma gRhaM kuzalAH' tIrthakarAdayo vdnti| atra tiSThantInAM pratibaddhasUtroktA doSAH // atha vRkSamUlA-'bhrAvakAzayordoSAnAha[bhA.3505] aDhi va dArugAdI, sauNagaparihAra pussph-phlmaadii| evaM tu rukkhamUle, abbhAvAsammi sinnhaaii|| vR-asthi vA dArukaMvA AdizabdAd leSThukAdikaM vA vAtena cAlitaM sat prapatet, zakunAHpakSiNasteSAM sambandhI parihAraH-purISamupari nipatet, puSpANi vA phalAni vA AdizabdAd patrANi vA pateyuH, eSu yathAyogamAtma-saMyamavirAdhanA mntvyaa| evaM vRkSamUle vRkSasyAdhovartini vA gRhe ' tiSThantInAM doSAH / abhAvakAze tu siNhA-avazyAyo bhavet, AdizabdAt sacitaM rajaH prapatedityAdiparigrahaH |avshyaayenaardiibhuutaanaaN visUcikAdibhirAmavirAdhanA mantavyA / yata ete doSA atona AgamanagRhAdiSu sthAtavyam / bhavet kAraNaM yena tatrApi sthIyate // kim ? ityAha[bhA.3504] addhANaniggayAdI, tikkhutto maggiUNa asatIye / vADagaAgamaNagihe, iyarammi ya nigghsmtthe|| vR-adhvanirgatAdayastrikRtvo nirdoSAM vasatiM mArgayitvA yadi na prApnuvanti tato vATakasya madhyavarti yad AgamanagRhaM-devakulAdikaM tatra vasanti / katham ? ityAha-itaraH-zayyAtaraH sa yadi nigrahasamartha-jitendriyaH pratyanIkanivAraNakSamazca bhavati tatastatra vastavyam, nAnyathA // athedameva sphuTataramAha[bhA.3505] jaM deulAdI u nivesaNassA, majjhammi guttaM supurohaDaM ca / aduTThagammaM na ya duTThamajhe, adUragehaM tahiyaM vasaMti / / kR'nivezanasya' vATakasya madhye yadevakulAdi 'gupta' vRtyA phalihakena vA AvRtam, 'supurohaDaM' ramaNIyasaMyatIprAyogyavicArabhUmikam, aduSTAnAM-ziSTajanAnAM gamyam-AzrayaH, na ca duSTajanamadhye tad vartate, 'adUragehaM pratyAsannaprAtivezmikagRhaM tatra prathamato vasanti / / / [bhA.3506] juvANagA je savigAragA ya, puttAdao tujjha ihaM vasaMti / mA te vi amhaM iha saMvayaMtu, icchaMta satte ya vasaMti tattha // vR-tatra yaH sAgArikastaM bruvate-ye yuvAnaH savikArAH putrAdayastvatsambandhinaH 'iha' asmin gRhe vasanti mA te'pyasmAkaM pratizraye samprati saMvrajantu' samAyAntu / evamukte yadyasau 'icchati' pratizRNoti, yadi ca svayaM zaktaH' tannivAraNakSamaH tatastatra vasanti / / (bhA.3507] bhoiyakule va gutte, duJjaNavane vasaMta u pautthe / mahataragAdisugutte, vaMptImUlammi ThAyaMti // vR- atheddazamAgamanagRhaM na prApyate tato bhojikasya-grAmasvAminaH kale-gRhe 'gupte'.vRtyA phalihakena vA susaMvRte 'durjanavarje' duHzIlajanapravezarahite yadalindakAdi tatra vasanti / sa ca bhojiko yadi proSitastadA mahattarakAdibhi-pradhAnapuruSaistad gRhaM yadi sugupta-surakSitaM bhavati tata evaMvidhe vaMzImUlagRhe tiSThanti / / [mA.3508] tassa'sai uDvaviyaDe, vasaMti kaDagAdi choDhuNaM uvriN| . tassa'sati pAsaviyaDe, kaDagAdI paMtavatthehiM //
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/61 -'tasya yathoktaguNopetasya vaMzImUlagRhasyAbhAve UrdhvavivRtagRhe upari kaTAdikaM prakSipya tiSThanti, AdizabdAvastracilimilikayA vA''cchAdanaM kurvanti / tasyAbhAve pArzvavivRte'pi tiSThanti, adhovivRte ityarthaH / tatraca kaTa-kiliJcAdibhizcilimilikAM kRtvA pArzvataH pddyaat| atha kaTAdayo na prApyante tataH 'prAntavastraiH' parijIrNacIvaraiH pAvani chAdayitavyAni / / [bhA.3509] vihaM pavanA dhanarukkhaheTe, vasaMti ussaa-'vnnirkkhnntttthaa| tassA'satI abbhagavAsie vi, suvaMti ciTThati va utrichanA // vR-atha vihaM' adhvAnaM prapannAstAH saMyatyastatra cAdhovivRtamapi gRhaM na prApyate tato ghanaHbahalo nizchidro yo vRkSaH-vaTAdistasyAdhastAd avazyAyasya-antarikSasUkSmA kAyasya avanezvasacittapRthivIkAyasya rakSaNArthaM vasanti / tasyApyabhAve 'abhrAvakAzake'pi' AkAze aurNikakalpacchannAH svapanti vA tiSThanti vA / / mU. (12) kappai niggaMdhANaM ahe Agamanagihasi vA viyaDagihaMsi vA vasImUlaMsi vA rukkhamUlaMsi vA abbhAvagAsaMsi vA vatthae / dR.asya vyAkhyA prAgvat // atha bhASyam[bhA.3510] eseva gamo niyamA, niggaMthANaM pi navari caulahugA / navariM puna nANattaM, abbhAvAsammi vatigAdI / / vR-"eSa eva' nirgranthIsUtrokto gamaH AgamanagRhAdiviSayo niyamAd nirgranthAnAmapi bhavati, navaraM prAyazcittaM caturlaghukAH, zeSaM tu sarvamapi doSajAlaM tathaiva vaktavyam / navaraM punaratra dvitIyapade tiSThatAM nAnAtvam |kim ? ityAha-vajikA-gokulaM tasyAM glAnArthaMgatAH santa AdizabdAdadhvani vA vartamAnA abhrAvakAze vaseyuH / utsargatastu nirgranthAnAmapyAgamanagRhAdiSu sthAtuMna klpte|| Aha sUtreNAnujJAtamavasthAnamatastena saha virodhaH prApnoti? sUrirAha[bhA.3511] suttanivAo porANa Agame bhoie va rkhte| ArAma ahevigaDe, vaMsImUle va nihose / / kR-purANaM-cirantanaM yadAgamanagRhaM tatra sAgArikaH samprati ko'pi nAgacchati, yadvA yatrAgamanagRhe sthitAnAM bhojika:-grAmasvAmI janamupAgacchantaMrakSati, Ize 'sUtranipAtaH' suutraavtaaromntvyH| tathA ya ArAmo navamAlikAgulmAdibhirguptastatrAdhovivRte suutrmktrti| vaMzImUlamapi yad nirdoSa tatrasUtrAvatAraH / athainAmeva niyuktigAthAM bhASyakAraH spaSTayati[bhA.3512]abhujamANI u sabhA pavA vA, gAmegapAsammi na yA'nupaMthe / pabhU va vAreti janaM uveMtaM, na kuppatI so ya tarhi tuThaMti // vR-sabhA vA prapA vA yA aparibhujyamAnA grAmasyaikapArve bhavati, 'na ca' naiva 'anupathe' mArgAbhyarNe yadvA bhujyamAnAyAmapi yatra sthitAnAM 'prabhuH' grAmasvAmI samyagdRSTirbhadrako vA janamupayAntaM nivArayati, 'saca' jano vAryamANaH sAdhUnAM grAmasvAmino vAna kupyati tatra' Ize AgamanagRhe'pi tiSThanti / [bhA.3513] gummehi ArAmagharammi gutte, vaIya tuMgAya va egadAre / ahe agutte chaitammi ThaMtI, na jattha logo bahu sannileti / / -For Private-a-Personal use-only www.jaineltbrary.org
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 2, mUlaM-62, [bhA. 3513] 311 F'gulmaiH' navamAlikA-koriNTakAdibhigupte, vRtyA vA 'tuGgayA' uccastarayA parikSipte, ekadvAre ArAmagRhe adho'gupte'pyupari 'chAdite' sthagite tiSThanti, paraM yatra 'bahuH' bhUyAn loko na 'sannilIyate' na samAyAti // [bhA.3514] jaM vaMsimUla'nnamuhaM ca tenaM, pihaDhuvAraM na tao u chiNddii| suNeti sadaM na paropparassa, na kAiyaM neva ya didvivAto // kRyad 'vaMzImUlam' alindakAdi tena' mUlagRhena sahAnyatomukhaM pRthagdvAraMca, ata eva 'tataH' tadabhimukhA chiNDikA na bhavati, yatra ca parasparaM saMyatA aviratikAzca zabdaM na zRNvanti, na caikatra kAyikI kurvate, naiva ca parasparaM dRSTipAtaH, kevalaM mUlagRheNa saha dravyataH pratibaddham, na cAkAyayojanAdayo doSAH, evaMvidhe kalpate vastum // [bhA.3515] asaI ya rukkhamUle, jo dosA tehi vajjie ThaMti / addhANamabbhavAse, gelannAgADha vigaadii| eteSAmAgamanagRhAdInAmabhAve pUrvamasthi-dArukAdayo doSA uktAstairvarjite vRkSamUle tisstthnti| tathA adhvAnaM pratipatrA aparapratizrayAbhAveAgADhe vA glAnatve vrajikAdau samprAptA abhAvakAze vasanti / / atha vRkSamUle tiSThatAM vizeSamupadarzayati[mA.3516]kaDaM kuNaMte'sati maMDavassA, kaDA'satI pottimtengmmi| . saddovaogo dhanutAsaNA ya, soTTAdi pADiMti ya puvalagge // khu-yatra vRkSamUle'dhastAd maNDapo bhavati tatra prathamataH sthAtavyam / tadabhAve kaTaM kurvanti, kaTacilimilikAM dadatIti bhAvaH / atha kaTona prApyate tataH potaM-vastraM taizcilimilikAH kurvanti yadi 'astenakaM stenabhayaM na syAt / atha stenabhayaM tatra vartate sAgArikA vA bruvate 'zramaNakAH paTamaNDapaM kurvanti tataH zabdaH kartavyaH, pakSiNAM chichikA' ityAdinA zabdena nivAraNaM kAryamiti bhAvaH / upayogo vA dAtavyaH / dhanuSA vA pASANairvA pakSiNAM vAsanAM kurvanti, bhymupjnyntiityrthH| soTTA nAma-zuSkakASThAni tAni AdizabdAd leSTukAdAni ca pUrvalagnAni pAtayanti / eSA vRkSamUle tiSThatAM yatanA bhaNitA / athAbhAvakAze tiSThatAM pratipAdyate-AgADhe glAnatve dugdhAdinA prayojanaM bhavet tatrAbhrAvakAze vasanaM sambhavet / katham ? ityAha[bhA.3517] visohikoDiM havaittu gAme, ciraM va kajaM ti vayaMti ghosN| abmAsagAmA'sati tasya gaMtuM, paDAli-rukkhA'satie achane / vR- yadA svagrAme zuddhaM dugdhAdi na prApyate tadA svagrAma eva ye vizodhikoTidoSAstAn paJcakAdiprAyazcittakrameNa hApayitvA dugdhAdikaM gRhNanti / atha tathApi na labhyate 'ciraM vA' prabhUtadivasAn tena glAnasya kAryamiti kRtvA 'ghoSa gokulaM vrajanti / katham ? ityAha-'abhyAse' gokulapratyAsanne grAme sthitvA gokulAd dugdhAdikamAnetavyam / atha nAsti pratyAsanagrAmastataH 'tatra' vajikAyAM gatvA paTAlikAyAM tiSThanti / tasyA abhAve vRkSamUle / tasyApyabhAve'cchanne'bhrAvakAze'pi tiSThanti / / mU. (63) ege sAgArie pArihArie, do tini cattAri paMca sAgAriyA pArihAriyA, egaM tattha kappAgaM ThavayittA avasese nivvisejaa|
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 bRhatkalpa - chedasUtram -2-2/63 vR- athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha - [bhA. 3518] jahuttadosehiM vivajjiyA je, uvassagA tesu jatI vasaMtA / ega anege va anunnavittA, vasaMti sAmi aha suttajogo // vR-yathoktaiH bIja- vikaTAdibhirabhrAvakAzatAparyantairdoSairvivarjitAH ye upAzrayAsteSu yatayo vasanta eka vA anekAnU vA gRhasvAmino'nujJApya vasantItyanena sUtreNa pratipAdyate / 'atha' ayaM pUrvasUtraiH sahAsya sUtrasya yoga-sambandhaH // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- ekaH 'sAgArikaH' vasatisvAmI parihAraM parityAgamarhatIti vyutpattyA 'pArihArikaH' bhikSAgrahaNe pariharttavya ityarthaH / yathA caikaH sAgArikaH pArihArikaH tathA dvau trayazcatvAraH paJ sAgArikAH pArihArikAH, na teSAM bahUnAmapi gRheSu praveSTavyamiti bhAvaH / atha sUtreNaiva sUtramapavadati-"egaM tattha kappAgaM" ityAdi / bahujanasAdhAraNe devakulAdI sthitAH 'tatra' teSu bahuSu sAgArikeSu madhye yena sAgArikatayA sthApitena zeSagRheSu praveSTuM kalpate tamekaM kalpakaM sthApayitvA zeSeSu sAgArikakuleSu 'nirvizeyuH' pravizeyuriti sUtrasaGkSepArthaH / vistarArthaM bhASyakRd vibhaNiSurAha [ bhA. 3519] sAgAriu ko puna, kAhe vA kativiho va se piMDo / asijAyaro va kAhe, parihariyavvo va so kassA // dosA vA ke tassA, kAraNajAe va kappatI kammi / [ bhA. 3520] jayAe vA kAe, egamanegesu ghettavvo / vR- sAgArika iti padamekArthikanAmabhi prarUpaNIyam / kaH punaH sAgAriko bhavati ? iti cintanIyam / kadA vA sa zayyAtaro bhavati ? / katividho vA "se" tasya piNDaH ? | azayyAtaro vA kadA bhavati ? / kasya vA saMyatasya sambandhI 'saH' sAgArikaH pariharttavyaH ? / 'ke vA 'tasya' sAgArikapiNDasya grahaNe doSAH ? / kasmin vA kAraNajAte'sau kalpate ? / kayA vA yatanayA sapiNDa ekasmin vA sAgArike 'anekeSu vA' dviSyAdiSu sAgArikeSu grahItavyaH ? iti dvAragAthAdvayasamAsArthaH // atha vyAsArthaM pratidvAramabhidhitsurAha [bhA. 3521] sAgAriyasa nAmA, egaTThA nANavaMjaNA paMca / sAgAriya sejjAyara, dAtA ya tare ghare caiva // vR-sAgArikasya nAmAni zakrendra purandarAdivadekArthAni 'nAnAvyaJjanAni' pRthagakSarANi paJca bhavanti / tadyathA-sAgArikaH 1 zayyAkaraH 2 zayyAdAtA 3 zayyAtaraH 4 zayyAdharaH 5 ceti / / athaiteSAmeva vyAkhyAnamAha[mA. 3522] agamakaraNAdagAraM, tassahajogena hoi sAgArI / sejAkara sejjAkaro u dAtA tu taddAnA // [bhA. 3523] govAiUNa vasahiM, tattha vi te yAvi rakkhiuM taraha / taddAnena bhavoghaM, ca tarati sejjAtaro tamhA // jamhA dhArai sijaM, paDamANiM chajja-lepamAIhiM / jaM vA tIe dharetI, naragA AyaM dharo tamhA // [ bhA. 3524] vR- na gacchantItyagamAH-vRkSAstaiH kRtamagAram, pRSodarAditvAdiSTarupaniSpatti, tena-agArena
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 313 uddezaka : 2, mUlaM-63, [bhA. 3524] saha yasya yogo vidyate sa sAgArikaH, sarvadhanAderAkRtigaNatvAd matvarthIya ikpratyayaH / yatazcAsau zayyAM-pratizrayaM karotiataH zayyAkaraH / tasyAH-zayyAyA dAnAJca zayyAdAtA bhaNyate / yatazcAsau vasatiM 'gopAsiyatuM' saMrakSituM 'tarati' zaknoti tataH zayyAtaraH; yadvA 'tatra' tasyAM-zayyAyAM sthitAn sAdhUna stenAdipratyapAyebhyo rakSituM tarati tato'sau zayyAtaraH; athavA tasyAH-zayyAyA dAnena bhavaughaM saMsArapravAha tarati ataH zayyAtara ucyate / yasmAcca zayyAM patantI chAdanalepanAbhyAm AdizabdAt sthUNAdAnAdibhizca dhArayati ataH zayyAdharaH; yadvA tayA-zayyAyA sAdhUnAM vitIrNayA narakAdAtmAna dhArayatIti zayyAdharaH / / gataM sAgArikadvAram / atha 'kaH punaH sAgAriko bhavati ?' iti praznasya nirvacanamAha[bhA.3525] sejAyaro pabhU vA, pabhusaMdiTTho va hoi kAyavyo / egamanege va pabhU, pabhusaMdiDhe vi emeva // vR-zayyAtaraH prabhurvA prabhusandiSTo vA kartavyo bhvti| tatra prbhuH-upaashrysvaamii| prabhusandiSTastu tenaiva prabhuNA yat kRtapramANatayA nirdiSTaH / yaH prabhuH sa eko vA syAdaneko vA, prabhusandiSTo'pi 'evameva' eko'neko vo bhavati / / amumevArthaM vizeSata Aha[bhA.3526] sAgAriya saMdiTTe, egamaNege caukkamayaNA tu / egamanegA vajA, negesu u vajae ekkaM / / vR-sAgArike sandiSTe ca ekAnekapadaniSpanA catuSkabhajanA kartavyA / sA ceyam ekaH prabhurekaM sandizati eSa prathamo bhaGgaH 1 ekaH prabhuranekAn sandizati iti dvitIyaH 2 aneke prabhava eka sandizanti iti tRtIya 3aneke prabhavo'nekAn sandizanti iti caturtha 4 / atra caiko vA aneke vA zayyAtarA varSyAH / apavAdapade punaranekeSu zayyAtareSvekaM sAgArikaM sthApayitvA varjayet, zeSeSu tu pravizet / etadupariSTAd vyaktIkariSyate / / atha 'kadA sAgAriko bhavati ?' iti praznasya prativacanamAha[bhA.3527] anunaviya uggahaMgaNa, pAyoggANunna atigate Thavite / sajjhAya bhikkha bhutte, nikkhittA''vAe ekko / vR-atra naigamanayAzritA bahava AdezAH / tatraikA AcAryadezIyo brUte-kSetre pratyupekSite sati yadA pratizrayo'nujJApitastadA sAgAriko bhavati 1 / aparo bhaNati-yadA sAgArikasyAvagrahaM praviSTAH 2 / anyo brUte-yadA tasya gRhasyAGgaNaM praviSTAH 3 / aparaH prAha-yadA tRNaDagalAdikaM prAyogyamanujJApitam 4 / anyo bhaNati-yadA vasatim 'atigatAH' praviSTAH 5 / aparo brUtedaNDakAdhupakaraNesthApitedAnazrAddhAdikulAnAM vA sthApena sthaapite| tadaparaH prAha-yadA svAdhyAyaH karttamArabdhaH 7 / anyo bhaNati-yadA guruNAM pArthe upayogaM kRtvA bhikSAM paryaTituM lagnAH 8 / aparo brUte-yadA bhoktumArabdhAH 9 / anyo bhaNati-bhAjaneSu nikSipteSu 10 / eko brUte-yadA daivasikamAvazyakaM kRtam 11 // [bhA.3528] paDhame bitie tatie, cauttha jAme va hoja vaadhaato| nivvAghAe bhayaNA, so vA itaro va ubhayaM vA / / . dR-aparo bhaNati-rAtrau prathama yAme gate sati zayyAtaro bhavati 12 / tadaparaH-dvitIyayAme
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/63 gate 13 / anyaH prAha-ete sarve'pyanAdezAH / kutaH ? ityAha-anujJApitAvagrahAdiSunikSiptAnteSu divasata eva vyAghAto bhaveta, vyAghAtAccAnyAM vasatimanyadvA kSetraM gatAH tataH kasyAsau zayyAtaro bhavatu? / AvazyakAdiSu ca bhavitumarhati ? | AdezaH punarayam-'nivyAti' vyAghAtAbhAve yadyanyAM vasatiM na gatAH tatraiva rAtrAvuSitAstato bhajanA karttavyA / sa vA zayyAtaro bhavet 'itaro vA' anya ubhayaM vA // idameva bhAvayati[bhA.3529] jai jaggaMti suvihiyA, kareMti AvAsagaM ca annattha / sejAtaro na hotI, sutte va kae va so hotI / / vR-'yadi' ityabhyupagame, rAtrezcaturo'pi prahAran 'suvihitAH' zobhanAnuSThAnAH sAdhavo yadi jAgrati prAbhAtikaM cAvazyakamanyatra gatvA kurvanti tadA samUlopAzrayasvAmI zayyAtaro na bhavati, kintu supte vA' zayite kRte sati kRtevA prAbhAtikAvazyakesa zayyAtarobhavati / atha zayyAtaragRhe rAtrau suptvA prAbhAtikapratikramaNaM tatraiva kurvanti tadA parisphuTaM sa eva zayyAtara iti / / [mA.3530] annatya va seUNaM, AvAsaga caramamannahiM tu kre| dotri vi tarA bhavaMtI, satyAdisu idharadhA bhayaNA / / vR-anyatra sthAne suptavA 'carama' prAbhAtikamAvazyakamanyatra kurvanti tadA yasyAvagrahe rAtrau suptA yadavagrahe ca prAbhAtikapratikramaNaM kRtaM tau dvAvapi zayyAtarau bhavataH / idaM prAyaH sArthAdiSu sambhavati, AdizabdAt caurAvaskandabhayAdiparigrahaH ! 'itarathA tu grAmAdiSu vasatA 'bhajanA' vikalpanA // tAmevAha[bhA.3531] asai vasahIya vIsuM vasamANANaM tarA tu bhayitavva / tattha'tratya va vAse,chatacchAyaM ta vajeti / / vR-yatra saGkIrNAyAM vasatau sarve'pi sAdhabo na mAnti tatra 'viSvag' anyasyAM vasatau vasatAM sAdhUnAM zayyAtarA bhaktavyAH / tatra hi yadi sAdhavaH pRthagvasatAvuStvA dvitIyadine sUtrapaururSI kRtvA samAgacchanti tato dvAvapi zayyAtarau / atha mUlavasatimAgamya sUtrapaururSI kurvanti tata eka eva mUlavasatidAtA zayyAtaraH / lATAcAryAbhiprAyaH punarayam-zeSAH sAdhavaH tatra vA' mUlavasatau 'anyatra vA' prativasatau vasantu,na teSAM sambandhinA sAgArikeNehAdhikAraH, kintu sakalagacchasya cchatrakalpatvAtchatraH-AcAryastasyacchAyAM varjayanti, maulazayyAtaragRhamityarthaH iti vizeSacUrNi:nizIthacUNyorabhiprAyaH / mUlacUrNyabhiprAyaH punarayam-vistIrNAyA vasaterabhAve viSvagvasatau vasatAM zayyAtarA bhajanIyAH, yadi saMstarati tataH sarve'pi zayyAtarAH parihiyantAm, atha na saMstarati tata ekaM zayyAtarakulaM nirvizanti zeSaNi pariharanti / tathA'SyasaMstaraNe dvivyAdikrameNa tAvad vaktavyaM yAvad yasya vasatAvAcAryA sa eko varjanIyaH, zeSAH sarve'pa nirvezanIyAH / tathA "tattha'nnatya va vAse" ityAdi / kilaikasyAcAryasya bahava AcAryA zrutArthamupasampannAH, te caikasyAM vasatAvamAntaH pRthakpRthagvasatiSu sthitAH santaH 'tatra' mUlAcAryasamIpe 'anyatra vA' AtmIyAsu vasatiSu vasantu sarveSAmapi zayyAtarAH pariharttavyAH / asaMstaraNe tupUrvoktakrameNa tAvad vaktavyaM yAvat chatracchAyAM varjayanti, maulAcAryazayyAtaragRhamityarthaH / / gataM 'kadA sAgArikaH ?' iti dvAram / atha 'katividhaH zayyAtarapiNDa: ?' iti dvAramAha For Private & Per
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM- 63, [bhA. 3532 ] [ bhA. 3532 ] duviha cauyviha, aTThaviho hoti bArasaviho ya / sejjAtarassa piMDo, tavvivarIo apiMDo u / / 315 vR-dvividho vA caturvidho vA SaDvidho vA aSTavidho vA dvAdazavidho vA zayyAtarasya piNDo bhavati / tadviparItaH punaH 'apiNDaH ' zayyAtarapiNDo na bhavati / / athainAmeva gAthAM vivRNoti[bhA. 3533] AhArovahi duviho, bidu ane pAna ohuvaggahie / asanAdicaura ohe, uvaggahe chavviho esa // vR- dvividhaH zayyAtarapiNDo bhavati, tadyathA AhAra upadhizca ! "bidu" tti dviguNitau dvau catvAro bhavantIti kRtvA caturvidhaH zayyAtarapiNDaH punarayam-annaM pAnaM audhikopakaraNaM aupagrahikopakaraNaM ceti / tathA azanAdayazcatvAra audhikopadhi aupagrahikopadhizceti SaDvidhaH / / [bhA. 3534] ane pAne vatthe, pAde sUyAdiyA ya cauraTTha / asanAdI vatyAdI, sUcAdi caukkakA titri || vR- annaM pAnaM vastraM pAtraM 'zUcyAdayaH' zUcI -piSpalaka - nakharadanikA karNazodhanarupAzcatvAra ityaSTavidhaH / tathA'zanAdIni vastrAdIni sUcyAdIni ceti trINi catuSkAni dvAdaza bhavanti / tadyathA-azanaM 1 pAnaM 2 khAdimaM 3 svAdimaM 4 vastraM 5 pAtraM 6 kambalaM 7 pAdaproJchanaM 8 sUcI 9 piSpalako 10 nakhacchedanakaM 11 karNazodhanakaM 12 ceti // [bhA. 3535 ] taNa- Dagala- chAra- mallaga - sejjA- saMthAra-pIDha-levAdI / sejAtarapiMDo so, na hoti seho ya sovahio / vR- tRNa- Dagala-kSAra mallaka- zayyA saMstAraka- pITha-lepA AdizabdAt kuTamukhAdikaM ca eSa zayyAtarapiNDo na bhavati / yadi ca zayyAtarasya putrAdi zaikSo vastra- pAtrasahitaH pravrajitumupatiSThate tadA sa sAgArikapiNDo na bhavati, ataH kalpate sopadhirapyasau pravrAjayitum / / gataM 'katividhaH sAgArikapiNDa ?' iti dvAram / atha ' (a] zayyAtaraH kadA bhavati ?' iti dvAraM nirupayitumAha[ bhA. 3536 ] Apucchiya uggAhiya, vasahIto niggatoggahe ege / paDhamAdi jAva divasa, vutthe vajre 'horattaM // vR- atra naigamanayAzritAni bahUni matAntarANi / tatraiko brUte-sUribhiH zayyAtaro yadA "ucchU voliMti vaI' ityAdivacobhirApRSTastadA'sAvazayyAtaro bhavati / aparaH prAha-yadA nirgantukAmaiH pAtrAdyupakaraNamudvAhitaM tadA azayyAtaraH / anyo brUte yadA vasaternirgatA bhavanti / tadaparo bhaNatiyadA sAgArikasyAvagrahAd nirgatAH / eko brUte sUryodgame nirgatAnAM prathamapauruSyAmatItAyAmazayyAtaraH / anyo'bhidhatte dvitIyasyA pauruSyAM gatAyAm / aparo brUte- tRtIyasyAm / tadanyaH prAha-'yAcad divasaM' divasasatkAzcatastraH pauruSyaH tAvataH kAlAdUrdhvamazayyAtaraH / ete sarve'pyanAdezAH / siddhAntaH punarayam- "vRtthe vajjejja'horataM" ti yasyAM vasatAvuSitAstato yasyAM velAyAM nirgatAH tata UrdhvamahorAtraM yAvat tadagiM he'zanAdikaM varjayeyuH, tataH paraM tu kalpate / ApRSTAdiSu tu sAgArikAvagrahanirgatAnteSvAdezeSu yadi kathamapi gamanavighnamutpannaM tato bhUyo'pi tasyAmeva vasatau sthiteSu kathamazayyAtaro bhavitumarhati ? | ye punaH prathamAdipraharavibhAgenA* zayyAtaramicchanti teSAM sUryAstamananirgatAnAM rAtrau prathamAdipauruSIvibhAgenAzayyAtaraH prApnoti
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/63 - - tacca na yujyate // kutaH ? iti ced ucyate[bhA.3537] aggahaNaM jena nisiM, anaMtaregaMtaraM duhiM ca tto| gahaNaM tu porisIhi, codaga! ete anAdesA / / vR-'yena' hetunA 'nizi' rajanyAmasmAkaM bhakta-pAnAderagrahaNaM tato yatkiJcidanantaramekAntaradyantarAbhirvA pauruSIbhi zayyAtarapiNDasya grahaNamicchanti, he nodaka! ta ete srve'pynaadeshaaH| AdezaH punarayam-sandhyAyAM divA nirgatAnAM rajanyAzcaturo yAmAn zayyAtaraH, tataH paraM sUryoddhe'zayyAtaraH / evaM jadhanyata uktam / utkarSataH punarittham[bhA.3538] sUrasthamaNammi u niggayANa doNha rayaNINa aTTha bhave / devasiya majjha cau dinaniggati bitiyammi sA velA // vR-'sUryAstamanasamaye rAtrI nirgatAnAM tAmeva rAtrimapara cAhorAtraM zayyAtaro bhavati / tato dvayorajanyoraSTau yAmAH daivasikAzca rajanIdvayamadhyavartinazcatvAroyAmAH evaM dvAdazAnAMyAmAnAmante utkarSato'zayyAtaro bhavati, eSa eka AdezaH / dvitIyaH punarayam-"dinaniggae biiyammi sA vela' tti sUryodaye divA yadi nirgatAstadA dvitIye dine tasyAmeva velAyAmazayyAtaraH, evamahorAtraM varjitaM bhvti||gtm 'azayyAtarovA kadA?' iti dvaarm|ath 'zayyAtaraH kasya parihartavyaH?' iti dvAranirupaNAyAha[bhA.3539] liMgatyassa u vajo, taM pariharato va bhuMjato vA vi| juttassa ajuttassa va, rasAvaNo tattha diTuMto / / 1. liGgasthasya' sAdhuliGgadhAriNaH 'taM' zayyAtarapiNDaM pariharato vA bhuJAnasya vA sAdhuguNairyuktasya vA ayuktasya vA zayyAtaraH 'vajyaH' varjanIyaH / atra 'rasApaNaH' madyahaThTho dRSTAntaH / yathA-mahArASTadeze rasApaNe madyaM bhavatu vA mAvA tathApitatparijJAnArthaM tatra dhvajo badhyate, taM dhvajaM dRSTvA sarve nikSAcarAdayaH pariharanti / evamasmAkamapi sAdhuguNairyukto'yukto vA bhavatu paraM rajoharaNadhvajo dRzyate iti katvA liGgasthasyApi zayyAtaraH parihiyate / / atha 'ke doSAH ?' iti dvAramAha[bhA.3540] titthaMkarapaDikuTTho, ANA annAya uggamo na sujjhe / avimutti alAghavatA, dullabha sejjA ya vocchedo / / vR-tIrthakaraiH pratikruSTaH-niSiddhaH zayyAtarapiNDo'tastaM gRhNatA teSAmAjJA na kRtA bhavati / "annAya" ti 'ajJAtoJcham' AsannanivAsavazAda jJAtasvarupatayA na zudhyati / pratyAsannatayA tatraiva punaH punaH bhaikSa-pAnAdinimittaM pravizata udgamo'pi na zudhyati / 'avimuktirnAma' svAdhyAyazravaNAdinA AvarjitaH zayyAtaro dugdha-dadhyAdi praNItadravyaM dadAti, tadgrahaNalolupatayA tadgRhaM na vimuJcati / 'alAdhavatA tu viziSTAhAralAbhena upacitagala-kapolatayA zarIralAghavaM pracuravastrAdilAbhena upakaraNalAghavaM ca na bhavet / durlabhA ca zayyA bhavati, yena kila zayyA dattA tenAhAradyapi deyamiti bhayAd bhUyaH zayyAmagAriNo na prayacchantIti bhAvaH / 'vyavacchedazca' vinAzaH zayyAyAH kriyeta, athavA bhakta-pAnAdipratiSedha iha vyavacchedazabdenocyate / eSa niyuktigAthAsamAsArthaH / athainAmeva pratipadaM vivRNoti
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-63, [bhA. 3541] 317 [bhA.3541] pura-pacchimavajjehiM, avi kammaM jinavarehiM leseNaM / __bhuttaM videhaehi ya, na ya sAgariyassa piMDo u / vR- pUrvastIrthakaraH- RSabhasvAmI pazcimaH-zrImanmahAvIraH etadvajairajitAdibhirmadhyamajinavarairvidehajaizca tIrthakarairAdhAkarmApi 'lezena' sUtrAdezataH bhuktaM' bhoktumanujJAtamiti bhAvaH, 'na ca' naiva sAgArikasya piNDaH / iyamatra bhAvanA-madhyamatIrthakRtAM videhatIrthakRtAMca ye sAdhavasteSAM yasyaiva yogyamAdhAkarma kRtaM tasyaiva na kalpate zeSANAM tu kalpate iti tairAdhArmIbhojanamapi kathaJcidanujJAtam, na punaH zayyAtarapiNDaH, sejjAyarapiMDammI, cAujjAme ya purisajiDhe y| kiikammassa ya karaNe, catAri avaTThiyA kappA / iti vacanAt / / athAjJAdvAramajJAtoJchadvAraM cAha[bhA.3542] savvesi tesi ANA, tapparihArINa geNhatA na ktaa| anAyaM ca na juJjati, jahiM Thito geNhato tattha // kRsarveSAmapi teSAM tIrthakRtAM tatparihAriNAM' zayyAtarapiNDapratiSedhakAriNAmAjJA tatpiNDaM gRhNatA na kRtA bhavati / tathA yatraiva gRhe sthitastatraiva bhikSAM gRhNato'jJAtoJchaM 'na yujyate' na ghaTate, na zudhyatItyarthaH, ajJAtasya-aviditasya yad uJcha-bhaikSagrahaNaMtadajJAtoJchamiti vyutptteH|| udgamAzuddhidvAramAha[bhA.3543] bAhullA gacchassa u, paThamAliya-pAnagAdikajjesu / - sajjhAyakaraNaAudvitA kare uggmegtre|| kR-gacchasya yad bAhulyaM-sAdhUnAM prAcuryaM tasmAddhetoH prathamAlikA-pAnAkauSadhAdikAryeSu punaH punaH pravizatAM tathA svAdhyAyazravaNena karaNena ca-yathoktakriyAkalApAnuSThAnena AvartitAHAvArjitA udbhamadoSANAmekatarAn kuryuH // avimuktidvAramAha[bhA.3544] dabbe bhAva'vimuttI, davve vIralla haarubNdhntaa|| sauNaggahaNe kaDDaNa, paiddha mukko vi Anei / / vR-avimuktiddhidhA-dravyato bhAvatazca / dravyAvimuktau 'vIrallaH' olAyakaH pakSI dRSTAntaH / sasnAyuH-tantrI tadvandhanena pAde baddhavA yatra tittiriprabhRtikaH pakSI zyate tatra mucyate, tatastena yadA tasya zakunakasya grahaNaM kRtaM syAt tadA bhUyo'pi tayaiva tantrayA tasya karSaNaM kriyate, tata Agatasya hastatale mAMsaM dIyate, tato mAMse 'pragRddhaH' AsaktaH san mukto'pi snAyubandhanamantareNApi zakunimAnayati, AnIya ca tatraivAvatiSThate / eSA drvyaavimukti| atha bhAvAvimuktimAha[mA.3545] bhAve ukkosa-panIyagehitotaM kulaM na chaDDeti / hANAdI kajesu va, gato vi dUraM puno eti // - 'bhAve' bhAvAvimukti punariyam-utkRSTadravyaM zAlyodanAdi praNItaM-ghRtAdi tayoryA gRddhilaulyaM tataH 'tat kulaM zayyAtarasambandhi na parityajati / athavA snAna-rathayAtrAdau parvaNi kAryeSu ca-kula-gaNa-saGghaprayojaneSu dUramapi gato bhUyaH tat kulamAgacchati / / athAlAghavatAM vyAcaSTe[bhA.3546] uvahi sarImalAghava, de he niddhAiviMdhiyasarIro / www.ja
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/63 saMghasaga-sAsabhayA, na viharai vihArakAmo vi|| vR-'atyaghavaM' gauravaMtaca dvidhA upaghau zarIra ca / tatra 'dehe' dehaviSayamalAghavamidam-snigdhaMdhRtAdi tena AdizabdAd guDa-zarkarAdimadhuradravyaiH pratidinamabhyavahiyamANaibRhitazarIraH sanmArge gacchatAM zarIrajADyasamuttho yo gAtrasaGgharSoyazca zvAsaH tadbhayAdviharayaNakAmo'pina vihrti|| athopakaraNAlAghavamAha[mA.3547] sAgAri-putta-bhAuga-nattuga dAna atikhaddha bhArabhayA / na viharati oma sAvaya, niyaDA'gaNi bhANa eja tti / / vR-sAgArikeNa-zayyAtareNa tadIyaizca putrAtRbhinata bhizca-pautraiH kasyApi sAghoratikhaddhasyaatIvaprabhUtasya kambalAdhupakaraNasya dAnamakAri, saca sAdhustadbhArabhayAtrA viharati / anyadA ca tatra 'avamaM durbhikSaM sAtam, sa ca tadApi na viharati / "sAvaya" ti zrAvakeNa cintitameSa sAdhuH kimadyApi na viharati ? nUnaM bahUpakaraNapratibaddho'yam / tatastena zrAvakeNa tasya saMyatasya bhikSAdyarthaM vinirgatasya sarvamapyupakaraNaM niSkAzyAnyatra sagopya 'nikRtyA' mAyayA tadIya upAzrayaH sarvo'pi "agani" tti agninA pradIpitaH / tataH samAyAtaH saMyataH, ISTaH pratizrayo dagdhaH, kRtavAn 'hA kaSTam ! hA hA kaSTam !! bahUpakaraNaM dagdham !!!' iti parikhedam / pRSTazca zrAvakaH-kiJcidupakaraNaM niSkAzitaMna vA? iti / sa prAha-na zaktaM kimapi niSkAzayitum paraM "bhANa" ti bhAjanadvayaM mahatA kaSTena niSkAzitam / tataH sAdhunA bhaNitam-viharAmi samprati yasyAM dizi subhikSam / zrAvakaH prAha-"ejja" tti subhikSIbhUte bhUyo'pyAgacchet / tataH pratipannaM sAdhunA tadvacanam / samAgataH kAlAntareNa punarapi tatraivAsau / niveditaH zrAvakeNa yathAvasthito vyatikaraH,kSamayitvA ca dattaM sarvamapitadIyamupakaraNa / evamAdayo doSA upakaraNAlAghave bhvnti| atha durlabhazayyAdvAramAha[bhA.3548] bhikkhA payaraNagahaNaM, dogacaM annaAgame na demo / payaraNa natthi na kappati, asAhu tucche ya pnnvnnaa| vR- kasyApi zreSThino gRhe paJcazatiko gaccho varSAsu sthitaH / sa ca zayyAtaro gRhamAnuSANyAdizati-yadi sAdhavo gRhAt tuccharbhAjanairnirgacchanti tato mahadamaGgalaM syAt, ato dine dine'mISAMprathamameva bhikSA dAtavyA / tataste sAdhavaH sarve'pi tasmin gRhe pratidinaM prathamataH prataraNabhizrAM gRhNanti / tatazca zayyAtarasya kAlAntareNa 'daurgatyaM' daridratA / anyeSAM ca sAdhUnAM ttraagmnm|tectN zreSThinaMvasati yAcante saprAha-vidyatevasatiparaMnaprayacchAmaH / sAdhubhiruktaHkiM kAraNaM na prayacchasi ? / sa prAha-'prataraNaM' prathamadAtavyabhikSArupaM nAsti / sAdhavo bruvate-na kalapate'smAkaM prataraNaM grahItum / sa pratibrUte-'asAdhu' amaGgalamidaM yad mama gRhAt tuccharbhAjanairnirgacchanti / tatastasya sAdhubhi prajJApanAkRtA-AyuSman! idameva bhavataH paramaM maGgalaM yadevaMsAdhUnAMvasatirupayujyate, anayA hi dattayA bhavatA sarvamapi bhakta pAnAdikaMdattameva bhvti| itthaM prajJApitaH sa teSAM vasatiM pradattavAn / evaM durlabhA zayyA bhavati / / atha vyavacchedadvAramAha[bhA.3549] thala deuliyA ThANaM, satikAlaM dagudagu tahiM gamanaM / . niggae vasahIbhaMjana, anne ubhAmagA''uTTA / /
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 2, mUlaM-63, [bhA. 3549] 319 kasyApi grAmasya madhye sthalam / tatra ca grAmeNa militvA devakulikA kAritA / tatra sAdhavaH sthitAH / te ca tatroccatare devakule sthitAH 'satkAlaM' bhikSAyA dezakAlaM dRSTvA dRSTvA tatra' teSu kuleSu bhikSArthaM gacchanti, na caikamapi kulaM teSAM bhikSAM gRhNatAmudvarati / evaM ca nirvitrAH sarve'pi gRhasthAH / tato nirgateSu sAdhuSu vasateH' devakulikAyAstaibhaJjanam 'mA anyo'pyevamAgatya sthAsyati' iti / itazcAnyasmintrIze sthalagrAme'nye kecana sAdhavo devakulikAyAM sthitaaH| teca bhagavanto nispRhAH bahigramiSUdrAmakabhikSAcaryayA gacchanti svAdhyAyaparAzca tiSThanti / tataste gRhasthA AvRttAH sambhUya tAn sAdhUna nimantrayanti / sAdhavo brukte-bAla-vRddhAdInAM kArye grahISyAmaH / evaM ghRtAdi durlabhadravyamapi sulabhaM bhavati, na ca zayyAyA vyavacchedo jAyate / / gataM 'doSA vA ke tasya ?' iti dvAram / atha 'kAraNajAte kasmin kalpate ?' iti dvAramAha[bhA.3550] duvihe gelanammI, nimaMtaNe dabbadullabhe asive / - omodariya paose, bhae va gahaNaM anunnAyaM / / vR-'dvividhe' AgADhe anAgADhe ca glAnatve 1 tathA nimantraNe 2 durlabhadvaye 3 azive 4 avamaudarye 5 pradveSa vA rAjadviSTe 6 bhaye vA' bodhikastenAdisamutthe7, sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.3551] tiparirayamanAgaDhe, AgADhe khippameva gahaNaM tu| kaJjammi chaMdiyA ghecchimo tti na ya beMti u akappaM // kRtriparirayaM trIn vArAn paribhramaNaM tadanAgADhe glAnatve kartavyam / yadi tathApi glAnaprAyogya na labhyate tataH paJcakaparihANyA mAsalaghuprAptAH zayyAtarapiNDaM gRhNanti / AgADhe tu glAnatve kSiprameva grahaNaM kAryam / tathA zayyAtareNa 'bhakta-pAnamasmadRhe gRhNIta' evaM 'chanditAH' nimantritAH santo bhaNanti-kArye samutpanne grahISyAma iti| na ca bruvate-yuSmadIyaM bhaktapAnamasmAkaM na klpte|| [bhA.3552] jaMvA asahINaM taM, bhaNaMti taM deha tena je kajaM / nibaMdhe ceva saI, ghettUNa pasaMga vaareti|| - yad vA dravyaM tasya gRhe 'asvAdhIna' nAstItyarthaH tad 'bhaNanti' yAcante ityarthaH / yathAamukaM dravyaM prayacchata tenAsmAkaM gurutaraM kAryam / atha zayyAtaro nirbandham-atIvAgrahaM karoti tataH 'sakRd' ekavAraM gRhItvA bhUyaH prasaGga nivArayanti // [bhA.3553] dullabhadavvaM va siyA, saMmAraghayAdi gheppatI tNtu| . oma'sive panagAdisu, jatiUNamasaMthare gahaNaM // -durlabhadravyaM vA sambhAraghRtAdikaM zayyAtaragRhe syAt, sambhAraH-bahudravyasaMyogastapradhAnaM ghRtaM sambhAraghRtam, AdizabdAt zatapAkatailAdi, tacca glAnAdinimittaM zayyAtaragRhe gRhyate / avamaudaryA'zivayorasaMstaraNe paJcakahAnyA yatitvA mAsalaghuprAptAH zayyAtarakule grahaNaM kurvanti / [bhA.3554] uvasamaNaTTha padudde, sattho vA jA na labbate.tAva / acchaMtA pacchannaM, geNhaMti bhae vi emeva // vR-pradviSTasya rAjJa upazamanArthaM tiSThantaH, yadvA.rAjJA nirviSayA AjJaptAH santo yAvat tatra sArtho na labhyate tAvat pracchannaM tiSThantaH zayyAtarakule bhakta-pAnaM gRhNanti, mA paryaTato rAjA vA rAjapuruSA vA drAkSanniti kRtvA / bhayaM-bodhikastenAdiprabhavaMtatra bahimiSu bhikSAM gantuM na zakyate
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/63 svagrAme ca na labhyate ataH 'evameva' zayyAtarakule gRhNanti / / atha 'kayA yatanayA grahItavyaH ?' iti dvAramAha[bhA.3555] dikkhutto sakkhette, cauddisi maggiUNa kddyogii| davvassa ya dullabhayA, sAgAriyasevaNA davve // vR-'svakSetre' sakrozayojanAbhyantare svagrAma-paragrAmayoH 'trikRtvaH' trIn vArAn catasRSvapi dikSu zuddhaM maikSaM durlabhadravyaM vA mArgayitvA yadi na prApnoti tataH 'kRtayogI' gItArtha 'dravyasya' zuddhabharakta-pAnAderdurlabhatAM matvA sAgArikadravyasya-zayyAtara piNDasya patisevanAM karoti / / ukta ekazayyAtara viSayo vidhiH / athAnekazayyAtaraviSayaM vidhimAha[bhA.3556] negesu piyA-puttA, savatti vaNie ghaDA vae ceva / eesiM nANattaM, vocchAmi ahaanupuvviie|| vR-anekeSu zayyAtareSvamI bhedAH-pitA-putrau sapalyo vA vaNijo vA ghaTA vA-goSThI vrajo vA-gokulam / eteSAM dvArANAM 'nAnAtvaM' vibhAgaM 'vakSyAmi' prarUpayiSyAmi yathAnupUrvyA / / pratijJAtameva nirvAhayati[bhA.3557] pita-putta therae yA, appabhu dosA ya tammi u pautthe / jehAtianunnavaNA, pAhuNae jaM vidhigghnnN|| vR-yadi pitA putrazca dvAvapi prabhU tata ubhAvapi anujJApayitavyau / atha pitA sthavira iti kRtvA cazabdAt putro'pyatibAla iti kRtvA yadyaprabhustadA nAnujJApanIyaH / doSAzcAnujJApanAyAM niSkAzanAdayaH prabhukRtA bhavanti / atha sa prabhuH proSitastatastasyaiva yo jyeSThaH putra AdizabdAdanujyeSThAdayo vA teSAmanujJApanA kartavyA, prAghuNako vA yastasyAbhyarhitaH so'nujJApanIyaH / sarvatra yad vidhinA grahaNaM tadevAnujJAtaM bhagavadbhirnAvidhineti // athainAmeva vyAkhyAnayati[bhA.3558] duSpabhii piyA-puttA, jahi hoti pabhUtato bhaNai sacce / nAtikkamaMti jaM vA, apa va pa va taM puvvaM / / vR-dviprabhRtayo'niyatAH pitAputrA yatra prabhavo bhavanti tatra sarvAnapi tAn militAn 'bhaNati' anujJApayati / yaM vA prabhumaprabhuM vA 'nAtikAmanti' nApramANayanti taM pUrvamanujJApayati / / [bhA.3559] appabhu lahuo diya nisi, pabhunicchUDhe vinAsa garahA ya / asahINammi pabhummi u, sahINajeTTAda'NunavaNA / / vR- yadyaprabhumanujJApayanti tato mAsalaghu / prabhuzca samAgato divA niSkAzayati caturlaghu / nizAyAM niSkAzayati caturguru / rAtrau niSkAzitAH stena-zvApadAdibhirvinAzaM prApnuvanti / anyatra vasatimalabhamAnA lokato garhAmAsAdayanti, yathA-kiM yUyaM zobhanaiH karmabhirnirghATitAH ? vayamapi na prayacchAma iti / atha prabhuH' pitA na svAdhInaH kintu proSitaH tato yaH svAdhInaH jyeSThAdi putra AdizabdAdanujyeSThAdiko'pi yaH prabhuH so'nujJApayitavyaH / atha sarve'pi prabhavaH tato yugapat te sarve'pyanujJApanIyAH / / - [bhA.3560] pAhuNayaM ca pautthe, bhaNaMti mettaM va nAtagaM vA se /
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ 321 uddezakaH 2, mUlaM-63, [bhA. 3560] ___ taM pi ya AgatamettaM, bhaNaMti amueNa ne dinnaM // - -prabhau proSite sati prAghuNako yastasyAbhyarhitaH samAyAtaH taM vA mitraM vA tadIyaM 'jJAtakaM vA' svajanaM 'bhaNanti' anujJApayanti / 'taMca' prabhumAgatamAtrameva bhaNanti-'amukena' yuSpanmitrAdinA asmAkamidaM gRhaM pradattam / sa cAmISTanAmagrahaNe kRte na nirghATayati / apramuviSayaM vidhimAha[bhA.3563] appabhuNA u vidinne, bhaNaMti acchAmu jA pabhU etii| patte u tassa kahaNaM, so u pamANaM na te itare // kSa-aprabhuranujJApito bhaNati-ahaM na jAnAmi / tataH sAdhavo bhaNanti-yAvat prabhurAgacchati' tAvadvayaMtiSThAmaH / evamanujJApitenAprabhuNA pratizraye yadA prabhuH prApto bhavati tadA tasyAgre yayAbhUtaM kathayitavyam / kathite ca sadadAti vA niSkAzayati vA sa eva tatra pramANam, na te pUrvAnujJApitAH 'itare' aprabhavaH / evamuktena vidhinA yad vasatehaNaM tadevAnujJAtamiti / / [bhA.3562] iya esA'NunavaNAjataNA piMDo pabhussa U vjo| sesANaM tu apiMDo, so viya vajjo duvihadosA / / dR-'iti' evamuktaprakAreNa eSA pratizrayAnujJApanAyAM yatanA proktA / atha zayyAtarapiNDapariharaNe yatanA'bhidhIyate-yaH prabhuH sa zayyAtara iti kRtvA tadgRhe piNDo vajyaH / zeSANAm' aprabhUNAm 'apiNDaH' zayyAtarapiNDo na bhavati, paraM so'pi 'dvividhadoSAt' bhadrakaprAntakRtadoSaparihArArthaM varjanIyaH // gataM pitAputradvAram / atha sapatnIdvAram[bhA.3563] ege mahAnasammI, ekato ukkhitte sespddiniie| jeTTAe anunnavaNA, pautthe suya jeTTa jAva pabhU / / kR-zayyAtare proSite sati yAstadIyAH palyastAsAM yad bhojanaM tatra caturbhaGgI-ekatra rAddhamekatra bhuktaM 1 ekatra rAddhaM viSvaga bhuktaM 2 viSvagrAddhamekatra bhuktaM 3 viSvagrAddhaM viSvag bhuktam 4 / tatra "ege mahAnasammI egato"ti ekasmin mahAnase rAddhamekato bhuktamiti prathamabhaGgo gRhItaH / "ukkhittaM"ti ekata iti padamanuvartate, ekataH-ekasmin sthAne 'utkSiptaM mojanabhUmikAM nItaM muktamiti yAvat arthAdApannaM viSvagrAddham, etena tRtIyabhaGga upAttaH / dvitIya-caturthabhaGagau punaravarjanIyAviti kRtvA na gRhItau / "sesapaDinIe"tti yad ekatra rAddhamekatra bhuktaM tatra bhutazeSa yadyapi zeSasapatnIbhi svagRhaM pratyAnItaM tathApi bhadraka-prAntadoSaparihArArthaM vrjniiym| tathA prabhau proSite tadIyA jyeSThabhAryA vstimnujnyaapyte|ath sA na sutamAtA tato'nuSThA'pi yA putrvtii| dvayorvA putravatyoryAjyeSThaputrA, yatputro vA prabhuH, yAvA svayaM gRhe 'prabhuH' pramANabhUtA sA anujnyaapniiyaa| eSA cirantanagAthA ||athainaamev vivRNoti[bhA.3564] tammi asAhINe jeTTaputtamAyA va jA va se iTTA | aha puttamAya savvA, jIse jeho pabhU vA vi|| vR-'tasmin' gRhasvAmini 'asvAdhIne' asannihite jyeSThA bhAryA putramAtA vA yA vA "se" tasya gRhapateH 'iSTA' vallabhA sA vasatimanujJApanIyA / atha sarvA api putramAtaro'bhISTAzca tato yasyAH putro jyeSThastAmanujJApayanti / atha jyeSThaH putro na prabhuH tataH kaniSTho'pi yasyAH putraH 1921
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/63 prabhuH sA anujJApayitavyA // piNDagrahaNe vidhimAha[bhA.3565] asahINe pabhupiMDaM, vajaMtI sesae tu bhddaadii| sAhINe jahi bhuMjai, sese vi u bhadda-paMtehiM // -asvAdhIne gRhasvAmini yA tatpanI prabhustasyAH piNDaM sAdhavo vrjynti|shessspliigRhessu zayyAtarapiNDaH paraM bhadraka-prAntakRtA doSA bhavanti atastAsAmapi piNDaH parihartavyaH / atha svAdhInaH zayyAtaraH tato yasyA gRhe bhuGkte tatra zayyAtarapiNDa iti kRtvA vrjynti| zeSANyapi sapatnIgRhANi bhadraka-prAntadoSaparihArArtha vrjynti|| [bhA.3566] egaratha raMdhaNe muMjaNe ya vajeti bhuttasesaM pi| emeva vIsu raddhe, bhuMjaMti jahiM tu egatthA // vR-ekatra rAddhamekatra muktamityAdicaturbhaGgayAM yatraikatra randhanaM bhojanaM vA tatra bhuktazeSamapi varjayanti, prathamabhaGge ityarthaH / evameva viSvag rAddhe'pi yatraikatra muate tatra bhuktazeSamapi na gRhNanti, tRtIyabhaGge iti bhaavH|| evamasvAdhInabhartRkANAM vidhiruktH| atha svAdhInabhartRkANAM yo vidhistamAha- [bhA.3567] niyayaM va aniyayaM vA, jahiM taro muMjatI tu taM vajaM / - sesAsu vi na ya giNhati, mA chobhagamAdi bhaddAI // vR-niyataM vA aniyataM vA yatra zayyAtaro bhur3e tad gRhaM varjanIyam / niyataM nAma-yadekasyA eva gRhe pratidinaM bhuGkte / aniyataMtu-vArakeNa sarvAsAmapi gRhe bhuGkte / zeSapalIgRheSu yadyapi zayyAtarapiNDona bhavati tathApi gRhNAti, mA bhadraka-prAntakRtA chobhakAdayo doSA bhaveyuH / chobhakaHprakSepakaH taM zeSapatnIgRhe bhadrakaH zayyAtaraH kuryAt 'mama gRhe tAvadamI na gRhNanti aMta evamapi dattvA puNyamupArjayAmi' iti budhyA / yastu prAntaH sa dveSaM yAyAt- aho ! duISTadharmANo'mI, yadi madIyagRhe na kalpate tata etAsAM mahattopajIvinInAM gRhe kathaM kalpate ? iti; pradviSTazca pratizrayAniSkAzayet // gataM sapanIdvAram / atha vaNigdvAramAha[bhA.3568] dosu vi avvocchinne, sabaM jaMtammi jaM ca pAuggaM / - khaMdhe saMkhaDi aDavI, asatI ya dharammi so ceva // kR ko'pi zayyAtaro dezAntaraM gantukAmo nagarAdehi sthito vartate, tasya ca 'dvayorapi gRhayoH' antargrahAd bahihi bahirgRhAccAbhyantaragRhe bhaktAdikamavyavacchinnaM yad AnIyate tantra klpte| athAsau zayyAtarastataH sthAnAt prasthitaH tataH 'yAti' gacchati tasmin 'sarvaM taddivasanItamanyadivasanItaM ca bhakta-pAnaMna klpte| sarvamityukte mA bhUdatiprasaGga ityAzakuyAha-yaca 'prAyogya yatijanayogyam, eSaNIyaMprAsukaM cetyarthaH, "khaMdhe"tti skandhapradeze moTTAMkRtvA bahimiSu vyavaharan zayyAtaraH sAdhUnAM dadhi-dugdhAdikaM dadyAt, "saMkhaDi"tti sajaDI kurvan sAdhUnAmapi dadyAt, "aDavi"tti aTavIM vA kASThacchedanAdinimittaM gRhItazambalo gacchan sAdhUn dRSTvA tanmadhyAt teSAmapi dadyAt, eteSu triSvapi na kalpate / "asaI ya gharammi so ceva" ti yadi zayyAtaraH saputra-pazu-bAndhavo gRhe nAsti kintu dezAntaraM proSitaH tadA dezAntarasthito'pi sa eva zayyAtaro nAnya iti niyuktigAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivarISurAha
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 323 uddezaka : 2, mUlaM-63, [bhA. 3569] [bhA.3569] niggamagAi bahi Thie, aMto khettassa vajae savvaM / bAhiM taddinanIe, sesesu pasaMgadoseNa // vR-zayyAtaro vANijyena dezAntaraM gantukAmo nirgamakaH-prasthAnaM sa zubhamuhUrte kriyate ityAdikAraNena nagarAderbahirgatvA sakrozayojanakSetrasyAbhyantare bahirvA sthito bhvet| yadi 'antaH' kSetrAbhyantare sthitaH tadA 'sarva' taddivAsA-'nyadivasanItaM zayyAtarapiNDa iti kRtvA varjayet / athAsau kSetrA bahi sthitastatastaddivaplanItaM zayyAtarapiNDaH, zeSadivasanItaM tu yat parivAsitaM yad vA tatraivopaskRtaM tanna zayyAtarapiNDaH, paraM tadapi 'prasaGgadoSeNa' 'mA bhadraka-prAntakRtadoSANAM prasaGgo bhavet' iti kRtvA na grahItavyam // [bhA.3570]Thito jayA khetabahiM sagAro, bhattAdiyaM tassa dine dine ya / acchinnamANijjati nijatI ya, gihA tadA hoti tahiM vi vaje // vR-yadA sAgArikaH kSetrAd bahi sthitastadA tasya bhaktAdikamavyavacchinnaM dine dine gRhAd bahirAnIyate bahisthAnAcca gRhaM nIyate tat sarvamapi tatra sthitasya tasya varjayet // [bhA.3571] bAhiM Thiya paThiyassa u, sayaM va saMpatthiyA u geNhaMti / tattha u bhaddagadosA, na hoti na ya paMtadosA u|| vR-zayyAtaraH kSetrAd bahi sthito yasyAM velAyAmagrato gantuM prasthitaH, svayaM vA sAdhavaH pUrNe mAsakalpe samprasthitAH tadA taddivasA-'nyadivasAnItaM sarvamapi prAyogyaM bhakta-pAnaM gRhNanti / kutaH ? ityAha-'tatra' tasyAM velAyAM gRhyamANe bhadrakadoSAH prAntadoSAzca na bhavanti, punargrahaNAbhAvAditi bhAvaH / / atha skandhapadaM saGkhaDipadamaDavIpadaM ca vyAkhyAti- [bhA.3572] aMto bahi kacchauDiyAdi vavaharate pasaMgadosA u / deula-janagamAdI, kaTThAda'DaviM va vacaMte // vR-kSetrasyAntarbahirvA zayyAtaraH 'kakSApuTikAdi' kakSApradeze puTA yasya sa kakSApuTikaHgRhItobhayamoTTAka ityarthaH, AdizabdAt kautupikAdibihinamiSuvyavaharansAdhUnAM dadhidugdhAdikaM dApayati / tatra kSetrasyAntastaddinanItamanyadinanItaM ca zayyAtarapiNDaH / bahi punastaddivasanItaM zayyAtarapiNDaH, zeSadivasanItaM na zayyAtarapiNDaH, paraM bhUyaH prasaGgadoSAnna gRhyate / evaM devakulataDAga-yajJAdikAMsaDI kurvatA kASThAdinimittaM ca zambakaMgRhItvA'TavIM vrajatA kSetrAntardIyamAnaM zayyAtarapiNDaH / kSetrabahistaddivasanItaM zayyAtarapiNDaH, na dvitIyAdidivasanItam, paraM tadapi na grahItavyam, mA bhUyaH saGkaDikaraNamaTavIgamanaM vA sAdhUnAM dAnArthaM kArSIditi kRtvA / / atha 'gRhe asan sa eva zayyAtaraH' iti padaM vyAcaSTe[bhA.3573] muttUNa gehaM tu saputa-dAro, vANijamAdI jati kAraNehiM / sayaM va anna va vaeja desaM, sejjAtaro tattha sa eva hoti // 'muktvA' parityajya gehaMsAdhUnapayitvetyarthaH saputra-dAraH zayyAtaro vANijyAdibhikAraNairyadi svakamanyaM vA dezaM vrajati tatrApi sa eva zayyAtaro bhavati, na punardUradezAntarasthitatvAt tasya zayyAtaratvamapagacchatIti // gataM vaNigdvAram / ghaTAdvAramAha [bhA.3574] mahatara anumahatarae, laliyAsaNa kaDua daMDapatie ya /
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/63 etehi pariggahiyA, hoMti ghaDAto tadA kAle // kR- mahattaro'numahattarako lalitAsanikaH kaTuko daNDapatikazceti, etaiH paJcabhi parigRhItAstadA pUrvakAle 'ghaTAH' goSThayaH 'bhavanti' babhUvurityarthaH // athAmUneva mahattarAdIn vyAkhyAnayati[ bhA. 3575 ] savvattha pucchaNijjo, tu mahataro jeTThamAsaNa dhure ya / tahiyaM tu asannihie, anumahatarato dhure ThAti / / vR-ya: 'sarvatra' sarveSu goSThikAryeSUtpadyamAneSu sarvairapi goSThipuruSaiH pracchanIyaH, yasya ca jyeSThaM bRhattaramAsanam, 'dhuri ca ' sarveSAmAdau sthApyate sa mahattaraH / tataH 'tasmin' mUlamahattare' sannihite yastatra sarvairapi pracchanIyaH 'dhuri ca' prathamaM tiSThati so'numahattaraH // [ bhA. 3576 ] bhoyaNamAsaNamiTTaM, lalie parivesiyA duguNabhAgo / kaDuo u daMDakArI, daMDapatI uggame taM tu // vR-yasya bhojanamAsanaM ca 'iSTam' manobhirucitaM kriyate, pariveSikA ca strI tasyAbhISTA kriyate, bhojanasya dviguNo bhAgo dIyate sa lalitamazanamAsanaM vA'syeti vyutpattyA tvalitAzaniko lalitAsaniko vA / aparAdhApannasya goSThikasya yo daNTaparicchedakArI sa kaTuko bhaNyate / yaH punastaM daNDamudgamayati sa daNDapati / eteSAM mahattarAdInAM yad devakula- sabhAdikaM tasya kathamanujJApanA vidheyA ? ityAha [bhA. 3577 ] ullomA'NutravaNA, appabhudosA ya ekao paDhamaM / TThAdi anunnavaNA, pAhuNae jaM vihiggahaNaM / / vR- mahattarAdikramamullasya yadi ullomaM pratIpakrameNAnujJApanAM karoti tadA mAsalaghu, 'aprabhudoSAzca' niSkAzanAdayo bhaveyuH, ataH sarve'pyekato militAH prathamamanujJApanIyAH / atha sarve militA nAvApyante tato jyeSThamahattarasya, tadabhAve yathAkramamanumahattarAdInAmanujJApanA vidheyA / atha mahattarAdInAmeko'pi gRhe na prApyate tato yasteSAmabhyarhitaH prAghuNakastamanujJApayanti / evaMvidhena vidhinA yadupAzrayasya grahaNaM tadevAnujJAtam, nAvidhigrahaNam // amumevArthaM sphuTataramAha[ bhA. 3578 ] ulloma lahU diya nisi, tenekkahi piMDie anunnavaNA / asahINe jeTTAdi va, jai va samANA mahataraM vA // vR-yadi 'ullomaM' mahattarAdikramavyatyAsenAnujJApayanti tadA mAsalaghu / tenaikatra 'piNDitAnAM militAnAM paJcAnAmapyanujJApanA kartavyA / atha sarve'pi militA asvAdhInAH na prApyante ityarthaH tato jyeSTha - mahattarAdigRheSu gatvA anujJApanA vidheyA / 'yati vA' yAvataH triprabhRtIn tatra sataHsvAdhInAn pazyanti tAvatAmanujJApanAM kurvanti / mahattaraM vA ekamapyanujJApayanti, tasya pramANabhUtatayA sarveSAmanatikramaNIyatvAt / gataM ghaTAdvAram, vrajadvAramAha [mA. 3579 ] bAhiM dohaNavADaga, duddha-dahI-sappi-takka-navanIte / Asannammina kappati, paMca pae upparaM vocchaM || vR- kasyApi zayyAtarasya sambandhI grAmAd bahirgavAM dohanavATako bhavet, tasmin dugdhadadhisarpistakra-navanItAkhyAni paJca 'padAni' dravyANi bhavanti / etacca dravyapaJcakam 'Asanne' kSetrAbhyantare dIyamAnaM na kalpate, zayyAtarapiNDatvAt / athaitAni dugdhAdIni kSetrasya upari '
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-63, [bhA. 3579] bahirvartante tatastadviSayaM grahaNavidhimahaM vakSyAmi || pratijJAtameva nirvAhayati[bhA.3580] nijaMtaM mottUNaM, vAraga bhati divasae bhave gahaNaM / chinnaM bhatIya kappati, asatI ya dharammi so ceva // vR-gokulA dugdhAdipaJcakaM zayyAtaragRhe yad nIyate sa zayyAtarapiNDo bhavati, atastad dugdhAdikaM nIyamAnaM muktvA yadanyat tatraiva gokule paribhujyate tanna bhavati zayyAtarapiNDaH, paraM tadapi bhadraka-prAntadoSaparihArArthana gRhyate / yasmin punardivase 'bhRtakasya gopAlasya vArakastasmin dugdhAdikaM zayyAtarapiNDo na bhavati,paraM zayyAtarasyApazyato grahaNaM bhaved na pazyataH / tathA bhRtinAma-gopAlakasya dugdhacaturthabhAgAdi paribhASitA divasadaivasikI vRtti tayA 'chinnaM vibhaktaM yad dugdhAdikaM tad gopAlasatkamiti kRtvA kalpate grahItuM yadi zayyAtaro na pazyati / tathA yadi sAdhUnAM zayyAM samarpya zayyAtaraH saputra-dAro vrajikAyAM gacchet tato gRhe|vidymaano'pi sa eva zayyAtaro bhavati // athAsyA eva viSamapadAni vivRNoti[bhA.3581] bAhirakhette chinne, vAragadivase bhatIya chinne ya / so una sAgaripiMDo, vajjo puna didi bhaddAdi / / vR-sakrozayojanakSetrasya bahiryazchinno vibhAgaH zayyAtaragRhe na nIyate, gopAlakavArakadivase vA yaH sarvo'pi doho gopasatkaH, pratidivasalabhyo vA bhRtyA chinno yo dugdhacaturthabhAgAdirUpo vibhAgaH sa eSa sarvo'pi sAgArikapiNDo na bhavati, paraM 'bhadraka-prAntakRtA doSA dRSTe sati mA bhUvan' iti kRtvA zayyAtarasya pazyataH so'pi vrjniiyH||ath yaduktaM sUtre-"egaMtatya kappAgaM ThavaittA avasese nivvisijjA" tadetad vibhAvayiSurAha[bhA.3582] egaMThave nibbisae, dosA puna maddae ya paMte y| nissAe vA chubhaNaM, vinAsa garahaM va paavNti|| vR-yadyanekeSu zayyAtareSu niSkAraNe ekaM sAgArikaMsthApayanti zeSAn 'nirvizanti' upabhuJjate tato bhadraka-prAntaviSayA doSA bhavanti / bhadrako nirvizyamAnazayyAtarasya nizrayA tadIya-bhaktapAnamadhye prakSepaMkuryAt, 'mama gRhe tAvadamI na gRhNanti ato madIyamidaM bhavadbhi saMyatAnAM dAtavyam' iti kRtvA / yastu prAntaH sa eka eva sthApyamAnaH pradveSaM yAyAt, pradviSTazca vasaterniSkAzanaM kuryAt, niSkAzitAzca stena-zvApadAdibhirvinAzaM lokAd vA garhAmAsAdayanti / kAraNe punarekamapi sthApayanto nirdoSAH / katham ? ityAha[bhA.3583] saddehi vA vi bhaNiyA, ega ThavettANa nivise sese / gaNadeulamAdIsu va, dukkhaM khu vivajiuM bhugaa|| . vR- vAzabda utsargapade tAvanna kalpate ekaH sAgArikaH sthApayitum, dvitIyapade tu kalpate'pItyasyArthasya sUcanArthaH / ye zrAddhAH-sAdhusAmAcArIkovidAstaiH sAdhavo bhaNitA:AryA ! ekaM zayyAtaraM sthApayitvA zeSAn nirvizata, mA sarvAnapi pariharata / evamuktA ekaM sthApayitvA zeSAn nirvizanti / athavA gaNasya-bahujanasamUhasya sAmAnye devakula-sabhAdau sthitA anuktA apyekaM sthApayitvA zeSAn nirvizanti / kutaH ? ityAha-'duHkha' duSkaraM tatra bahUna varjayitum / /
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 [ bhA. 3584] giNhaMti vAraeNaM, anuggahatthIsu jaha ruI tesiM / pakkanaparImANaM, saMtamasaMteyare davve // bRhatkalpa - chedasUtram - 2-2/63 vR- yadvA te sarve'pi zayyAtarA anugrahArthinaH tato yathA teSaM rucirupajAyate tathA vArakeNa gRhNanti / tatra ca pakke upaskRte anne parimANaM jJAtavyam - kiM parimitAnAmupaskriyate ? utAparimitAnAm ? iti / tadapi dravyaM tasya gRhe tatra deze vA 'sad' vidyamAnam ? uta 'asad' avidyamAnam ? / yadi pUrvapariNAmena sad dravyamupaskurvanti tadA kalpate, anyathA bhajanIyam / evaM tasya zayyAtarasya dravye samyagupayogo dAtavyaH // mU. (64) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA sAgAriyapiMDa bahiyA anIhaDaM saTTha paDiggAhittae / mU. (65) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA sAgariya piMDa bahiyA anIhaDaM asaMsaTTe paDiggAhettA || [mA. 3585 ] aMto nUna na kappai, kappai nikkhAmivo hu mA evaM / patteya vimissaM vA, piMDaM geNheja' to suttaM // vR- nUnam 'antaH' gRhAbhyantare zayyAtarapiNDo na kalpate, gRhAd bahirniSkrAmitastu kalpate / evaM vicintya mA 'pratyekam' asaMsRSTaM 'vimizraM vA' saMsRSTaM piNDaM gRhNIyAt, ata etat sUtramArabhyate / vakSyamANasUtradvayasyApyayameva sambandho draSTavyaH // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA sAgArikapiNDaM bahirvATakAd 'anirhatam' aniSkAmitam 'asaMsRSTaM vA' anyadIyapiNDaiH sahAmIlitaM 'saMsRSTaMvA' anyadIyapiNDaiH samaM mIlitaM pratigrahItumiti sUtrArthaH / / atha bhASyavistaraH [mA. 3586 ] vADagadeuliyAe, icchA deMtammi gahaNa taha caiva / nIsamaNIsa, gahaNA-' gahaNe ime dosA // vR- zayyAtaravATakasya madhye kAcid devakulikA tasyA yad vAnamantaraM tadarthaM vATakavAstavyA agAriNaH saGghaDIM kurvanti / tatra ca bhikSAcarebhyo dAtuM teSAmicchA samajani / tato vATakavAstavyajane 'dadati' dAtumupasthite grahaNaM tathaiva mantavyaM yathA pUrvasUtre abhihitam / tathA nisRSTaM nAma-yad valyAdikaM vAnamantarasya niveditam, anisRSTaM tu tadviparItam, tayorgrahaNe'grahaNe ca 'amI' vakSyamANA doSA bhavantIti saGgrahagAthAsamAsArthaH / athainAmeva vivRNoti [bhA. 3587] uppattiyaM vA vi dhuvaM va bhojaM, tasseva majjhammi u vADagassa / amissite sAgaricollagammi, annehiM so ceva u tassa piMDo // vR- 'tasyaiva' sAgArikasatkasya vATakasya madhye vAnamantaramuddizya 'bhojyaM' saGghaDirbhavet, taccautvattikaM yA svAd dhruvaM vA / autpattikaM nAma parvatithimantareNAkasmikam / dhruvaM tu-parvatithibhAvi, yathA navamyAM dazamyAM vA / tatrAnyaizcollakaiH samamamizrito yaH sAgArikacollakastasmin saGghavyAM dIyamAne sa eva tasya zayyAtarasya piNDo bhavati // asya niveditasyAniveditasya vA grahaNe tAvadime doSAH [bhA. 3588 ] bho tanIsAe, paMto gheSyaMte davaNaM bhaNai /
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-65, [bhA. 3588] 327 aMtoghare na icchaha, iha gahaNaM duTThadhammo tti // vR-yaH sAgAriko bhadrakaH saH tannizrayA' vAnamantaranivedanAvyAjenAnyadapyAtmIyamAhArajAtaM tatra prakSipet / yastu prAntaH sa tathA gRhyamANaM dRSTvA bhaNati-antargRhe' gRhAbhyantare dIyamAnaM madIyaM piNDaM necchatha, iha punarevaM dIyamAnasya grahaNaM kurutha, aho ! duSTadharmANo yUyamiti / / tathaitaddoSabhayAnna gRhNanti tataH kiM bhavati ? ityAha[bhA.3589] tesu agiNhatesu ya, tIse parisAe evamuppajje / ko jANai kiM ete, sAhU ghettuM na icchaMti // vR-'teSu' sAdhuSu taM zayyAtarasatkaM nivedanApiNDamagRhNAneSu tasyAH' saGghaDikAriNyAH parSada evaM cintA samutpadyate, yathA-'ko jAnAti' ko nAmAmumarthaM samyag vetti kim 'ete' sAdhava idaM zayyAtarasatkamAhArajAtaM grahItuM necchanti ? // [bhA.3590]nUnaM se jANaMti kulaMva gottaM, AgaMtuo so ya tahiM sgaaro| bhUNaggha'soya va tato caevi, jaM amha icchaMti na seJjadAtuM / / vR- nUnaM "se' tasya zayyAsvAmino jAnantyamI kulaM vA gotraM vA, yathA'yaM nIcakulotpanno hInagotro veti / sa ca sAgArikaH 'tatra' grAmAdAvAgantukaH ato na tadIyaM kulAdi tatra ko'pi vetti / yadvA te gRhasthAzcintayeyuH-'bhrUNaghnaH' bAlamArako'yaM zaucaM vA-zucisamAcAratArUpamasya nAsti, tata etadIyaM piNDaM tyaktvA yadamI asmAkaM collakaM grahItumicchanti, na zayyAdAtuH sambandhinam / / tataH sAgArika itthaM cintayet[bhA.3591]obhAmio nehi savAsamajhe, caMDAlabhUto ya kato imehiM / gehe vi nicchaMti asAdhudhammA, ato paraM kiM va karejja annaM // vR- apabhrAjito'ham 'amIbhi' zramaNakaiH 'svavAsamadhye' svakIyasahavAsijanamadhye, cANDAlabhUtazca kRto'hamamIbhirmuNDeH, gehe'pi ca madIye necchantyamI asAdhudharmANaH piNDaMgrahItum, ataH paraM kiM vA mama 'anyad' aparaM kuryu? yat kartuM yogyaM tadamIbhi kRtamiti bhAvaH / tatazca[bhA.3592] rAo diyAvA vi hu necchubhejA, egassa'NegANa va sejjachedaM / addhANa niMtA va alaMbhe jaMtU, pAvejjataM vA vi agiNhamANA / / vR-rAtrau vA divA vA sAdhUnpratizrayA niSkAzayet / 'ekasya vA tasyaiva gacchasya anekeSAM vA' bahUnAM gacchAnAM zayyAdAnavyavacchedaM kuryAt / tato'dhvani vahamAnA nirgacchantovA sAdhavastadIyadoSeNa vasatimalabhamAnA yatparitApanAdikaM prApnuyuH tat tezayyAtaracollakamagRhNAnAH prApnuvanti, tanniSpannaM teSAM prAyazcittamiti bhAvaH / / evamasaMsRSTapiNDaviSayA doSA uktAH / atha saMsRSTapiNDaviSayAnAha[bhA.3593] saMsahassa u gahaNe, tahiyaM dosA ime pasajaMti / tanIsAe abhikkhaM, saMkhaDikArAvaNaM hojjA / / vR-yadyanyadIyacollakaiH saMsRSTaM sAgAriqapiNDaM gRhNanti tadA tatraite doSAH prasajanti- 'tannizrayA' 'yadyanyadIyapiNDasaMsRSTo madIyaH piNDo amISAM kalpate tata itthaM kRtvA bhUyo bhUyo dApayiSyAmi' ityAlambanena vATakavAstavyajanairabhIkSNaM saGkhaDIkArApaNaM bhavet / /
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/65 [bhA.3594]ala'mha piMDeNa imeNa ajo !, mujo na Aneti jahesa itthaM / sAhU na icchaMti imassa dosA, amhe vi vajemuna ko vi esa // vR-atha bhUyo yathaiSa sAgAriko'tra piNDaM nAnayatItyevamarthaM sAdhavo gRhasthAn bruvate-AryA! alamasmAkamanena saMsRSTapiNDeneti / tataste'gAriNazcintayeyuH-asya sAgArikasya doSAd yadi sAdhavo'muM piNDaM necchanti tato vayamapi dAna-grahaNAdivyavahAramanena saha varjayAmaH, yato na ko'pyeSa vizeSato jJAyate, AgantukatvAt / / [bhA.3595]agammagAmI kilibo|'haa'yN, boTTI va hujjA se suNAdiNA vaa| dosA bahU tena jahiM sagAro, piMDaM nae tattha u nAbhigacche // kR-athavA'yamagamyagAmI 'klIbo vA' napuMsakaH kila bhaviSyati, 'boTTI vA' viTTAlanA "se" tasya zayyAtarapiNDasya zunakAdinA kRtA bhavet / evamAdayo bahavo doSA yato bhavanti tena yatra saGkhaDIkaraNe sAgArikaH svakIyaM piNDaM nayati tatra prathamata eva naivAbhigacchet / / mU. (66) no kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA sAgArayapiMDaM bahiyA nIhaDaM asaMsaTTha pddiggaahitte| ma. (67) kappainiggaMthANa vA nigaMthINa vA sAgAriyapiMDaM bahiyA nIhaDaM saMsarTa pddiggaahitte|| vR-asya vyAkhyA prAgvat / navaraM sAgArikapiNDo vATakA bahirniSkrAmito'pi 'asaMsRSTaH' anyapiNDaiH samamamIlito na kalpate, saMsRSTastu kalpate iti / / atha bhASyam[bhA.3596] bahiyA u asaMsaTTe, dosA te ceva mottu saMsahUM / saMsahamaNunAyaM, pecchau sAgArito mA vA / / vR- sAgArikavATakAd bahirniSkAmite asaMsRSTe gRhyamANe 'ta eva' pUrvasUtroktA bhadrakaprAntadoSAH, paraM muktvA saMsRSTam, tatra doSA na bhavantIti bhAvaH / ata eva yad vATakAd bahirniSkrAmitaM saMsRSTaM tadatra sUtre'nujJAtam, sAgArikaH pazyatu vA mA vA / idaM purastAd vyaktIkariSyate // [bhA.3597] nIsaTTamasaMsaTTo, vi apiMDo kimu parehiM saMsaho / ____ appattiyaparihArI, sagAradiTuM pariharaMti // vR- nisRSTo nAma-bahirniSkAzya vAnamantarasya niveditaH, yasya vA yAcakAderAya niSkAzitastasmai pradattaH, sa yadyapyanyaizcollakairasaMsRSTastathApi 'apiNDaH' na sAgArikapiNDaH, kiM punaH 'paraiH' anyaizcollakaiH samaM saMsRSTaH ? sa sutarAM sAgArikapiNDo na bhavatItyarthaH, paramaprItikaparihAriNaH santaH sAgArikadRSTaM tamapi pariharanti // idameva sApavAdamAha[bhA.3598] addiTThassa u gahaNaM, asatI tavvajitena diTThassa / diTTe va patthiyANaM, gahaNaM aMto va bAhiM vA // vR-prathamaM sAgArikeNa sakuTumbenAddaSTasya, tataH "asaI"tti saMstaraNAbhAve 'tadvirjitena' tamekaM sAgArikaM varjayitvA zeSakuTumbena ddaSTasya saMsRSTapiNDasya grahaNamanujJAtam / atha te sAdhavo nAmAntaraM prasthitAH tataH sAgArikeNApi ddaSTasya saMsRSTasya vA asaMsRSTasya vA vATakasyAntarvA bahirvA sarvatra grahaNamanujJAtam, punargrahaNAbhAvena bhadraka-prAntadoSANAmabhAvAt / /
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 2, mUlaM- 67, [ bhA. 3599 / [bhA. 3599 ] pAhuNagA vA bAhiM, ghettumasaMsaTTagaM ca vacca'ti / aMto vA ubhayaM pI, tattha pasaMgAdao natthi / / 329 vR- athavA prAghuNakAH sAdhavaH kecit tatra samAyAtAH, te ca taM grAmaM vyatItyAgrato gantukAmAH vATakAd bahirniSkrAmitaM nisRSTamanisRSTamapi gRhItvA samuddizya ca vrajanti / tadabhAve 'antaH' vATakAbhyantare varttamAnamubhayamapi prAghuNakAH sAdhavo gRhNanti, prathamaM saMsRSTaM tadaprAptAvasaMsRSTamapItyarthaH / kutaH ? ityAha- 'tatra' evaMvidhe prAghuNakAnAM grahaNe prasaGgAdayo doSAH bhadraka-prAntakRtAH punargrahaNAbhAvAnna santi / prasaGgo nAma tannizrayA bhUyaH saGghaDIkArApaNam, AdizabdAd niSkAsanAdiparigrahaH || atha "saMsaGamaNunnAyaM" ityAdipadAnAM bhAvArthaM gAthAtrayeNAha[ bhA. 3600 ] jo u mahAjanapiMDena melito bAhi sAgariyapiMDo / tassa tahiM apabhuttA, na hoti diTThe vi aciyattaM / / vR- yastu sAgArikapiNDo mahAjanapiNDena saha vATakAd bahirmIlitaH sa sAdhUnAM kalpate / kutaH ? ityAha- 'tasya' sAgArikasya tatrAprabhutvAd mahAjanasyaiva ca prabhutvAd dRSTe'pi sAgArikasya nAprItikaM bhavati // [mA. 3601] jaMpuna tesiM ciya bhAyaNesu avimissiyaM bhave davvaM / taM dissamANa gahiyaM, karejja appattiyaM prabhuNo // vR- yat punardravyaM 'teSAmeva' zayyAtaramAnuSANAM bhAjaneSu 'avimizritam' asaMsRSTaM bhavati tad dRzyamAnaM gRhItaM sat 'prabhoH' zayyAtarasyAprItikaM kuryAd ato na grAhyam // [ bhA. 3602] jaM puna tena adiTThe, dudhANa gahaNaM tu hota saMsaTTe / tahiyaM tAni kadhijjA, na yAvi na ya AyarA tattha // vR- yat punaH 'tena' sAgArikeNAdhSTasyAsaMsRSTasyApi "dughANe" durbhikSe saMstaraNAbhAvAd grahaNaM kriyate tatra 'tAni' zayyAtaramAnuSANi gatvA zayyAtarasya kathayeyurna vA; kathite'pi 'na ca' naiva 'tatra' durbhikSe zayyAttarasya tathAvidha Adaze bhavati, yena bhUyaH saGghaDI kuryAditi bhAvaH / / mU. (68) khalu niggaMdho vA niggaMthI vA sAgAriyapiMDaM bahiyA nIhaDaM asaMsaThThe saMsadvaM karei, kareMtaM vA sAijai, se duhao vIikkamamANe Avajjai cAummAsiyaM parihAraTThANaM anugdhAiyaM // vR yaH khalu nirgrantho nirgranthI vA sAgArikapiNDaM bahirnirgatamasaMsRSTaM saMsRSTaM karoti, kurvantaM vA 'khAdayati' kArayati kurvantamanumanyate vetyarthaH, saH 'dvidhA' laukika-lokottarikabhedAd dviprakArAM maryAdAM vyatikrAman Apadyate cAturmAsikaM parihArasthAnamanuddhAtikam, caturo gurumAsAnityarthaH / eSa sUtrasaGkSepArthaH / / atha bhASyavistaraH [bhA. 3603] saMsaTTassa u karaNe, cauro mAsA havaMta'nugdhAtA / ANAdiNo ya dosA, virAdhanA saMjamA - SSdAe || vR- asaMsRSTamasmAkaM grahItuM na kalpate iti kRtvA yadi saMsRSTaM karoti, tuzabdasyAnuktasamuccayArthatvAt kArayati vA kurvantamanumodayati vA tatazcatvAro mAsA anuddhAtAH prAyazcittaM bhavati, AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamA - ''tmaviSayA / / [bhA. 3604] sayameva ukaraNagmI, udagapphusa bhaMDaNuNhavaNa paMte /
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/68 tenA cArabhaDA vA, kammabaMdhe psnyjnnyaa| vR-svayameva karaNe tAvadime doSAH-'saMyatenAzucinA spRSTamidaM bhAjanam' iti vicintya udakena sparzanaM-prakSAlanam, tathA 'kimasmadIyAni bhAjanAni spRzasi ?' iti bhaNDanaM' kalaham, "uNhavaNa' tti teSAM bhAjanAnAmagnikAyenAGgAraNam,etAni prAntaH saGghaDikAriNaH kurvanti / tathA 'stenAH' caurAH 'cArabhaTAH' rAjapuruSA ete tatrAgatya taM saMyatasaMsRSTaM piNDaM apahareSuH, tatazca karmabandhasya prasajanA bhavati yAvadasau saMyato bhUyo nAvartate / kiJca[bhA.3605]bhiMdeja bhANaM daviyaM va ujjhe, Dajjheja uNheNa kaDI va bhuje / saMsattagaM taM va jahiM va chubbhe, virohi davvaM va jahiM va chaDDe / / vR-saMyataH sAgArikapiNDamanyatra prakSipan tad bAjanaM pramAdato bhindyAt, tana pazcAtkarmA'nyapravAhanAdayo doSAH / yadvA tatra bhAjane yad 'dravyaM' zAli-dAlyAdi tad anyatra saJcArayan 'ujjhet parityajet / athavA tadravyamatIvoSNaM tenAsau dahyeta, kaTI vA tathAkurvato 'bhujyeta' vakrIbhavet / yatra vA'sau sAgArikapiNDaM prakSipati 'tad dravyaM 'saMsaktaM' jantusaMsaktiyuktam, tataH saMyamavirAdhanA / virodhI vA tad dravyam, prakSepaNIyadravyeNa saha bhujyamAnaM rogAdivikArakArakamityarthaH, tatrAtmavirAdhanA / 'yatra vA bhUbhAge tad dravyaM prakSipan pramAdataH chardayati tatra SaTkAyavirAdhanA // atha "tenA cArabhaDA vA, kammabaMdhe pasajjaNayA / " iti vyAcaSTe- . [bhA.3606]taM tena chUDhaM tahigaM ca pattA, tenA bhaDA ghoDa kukammigA ya / Asatta nAma'Dita Au maMsA, na jinna'nAdesa na jA viuTTe / vR. 'tad' dravyaM tena saMyatena 'tatra' bhAjane prakSiptam, tatra ca prAptAH 'stenAH' caurAH 'bhaTAH' rAjapuruSAH 'ghoTAH' paJcAlacaTTAH 'kukarmiNazca' kukarmakAriNaH ete tad bhAjanamutkRSTazAlidAlyAdidravyabhUtamapahatya gaccheyuH / tatra kecidAcAryadezIyA bruvate-yAvat teSAmAsaptamaM kulamanuvartate tAvattasya saMyatasya karmabandhaH / apare-teSAM yAvad nAma-gotramanuvartate / anye-yAvat teSAmasthIni santi |apre punarAhuH-yAvat te AyurdhArayanti / eka bhaNanti-yAvat teSAM tadravyAbhyavahArapratyayo mAMsopacayaH / anye tu bruvate-yAvat teSAM tad bhaktaM bhuktaM sad nAdyapi jIrNaM tAvat pratisamayaM tasya karmabandhaH / sUrirAha-ete sarve'pyanAdezAH / siddhAntapakSaH punarayam-yAvadasau saMyataH 'na vyAvartate na tasmAt sthAnAdAlocanApradAnAdinA pratikrAmati tAvat karmabandho mantavyaH / / kiJca[bhA.3607] nicchaMti va marugAdI, obhAvaNa jaMca aMtarAyaM tu| kujA va pacchakamma, pavattaNaM ghAya baMdhaM vaa|| vR-saMyatena spRSTamiti kRtvA tad bhaktaM marukAdayo bhoktuM necchanti / tatazca 'aho ! amI azucayo yaiH spRSTamannamucchiSTamiti kRtvA brAhmaNAdayo na bhuJjate' iti mahatI sAdhUnAmapabhrAjanA syAt / yaJca marukAdInAM tadbhaktamabhuJjAnAnAmantarAyaM taniSpannaM prAyazcittam / pazcAtkarma vA sa gRhapati kuryAt, marukAdibhojanArthaM bhUyo'pyabhinavaM bhaktapAkaM kArayediti bhAvaH / yadvA 'sAdhubhiridaM pavitrIkRtam' iti matvA bhadrakAstasyAnnAdeH svagRhe pravartanaM kuryu / atha te prAntAstato ghAtaM vA bandhaM vA kupitAH santaH saMyatAnAM kuryuH / / ete tAvat svayaM karaNe doSA abhihitAH / atha svayaM saMsRSTaM kurtumasamarthI anyaiH kArayanti yo vA ko'pyanyaH prakSipati tamanumodayanti tata ime doSA
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 2, mUlaM-68, [bhA. 3608] 331 [bhA.3608] kArAvaNamannehi, anumodana umhamAdiNo dosA / duvihe vatikkammiM, pAyacchittaM bhave tivihaM / / anyaiH kArApaNe kurvato vAanumodane uSmAdayo doSA bhavanti / uSmA nAma-tenAtyuSNadravyeNa tasya agAriNo hastAdau paritApaH, AdizabdAd yadIyaM dravyamasau tatra prakSipati sa tena sahAsaGghaDaM kuryAt-kasmAnmadIyaM spRzasi? iti / evamAdayo doSAH / atraca 'dvividhe vyatikrame' laukikalokottarikamaryAdAtikramarupe prAyazcittaM trividhaM bhavati / tatraikaM svayaM karaNe, dvitIyaM kArApaNe, tRtIyamanumatAviti / / idamevottarArddha vyAcaSTe[bhA.3609] louttaraM ca meraM, aticaraI loiyaM ca melNto| ahavA sayaM parehi ya, duviho tuvatikkamo hoti / / dR-sAgArikacollakamitareSAM collakaiH samaM mIlayan 'lokottarikI maryAdAM' "na kalpate sAgArikapiNDo'saMsRSTaH saMsRSTaH kartum" iti bhagavadAjJAlakSaNAM 'laukikI ca' 'na mIlanIyA asmAkaM collakAH' ityevaMrupAM maryAdAm 'aticarati' atikrAmatItyarthaH / athavA svayaM karaNaM paraizca kriyamANasya khAdanamityevaM dvividho vyatikramo bhavati / [bhA.3610] paThamillugammi ThANe, dohi vi gurugA taveNa kAleNa / bitiyammi ya tavagurugA, kAlaguru hoti tatiyammi / / vR-tatra 'prathamasthAne' svayaMkaraNalakSaNe catvAro guravo dvAmabhyAmapi gurukAH, tadyathA-tapasA kAlena ca / 'dvitIya kArApaNe ta eva catvAro guravastapogurukAH / 'tRtIye' anumodanAlakSaNe sthAne ta eva caturgurukAH kAlaguravo bhavanti / / kiJca[bhA.3611] amhanayaM chUDhamiNaM kimaTThA, taM kena utte kahite jtiihiN| . te ceva toyAdi pavattaNA ya, asiTTa tene va asaMkhaDAdI / / vR.asmadIyaM tadidaM kimartha kenAnyatra prakSiptam ?, itthaM samaDikaribhi sAkSepamukte rakSapAlo bravItI-yatibhiridamekatra mIlitam / evaM kathite sati ta eva toyAdayaH' udakasparzana-bhaNDanAdayo doSAH / atha te bhadrakAstataH 'sAdhuhastena pavitrIbhUtamidam' iti matvA pravartanaM kuryu / athAsau rakSapAlo na kathayati tataH 'aziSTe' akathite tenaiva rakSapAlena samamasaGkhaDaM kuryu, AdizabdAd vadhaM vA bandhaM vA te tasya kurvanti / yata ete doSA ato nAsaMsRSTaM saMsRSTaM kartavyaM kArayitavyaM kriyamANamanumodayitavyaM ceti // atha dvitIyapadamAha[bhA.3612] addhANaniggayAdI, pavisaMtA vA vi ahava omammi / anumodaNa kArAvaNa, pabhunikhaMtassa vA karaNaM / / vR-adhvano nirgatA AdizabdAd azivAdivinirgatA adhvani vA pravizanto'thavA'vamaudarye vartamAnAH saMsRSTaM piNDaM kurvantaH prathamamanumodanaM tataH kArApaNamapi pratisevante / yo vo prabhuHbalavAn rAja-gaNasammato vA niSkAntaH-pratipannadIkSastasya svayamapi karaNaM bhavatIti saGgrahagAthAsamAsArthaH / atha vistarArtho'bhidhIyate-te sAdhavo viprakRSTAdadhvano nirgatAstaM vA pravizanto'kmaudarye vA anyatra paryAptamalabhamAnAstat sAgArikasatkaM dravyaM strigdhaM zarIropaSTambhakaM matvA prathamaM tAvadanyaM saMsRSTaM kurvantamanumodayanti / athAnyaH saMsRSTaM kurvatra prApyate tataH kaaryeyurpi||
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram -2-2/68 332 katham ? ityAha [bhA. 3613] purANa sAgaM ca mahattaraM vA, annaM va goheti tahiM ca choDhuM / sAgArio vA vi vigovito jo, sa piMDamantresu tu saMdadhAti / / vR- 'purANaM' pazcAtkRtam, tadaprAptau pratipannANuvrataM zrAvakam, tadabhAve yastatra mahattarastam, 'anyaM vA' pramANabhUtaM 'tatra' anyapiNDeSu sAgArikapiNDaM prakSeptuM 'grAhayanti' prajJApayantItyarthaH / yo vA sAgArikaH 'vikovidaH' vizeSeNa sAdhusAmAcArIkuzalaH sa khakIyaM piNDamanyeSu piNDeSu 'sandadhAti' mizrayatItyarthaH // [bhA. 3614] sammissiyaM vA vi amissiyaM vA, giNhaMti gItA itarehiM missaM / kAreMta'diTTaM ce'vigovitesa, diDuM ca tappaccayakAri gItA || vR- yadi sarve'pi gItArthAstataH sammizritaM vA amizritaM vA sAgArikapiNDaM gRhNanti / atha 'itaraiH' agItArthairyuktAstataH 'mizraM' saMsRSTaM gRhNanti nAsaMsRSTam / athAsaMsRSTaM (atha saMsRSTaM) na prApyate avikovidAzca-agItArthAstatra santi tataH 'adRSTaM' yathA te na pazyanti tathA purANAdinA saMsRSTaM kArayanti / athAdhTe kAryamANe teSAmapratyaya utpadyate, yathA- etaiH sAgArikapiNDa evAsaMsRSTaM AnItaH; tatastatpratyayakAriNo gItArthAstairdRSTamapi saMsRSTaM kArayanti // atha "pabhunikkhatassa vA karaNaM" iti padaM vyAkhyAnayati [bhA. 3615 ] jo ujjio AsI pabhU va puvvaM, tappakkhio rAya - gaNacio vA / savIrio pakkhivatI imaM tu, vottUNa kiM acchai esa vIsuM // vR- yastatra grAme pUrvam 'UrjitaH' balavAn 'prabhurvA' adhipatirAsIt, 'tatpAkSiko vA' tasya grAmasya hitaiSI 'rAja- gaNAJcito vA' rAjasammato mallAdigaNasammato vA AsIt, evaMvidho'pi yaH 'savIrya' zaktimAn, bhAjanabhedAdayo doSA yasya na bhavantIti bhAvaH; saH 'enaM' sAgArikapiNDamanyapiNDeSu prakSipati, paramidaM vacanamuktvA, yathA-kimeSaH 'viSvak pRthak tiSThatIti // pU. (69) sAgAriyassa AhaDiyA sAgArieNa paDiggAhiyA, tamhA dAvae no se kappai paDiggAhittae / mU. (70) sAgAriyassa AhaDiyA sAgArieNa appaDiggAhiyA, tamhA dAvae evaM se kappai paDiggAhittae / vR- athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha [bhA. 3616] nIhaDasAgAripiMDassa vivakkho AhaDo aha u jogo / nIDasute punaravi, jogo saMdaTThao nAma // vR- pUrvasUtre nirhataH sAgArikapiNDa uktaH, iha tu tadvipakSa Ahata ucyate / 'atha' eSa prastutasUtrasya 'yogaH' sambandhaH / tathA itaH sUtrAdanantaraM punarapi nirhatasUtraM bhaviSyati tato'yaM sUtratrayasya 'yogaH' sambandhaH sandaSTako nAma mantavyaH / kimuktaM bhavati ? - Adau nirhatasUtram, madhye AhatasUtram, avasAne tu bhUyo'pi nirhRtasUtram ; eSa IzaH sambandhaH sadhzapUrvAparasUtradvayena sandaMzakeneva gRhItatvAt sandaSTaka ityabhidhIyate / anena vakSyamANasUtrasyApyatraiva sambandho'bhihita iti // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- 'AhRtikA' praheNakaM sA sAgArikasya gRhe kuto'pi
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ 333 uddezaka H 2, mUlaM-70, [bhA. 3616] gRhAntarAdAgatA, sAca sAgArikeNa 'pratigRhItA' svIkRtA, 'tataH' tasyA madhyAd dadyAdno "se" tasya sAdhoH kalpate pratigrahItum / sAgArikasyAhRtikA sAgArikeNa apratigRhItA' na svIkRtA tasyA madhyAd dadyAdevaM "se" tasya sAdhoH kalpate pratigrahItumiti sUtrasa pArthaH / / sAmprataM niyuktivistaraH[mA.3617] AhaDiyA u abhidharA, kulaputtarA bhagini maTTigAlitte / dabve khete kAle, bhAvammiya hoi AhaDiyA / / -abhizabdo'tra pRthagarthavAcakaH / tatazca 'abhigRhAd' aparasmAd vezmano yad viziSTaM svAdhakadravyamAgataM sA AhRtikA bhaNyate / sA caivaM sambhavati-kazcid kulaputrakaH kacid grAme parivasati, tasya cAnyadA prAdhUrNakaH samAyAtaH tadarthaM vividhamatizAyi dravyamupaskRtam, kulaputrasya ca bhaginI tatraiva grAme pariNItA tadartha svakIyabhAryAhaste dhRtapUrAdikaM preSayati, sA ca bhaginI tadAnIM mRttikAliptahastA tatastAM grAtRjAyAM bravIti-sthApaya tvamidamamukatra pradeze, ahamidAnImakSaNikA tisstthmiiti| sA cAhRtikA ceti / / athainAbheva niyuktigAthAM vivarISurAha[bhA.3618] AesaTTa visesa, sati kAle bhagini sNbhrittaannN| . bhajiM bhajjAhatthe, kulao peseti bhaginIe / / vR-AdezaH-prAdhUrNakastadarzadhRtapUra-lapanazrIprabhRteH svAdyakadravyasya vizeSe sajjAte sati 'kAle bhojanadezakAle bhaginI saMsmRtya bhAryAhaste 'marjikA praheNakaM kulajaH' kulaputrako bhaginInimittaM preSayati eSA AhRtikocyate / asyAM ca catvAro bhaGgAH, tadyathA-dravyataH pratigRhItA na bhAvataH 1 bhAvataH pratigRhItA na dravyataH 2 dravyato'pi bhAvato'pi pratigRhItA 3 nApidravyato nApi bhAvataH pratigRhItA 4 / / eSAM yathAkramaM bhAvanAmAha[bhA.3619] ucchaMge anicchAe, ThaviyA dabbagahiyA na puna bhAve / ettha puna bhadda-paMtA, aciyattaM ceva gheppNte|| kR-yadarthaMsA bharjikA preSitA sA bhaginI taMbhrAtaraM prati kenApi kAraNena ruSTA satI bhrAtRjAyayA samarpyamANAmapi tAM na gRhNati, tatastayA nanAndurutsaGge'nicchayA'pi sA bharjikA sthApitA, eSA dravyataH pratigRhItA na punarbhAvataH / iyaM ca zayyAtarapiNDo na bhavati, bhAvato'gRhItatvAt / paramatra punarbhadraka-prAntadoSA bhavanti, bhadrakastannizrayA prakSepaM prAntastu niSkAzanavasativyavacchedAdikaM kuryAditi bhAvaH / aprItikaM caivaM gRhNamANe bhavati-kimeSa madIyaH piNDo na bhavati yenaivamamI idaM gRhNanti ? // [bhA.3620] vAvAra maTTiyA-asuilittahatthA u biiyao bhNgo| dosu vi gahie taio, cautthabhaMge u paDiseho / vR-tathA sA bhaginI yadA kamapi dalana-peSaNAdivyApAraM kurvANA mRttikayA vA azucyA vA liptahastA bhavati tadA bravIti-sthApaya tvamamukatra pradeze, eSA bhAvataH pratigRhItA na dravyata iti dvitIyo bhaGgaH 'dvAbhyAmapi' dravya bhAvAbhyAM pratigRhItA / caturthabhaGge 'dvAbhyAmapi' dravya-bhAvAbhyAM pratiSedhaH / kimuktaM bhavati? -sA bhaginI ruSTA satI balAdarpyamANAmapitAM bharjikAM hastAbhyAmapi . na spRzatIti / sA cAhRtikA dravya kSetra-kAla-bhAvabhedAt caturvidhA / punarekaikA dvividhA-chinnA
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 acchinnA ca / / athaitA eva bhAvayati [bhA. 3621] bRhatkalpa - chedasUtram - 2-2 / 70 saMkappiyaM va davvaM, diTThA khetteNa kAlato chinnaM / dosu u pasaMgadosA, sAgArie bhAvato duviho / vR- yad dravyaM saGkalpitam yathA- amukaM dhRtapUrAdikaM tatra gRhe netavyam, vAzabdasyAnuktaprakArAntaradyotakatvAd yad vA tatra gRhe nayanArthaM pRthak sthApitam, tadubhayamapi dravyatazchitram / yA pRtarAhRtikA svagRhamAnIyamAnA sAgArikeNa ddaSTA sA kSetratazchinnA / tathA 'amukasyAM velAyAMnetavyam' iti nirdiSTaM dravyaM kAlatazchinnam / upalakSaNamidam, tena 'na neSyAmi' iti yatra bhAvo nivRttastad bhaavtshchinnm| acchinnA tvAhRtikA caturddhA'pyetadviparItA / tathA 'dvayorbhaGgayoH' 'dravyataH pratigRhItA na bhAvataH, nApi dravyato nApi bhAvataH pratigRhItA na dravyataH' ityevaMrUpo yo bhaGgaH, yazca 'dravyato'pi bhAvato'pi pratigRhItA' ityevaMlakSaNo dvividhaH pratigRhIto bhaGgaH, etayoH sAgArikapiNDa iti kRtvA na kalpate // athainAmeva niyuktigAthAM vyAcaSTe [bhA. 3622] saMkappiyaM vA ahavegapAse, sagAridivaM amugaM tu velaM // niyaTTa bhAve 'mugaM adiTThA, kAle na niddesa achina bhAve - yad ghRtapUrAdi tatra gRhe nayanAya saGkalpitam, athavA yadekapArzve vizcak sthApitaM tadetad dravyatazchinnam / sAgArikeNa svagRhamAnIyamAnaM yad dhSTaM tat kSetratazchinnam / 'amukasyAM' madhyAhnAdilakSaNAyAM velAyAM netavyamiti nirdiSTaM kAlatazchinnam / yatra tu 'na neSyAmi iti bhAvo nivRttastad bhaavtshchinnm| evaM caturddhA'pi chinnaM vyAkhyAtam / athAcchinnaM vyAkhyAti - "na'mugaM" ityAdi / yad dravyamamukaM netavyamiti na saGkalpitaM na vA pRthak sthApitaM tad dravyato'cchinnam / yA vA AhRtikA sAgArikeNAnIyamAnA na ddaSTA tat kSetrato'cchinnam / kAle'cchinnaM yatra pratiniyatAyA velAyA nirdezo naasti| bhAve'cchinnaM tu yatrAdyApi 'neSyAmi' iti bhAvo' vyavacchinnaH, na nivarttate ityarthaH / / athAtraiva grahaNavidhimAha [bhA. 3623] bhAvo jAva na chijjai, vippariNaya geNha mottu khettaM tu / khette va hoti gahaNaM, aThThe vippariNatammi // vR- bhAvo yAvadadyApi na vyavacchidyate tAvanna kalpate / yadA tu 'na neSyAmi' iti bhAvaH 'vipariNataH' vyavacchinnastadA kSetracchinnaM muktvA yadanyat kSetrato'cchinnaM yaJca dravyataH kAlatazca chinnamacchinnaM vA tad grahItuM kalpate, kSetracchinnasyApi grahaNaM bhavati yadi sa tad dravyaM nayannapAntarAle 'na neSyAmi' iti vipariNato bhavati, taJca sAgArikeNa adRSTam - adhzyamAnaM grahItavyam // yataH[ bhA. 3624 ] purato pasaMga-paMtA, aciyattaM caiva puvvabhaNiyaM tu / bitiya tatiyA u piMDo, paDhama- cautthA pasaMgehiM // vR- atha sAgArikasya purato gRhNanti tato bhadrakaH prasaGgaH tanizrayA tatra prakSepam, prAntazca niSkAzanAdikaM kuryAt, aprItikaM ca pUrvabhaNitaM tasya tathApazyato gRhyamANe bhavati, tataH purato na grahItavyam / tathA dvitIya-tRtIyA bhaGgI zayyAtarapiNDa iti kRtvA parihattavyau / prathama caturthI tu na zayyAtarapiNDaH, paraM prasaGgadoSabhayAt tAvapi parihartavyau / athAcAryo vineyavargavyutpAdanArthamAkSepa parihArau nirupayitukAma idamAha
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-70, [bhA. 3625] 335 [bhA.3625] kappai apariggahiyA, nikkheve cau dugaM ajaannNtaa| jANaMtA vi ya keI, sammohaM kAu lobhA vA // vR-kecidAcAryAnikSepacatuSkasya-'dravyataH pratigRhItA na bhAvataH' ityAdilakSaNabhaGgacatuSTayasya 'dvikaM prathama-caturthabhaGgadvayamAzcityedaM sUtraM pravRttamityevaMvidhamarthamajAnantaH, yadvA jAnanto'pi tadarthaM kecidagItArthAnAM sammohaM kRtvA lobhAd [vate-kalpate sAgArikeNAparigRhItA aahRtikaa|| idameva spaSTayati[bhA.3626] jaM AiDaM hoi parassa hatthe, jaMnIhaDaM vA vi parassa dinnaM / taM suttachaMdeNa vayaMti keI, kapaMna ce suttamasuttamevaM / / - yad 'AhRtaka' praheNakaM zayyAtaragRhamAnIyamAnaM parasya haste bhavati, etena prastutameva sUtraM gRhItam; yacca nirdRtaM' sAgArikagRhAd niSkAzitaM parasya dattam, anena ca vakSyamANaM sUtramupAttam, tadevaMvidhaM dravya 'sUtracchandena' sUtrAbhiprAyeNa 'kalpyaM' kalpanIyam 'na' naiva 'ced' yadi AcArya! evamasmaduktaM manyase tataH sUtramasUtrameva prApnoti, apramANamityarthaH / evaM kecidAcAryadezIyA vadanti / / atra sUri prativacanamAha__ [bhA.3627]suttaM pamANaM jati icchitaM te, na suttamatthaM atiricca jAtI / atyo jahA passati bhUtamatthaM, taM suttakArIhiM tahA nibaddhaM / / - yadi 'te' tava sUtraM pramANatvena 'iSTam' anumataM tata idamapyakSiNI nimIlya vicArayatu devAnAMpriyaH-sUtraM tAvad 'artha' vyAkhyAnamatiricya 'na yAti' na pravartate, nAvabudhyate ityarthaH; ata eva 'artha' niyukti-bhASyAdirUpaH 'yathA' yena prakAreNa 'bhUtaM sadbhUtam 'artham' abhidheyaM pazyati sUtrakAribhirapi' gaNadhara-sthaviraiH tat sUtram tathA' tenaivAbhiprAyeNa nibddhmvsaatvym|| amubhevArthaM draDhayati[bhA.3628]chAyA jahA chAyavato nibaddhA, saMpatthie jAti Thite ya tthaati| ___atho tahA gaJcati paJjavesU, suttaM pi atthAnucaraM taheva // -'chAyA' pratItA, sA yathA 'chAyAvataH puruSAdeH 'nibaddhA' paratannA satI tasmin samprasthite yAti, sthite ca tasmin sA'pi tiSThati; tathA'trApi chAyAvatpuruSasthAnIyo'rtho yeSu 'paryAyeSu' bhaGgakAdiviSayeSu prakAreSu gacchati sUtramapi chAyAsthAnIyaM tasyaivArthasyAnucaraM sat 'tathaiva' teSu teSu paryAyeSu gacchati / / idameva spaSTataramAha. [mA.3629] jaM keNaI icchai pajjaveNa, attho na sesehi u paJjavehi / vihI va sutte tahi vAraNA vA , ubhayaM va icchaMti vikovaNaTThA / - 'artha' vyAkhyAnavidhiryena kenacit paryAyeNa yat sUtraM grahItumicchati na 'zeSaH' aparaiH paryAyaiH, tatra sa eva pramANayitavyo na zeSA iti vAkyazeSaH |ythehaiv sUtre yathAbhAvena vipariNate Anetari yadi sAgAriko na pazyati tataH kalpate pratigrahItuM tad dravyam / etena paryAyeNa artha AhRtikAmicchati, na zeSairavipariNata-kSetracchitratAdibhi paryAyaiH / evamarthenepsite'nIpsite vA vastuni sUtrakAraH kathaM sUtraM baghnIyAt ? ityAha-vidhirvA tatra sUtre vaktavyaH, yathA atraivA''hatikAsUtre dvitIye AlApake; 'vAraNA vA pratiSedhaH, yathehaiva prathame AlApake; 'ubhayaM vA'
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 2-2 / 70 vidhi-pratiSedharUpaM kacidekatrApi sUtre ziSyamativikopanArthaM sUraya icchanti, yathA "kappai niggaMthANaM pakke tAlapalaMbe bhinne paDiggAhittae, se vi ya vihibhinne no ceva naM avihibhinne / " // api ca[bhA. 3530] ussaggao neva sutaM pamANaM, na vA'pamANaM kusalA vayaMti / aMdho ya paMguM vahate sa cAvi, kaheti doNhaM pi hitAya paMthaM // vR- 'utsargataH' sAmAnyena 'zrutaM' sUtraM naiva pramANaM na vA apramANam, kintu pUrvAparAviruddhavRddhasampradAyAgatenArthena yuktaM pramANam, anyathA punarapramANam, ityevaM 'kuzalAH' tIrthakaragaNadharA vadanti / tathAhi-yathA kila kazcidandho dezAntaraM gantumanAH svayaM mArgamapazyan paGgu gantumazaktaM cakSuSmattayA skandhe vinyasya vahati, 'sa cApi' paGgu 'dvayorapi' Atmanastasya ca 'hitAya' garttAprapAtAdyupadravarakSaNAya 'panthAnaM' mArgaM kathayati / evamarthenAprabodhitaM sad andhasthAnIyaM sUtram, tad yadA pazusthAnIyamarthamAtmana uparikRtaM bahati tadA so'pyartha sUtranizrayA gacchan samyagviSayavibhAgadarzitayA niSpratyapAyaM muktimArgamupadizatIti, ato'rthasavyapekSameva sUtraM pramANamiti sthitam // atha "jANaMtA vi ya keI, sammohaM kAu lobhA vA / " iti pazcArddha vyAcaSTe[bhA. 3331] appassuyA je avikovitA vA, te mohaittA imiNA sueNa / tesiM pagAso vi tamaMtameti nisAvihaMgesu va sUrapAdA || vR-ye 'alpazrutAH' adhItasvalpasUtrA ye vA 'avikovidAH' agItArthAstAn anena sUtreNa mohayitvA vijAnanto'pi lobhabahulatayA sAgArikasyAhnatikApiNDaM grAhayantIti vAkyazeSaH / 'teSAM ca' evaM mohitAnAM 'prakAzaH' prastutasUtrasyArtha kathyamAno'pi 'tamastamAyate' prabalAndhakAratayA pariNamate / yathA 'nizAvihaGgAH' ulUhAkAdyAsteSu sUryasya pAdAH - kiraNAH prakAzarUpA api mahAndhakArIbhavanti / / Aha yadyevaM tataH kalpate sAgArikeNAparigRhItA AhvatikA" iti prastutasUtraM kathaM nIyate ? atrocyate [mA. 3632] ahabhAvavippariNae, addiTTha suyaM tu tammi u pautthe / nIhaDiyAe purao, saMchobhagamAdiNo dosA / / vR- yastAmAhRtikAM prahiNoti nayati vA tasmin yathAbhAvaM svayameva vipariNate na praheSyAmi na neSyAmIti vA vipariNAmamApanne kalpate / yadvA tena tatrAgacchatA zrutam-yasya sakAzamahamidaM nayAmi sa proSitaH- grAmAntaraM gataH, tatastasmin proSite sati sa netA 'na nayAmi' iti vipariNataH, atrAntare sAdhavaH samAyAtAH tataH sAgArikeNAddaSTaM kalpate pratigrahItum atra sUtranipAtaH / tathA vakSyamANasUtre bhaNiSyamANAyAM nihvatikAyAM sAgArikasya purato gRhyamANAyAM saMchobhakaHprakSepaka AdizabdAd niSkAzana- zayyAvyavacchedAdayazca doSA bhavanti, ataH sAgArikasya purataH sA na grahItavyA // atra kathaM sa tatrAhRtikAM nayan vipariNamati ? ityucyate [bhA. 3633] nIyaM pi me na ghecchati, dhammo va jatINa hoti deMtassa / sabda vA siM, bhaMDaNakamme va addannA // vR- mayA tatra nItamapyetad ghRtapUrAdikaM sa na grahISyati, yadvA yatInAmevaMvidhaM dravyaM dadato mama dharmo mahAn bhavati, athavA yeSAM samIpe tad nIyate teSAM svajanamaraNa-dhanaharaNAdikaM vyasanaM zokakAraNamajaniSTa, 'abhyudayo vA' ko'pyutsavizeSasteSAM varttate, 'bhaNDanaM vA' kalahastadAnIM 336
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-70, [bhA. 3633] 337 mahatA bhareNa vartate, 'karmaNi vA' kRSyAdau te 'annAH' akSaNikAH santi tato nItamapi nAmI grahISyanti / [mA.3634] iti bhAvammi niyatte, tehi adihassa kappatI gahaNaM / chettAdiniggatesu va, kappati gahaNaM jahiM sutaM // vR- 'iti' anantaroktaprakAreNa bhAve nivRtte sati yeSAM samIpe tad nIyate 'taiH' zayyAtaramAnuSaira6STasya kalpate grahaNam / yadvA kSetra-khalAda nirgateSu teSu grahaNaM kalpate / evaM yatra sUtramavatarati sa eSa viSaya ukta iti // mU. (71) sAgAriyassanIhaDiyA pareNa apaDiggAhitA,tamhA dAvae no se kappai pddiggaahitte| mU. (72) sAgAriyassa nIhaDiyA sapareNa paDiggAhiyA, tamhA dAvae evaM se kappai pddiggaahitte| vR-asya sambandhaH prAgevoktaH / vyAkhyA'pi prAgvat / navaraM sAgArikadravyaM yadanyatra nIyate sA nirhatiketyucyate / sA yasya samIpepreSitA tenApratigRhItA na kalpate, pratigRhItA tu klpte|| atha bhASyam[bhA.3635]paDhama-cautthA piMDo, bitio tatio ya hoti u apiMDo / purato te vi vivaje, bhaddaga-paMtehi dosehiM / / . kR-nirhatikAyAmapi dravyataH pratigRhItA nabhAvata ityAdayazcatvAro bhnggaaH| navaramatra prathamacaturthoM bhaGgau zayyAtarapiNDaH, ekatra bhAvato'paratra tu dravyato bhAvatazca pareNApratigRhItatvAt / dvitIyastRtIyazca bhaGgo nabavati zayyAtarapiNDaH, paraMsAgArikasya purataH 'tAvapi dvitIyatRtIyabhaGgI bhadraka-prAntadoSabhayAd vivarjayeyuH / / tatra bhadrakastannizrayA prakSepaM kuryAt, yastu prAntaH sa idaM brUyAt[bhA.3636] kenAvi abhippAeNa dinamANaM pi necchiuM puTviM / amhe obhAvaMtA, purao ciya ne paDicchaMti // vR.amI zramaNakAH kenApyabhiprAyeNa pUrvamasmAbhirdIyamAnamapi 'anIpsitvA' apratigRhya sAmprataM bahujanamadhye'smAnapabhrAjayanta itthamasmAkameva purata idameva dravyaM pratIcchanti // [bhA.3637] kiM taM na hoti amhaM, khettaMtariyaM va kiM visamadosaM / suvvatta sottigAdiva, careMti jatiNo viDaMbheNaM / / vR-kimetad dravyamidAnImasmAkaM satkaM na bhavati?, atha 'kSetrAntaramAgatam' iti kRtvA kalpate tadapyasaGgatam, yataH kSetrAntaritaM viSaM kimadoSaM bhavati? tadamI suvyaktaM zrotriyA iva' dhigjAtIyA ivayatayo'pi santo dambhena caranti / kimuktaM bhavati? -dhigjAtIyAH 'azUdrAtrikA vayam' iti kRtvA zUdragRhe na samuddizanti paraM tandulAdIni gRhNanti; yathA teSAmazUdrAnnavrataM dambha evamamISAmapi zayyAtarapiNDaparihArAdivrataM dambha iva lakSyate / / athAhRtikA nirhatikA vA yeSu kAraNeSu gRhyate tAnyAha__[bhA.3638] duvihe gelannammI, nimaMtaNe davvadullabhe asive / | 19 22
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/72 omodariya paose, bhae ya gahaNaM anunnAyaM / / asya vyAkhyA prAgvat // atra nimantraNApadaM vizeSato bhAvayati[bhA.3639] nibaMdhanimaMtete, maNaMti majjiM dalAhi jA esaa| taM puna avigItesuM, gIyA itaraM pi geNhaMti // vR-zayyAtaraM mahatA nirbandhena nimantrayamANaM sAdhavo bhaNanti-yA tavaiSA bharjikA-praheNakaM AhRtikA nirhatikA vA tAM prycch| 'tatpunaH' AhRtikAyA nirhatikAyA vA grahaNapagItAryeSu kurvanti / ye tu gItArthAste 'itaramapi sAgArikapiNDamapi gRhNanti // [bhA.3640] necchaMtamagItaM etineva sutteNa pattiyati / sacchaMdena na bhaNimo, phuDa-viyaDamiNaM bhaNati suttaM // vR-athAgItArtha ArhatikAM nihatikA vA necchati grahItuM tata etenaiva sUtreNa pratyAyayanti, yathA-AryA ! vayaM 'svacchandena' svAbhiprAyeNa na bhaNAmaH, kintu 'sphuTa-vikaTam' atIvavyaktAkSaramidameva sUtraM maNati, yathA-kalpate sAgArikeNApratigRhItA AhRtikA pareNa ca pratigRhItA nirhatiketi // api ca[bhA.3641] jo taM jagappadIvehi paNIyaM savvabhAvapannavaNaM / na kuNati sutaM pamANaM, na so pamANaM pavayaNammi / vR- 'tat' sakalatrilokIprasiddhaM 'jagapradIpaiH' bhagavadbhistIrthakaraiH praNItaM sarveSAmutsargA'pavAda-nizcaya-vyavahArAdInAM bhAvAnAM prajJApanA-arUpaNA yatra tat tathAvidhaM zrutaM yaH kazcit pramAmaM na karoti nAsau 'pravacane caturvarNasAmadhye pramANaM bhavati / amumevArthamanyoktibhaGgayA draDhayati[bhA.3642] jasseva pabhAvummillitAiM taM ceva hayakatagghAI / kumudAiM appasaMbhAviyAiM caMdaM uvahasaMti // . vR. yasyaiva prabhAveNonmIlitAni-prabuddhAni tameva candraM kumudAnyupahasantIti saNTAH / kathammatAni? ityAha-hatakRtaghnAni,hatazabdo nindAvAcakaH, kRtaghnatayA pApAnItyarthaH / AtmAnaM sambhAvayanti-'vayameva zobhanAni' ityabhimanyante tacchIlAni ca yAni tAnyAtmasambhAvIni, kutsitAnyAtmasambhAvIni AtmasambhAvikAni / evaMvidhAni paramopakAriNamapi candraM 'vanamatIvAvadAtAni, bhavA~stu sakalakatvAnna tathA' iti svakIyazvetaprabhApaTalenopahasantIvopahasantItyucyate / evamAryA! bhavanto'piyasyaiva prabhAveNonmIlitavivekalocanAH saAtAH tadeva zrutaM sAmpratamapramANayanto hatakRtanA iva lakSyante / evaM prajJApitAH santaH pratipadyante sUtrAzAtanApAtakabhayAdagItArthA apyAhavati kAdigrahaNam // ma. (73) sAgAriyassa aMsiyAoavibhattAo avvocchinnAo abbogaDAo anijUDhAo, tamhA dAvae no se kappai pddiggaahitte|| mU. (74) sAgAriyassa aMsiyAo vibhattAo vocchintrAo bogaDAo nijUDhAo, tamhA dAvae evaM se kappai paDiggAhittae / [mA.3643] chinnamamatto kappati, acchinno na kappatI aha tu jogii| ww
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-74, [bhA. 3643] pattegaM vA bhaNito, iyANi sAhAraNaM bhnnimo|| AhRtikA-nirhatikApiNDavadaMzikApiNDo'pi sAgArikeNa 'chinnamamatvaH' 'mamAyam' iti bhAvAnivartitaH kalpate, acchinnamamatvastu na klpte| athaiSaH 'yogaH' sambandhaH / yadvA pratyekam ekasyaiva sAgArikasya satkaMpiNDamAzritya vidhiNitaH / idAnIM tu sAgArikasyAnyeSAMca sAdhAraNaM piNDamadhikRtya vidhi bhnnaamH||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyAHsAgArikasya yA aMzikA tasyA anyeSAmaMzikAbhyo'vibhaktAyAavyavacchinnAyA avyAkRtAyA anigUDhAyA madhyAt kazcid bhakta-pAnaM dadyAt, no "se" tasya sAdhoH kalpate pratigrahItum / sAgArikasyAMzikA vibhaktA vyavacchinnA vyAkRtA nigUDhA ca yasmAd rAzerbhavati tasmAd dadyAt, evaM "se" tasya kalpate pratigrahItumiti sUtrasa pArtha / / atha niyuktivistaraH[bhA.364] sAgAriyassa aMsiya, avibhattA khetta-jaMta-bhojjesu / khIre mAlAkAre, sagArAdiTuM pariharaMti // vR-sAgArikasyAMzikA avibhaktA na kalpate / sA ca kSetre vA yantre vA bhojyeSu vA kSIre vA mAlAkAre vA sambhavati / atraca sAgArikaddaSTaM sarvatrApi pariharantIti niyuktigaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vivarISuH sUtrasya viSamapadAni tAvad vivRNoti[bhA.3645] aMso ti va bhAgo tiva, egaTThA puMja eva avibhttaa| katabhAgo vina sabbo, vocchijjati sA avocchinnA / / dR-aMza iti vA bhAga iti vA ekArthe pde| aMza evAMzikA, svArthe kaH pratyayaH / tatra yAvAn sAgArikAdInAM sAdhAraNazcollaka upaskRtastAvAnadyApyakhaNDaH puJja eva yadA''ste na bhAgAdivivakSA kRtA sA aMzikA avibhaktetyucyate / yatra tu bhAgAH kRtAH paraM mUlarAziH kRtabhAgo'pi na sarvo vyavacchidyate sA avyavacchinnA // [bhA.3646] abbogaDA u tujhaM, mamaM tu vA jA na tAva nidisati / tatyeva acchamANI, hoti anihiyA aNsii| -sarveSAmapi samA bhAgAH sthApitAH param 'eSa bhAgastava, eSa punarmama ityevaM yA na tAvad nirdizati sA'vyAkRtA'bhidhIyate / yA tu nirdiSTA paramadyApi na tato'nyatra nIyate sA aMzikA tatraiva tiSThantI anigUDhA bhavati / evaMvidhA na kalpate pratigrahItumiti / atha kSetradvAraM vyAcaSTe[mA.3647]sItAi janno pahugAdigAvA, je kappaNinA jatiNo bhavaMti / sAlI-phalAdINa va nikkayammi, paDela tellaM lavaNaM gulo vA // dR-sAgArikasyAnyeSAM ca sAdhAraNe kSetre 'sItAyAH' halapaddhatidevatAyAH 'yajJaH' pUjA bhavet tatra sAlyAdidravyaM yad upaskRtam, pRthukAdayo vA ye tatra kSetre yatInAM kalpanIyA bhavanti, yad vA tatra zAlInAM kalamAdInAM phalAnAM-cirbhaTAdInAm AdizabdAd yovAriprabhRtInAM dhAnyAnAM vikrIyamANAnAM niSkraye tailaM vAlavaNaM vA guDo vA patet, eSA sarvA'pi kSetraviSayA sAgArikAMzikA / / yantradvAramAha.. [bhA.3648 jaMte rasa gulo vA, tellaM cakkammi tesu vA jNtuu| vikkejate paDitaM, pavattaNaMte ya pagayaM vA / / .
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/74 vR- yantramapi sAgArikasyAnyaiH saha sAdhAraNaM syAt / tacca dvidhA ikSuyantraM tilayantraM ca / tatrekSuyantre kolhukAkhye raso guDo vA bhavet / tilayantraM tu cakramucyate, tatra tailaM tilAStasIsarpapAdInAM bhavet / 'teSu vA' rasAdiSu vikrIyamANeSu yat tu' tandula-ghRtavastrAdikamApatitam, athavA yantrasya pravartane- prathamaprArambhe 'ante vA' parisamAptau yat te sambhUya 'prakRtaM ' prakaraNaM kurvanti, eSA yantraviSayA aMzikA // atha bhojya-kSIradvAre vyAkhyAnayati[bhA. 3649] gaNa-goTThimAdi bhojjA, bhuttuvvariyaM va tattha jaM kiMci / bhAugamAdIna pao, avibhattaM jaM va goveNaM // vR-gaNaH- mallAdigaNarUpaH goSThI - mahattarAdipuruSapaJcakarigRhItA tayoH, AdizabdAdanyasyApi mahAjanasya sAdhAraNAni yAni bhojyAni samayaH yad vA kiJcid modakacUriprabhRtikaM tatra muktodvaritaM dravyam, eSA bhojyaviSayA sAgArikAMzikA / tathA sAgArikasambandhinAM bhrAtRbhrAtRvyAdInAM 'payaH' dugdhaM yAvadadyApi sAgArikeNa sahAvibhaktam, yad vA dugdhaM vRtticchinnaM sAgArikadugdhamadhyAdadyApi gopenAvibhaktam, eSA kSIraviSayA sAgArikAMzikA | mAlAkAradvAramAha [ bhA. 3650 ] pupphapaNiNa ArAmigANa paDiyaM na jAva u virikkaM / pakkhevagAdi samuhaM, aciyattAdI ya puvvuttA // vR- puSpANAM paNitena vikrayeNa yad 'ArAmikANAM' mAlikAnAM ghRtAdikaM patitaM tad ArAmasvAminA sAgArikeNa yAvadadyApi na 'viraktaM' vibhaktaM tAvadeSA'pi sAgArikAMzikA / atha ca kSetrAdiSu mAlAkArAnteSu dvAreSu yadi sAgArikasya sammukha pazyatastadIyAyAmazikAyAmavibhaktAyAM sAdhavo bhaktAdikaM gRhNanti tadA bhadrakakRtAH prakSepakAdayaH prAntakRtAH punaraprItikAdayaH pUrvoktA doSA mantavyAH || mAlAkAradvAraM prakArAntareNAha [bhA. 3651] ahavA vi mAlakArassa aMsiyaM avanayaMti bhujesu / soya sagAro tesiM, taM pi na icchaMti avibhattaM / / vR- athavA mAlAkArasya puSpAvacayanAdinirviSTAmaMzikAM 'bhojyeSu' zAli dAlyAdiSu yAvat tasya AbhAvyaM tAvanmAtrAmagAriNaH prAgevApayanti, sa ca mAlAkAraH 'teSAM' sAdhUnAM sAgArikaH, ato yAvadasau mAlAkArAMzikA avibhaktA tAvat tAmapi grahItuM necchanti // dvitIyapadamAha[ bhA. 3652] gelannamAIsu u kAraNesU, mA'dippasaMgau na ya savve gItA / giNhati puMjA avireDiyAto, tassa'nnato vA vi vireDiyAo || vR- glAnatvA 'vamaudaryAdiSu kAraNeSu saMstaraNAbhAve 'mA prathamata eva zayyAtarapiNDagrahaNe'tiprasaGgo bhavatu' iti kRtvA, na ca te sarve'pi gItArthA ataH prathamam 'aviriktAd' anyaiH samaM sAdhAraNAt puJjAt, tataH 'anyasmAdapi' viriktAt 'tasya' sAgArikasya satkAt puJjAd gRhNanti // mU. (75) sAgAriyassa pUyAbhatte uddesie ceie pAhuDiyAe, sAgAriyarasa uvagaraNajAe niTThie nisaTTe pADihArie, taM sAgArio dei sAgAriyassa parijaNo dei, tamhA dAvae no se kappai paDigAhittae /
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH2, mUlaM-75, [bhA.3652] 341 vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[mA.3653] dabve chinnamachinnaM, na kappatI kappae ya iti vuttaM / idamannaM puna bhAve, avvocchinnammi paDisiddhaM / / vR-dravyataH 'chinnaM vibhaktaM sad aMzikAdravyaM kalpate, tadeva 'acchinnaM 'avibhaktaM' na kalpate iti proktam / idaM punaranyad asmin sUtre sAgArikasyAvyavacchinne bhAve pratiSiddham, na kalpate ityarthaH // [bhA.3654] avisesio va piMDo, hechimasuttesu esmkkhaato| iha puna tassa vibhAgo, so puna uvakaraNa bhatte vA / / vR-athavA adhastanasUtreSu avizeSitaH' vibhAgarahitaH 'eSaH' sAgArikapiNDa aakhyaatH| 'iha punaH' prastutasUtre 'tasya' sAgArikapiNDasya vibhAga ucyate / katham ? ityAha-'sa punaH' piNDa upakaraNaM vA bhaved bhaktaM vA iti / anena sambandhenAyAtasyAsyavyAkhyA-sAgArikasya ye pUjyAH-svAmi-kalAcAryAdayastadarthaM bhaktam-azanAdi pUjyabhaktam, taccoddezaH-saGkalpastena nivRttamaudezikam, tAneva pUjyAnuddizya kRtamityarthaH / tatasteSAmeva prAbhRtikAyAM 'cetitaM' daukanIkRtam, upanItamiti bhAvaH / tathA sAgArikasya upakaraNajAtaM-vastra-kambalAdikaM pUjyAnAmarthAya 'niSThitaM' niSpAditam, tataH 'nisRSTaM pUjyebhyaH pradattam / 'taca bhaktamupakaraNaM vA tebhyaH prAtihArika dattam, bhuktAvazeSaM sadidaM bhUyo'pyasmAkaM pratyarpaNIyamiti bhAvaH / tad evaMprakAraM saMyatAnAM sAgAriko vA dadyAt sAgArikasya parijano vA dadyAt kiM kalpate ? na vA? ityAha- 'tasmAt pUjyabhaktAt pUjyopakaraNAdvA prAtihArikAd dadyAt paraM na kalpate pratigrahItumiti sUtrArthaH / / atha bhASyam[bhA.3655] saMbaMdhI sAmi gurU pAsaMDI vA vi taM samuddissa / . pUyA ukkhittaM ti ya, paTTagamattaM ca egaTThA / / vR-sAgArikasyaiva yaH 'sambandhI' pitRvya-mAtulAdiryo vA tasya svAmI prabhuH 'gururvA kalAcArya yasya vA pApaNDino bhaktaiH sa pUjya ucyate taM samuddizya kRtaM pUjyabhaktamucyate / "tattva-bhedaparyAyaivyArkhayA" iti vacanAdekArthikAnyAha-pUjyabhaktam ukSiptabhaktaM paTTakabhaktam, etAnyekArthAni padAni / / [bhA.3656] ceiyakaDamegaTTa, pAhuDiya paheNagaM ca egaTThA / uvagaraNaM vatthAdI, jAva vibhAgo va joggaM vA / / vR-cetitaM kRtaM cetyekArtham ! prAbhRtikA praheNakamiti ca ekArthe / upakaraNaM vastrAdikam / vastraM ceha kSaumikaM gRhyate, tacca paridhAnaM pAvaraNaM vA pUjyAnAMdAtavyam, AdigrahaNAt pASaNDinaH pratigraho vA kambalaM vA ekAdazapratimA pratipitsorvA rajoharaNaM dAtavyam, evamAdiko yAvAn vibhAgo'tra ghaTate yad vA yasyopakaraNaM yogyaM tad vaktavyam / [bhA.3657] nidriya kaDaM ca ukkosakaM ca dinnaM tu jANasu nisaTuM / . bhuttuvariyaM paDihAriyaM tu iyaraM puno cattaM // -niSThitaM kRtamityeko'rthaH / yadvA yad utkRSTaM vastrAditad niSThAM prAptamiti kRtvA nisstthitmucyte|
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/75 yattu dattaM tad nisRSTaM jAnIhi / bhuktodvaritaM bhUyo'smAkaM pratyarpaNIyamiti yat pratijJAtaM tat prAtihArikam / itarat punaH' aprAtihArikaM sAgArikeNa bhaktamupakaraNaM vA yat 'tyaktaM nirdeyatayA dattamityarthaH / evaMvidhaM prAtihArikadattaM zayyAtarapiNDa iti kRtvA na grahItavyam / / mU. (76) sAgAriyassa pUyAbhatte uddesie ceie jAva pADihArie, taM no sAgArio dei no sAgAriyassa parijaNo dejA, sAgAriyassa pUyA dei, tamhA dAvae no se kappai paDiggAhittae / pR.asya vyAkhyA prAgvat / navaram atra na sAgAriko na vA sAgArikasya parijano dadyAt kintu sAgArikasya pUjyaH' sambandhi-svAbhyAdirdadyAttathApina kalpate, prAtihArikatayA dattamiti kRtvA sAgArikapiNDatvAt // mU.(77) sAgAriyassa pUyAbhatte uddesie ceie pAhuDiyAe sAgAriyassa uvagaraNajAe nihie nisaTTe apADihArie, taM sAgArio dei sAgAriyassa parijano dei, tamhA dAvae no se kappai pddiggaahite|| -ayamaprAtihArikatayA sAgArikapiNDo na bhavati, paraM sAgArikastatparijano vA dadAtIti kRtvA prakSepakAdidoSasadbhAvAd na kalpate // mU. (78) sAgAriyassa pUyAbhatte jAva apADihArie, taM no sAgArio dei, no sAgAriyassa parijaNo dei, sAgAriyassa pUyA dei, tamhA dAvae evaM se kappai paDigAhittae / kR.atra sAgArikeNAddaSTaM tatpUjyo'prAtihArikaM dadAtIti kRtvA kalpate, paraM dvitIyapade, notsargataH // yata Aha[bhA.3658] pUyAbhatte cetie, uvakaraNe nihitai nisaTTe ya / - taM pi na kappati ghettuM, pakhevagamAdino dosA / / vR- pUjyAnAmarthAya yad bhaktaM 'cetitaM' kRtam, yacopakaraNaM niSThitaM tat tebhyaH 'nisRSTam' aprAtihArikatayA pradattaM tadapi na kalpate pratigrahItum, prakSepakAdayo doSA bhadraka-prAntakRtAmA bhuuvniti|| mU. (79) kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA imAiM paMca vatthAiMdhArittae vA pariharittae vA, taMjahA-jaMgie bhaMgie sANae pottae tirIDapaTTe nAmaM paMcame / / vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha[mA.3659]uvagaraNaM ciya pamayaM, tassa vibhAgo u bitiya-carimammi / vAhAro vA vutto, idANi uvadhissa adhikaaro|| vR-pUrvasUtre tAvadupakaraNameva prakRtam, ataH 'tasya' upakaraNasya 'vibhAgaH' vizeSaprarUpaNaM dvitIyoddezakasya carame antye sUtradvaye kriyate / athavA pUrvasUtreSu saprapaJcamAhAra uktaH, idAnIM tvasmin sUtre 'upadhi (dhe) radhikAraH' yAIza upadhigrahItuM kalpate tAikpratipAdyate iti bhAvaH // [bhA.3660] tAI virUvarUvAiM dei vatthAni tAni vA ghettuM / sesa jatINaM dejA, tattha ime paMca kappaMti // vR- athavA 'tAni' paridhAna-prAvaraNa-kambalAdIni virUparupANi vastrANi yadA sAgAriko'prAtihArikatayA dadAti tadA tAni gRhItvA pUjyaH kalAcAryAdi 'zeSANi'
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ 343 uddezaka : 2, mUlaM-79, [bhA. 3660] bhuktodvaritAni yatInAM dadyAt, 'tatra' teSu dIyamAneSvamUni paJca vastrANi kalpante / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA imAni paJca vastrANi dhArayituM vA' parigrahe dhartuM parihartuM vA paribhoktum / tadyathA-jaGgamAH-trasAH tadavayavaniSpannaMjAmikam, sUtre prAkRtatavAd makAralopaH, bhaGgA-atasI tanmayaM bhAGgikam, sanasUtramayaM sAnakam, 'potaka' kAsikam, tirITaH-vRkSavizeSastasya yaH paTTo valkalakSaNastanniSpannaM tirITapaTTakaM nAma pnycmm| eSa sUtrasaGkepArthaH ||ath vistarArthaM bhASyakRd vibhaNiSurAha[bhA.3661] jaMgamajAyaM jaMgiya, taM puna vigaliMdiyaM ca pNciNdii| ekekaM pi ya etto, hoti vibhAgena'negavihaM / / vR-jAmebhyo jAtaM jaGgikam, tat punarvikalendriyaniSpannaM paJcendriyaniSpannaM vA / anayormadhye ekaikamapi vibhAgena cintyamAnamanekavidhaM bhavati / / tadyathA[bhA.3662] paTTa suvanne malae, aMsuga cINaMsuke ca vigaleMdI / unnoTTiya miyalome, kutave kiTTe ca paMceMdI / / vR-"paTTa"tti paTTasUtrajam, "suvanne"ti suvarNavarNa sUtra keSAJcit kRmINAM bhavati taniSpanna suvarNasUtrajam, malayo nAma-dezastatsambhavaM malayajam, aMzukaH-lakSNapaTTaH taniSpannamaMzukam, cInAMzuko nAma-kozikArAkhyaH kRmi tasmAd jAtaM cInAMzukam, yadvA cInA nAma janapadaH tatra yaH zlakSNataraH paTTastasmAd jAtaM cInAMzukam, etAni vikalendriyaniSpannAni |tthaa aurNikamauSTrikaM mRgaromajaM ceti pratItAni, paJcendriyaniSpannAni draSTavyAni / / atha bhAGgikAdIni catvAryapyekagAthayA vyAcaSTe[bhA.3663] atasI-vaMsImAdI, u bhaMgiyaM sANiyaM ca saNavakke / pottaya kappAsamayaM, tirIDarukkhA tiriDapaTTo / / atasImayaMvA "vaMsi"tti vaMzakarIlasya madhyAdya niSpadyatetaddvA, evamAdikaM bhaanggikm| yat punaH sanavRkSavalkAd jAtaM tad vastraM sAnakam / potakaM karpAsamayam / tirITavRkSavalkAd jAtaM tirITapaTTakam / / [bhA.3664] paMca paruveUNaM, patteyaM geNhamANa sNtmmi|| kapAsigA ya donni u, unniya ekko ya pribhogo|| vR- evaM paJca vastrANi prarUpya samprati grahaNavidhirabhidhIyate-'pratyekam' ekaikasya sAdhoH prAyogyANi vastrANi gRhNatA 'sati' vidyamAne lAbhe dvau kalpau kAsikau ekazcaurNika ityevaM trayaH kalpA grhiitvyaaH| paribhogazcAmISAM vakSyamANavidhinA vidhAtavyaH / eSA purAtanA gaathaa|| athainAmeva vivRNoti[bhA.3665] ekonni sotti dontrI, tinni vi geNhija unnie lhuo| pAuramANe cevaM, aMto majjhe va jati unnI / / vR-eka aurNikaH kalpo dvau vA sautriko pratyekaM grahItavyau / atha trInapi kalpAn sautrikAn aurNikAn vA gRhNAti tato mAsaladhu / prAvRNvannapi yadyekamaurNikaM prAvRNoti tataH 'evameva' mAsalaghu / 'antarvA zarIrAnantaritaM 'madhye vA' dvayoH sautrikayormadhyabhAge yadyaurNikaM prAvRNoti
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/79 tadA'pi mAsalaghu / / idameva bhAvayati[bhA.3666] amitaraM va bAhiM, bAhiM abhitaraM karemANe / paribhogavivaccAse, Avajai mAsiyaM lhuaN|| -abhyantaraparibhogya-sautrikaMkalpaM bahi kurvan prAvRNvan bahiparibhogyaM vA-aurNikamabhyantaraM kurvan paribhogavyatyAsaMkaroti, tatra cApadyatelaghukam / yata evamataH sautrikaMkalpamantaHprAvRNuyAt, aurNikaM tu bahi / eSa vidhiparibhoga ucyate / atra vidhIyamAne guNAnupadarzayati[pA.3667] chappaiya-panagarakkhA, bhUsA ujjhAyaNA ya parihariyA | sItattANaM ca kataM, khommiya abhitare tene // vRaurNike hyantaH paribhujyamAne SaTpadikAH saMsajyeran, tAH sautrikamantaH prAvRNvatA rakSitA bhavanti / aurNikaM cAntaH paribhujyamAnaM malImasaM bhavati, tatra ca panakaH saMsajyate, ato vidhiparibhoge panakasyApi rakSA kRtA bhavati / sautrikeNa ca bahi prAvRtena vibhUSA bhavet / tathAvastramaharnizamapi paribhujyamAnaM malakSama-na malImasaM bhavati, kambalI tu paribhujyamAnA malImasAjAyate, malImasatayA ca durgandhA, ato vidhiparibhoge "ujjhAyaNA" durgandhatA sA'pi parihatA / sautrikakalpagarbhayA ca kambalikayA prAvriyamANayA zItatrANaM kRtaM syAt / etena kAraNakalApena 'kSaumikaM' na prApyate tataH kiM kartavyam ? ityAha[bhA.3668] kappAsiyassa asatI, vAgaya paTTe ya kosiyAre y| asatI ya unnayassA, vAgata koseja paTTe ya / / vR- kAsikasvAbhAve valkajam, tasyAbhAve paTTavastram, tadaprAptI kauzikAravastramapi grhiitvym|adhaurnnikNn prApyate tata aurNikasya sthAne prathamaM valkajaMtataH kauzeyaM tataH paTTajamapi grAhyam / yadvA paTTazabdenAtra tirITapaTTakamucyate / cazabdAdatasI-vaMzIyamayamapi grahItavyam / / atha prAvaraNe gaNanAvidhimAha[bhA.3669]na unniyaM pAurate tu eka, donnI jatA khommiya unniyaM ca / do sutti aMto bahi uni tIsu, dugAdi unnI vi bahiM pareNaM // vR. aurNikaM kalpamekaM na prAvRNute, arthAdApannaM sautrikamekamapi prAvRNuyAt / yadA tu dvau kalpau prAvRNoti tadA kSaumika' sautrikamantaH dvitIyaM punaraurNikaM bahi prAvRNuyAt / triSu kalpeSu prAvarItumiSTeSu dvau sautrikAvantaH ekaM tvaurNikaM bahi prAvRNuyAt / arthorNikAn dvyAdInapi prAvarItumicchati tato dvitriprabhRtayo'pyaurNikA bahi sautrikAt parataH prAvaraNIyAH / / atha vastragrahaNe vidhimAha[bhA.3670] paMcaNhaM vatthANaM, parivADIgAe hoi gahaNaM tu / upparivADI gahaNe, pacchitte maggaNA hoi / / vR- 'paJcAnAM' jaGgikAdInAM vastrANAM paripATyA grahaNaM karttavyam / paripATirnAma-pUrva kAsikaurNikaM ca, tadabhAve valkaja-paTTajAdikamityAdiranantaroktaH kramaH / tAmullaGghaya utparipATyA grahaNe prAyazcittasya mArgaNA bhavati / tadyathA-jaghanyamupadhimutparipATyA gRhNAti paJcarAtrindivAni, madhyame mAsalaghu, utkRSTe caturlaghavaH / / etadeva bhAvayati
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 2, mUlaM-79, [bhA. 3671] [mA.3671]alaMbha'hADassa u appakamma, alaMbhe tassAvi ujaM sakammaM / etaM akAuM cauro u mAsA, bhavaMti vatthe parivADihINe // i-iha chedana-sIvana-sandhAnAderekamapi parikarma yatra na bhavati, yad vA bahudhA sIvitavyaM tadvastraM bahuparikarmocyate / tatraprathamaM yathAkRtaM mArgayitavyam, tasyAlAbhe'lpaparikarma, tasyApyabhAve yat 'sakarma' bahuparikarmakam / athaivaMvidhaM yogamakRtvA prathamamevAlpaparikarma bahuparikarmavA gRhNAti tatazcatvAro mAsA laghavaH / tuzabdo vizeSaNe, tallabdhazcAyamartha-utkRSTasya vastrasya yathAkRtAdiviparyAsagrahaNe caturlaghavaH, madhyamasya viparyAse mAsikam, jaghanyasya vyatyAse paJcakam / evaM 'paripATIhIna' yathoktagrahaNakramarahite vastre gRhyamANe prAyazcittam / / atha dvitIyapadamAha[bhA.3672]addhANamAIsu u kAraNesuM, kujA alaMbhammi u ukkama pi / ___ gelanamAdIsu vivajayaM vA, asatIya kujA khalu khummiyassa / / vR-adhvA-viprakRSTo mArgastaM prapannAnAM tato vA nirgatAnAM durlabhaM vastraM bhavet, evamAdiSu kAraNeSu vastrasyAlAbhe utkramamapi kuryAt, yathAkRtAdikramavyatyAsenApi gRhNIyAditi bhAvaH / tathA glAnatvA'nAtmavazatAdiSu kAraNeSu viparyayamapi' paribhogaviparyAsamapi kuryAt, antaHparibhogyaM bahi bahi parobhogyaM cAntaH prAvRNuyAditi bhAvaH / kSaumikasya vA kalpasyAbhAve khalvekamapyaurNikaM prAvRNuyAt // ma.(80) kappai niggaMthANa vA nigaMthINa vA imAiM paMca rayaharaNAiMdhArittae vA pariharittae vA, taMjahA- utrie uhie sANae vaccAcippae muMjacippae nAma paMcame / / vR.athAsya sambandhamAha[bhA.3673] udito khalu ukkoso, uvahI majjhimamidANi vocchAmi / saMkhA va esa sarisI, pAuMchaNa suttasaMbaMdho / vR. 'uditaH' bhaNitaH khalvanantarasUtre 'utkRSTaH' aurNika-sautrikakalparUpa upadhi / idAnIM tu 'madhyamamupadhiM rajoharaNamahamasmin sUtre vakSye / yadvA anayoH sUtrayoryA paJcalakSaNA saGkhyA eSA 'sahazI' vastrANAM rajoharaNAnAMca tulyA, ata idaM pAdaprojchanaM' rajoharaNaM tadviSayaM sUtramArabhyate / eSa sambandhaH / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA imAni paJcarajoharaNAni dhArayituMvA parihartuvA / 'tadyathA' iti upapradarzanArtha / 'aurNikam' UraNikAnAmUrNAbhinivRttam, 'auSTrikaM' uSTraromabhirnirvRttam, 'sAnakaM' sanavRkSavalkAd jAtam, vaccakaH-tRNavizeSastasya cippakaH-kuTTitaH tvagrUpaH tena niSpannaM vacakacippakama, muJjaH-zarastambastasya cippakAd jAtaM muJjacippakaM nAma paJcamamiti sUtrArthaH / / atha bhASyavistaraH[bhA.3674] abhitaraM ca bajhaM, harati rayaM tena hoi rayaharaNaM / taM unni uTTi saNayaM, vaccaMyacippaM ca muMjaM ca / / kR-yasmAdAbhyantaraM bAhyaM ca rajo harati tena rajoharaNaM bhvti| tatra bAhya rajo haratIti supratItam, AbhyantaraM kathaM punarapaharati ? iti ucyate-rajoharaNena pramArjite bhUbhAge ye AdAnanikSepAdayaH saMyamavyApArA vidhIyante te tadaSTakarmarUpamAbhyantaraM rajo'paharanti, ataH kAraNe kAryAdhyAropaM vidhAya tadapyAbhyantararajoharaNamucyate / uktaM ca- ..
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 bRhatkalpa-chedasUtram -2-2/80 saMjamajogA etthaM, raoharA tesi kAraNaM jeNaM / rayaharaNaM uvayArA, tenaM bhannai rao kammaM // tacca paJcavidham-aurNikamauSTrikaM zanakaM vaJcakacippakaM muJjacippakaM ceti / tatrAdyAni trINi suprasiddhAni, antyadvayaM vyAkhyAnayati [bhA. 3675 ] vaccaka muMjaM kattaMti cippiuM tehi vUyae goNI / pAuraNa'tthuraNANi ya, kareMti desiM samAsajja // vR- kvaciddharmacakrabhUmikAdI dezae 'vacakaM' darbhAkAraM tRNavizeSaM 'muaM ca' zarastambaM prathamaM 'cippitvA' kuTTayitvA tadIyo yaH kSodastaM karttayanti / tataH 'taiH' vaccakasUtrairmuJjasUtraizca 'goNI' borako vyUyate, prAvaraNA - SSstaraNAni ca 'dezIM' dezavizeSaM samAsAdya kurvanti / atastanniSpatraM rajoharaNaM vaccakacippakaM muJjacippakaM vA bhaNyate / / [bhA. 3676 ] rayaharaNapaMcagassA, parivADIyAe hoti gahaNaM tu / upparivADI mahaNe, Avajjati mAsiyaM lahuaM / / vR- 'rajoharaNapaJcakasya' anantaroktasya paripATikayA grahaNaM bhavati / utparipATyA tu grahaNe Apadyate mAsikaM laghukam / / kA punaH paripATi ? ityAha [bhA. 3677] tivihotraya asatIe, uTTiyamAdINa gahaNa dharaNaM tu / upparivADI gahaNe, tattha vi sANapacchettaM // vR - yathAkRtAdibhedAt trividhaM yadaurNikaM tat prathamato grahItavyam / yathAkRtAdilAbhacarca prAgvad draSTavyaH / athaurNikaM na prApyate tata auSTrikAdInAmapi caturNAM yathAkramaM grahaNaM dhAraNaM vA karttavyam / atha 'uparipATyA' yathoktakramavyatyAsena grahaNaM karoti tatastatrApi svasthAnaprAyazcittam, madhyamopadhiniSpannaM laghumAsikamiti bhAvaH / Aha kimarthaM prathamamaurNikaM gRhyate ? ucyate [bhA. 3678] u-saNA kucchaMtI, ullA iyaresu maddavaM natthi / . tenonniyaM pasatthaM, asatIya u ukkamaM kujjA / / vR- "uTTa saNa "tti auSTrika - zanaje rajoharaNe varSAkAle varSAkAle vyAghAritavRSTikAyenArdrIbhUte satI kudhyataH / tatazca panakasammUrcchanAdayo doSAH pramArjanAkAryaM ca na bhavati / athArdreNApi pramArjayanti tato dazikAnteSu golakAH pratibadhyante, malinIbhUte ca tatrApkAyavirAdhanA / tathA 'itarayoH' vaJcaka-muJjacippakAkhyayo rajoharaNayormArdavaM nAsti, svabhAvata eva kaThinatvAt / tena kAraNenaurNikarajoharaNamauSTrikAdibhyaH prazastam / aurNikasya 'asati' abhAve utkramaM kuryAt, auSTrikAdInyapi yathAlAbhaM gRhNIyAditi bhAvaH // dvaitIyIkoddezako'yaM mayA'pi spaSTIcakre sadgurUpAM prasAdAt / sUte nAmbhobindunisyandamindugrAvA candrajyotsnayA cumbitaH kim ? // uddezakaH-2 samAptaH munidIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bRhatakalpasUtre dvitIyodezakasya bhadrabAhu svAmi racita niyuktiyuktaM saMghadAsagaNi viracitaM bhASyaM evaM malayagiri kSemakIrti AcAryAbhyAM viracitA TIkA parisamAptA /
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ 347 uddezakaH3, mUlaM-81, [bhA. 3679] (uddezaka:-3) vyAkhyAto dvitIya uddezakaH, atha tRtIyaH prArabhyate, asya cedamAdisUtram mU. (81) no kappai niggaMthANaM niggaMdhINaM uvassayaMsi ciTTittae vA nisIittae vA tuyaTTittae vA nidAittae vA payalAittae vA, asanaM vA 4 AhAraM AhArittae, uccAraM vA pAsavaNaM vA khelaM vA siMghANaM vA paridvavittae, sajjhAyaMvA karittae, jhANaM vA jhAittae, kAussaggaMvA ThANaM tthaaitte|| vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha[bhA.3679] vatthANi evamAdINi gaNaharo geNhiuM sayaM ceva / vaccati vatiNIvasahi, pavattinIe paNAmeuM / / vR. 'evamAdIni' dvitIyodezakacaramasUtradvayoktAni nirgranthIprAyogyANi vastrANi gRhItvA 'gaNadharaH' nirgranthIvartApakaH pravarttinyAstAni vastrANi svayameva "paNAmeuM" ti apayituM vratinInAM vasatiM vrajati, atastadviSayo vidhiranena sUtreNa pratipAdyate // prakArAntareNa sambandhamAha[bhA.3680] bIehi u saMsatto, bitiyassAtimmi iha uitthIhiM / bitie uvassagA vA, pagatA ihaI pi so ceva / / vR-dvitIyoddezakasyAdisUtre bIjaiH saMsakta upAzrayo bhaNitaH, iha tu' tRtIyoddezakasyAdisUtre strIbhiH saMsakta ucyate / yadvA dvitIye uddezake bahuSu sUtreSUpAzrayAH prakRtA yeSu sAdhUnAM vastuM na kalpate, ata ihApyAdisUtre sa evopAzrayaH procyate / / [bhA.3681] tattha akAraNa gamanaM, paDucca suttaM imaM samudiyaM tu / kajeNa vA gate tU, tuvaTTamAdINi vAreti // vR-'tatra' nirgranthInAmupAzraye'kAraNa-vakSyamANakAraNakalApaM vinA yad gamanaM tat pratItya idaM sUtraM 'samuditaM' samAyAtam, tadanena pratiSidhyate iti bhAvaH / atha kAryeNa tatra gatAH tataH 'gate tugamane punaH saJjAte tvagvartanAdIni kartuvArayati / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyAno kalpate nirgranthAnAM nirgranthInAmupAzraye sthAtuM vA niSattuM vA tvagvartayituM vA nidrAyituM vA pracalAyituMvA, azanaM vA pAnaM vA khAdimaM vA svAdimaM vA caturvidhamapyAhAramAhartum, uccAraMvA prazravaNaM vA khelaM vA siMghANaM vA pariSThApayitum, svAdhyAyaM vA kartum, dhyAnaM vAdhyAtum, kAyotsarga vA sthAnaM sthAtumiti sUtrasaGkepArthaH / / atha vistarArthaM bhASyakRd vibhaNiSurAha[mA.3682] . ApucchamanApucchA, va akajje cauguruM tu vaccaMte / Apucchiya paDisiddhe, suddhA laggA uvehNtaa|| vR-sthavirANAmApRcchayA'nApRcchayA vA yadi akArye nirgranthInAmupAzrayaM vrajati tatazcaturgurukam / sthavirA ApRSTAH santo yadi pratiSedhaM kurvanti-'mA vraja, na varttate niSkAraNaM nirgranthInAmupAzrayaM gantum' evaM pratiSiddhe sthavirAH 'zuddhAH' na prAyazcittabhAjaH / ata sthavirA upekSante tataste'pi lagnAH, caturgurukamApannA ityarthaH / / athavA[bhA.3683] cauro gurugA lahugA, mAso gurugo ya hoti lahugo ya / . Ayarie abhisege, bhikkhummi ya gIta'gItatthe / /
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 bRhatkalpa-chedasUtram 2-3/81 vR-AcAryo yadi niSkAraNaM nirgranthIpratizrayaM gacchati tatazcatvAro guravaH / abhiSeko vrajati catvAro laghavaH / gItArthabhikSurbrajati guruko mAsaH |agiitaarthbhikssuvrjti laghuko mAsaH / / yadvA[bhA.3684] gamane dUre saMkiya, nissaMka'bhilAva kakkha satikaraNaM / obhAsaNa paDisuNaNe, saMpattA''rovaNA bhaNitA / / vR-niSkAraNaM saMyatInAmupAzraye gacchati 1 tatra gato dUre sthitaH saMyatIH pazyati etAstA iti 2 katarA katarA punariyam ? ityevaM zaGkAM karoti 3 amukA amukAvA iyamiti nizaGkitaM jAnAti 4 saMyatIbhi samam 'abhilApa' saMlApaM karoti 5 kakSAntarAdIni vilokayati 6 'smRtikaraNam' 'IzI mamApyAsIt' iti lakSaNaM karoti 7 tAmavabhASate 8 avabhASitA satI sA pratizRNoti 9 sampattiM tayA saha karoti 10, eteSu dazasu sthAneSu AropaNA vakSyamANA bhaNitA ||athaatr smRtikaraNapadaM vyAcaSTe[bhA.3685] bhAvammi u saMbaMdho, satikaraNaM erisA va sA Asi / ahavA naM iNamaTuM, paNaemi satI bhavati esA / / 1- 'bhAve' bhAvataH-pratisevanAbhiprAyeNa tayA saha yaH sambandhaH kriyate, yAzI tvaM IzI 'sA' madbhAryA AsIt, etat smRtikaraNamucyate / athavA 'etAM' saMyatImaham 'amumarthaM' pratisevanAlakSaNaM 'praNayAmi' prArthayAmItyeSAM smRtirucyate / athAnantarokteSu dazasu sthAneSu prAyazcittamAha[bhA.3686] cauro ya anugghAyA, lahugo lahugA ya hoti gurugA y| chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugaM ca / / vR-saMyatIpratizrayagamane catvAro'nuddhAtA mAsAH / dUradarzane mAsalaghu / zaGkAyAM cturlghvH| nizaGkite caturguravaH / AlApeSaNmAsA laghavaH / kakSAntarAdyavalokaneSaNmAsA guravaH / smRtikaraNe chedaH / avabhASaNe mUlam / pratizravaNe'navasthApyam / sampattyAM pArAJcikam / evaM tAvadoghataH prAyazcittamuktam / atha vibhAgatastadeva darzayitumAha[mA.3687] / nikkAraNagamaNammiM, bahave dosA ya paJcavAtA ya / jina-therapaDikuTThA, tesiM cA''rovaNA innmo|| vR-niSkAraNagamane bahavo doSAzca pratyapAyAzca bhavanti / tatra doSA Atma-parobhayasamutthAH pAralaukikAH, pratyapAyAzca bhoginI-ghATikAdaya aihalaukikAH / te cobhaye'pijinaiH-tIrthakRbhiH svaviraizca-gaNadharAdibhiH paratikruSTAH, yathA'mI bhavanti tathA na vidheyamityupadiSTamiti bhAvaH / teSAM ca doSANAm 'iyaM' vakSyamANA 'AropaNA' prAyazcitam / / tacaiteSu sUtroktapadeSu bhavati[bhA.3688] ciDitta misIittA, tuyaTTa niddA ya payala sajjhAe / jhANA-''hAra-vihAre, pacchitte maggaNA hoi // vR-sthAtuM niSattuM tvagvartanaM nidrAM pracalAM svAdhyAyaM dhyAnamAhAraM vA kartuM vihAraM-cakramaNam upalakSaNatvAd uccAra-prazravaNe kAyotsarga vA kartuM na kalpate / atha karoti tataH prAyazcittasya mArgaNA bhavati / / idameva prakaTayati [bhA.3689] etesiM tu payANaM, patteya vibhAgo ya /
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM - 81, [bhA. 3689] 349 jo etthaM vano'NAvanno vA vi jo etthaM // vR- 'eteSAM' sthAnAdInAM padAnAM pratyekaM prarUpaNA 'vibhAgazca' doSANAM vibhASAlakSaNaH karttavyaH / katham? ityAha-yaH 'atra' doSajAle prAyazcittajAte vA''panno yo vA' nApannaH tadetad vaktavyam / / yathApratijJAtameva nirvAhayati [ mA. 3690] nikkAraNamavihIe, nikkAraNao taheva ya vihIe / kAraNao avihIe, kAraNato ceva ya vihIe / [ mA. 3691] AdibhayaNANa tinhaM, anatarIe u saMjatIsejaM / je bhikkhU pavisejjA, so pAvati ANamAdINi / / vR- sAdhvIprati zraye pravizatAM catvAro bhaGgAH, tadyathA niSkAraNe' vidhinA sAdhvIpratizraye 1 niSkAraNaM vidhinA 2 kAraNato'vidhinA 3 kAraNato vidhinA pravizati 4 || atra 'AdibhajanAnAm' AdyAnAM trayANAM bhaGgAnAm anyatarayA bhajanayA- bhaGgakena saMyatInAM zayyAMvasatiM yo bhikSu pravizati sa AjJAdIni dUSaNAni prApnoti // tatra prathamabhaGgavyAkhyAnArthamAha[ mA. 3692] nikkAraNammi gurugA, tIsu vi ThANesu mAsiyaM gurugaM / lahugA ya dAramUle, atigayamette gurU pucchA / / vR- niSkAraNe saMyatIvasatiM gacchatazcaturgurukAH / avidhinA ca pravizatastriSvapi sthAneSu mAsikaM gurukam / trINi sthAnAni nAma - agradvAra- madhyA '' sannalakSaNAni, eteSu naiSedhikImakurvatastrINi mAsagurukANi bhavanti / yadi 'dvAramUle' mUladvArasamIpe bahistiSThati tataH caturlaghavaH / athaikamapi padamupAzrayamadhye'tigataH praviSTastadA atigatamAtre caturguru / "pucchitti nodakaH pRcchAM karoti // katham ? ityAha [ bhA. 3693] pANAivAyamAdI, asevato kena hoMti gurugA u / kIsa va bAhiM lahugA, aMto guru cotaga ! suNehiM // vR-prANAtipAtAdikamaparAdhamasevamAnasya kena kAraNena caturgurukA bhavanti ? kasmAdvA 'bahi': dvAramUle caturlaghukAH ? kasmAccAntaH praviSTamAtrasya caturgurukam ? / AcArya prAha- he nodaka ! ''zRNu' nizamayAtra kAraNa yenaivaM prAyazcittaM dIyate // kiM tat ? ityAha [bhA. 3694] vIsatthA ya gilANA, khamiya viyAre ya bhikkha sajjhAe / pAlIya hoi bhedo, appANa pare tadubhae ya // vR- kAcidAryikA taMtra 'vizvastA' apAvRtazarIrA bhavet sA saMkSobhamupayAyAt / glAnA vA kSapikA vA saMyatasaMkSobheNa na bhuJjIta / vicArabhUmau bhikSAyAM svAdhyAyabhUmau vA prasthitAnAM tAsAM vyAghAto bhavet / pAlI nAma-saMyamamahAtaDAgasyAnatikramalakSaNaH setuH tasyA Atma-parobhayasamuttho bhedo bhavati; yadvA 'pAli"tti vasatipAlikA bhaNyate, tayA sArddhamAlApAdi kurvata AtmasamutthaH parasamuttha ubhayasamuttho vA bhedo bhavatIti dvAragAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA. 3695 ] kAI suhavIsatthA, darajimiya avAuDA ya payalAti / atigatamette ya tahiM, saMkiya papalAiyA thaddhA // vR- kAcidAryikA vasaterantaH sthitA 'sukhavizvastA' AtmasukhenApAvRtazarIrA tiSThati,
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/81 darajimitA vA-ardhabhuktA daranivasitA kAcidAste, apAvRtaniSannA vA kAcit pracalAyate / tataH tasmin saMyate'kasmAd 'atigatamAtre praviSTamAtra va 'daSTA'hamanenApAvRtA' iti 'zaGkitA' zaGkAkulA satI prapalAyate, sahasaiva nazyatItyarthaH / prapalAyitA ca satI saMkSobhataH stabdhagAtrA sA bhavet / / athedameva vyAcaSTe[bhA.3696] vIrallasauNavittAsiyaM jahA sauNivaMdayaM vunna / vaJcati nirAvayakhaM, disi-vidisAo vibhajaMtaM // vR-vIrallazakunaH-hulAyakaH, tena samAgacchatA vitrAsitaM sad yathA zakunikAnA-pakSiNInAM vRndaM "vunaM" viSannaMsad 'nirapekSa putrabhANDAdyapekSArahitaM dizo vidizazca vibhajyamAna' viyujyamAnaM 'vrajatiH sahasaiva palAyate // eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaH[bhA.3397] tammi ya atigatamitte, vittatthAo jaheva tA sunnii| geNhaMti ya saMghADiM, rayaharaNe yAvi maggaMti / / -'tasmin' saMyate'tigatamAtra eLa yathaiva tAH zakunikAstathaiva tA api saMyatyo vitrastA bhavanti / tatazca kAcidapAvRtagAtrA tvaritaM prAvRNoti, anyAH kAzcana sATikA gRhNanti, yAstu saMyataM sahasA samAgataM dRSTvA rajoharaNaM muktvA naSTAH tAH pazcAt susthIbhUtAH satyo rajoharaNAni mArgayantIti / / yaca nodakenoktam "prANAtipAtAdikamasevamAnasya kasmAccaturgurukaM dIyate?" tadetat pariharanAha[bhA.3698] chakAyANa virAdhana, pakkhulaNaM khANu kaMTae viliyA / thaddhA ya pecchiuM bhAvabheo dosA u vIsatthe / / vRtAH saMyatyaH kumbhakArazAlAdau sthitA bhaveyuH, tatra ca nirapekSA nazyantyo mRttikAmardanena pRthivIkAyam, udakakumbhapraloTanenApkAyama, ulmukaghaTTanenAgnikAyam, "yatrAgnistatra niyamAd vAyuH" iti kRtvA vAyukAyam, bIja-haritamardanena vanaspatim, kunthu-kITikAdimardanena trasakAyaM ca virAdhayeyuH eSaA SaTkAyatirAdhanA, sA ca tattvatastenaiva sAdhunA kRtA / praskhalanaM nAmaadhastAdupari vA AsphAlanaM yad vA tAsAM nazyantInAM bhavet / sthANunA kaNTakena vA pAdayorapaghAtaH syAt / "viliyA' 'brIDitA' akasmAt taddarzanAd lalitA satI kAcid vaihAyasodvandhanAdi kuryAt / bhayAtirekato vA stabdhA bhavet / tAM ca tathAbhUtAM dRSTvA bhAvabhedo bhavati, sAttvikabhAvaprabhavo'yamasya zarIre stambhaH' ityevamitarAH saMyatyazcintayeyuriti bhaavH| evamAdayo doSA vizvastAryikAviSayA mntvyaaH||gtN vizvastAdvAram / atha glAnAdvAramAha[bhA.3699] kAlAikkamadAne, gADhataraM hoja neva punnejaa| . saMkhobheNa nirodho, muchA maraNaM va asamAhI / / kR-glAnA saMyatI tasya saMyatasya sakSobheNana bhuGkte, praticarikA vA tadartha bhikSAMna gcchti| tataH kAlAtikmeNa tasyA bhakta-pAnapradAne gADhataraM glAnatvaM bhavet, na vA sA praguNIbhavet / athavA tadIyasobheNa tasyA vAtakarmaNaH kAyikyAH saMjJAyA vA nirodho bhavet, tatastadvAdhayA mUrchA saAyeta, nirodhena vA maraNamApnuyAt, asamAdhirvA tasyA bhavet, tatrAnAgADhaparitApanAdiniSpannaM prAyazcittam ||ath kSapikAdvAramAha
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ 351 uddezaka : 3, mUlaM-81, [bhA. 3700] [bhA.3700] pAraNagapaTTiyA AniyaM ca avigaDiya'daMsiya na muMje / aciyatta aMtarAe, paritAva asabbhavayaNe y|| vR-kSapikA caturthAditapaHkarmakAriNI pAraNakArtha prasthitA'pi jyeSThArya AgataH' iti matvA nivartate / pravartinI vA tasya samIpe niviSTA vartate, tayA ca kSapikayA pAraNakamAnItam, param 'avikaTitam anAlocitam 'arzitaM vA' anAlokitaM sA na bhuGktaM iti kRtvA pravartinI pratipAlayantI tiSThati / tatazca tasyA aprItikamantarAyo'nAgADhamAgADhaM vA paritApo bhavet / asabhyavacanaM vA sA brUyAt-aho ! ayamasmatkAryANAM kIlaka iva sAmpratamupasthita iti // vicAradvAramAha[bhA.3701] nolleUNa na sakA, aMto vA hoja natthi vIyAro / saMte vA na pavattati, nicchubhaNa vinAsa garihA ya / / isa sAdhurimUle upaviSTatvAd 'nodayituM laGadhyituM na zakyate, tAsAM ca saMyatInAmantaH vicArabhUminAsti, astivA paraM tasyAM saMjJA na pravartate, zayyAtareNa vA sA nAnujJAtA, tasyAM vyutsarjane niSkAzanamasI kuryAt, niSkAzitAzca zvApadAbhirvinAzaM lokAcca garhAmAsAdayanti, taniSpannaM tasya saMyatasya prAyazcittam / / atha bhikSAdvAramAha[mA.3702] saikAlapheDaNe esaNAdipellaMta'pellaNe hAnI / saMkAya'bhAviesu ya, kulesu dosA caraMtINaM / / vR-saMyatyo bhikSAyAM prasthitAH, sa ca sAdhuH samAyAtaH, tatastasya dAkSiNyena tAvat sthitA yAvad bhikSAyAH satkAlaH-dezakAlaH sphiTitaH / tato'velAyAM bhikSAmaTantya eSaNAzuddhaH AdizabdAd udgamotpAdanAzuddhazca preraNaM kuryuH atha na prerayeyuH tatastAsAmAtmanohAni paritApamahAduHkhAdinA bhavet / abhAvitakuleSu vA'kAle carantInAM zaGkAdayo doSA bhaveyuH / zakkA maithunArthaviSayA, AdizabdAd bhojikA-ghATikAdidoSaparigrahaH / / atha svAdhyAyadvAramAha[bhA.3703] sajjhAe vAghAto, vihArabhUmiva patthiya niyattA / akaraNa nAsA''rovaNa, sutta'ttha vinA ya je dosA / / 'jyoSThArya AgataH' iti kRtvA tAH paThanaM parAvartanaM vA na kurvanti, evaM svAdhyAyavyAghAto bhavet / vasatau vA asvAdhyAyike jAte 'vihArabhUmi' svAdhyAyamurva prasthitAH bhUyastaM samAgataM dRSTvA nivRttAH, tataH "akaraNe"ti sUtrapauruSIM na kurvanti mAsalaghu, arthapauruSIM na kurvanti mAsaguru / sUtrA-'rthanAzaniSpannA cAropaNA, sA ceyam-sUtraM nAzayati caturlaghu, artha nAzayati caturguru / sUtrA-'rthAbhyAM ca vinA ye 'doSAH' caraNa-karaNahAnyAdayastaniSpannaM sarvamapi saMyatasya prAyazcittam // pAlIbhedadvAramAha[bhA.3704] saMjamamahAtalAgassa nANaveraggasupaDipunassa / suddhapariNAmajutto, tassa u aNaikkamo pAlI / / dR. saMyamaH paJcAzravAdiviramaNAtmakaH sa eva mahad-vistIrNaM yat taDAgaM tasya, 'jJAnavairAgyasupratipUrNasya' jJAnam-AcArAdizrutaM tatsamutthaM yad vairAgyaM-pratisamayavizuddhayamAno bhavanirvedaH tena jalasthAnIyena suSchu-atIva pratipUrNasya, yaH zuddhapariNAmayuktastasyAnatikramaH
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/81 352 sa pAlirityucyate / tasya bhedaH kathaM bhavati ? ityAha [ bhA. 3705 ] saMjama abhimuhassa vi, visuddhapariNAmabhAvajuttassa / vikahAdisamuppanno, tassa u bhedo muNeyavvo / vR- saMyamAbhimukhasyApi tasya vizuddhipariNAmabhAvayuktasya pAlisthAnIyasyAnatikramasya yaH 'vikathAdisamutpannaH' mithaH kathAdikaraNasamadbhUtaH 'bhedaH' vinAzaH sa iha pAlIbhedo jJAtavyaH / sa cA''tma-parobhayasamustho bhavet // [ bhA. 3706] ahavA pAlayatIti, uvassayaM tena hoti sA pAlI / tIse jAyati bhedo, appANa-parobhayasamuttho / vR- athavA yA tatropAzrayaM pAlayati sA "satyabhAmA bhAmA" iti nyAyat pAlI bhaNyate / tasyA ekAkinyAstaM saMyataM dRSTvA AtmasamutyaH parasamuttha ubhayasamuttho vA bhedo jAyate // katham ? iti ced ucyate [mA. 3707] mohatigicchA khamaNaM, karemi ahamavi ya bohi pucchA ya / maraNaM vA aciyattA, ahamavi emeva saMbaMdho // vR- sa saMyatastaM saMyatIpratizrayaM gato yAvadekA vasatipAlikA tiSThati, tatastena sA pRSTathaArye! kimiti bhavati bhikSAM nAvatIrNA ? / sA pratibrUte-mohacikitsArtham / tayA'pi sa saMyata evameva pRSTo bravIti - ahamapi mohacikitsArthaM kSapaNaM karomi / tatastena pRcchA kRtA-AyeM ! bhavatyA kathaM bodhirAsAditA ? / sA prAha-maraNaM madIyamartturajaniSTa, tasya vA aham 'aprItikA' dveSyA pUrvamabhuvaM ataH prabrajitA / tatastayA so'pyemeva pRSTaH prAha- ahamapi 'evameva' abhISTakalatraviyogAdinA prAvrAjiyam / evaM bhinnakathAsadbhAvakathanairbhAvasambandho bhavati // idabheva sphuTataramAha [bhA. 3708] omAnassa va dosA, tassa va gamanena saggalogassa / mahatariyapabhAveNa ya, laddhA me saMjame bohI // vR- apamAnaM nAma-sasApalyatAyAM yad bharttA mAm avamatayA pazyati sma tasya doSAdahaM pravavrAja / athavA madIyo bharttA mayyekAntAnurakta AsIt, atastasya khargalokasya gamanena tathA mahattarikayA yad mamAnavarataM dharmAkhyAnakAni kathitAni tatpabhAveNa ca labdhA mayA saMyame bodhi, saMyamaM pratipannavatItyarthaH // yadvA [ bhA. 3709] padUbhitA mi gharAse, tena hatAsena to ThitA dhambhe / sihaM dAi rahassaM, na kahijjai jaM anattassa || vR- 'pradumitA' prakarSeNa klezitA'smi ahaM "gharAse" gRhavAse, prAkRtatvAd vAzabdalopaH, tena 'hatAzena' kupatinA, tataH sthitA'hamevaMvidhe dharme / idaM ca rahasyamidAnIM mayA bhavatAM 'ziSTaM' kathitam, yad 'anAptasya' bhavadvyatiriktasya kasyApi purato na kathyate // [bhA. 3710] rikkhassa vA vi. dosA, alakkhaNo so abhAgadhijo nu / na ya nigguNA mi ajjo ! tubme vi ya nAhiha visesaM // vR- mama pANigrahaNadivase yad RkSaM-nakSatraM tasya vA ko'pi doSa AsIt, tena sa tAzI
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-81, [bhA. 3710] 353 nisneho'lakSaNo'bhAgadheyazca mama bhartA abhavat, na cAhaM nirguNA' guNavikalA, yadvA Arya ! yUyamapi jJAsyatha madIyaM 'vizeSa' saguNa-nirguNatAvibhAgam // evamukte saMyato brUyAt[bhA.3711] iTThakalatavioge, annammi ya tArise avijete| mahatarayapabhAveNa ya, ahamavi emeva saMbaMdho / / dR- iSTakalatrasya viyoge sajAte'nyasmizca tAdRze kalatre'vidyamAne mahattaraH-AcAryo mama dharmamAkhyAti sma, tatastaprabhAvaNAhamapi pravrajitaH / "emeva" ti yathA tayA savikAramAtmIyaM caritAmAkhyAtaM tathA saMyato'pyevameva kathayati / evaM tayoH parasparaM bhAvasambandho bhavati / / kizcAnyat[bhA.3712] kiM picchaha sArikkhaM, moha me neti majjha vi taheva / ucchaMgagatA mi matA, iharA na vi pattiyaMto mi|| vR-saMyatastAM saMyatI nizcalayA dRSTyA nirIkSate, tataH sA bravIti-kibhevaM pazyatha ? / sa prAha-madIyabhoginyA saha yad bhavatyAH sarvathaiva sAdhyaM tad mAM mohaM nayati, kimeSA saiva ? ita vibhramaMjanayatItyarthaH / sA bravIti-mamApi tvaM tathaiva mohaM jnysi|spaah-kiN karomi? mamotsaGge gatA-sthitA satI sA mRtA, 'itarathA' yadi parokSaM sA mRtA'bhaviSyat tato devAnAmi vacanena pratyayaM nAgamiSyama, yathA-tvaM sA mama patnI na bhavasIti // . [bhA.3713] iya saMdaMsana-saMbhAsaNehiM bhinnkdh-virhjoehiN| . sejjAtarAdipAsaNa, voccheda dudiTThadhammati // vR- "iya" evaM yat parasparaM sandarzanaM yazca sambhASaNaM-kimiti tvamadya bhikSAM na gatA ?' ityAdipRcchArupaMtAbhyAm, tathA yAstayA saha bhitrakathAH, yazca virahe-ekAnte yogaH, etaicAritrasya bheda upajAyate / tathA zayyAtara AdizabdAdanyo vA yaH tatparijanAdistayostathAvidhaM ceSTitaM pazyati sa tadravyA-'nyadravyovrayavacchedaM kuryAt / 'duISTadharmANa ete' ityevaM viprinnaammupgcchet| athAsau tayA saha sampattiM gacchati tato narakAyurbandhAti, tIrthaMkRtAM saGkasya ca mahatImAzAtanAM vidhAya bodhilAbhapratibandhakaM karmajAlamupacinoti / uktaM ca- . liMgena liMginIe, saMpattiM jai nigacchaI mUDho / nirayAuyaM nibaMdhai, AsAyaNayA abohI y|| etat sarvaM sthAnaM niSadanaM cAzcityoktam / atha tvagvartanAdIni padAnyaGgIkRtyAha[bhA.3714] payalA nidda tuaTTe, acchi diTThammi camaDhaNe mUlaM / pAsavaNe saccitte, saMkA vucchAmi uDDAho // vR.pracalAyanaM nAma-niSannasya suptajAgarAvasthA, nidrAyaNaMtu-niSannasyaiva svapanam, tvagvarttanaMsaMstArakaM prastIrya zayanam, akSicamaDhanaM-cakSuSomalinam / etAni kurvANo yadyapi sAgArikAdinA naSTastathApi caturgaru, 6STe tu zuGkAyAM caturguru, nizaGkite mUlam, prazravaNaM saMyatInAM kAyikAbhUmau karoti caturlaghu / "saccitte"tti saMyatvAH kAyikA vyutsRjatyA yonau saMyatanisRSTaM zukrabIjamavagAheta tato mUlam / "saMkA vucchammi" ti taM saMyataM tatra kAyikAM vyutsRjantaM dRSTvA sAgArikAdi zaGkA [19[23]
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/81 kuryAt-kiM manye eSa zramaNako rajanyAmatraivoSitaH ?, tato mahAnuDDAhaH pravacanasya bhavatIti / eSA purAtanA gAthA // athAssA eva vyAkhyAnamAha[bhA.3715] payalA nidda tuahe, acchINaM camaDhaNammi cugurugaa| diDhe vi ya saMkAe, gurugA sesesu vi padesu / / vR-acalAM nidrAM tvagvartanamakSicamaDhanaM ca kurvANaM yadi parona pazyati tatazcaturgurukAH, Te'pi pracalAdau zatAyAM caturgurukAH, nishngkitemuulm| zeSeSvapi' azanAdisamuddezana-svAdhyAyakaraNAdiSu sUtroktapadeSu pareNAddaSTeSu catvAro guravaH, ddaSTeSvapi zamayAM caturguru, nizaGkite mUlam // kA punaH zaGkA bhavet ? iti ced ucyate[bhA.3716 sajjhAeNa nu khinno, AuM anena jena pylaati| saMkAe huMti gurugA, mUlaM puna hoti nissNke| vR-'nuH' iti vitarke, kimeSa saMyataH svAdhyAyajAgareNa khinnaH? Ahozcidanyena sAgArikaprasaGgena rAtrau khinnaH ? yenaivaM pracalAyate, evaM zaGkAyAM caturgurukAH, nizatite tu mUlaM bhavati / / [bhA.3717] annattha bhoya guruo, saMjativosiraNabhUmie gurugaa| joNogAhaNa bIe, keyI dhArAe mUlaM tu|| saMyatIkAyitakAbhUmiM vimucyAnyatra mokasya vyutsarjane mAsaguru / atha saMyatIvyutsarjanabhUmau vyutsRjati tatazcaturguru / tatra ca kadAcid ddaSTiklIbasyAnyasya vA bIjanisargo bhavet, tacca bIjaM saMyatIdhArAhataM sad UrdhvamukhamuddhAvitaM yonAvavagAheta tatra saMyatasya mUlam, vAhADitAyAM ca tasyAmuDDAhAdayo doSAH / kecidAcAryA bruvate-dhArayA spRSTamAtra eva bIje mUlaM bhavati / yata ete doSA ato niSkAraNe saMyatIvasatimavidhinA na pravizet // gataH prathamo bhgH| dvitIyabhaGgamAha[bhA.3718] nikAraNe vidhIya vi, dosA te ceva je bhaNiya pudi / vIsatthAI muttuM, gelanAI uvarimA u|| vR-niSkAraNe 'vidhinA'pi' naiSedhikItrayakaraNarupeNa pravezeta eva doSAH ye 'pUrva prathamabhaGge saprapaJcamuktAH / navaraM vizvastAviSayA ye doSA uktAH, AdizabdasteSAmevAnekabhedasUcakaH, tAn muktvA ye glAnyAdiviSayA uparitanA doSAste dvitIyabhaGge sambhavanti, vizvastAdoSAstu naiSedhikItrayakaraNena na sambhavantIti bhAvaH / / [bhA.3719] nikAraNe vidhIya vi, tiTThANe gurugo jena paDikuTuM! kAraNagamane suddho, navari avidhIya mAsatiyaM / / pR-niSkAraNevidhinA'pi pravizan yastriSu sthAneSunaiSedhikI prayuGkte tasyApi maasgurukm| kutaH ? ityAha-yena pratikuSTaM bhagavatA niSkAraNamAryikAvasatI gamanam / atha tRtIyabhaGgamAha"kAraNa" ityAdi / kAraNeyaH saMyatIvasatI gacchatisa zuddhaH / navaram 'avidhinA' asAmAcAryA pravezaniSpannaM triSu sthAneSu yadi naiSedhikItrayaM na karoti tato mAsalaghutrayam, dvayoH sthAnayorna karoti mAsalaghudvayam, ekasmin sthAne na karoti ekaM mAsalaghukam // [bhA.3720] kAraNato avidhIe, dosA te cevaje bhaNiya pubbiM / kAraNe vidhIya suddho, icchaM taM kAraNaM kintru|| www.jainelibrary.oig
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ 355 uddezaka : 3, mUlaM-81, [bhA. 3720] vR. kAraNato'vidhinA pravizato doSAsta eva bhavanti ye vizvastAdiviSayAH pUrva bhaNitA iti / kAraNe tu 'vidhinA' triSu sthAneSu naiSedhikItrayaM kRtvA pravizan zuddhaH / ziSyaH pRcchatiicchAmyahaM jJAtum kiM tat kAraNam ? yena tatra gamyate / / sUrirAha[mA.3721) gammai kAraNajAe, pAhuNae gaNahare mahiDDIe / pacchAdaNA ya sehe, asahussa caukkabhayaNA u / / vR-gamyate saMyatInAM pratizraye 'kAraNajAte' upAzraya-saMstArakapradAnAdike / / prAghuNako vA sAdhuH saMyatInAmanAbAdhapRcchAnimittaM gacchet / gaNadharo vA mUrchA-visUcikAdau saMyatInAmAgADhe kAraNe samutpanne divA rAtrau vA gacchet / 'maharddhiko vA' rAjA-'mAtyAdipravrajitaH saMyatInAM tejogauravAdijananArtha yAyAt / "sehi" tti zaikSasya rAjaputrapravrajitAderamAtyAdibhirunniSkrAmayitumArabdhasya pracchAdanA saMyatIpratizraye nItvA karttavyA / kAcidvA saMyatI glAnA tasyAzcikitsA kartavyA, tatrAsahiSNoH sAdhoH sAdhvyA (zca] zcatuSkabhajanA bhavati, caturmaGgItyarthaH / sA ceyamsAdhvI sahiSNaH sAdhurapi sahiSNuH 1 sAdhvI sahiSNuH sAdhurasahiSNuH 2 sAdhvI asahiSNuH sAdhuH sahiSNuH 3 sAdhvI asahiSNuH sAdhuH sahiSNuH 3 sAdhvI sAdhuzca dvAvapyasahiSNU 4 / eSa dvAragAthAsa pArthaH ||ath vistarArthamabhidhitsuH prathamadvAramanIkatyAha[mA.3722] udassae ya saMdhAre, uvahI sNghpaahunne| sehaTThavaNuddese, anunnA bhaMDaNe gnne|| [bhA.3723] aNappajjha agaNi AU, vIAra putta saMgame / saMlehaNa vosiraNe, vosaDhe nihie tihN|| - upAzrayasya saMstArakasyopadhervA pradAnArthaM saMyatIpratizrayaM gacchet / kAzcidvA saMyatyaH parISahaparAjitA avadhAvanAbhimukhyo varttante tAsAM sthirIkaraNArthaM saGghaprAghuNo gacchet / iha kulasthaviro gaNasthaviraH saGghasthaviro vA sthApanAM kurtuM tatra vrajet / vasatAvasvAdhyAyike zrutasyoddezamanujJAMvA kartutatra gacchet / bhaNDanaM kalahaH tad vA tAsAM parasparamutpannaM tadupazamanArthaM gantavyam / "gaNe" tti pravarttinyAM kAlagatAyAM gaNacintArthaM gacchet / / "aNappajjha" ti dezIpadamanAtmavazavAcakam, tatazcAnAtmavazAyAH- yakSAviSTAdirupAyA AryikAyA mantra-tantradiprayogeNAtmavazatAM kurtuM gacchet / agninA vA saMyatIvasatirdagdhA, aSkAyapUreNa vA plAvitA, vicArabhUmau vA gacchantInAM tAsAM sopasargam, "pUtte" tti putraH upalakSaNatvAt pitA bhrAtA vA tAsAM kAlagato bhavet, "saMgame" ti putra-mAtrAdireva tAsAM sajJAtakazcirAdAgato bhavet tasya yaH saGgamaH-mIlakastadartham, tathA 'saMlekhana' bhaktapratyAkhyAnAya parikarmaNAM kAcidAryikA karoti, 'vyutsarjanaM vA' bhaktapratyAruyAnaM kartukAmA kAcid vidyate, 'vyutsRSTaM vA' kayAcid bhaktaM pratyAkhyAtam anazanaM pratipannamityarthaH, eteSu kAraNeSu gacchet / atha kAcid 'niSThitA' kAlagatA tataH zeSasaMyatInAM zokApadanayanArthaM tryahaM trIn divasAn yAvaduparyupari sUriNA gantavyamiti zralokadvayasaGkepArthaH / / athaitadeva pratipadaM bibhAvayiSurAha. [bhA.3724] ajANaM paDikuTuM, vasahI-saMthAragANa gahaNaM tu / obhAsiu dAuM vA, vaccejjA gaNaharo tenaM / /
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/81 vR- AryANaM svayaM vasateH saMstArakANAM ca grahaNaM bhagavatA 'pratikruSTaM' pratiSiddham, ato vasatimavabhASituM gaNadharo gacchati / saMstArakAMzca tAsAM prAyogyAnutpAdya tAn pradAtuM gaNadharastatra vrajet / athopadhidvAramAha [mA. 3725] paDiyaM pamhuTTaM vA, palAviyaM avahiyaM va uggamiyaM / uvahiM bhAtuM je dAeuM vA vi vojA / / vR- bhikSAdau paryaTantInAM tAsAmupadhi patitaH, svAdhyAyabhUmau vA gatAnAM "pamhuDaM" ti vismRtaH, udakena vA plAvitaH stenairvA'pahRtaH, sa ca bhUyo'pi sAdhubhirlabdhaH; apUrvo vA upadhistaiH 'udgamitaH' utpAditaH, atastamupidhaM bhAjayituM vA dAtuM vA gaNadharo vrajet / tatra patitavismRtAderupakaraNasya yad yasyAH satkaM tasya eva yad vibhajya samarpaNaM tad bhAjanamucyate, yat punarapUrva upadhirutpAdya tAsAM dIyate tad dAnam / athavA bhAjanaM pravarttinyA abhAve zeSasaMyatInAM vibhajya samarpaNam, yattu pravarttinyA haste samarpyate tad dAnam / / atha saGghaprAdhuNadvAramAha[ bhA. 3726 ] ohANAbhimuhINaM, thirakaraNaM kAu ajjiyANaM tu / gacchejA pAhuNao, saMgha- kulathera- gaNathero || kR- avadhAvanAbhimukhInAM parISahaparAjitAnAmAryikANAM sthirIkaraNaM kartu prAdhuNako gcchet| kaH punaH prAdhuNakaH ? ityAha- saGghasthaviraH kulasthaviro gaNasthaviro vA upalakSaNamidam, tenAnyo'pi yaH sthirIkaraNalabdhisampannaH sa gacchati / / atha zaikSadvAramAha [bhA. 3727] annattha appasatthA, hojja pasatthA ya ajigovasae / eeNa kAraNeNaM, gaccheja uvaTTaveuM je // vR- anyatra vidhIyamAnA upasthApanA kSArA-'GgAra-kacavarAdyaprazastadravyayuktatvAdaprazastA bhavet, ArthikopAzraye tu prazastA, etena kAraNena zaikSamupasthApayituM "je" iti pAdapUraNe AryikAvasatiM gacchet // sthApanAdvAramAha [ bhA. 3728] ThavaNakulAi ThaveDaM, tAsi ThaviyANivA niveeuM / parihari N ThaviyANi, ThavaNA''diyaNaM va vottuM je // vR- dAnazrAddhAdIni sthApanAkulAni tAsAM samakSaM sthApayitum, yadvA tAni svavasatau sthApitAni paraM tAsAM 'nivedayitum' 'amukamamukaM ca kulaM sthApitam' ityevaM jJApayitum, idAnI vA tAni kulAni sthApitAnI tataH 'parihartu' 'na nirveSTavyAni ityevaM nivArAyitum, yeSu janmasUtakamRtasUtakAdiyukteSu kuleSu pUrvamitvarasthApanA kRtA teSu vivakSitAvadhiparipUrtayanantaraM bhUyo'pi 'AdAnaM' grahaNaM kurutetyanujJAvacanaM vaktuM gantavyam / / athoddezA-'nujJAdvAradvayamAha[bhA. 3729] vasahIe asajjhAe, gorava bhaya saddha maMgale ceva / uddesAdI kAuM, vAdeuM vA vi gacchejA // vR- vasatAvasvAdhyAyike jAte saMyatIvasatimuddezamanujJAM vA kartuM gacchet / athavA yadyAcArya svayaM tAsAmuddezAdikaM karoti tatastA AcAryaviSayaM yad gauravaM yacca tadIyaM bhayaM tAbhyAM zIghraM tadaGga - zrutaskandhAdikamadhIyate, AcAryeNa vasvayamuddiSTe tAsAM mahatI zraddhopajAyate, prazastadravyAdiguNaktatvAcca tatroddezAdau vidhIyamAne maGgalaM bhavet etaiH kAraNairuddezAdikaM kartuM
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-81, [bhA. 3729] 357 tatra gacchet / pravartinyAM vA kAlagatAyAmanyA kAcit tAsAM vAcanAdAtrI na vidyate tato gaNadharo vAcayituM gacchet / / bhaNDanadvAramAha[bhA.3730] appanne ahigaraNe, viosaveuM tahiM pasatthaM tu / accheti khauriyAo, saMjamasAraM ThaveuMje / / kR-saMyatIvasatI gaNadharasyAnyasya vA tathA vidhopazamanAlabdhisampannasya gamanaM prazastaM bhvti|| gaNadharadvAramAha[bhA.3731] jai kAlagayA gaNiNI, nasthi u atrA u gaNaharasamatthA / etena kAraNeNaM, gaNaciMtAe vi gacchejjA / / vR-yadi 'gaNinI pravartinI kAlagatA, nAsti cAnyA saMyatI gaNabharodvahanasamarthA, ata etena kAraNena gaNacintAkaraNArthamapi gacchet / / athAnAtmavazAdvAramAha[bhA.3732] ajjaM jakkhAiTuM, (va) khittacittaM va dittacittaM vaa| ummAyaM pattaM vA, kAuM gacchejja appajhaM / vR-yakSeNa AviSTA-gRhItA yakSAviSTA / apamAnanayA kSiptaM-naSTaM citaM yasyAH sA kssiptcitaa| yA tuharSAtirekeNApahRtacittA sA dIptacitA bhaNyate / yA tumohanIyakarmodayena cittazunyatAmupagatA sA unmAdaprAptA / IdazAmA vijJAyAcAryo mantreNa vA tantreNa vA "appajjhaM" ti 'AtmavazAM' svasthacittAM kartuM saMyatIvasatiM gacchet / / agnidvAramAha[mA.3733]jai aganinA u vasahI, dahA ijjhai va Dajjhihiti va ti / nAUNa va soUNa va, uvaghettuMje va jAejjA // kR yadyagninA saMyatIvasatirdagdhA, dahyate vA sampratikAle, athavA pratyasannAgnipradIpanadarzanena dhakSyate iti jJAtvA vA svayaM zrutvA vA' paramukhenAkarNya tAM vasatim 'upagrahItuM' saMsthApayituM nirvApayituM vA "je" iti pAdapUraNe saMyatIvasatiM 'yAyAt gacchet / / athApkAyadvAramAha[bhA.3734] naipUreNa va vasahI, vujjhai bUDhA va vujjhihiti va tti / udagabhariyaM va socchA, uvadhettuM taM tubaccejjA vR-nadIpUreNa prasaratA vasati sAmpratam uhyate' nIyate, 'vyUDhA vA' nItA, vakSyatevA' neSyate, udakena vA vasatibhRtA, evaM zrutvA 'tA' vasatim 'upagrahItum' ulliJcanAdikaM kartuM vrajet / / vicAradvAramAha[bhA.3735] ghoDehi va dhuttehi va, ahavA vi jatIviyArabhUmIe / jayaNAe va kareuM, saMThavaNAe va baccejjA // vR-ghoDAH-caTTAH dhUrtA-dyUtakArAdayaH, tairvasatyAH purohaDe gacchantyastA upasaryante tatasteSAM sAnunayanivAraNArthaM gcchet|athvaa yatInAM vicArabhUmI tAH samAgacchanti tanivAraNArthaM gcchti| athavA yatanayA tAsAM kAyikAbhUmiM vicArabhUmi vA kartupUrvakRtAyA vA saMsthApanAnimittaM vrjet|| putradvAramAha[bhA.3736) putto vA bhAyA vA, bhaginI vA hojja tAna kaalgyaa| ___ ajAe dukhiyAe, anusaTTIe vi gacchejjA / /
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/8: i-putro vA bhrAtA vA bhagini vA tAsAMkAlagatA bhavet tatoyA tatrAryikA 'duHkhitA' zokasAgarAvagADhA bhavati tasyA anuziSTayarthamapi sUri svayameva gacchet / tasyAzceyamanuziSTidativyA[bhA.3737] telokkadevamihayA, titthayarA nIrayA gayA siddhiM / therA vi gayA keI, caraNaguNaphbhAvayA dhIrA // kRye'pitAvat trailokyadevamahitAH' bhuvanatrayavAsibhi surA-'surairabhyarcitAstIrthakarAste'pi bhagavantaH 'nIrajasaH sakalakarmanirmuktAH 'gatAH' prAptAH siddhim, tathA sthavirA api RSabhasenagautamAdayaH kecit caramadehadhAriNo gatAH siddhim / kathambhUtAH ? caraguNAnAM-mUlotta-raguNarupANAM svayameva caraNenAnyeSAM copadezadvAreNa prabhAvakAH-prakarSaNa sphAti netArazcaraNaguNaprabhAvakAH, 'dhIrAH' parISahopasargarakSobhyAH, yadyevaMvidhAapimahApuruSAH kAlagatAstataH zeSajanamaraNe kimAzcaryam? iti bhAvaH // tathA[mA.3738] baMbhI ya suMdarI yA, annA vi ya jAu logjetttthaao| ___ tAo vi ya kAlagayA, kiM puna sesAu ajAu / vR-brAhmI ca sundarIca anyA apica yA lokajyeSThA AryacandanA-mRgApatIprabhRtaya AryikAstA api kAlagatAH, kiM punaH zeSA AryikAH? // tataH[bhA.3739] na hu hoi soiyabvo, jo kAlagao daDho crittmmi| so hoi sotiyavvo, jo saMjamadubbalo vihare // vR. 'na hu' naivAsI sAdhu-sAdhvIjanaH zocitavyo bhavati, yazcAritre 'daH' niprakampaH san bhaktapratyAkhyAnAdividhinA kAlagataH; kintu sa varAkaH zocanIyo bhavati yaH pRthivyAdhupamardanamanaiSaNIyapiNDAdigrahaNaM vA kurvan saMyamena durbalo viharati // api ca[mA.3740] babhrUNa mAnusattaM, saMjamasAraM ca dullabhaM jIvA / ANAi pamAeNaM, doggaibhayavavaNA hoti // vR-'labdhvA' prApya mAnuSatvaM tathA saMyama eva sAraH-pradhAnaM mokSAGgaM taM ca 'durlabha mahAnIradhinimagnAna_ralamiva duHprApaM labdhvA ye jIvA bhAgavatyAH 'AjJAyAH' vidhi-pratiSedharUpAyAH pramAdena kAlaM gamayanti te durgatibhayavardhanA bhavanti, Atmano devAdidurgatiparibhramaNajanitaM bhayaM varddhayantIti bhAvaH / evamanuziSTistAsAM dAtavyA / atha saGgamadvAramAha[bhA.3741] putto piyA va bhAyA, ajANaM Agao tahiM koii| ghittUNa gaNaharo taM, vaJcati to saMjatIvasahiM / / vR-putraH pitA vA bhrAtA vA AryANAM sambandhI ciraproSitastatra kazcidAgato bhaveta, tatastaM gRhItvA gaNadharaH saMyatIvasatiM vrajati, yena tAsAMtasmin saMjJAtakasAdhau dRSTe smaadhirupjaayte|| atha saMlekhana-vyutsarjana-vyutsRSTa-niSThitadvArANi yugapadAha[bhA.3742] saMlihiyaM pi ya tavihaM, vosiriyavvaM ca tiviha vosahUM / gAkalagaya tti ya socchA, sarIramahimAi gacchejjA / / vR-iha saMlekhitam apizabdAt saMlekhyamAnaM vastu tridhA-AhAraH zarIramupakaraNaMca, yadvopadhiH zarIraM kaSAyAzceti / vyutSTavyamapyevameva trividham, anazanapratipattikAle etadeva trayaM
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM - 81, [bhA. 3742 ] 359 vyutsarjanIyamiti bhAvaH / evaM vyutsRSTamapi trividham / eSu triSvapi tasyAH sthirIkaraNArthaM sUriNA gantavyam / yAvat 'kAlagatA sA saMyatI' iti vArttA zrutA, tAM ca zrutvA tasyAH zarIramahimArthaM gaNadharaH svayameva gacchet // [mA. 3743] jAhe vi ya kAlagayA, tehA vi ya dunni tinni vA divase / gaccheja saMjaINaM, anusaTThi gaNaharo bAuM // vR-yadApi ca pravarttinIprabhRtikA mahAninAdasaMyatI kAlagatA bhavati tadA dvau trIn vA divasAn yatInAmanuziSTiM pradAtuM gaNadharo gacchet / / gataM "gamyate kAraNajAte" iti mUladvAram / atha prAghuNakadvAramAha [mA. 3744] appa biti appatitiyA, pAhuNayA AgayA sauvacArA / sijjAyara mAmAe, paDikuTuddesie pucchA || vR- prAghurNakAH sAdhava AtmadvitIyA AtmatRtIyA vA tatrAgatAH, taizca tatra zrutam, yathAatra saMyatyastiSThanti tataste tAsAM vasatiM sopacArAH pravizanti / sopacArA nAma-triSu sthAneSu / prayuktanaiSedhikIzabdAH, yadvA saMyatIbhiryeSAM vakSyamANa upacAraH prayuktaste sopacArA ucyante / teSu samAgateSu pravarttinI yadi sthavirA tata AtmadvitIyA nirgacchati, atha taruNI tata AtmatRtIyA / yA ca tatra sthavirA sA puratastiSThata / tataH sAdhavaH zayyAtarakulaM mAmAkakulaM pratikuSTakulAni ca-rajakAdisambandhIni auddezikaM ca yeSu kuleSu kriyate tAni pravarttinyAH samIpe pRcchanti // athopacAraM vyAkhyAti [bhA. 3745] AsaMdaga kaTTamao, misiyA vA pIDhagaM va kaTTamayaM / takkhaNalaM asaI, paDihAriga peha'bhoga'nne || vR- yadi sAdhuSu samAgateSu tatkSazraNAdeva kASThamaya Asandako'zuSirAdiguNopetaH prApyate, vRSikA va kASThamayaM vA pIThakaM labhyate tatastadAnImeva tad grahItavyam / atha tatkSaNAdevAsandakAdi na labhyate tato'nAgataM prAtihArikaM gRhItvA sthApayanti / "peha"tti taccobhayasandhyaM pratyupekSante / "bhoga'nne "tti akAraprazleSAdanyo nAma- saMyatIjanastasya prAtihArikasya bhogaM na karoti / tataste tatropaviSTAH saMyatInAM nirAbAdhAdivArttA pRSTavA zayyAtarakulAdIni pRcchanti // atha kena vidhinA te pRcchanti ? kena vA vidhinA tAsteSAM darzayanti ? ityucyate [bhA. 3746 ] bAhAi aMgulIi va, laTThIi va ujjuaM Thio saMto / na pucchejja na dAejA, paJcAvAyA bhave tattha || vR- zayyAtarAdikulaM pRcchan darzayan vA 'bAhayA' bAhuM prasArya, evamaGgulyA vA yaSTayA vA gRhasya 'RjukaM' sammukhaM sthitaH san na pRcched na vA darzayet / kutaH ? ityAha-yatastatraivaM pRcchayamAne darzyamAne vA pratyapAyA bahavo bhavanti / / tAnevAha [bhA. 3747] tenehi aganinA vA, jIviyavavarovaNaM va paDinIe / kharae khariyA suNhA, naTTe vaTTakkhure saMkA // vR- bAhlAdikaM prasArya sAdhunA yad gRhaM pRSTam saMyatyA vA darzitam tataH stenaiH kiJcidapahRtaM bhavet, agninA vA tad gRhaM dagdham, pratyanIkena vA tasmin gRhe kasyApi jIvitavyaparopaNaM kRtam,
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/81 vyakSarako vA vyakSarikA vA kenacidapahnatA, snuSA vA kenacid dhUrtena saha palAyitA, 'vRttakhuro vA' pradhAnasturaGgamo naSTo bhavet tataH sAdhu-sAdhvIviSayA zaGkA bhavet nUnametairevApahRtam dagdhamityAdi tato nAvidhinA pRcchet na vA darzayet // tatra cA'' sInAste sAdhavo na hasanti na vA kandarpaM kurvanti, kintu[bhA. 378] sejjAyarANa dhammaM, kahiMti ajjANa deMti anusaddhiM / dhammammiya kahiyammiya, savve saMvegamAvannA // vR- zayyAtarANAM dharmaM kathayanti AryANAM codyatAnAM sthirIkaraNArthaM sIdantInAM punarudyamanArthamanuziSTiM prayacchanti / dharme ca kathite 'sarve' zrAddhAH saMyatyazca saMvegamApannA bhavanti, Atmanazca nirjarA bhavati / / prAghuNakadvArameva prakArAntareNa vyAcaSTe [bhA. 3749] anno vi a Aeso, pAhuNaga abhAsiyA u tenabhae / cilimiNiaMtariyA khalu, cAussAle vasejjA naM // vR- ayam 'anyaH' apara AdezaH prAghuNakadvAre samasti te prAghuNakAH 'abhASikAH' draviDAdidezodbhavAH, tatastatra teSAmupAzrayo durlabhaH, atastadarthaM saMyatyo vasatiM mArgayanti / yadi tAbhirapi gaveSayantIbhirna labdhA tato vRkSamUlAdiSu bahirvasanti / atha bahi stenabhayaM tato yatrAryA sthitAH santi tat catuHzAlaM bhavet, tatrAnyasyAM zAlAyAM sAdhavazcilimilikayA antaritA vaseyuH // catuHzAlasyAbhAve vidhimAha [bhA. 3750 ] kurDutarassa asatI, kaDao puttI va aMtare therA / tesaMtariyA khuDDA samaNINa vi maggaNA evaM // vR- anyasyA vasaterabhAve saMyatAH sayatyazcekasmin gRha vasantaH kuDyAntarite vasanti / kuDyAntarasyAbhAve kaTako'pAntarAle dIyate / kaTakasyAbhAve potaM vastraM tanmayI cilimilikA / atha cilimilikAyAH stenabhayaM tato yasmin pArzve saMyatyastataH prathamaM sthavirAH, tairantaritAH kSullakAH, tato madhyamAH, tatastaruNA iti / evaM zramaNInAmapi mArgaNA kartavyA, tadyathA- sthavirasAdhUnAmAsane kSullikAH, tataH sthavirAH, tato madhyamAH, tato dhDhakuDyAsanne taruNyaH sthApyante / / tatrasthitAnAM vidhimAha[bhA. 3751] annAe AbhogaM, nAe sasaddaM kareMti sajjhAyaM / accuvvAyA va suve, acchaMti va annahiM divasaM // vR- yadi tatra janenAjJAtAH sthitAstato rAtrau 'Abhogam upayogaM kurvate, tRSNIkA Asate ityarthaH / atha jJAtAstataH 'sazabdaM' mahatA zabdena yuktaM svAdhyAyaM kurvanti / athAtIvodvAtA:parizrAntAstataH svapanti / kAraNatazcaikaM dvau trIn vA divasAn tatraiva yadi sthAsnavaH tato divasam 'anyatra' udyAnAdiSu sthitvA rAtrau tatra vasanti / kAraNAbhAve tu tatraikarAtramuSitvA prabhAte vrajanti / / [ bhA. 3752] samaNI samaNa paviTThe, nisaMta ullAva'kAraNe gurugA / payalA nidda tuvaTTe, acchImalaNe gihI mUlaM // yR- zramaNIjane zramaNajane ca kAyikAM kRtvA praviSTe sati yadyeko vA'neke vA ekayA vA'nekAbhirvA saMyatIbhiH samaM 'nizAnte' nisaMcaravelAyAmullApam 'akAraNe' AgADhakAraNAbhAve
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ 361 uddezaka : 3, mUlaM-81, [bhA. 3752] kurvanti tatazcaturgurukam / tathA'nyatrodhAnAdiSu zvApada-stenAdibhayAd divA'pi tatraiva tiSThanto yadi pracalAyante nidrAyante tvagvartayanti vA akSiNI vA malayanti tatra caturgurukam / atha gRhI pracalAdi vidadhAnaM taM dRSTvA zaGkAM karito-kimeSa svAdhyAyajAgareNa khinnaH pracalAyate ? uta sAgArikajAgareNa? ityAdi tatazcaturguru / nizaGkite mUlam // [bhA.3753] uccAraM pAsavaNaM, va annahiM mattaesu va jayaMti / addiTTa paviTThA vA, adiTTa nitedharA bhayitA / / vR-uccAraM prazravaNaM vA saMyatIkAyikAbhUmiM vimucyAnyatra kurvanti, mAtrakeSu vA kRtvA bahiH pariSThApanAyAM yatante / tatra ca yadi gRhibhiraSTAH praviSTAstato'dRSTA eva nirgacchanti, atha dRSTAH praviSTAstataH bhaktAH' vikalpitAH, dRSTA ahaTA vA nirgacchantIti bhAvaH // [bhA.3754] tattha'nnattha va divasaM, acchaMtA pariharaMti nidaaii| jayaNAe va suviMtI, ubhayaM pi ya maggae vasahiM / vR-tatra rajanyAmuSitvA divasataH 'tatra vA saMyatIvasatau 'anyatra vA' udyAnAdiSu tiSThanto nidrA-pracalAdikaM pariharanti, yavanikAntaritA vA yatanayA svapanti yathA sAgAriko na pshyti| yadi te tatra kiyantamapi kAlaM sthAtukAmAstataH 'ubhayamapi sAdhavaH sAdhvyazcAnyAM vstimaargynti| labdhAyAM ca tatra sAdhavastiSThanti // gataM prAghuNakadvAram / atha gaNadharadvAramAha[bhA.3755] ahiNA visUikA vA, sahasA DAho va hojja sAso vA / jati AgADhaM ajANa hoi gamanaM gaNaharassa / / vR- 'ahinA sarpaNa kAcidAryikA daSTA atimAtre vA bhukte vizUcikA kasyAzcidajaniSTa, sahasA pittenAgninA kA 'dAhaH' dAhajvarovA'bhavat, zvAso vA kasyAzcidakasmAdajani, evamAdikaM yadi AgADhaM kAryamAryANAM bhavati tato divA rAtrI vA gaNadharasya gamanamanujJAtam / / athavA[bhA.3756] paDinIya meccha mAlava, gaya goNA mahisa tenagAI vaa| Asanne uvasagge, kappai gamanaM gaNaharassa // kR.pratyanIka mleccha-mAlavastena-gaja-go-mahiSa-stenakAdayo vA saMyatInAmupasargakartumArabdhAH, yadvA na tAvat te upasargayanti paraM teSAmAsanna upasargo vartate tatkSaNAdeva bhAvItyarthaH, tataH kalpate gaNadharasyAnyasya vA samarthasya tannivAraNArthaM gmnm|gtNgnndhrdvaarm / atha maharddhikadvAramAha[bhA.3757] rAyA'macce seTTI, purohie satthavAha putte y| gAmauDe raTThauDe, je ya gaNahare mahiDDIe / vR- 'rAjA' pRthivIpati / 'amAtyaH' mantrI / aSTAdazAnAM prakRtInAM mahattaraH zreSThI / paurajanapadayuktasya rAjJo homAdinA'zivAyupadravaprazamanaH purohitaH / yastu krayANakajAtaM gRhItvA lAbhArthamanyadezaM vrajana sArthavAhayati-yoga-kSemacintayA pAlayati sa sArthavAhaH / putrazabdaH pratyekamabhisambadhyate, yathA-rAjA rAjaputra ityAdi / tathA 'grAmakUTaH' grAmamahattaraH, 'rAjakUTaH' rASTramahattaraH, ete pravrajitA iha gRhyante / yazca gaNadharo rAjAdibahumato vidyAtizayasampanno vA, ete sarve'pi maharddhikA ucyante / / eteSAM saMyatIvasatiM gacchatAmamI guNA bhavanti_[bhA.3758] ajANa teyajananaM, dujana sacamakkArayA ya gorvyaa|
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/81 tamhA samaNunAyaM, gaNahara gamanaM mhiddddiie|| vR-AryANAM 'tejojananaM mahAtmyotpAdanam / durjanAnAM ca 'sacamatkAratA' sAzaGkatA bhavati, na kiJcit pratyanIkatvaM kurvantItyarthaH / loke ca AryANAM gauravamupajAyate / tasmAd gaNadharasya 'maharddhikasya ca' rAjapravrajitAdergamanamAryikApratizraye samanujJAtam // tAzcAryikAstAn rAjAdidIkSitAn dRSTvA itthaM cintayanti[bhA.3759] saMtavibhavA jai tavaM, kareMti avaijjhiUNa iddddiio| sIyaMtathirIkaraNaM, titthavivaDDI ya vano ya / / vR. sadvibhavA apyamI yadi 'RddhIH' rAjyAdisampadaH 'apojjhya' parityajya tapaH kurvanti tato vayamasatI sampadaM prArthayamAnAH kimevaM pramAdamagnAstiSThAmaH ityevaM sIdantInAmAryikANAM sthirIkaraNaM kRtaM bhavati / sthirIkaraNe ca kriyamANe tIrthasya vivRddhi / tIrthavRddhau ca pravacanasya 'varNa yaza-pravAdaH prabhAvito bhavati / gataM maharddhikadvAram / atha 'pracchAdanA va zaikSe iti dvAramAha[bhA.3760] vIsuMbhio ya rAyA, lakkhaNajutto na vijjatI kumro| paDinIehi va kahie, AhAvaMtI davadavassa / / vR-kasyApi nRpatestrayaH putrAH samyagdarzanalabdhabuddhayo dIkSA kakSIkRtavantaH / kAlAntareNa casa rAjA 'vizvagbhUtaH' zarIrAt pRthagbhUtaH, kAlagata ityrthH| tato'mAtyAdayaH 'vayamarAjakAH santo'nAthAH' iti paribhAvya rAjyalakSaNopetaM kumAraM prayalena gaveSitavantaH, paraM na vidyate ko'pi lakSaNayuktaH kumAraH / tataH kathitaM 'pratyanIkaiH' tacannikAdibhi, yathA-yeSAM madhye'syaiva nRpateH putrAH pravrajitAH santi te sAdhavo viharamANA ihaivodyAne samprAptAH / tataste'mAtyAdayaH samyag jJAtvA chatra-cAmara-khaDgAdikaM rAjAha~ vastu gRhItvA drutadrutam 'AdhAvanti' sAdhUnAM samIpamAgacchanti / / atha pratyanIkAH kena kAraNena kathayanti ? ityucyate[bhA.3761] ai siM janammi vanno, ya Ayati iSTimaMtapUyA ya / rAyasayadikkhieNaM, titthavivaDDI ya laddhI y|| vR-amunA rAjasutena dIkSitena 'siM' amISAM zramaNAnAm 'ati' atIva 'jane' loke 'varNaH' yazaHpravAdo vijRmbhate, yathA-aho ! amISAmeva dharma pratapati yatrezAH pravrajanti / 'Ayatizca' santatiramISAmanenAvyavacchinnA bhaviSyati / Rddhimantazca zreSThayAdaya etatprabhAveNAmISAMpUjAM kurvanti / tathA 'rAjasuto'tra pravrajitaH' iti kRtvA'nye'pi bahava ibhyaputrAdayaH pravrajantIti tIrthavRddhiH / labdhizcAhAra-vastrAdInAM pracurA bhavati / upadrajitena punaramunA varNAdayo na bhaviSyantIti budhyA pratyanIkAH kathayanti / / tatastAnamAtyAdInuavrAjanArthamAgacchataH zrutvA te rAjaputarAH kiM kurvanti ? ityAha[bhA.3762] daNa ya rAiDDiM, parIsahaparAito tahiM koi / Apucchai Ayarie, sammatte appamAo hu / / kRtAM rAjasamRddhimAgacchantI dRSTvA tatra ko'pi rAjaputraH parISahaparAjitaH sannAcAryAnApRcchatebhagavan ! azakto'haM pravrajyAmanupAlayitum / tata AcAryA bhaNanti-saumya ! samyaktve bhavatA 'huH' nizcitamapramAdaH krttvyH||
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 3, mUlaM-81, [bhA. 3763] 363 [bhA.3763] nAUNa ya mAnussaM, sudullabhaM jIviyaM ca nissAraM / saMghassa cetiyANa ya, vacchallattaM karejjAhi // vR-jJAtvA 'mAnuSyaM manuSyabhavaM sudurlabhaM jIvitaM ca nissAraM matvA saGghasya caityAnAM ca 'vatsalatvaM' bhaktiM kuryA iti / / dvitIyaH punarAha[bhA.3764] kiM kAhiMti mamete, paDalaggataNaM va me jaDhA ittttii| ko vA'niTThaphalesuM, vibhavesu calesu rajjejjA / / vR-kiM kariSyanti mama 'ete' amAtyAdayaH ? paTalagnatRNamiva mayA rAjyaRddhi "jaDhA" parityaktA, api ca rAjyAdivibhavAnAM bhuktAnAM dhruvaM narakapAtaH phalam, calAzcAmI sandhyAbhrarAgavat, ataH ko vA'niSTaphaleSuca vibhaveSu 'rajyeta' rAgamanubadhnIyAt ? / evamuktvA prakaTa eva pradeze sthitaH sarvAnupasargAnabhibhUya sa saMyamamanupAlayati // yastu tRtIyaH sa kiM karoti? ityAha[mA.3765] taio saMjamaaTThI, Ayarie paNamiUNa tiviheNaM / gelannaM niyaDIe, ajANa uvassagamatIti // vR-tRtIyo rAjaputraH saMyamArthI sa gurubhirabhihitaH-Arya ! saMyatIpratizraye nilIyasva / sa prAha icchAmyahaM bhagavadvacanam, nistArayata mAMyena kenApi prkaarennaaspaadupsrgsmudraat| evamuktvA saAcAryAn 'trividhena' mano-vAk-kAyakarmaNA praNamya nikRtyA glAnatvaM kRtvA''ryANAmupAzrayaM pravizati / / [bhA.3766] aMtaddhANA asaI, jai maMsU loya aNbiliibiie| pIsittA deti muhe, apagAse ThaveMti ya virego / / vR-yadyantardhAnakAraNamaJjana-mantrAdi vidyate tataH so'ntarhitaH kRtvA tatraiva sthApyate / atha nAstyantardhAnakaraNaM tataH saMyatInepathyaM kArayitvA tadvasatiM netavyaH / yadi tasya 'zmazru' kUrca vidyate tato locaH kriyate / amlinIbIjAni ca piSTvA tasya mukhe dadati, tairmukhmaalimpntiityrthH| aprakAze ca pradeze saMyatIvasatau taM sthApayanti / virekazca virecanakArakauSadhaprayogeNa kriyte|| [bhA.3767] saMthAra kusaMghADI, amaNunne pAnae ya priseo| ghaMsaNa pIsaNa osaha, addhiti kharakammi mA bolaM / / vR-saMstArake sa saMyaH zAyyate / malinAM truTitAM ca kusaGghATIM sa prAvaraNaM kAryate / 'amanojJa' durgandhi pAnakaM tena tasya pariSekaH kriyate / tathA kAzcana saMyatyastatra candanasya gharSaNam anyAstu peSaNaM auSadhasya kurvanti / aparAH punaH karatalaparyastamukhA bhUmigatasRSTayo'dhRtiM kurvANAstiSThanti, 'kharakarmikeSu ca' rAjapuruSeSu samAgateSubhaNanti-mA bolaM kuruta, eSA pravartinI glAnA na yuSmadIyaM bolaM sahate / evamasau tatra saMyatIveSeNa tiSThan sarvANyapi sthAnaniSadanAdIni padAni kuryAt / / gataM 'pracchAdanA ca zaikSe' iti dvAram / atha 'asahiSNozcatuSkabhajanA' iti dvAraM bibhAvayiSurAha[bhA.3768] doni vi sahU bhavaMtI, so va'sahU sA va hojja U ashuu| doNhaM pi u asahUNaM, tigiccha jayaNAya kAyavvA / / vR-yasyA glAnasAdhvyAzcikitsA kriyate yazca tasyAH praticarakaH tau dvAvapi sahiSNU bhavataH,
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/81 eSaprathamo bhaGgaH / " so va sahu"tti sAdhvI sahiSNuH 'saca' sAdhurasahiSNuriti dvitIyaH / "sA va hoja U asahu' tti 'sA' sAdhvI asahiSNuH sAdhuH sahiSNuH, eSa tRtIyaH / sAdhvI sAdhuzca dvAvapyasahiSNU iti caturthaH / eteSu caturSu bhaGgeSu yatanayA cikitsA karttavyA // tatra prathamabhaGga tAvad bhAvayati [bhA. 3769 ] soUNa U gilANa, paMthe gAme va bhikkhavelAe / jai turiyaM nAgaccha, laggai gurue caummAse / vR- zrutvA glAnAM saMyatIM pathi vA paribhraman grAme vA tiSThan bhikSAvelAyAM vA paryaTan yadi tvaritaM glAnAsamIpaM nAgacchati tatazcaturo mAsAn gurukAn 'lagati' prApnoti, ato glAnAM zrutvA nirjarAmabhilaSatA sarveNApyakSepeNaiva tasyAH samIpaM gantavyam / / kathaM punastasyAH zravaNaM bhavati ? ucyate yatra grAme glAnA vidyate tasya bahiradUrasamIpe vyativrajantaM saMyataM gRhasthaH ko'pi brUteyuSmAkaM glAnAyAH pratijAgaraNaM kriyate ? na kriyate ? / sAdhurAha - suSThu kriyate ? / gRhI bravItiyadyevaM tataH [bhA. 3770 ] lolaMtI chaga-mutte, souM ghettuM davaM tu Agacche / tUraMto taM vasahiM, niveyaNaM chAyaNa'jjAe || vR- ekAkinI saMyatI 'chagaNa sUtre' AtmIya eva purISa-prazravaNe 'lolantI' viluThantI atra grAme tiSThati / evaM zrutvA tata eva 'dravaM' pAnakaM gRhItvA tvaramANaH saMyatIvasatimAgacchati / tato bahiH sthitvA zayyAtarIpAvadArthikAyA nivedanaM kArayati, yathA- bahi sAdhurAgato'stIti / sA ca zayyAtarI tasyA AryikAyA durnivasitagAtrANAM chAdanaM kuryAt / atha sA na karoti tata AtmanA'pi yatanayA tAM chAdayati / tataH sa sAdhustasyA itthaM sthirIkaraNaM karoti [bhA. 3771] AsAso vIsAso, mA bhAhi iti thirIkaraNa tIse / dhuviuM cIra'tthuraNaM, tIse'ppaNa bAhi kappo ya // bR- 'AzvAso nAma' dhIrA bhava, ahaM te sarvamapi vaiyAvRttyaM kariSye / 'vizvAsastu' tvaM mama mAtA bhaginI duhitA vA ato mA maiSIH, evaM vayo'nurUpamaviruddhaM vacanaM bravIti / ityaM tasyAH sthirIkaraNaM kRtvA chagaNa-mUtralulitAM tAM dhAvitvA tasyA evaupagrahikANi cIvarANi teSAmabhAve AtmIyAnyapi saMstArake AstRNAti tAM vA paridhApayati / tataH kharaNTitacIvarANAM pratizrayAd hi kalpo dAtavyaH / bhUmerapi tasyA upalepanaM karttavyam // atha pravezavidhiM vizeSata Aha[bhA. 3772] eehi kAraNehiM, pavisaMte U nisIhiyA tinni / ThicANaM kAyavvA, aMtara dUre pavese ya // vR- 'etaiH ' glAnatvAdibhiH kAraNaiH saMyatIvasatau pravizatA to naiSedhikyaH karttavyAH / katham? ityAha- 'sthitvA' prathamanaiSedhikIkaraNAnantaraM kiyantamapi kAlaM pratIkSya dvitIyA naiSedhikI, tato dvitIyAnantaraM tRtIyA'pyevameva karttavyA / tathA prathamA naiSedhikI 'dUre' agradvAre, dvitIyA 'antare' madhyabhAge, tRtIyA 'praveze' mUladvAre vidhAtavyA // tataH [bhA. 3773] paDihArie paveso, takkajrasamANaNA ya jayaNAe / gelane ciTThaNAdI, pariharamANo jato khippaM //
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-81, [bhA. 3773] 365 vR-zayyAtarIbhiH 'pratihArite' AryAyA jJApite sati pravezaH karttavyaH / praviSTena ca tasyavivakSitasya glAnakAryasya pUrvoktayA vakSyamANayA ca yatanayA samApanA karttavyA / evaM glAnatve tatra sthAnAdIni padAni kuryAt / tathA glAnakRtyAnyutsargato'zuddhaM pariharan karoti / atha zuddhaM na prApyate tataH "jau"tti anAgADhe paJcakahAnyA 'yataH' yatamAnaH karoti, "khippaM"ti AgADhe kSiprameva karoti / athavA''tma-parobhayasamutthadoSAn pariharamANo glAnakRtyaM karoti, kutaH? ityAha-"jato khippaM"ti yata AtmasamutyAdidoSAn apariharataH kSiprameva saMyamavirAdhanA bhvti|| kIdRzaH punastAM pratijAgarti? ityucyate[bhA.3774] piyadhammo daDhadhammo, miyavAdI appakotuhallo ya / ajaM gilANiyaM khalu, paDijaggati eriso sAhU / / vR-priyaH-iSTo dharmo yasya sa priyadharmA / dharme yaH heDhaH-nizcalo dadharmA, rAjadantAditvAd Dhazabdasya pUrvanipAtaH / mitaM-parimitAkSaraM vadituM zIlamasyeti mitavAdI / alpazabdasya iha abhAvavacanatvAd alpam-avidyamAnaM kautUhalaM strIrUpadarzanAdiSu yasya so'lpakautUhalaH / IzaH sAdhurAyA~ glAnAM prtijaagtiH|| [bhA.3775] so pariNAmavihinnU, iMdiyadArehi saMvariyadAro / jaM kiMci dubmigaMdhaM, sayameva vigicaNaM kuNati / / vR. 'saH' vaiyAvRttayakaraH 'varNa-gandhAdibhiH zubhA api bhAvA bhUyo'pyazubhA bhavanti, azubhA api ca saMskAravizeSato vizrasayA vA zubhA jAyante' ityevaM pudgalAnAM pariNAmavidhiM jAnAtIti pariNAmavidhijJaH / tathA indriyadvArebhyaH saMvRtadvAraH, iha "gamyayapaH karmAdhAre" ityanena paJcamI, tato'yamartha-indriyarUpANi dvArANyadhikRtya saMvRtadvAraH, na punarbAhyadvArANi / IzaH sAdhuryat kiJcidAryikAyAH saMjJAdikaMdurabhigandhaM tasya svayameva 'vivecana' spheTanaM pariSThApanaM vA kroti|| saMvRtadvArapadasya saphalIkaraNArthamAha[bhA.3776] gunjhaMga-vadana-kakkhoruaMtare taha thaNaMtare daTuM / ' sAharati tato diDhei, na ya baMdhati diTThie dihiM / / vR-guhyAGgasya vadanasya kakSAyA Urvozca yAnyantarANi-avakAzAstAni tathA stanAntarANi ca dRSTvA 'saMharati' bhAskarAdiva tato dRSTiM nivartayati, 'naca naiva AryikAyA dRSTI dRSTiM 'badhnAti' mIlayatItyarthaH / / atha 'yat kiJcid durabhigandham' ityAdi vyAcaSTe[bhA.3777] ucAre pAsavaNe, khele siMghANae vigiNcnnyaa| uvvattaNa pariyattaNa, naMtaga nillevaNa sarIre / / -uccArasya prazravaNasya khelasya siddhAnasya ca vivecanaM kroti|udvrttnN nAma-tasyA uttAnAyAH pArzvataH karaNam, tata itarasyAM dizi sthApanaM parivartanam, te api kroti| 'nantakaM' vastraM tathA zarIraM ca yadi saMjJayA mUtreNa vA liptaM tatastadapi nirlepayitavyam // [bhA.3778] kiriyAtItaM nAuM, jaM icchati esaNAe jaM tattha / saddhAvaNA parinA, paDiyaraNa kahA namokkAro / / - kriyAyAM kriyamANAyAmapi yA na praguNIbhavati sA kriyAtItA, tAM jJAtvA sA praSTavyA
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/81 kena bhavatyAH samAdhirutpadyate? |ttoy vyamicchati tadeSaNayA zuddhaM zuddhasyAlAbhe paJcakahAni yatanayA'pi gRhItvA dAtavyam / tataH sA tathA zraddhApyate yathA 'parijJAm' anazanaM pratipadyate | anazanapratipannAyAzca sarvaprayatnena praticaraNam / dharmakathA ca tathA kartavyA yathA smyguttmaatmaaraadhyti|nmskaarshctsyaa maraNavelAyAM dAtavyaita / / kriyAsAdhyAyA vidhimAha[bhA.3779] davvaM tu jANiyabvaM, samAdhikAraM tu jassa jaM hoti / nAyammi ya davvambhi, gavesaNA tassa kAyavvA / / kyasya rogasya yadravyaM pathyaM yasyA vA glAnAyA yatsamAdhikArakaMtatprathamata eva jnyaatvym| jJAte ca tasmin dravye sarvaprayalena tasya gaveSaNA kartavyA / / / [bhA.3780] sayameva diTThapADhI, kareti pucchati ajANao vejaM / dIvana davvAdimmi ya, uvadese ThAti jAlaMbho // -vaidyakazAstrarUpo dRSTaH pATho yena sa evaMvidhaH svayameva cikitsAM karoti / atha 'ajJaH' vaidyakazAstrAbhiprAyaM na jAnAti tato vaidyaM pRcchati / tasya ca vaidyasya dIpanaM karoti, yathA-ahaM kAraNata ekAkI sAtaH, ato mA apazakunaM gRhNadhvam / tato vaidyena dravya-kSetra-kAla-bhAvamedAta caturvidhe upadeze datte sati bravIti-yadi vayametatra labhAmahe tataH kiM prayacchAmaH ? / evaM pRSTe bhUyo dravyAntare upadiSTe brUte-yadyetadapi na labhAmahe tataH kiM kartavyam ? / evaM tAvat pRcchati yAvad yasya dravyasya dhruvo lAbhaH / tadupadeze ca pRcchA tiSThati' uparamata ityarthaH / / atha rAtrI vidhimAha[mA.3781] abmAse va vasejjA, saMbaddha uvassagassa vA dAre / AgADhe gelaMnne, uvassae cilimiNivibhatte // dR-saMyatIpratizrayasya 'abhyAse' samIpe yadasambaddhamanyagRhaM tatra vaset, tasyAbhAve sambaddhe'pyanyagRhe, tadabhAve upAzrayasya vA dvAre / athAgADhaM glAnakAryaM bhavati tata upAzraye'pi cilimilikAvibhakte vasati / / kimarthaM punarupAzrayasyAntarvasati? ityAha[mA.3782] uvvattaNa pariyattaNa, ubhayavigiMcaTTa pAnagaTThA vaa| takkarabhaya bhIrU adha, namokAraThA vase tattha / / kRtasyA udvartanaM parivartanaM vA kartum, ubhayasya vA-kAyikI-saMjJAlakSaNasya vivecanArtham, tRSNAAyA vA rAtrau pAnakadAnArtham, yadvA tatra taskarabhayaM sA ca saMyatI svAbhAvenaiva bhIru tato bhayarakSaNArtham, 'atha' iti athavA maraNavelAyAH pratyAtratvAd namaskAradAnArthaM vA tatra rAtrI vaset // . [bhA.3783] dhii-balajutto vi munI, sejjaatr-snni-sijjhgaadijuto| vasati parapaccayaTThA, salAhaNaTThA avraannN|| 1. yadyapi sa muni sahiSNutvAd dhRti-balayuktastathApi zayyAtareNa saMjJinA vA-zrAvakeNa sijjhakena vA-sahavAsinA yutaH-sahitaH saMyatIpratizraye vsti|tNc zayyAtarAdikamitthaM bhaNatina vartate mamaikAkinaH saMyatIpratizraye rAtrau vastum, ato mama dvitIyena bhavatA bhavitavyam / atha kimarthamevaM karoti? iti ced ityAha-parapratyayArtha pareSAm agAriNAMpratItyutpAdananimittam,
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-81, [bhA. 3783] 367 yathA-naiSa viruddhAbhiprAyeNAtra vasati / apareSAMca' sAdhUnAM zlAghanArtham, dhanayA amI yeSAmevaMvidhaH sudRSTo dharma iti // [bhA.3784] so nijarAe baTTati, kuNati ya ANaM anaMtanANINaM / sa bitijao kahetI, pariyaTTegAgi vasamANo / / vR- "saH' sAdhurevaM kurvan vipulAyAM nirjarAyAM vartate, AjJAM ca 'anantajJAninAM' tIrthakRtAM karoti / sa ca sadvitIyo vasantasya dvitIyasya dharmaM kathayati, athaikAkI vasati tataH sarvAmapi rAtri parivartayati / / [bhA.3785] paDijaggiyA ya khippaM, doNha sahUNaM tigiccha jtnnaae| tattheva gaNaharo annahiM va jayaNAe to nei / / vR-evaM tena sAdhunA pratijAgaritA sA 'kSipraM' zIghraM praguNIbhavet / itthaM dvayoH sahiSNvoryatanayA cikitsAkaraNamuktam / tAM ca praguNIbhUtAM gRhItvA yadi tasyA gaNadharaH 'tatraiva' Asanne samasti tatastaM gADhaM kharaNTayitvA tasya samarpayati / atha 'anyatra' dUradeze tataH sArthena saha tAM tatra prasthApayati, svayaM vA yatanayA tatra nayati / / katham ? ityAha[bhA.3786] nikkAraNigi camaDhaNa, kAraNigi neti ahava appAhe / gaNitthi missa saMbaMdhi vajjite asati egaagii| vR-yadi sA glAnA saMyatI niSkAraNaM gaNAd niSkramyaikAkinI bhUtA tatastAM 'camaDhayati' nirbhartsayatItyarthaH / atha kAraNikA tatastAM svayaM nayati, yeSAM vA AcAryANAM sA saMyatI teSAM sandizati, yathA-yuSmAkaM saMyatI sAmpratamatra tiSThati, asyA AnayanakRte saGghATakaH praheyaH / yadA punaH sa svayaM nayati tadA iyaM yatanA-"gamaNitthi" ityAdi / strIsArthena sambandhinA samaM prathamato nayati, tataH strIsArthenaivasambandhimizreNa, tataH strIsArthenaivAsambandhinA / tataH puruSamizrAbhirapi strIbhiH-prathamaM sambandhipuruSayuktAbhi, tato'sambandhimizrapuruSayuktAbhiH, tato'sambandhibhirapi / tataH puruSaireva kevalaiH-prathamaM sambandhibhi, tato'sambandhimitraiH, tato'sambandhibhirapi samaM nayati / eSAM prakArANAmabhAvesa sAdhurekAkyapi tAM nayati, tatra cAtmanA purato gacchati, saMyatI tu nAsanne nAtidUre pRSThataH sthitA Agacchati // gataH prathamo bhagaH / atha dvitIya bhaGgaM vibhAvayiSurAha[bhA.3787] na vi ya samattho sabbo, haveja etArisammi kjmbhi| kAyabbo purisakAro, samAhisaMdhANaNaTThAe / dR- 'sAdhvI sahiSNuH sAdhurasahiSNuH' ityayaM bhaGgo bhAvyate-'nApi ca' naiva sarvo'pi sAdhuH "etAdRze striyAH sparzAdAvapi manonigrahAtmake kArye samartho bhavet tataH ki sA glAnA satI tena parityaktavyA? na ityAha-jJAna-darzana-cAritrANAM yaH samAdhi-anyo'nyAvirodhenaikatrAvasthAnaM tasya sandhAnArthaM tathA sAdhunA puruSakAraH kartavyaH yathA tasyAzcikitsA kriyate Atmanazca zIlakhaNDanA na bhavati / / sa punaH sAdhuH kathamasahiSNurbhavati? ityucyate[bhA.3788] soUNa ya pAsittA, saMlAveNaM taheva phAseNaM / etehi asahamANe, tigiccha jayaNAi kAyavvA / /
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/81 vR-striyAH zab zrutvA rUpaM vA tadIyaM dRSTvA tayA sAddhaM vA yaH saMlApo yo vA tasyAH sparzastena vA tasya mohodbhavaH samullasati / etaiH prakAraiH 'asahamAnaH' indriyanigrahaM kartumakSamo yastena yatanayA cikitsA kartavyA / tadyathA-prathamaM sA glAnA praSTavyA-Arya ! bhavatI kiM sahiSNuH ? utAsahiSNuH ? / sA ca gItArthA vA bhavedagItArthA vA // tatra[bhA.3789] avikoviyA u puTThA, bhaNAi kiM maM na pAsasI niye| chaga-mutte lolaMtiM, to pucchasi kiM sahU asahU // vR-'avikovidA' agItArthApRSTA idaM bhaNati-kimAna pazyasi nijake chagaNa-mUtre lolantIm? tata evaM pRcchasi kiM sahiSNuH ? asahiSNuH ? iti / sAdhurAha[bhA.3790] pAsAmi nAma etaM, dehAvatthaM tu bhagini ! jA tujhN| pucchAmi dhitibalaM te, mA baMbhavirAdhanA hojaa|| vR- 'nAma' iti komalAmantraNe, bhagini ! pazyAmyahamenAM dehAvasthAM yA sAmprataM tava vartate, paramahaM 'te' tava ghRtibalaM pRcchAmi, mA mama tava ca brahmavratavirAdhanA bhavediti kRtvA / / tataH sAdhvI brUte[bhA.3791] iharA vi tAva sadde, rUvANi ya bahuvihANi purisANaM / __ soUNa va daLUNa va, na manakhobho mahaM koti|| vR- 'itarathA'pi' nIrogAyA api mama tAvat puruSANAM gItAdIn zabdAn zrutvA rUpANi ca 'bahuvidhAni' viziSTanepathyAlaGkRtAni ISTvA 'ko'pi' manAgapina manaHkSobho bhavati ||kinyc[bhaa.3792] saMlavamANI vi ahaM, na yAmi vigati na saMphusittANaM / haTThA vi kiMtu eNhi, taM puna niyagaM dhiMti jANa // dR-ahaM sakalamapi divasaM puruSeNa saha saMlapantI 'vikRti vikAraM na yAmi, na vA puruSasya hastAghavayavaM saMspRzyApi vikAraM gacchAmi / tadevaM hRSTA'pi' nIrogA'pyahamevaM sahiSNuH, kiM punaH 'idAnIM glAnAdvasthAM prAptA? tvaM punaH 'nijakAm' AtmIyAM dhRti jAnIhi // evamukte sa kiM karoti? ityAha[bhA.3793] so maggati sAhammiM,sanni ahAmaddigaM va sUI vA / deti ya se vedanagaM, bhattaM pAnaM va pAuggaM / vR. 'saH' asahiSNuH sAdhustatrAnyatra vA grAme 'sAdharmikIM' saMyatI mArgayati, tatra ca prathama saMvignAM gItArthAma, tadabhAve saMvignAmagItArthAm, tadalAbhe pArzvasthAM gItArthAma, tadaprAptI pArzvasthAmevAgItArthAm / atha saMyatI na prApyate tataH 'saMjJinI' zrAvikAm, tAmapi prathama gRhItANuvratAm, tato darzanazrAvikAmapi; tadaprAptau yathAbhadrikAmapi gvessyti| tadalAbhe 'sUtikAM' navaprasutastrIsUtikarmakAriNI mArgayati / sA ca dharmakathayA prajJApyate yathA mudhikayaiva saMyatyA vaiyAvRttyaM kroti|athaasau mudhikayA necchati tato vetanamapi tasyai bhaktaMpAnaM vA prAyogyaM ddaati|| [bhA.3794] eyAsiM asatIe, na kaheti jahA ahaM khumi asahU / .. sadAdIjayaNaM puna, karemo esA khalu jinANA / / vR. "etAsAm' anantaroktastrINAmabhAve sa sAdhustasyAH purato naivaM kathayati, yathA
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-81, [bhA.3794] 369 ahamasahiSNurasmi; paramevaM svacetasi nizcinoti, yathA-zabdAdiviSayAMyatanAM kurmaH / eSA 'khalu' nizcitaM jinAnAmAjJA / / yatanAmevAha[bhA.3795] saddammi hattha-vatyAdiehi diTTimmi ciliminNtrio| saMlAvammi parammuho, govAlagakaMcuto phAse // 1. yadyasau sAdhuH zabde'sahiSNustatastAM glAnAM bhaNati-mA vacanena mAM vyApArayeH, kintu hastena vA vastreNa vA aGgulyA vA saMjJAM kuryAH / yastu sRSTiklIbaH sa sarvamapi vaiyAvRttyaM cilimilikayA antaritaH karoti / athAsau saMlApaklIbastato'vazyasaMlapanIye parAGmukhaH saMlApaM karoti / sparzaklIvastu gopAlakakaJcakamAtmanA prAvRtya tasyAH sarvamapyudvartanAdikRtyaM karoti / / gato dvitIyabhaGgaH / atha tRtIya-caturthabhaGgayoratidezamAha[bhA.3796] eseva gamo niyamA, niggaMthIe vi.hoti asahUe / doNhaM pi hu asahUNaM, tigiccha jayaNAe kAyavvA // vR. 'eSa eva' dvitIyabhaGgoktaH 'gamaH' prakAro niyamAd nirgranthyAmapyasahiSNau kartavyaH / navaraMyAMzabdAdiyatamAmasAvAtmanA kRtavAn tAM sA saMyatI kArayitavyA / 'dvayorapi ca' saMyatIsaMyatayorasahiSNavoH 'yatanayA' dvitIya-tRtIyabhaGgoktyA cikitsA kartavyA / / praguNIbhUtA ca kAcididaM brUyAt(bhA.3797] AyaMkavippamukkA, haTThA baliyA ya nibbuyA saMtI / ajjA bhaNejja kAI, jeDajA! vIsamAmo taa|| -AtaGkena-rogeNa vipramuktA satI hRSTA samAtA, tathA balikA-upacitamAMsa-zoNitA, nirvRtAsvasthIbhUtandriyA, evaMvidhA satI kAcidAryikA brUyAt-jyeSThArya ! ciraM saMyamabhArAkrAntAvAvAm ata enaM bhAraMparityajya yathAsukhaM kiJcit kAlaM tAvad 'vizrAmyAvaH' vizrAmagRhIvaH / / kiJca[bhA.3798] didvaM ca parAmuTuM, ca rahassaM gujjha ekkmecss| taMvIsamAmo amhe, pacchA vi tavaM crissaamo|| vR- 'rahasyam' ekAntayogyaM yad guhyaM tad madIyaM bhavAta mayA'pi bhavadIyamudvartanaparivartanAdikriyAsu bahuza ekaikasya dRSTaM parAmRSTaM ca, 'tat' tasmAd vizrAmyAvaH kiJcit kAlaM 'pazcAt' pazcime kAle tapazcariSyAvaH // [bhA.3799] taM socA so bhagavaM, saMviggo'vajabhIru daDhadhammo / aparimiyasattajutto,nikaMpo maMdaro ceva / / vR-'tat tasyA AryikAyA vacanaM zrutvA sa bhagavAn 'saMvignaH' mokSAbhilASI, avayaM-pApaM tato bhIru-cakitaH, '4DhadharmA' cAritre sthiraH, aparimitam-iyattArahitaM yat satvaM-dhRtibalaM tena yuktaH, ata eva niSkampaH 'mandara iva' merugirikhi / yathA hi mandaro vAyunA na kampyate evaM paribhoganimantraNavAyunA sa bhagavAn na kampitavAn / / kintu[bhA.3800] uddhaMsiyA ya tenaM, suTu vi jANAviyA ya appANaM / carasu tavaM nissaMkA, u sAsiyaM so u cetei / / [19/24
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/81 - 'uddharSitA' kharaNTitA gADhaM tena bhagavatA sA saMyatI, yathA-nirdharme ! IzaM duHkhamanubhUya bhavatyA vairAgyamapina sAtam, mayA'pi sAdharmiketikRtvA bhavatI cikitsAkaraNena praguNIkRtA, itarathA mRtaaabhvissyt| evaM suThuatIva jJApitA sA 'AtmAnaM' Atmano nirbhilaasstaamityrthH| tatazca cara samprati nizakA tapaHkarma, evaM zAsitvA 'saH' sAdhuH AvazyakI 'cetayati' gamanaM karotItyarthaH / / atha dvitIyapadamAha[bhA.3801] biiyapayamaNappajjhe, pavise avikovie va appajjhe / tena-'gani-AusaMbhama, bohikatenesujANamavi // kR-dvitIyapade saMyatIvasatau 'anAtmavazaH' kSiptacittAdiko naiSedhikItrayakaraNamantareNApi pravizet / Atmazo vA yaH 'avikovidaH' zaikSaH so'pyavidhinA pravizet / yadvA stenA'gnyakAyasambhrameSu bodhikasteneSu vA 'jAnannapi' gItArtho'pi sahasA pravizet / / mU. (82) no kappai niggaMdhaNaM niggaMyauvassayaMsi cihittae vA jAva kAussaggaM vA ThANaM * tthaaitte| kR.asya sambandhamAha[bhA.3802] paDivakkheNaM jogo, tAsi pi na kappatI jatINilayaM / nikAraNagamaNAdI, jaM juati tattha taM neyaM // vR. "paDivakkheNaM" ti bhAvapradhAnatvAd nirdezasya pratipakSatayA 'yogaH' sambandhaH kriyateyathA nirgranthAnAM nirgranthyupAzrayegamanAdikaM kartuMna kalpate tathA 'tAsAmapi' nirgranthInAM 'yatinilaye nirgranthopAzraye niSkAraNe gamanAdikaM kartuM na kalpate / etarthapratipAdanArthamidaM sUtramArabhyate / atra va yat' prAyazcitta-doSajAlAdi pUrvasUtroktaM yatra niSkAraNagamanAdau yujyate tatra tad 'jJeyaM svabuddhayA'myUhya jJAtavyam / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA prAgvat / / atha bhASyam[mA.3803] eseva gamo niyamA, panavaNa-paruvaNAsu ajANaM / paDijaggatI gilANaM, sAhuM jataNAe ajA vi|| kR'eSa evaM pUrvasUtroktogamoniyamAt prajJApanA-prarupaNayorAryANAmapi mantavyaH / prajJApanA nAma-niSkAraNe'vidhinA pravizatItyAdhullekhena caturmaGgayAH sAmAnyataH kathanam / prarupaNApRthagekaikamanakasya svarupanirupaNam / tathA sAdhuglAnamAryA'pi yatanayA tathaiva prtijaagtiH|| navaram[bhA.3804] sAmaggaisAdhammiM, sanni abhidda saMvarAdI vA / deti ya se vedanayaM, bhattaM pAnaM ca pAyoggaM // kR-dvitIya-tRtIya-caturthamaGgeSu 'sA' saMyatI sAdharmikaM sAdhu mArgayati, tadaprAptI 'saMjJina' zrAvakama, tadalAbhe yathAbhadrakama, tadabhAve saMvaraM-snAnikAzodhakama, AdizabdAdanyamapi tathAvidhaM mArgayati / yadi cAsau mudhikayA necchati tatastasya vetanakamapi dadAti / bhaktaM pAnaM ca tasya glAnasya prAyogyamutpAdayati // mU. (83) no kappai niggaMthINaM salomAiM cammAiM ahidvittae / athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-83, [bhA. 3805] 371 [bhA.3805] baMbhavayapAlaNaTThA, atronnauvassayaM na gcchNti| uvakaraNaM pi na icchati, jahiM pIlA tassa jogo'yaM / / vR-brahmavratapAlanArthaM nirgranthyazcAnyo'nyopAzrayaM na gacchanti / ata upakaraNamapitAzaMsAdhuH sAdhvI vA necchati grahItum, yatra gRhIte tasya' brahmacaryasya pIDA bhavati / ayaM yogaH' smbndhH|| [bhA.3806] satikaraNAdI dosA, annonnaupassagAbhigamanena / satikaraNa-kouhallA, mA hojjA salomae ahavA / / dR-smRtikaraNa-kautukAdayo doSA anyo'nyopAzrayAbhigamanena bhavanti / ataH salobhani carmaNi gRhIte saMyatInAM smRtikaraNa-kautUhale mA bhUtAmiti prakRtaM sUtramArabhyate / 'athavA' ityayamaparaH sambandhaH / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthInAM salomAni carmANi 'adhiSThAtuM' niSadanAdinA paribhoktumiti sUtrArthaH // atha bhASyavistara:[bhA.3807] cammammi salomammi, niggaMthINaM uvesamANINaM / caugurugA''yariyAdI, tattha vi ANAdiNo dosA / / -salomani carmaNi nirgranthInAmupavizantInAM caturgurukAH / ata evAcArya etat sUtraM pravarttinyA na kathayati caturguravaH pravartinI zramaNInAM na kathayati caturgurukAH, zramaNyo na pratizuNvanti mAsalaghu / tatrApi' akathane'zravaNe salomacarmopavezane cAjJAdayo doSAH / / athAnantaroktameva prAyazcittaM vizeSayannAha[bhA.3808] gahaNe ciTTa nisIyaNa, tuyaTaNe ya gurugA salomammi / nillome caulahugA, samaNInaNArovaNA camme // vR-salomacarmaNo grahaNaM kurvanti caturgurukAH tapasA kAlena ca laghavaH / gRhItvA tatra 'sthAnam UrdhvasthAnarupaM kurvanti caturgurukAH tapasA laghavaH kAlena guravaH, niSadanaM kurvanti caturgurukAH tapasA guravaH kAlena laghavaH tvaravartanaM kurvanti tapasA kAlena ca guravaH / nirlomacarmaNi tucturlghukaaH| evameva caturyusthAneSu tapaH-kAlavizeSitAeSA zramaNInAM carmaNi carmaviSayA''ropaNA mntvyaa|| atra doSAn darSayati[bhA.3809] kuMthu-paNagAi saMjame, kaMTaga-ahi-vicchugAi aayaae| bhAro bhayamuttiyare, paDigamaNAI salomammi / / salomacaNi kunthu-panakAdayovarSAsu sammUcheyuH, teSu sthAna-niSadanAdinA virAdhyamAneSu saMyamavirAdhanA / kaNTakena ahinA vRzcikAdinA vA tatropaviSTAH suptA vA yad upadhAtamApnuvanti sA AtmavirAdhanA / bhArazca mArge gacchantAnAM tasya mahAn bhavati / mayaM ca stenAdibhyastadviSayaM bhavati / bhuktabhoginInAM ca smRtikaraNam itraasaaNtukautukmupjaayte| tatazca pratigamana-bhUyo'pi gRhavAsAzrayaNam, AdizabdAdanyatIrthikagamanAdi vA kuryuH // athainAmeva niyuktigAyAM vyAkhyAnayati[bhA.3810] tasapAnavirAdhanayA, camma salome u hoti ahikaraNaM / nilleme tasapANA, saMkuyamANe ya karaNaM vA / / vR. salomani carmaNi saMsaktAnAM kunthuprabhRtInAM trasaprANinAM virAdhanA bhavati / /
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/83 taccAtiriktopakaraNatvAdadhikaraNaM bhavati / nirlomanyapi carmaNi paribhujyamAne trasaprANino virAdhyante / saGkacati ca tasmin 'karaNaM' pAdakarma saMyatI kuryAt // [bhA. 3811] avidinovadhi pAnA, paDilehA vi ya na sujjhati salome / vAsAsu ya saMsajjati, patAvamapatAvaNe dosA / / vR-tIrthakaraiH avitIrNa-adatto'yaM salomacarmalakSaNa upadhiH / zuSiratayA ca tatra romAntareSu prANinaH sammUrcchanti, pratyupekSaNA'pi ca na zudhyati / varSAsu ca kundhu-panakAdibhistat carma saMsajyate / yadi saMsajanabhayAt pratApayati tato'gnivirAdhanA, atha na pratApayati tatastrasaprANinaH saMsajanti, evamubhayathA'pi doSA bhavanti / / 372 [bhA. 3812] AgaMtu tadubbhUyA, sattA'sire vi gihituM dukkhaM / aha ujjhati to maraNaM, saloma-nillomacammeyaM // vR- 'AgantukAstadudbhUtAzca kunthu-panakAdayaH sattvA azuSire'pi grahItuM duHkhena zakyante kiM punaH zuSire salomacarmaNi ? / tato yat teSAM bhUyobhUyaH saGghaTyamAnAnAM paritApanaM tanniSpannaM prAyazcittam / atha tadudbhavAn jantUnujjhati tatasteSAM maraNaM bhavet / etat saloma crmaashrityoktm| atha saloma-nirlomnorubhayorapi doSA ucyante // [mA. 3813] bhAro bhaya paritAvaNa, mAraNa ahikaraNameva avidine / titthakara - gaNaharehiM, satikaraNaM bhuttabhogINaM // vR- salomnA nirlomnA vA carmaNA mArge gacchantInAM bhAro bhayaM cotpadyate / kunya-panakAdijIvAnAM paritApanaM mAraNaM vA bhavati / athaitaddoSabhayAt parityajati tto'sNytairgRhiite'dhikrnnm| tIrthakaragaNadharaizca 'avitIrNa' adatto'yamupadhi / salomani ca paribhujyamAne smRtikaraNaM bhuktabhoginInAm, itarAsAM kautukamupajAyate / / katham ? ityAha [mA. 3814] jai tA acetanammi, ayiNe pharilo u eriso hoti / kimayA sacetanammiM, purise phariso u gamanAdI // vR- yadi tAvadacetane 'ajine' carmaNi IzaH sparzo bhavati tataH kiM punaH sacetanasya puruSasya sparzo bhavati ? / evaM vicintya kAcidAryikA 'gamanam' avadhAvanaM kuryAt, AdizabdAd vaihAyasamaraNaM vA pratipadyate // dvitIyadamAha [ mA. 3815] biiyapaya kAraNammiM, cammuvvalaNaM tu hoti nillomaM / AgADha kAraNammiM, camma salomaM pi jataNAe / vR- dvitIyapade kAraNe carmApi gRhNIyAt / katham ? ityAha- 'udbalanam' abhyaGganaM kasyAzcidArthikAyAH karttavyaM tadarthaM nirloma carma gRhyate / athAgADhaM kAraNaM tataH salomacarmaNo'pi yatanayA paribhogaH karttavya iti / / athainAmeva niyuktigAthAM vivRNoti [mA. 3816 ] uDDammi vAtammi dhaNuggahe vA, arisAsu sUle va vimoite vA / egaMga- savvaMgagae va vAte, abmaMgitA ciTThati camma' lome // vR- yasyAH saMvatyAH prAcuryeNorddhavavAta ucchalati, 'dhanurgraho'pi ' vAtavizeSo yaH zarIraM kubjIkaroti sa vA yasyA ajaniSTa, arzAsi vA sajjAtAni, zUlaM vA abhIkSNamuddhAvati,
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-83, [bhA. 3816] 373 pANipAdAdyaGgaM vA 'vimocitaM' svasthAnAt calitam, ekAgato vA sarvAGgagato vA kasyAzcid vAtaH samutpannaH sA nirlomacarmaNi abhyaGgitA tiSThati // atha salomaviSayaM vidhimAha[bhA.3817] taracchacammaM anilAmaissa, karDi va veati jahiM va vaato| . eraMDa-'neraMDasuNeNa DakaM, veati soviMti va dIvicamme / vR.anilAmayI'vAtarogiNI tasyAH kaTIM tarakSacarmaNA veSTayanti / 'yatra vA' hastAdau vAto bhavati taM veSTayanti / eraNDena vA-haDakkitena aneraNDena vA zunA yA daSTA tAM vA carmaNA veSTayanti, dvIpicarmaNi vA tAM svaapynti|| [bhA.3818]puyA va ghassaMti aNatyuyammi, pAsA va ghassaMti va theriyaae| lohAramAdIdivasovabhutte, lomANi kAuM aha saMpihaMti // dRsthavirAyAH saMyatvA anAstRte pradeze upavizantyAH putau ghRSyete, suptAyA vA pArthI ghRSyete, tataH saloma carmApi yad divasato lohArAdibhirupavizadbhipabhuktaM tat prAtihArikaM dine dine mArgayitvA lomAnyadyaH kRtvA 'sampidadhati' paribhuJjate ityarthaH / / [bhA.3819] divase divaseca dullabhe, uccatA ghettuM tamAiNaM / lomehiM una saMvijoae, mauaTThA va na te samuddhare / / vR-atha prAtihArikaM divase divase gaveSyamANaM durlabhaM-na labhyate ityarthaH, tataH 'uccatayA' nidejatvena "NaM' iti tadajinaM gRhItvA romabhi 'saMviyojayet' romANyutkhanediti bhAvaH / atha teSUtkhAteSu tadajinaM paruSasparza bhavati mRdutArthaM na 'tAni' romANi samuddharet // mU.(84) kappai niggaMthANaM salomAiMcammAiMahiDitae, se viya paribhutte no vevaNaM aparibhutte, se vi ya paDihArie no ceva NaM appaDihArie, se vi ya egarAIe no vevaNaM anegarAIe / vRkalpate nirgranthAnAM salomAnicarmANi adhiSThAtuM paribhoktum / tatrApi yat carma paribhuktaM tadeva grAhyaM nAparimuktam / tadapi ca prAtihArikaM nAprAtihArikam / tadapi caikarAtrikaM naivAnekarAtrikamiti sUtrArthaH / etad nirgranthAnAmapavAdasUtram // atra ziSyaH prAha-nirgranthInAM kiM kAraNaM na kalpate? sUrirAha[bhA.3820]dosA tu je hoti tavassiNINaM, lomAiNe te na jatINa tammi / taM kappatI tesi sutovadesA, jaM kappatI tAsi na taM jatINaM // vR.ye 'doSAH' smRtikaraNAdayastapakhinInAM lomayukto'jine-carmaNi bhavanti te yatInAM 'tasmin' salomacarmaNi na bhavanti / atastat kalpate teSAM 'zrutopadezAta' prastutasUtravacanAt / yaJca nirloma carma tAsAM kalpate na tad yatInAm, smRtikaraNAdidoSaprasaGgAditi / / salomApi carma nirgranthAnAmutsargato na kalpate, yata Aha[mA.3821] niggaMthANa salomaM, na kappatI jhusira taM tu paMcavihaM / potthaga-taNapaNa dUsaM, duvihaM cammammi panagaM ca // vR-saloma carma nirgranthAnAM na kalpate, zuSiraM jIvAzrayasthAnamiti kRtvA / atha katividhaM zuSiram? iti prazranAvakAzamAzaGkayAha-'tattu' zuSiraM paJcavidham, tadyathA-pustakapaJcakaM tRNapaJcakaM duSyaM-vastraM tatpaJcakaM dvividhaM' apratyupekSyadUSyapaJcakaM duHpratyupezrayadUSyapaJcakaMca carmapaJcakaM ceti||
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/84 etAnyeva yathAkramaM vyAcaSTe[bhA.3822] gaMDI kacchati muTThI, chivADi saMpuDaga potthagA paMca / tiNa sAli-vIhi-koddava-rAlaga-ArannagataNaM ca // kR-gaNDIpustakaH kacchaSIpustakaH muSTipustakaH sampuTaphalakapustakaH chedapATIpustakazceti paJca pustakAH / eteSAM ca svarupamitthamuktaM pUrvasUribhiH bAhulla-puhattehiM, gaMDIpotyo u tullago diiho| kacchavi aMte tanuo, majjhe pihulo muneyvyo|| cauraMguladIho vA, vaTTAgii muTThiputyago ahavA / cauraMguladIho ciya, cauraMso hoi vinneo|| saMpuDago dugamAI, phalagA vocchaM chivaaddimettaahe| tanupattUsiyarUvo, hoi chivADI buhA biMti // dIho vA hasso vA, jo pihulo hoi appabAhullo / taM muniyasamayasArA, chivADipotthaM bhaNatIha / / tathA zAlInAM 1 brIhINAM9 kodravasya 3 rAlakasya ca 4 yAni palAlaprAyANi tRNAni paJca 'AraNyakatRNaM' zyAmAkAdi, etat tRNapaJcakam / / atha dUSyapaJcakadvayaM carmapaJcakaM cAha[bhA.3823] koyava pAvAraga dADhiAli pUrI tadheva viralI y| eyaM dupehapaNayaM, iNamannaM apaDilehANaM // [bhA.3824] uvahANa tUli AliMgaNI u gaMDovahANa ya msuuraa| go-mAhisa-aya-elaga-ranamiyANaM ca cmmNtu|| vR. 'koyavirnAma' rutapUritaH paTaH, yA loke 'mANikI' iti prasiddhA / 'prAvArakaH' nepAlAdirulvaNaromA bRhtkmblH| "dADhigAli" ti yathA mukhamadhye yamalitobhayadantapaGktirupA dADhikAli-dantAvalinirIkSyate evaM dhautapotikA'pi dvijasatkasadazavastraparidhAnarupA dRzyamAnA dADhikAliriva pratibhAtIti kRtvA dADhikAlikhi pratibhAtIti kRtvA dADhikAlirucyate / pUryatestokairapi tantubhiH pUrNIbhavatIti pUrikA-sthUlazaNaguNamayapaTAtmikA, yayAdhAnyagoNikAH kriyante hastyAdyAstaraNAni vA / viralikA nAma-dvisarasUtrapATI / etAni paJcApi samyakpratyupekSituM na zakyanta iti duHpratyupekSyadUSyapaJcakamucyate / idamanyad 'apratyupekSyANAM' sarvathA'pi pratyupekSitumazakyAnAM dUSyANAM paJcakaM bhavati // tadyathA 'upadhAna' haMsaromAdipUrNamucchIrSakam / 'tUlI' saMskRtarutAdibhRtA arkatUlAdibhRtA vA pratItA |aalinggnikaa puruSapramANA, yA zayAnairjAnukUparAdiSudIyate / gaNDopadhAnaM gallamasUrikA / masUrakaM nAma carmakRtaM vastrakRtaM vA vRttaM vUyAdipUrNa cakkala-gaddikAdi / carmapaJcakaM punaridam-gocarma, mAhiSacarma, ajAH-chagalikAstAsAM carma, eDakA:ajavizeSAstacarma, AraNyakAzca ye mRgAH- hariNa-zazakAdayaH teSAM carma paJcamaM jJAtavyam / / athAtraiva prAyazcittamAha[bhA.3825] jahiM gurAga tahiM lahugA, jahiM lahugA cauguru tahiM ThANe / dohi~ lahu kAlaguru, tavagurugA dohi vI gurugA / /
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 3, mUlaM-84, [bhA. 3825] 375 vR- 'yatra' salomacarmaNi puruSatulyasparzatvAd nirgranthInAM caturgurukAH prAyAzcittamuktaM tatra nirgranthAnAM cturldhukaaH| yatratu' nirlomacarmaNi nirgranthInAM caturlaghukAH tatra nirgranthAnAM caturgurukAH, strItulyasparzatvAt / paramubhaye'pi prathame grahaNAkhye sthAne dvAbhyAM laghavaH, tapasA kAlena cetyarthaH / UrdhvasthAne kAlaguruvaH / niSadane tapoguravaH / tvagvartane 'dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM guravaH / pustakapaJcake tRNapaJcake dUSyapaJcakadvaye ca nirgranthAnAM nirgranthInAM ca caturlaghavaH / Aha ca cUrNikRt"potthaga-taNa-dUsesu caulahugA / " atha pustakapaJcake tAvad doSAnupadarzayati[bhA.3826] saMghasa apaDilehA, bhAro ahikaraNameva avidinna / saMkAmaNa palimaMtho, pamAya parikammaNA lihaNA // kRpustakAdikaMgrAmAntaraM nayataH skandhesArSasyAt, tatazca vraNotpattyAdayo doSAH / zuSiratvAcca tatra pratyupekSaNA na zudhyati / bhAro mArge gacchatAM bhvet| adhikaraNaMca kunthupanakAdisaMsaktilakSaNaM bhavati; yadvA tat pustakaM stenairapahiyeta tato'dhikaraNam / tIrthakarairadattazcAyamupadhi / sthAnAntare ca pustakaM saGkrAmayataH palimanthaH / 'pramAdo nAma' pustake likhitamastIti kRtvA na guNayati, aguNanAcca sUtranAzAdayo doSAH / parikarmaNAyAM ca sUtrArthaparimantho bhavati / akSaralekhanaM ca kurvataH kunthuprabhutitrasaprANavyaparopaNena kRkATikAdibAdhayA ca saMyamA-''tmavirAdhanA / / kiJca[bhA.3827) potthaga jina diluto, vaggura leve ya jAla cakke y| lohita lahugA ANAdi muyaNa saMghaTTaNA baMdhe / / vR-pustake zuSiratayA yo jantUnAmupaghAtastatra 'jinaiH' tIrthakRbhirvAgurayA lepena jAlena cakreNa ca dRSTAntaH kRtaH / "lohiya"tti yadi teSAM pustakAntargatAnAM jantUnAM 'lohitaM' rudhiraM bhavet tataH pustakabandhanAle'kSarANi parispRzya tad rudhiraM bhavet tataH pustakabandhanakAle'kSarANi parispRzya tad dhiraMparigalet / "lahuga"tti yAvato vArAMstat pustakaM badhnAtimuJcati vA akSarANi vA likhati tAvanti caturlaghUni, AjJAdayazca doSAH / pustakasya mocane bandhe ca saGghaTTanam, upalakSaNatvAt paritApanamapadrAvaNaM vA yad Apadyate tanniSpanna prAyazcittamiti niyuktigAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.3828] cauraMgavaggurAparivuDo vi phiTTeja avi migo ranne / chIra khaura leve vA, paDio sauNo palAejjA / / kR.caturaGgasenArUpA yA vAgurA tayA parivRto'pi-samantAd veSTito'pi mRgaH, 'api' iti sambhAvanAyAm, sambhAvyate ayamartha-yat tathAvidhadakSatAdiguNopeto mRgo'raNye tAzAdapAyAt sphiTet, na punaH pustakapatrAntarapraviSTA jIvAH sphiTeyuH / tathA 'zakunaH' pakSI, saceha makSikAdi, 'kSIre vA' dugdhe 'khapure vA' cikkaNadravye 'lepe vA' avazrAvaNAdau patito'pi palAyeta, na punaH pustakajIvAstataH palAyituM zaknuyuH / / [bhA.3829] siddhatthagajAleNa va, gahito maccho vi niSphiDejA hi / tilakIDagA va cakke, tilA va na ya te tato jIvA / / vR-siddhArthakAH-sarSapAste'pi yena jAlena gRhyante tat siddhArthakajAlamtenApi gRhIto matsyaH kadAcid nisphiTet / tathA 'cakre' tilapIDanayantre praviSTAstilakoTakA vA tilA vA nirgaccheyuH,
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/84 na ca te jIvAH 'tataH' pustakAd nirgantuM zaknuyuH / / {bhA.3830] jai tesiM jIvANaM, tattha gayANaM tu lohiyaM hojjA / pIlijjaMte dhaniyaM, galeja taM akkhare phusitaM // -yadi teSAM tatragatAnAM pustaka-patrAntarasthitAnAM 'jIvAnAM kunthuprabhRtInAM lohitaM bhavet tataH pustakabandhanakAle teSAM dhaniyaM' gADhataraM pIDyamAnAnAM 'tad' anantaroktaM rudhiramakSarANi spRSTvA bahi parigalet / / ata eva[bhA.3831] jattiyamettA vArA, u muMcaI baMdhaI va jati vArA / jati akkharANi lihati va, tati lahugA jaMca Avaje / / vR-yAvanmAtrAn vArAn pustakaM muJcati' choTayi, yati vArAMzca badhnAti, 'yati vA' yAvanti akSarANi likhati tati' tAvanticaturlaghUni / yacca kunthu-panakAdInAM saTTanaM paritApanamapadrAvaNaM vA Apadyata taniSpannaM prAyazcittam / atha tRNapaJcakAdiSu doSAnAha[bhA.3832] taNapanagammi vi dosA, virAdhanA hoti sNjmaa-''taae| - sesesu vi panagesuM, virAdhanA saMjame hoti / / vR-tRNapaJcake'pi 'doSAH' AjJAbhaGgAdayo bhavanti, virAdhanA ca saMyamA-''tmaviSayA / 'zeSeSvapi' dUSyapaJcakAdiSu saMyamaviSayA virAdhanA bhavati / / idameva bhAvayati[bhA.3833] ahi-viccuga-visakaMDagamAdIhi khayaM va hojja AyAe / - kuMthAdi saMjamammiM, jati uvvattAdi tati lahugA // vR-tRNAdiSu zuSiratvAdahirvA vRzciko vA vaniSakaNTako vA bhaved etaiH AdizabdAt matkoTakAdibhizca tatra zayAna AsIno vopadrUyeta, kSataM vA darbhAdiSu suptasya bhavet, eSA''tmavirAdhanA / kunthu-panakAdiprANivyaparopaNaMtu saMyamavirAdhanA / tRNeSu ca prasuptaH 'yati' yApato vArAnudvartanaM parivartanamAkuJcanaM prasAraNaM vA karoti 'tati' tAvantazcaturlaghukAH / / atra paraH prAha- . [bhA.3834] diTTha salome dosA, nillomaM nAma kappatI ghettuN| giNhaNe gurugA paDileha panaga tasapAna satikaraNaM / / vR-salomacarmaNi yato doSA dRSTAH ato nirgranthAnAM nirloma carma 'nAma' iti sambhAvayAmaH kalpate grahItum / sUrirAha-yadi nirlomacarmaNo grahaNaM karoti tatazcaturgurukAH, yatastatra pratyupekSaNA na zudhyati, panakasaprANino vA sammUchanti, sukumAratayA bhuktabhoginaH smRtikaraNaM bhavati abhuktabhoginastu kautukam / / idameva spaSTayati[bhA.3835] bhuttassa satIkaraNaM, sarisaM itthINa eyaphAseNaM / ___ jati tA aceyaNammi, phAso kimu ceyaNe itare // vR-bhuktabhoginaH smRtikaraNaM bhavati-aho ! strINAM sambandhI yaH sparzo'smAbhiranubhUtapUrva tena sadhzametat carmAnubhUyate |abhuktbhoginH kautukam, yathA-yadi tAvadacetane'pi carmaNyetAdRzaH sukhasparzo'nubhUyate kiM punaH sacetane 'itarasmin' strIzarIre bhavitA ? / evaM vicintya pratigamanAdIni kuryuH / yata ete doSA ato nirlomApina grahItavyam / / Aha yadi nirloma grahItuM
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-84, [bhA. 3835] 377 na kalpate tarhi mA kalpatAm, yattu salomakaM tattAvatsUtreNAnujJAtam, bhavadbhistutadapi pratiSiddham tadetat katham ? iti atrocyate[mA.3836] suttanivAo vuDe, gilANa tadivasa bhutta jataNAe / AgADha gilANe makkhaNa?, ghaTTe bhinne va arisAu // vR-sUtranipAto vRddhe glAne vA bhavati, vRddhasya glAnasya vAparuSasparzamasahiSNorAstaraNArthaM saloma carma grAhyamiti bhAvaH / tacca 'taddivasabhuktaM' kumbhakArAdibhistasminneva divase paribhuktam, tatra hi trasAdayaH prANino na bhavanti, tacca gRhItvA 'yatanayA' romANyupari kRtvA pribhoktvym| AgADheca glAnatve yat tailena mrakSaNaMtadartham, yasya vA gudAdipAzrvANi ghRSTAni, yo vAsAdhurbhinnakuSThI, yasya vA aoNsi samudbhUtAni tadarthaM vA nirloma carma grahItavyamiti saGgrahagAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivRNoti[bhA.3837] saMthAraTTa gilANe, amilAdIcamma gheppati salomaM / vuDDA-'sahu-bAlANa va, acchuraNaTThA vi emeva / / vR- glAnasya saMstArakArthamamilAdisambandhi saloma carma gRhyate / vRddhA-sahiSNu-bAlAnAmapyAstaraNArtham 'evameva' saloma carma grAhyam // taca kIzam ? ityAha[mA.3838] kumbhAra-lohakArehi divasamaliyaM tu taM tasavihUNaM / uvari lome kAuM, sottuM gose samappeti / / -kumbhakAra-lohakArAdibhisvasvakarma kurvANairya divasato malitaM' paribhuktaM tat trasavihInaM bhavati / ataH sandhyAsamaye teSu utthiteSu tat prAtihArikaM gRhItvA lomAnyupari kRtvA rAtrau tatra suptavA 'gose' prabhAte pratyarpayanti / / [bhA.3839] avatANagAdi nilloma tella vammaTTa gheppatI cammaM / ghaTTA va jassa pAsA, galaMtakoDhe'risAsuM vA / / vR-akyANAditailena vA glAnasyAbhyaGge vidhAtavye nirloma carma grahItavyam / adhvAnAdau vA varmArtham, yasya vA pAzvANi ghRSTAni tasyAstaraNArtham, yo vA galatkuSThaH sAdhustasya paridhAnArthamAstaraNArthaM vA, arzAsi vA yasya samutpannAni tasyopavezanArthaM nirloma carma gRhyte|| [bhA.3840] soNiya-pUyAlitte, dukkhaM dhuvaNA dine dine cIre / kacchulle kiDibhille, chappatigille va nillomaM // vR-zoNitena pUyena vA Aliptasya cIvarasya dine dine dhAvanA duSkarA, ataH kacchvataH kiTibhavatazca nirloma carma kalpate / kacchU:-pAmA, kiTibhaM-zarIraikadezabhAvI kuSThabhedaH / tathA yasya SaTpadikAH prAcuryeNa sammUrcchanti sa SaTpadikAvAn nirlomacarmaparidhAnaM gRhNAti // [bhA.3841] jaha kAraNe nillomaM, tu kappatI taha bhaveja iyaraM pi / AgADhi salomaM AdikAu jA potthae gahaNaM / / vR-yathA kAraNe nirlopa carma kalpate tathA 'itaradapi' zuSiramapi grahItuM kalpate / kiM bahunA? AgADhe kAraNe saloma carma Adau katvA pazcAnupUrvyA tAvad netavyaM yAvat pustakasyApi grahaNaM kartavyam / / etadeva spaSTayati
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/84 [bhA.3842] bhattaparina gilANe, kusamAi kharA'satI tujhusirA vi / appaDilehiyadUsA'satI ya pacchA taNA hotii|| vR- 'bhaktaparijJAvataH' pratipannAnazanasya tathA glAnasyAstaraNArthaM kuzAdInyazuSiratRNAni gRhynte| atha tAni 'kharANi' karkazAnina vA tAni prApyante tataH zuSirANyapitRNAni grhiitvyaani| athavA bhaktapratyAkhyAnino glAnasya vA sukhazayanArthaM tataH zuSirANyapi tRNAni grahItavyAni / athavA bhaktapratyAkhyAnino glAnasya vA sukhazayanArthaM prathamataH 'apratyupekSyadUSyam' upadhAnatUlyAdi grahItavyam, tadabhAve yathAkramamazuSira-zuSirANi pazcAt tRNAni bhavanti, tAni prastIryanta ityrthH|| [mA.3843] duppaDilehiyadUse, addhANAdI vivitta geNhati / ghepati potthagapaNagaM, kAliya-nidbhuttikosaTThA / vR.adhvAdau 'viviktAH' muSitAH santo yathoktamupadhimalabhamAnAH duSpratyupekSyadUSyANi' koyavi-prAvAraprabhRtIni gRhNanti / tathA mati meghAdiparihANiM vijJAya kAlikazrutasya upalakSaNatvAd utkAlikazrutasya vA niyuktInAM cA''vazyakAdipratibaddhAnAM dAna-grahaNAdau koza ivabhANDAgAramivedaM bhaviSyatItyevamarthaM pustakapaJcakamapi gRhyate / / mU. (85)-no kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA kasiNAiMcammAiMdhArittae vA pariharittae vaa|| vR.asya sambandhamAha[bhA.384] cammaM caivAhikayaM, tassa pamANamiha missie sutte| apamANaM paDisijjhati, na u gahaNaM esa saMbaMdho / / vR-iha pUrvasUtre carmaiva tAvadadhikRtam ataH 'tasya carmaNaH pramANamiha 'mizrite' nirgranthanirgranthIpratibaddhe sUtre prasvapyate, 'apramANaM pramANAtiriktaM tat pratiSidhyate, na punaH sarvathA carmaNo grahaNam / eSa sambandhaH / [bhA.3845] ahavA acchuraNaTThA, taM vuttamidaM tu pAdarakkhaTThA / tassa vi ya vannamAdI, paDisehetI ihaM sutte // vR-athavA 'tat pUrvasUtroktaMcarma AstaraNArthamuktam, 'idaMtu prastutasUtre paadrkssaarthmucyte| 'tasyApi ca' carmaNo ye varNAdayo guNAstadyuktamiha sUtre pratiSedhayatIti / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'kRtsnAni varNa pramANAdibhiH pratipUrNAni carmANi dhArayituM vA parihartuM veti sUtrArthaH / / atha bhASyavistaraH[bhA.3846] sagala pamANa vanne, baMdhakasiNe ya hoi nAyavve / akasiNamaTThArasagaM, dosu vi pAsesu khNddaaii|| vR-kRtsnaM caturdhA-sakalakRtsnaM 1 pramANakRtsnaM 2 varNakRtsnaM 3 bandhanakRtsnaM 4 ceti bhavati jJAtavyam / etaccaturvidhamapina kalpate pratigrahItum / paraH prAha-yadyevaM tato yad akRtsnaM carma tad 'aSTAdazakam' aSTAdazabhiH khaNDaiH kartavyamityarthaH / tAni ca khaNDAni dvayorapi pArzvayoH paridhAtavyAni iti saGgrahagAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivarISurAha [bhA.3847] egapuDa sakakasiNaM, dupuDAdIyaM pamANato kasiNaM /
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-85, [bhA. 3847] 379 khallaga khausA vagguri, kosaga jaMghaDajaMghA ya / / . vR-'ekapuTam ekatalaM carma sklkRtsnmucyte| dvipuTAdikaM dvi-triprabhRtitalaM tupramANataH kRtsnam / tathA khallakA dvidhA-ardhakhallakA samastakhallakA ca / yA pAdArddhachAdayati sA'rdhakhallakA, yA punarupAnat sampUrNa pAdaM sthagayati sA samastakhallakA / yA tu ghuNTakaM pidadhAti sA khapusA / yA punaragulIzchAdayitvA pAdAvapyuparicchAdayatisAvAgurA / yatra tu pAANAdiSu pratisphalitAH pAdanakhAH mA bhajyantAm' iti budhyA amulyo'GguTho vA prakSipyante sa kozakaH / yA tu sampUrNA javAM pidadhAti sA jasA / jaGghApidhayinI saivArdhajacA / etAnyapi pramANakRtsnAni / / athaitadeva spaSTayati[bhA.3848] pAyassa jaM pamANaM, tena pamANena jA bhave kamaNI / majjhambhi tu akkhaDA, annatya va sakalakasiNaM tu // vR-pAdasyayat pramANaM tena pramANena yA yuktA kramaNikA madhyapradeze'nyatra vA'khaNDA bhavati tadetat sklkRtsnmucyte|| [bhA.3849] dupuDAdi addhakhallA, samattakhallA ya vaggurI khapusA / addhajaMgha samattA ya, pamANakasiNaM muneyavvaM // vR-'dvipuTAdikA' dvi-triprabhRtitalopetAyA upAnadyA vA'rdhakhallA samastakhallA vAgurA khapusA ardhajalA samastajakA ceti sarvamapyetat pramANakRtsnaM jJAtavyam // tatraiva kAnicid viSamapadAni vyAcaSTe[bhA.3850] uvariM tu aMgulIo, jA chAe sA tu vagurI hoti / . khapusA ya khalugamettaM, addhaM savvaM ca do iyare / / dhR-yA pAdayoraGgulIzchAdayitvoparyapi chAdayati sA vAgurA bhavati / khalukaH-ghuNTakaH tanmAtraM yAvadAcchAdayantI khapusA / itare tudve jalA-'rdhajaGghAlakSaNe ardhA sarvAMca javAM yathAsvaM chAdayata iti / / gataM pramANakRtsnam, atha varNakRtsna-bandhanakRtsne pratipAdayati[bhA.3851] vanaDa vanakasiNaM, taM paMcavihaM tu hoi nAyavvaM / bahubaMdhanakasiNaM puna, pareNa jaMtiNha baMdhANaM / / vR-yat carma varNena ADhyam-ujjvalamityarthaH tvrnnkRtsnm|tc kRSNAdivarNabhedAt paJcavidhaM jJAtavyam / yattu trayANAM bandhAnAM 'parataH' bahubhirbandhairbaddhaM tad bandhanakRtsnamucyate // athaiteSveva prAyazcittamAha[bhA.3852] lahuo lahugA dupuDAdiesu gurugA ya khallagAdIsu / ANAdiNo ya dosA, virAdhanA saMjamA-''dAe / vR-sakalakRtsnaM gRhNatAM laghumAsaH / dvipuTAdiSu catvAro laghavaH / 'khallakAdiSu' samastA'rdhakhallakAkhapusA-vAgurA-jaGghA-'rdhajaGghAsu catvAro gurukAH / AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamA-''tmaviSayA bhavati / tatra kramaNikAdibhi pinaddhAbhiH kITikAdivyaparopaNAt saMyamavirAdhanA, AtmavirAdhanA tu bandhe chinne sati praskhalanaM bhavet pramattaM vA devatA chalayet / / [bhA.3853] aMgulikose panagaM, sagale sukke ya khallage lhuo|
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/85 baMdhaNa vanna pamANe, lahugA taha pUrapunne ya / / vR-aGgulikoze aGguSThakozake ca paJcakam / sakalakRtsne 'zuSkeca' pUrapUraNavirahite khallake mAsalaghu / bandhanakRsne varNakRtsne 'pramANakRsne ca' dvipuTAdirUpe vUrapUrNeca khallake cturlghvH|| ardhakhallakAdiSu yat pUrvaM caturgurukamuktaM tadeva vizeSayannAha[bhA.3854] addhe samatta khallaga, vagguri khapusA ya addhajaMghA y| ___ gurugA dohi visiTThA, vaggurie annataraeNaM / / - 'arddhakhallakAyAm' upAnahi yaccaturguru tat tapasA kAlenaca laghukam / samastakhallakAyAM kAlagurukam / vAgurikAyAm 'anyatareNa tapasA kAlena vA gurukam / khapusAyAM tapogurukam / ardhajavAyAM samastajasAyAM ca tapasA kAlena ca gurukam / / kiJca[bhA.3855] jattiyamittA vArA, tu baMdhate va jati vaaraa| saTThANaM tati vAre, hoti vivaDDI ya pacchitte // pR-yAvanmAtrAn vArAn aGgulIkoza-sakalakRtsnAdikaM badhnAti, muJcati vA 'yati' yAvato vArAntati tAvanto vArAH svasthAnaM mantavyam / 'svasthAnaM nAma' yad yatra paJcakAdicaturgurukAntaM prAyazcittamuktam / tathA''jJAbhaGge caturguru, anavasthAyAM caturladhu, mithyAtve caturlaghu, AtmavirAdhanAyAM caturguru, saMyamavirAdhanAyAMkAyaniSpannam, evamAjJAdibhi padairabhIkSNasevAniSpannA vA prAyazcittasya vivRddhirbhavati / athopAnahordoSapradarzanArthamidamAha[bhA.3856] gabbo nimmaddavatA, niravekkho niddato niraMtaratA / bhUtANaM uvadhAo, kasiNe cammammi chaddosA / / vR- upAnahoH pinaddhayorgo nirdivatA ca bhavet, jIveSu nirapekSo nirdayazcAsau bhavati, 'nirantaratA' nirantarabhUmisparzitA, 'bhUtAnAM tu prANinAmupaghAtacopajAyate / evaM kRtsne carmaNi SaD doSA bhavantIti dvAragAthAsaGkepArthaH / / sAmpratamenAmeva pratipadaM vivRNoti[bhA.3857] AsagatA hatthigato, gamvinai bhUmito ya kamanillo / pAdo u samAukko, kamaNIu kharA avi ya bhaaro|| vR 'azvagatAd' azvArUDhAd hastigataH puruSo yathA garvAyate evaM bhUmigatAt kramaNikAvAn garva karoti-aho ! ahaM sopAnako vrajAmIti / tathA pAdaH svabhAvenaiva samArdavastataH sa na tathA jIvopaghAtaM karoti yathA kramaNikAH 'kharAH' karkasparzA jIvopaghAtaM kurvnti| api ca bhArastAsAM mahAn bhavati, tatastadAkrAntA bahavo jIvA vinAzamaznuvate // nirapekSadvAramAha[bhA.3858] kaMTAI dehaMto, jIve vi hu so taheva dehijjA / asthi mahaM ti ya kamaNI, nAvekkhai kaMTaeNa jie / / vR-anupAnatko gacchan kaNTakAdIn mArge prekSate, tatastAn prekSamANo jIvAnapi tathaivAsau prekSeta / sopAnatkastu gacchan vidyete mama kramaNike iti kRtvA nirapAyatvAdAtmano na kaNTakAdikamapekSate, tatazcAsau jIveSvapi nirapekSo bhavati // atha nirdayadvAramAha[bhA.3859] : puci adayA bhUesu hoti baMdhati kamesu to kmnnii| jAyati hu tadabbhAsA, sudayAlussAvi niddayayA / /
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 85, [ bhA. 3859 ] 381 vR- pUrvaM tAvad 'AdayA' nirdayatvaM bhUteSu manasi saJjAtaM bhavati, tataH kramayoH kramaNike badhnAti / tadabhyAsAcca sudayAlorapi prAyo nirdayataiva bhavati / / nirantaradvAramAha [ bhA. 3860] avi yaM'vakhujapAdeNa pellito aMtaraMgulagato vA / mujhe kuliMgAdI, na ya kamaNIpellito jiyatI / / vR- kuzabdasyeSadarthavAcakatayA asampUrNAni liGgAni indriyANi yasyAsau kuliGgI-vikalendriyaH sa AdizabdAd maNDUkyAdizca anupAnatkasya pAdena preritaH, 'api' iti sambhAvanAyAm, sambhAvyate'yamartha-yadAprakubdaM pAdatalamadhyaM tatra tathA antarAGgulam aGgulInAmaGguSThasya cApAntarAlaM tatra vA gataH san 'mucyeta' na mriyeta, sopAnatkasya tu nirantarabhUmisparzinIbhi kramaNIbhi prerita:AkrAnto na jIvati, avazyaM maraNamApnotItyarthaH / bhUtopaghAtadvAramAha [ bhA. 3861] kiha bhUyAnuvaghAto, na hohitI pagatipelavatanUNaM / sabharAhi pelliyANaM, kakkhaDaphAsAhi kamaNIhiM // - 'kathaM kena prakAreNa 'bhUtAnAM' prANinAM prakRtyA svabhAvenaiva pelavatanUnAm adhDhazarIrANAM 'sabhArAmi' puruSabhArAkrAntAbhi karkazasparzAbhiH kramaNIbhiH preritAnAmupaghAto na bhaviSyati ? bhaviSyatyevetyarthaH / yata ete doSA ataH kramaNikA na parighAtavyAH / kAraNe tu prApte paridadhyAdapi / / kiM punastat kAraNam ? ityAha [bhA. 3862] viha atarA'sahu saMbhama, koTThA'risa cakkhudubbale bAle / ajjA kAraNajAte, kasiNaggahaNaM anunnAyaM / / bR-vihaM-adhvA, ataraH-glAnaH, asahiSNurnAma rAjAdidIkSitaH sukumArapAdaH, sambhramaH - caurazvApadAdisaMkSobhaH, kuSTharogI arzorogI cakSuSA vA durbalaH kazcid bhavati, bAlo vA yadi yatra tatra pAdau nikSipati, AryA vA adhvAnaM nIyante, kAraNajAtaM vA kul-gnn-sngghvissymupsthitm| eteSu kRtsnasya carmaNo grahaNamanujJAtamiti dvAragAthA samAsArthaH / athainAmeva vivRNoti[mA. 3863 ] kaMTA-hi- sIyarakkhaTThatA vihe khavusamAdi jA gahaNaM / osahapAna gilANe, ahuNuTThiyabhesayaTThA vA / / vR- 'vihe' adhvani pratipadyamAne kaNTakasya aheH zItasya ca rakSArthamaGgulikozakaM khallakAdi vA gRhNanti / kiM bahunA ? khapusAmAdI kRtvA yAvadarthajaGghA samastajaGghayorapi grahaNam / tathA glAna auSadhapAnaM kRtvA vaidyopadezena pRthivyAM pAdau na sthApayati / adhunotthito vA glAnaH kramayoH kramaNike Avidhyati, mA zItAnubhAvena bhaktaM na jariSyatIti kRtvA / glAnasya vA bheSajArthaM tvaritaM grAmAntaraM gantavyam tataH kramaNikAH pinaddhavyAH // [mA. 3864] arisillassa va arisA, mA khubame tena baMdhate kamaNI / asahumavaMtAharaNaM, pAdo ghaTTo tu giridese // vR- arzovataH pAdataladaurbalyAdarzAsi mA kSubhyeranniti kRtvA kramaNike asau badhnAti / asahiSNurnAma mArge gacchannupAnadbhirvinA gantuM na zaknoti yadi gacchati tataH pAdAbhyAM rudhiraM parigalati; atra avantIsukumArodAharaNaM bhavati, taccA''vazyakAd vijJeyam sa kramaNike badhnIyAt / udakA-'gnistena zvApadAdau vA sambhrame kramaNikAH paribhoktavyAH / girideze vA
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/85 paryaTataH kasyApi pAdatalaM ghRSTaM tata upAnahI pinA pryttti|| [bhA.3865] kuTThissa sakkarAdIhi vA vi bhitro kamo madhUlA vaa| bAlo asaMpharo puna, ajjA vihi dona pAsAdI / vRkuSThinaH sambandhI zoNita-pUyena 'bhinnaH' sphaTitaH kramaH zarkarA-kaNTakAdibhirAkrAnto mahatI pIDAmupajanayati, madhUlA vA' pAdagaNDaM kasyApi samajani tataH kramaNike badhnAti / bAlo vA kazcid 'asaMspharaH' asaMvRto yatra tatra pAdaM muJcan kaNTakAdibhirupayet, ato'sau kramaNike paridhApyate / AryA vA 'vidham adhvAnaM netavyAH, tatra ca "doca"tti caurAdibhayam, tato vRSabhAH kramaNikAH pinahya panthAnaM muktvA pAvasthitA gacchanti, AdizabdAt sarvANi vA tatrotpathena vrajanti / yo vA cakSuSA durbalaH sa vaidyopadezenopAnahI pinahyati, yataH pAdayorabhyaGganopAnadvandhanAdiparikarma yat kriyate tat cakSuSa upakArAya pariNamate / yata uktam dantAnAmaJjanaM zreSThaM, karNAnAM dantadhAvanam / ziro'bhyaGgazca pAdAnAM, pAdAbhyaGgazca ckssussoH|| kAraNajAtadvAramAha[bhA.3866] kulamAikana daMDiya, pAsAdI turiyadhAvaNaTThA vA / kAraNajAte va'ne, sAgAramasAgare jatanA / / -kulAdiSu-kula-gaNa-sajhaviSayeSu kAryeSudaNDikAvalaganArtham, pAvasthitaiH AdizabdAt puraH pRSThato vA gacchadbhiH , tvaritaM vA dhAvanArtham, kAraNajAte vA anyasmin AgADhe samutpanne upAnaha: paribhoktavyAH / tatra ca sAgArikA-'sAgArikaviSayA yatanA, yatra sAgArikadoSo nAsti tatra nAsti yatanAkramaH, yatra punaH sAgArikA uDDAhaM kurvanti tatra grAmAdiSu kramaNikA apanIya pravizantIti bhAvaH / evamadhvAdiSu kAraNeSu kRtsnacarmaNo grahaNe prApte vidhimAha[bhA.3867] paMcavisammi vikasiNe, kiNhaggahaNaM tu paDhamato kujA / kiNhammi asaMtammi, vivanakasiNaM tahiM kuJA / / kRpaJcavidhe varNakRtsne prathamataH kRSNavarNakRtsnagrahaNaM kuryAt / tataH kRSNe varNakRtsne 'asati alabhyamAne lohitAdivarNakRtsnamapi gRhNIyAt / tacca kRtsnamUSa-tailAdibhiH 'vivaNa virUpavarNa kuryAd yathA loko noDDAhaM kurute Atmano vA na tatra rAgo bhavati / [bhA.3868] kiNhaM pi geNhamANo, jhusiraggahaNaM tu vaJjae sAhU / bahubaMdhanakasiNaM puna, vaJjayavvaM payatteNaM / / .kRSNavarNamapi gRhNan zuSiragrahaNaM sAdhuH prayatnato varjayet / atra pAThAntaram-"kasiNaM pigiNhamANo "tti, kRtsnaM sakalakRtsnaMpramANakRtsnavA dvitIyapade gRhan shussirgrhnnNsaadhurvrjyet| yattu bahubandhanakRtsnaM tat prayalato varjayitathyam / / atha kiM tad bandhanam ? ityAzajhyAha[bhA.3869] dorehi va vajhehi va, duvihaM tivihaM va baMdhaNaM tassa / . anumodana kArAvaNa, pubbakatammiM adhiikaaro|| vR-davakairvA vA dvividhaM trividhaM vA bandhanaM tasya carmaNo bhavati, dvau vA trayo vA banyA dAtavyA ityarthaH / evaMvidhaMbandhanakRtsnamanujJAtam, na caturAdibahubandhanabaddham / tathA kRtsnamakRtsnaM
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM - 85, [bhA. 3869] 383 vA carma sAdhunA svayaM na karttavyam, anyena na kArApayitavyam, anyasya kurvato nAnumodanA kartavyA, kintu yat pUrvameva gRhasthairyathAbhAvena kRtaM tasmin 'adhikAraH' prayojanam, tasya grahaNaM karttavyamiti bhAvaH // atha dvau trayo vA bandhAH kutra bhavanti ? iti ucyate [bhA. 3870] khulae ego baMdho, ego paMcagulassa donnete / khulae ego aMguDa bitiya cauraMgule tatito // vR- 'khulake' ghuNTake eko vadhrabandho bhavati, 'ekastu' dvitIyo bandhaH 'paJcAGgulasya' catasRNAmaGgulInAmaGguSThasya cetyarthaH, etau dvau bandhau mantavyau / yadA tu trayo bandhA bhavanti tadA khulake ekaH aGguSThe dvitIyaH catasRNAmaGgulInAM tRtIyaH // atha svayakaraNAdiSu prAyazcittamAha[bhA. 3871] sayakaraNe caulahugA, parakaraNe mAsiyaM anugghAyaM / anumodane vi lahuo, tattha vi ANAdiNo dosA || vR- svayaM yadi carma karoti tadA caturlaghavaH / atha pareNa kArayati tadA mAsikamanuddhAtam, mAsagurukamityarthaH / anumodanAyAM mAsalaghu / taMtrApi svayaGkaraNAdAvAjJAdayo / tatrApi svayaGkaraNAdAvAjJAdayo doSA uDDAhazca bhavati, tathAhi taM saMyataM svayameva carma kurvANaM dRSTvA loko bravIti - aho ! carmakaro'yamiti / atha pUrvakRtaM na labhyate tato'numodanayA gRhNIyAt / katham ? iti ced ucyate yadi ko'pi brUyAt ahaM te upAnahI karomi ? tataH pratizRNuyAt tUSNIko vA tiSThet / athAnumodanayA na prApyate tato'nyena kArayet / evamapyalAbhe AtmanA'pi yatanayA kuryAt // mU. (86) kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA akasiNAI cammAI dhAritae vA pariharitae vA // vR- kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA (akRtsnAni) carmANi dhArayituM vA parihartuM vA iti sUtrArthaH // atha bhASyam [bhA. 3872] akasiNacammaggahaNe, lahuo mAso u dosa ANAdI / bitiyapada gheppamANe, aTThArasa jAva ukkosA / / - yadyapi sUtre'nujJAtaM tathApi na kalpate akRtsnacarma pratigrahItum / yadi gRhNAti tato laghuko mAsaH prAyazcittam, AjJAdayazca doSAH / 'dvitIyapade tu' pUrvoktairadhvAdibhi kAraNairakRtsne gRhyamANe vidhirabhidhIyate / tatra nodakaH prAha-yadyakRtsnaM grahItuM kalpate tato dvayorupAnahorutkarSato'STAdaza khaNDAni yAvat karttavyAni / / idameva vyAcaSTe - [mA. 3873 ] akasiNamaTThArasagaM, egapuDa vivanna egabaMdhaM ca / taM kAraNammi kampati, nikkAraNa dhAraNe lahuo // bR- akRtsnaM nAma aSTAdazakam ' aSTAdazabhiH khaNDaiH kRtam 1 tadapi 'ekapuTam' ekatalaM 2 'vivarNa' na varNADhyaM 3 ' ekabandhaM ca' na vyAdibandhanopetam 3, ebhizcaturbhi padairyathAkramaM sakalapramANa-varNa-bandhanaiH kRtsnatA parihRtA / tadevaMvidhamakRtsnaM carma kAraNe dhArayituM kalpate / atha niSkAraNe dhArayati tato laghumAsaH / eSA purAtanA gAthA / / athainA vyAkhyAti [bhA. 3874] jai akasiNassa gahaNaM, bhAe kAuM kameNa aTThadasa /
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/86 egapuDa-vivannehi ya, tahiM tahiM baMdhate kaLe / / yadyakRtsnasya carmaNo grahaNaM karttavyaM tata upAnahAvaSTAdaza bhAgAna vakSyamANakrameNa kRtvA taiH khaNDairekapuTairvivarNaM cazabdAdekabandhaizca yatra yatra pAdapradeze AbAdhA tatra tatra kArye samutpanne badhnIyAt / / kathaM punaraSTAdaza khaNDAni bhavanti? ityucyate[bhA.3875] . paMcaMgula patteyaM, aMguTThamajhe yachaTTha khaNDaM tu / sattamamaggatalammI, manjha'hama paNhiyA navamaM / / vR-ihaikya pAdasya paJcAnAmaGgulInAM bandhanAya pratyekamekaikaM khaNDaM kartavyam, aGguSThasya cAdhaH SaSThaM khaNDam, agratale saptamam, madhyatale'STamam, pArNikAyAM navamam, evaM dvitIyasyApyupAnaho nava khaNDAni, sarvANyaSyevamaSTAdaza khaNDAni bhavanti / / evaM pareNokte sati sUrirAha[bhA.3876] evaiyANaM gahaNe, mAso muccaMti hoti plimNtho| bitiyapade gheppamANe, do khaMDA mjjhpddibNdhaa|| vR-etAvatAM khaNDAnAM grahaNe mAsalaghu prAyazcittam, asAmAcArIniSpannamityarthaH / mucyamAneSu caitAvatsu khaNDeSu mahAn sUtrA-'rthayoH parimantho bhavati / Aha-yadyevaM tataH kiyanti khaNDAni kriyante? ityAha-dvitIyapade yadA carma gRhyate tadA madhyapratibaddhe dve khaNDe kartavye, madhyabhAgAta troTayitvA khaNDadvayaM vidhAya madhye vardhAdinA bandhanIyamityarthaH / atra pUrvArddhasyedaM pAThAntaram"muccaMtepalimaMtho, jattiyamittaM tutattie ghnnN|" aSTAdaza khaNDAni muJcati sAdhormahAn palimanthaH, tato yAvanmAtraparimanthAya bhavati tAvanmAnaM grahItavyam / uttarArddha prAgvat / / athASTAdazAnAM khaNDAnAM karaNe kIzaH parimanyo bhavati? ityAha[bhA.3877] paDilehA palimaMtho, nadimAdudae ya muMca-baMdhate / satthaphiDanena tenA, aMtaravedho ya DaMkaNatA / / vR. yAvadaSTAdaza khaNDAni dvisandhyaM pratyupekSate tAvat sUtrArthayoH parimantho bhavati / nadyAdhudakamavatitIrghazca yAvadaSTAdaza khaNDAni muJcati uttIrNazca yAvat tAni bhUyo'pi badhnAti tAvat sArthAt sphiTati, sphiTitazca stenAnAM gamyo bhavati / bahUnAM khaNDAnAmantareSu ca kaNTakaividhyeta / bahubandhagharSeNa vA pAdayorDako bhavet / yata evamataH pUrvoktanItyA khaNDadvayaM vidheym|| kathaM punastad bandhanIyam ? ityAha[bhA.3878] tajjAyamatajAyaM, duvihaM va baMdhanaM tassa / tajjAyammi vi lahuo, tatthavi ANAdiNo dosA / / ghR-'tasya' carmakhaNDadvayasya taJjAtaM vA bandhanaM bhavati atajjAtaM vA bandhanaM bhavati / tajjAtaM nAma tasmin-carmaNi jAtam vardhAdibandhanamityarthaH, tadviparItaM davarakAdikamatajjAtam / etacca dvividhaM trividhaM vA bhavati, dvau vA trayo vA bandhA dAtavyA iti bhAvaH / atra prathamamatajAtena davarakAdinA bndhniiym|ydi tajjAtena vardhAdinA badhnAti tato mAsalaghu, tatrApyAjJAdayo doSA bhavanti // mU. (87) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA kasiNAIvasthAiMdhArittaevA pariharittae vaa| kappai niggaMdhANa vA niggaMthINa vA akasiNAiMvatthAiMdhArittae vApariharittae vA //
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 3, mUlaM-87, [bhA. 3879] ____385 [bhA.3879] paDisiddhaM khalu kasiNaM, cammaM vatthakasiNaM pi necchaamo| avavAdiyaM tu cammaM, na vatthamiti joganANattaM / / vR-pratiSiddhaM khalvanantarasUtrecarmakRtsnam, yathAcatanna kalpate tathA vastrakRtsanamapi necchAmaH prtigrhiitum|ydvaa pUrvasUtrecarma ApavAdikamuktam, idaMtu vastra nApavAdikaM kintu sadaiva sAdhubhiH paribhujyamAnatvenautsargikam, ata idaM pratipakSatayAsUtramArabhyate iti yogasya-sambandhasya nAnAtvaMprakArAntaratetyarthaH / anenasambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-"nokappaI"tti ArSatvAdekavacanam, no kalpante nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'kRtsnAni' sakalakRtsnAdirUpANi vastraNi 'dhArayituM vA' parigrahe dhartu parihattuM vA' paribhoktum, akRtsnAni tu kalpanta iti sUtrasa pArthaH / / atha niyukti-bhASyavistaraH[bhA.3880] kasiNassa u vatthassA, nikkhevo chabiho tu kaatvyo| nAma ThavaNA davie, khette kAle ya bhAve ya / / vR-kRtsnasya vastrasya nikSepaH SaDvidhaH karttavyaH / tadyathA-nAmakRtsnaM 1 sthApanAkRtsnaM 2 dravyakRtsnaM 3 kSetrakRtsnaM 4 bhAvakRtsnaM 6 ceti / tatra nAma-sthApane gatArthe / / dravyakRtsnamAha[bhA.3881] duvihaM tu davbakasiNaM, sakalakkasiNaM pamANakasiNaMca / etesiM doNhaM pI, patteya parUvaNaM vocchN| vR-'dvividha' dviprakAraM dravyakRtsnam, tadyathA-sakalakRtsnaM pramANakRtsnaM ceti / etayordvayorapi 'pratyekaM' pRthak prarUpaNAM vakSye / / pratijJAtameva nirvAhayati[bhA.3882] ghana masiNaM niravahayaM, jaM vatyaM labhate sadasiyAgaM / etaM tu sakalakasiNaM, jahannagaM majjhimukkosaM // vR-'dhanaM tantubhiH sAndraM 'masRNa' sukumArasparza nirupahatam' aJjana-khaJjanAdidoSarahitam, evaMvidhaM yad vastra sadazAkaM labhyate etat sakalakRtsnamucyate / tacca jaghanyaM madhyamamutkRSTaM vA jJAtavyam / jaghanyaM mukhapotikAdi, madhyamaM paTakAdi, utkRSTa kalpAdi / / (bhA.3883] vitthArA-''yAmeNaM, jaMvatyaM labhae samatiregaM / evaM pamANakasiNaM, jahannayaM majjhimukkosaM / / vR-vistArazca-pRthutvaM AyAmazca-dairdhya vistArA-''yAmam, dvandvakavadbhAvaH, tena, yad vastra yathoktapramANataH samatiriktaM labhyate etatpramANakRtsnaM bhaNyate / taccajaghanya-madhyamotkRSTabhedAt trividhaM prAgvad draSTavyam / kSetra kRtsnamAha[bhA.3884] jaMvattha jammi desammi dullahaM aniyaM vajaMjattha / taM khittajuyaM kasiNaM, jahannayaM mjjhimukkosN|| vR yad vastra yasmin deze durlabham, yatra vA yad 'arcita' sumahArdham, yathA-pUrvadezajaM vastra lATaviSayaM prApya mahAya'm, tat kSetrayutaM kRtsnamucyate, kSetrakRtsnamityarthaH / tadapi jaghanyamadhyamotkRSTabhedAt trividham // kAlakRtsnamAha [mA.3885] jaMvatya jammi kAlammi agghitaM dullabhaM vajaMjattha / [1925
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/87 taM kAlajutaM kasiNaM, jahannayaM manjhimukkosaM / / vR-yad vastra yasmin kAle arpitaM bahumUlyam, yadya yatra durlabham, yathA-grISmekASAyikAdi, zizireprAvArAdi, varSAsukulamakhacitAdi, tdettkaalkRsnm| etadapijaghanyamadhyamotkRSTabhedAt trividham ||bhaavkRsnmaah[bhaa.3886] duvihaM ca bhAvakasiNaM, vanajutaM ceva hoti mollajuyaM / ___ vanajuyaM paMcavihaM, tivihaM puna hoi molajutaM // dR-dvividhaMcabhAvakRtsnam, tadyathA-varNayutaM mUlyayutaMca, varNato mUlyatazcetyarthaH / tatra varNayutaM 'paJcavidhaM kRssnnaadivrnnbhedaatpnycprkaarm|muulyyutNpunH trividhaM jghnyaadibhedaatriprkaarm|| idameva spaSTayati[bhA.3887] paMcaNhaM vannANaM, annatarAeNa jaMtu vnnnnhuuN| taMvaNNajuyaM kasiNaM, jahannayaM majjhimukkosaM // 'paJcAnAM kRSNAdInAMvarNAnAmanyatareNavarNena yadAnyaM smRddhNtdetdvrnnyutNkRtsnmucyte| idamapi jaghanyaM madhyamutkRSTaM ceti / mUlyayutaM sabhedamapyupari vkssyte|| athAnantaroktakRsneSu prAyazcittamAha[bhA.3888] cAummAsukose, mAso majjheyapaMca ya jahanne / tivihammi vivasthammi, tividhA ArovaNA bhaNiyA / / 1. utkRSTaM' kalpAdau kRtsnecaturlaghavaH / madhyame paTalakAdaulaghumAsaH / jaghanye mukhavastrikAdau paJcarAtrindivAni / evaM trividhe'pi kRtsnavastra yathAkramaM trividhA AropaNA bhaNitA / / [bhA.3889] davvAitivahakasiNe, esA ArovaNA bhave tivihA / eseva vanakasiNe, cauro lahugA va tividhevi||| vR-eSAca trividhA'pyAropaNAdravyAdau trividhakRsne bhavati, dravyakRtsne kSetrakRsne kAlakRtsne cetyarthaH / eSaiva ca varNakRtsne'pi mantavyA / athavA varNakRtsne jaghanyAdibhedAt trividhe'pi caturlaghukameva / navaraM tapaH-kAlavizeSo'tra kriyate-utkRSTe yat caturlaghu tat tapasA kAlena ca gurukam, madhyame tadeva tapogurukam, jaghanya kAlagurukam; yadvA utkRSTe dvAbhyAM gurukam, madhyame'nyataragurukam, jaghanyedvAbhyAmapi lghukm||ath mUlyayutaM vyAkhyAnayati[bhA.3890] mullajuyaM pi yativihaM, jahannagaM majjhimaMca ukkosN| jahanneNa'dvArasagaM, satasAhassaMca ukkosN|| -mUlyayutamapi kRtsnaM trividham jaghanyaM madhyamamutkRSTaM ca / yasya rUpakANAmaSTAdazakaM mUlyaM tad jaghanyam, zatasahanarUpakamUlyamutkRSTam, zeSamaSTAdazakAdUrddhava zatasahasrAdarvAgmUlyalamyaM sarvamapi madhyamam ||ath katamena rUpakeNedaMpramANaM nirUpyate ? ityAha[bhA.3891] do sAbharagA dIviJcagA tu so uttarApathe eko| do uttarApahA puna, pADaliputto havati ekko|| vR-'dvIpaM nAma' surASTrAyA dakSiNasyAM dizi samudramavagAhya yad vartate tadIyau dhau 'sAbharako' rUpako sa uttarApathe eko rUpako bhavati / dvau ca uttarApatharUpako pATaliputraka eko rUpako
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM - 87, [bhA. 3891] bhavati / / athavA- mA. (3892 ] do dakkhiNAvahA tu, kaMcIe nelao sa duguNo ya / ego kusurmanagarago, tena pamANaM imaM hoti // vR-dakSiNApathI dvI rUpakau kAJcIpuryA draviDaviSayapratibaddhAyA ekaH 'nelakaH' rUpako bhavati / 'saH' kAJcIpurIrUpako dviguNitaH san kusumanagarasatka eko rUpako bhavati / kusumapuraM pATaliputramabhidhIyate / 'tena ca' rUpakeNedamanantaroktamaSTAdazakAdipramANaM pratipattavyaM bhavati / / atha mUlyavRdhyA prAyazcittavRddhimupadarzayati [mA. 3893] aTThArasa vIsA yA, aguNApannA ya paMca ya sayAI / egUnagaM sahassaM, dasa pannAsaM satasahassaM / [bhA. 3894] cattAri chatra lahu guru, chedI mUlaM ca hoi boddhavvaM / avaTuppo yatahA, pAti pAraMciyaM ThANaM // 387 vR- aSTAdazarUpakamUlyaM vastra gRhNAti catvAro laghavaH / viMzatirUpakamUlye catvAro guravaH / ekonapaJcAzanmUlye SaDlaghavaH / paJcazatamUlye SaDguravaH / ekonasahasramUlye chedaH / dazasahasramUlye mUlam / paJcAzatsahasramUlye'navasthApyam / zatasahanamUlye pArAcikaM sthAnaM prApnoti // prakArAntareNAtraiva prAyazcittamAha [bhA. 3895] aTThArasa vIsA yA, sayamaDDAija paMca ya sayAI / sahasaM ca dasasahassA, pannAsa tathA satasahassaM // [mA. 3896 ] lahugo lahugA gurugA, chammAsA hoti lahuga gurugA th| chedo mUlaM ca tahA, aNavaTTappo ya pAraMcI // vR- aSTAdazarUpakamUlye vastra gRhyamANe laghumAsaH / viMzatimUlye caturlaghavaH / zatamUlye caturguravaH / ardhatRtIya zatamUlye SaDlaghavaH / paJcazatamUlye SaDguravaH / sahasramUlye chedaH / dazasahasramUlye muulm| paJcAzatsahasnamUlye'navasthApyam / zatasahasramUlye pArAzcikam // athavA [mA. 3897 ] aTThArasa vIsA yA, pannAsa tathA sayaM sahassaM ca / pannAsaM ca sahassA, tatto ya bhave sayasahassaM // [ bhA. 3898 ] cauguruga chacca lahu guru, chedo mUlaM ca hoti boddhavvaM / avaTuppo ya tahA, pAvati pAraMciyaM ThANaM // vR- aSTAdazarUpakamUlye caturguravaH / viMzatimUlye SaDlaghavaH / paJcAzanmUlye SaDguravaH / zatamUlye chedaH / sahasramUlye mUlam / paJcAzatsahasramUlye'navasthApyam / zatasahasramUlye pArAcikam // prakArAntareNa bhAvakRtsnamupadarzayati [mA. 3899 ] ahavA rAgasahagato, vatthaM dhAreti dosasahito vA / evaM tu bhAvakasiNaM, tivihaM pariNAmaniSphannaM // vR- athavA 'aho ! ramaNIyaM vastram' ityevaM rAgasahagato yadvA 'aho ! me malinaM kuthitaM vastram' ityevaM dveSasahito yad vastra dhArayati tadetad bhAvakRsnaM mantavyam / idaM ca pariNAmaniSpatraM trividham, tadyathA - jaghanyena rAga-dveSapariNAmena jaghanyam, madhyamena madhyamam, utkRSTenotkRSTam //
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/87 atha dravyAdikRtsneSu doSAnAha[bhA.3900] bhAro bhaya pariyAvaNa, mAraNa ahigaraNa dvvksinnmmi| paDilehA''nAlovo, manasaMtAvo uvAyANaM / / dR-pramANAtiriktaM vastra vahata Atmana eva bhAro bhavati, adhvaprapannAnAM saMkalakRtsnAdau stenebhyo bhayaM bhaveta, teca sAdhUnAMbandhanAdirUpaMparitApanaM mAraNaMvA kRtvA tAzaM vastramapahareyuH, aviratakaizcagRhIte'dhikaraNaM bhavet, ete dravyakRtsne gRhymaannedossaaH| tathA kSetra-kAla kRtsnopadhiM mA sAgAriko drAkSIt' iti kRtvA yadi na pratyupekSante tata upadhiniSpannaM tIrthakRtAM cAjJAlopaH kRto bhavati / atha pratyupekSante tataH stenAstAddazaM vastra dRSTvA hareyuH, panthAnaM vA baddhavA tissttheyuH| hRteca tasmin mahAn manaHsantApobhavati / yadvA tat kRtsnaMvastra zaikSasyoavajitukAmasyopAdAnaM bhavati, tadapahRtyopravrajedityarthaH / / [bhA.3901] gahaNaMca gommiehiM, paritAvaNa dhova kammabaMdhoya / anne vi tatya ruMbhai, tenakate vA ahava anne / -kRtsnavastranimittaM gaulmikaiH zulkapAlaigrahaNaMprApnuvanti, kuto'mISAmIddazAnivastrANi? nUnaM kasyApi gRhAdapahRtAni iti ktvaa|tec gRhItvAbandhanAdibhiH paritApanAM kurvanti, tatastAni vastraNyapahRtya prAvRNvanti, malinIbhUtAni caM tAni dhAvanti / tatra karmabandhastAva bhavati yAvat tasmAt sthAnAnna prtikraamti|ydvaa "paritAvaNa dhobba kammabaMdhoya"ttipramANAtiriktavastrANi dhAvanakAle mahatA prayAsena dhAvyante, tatra paritApanAdayo doSAH / prabhUtena ca pAnakena vastradhAvane'nupadezakAritayA karmabandho bhavati / tathA gaulmikA anyAnapi sAdhUna nirundhanti, sarveSAmapIddazAni vastraNi santIti kRtvA / 'ta eva ca' gaulmikA apareNa mArgeNa gatvA stenakA bhavanti, athavA taiH preritAH santo'nye'paharanti // [bhA.3902] bhAvakasiNammi dosA, te caiva u navari tendiluto| desI gilANa jAvoggaho u davammi bitiyapayaM // kR. 'bhAvakRsne'pi' varNayuta-mUlyayutalakSaNe 'taeva' bhAra-bhaya-paritApanAdayo doSAH / 'navaraM' kevalamatra stenaTAnto bhavati, sa cAnantarameva vakSyate / kAraNe tu prApte kRtsnamapi gRhNIyAt / katham ? ityAha-"desI" ityAdi / dezavizeSaM glAnaM vA pratItya sakalakRtsnaM pramANakRtsnaM vA gRhNIyAt / AcAryA vA kulAdikAryeSu nirgatAH tataH "jAvoggaho" tti yAvat teSAM samIpe vastrasyAvagraho nAnujJApitastAvattasya dazikA na vi (chi)dhante ityevamatra dravyakRtsne dvitIyapadaM mantavyamiti saGgahagAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivarISuH stenahaTAntamAha[bhA.3903] uvasAmio nariMdo, kaMbalarayaNehi chaMdae gcchN| nibaMdha egagahaNaM, nivavayaNe pAuto nIti / / [bhA.3904] tenA''loga nisijjA, rattiM tenAgamo guruggahaNaM / darisaNamapattiyaMte, sivvAvaNayA ya roseNaM / vR-egennNaayriennNdhmmkhaalddhisNpnennNraayaauvsaamio|sosvvN gacchaMkaMbalarayaNehiM paDilAbhiu uvaDio AyariehiM nisiddho-na vaTTai eyArisaM mullakasiNaM gihiu~ ti |thaa vi
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM - 87 [bhA. 3904 ] 389 atinibaMdheNaM evaM gahiyaM / rAyA bhaNai pAuyA haTTamaggeNaM gacchaha / tahA kayaM / tenagena diTThA / tehiM vasahiM AgaMtuM nisijjAo kayAo / so tenao ratti AgaMtuM AyariyANaM uvariM churiyaM kaDDiUNa bhai - dehi me taM vatthaM, annahA mArissAmi / te bhAMti - imANi khaMDANi atthi / so bhanAisivvittA me deha, annahA te uddavissAmi / tehiM sivvittA dinnaM // atha gAthAdvayasyAkSarArthaH- kenacidAcAryeNopazAmito narendraH kambalaratnairgacchaM 'chandayati' nimantrayate / tata AcAryo mahati nirbandhe ekasya kambalaratnasya grahaNaM kRtvA nRpavacanAt tena prAvRto nirgacchati / tataH stenena 'AlokaH' avalokanaM kRtm| AcAryazca vasatimAgamya kambalaratnena niSadyAH kRtAH / rAtrau stenasyAgamaH / gurozca tena churikAmAkRSya grahaNaM kRtvA bhaNitam prayacchata mama tat kambalaratnam / sUribhiruktam - khaNDitaM tadasmAbhi / sa prAha darzayata / tatastatra 'apratyayati' pratyayamakurvANe khaNDAnAM darzanam / roSAcca tena bhUyaH sIvanaM kArayitvA kambalaratnaM gRhItam / yatha evamAdayaH kRtsne doSAH ato dravyataH sthUramadazAkaM yathoktapramANopetaM kSetrataH kAlatazca sarvajanabhogyaM bhAvato varNahInamalpamUlyaM ca vastra grahItavyam // atha dvitIyapadaM vibhAvayiSuH saGgrahagAthoktaM dezIpadaM vyAkhyAnayati [bhA. 3905 ] na pAradoccA garihA va loe, thUNAiesuM viharija evaM / bhogA'irittA''rabhaDA vibhUsA, kappejjamiva dasAu tattha / / vR- "pAradotra" tti caurabhayaM tad yatra nAsti, yatra ca tathAvidhe vastra prAkriyamANe loke garhA nopajAyate tatra sthUNAdiviSayeSu ' evaM ' sakalakRtsnamapi vastra prAvRtya viharet, paraM tusya dazAzchetavyAH / kutaH ? ityAha- "bhoga "tti tAsAM dazAnAM zuSiratayA paribhogaH kartuna kalpate, atiriktazcopadhirbhavati, pratyupekSyamANe ca dazikAbhirArabhaDAdoSAH, vibhUSA ca sadazAke vastra prAbriyamANe bhavati / 'ityevam' ebhi kAraNaistatra dazAH 'kalpayet' chindyAt // kAraNato na chindyAdapIti darzayati[mA. 3906 ] pAsagaMtesu baddhesu, daDhaM hohiti tena tu / nAtidigghadasaM vA vi, na taM chiMdija dekhio // vR- kiJcid vastra prathamata eva durbalam tataH pArzvo 'nteSu dazikAbhirbaddheSu ''Dha' cirakAlavahanakSamaM bhaviSyatIti kRtvA tena kAraNena dazikAstasya na kalpayet / yadvA 'dezItaH ' sindhvAdidezamAzritya yantrAtidIrghadazAkaM vastra tantra chindyAt, tasya dazikA na kalpayitavyA iti bhAvaH // atha glAnadvAraM vyAcaSTe [bhA. 3907] asaMphuragilANaTThA, tena mAnAdhiyaM siyA / sadasaM vejjakajje vA, visakuMbhaTTayAti vA / / vR- asaMspharo nAma - glAno yaH kSINabalatayA saGkucitapAdaH svaptuM na zaknoti, tasya pramANayuktaM vastra prAbriyamANaM hrasati, tena tadarthaM 'mAnAdhikamapi pramANAtiriktamapi vastra syAt / yadvA glAnacikitsako yo vaidyaH 'tatkArye' tasya dAnArtham, athavA dIrghajAtIyena kazcid daSTo bhayet tatastasya 'vidyAkArye' vidyAyAM prayujyamAnAyAmapamArjanAya sadazaM vastramupayujyate / viSakumbhaHsphoTikAvizeSastasyApamArjanAya vA sadazaM vastra grahItavyam // atha yAvadavagrahadvAramAha
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ 390 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/87 [bhA.3908] avibhattA na chijjaMti, lAbho chijija mA khalu / pAradoccAvavAdassa, paDipakkho va hoja u / / -AcAryA kulAdikAryeSu nirgatAstato yAvadadyApi taiH pratinivRtya vastraNi na vibhaktAni tAvat tAni pramANAtiriktAnyapina chidyante, 'mAkhalulAmazlidyet' mA bhUyovastralAbhavyavacchedo bhavediti bhAvaH / tathA "na pAraducchA" ityuktam eSa tasya pAradoccApavAdasya pratipakSa ucyate sa cAtra yAvadavagrahadvAre bhavet, avibhaktAnAmapi teSAM vastraNAM dazikAzlettavyA iti bhAvaH / / [bhA.3909] avavAyAvavAdo vA; ettha jujai kAraNe / saTThANaM va tamabmeti, acchijaM jaM udaahddN|| vR-apavAdApavAdo vA atra kAraNe yujyate / kimuktaM bhavati? - sthUNAviSayAdi pratItya yat kRtsnaM vastra kalpate' eSa tAvadapavAdaH, yattu tatra 'dazikAzlettavyAH' ityuktam eSa bhUyo'pi tatrApavAde utsargomantavyaH, ayamapyapodyate yadA tatpAzrvAnteSudazikAbhirbaddheSu 6DhaM bhaviSyati' iti matvA sindhuviSaye vA nAtidIrghadazAkasya vastrasya yad dazA api na chidyante, etanApavAde ya utsargAso'pyapodita iti kRtvA apavAdApavAda ucyate, so'pyatra ghttte|evNc 'svAsthAnaM vA' kRtsnatvameva tad' vastram 'abhyeti' prApnoti yad 'acchedham acchedanIyam 'udAhRtam' uktm| iyamatra bhAvanA-pramANAtiriktaMdazikAzca yasya na chidyate tat kRtsnameva jJAtavyaM naakRtsnmiti|| gataM dravyakRtsne dvitIyapadam / atha bhAvakRtsne dvitIyapadamAha[bhA.3910] desI gilANa jAvoggaho u bhAvammi hoti bitiypdN| tebbhAvite yatatto, omAdiuvaggahavA vA / / kR-dezI-glAna-yAvadavagrahaviSayaMbhAvakRtsne dvitIyapadaM bhavati / 'tataH' tadanantaraM taiH-bhAvakRtsnairgRhavAse bhAktistadbhAvitastadviSayaM dvitIyapadam, so'pi bhAvakRtsnAni pribhujiitetyrthH| avamaudaryAdiSuvA gacchesyopagrahArthatAnidhArayediti sahagAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivRNoti[bhA.3911] desI gilANa jAvoggaho u davvakasiNammijaM vuttaM / taha ceva hoti bhAve, taMpuna sadasaM va adasaMvA / / vR-dezI-glAna-yAvadavagrahadvAreSu yadeva dravyakRsne dvitIyapadamuktaM tadeva 'bhAvakRtsne'pi' varNADhaye bahumUlye vA vastra mantavyam / navaraMtat punaH sadazamadarza vA bhaveta, ubhayamapyapavAdapade grAhyamiti bhAvaH / / atha kSetrakRtsnamapavadati[bhA.3912] nemAli tAmalittIya, siNdhuusoviirmaadisuu| sabbalokavabhojjAiM, dharija kasiNAi vA // vR- nepAlaviSaye tAmraliptayAM nagaryAM sindhusauvIrAdiSu ca viSayeSu sarvalokomabhojyAni kRtsnAnyapi vastraNi dhArayet / / kutaH ? ityAha[bhA.3913] AinnatA na corAdI, bhayaM neva ya gaarvo| ujjhAivatthavaM ceva, siMdhUmAdIsu grhito|| vR-nepAlAdau deze sarvalokenApi tAdagvastraNAmAcIrNatA, na ca taMtra caurAdibhayam, naiva ca 'gauravam 'aho ! ahamIzAnI vastraNi prAvRNomi' ityevaMlakSaNam, api ca ujjhAitaM-virupaM -
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-87, [bhA. 3913] yad vastra tadvAn sindhusauvIrakAdiSu garhito bhavati, atastatra kRtsnAnyapi paribhoktavyAni / / atha kAlakRtsnamapavadati[bhA.3914] nIlakaMbalamAdI tu, unniyaM hoti acciyaM / sisire taM pidhArejjA, sItaM na'nneNa rumati / / -nIlakambalAdikamauNikaMmahArASTraviSaye arcita mahAdhrayaM bhavati, tadapitatra prAptaH zizire' zItakAle 'dhArayet prAvRNuyAdityarthaH, zItaM yato nAnyena vastraNa nirudhyate // atha tadbhAvitapadaM vyAkhyAti[bhA.3915] na labhai kharerhi niI, arattiM ca kariti se divasato vi / ujjhAigaMva mannati, thUlerhi abhAvito jAva / / vR- 'svaraiH' sthUlatayA kaThinaspazciIvarai rAjAdiprabrajitaH kazcid nidrAM na labhate, tAni ca tasya divasato'pyaratiM kurvanti, "ujjhAiyaM vA" jugupsAM manyate taiH, tataH sthUlairyAvadadyApyabhAvitastAvat tasya bhAvakRtsnavastramanujJAtam / / 'avamAdiSu gacchopagrahArtham' iti bhAvayati[bhA.3916] omA-'siva-duDhesU, sImaDheUNa taM asaMtharaNe | gaccho nitthArijati, jAva puno hoti sNthrnnN|| -avamaudaryA-'ziva-rAjadviSTeSubhukta-pAnAlAbhegacchasyAsaMstaraNaMbhavet, tataH zatasahastramUlyaM vastra "sImaDheUNa" ticUrNikAravacanAd vikrIya gaccho nistAryate yAvat punarapi saMstaraNa bhavati / vizeSacUrNI tu-"sImaDheUNa" ityasya sthAne "uvakkamaTThA va" ti pAThaH, tatropakramaHkAlagamanaM tadartham / kimuktaM bhavati? kasyApi sAdhoratArkitaM kAlagamanaM bhavet tasyAcchAdanArthaM 'bhAvakRtsnaM varNADhayaM vastra prAgeva grahItavyam / / athavA dravyakRtsnaM bhAvakRtsnaM ceti dvividhameveha kRtsnam / katham ? iti ced ucyate[bhA.3917] mAnAhiyaM dasAdhiya, etAi paDaMti dabbakasiNammi / tasseva ya jo vanno, muluMca guNo yataM bhAve / / i-kSetrakRtsne kAlakRsne ca yad 'mAnAdhikaM yathoktapramANAtiriktam, yacca 'dazAdhika' sadazAkaM vastram, ete dve api dravyakRtsne nipatataH / yastutasyaiva vastrasya 'varNa' kRSNatvAdikaH, yacca 'mUlyam' aSTAdazarupakAdi, yazca 'guNaH' mRdutvAdi, tadetatsarvamapi bhAvakRtsne'vatarati // mU. (88) no kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA abhinnAiM vatyAiMdhArittae vA pariharittae vA kappai niggaMthANaM vA niggaMdhINa vA mitrAiM vanyAiMdhArittaevA pariharittaevA / / vR-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'abhinnAni' acchinnAni vastraNi dhArayituM vA parihartuM veti ||ath bhASyam[bhA.3918] akasiNa bhinnamabhinnaM, hoja bhinnaM tu akasiNe bhaitaM / __kasiNA-'kasiNe ya tadA, bhinnamabhinne ya caubhaMgo / / vR- yat pUrvasUtre'ka-snamuktaM tad bhinnaM vA syAd abhinaM vA / bhinnamapi akRtsne 'bhakta' * vikalpitam, akRtsnaMvA kRtsnaMvA bhavatItyarthaH |at eva kRtsnA-'kRtsnapadena dravya-kSetrAdyaviziSTaM sAmAnyataH kRtsnaM gRhItam, abhinnapadena tu sakalam / Aha ca bRhadbhASyakRt
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/88 davvaI avisiddhaM, kasiNaggahaNeNa hoi gahiyaM tu / gahana abhinnassa u, sagalaggahaNaM kayaM hoi // eva dvitIyabhaGge dravya kSetrAdikRtsnamasakalaM gRhItam / tRtIyabhaGge tu kSetra - kAla- bhAvairakRtsnaM paraM sakalam / caturthabhaGge kSetrAdibhirakRtsnamasakalam / / atra vidhimatidizannAha[bhA. 3919] tammi vi so ceva gamo, ussagga-'vavAdato jahA kasiNe / bhinnaggahaNaM tamhA, asatI ya sayaM pi bhiMdijjA / / vR- 'tasminnapi' abhinne sa eva utsargato'pavAdaMtazca 'gamaH' prakAro yathA kRtsne bhaNitaH / tathAhi kRtsnavad dravyA (dya] bhinnamapi caturdhA, tatra dravyAbhinnaM gaNanayA pramANazcAtiriktam, kSetrAbhinnaM yad yasmin kSetre mahArghyam, kAlAbhinnaM yad yasmin kAle'rcitam bhAvAbhinnaM tathaiva varNayutaM mUlyayutaM ca; yA ca kRtsne AropaNA saivAbhinne'pi draSTavyA, paramidaM caturSvapi dravyAdiSu sakalameva pratipattavyam / yata evaM tasmAd bhinnasya vastrasya grahaNaM karttavyam / atha bhinnaM na prApyate tataH svayamapi bhindyAt, yAvatA pramANenAtiriktaM tAvat chittvA pramANayuktaM kuryAditi bhAva / / paraH prAha-yadi pUrvasUtrokta eva gama ihApi sUtre vaktavyaH tataHpunaruttadoso evaM, piTThassa va pIsaNaM niratthaM tu / kAraNamavekkhati sutaM, duvihapamANaM ihaM sutte // [bhA. 3920] vR-punaruktadoSa evaM prApnoti etacca punarbhaNanaM piSTasyeva peSaNaM 'nirarthaka' pariphalguprAyameva pazyAmaH, ato nedaM sUtramArambhaNIyamiti bhAvaH / sUrirAha-sUtramidaM kAraNamapekSate / kiM punastat kAraNam ? ityAha- iha sUtre vastraNAM 'dvividhapramANaM' gaNanAlakSaNaM 1 pramANalakSaNaM 2 niyamyate, kiyanti kiMpramANAni vA tAni grahItavyAni ? ityevaM nirUpyata ityarthaH // [bhA. 3921] tumhA u bhiMdiyavvaM, keI pamhehi aha va taha ceva / logaMte pANAdIvirAdhanA tesi paDighAto / / vR-yasmAdabhinnasya dhAraNe pUrvasUtroktA doSAstasmAt pramANAtiriktaM vastra 'bhettavyaM' chedanIyam, na tadavasthaM dhArayitavyam / athavA'tra 'kecid' nodakAH prerayanti vastra chidyamAne yAni pakSmANyuDDayante tairlokAntaM yAvad gacchadbhirbahUnAM prANAdInAM trasaprANiprabhRtInAM sUkSmajantUnAM virAdhanA bhavati, ataH "taha ceva" tti yathA labdhaM tathaivAdhitiSThet / evaM vadatAM 'teSAM ' nodakAnAM 'pratighAtaH' nirAkaraNaM vidheyamiti purAtanagAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivarISuH parapreryameva prayaJcayannAha [ bhA. 3922 ] saddo tahiM mucchati chedaNA vA, dhAvaMti te do vi u jAva logo / vatthassa dehassa ya jo vikaMpo, tato vi vAdAdi bhariti logaM // vR- bho AcArya ! 'tatra' vastra chidyamAne zabdaH sammUrchati, 'chedanakA vA' sUkSmapakSmAvayavA uDDIyante, ete ca dvaye'pi tato nirgatA lokAntaM yAvad 'dhAvanti' prApnuvanti / tathA vasyasya dehasya ca yaH 'vikampaH' calanaM tato'pi vinirgatA vAtAdayaH prasarantaH sakalamapi lokamApUrayanti / / [bhA. 3923] ahicchase jaMti na te u dUraM, saMkhobhiyA teha'vare vayaMti / uDuM adhe yAvi cauddisiM pi, pUriti logaM tu khaNeNa savvaM //
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ 393 uddezaka : 3, mUlaM-88, [bhA. 3923] -atha AcArya! tvam icchasi' manyase 'teca vastracchedanasamusthAH zabda-pakSma-vAtAdipudgalA na 'dUra' lokAntaM yAnti tarhi taiH 'saMkSobhitAH' cAlitAH santo'pare vrajanti, evamaparA'parapudgalapreritAH pudgalAH prasarantaH kSaNenorddhamadhastiryakcatasRSvapi dikSu sarvamapi lokmaapuurynti|| yata evamataH-- [bhA.3924] vinAya AraMbhamiNaM sadosaM, tamhA jahAladdhamadhidvihijjA / vuttaM saeyo khalu jAva dehI, na hoti so aMtakarI tu vAva / / vR-'imam' anantaroktaM sarvalokapuraNAtmakamArambhaM 'sadoSaM sUkSmajIvavirAdhanayA sAvA vijJAya tasmAt' kAraNAd yathAlabdhaM vastramadhitiSThet, na chedanAdikaM kuryAt / yataH "ukta' bhaNitaM vyAkhyAprajJaptau-yAvadayaM 'dehI jIvaH 'saijaH' sakampaH ceSTAvAnityarthaH tAvadasau karmaNo bhavasya vA antakArI na bhvti| tathA ca tadAlApakaH-jAva naM esajIve sayA samiyaM eyai veyai calai phaMdaha ghaTTai khuGabhai udIrai taM taM bhAvaM pariNamai tAvanaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA na bhavati / athetthaM bhaNiSyatha evaM tarhi bhikSAdinimittamapi ceSTA na vidheyA iti, naivam, yataH[bhA.3925]jA yAvi viTThA iriyAiAo, saMpassahetAhiM vinA na deho| saMciTThae nevamachijjamANe, vasyammi saMjAyai dehnaaso|| vR-yAzcApi ceSTAIryAdikAH sampazyata, toraNamIryA-bhikSA-saMjJAbhUmyAdaugamanam, AdizabdAd bhojana-zayanAdayo gRhyante, etAbhirvinA dehaH paudgalikatvAt 'na santiSThate' nanirvahati, dehamantareNa ca saMyamasyApi vyavacchedaH prApnoti, vastra punaracchidyamAne naivaM dehanAzaH sajjAyate, ato na tat chedanIyam / / kiJca[bhA.3926] jahA jahA appataro se jogo, tahA tahA appataro se bNdho| niruddhajogissa va se na hoti, achiddapotassa va aMbunAdhe // vR-yathA yathA "se" rAsya jIvasyAlpataro yogastathA tathA "se" tasyAlpataro bandho bhavati, yo vA niruddhayogI-zailezyavasthAyAM sarvathA mano-vAkkAyavyApAravirahati tasya saH' karmabandhona bhavati / dRSTAntamAha-acchidrapotasyeva 'ambunAthe' samudre / yathA kila nizchidrapravahaNaM salilasaJcayasampUrNa'pi jaladhau vartamAnaM svalpamapi jalaM nAzravati, evaM niruddhayogyapi jantuH karmavargaNApudgalairaJjana cUrNasamudgakava nirantaranicite'pi loke vartamAnaH svalpIyo'pi karma nopAdatte / ataH karmabandhasya yogAnvaya-vyatirekAnuvidhAyitayA tatvarijihIrSuNA vastracchedanAdivyApAro na vidheyaH / / ityathaM pareNa svapakSe sthApite sati sUrirAha[bhA.3927]AraMbhamiTTo jati AsavAya, guttIya seAya tadhA tu sAdhU! / mA phaMda vArehi va chijjamANaM, patitrahANI va ato'nahA te|| "AraMbhamiTTho"ttimakAro'lAbhaNikaH, henodaka! yadyArambhastava AzravAya' karmopAdAnAya 'iSTaH' abhiprateH 'guptizca tatparihArarupA zreyase' karmAnupAdAnAyAmipretA, tathA ca sati he sAdho! mA spanda mA vA vastra chidyamAnaM vAraya / kimuktaM bhavati? -yadi vastracchedanamArammatayA bhavatA karmabandhanibandhanamabhyupagamyate tato yeyaM vastracchedanapratiSedhAyA hastaspandanAdikA ceSTA kriyate yo vA tatpratiSedhako dhvaniruccAryate tAvapyArambhatayA bhavatA na kartavyau / 'ataH'
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram -2-3/88 maduktAdupadezAdanyathA cet karoSi tataste 'pratijJAhAni' svavacanavirodhalakSaNaM dUSaNamApadyate ityarthaH // atha brIvIthAH yo'yaM mayA vastracchedanapratiSedhako dhvaniruccAryate sa ArambhapratiSedhakatvAnnirdoSa iti atrocyate-. [bhA. 3928] adosavaM te jati saddo, anno vi kamhA na bheva adoso / adhicchayA tujjha sadosa ekko, evaM satI kassa bhave na siddhI / / vR- yadyeSa tvadIyaH zabdo'doSavAn tataH 'anyo'pi' vastracchedanAdisamutthaH zabdaH kasmAdadoSo na bhavet ? tasyApi pramANAtiriktaparibhoga-vibhUSAdidoSaparihArahetutvAt / atha 'icchayA' svAbhiprAyeNa tava 'ekaH' vastracchedanazabdaH sadoSaH aparastu nirdoSaH evaM sati kasya na svapakSasiddhirbhavet ? sarvasyApi vAgADambaramAtreNa bhavata iva svAbhipretArthasiddhirbhavediti bhAvaH / tatazcAsmAbhirapyevaM vaktu zakyam-yo'yaM vastracchedanasamutthaH zabdaH sa nirdoSaH zabdatvAt, bhavatparikalpitanirdoSazabdavaditi / kiJca 394 [bhA. 3929] taM chiMdao hojja satiM tu doso, khobhAdi taM caiva jato kareti / jaM pehato hoMti dine dine tu, saMpAuNaMte ya nibujjha te vI // vR-yataH 'tadeva' vastra chidyamAnaM pudgalAnAM kSobhAdi karoti ataH 'tad' vastra chindataH 'sakRd' ekavAraM doSo bhavet / acchidyamAne tu vastra pramANAtiriktaM tat pratyupekSamANasya ye bhUmilolanAdayaH pratyupekSaNAdoSA dine dine bhavanti ye ca tad vastra samprAvRNvato vibhUSAdayo bahavo doSAH, tAnapi 'nibudhyasva' akSiNI nimIlya samyag nirupayeti bhAvaH / Aha-yadi vastracchedane yuSmanmatenApi sakRd doSaH sambhavati tataH parihiyatAmasI, gRhasthaiH svayogenaiva yad bhinnaM vastraM tadeva gRhyatAm, ucyate [bhA.3930]ghettavvagaM bhinnamahicchitaM te, jA maggate hAni sutAdi tAva / appesa doso guNabhUtijutto, pamANamevaM tu jato karhiti // vR- atha 'te' tava 'iSTaM' mataM yathA ciramapi gaveSya bhinnaM grahItavyam tata ucyate-yAvata tad bhinnaM vastraM mArgayati tAvat tasya 'zrutAdau' sUtrA - 'rthapaurupyAdI hAnirbhavati / api ca ya eSa vastracchedanalakSaNo doSaH sa pratyupekSaNAzuddhi-vibhUSAparihAraprabhRtInAM guNAnAM bhUtyA- sampadA yuktaH, bahuguNakalita iti bhAvaH / kutaH ? ityAha-yataH pramANameva vastrasya tadAnIM sAdhavaH kurvanti, na punastatrAdhikaM kimapi sUtrA 'rthavyAdhAtAdikaM dUSaNamastIti // atha "jA yAvi ciTThA iriyAiyAo" ityAdi paroktaM pariharannAha- [bhA. 3931] AhAra- nIhAravihIsu jogo, savvo adosAya jahA jatassa / hiyAya sassammi va sassiyassa, bhaMDassa evaM parikammaNaM tu // vR- yathA 'yatasya' prayatnaparasya sAdhorAhAra - nIhArAdividhiSayaH sarvo'pi yogo bhavanmatenASyadoSAya bhavati tathA 'bhANDasya' upakaraNasya 'parikarmaNamapi' chedanAdikam 'evameva' yatanayA kriyamANaM nirdoSa draSTavyam / dRSTAntamAha- "hiyAya sassammi va sassiyassa" tti sasyena caratIti sAsyikaH - kRpIvalastasya yathA sasyaviSayaM parikarmaNaM niddiNanAdikaM hitAya bhavati tathedamapi bhANDaparikarmaNam / tathA coktam
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM - 88, [bhA. 3931] yadvat sasyahitArthaM, sasyAkIrNe'pi vicarataH kSetre / yA bhavati sasyapIDA, yanavataH sA'lpadoSAya // tadvajjIvahitArthaM, jIvAkIrNe'pi vicarato loke / yA bhavati, jIvapIDA, yatnavataH sA'lpadoSAya / / [bhA. 3932] appeva siddhaMtamajANamANo, taM hiMsagaM bhAsasi jogavaMtaM / davveNa bhAveNa ya saMvibhattA, cattAri bhaMgA khalu hiMsagatte // yR- 'api' ityabyuccaye, astyanyadapi vaktavyamiti bhAvaH, yadevaM 'yogadantaM' vastracchedanAdivyApAravantaM jIvaM hiMsakaM tvaM bhASase tad nizcIyate samyak siddhAntamajAnAna evaM pralapasi / nahi siddhAnte yogamAtrapratyayAdeva hiMsopavarNyate, apramattasaMyatAdInAM sayogikevaliparyantAnAM yogavatAmapi tadabhAvAt / kathaM tarhi sA pravacane prarupyate ? ityAha- dravyeNa bhAvena ca saMvibhaktAzcatvAro bhaGgAH khalu hiMsakatvaM bhavanti / tathAhi dravyato nAmaikA hiMsA na bhAvataH 1 bhAvato nAmaikA hiMsA na dravyataH 2 ekA dravyato'pi bhAvato'pi 3 ekA na dravyato nApi bhAvataH 4 // athaiSAmeva yathAkramaM bhAvatAM kurvannAha [bhA. 3933 ] Ahaca hiMsA samitassa jA tU, sA davvato hoti na bhAvato u / bhAvena hiMsA tu asaMjatassA, je vA vi satte davvato hoti na bhAvato u // [bhA. 3934] saMpatti tasseva jadA bhavijjA, sA davvahiMsA khalu bhAvato ya / ajjhatthasuddhassa jadA na hojjA, vadhena jogo duhato va'hiMsA / / vR- 'samitasya' IryAsamitAvupayuktasya yA "AhaJca" kadAcidapi hiMsA bhavet sA dravyato hiMsA, iyaM ca pramAdayogAbhAvAt tattvato'hiMsaiva mantavyA, "pramattayogAt prANavyaparopaNaM hiMsA" iti vacanAt na bhAvata iti / 'bhAvena' bhAvato yA hiMsA na tu dravyataH sA 'asaMyatasya' prANAtipAtAderanivRttasya upalakSaNatvAt saMyatasya vA anupayuktagamanA ''gamanAdi kurvatI yAnapi sattvAnasau sadaiva na hanti tAnapyAzcitya mantavyA, "je vi na vAvinaMtI, niyamA tesi pi hiMsao so u" iti vacanAt // yadA tu tasyaiva prANivyaparopaNasamprAptirbhavati tadA sA dravyato bhAvato'pi hiMsA pratipattavyA / yaH punaradhyAtmanA cetaH praNidhAnena zuddhaH - upayuktagamanA -''gamanAdikriyAkArItyarthaH tasya yadA 'vardhana' prANivyaparopaNena saha 'yogaH' sambandhona na bhavati tadA 'dvidhA'pi ' dravyato bhAvato'pi ca ahiMsA, hiMsA na bhavatIti bhAvaH / tadevaM bhagavANIte pravacane hiMsAviSayAzcatvAro bhaGgA upavarNyante / atra cAdyabhaGge hiMsAyAM vyApriyamANakAyayogo'pi bhAvata upayuktatayA bhagavadbhirahiMsaka evoktaH / tato yaduktaM bhavatA- 'vastracchedanavyApAraM kurvato hiMsA bhavati' iti tat pravacanarahasyAnabhijJatAsUcakamiti / kiJca [bhA. 3935] rAgo ya doso ya taheva moho, te baMdhahetU tu tao vi jANe / nANattagaM tesi jadhA ya hoti, jANAhi baMdhassa tahA visesaM // 395 bR- 'rAgazca' abhiSvaGgalakSaNaH 'dveSazca' aprItikarUpaH tathaiva 'mohaH' ajJAnalakSaNaH, etAn trInapi bandhahetUn jAnIhi / 'nAnAtvaM' vizeSo yathA 'teSAM' rAgAdInAM bhavati tathA karmabandhasyApi vizeSaM jAnIhi / / idameva vibhAvayiSurdvAragAthAmAha
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 [bhA.3936] tivve maMde nAtamaNAe bhAvAdhikaraNa virie y| jaha dIsati nAmattaM, taha jANasukammabaMdhe vi / / vR-hiMsAdikaM pApaM kurvato rAgAdipariNAmastIvro vA bhavedamando vaa| "nAyamanAe"ttieko hiMsAdiphalavipAke vyApAghevA jIve jIvatayA jJAte hiMsA karoti, aparastunajAnAti yaramevameva jantUn hinsti| tathA bhAvaH-audayikAdi, adhikaraNaM-nirvartanAdirUpaMprAguktam, 'vIrya' dehabalaM baal-pnndditaadisaamrthyvaa| evaM tIvra-mandAdikaM nAnAtvaM yathA rAgAdiSuzyatetathA karmabandhe'pi nAnAtvaM jAnIhi iti dvAragAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISurAha[bhA.3937] tivvehi hoti tibbo, rAgAdIehi uvacao kamme / maMdehi hoti maMdo, majjhimapariNAmato mjjho|| vR- pApaM vidadhAnasya yadi tIvrAH' sakrimapariNAmA rAgAdayo bhavanti tatastaistIvraH karmaNAmupacayo bhavati / yadA tuta eva mandAH-pratanupariNAmAH tadAkarmopacayo'pimando bhvti| yadA teSAM madhyamaH pariNAmaH-nAtitIvro na cAtimanda ityarthaH tadA madhyamaH karmopacayo bhavati / / atha jJAtAjJAtadvAramAha[mA.3938] jANaM kareti eko, hiMsamajANamaparo aviratoya / . tattha vibaMdhaviseso, mahaMtaraM desito samae / vR-iha dvAvaviratau, tatraikastayorjAnan hiMsA karoti, vicintyetyarthaH; aparaHpunarajAnan / 'tatrApi' tayorapi bandhavizeSaH "mahaMtaraM"ti mahatA antareNadezitaH 'samaye' siddhaante| tathAhiyo jAnan jIvihaMsAM karoti sa tIvrAnubhAvaM bahutaraM pApakarmopacinoti, itarastu mandataravipAkamalpataraM tdevopaadtte|| [bhA.3939] virato puna jo jANaM, kuNati ajANaM va appamatto vaa| tattha vi ajjhatthasamA, saMjAyati nijarA ncyo|| vR-yaH punaH 'virataH' prANAtipAtAdernivRttaH saH 'jAnAno'pi' sadoSamityavabudhyamAno'pi gItArthatayA dravya-kSetrAdyAgAdveSu pralambAdigrahaNena hiMsA karoti, yadvAna jAnAti param 'apramattaH' vikathAdipramAdarahita upayuktaH san yat kadAcit prANyupaghAtaM karoti tatrApi adhyAtmasamA' cittapraNidhAnatulyA nirjarA sAyate, yasya yAddazastIvro mando madhyamo vA zubhAdhyavasAyastasya tAddazyevakarmanirjarAbhavatIti bhAvaH / "na cau"ttina punaH 'cayaH' karmabandhaH sUkSmo'pi bhavati, prathamasya bhagavadAjJayA yatanayA pravartamAnatvAt, dvitIyasya tu pramAdarahitasyAjAnataH kathaJcid prANyupaghAtasambhave'pyaduSTatvAt / / atha bhAvadvAramAha[bhA.3940] ego khaovasamie, vaTTati bhAve'varo u odie| tatya vibaMdhaviseso, saMjAyati bhaavnaannttaa|| vR-'ekaH' ko'pikSAyopazamike bhAve vartateSaaparazaudayike, tatrApibandhavizeSaH saJjAyate, bhaavnaanaatvaat| tathAhi-ya audayike bhAve varttatesa tIvrataraM karmopacinoti, yastukSAyopazamike samandataramiti // [bhA.3941] emeva ovasamie, khaovasamie taheva khaie ya /
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-88, [bhA. 3941] 397 baMdhA-'baMdhaviseso, na tullabaMdhA ya je bNdhii|| vR-evamevaupazamike kSAyopazamiketathaiva kSAyikeca bhAvebandhA-'bandhavizeSaH samyagupayujya vaktavyaH / ye'pi 'bandhinaH' karmabandhakA jIvAste'pinatulyabandhakAH, kintu prakRti-sthityanubhAvapradezaiH parasparavisazakarmabandhakAH / / athAdhikaraNadvAramAha--- [bhA.3942] ahikaraNaM pubbuttaM, caubvihaM taM samAsao duvihaM / nivvattaNatAe vA, saMjoge ceva'negavidhaM // vR-adhikaraNaMpUrva-prathamoddezakeyathA nirvartanA-nikSepaNA-saMyojanA-nisarjanAbhedAt caturvidha muktaM tathaiva jJAtavyam / navaraM 'tad' adhikaraNaM samasato dvividhaM bhavati / tadyathA-nirvartanAyAM 'saMyoge vaiva' saMyojanAyAM ca / punarekaikamanekavidhaM bhvti|| tatra nirvartanAdhikaraNamanekavidhamupadarzayati[bhA.3943] ego kareti parasuM, nivvatteti nakhachedanaM avaro / kuMta-kaNage ya vejjhe, Ariya sUI aavaro u / / vR-'ekaH' lohakAraH 'pazuM kutthaarNkroti|aprstunkhcchednm, tathA kuntaH-pratItaH kaNakaHbANavizeSaH, tau, cakArAdaparANyapizakti-zUlaprabhRtIni 'vedhakAni parazarIravedhakArINi zastrANi karoti / aparastu lohakAra ArikAM sUcI vA karoti / tatra yaH kuThAra-kuntakaNakAdIni karoti sa tIvrakarmabandhamAk, yastu nakhacchedanA-''rikA-sUcyAdi nirvatayati sa svalpakarmabandhaka iti|| [bhA.3944] sUIsupi viseso, kAraNasUIsu sivvnniisuNc| saMgAmiya pariyANiya, emeva ya jaannmaadiisu|| vR-sUcISvapi vizeSo vidyate-ekAH kAraNasUcyo'parAH sIvanasUcyaH / tatra yAH paravyaparopaNAdikAraNamuddizya kArayitvA parasya nakhamUlAdau kuTyante tAH kAraNasUcya ucyante, tAsu vidhIyamAnAsu mahAn karmabandho vati / yAntu vastrasIvanArthaM kriyante tAsu svalpataraH karmabandhaH / evameva ca yAnAdiSvapi vaktavyam / tathAhi-kimapi yAnaM sAjhAmikaM bhavati, yatrArUdvaiH saGgrAmaH kriyate; aparaM tu pAriyAnikaM' pariyAnaM-gamanaM tat prayojanamasyeti pAriyAnikam, udyAnAdau yasminnAvaTaigamyate / tatra sAnAmikayAnAdIni kurvato mahAn karmabandhaH, pAriyAnikAni tu kurvaannsyaalptrH|| Aha yadi nAma adhikaraNamanekavidham tatastannimittaH karmabandhavizeSaH kathamupapadyate ? yAvatA pariNAmavaicitryapratyaya evAsAviSyata ityAha[bhA.3945] kAragakareMtagANaM, adhikaraNaM cevataMtahA kunnti| jaha pariNAmaviseso, saMjAyati tesu vtthuusu|| vRkArApaka-kurvatostadadhikaraNameva 'tathA' tena rUpeNa 'karoti' buddhimupajanayati yathA teSu pazu-nakhacchedanAdiSu vastuSu kAryamANeSu kriyamANeSu ca 'pariNAmavizeSaH' saGkilaSTA'saDikalaSTarUpamadhyavasAyavaicitryaM sajAyate, yathA-kArayAmyahamidaM pazu-kunta-kaNakAdikam, tato'nena vairiNaMvyApAdya aasnHsukhmutpaadyissyaamiityaadi| atastattvataH pariNAmavaicitryapratyaya evAtrApi karmabandhavizeSa iti na kiJcidanupapannam / / ukta nirvartanAdhikaraNam / atha saMyojanAdhikaraNamAha
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 bRhatkalpa - vedasUtram -2-3/88 [bhA. 3946] saMjoyayate kUDa, halaM paDaM osahe ya anonne / bhoyaNavihiM ca atre, tattha vi nANattagaM bahuhA / / vR- kazcid lubdhako mRgAdInAM bandhanAya kUTaM rajvAdinA saMyojayati, aparo hAlikAdi kSetrakarSaNAya halaM yugAdinA yojayati, anyastu paTaM paTAntareNa saha sIvanaprayogeNa saMyunakti, kazcittu vaidyAdi 'auSadhAni harItakI - pippalIprabhRtInyanyAnyAni parasparamekatara mIlayati, anyastu 'bhojanavidhi' zAli-dAli-ghRta-zAlanakAdikaM saMyunakti, tatrApi karmabandhavizeSasya bahudhA nAnAtvaM pratipattavyam / tathAhi yaH kUTaM saMyojayati tasya saGakliSTapariNAmatayA tIvrataraH karmabandhaH, tadapekSayA halaM saMyojayataH svalpataraH paTaM saMyojayataH svalpatama ityAdi taraH karmabandhaH, tadapekSayA halaM saMyojayataH svalpataraH, paTaM saMyojayataH svalpatama ityAdi svabudhyA samyagupayujya vaktavyam // atha nirvarttanA-saMyojane dve api yatra masbhavataH tAnyupadarzayati [bhA. 3947] nivvattaNA ya saMyojaNA ya sagaDAiesu a bhavaMti / AsajuttarakaraNaM, nivvattI mUlakaraNaM tu // vR- nirvarttanA ca saMyojanA ca zakaTAdiSu dve api bhavataH / tathAhi -: ha-zakaTAGgAnAmuddhicakraprabhRtInAM yA prathamato ghaTanA sA nirvartanA, yA punasteSAmeva nirvarttitAnAmekatra saGghAtanA sA saMyojanA | atra ca 'uttarakaraNaM' saMyojanArUpAmuttarakriyAm 'AsAdya' pratItya 'nirvRttiH ' prathamato nirvarttanA mUlakaraNaM pratipattavyam // gatamadhikaraNadvAram / atha vIryadvAramAha [bhA. 3948 ] dehabalaM khalu viriyaM, lasariso ceva hoti pariNAmo / Aja dehaviriyaM, chaTTANagayA tu savvatto // vR- yad 'dehabalaM' saMhananajanitaM zarIrasAmarthya tat khalu vIryaM mantavyam / tasya ca balasya sadhza eva prANinAM pariNAmo bhavati / tathAhi yaH sevArttasaMhananI jaghanyabalo jIvastasya pariNAmo'pi zubha zubho vA manda eva bhavati na tIvraH, tataH zubhA 'zubhakarmabandho'pi tasya svalpatara eva, ata evAsyorddhagatau kalpacatuSTayAdUrddham adhogatau narakapRthvIdvayAdadha upapAto na bhavatIti pravacane pratipAdyate / evaM kIlikAdisaMhananiSvapi bhAvanA kAryA / idaM ca dehavIryam 'AsAdya' prApya SaTsthAnagatAH 'sarvata-' sarveSvapi saMhananeSu prANinaH parparaM bhavanti / tathAhi sevArttasaMhananiSu ye sarvajaghanyabalAstadapekSayA anare'nantabhAgavRdhyA asaGkhyAtamAgavRdhyA saGkhyAtabhAgavRdhyA saGkhyAtaguNavRdhyA asatyAtaguNavRdhyA anantaguNavRdhyA vA bhavanti, evaM kIlikAdiSvapi / yataH SaTsthAnapatitAH prANino'to debalavaicitryeNa pariNAmavaicivyAt karmabandho'pi vicitro bhavatIti sthitam // baladvArameva prakArAntena vyAcaSTe [ bhA. 3949] ahavA bAlAdIyaM, tivihaM viriyaM samAsato hoti / baMdhaviseso tiNha ni, paMDiya baMdhI abaMdhI ya // . vR- athavA vIryaM bAlAdibhedAt trividham / tatra bAlasya asaMyatasya prANAtipAtAdyasaMyamakaraNe yad vIryaM tad bAlavIryam, bAlapaNDitasya- dezaviratasya saMyamA-S saMyamaviSayaM vIryaM bAlapaNDatavIryam, paNDitasya sarvaviratasya sarvasaMyamaviSayaM vIryaM paNDitavIryam / etat trividhaM vIryaM samAsato bhavati / eSAM trayANAmapi bandhavizeSaH, tadyathA - bAlavIryavAn prabhUtataraM karma baghnAti, bAlapaNDita
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ 399. uddezakaH 3, mUlaM-88, [bhA. 3949] vIryavAn alpataram, paNDitavIryavAn alpatamam / sa ca paNDito dvidhA-bandhI abandhI ca / pramAdAdInAM karmabandhahetUnAM kApi kiyatAM sadbhAvAdavazyaM baghnAtIti bandhI, "Nin cAvazyakAdhamarye" iti NinpratyayaH, tadviparIto abandhI / tatra pramattasaMyatamAdau kRtvA saMyogikevalinaM yAvad bandhakaH, ayogikevalI tu niyamAdabandhakaH / / gataM vIryadvAram / athopasaMharanAha[bhA.3950] tamhA na savvajIvA, ubaMdhagA neva baMdhanA tullA / adhikicca saMparAgaM, iriyAvahibaMdhagAtullA // kR-yataevaMtasmAtra sarve'pijIvA bndhkaaH|ye'pibndhkaastessaampi sAmparAyaM' kaSAyapratyayaM karmAdhikRtya bandhanaM naivatulyam, rAgAdivaicitryataH karmabandhavizeSasthAnantarameva prsaadhittvaat| ye tUpazAntamoha-kSINamoha-sayogikevalina eryApathasya-yogamAtrapratyayasya karmaNo bandhakAste parasparaM tulyAH, ekasyaiva sAtavedanIyasya dvisamayasthitikasya sarveSAmapi bandhanAt / tadevaM na yogapratyayaH karmabandhasyAlpabahutvavizeSaH, kintu rAgAditIvra-mandatApratyayaH, tato vastracchedanaM kurvatAM na kazcid doSaH / api ca[bhA.3951] saMjamaheU jogo, paujjamANo adosavaM hoi / jaha ArogganimittaM, gaMDacchedo va vijss| kR-saMyamaH-pratyupekSaNAdizuddhirUpastaddhetuH 'yogaH' vastracchedanAdivyApAraH prayujyamAno'doSavAn bhavati / yathA 'ArogyanimittaM' rogiNo rogavyapagamArtha vaidyasya gaNDaccha'duSTa iti / / paraH prAhayadyevaM tato yathA'haMbhaNAmi tathA vastra chidyatAm / katham ? iti ceda ucyate[bhA.3952] bhinnammi mAugaMtammi kei ahikaraNa gahiya pddiseho| - evaM khubhijamANaM, alakkhaNaM hoi uhuNc|| pR-iha pastra yato vyUyate tadAdibhUtatvAd mAtRkeva mAtRkA, antazceha dazAnta ucyate, mAtRkA cAntazca mAtRkAntam, dvandvaikavadbhAvaH, tasmin minne sati vastra yadyapi stenairapahiyeta tathApi tairgRhIte sati nAdhikaraNaM bhavati, ubhayapArzvayozchinnatvena paribhogAbhAvAdityabhiprAyaH / evaM kecidAcAryadezIyA bhaNanti teSAmevaM vadatAM pratiSedhaH kartavyaH / katham ? ityAha-'evam amunA prakAreNa 'khuH' avadhRtArthe, avadhArito'yamartha, paramevaM bhidyamAnaM vastramalakSaNaM bhvti| bhUyo'pi paraH prAha-yadyevaMtata UrddhavaM kRtvA tad vastra dvidhA chidyatAm / sUrirAha-evamapyalakSaNadoSAzcApare bahavo bhavanti, ato naivaM chedanIyamiti sahagAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivRNoti[bhA.3953] ubhao pAsiM chijau, mA dasiyA ukkirija egto| .. ahikaraNaM nevaM khalu, uddho phAlo va mjjhmmi|| da-paraH prAha-ubhayapAzrvayorvastra chidyatAm / kiM kAraNam ? iti ceda ata AhayadyekapArvatazchidyate tadA kadAcit stenairapahiyeta, tataste tatraikatazchinne dazikA utkireyuH, . utkIrya ca tad vastra vikrINantaH sadazAkatayA prabhUtaM mUlyaM prApnuyuH, svayaM yA tat paribhujIran, tato dvayorapi pArzvayozchedanIyam, evaMvidhIyamAne'dhikaraNaM na bhavati / atha naivaM bhavatAM vicAracaryAyAM saGgacchate tato madhye gRhItvordhvaH phAlo vidhIyatAm, urdhva dvidhA phAlyatAmiti
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 bRhatkalpa-chedasUtram 2-3/88 bhAvaH / / atha sUri prathamaM paroktamAdyaprakAraM dUSayatrAha[bhA.3954] bhannai duhato chinne, ubhato dasiyAI kinna jaayNti| kuppAsae kareMti va, adasANi va kiM na bhuMjaMti // vR-bhaNyate atrottaram-tvaduktanItyA dvidhA chinne vastra kimutkIryamANA ubhayato dazikA na jAyante ya jAyanta eva / athavA tenobhayatazchinnena vAsasA te stenAH 'kUpasikAn' kaJcakAn kurvanti / athavA te kimadazAkAni vastraNi na bhuJjate ? yenaivamucyate-ubhayatazchettavyamiti // atha dvitIyaM prakAramaGgIkRtya pariharanAha[bhA.3955] uddhapphAlANi kareMti aNihuA dubbalaM ca taM hoti| kajaMtaMca na pussati, asibba-sivvaMtadosA ya / / vR-iha 'anibhRtA nAma' tridaNDinaH, ta eva praya UrddhavaphAlAni vastraNi vasituM prAvarItuM vA kurvanti nAnye / tathA 'tad' UrdhvaphAlitaM vastra durbalaM bhavati / durbalatvAdeva ca 'tad' vivakSitaM 'kArya' prAvaraNAdikaM 'napuSyati' na pUrayati, paribhujyamAnamacirAdevasphaTatIti bhAvaH / sphaTitaM ca yadi nasIvyatetato bahutaraM sphaTati, tatazca vastramAve yetRNagrahaNAdayo dossaastaanpraapnuvnti| atha sIvyate tataH sUtrA-'rthaparimanthAdayo doSAH / / api ca[mA.3956] chinnammi mAugate, alakkhaNaM majjhaphAliyaM ceva / guNabuddhA jaMgahiyaM, na kareti guNaM alaM tenaM // vR- 'mAtRkAnte' ubhayapArzvarUpe chinne sati vastramalakSaNaM bhavati / madhyasphATitamapi tadalakSaNamevopajAyate / alakSaNe ca vastra pratyuta jJAnAdInAmupadhAto bhavati, na punaH ko'pi guNaH / ato guNabudhyA yad vastra gRhItaM sat tameva guNaM na karoti alaM tena' vastreNa, na tad grahItumucitamiti bhAvaH ||ath bhUyo'pi paraH prerayati[bhA.3957] kiM lakkhaNeNa amhaM, savvaNiyattANa pAvavirayANaM / lakkhaNamicchaMti gihI, dhaNa-dhane-kosaparivuSTI / / dR-asmAkaM sarvasmAd-dhana-dhAnyAdiparigrahAda nivRttAnAMpApAt-prANAtipAtAderviratAnAM kiM vastradilakSaNenAnveSitena ? na kiJcidityarthaH / yetu gRhiNaH sArambhAH saparigrahAste dhana-dhAnyakozaparivRddhinimittaM lakSaNamicchanti, asmAkaM tu dhana-dhAnyAyabhAvAna kimapi vRddhiM prApaNIyamastIti parasyAbhiprAyaH // sUrirAha[bhA.3958] lakkhaNahIno uvahI, uvahaNatI naann-dNsnn-critte| tamhA lakkhaNajutto, gaccha damaema didruto|| vR-lakSaNaiH-prazastavarNa-saMsthAnAdimihIna upadhi sAdhUnAM jJAna-darzana-cAritrANyupahanti, tasmAd lakSaNayukto'sau dhArayitavyaH / tena hi dhAryamANena gacche mahatI jnyaanaadisphaatirupjaayte|tthaa cAtra dramakeNa dRSTAntaH kriyate // tamevAha[bhA.3959] thAiNi valavA varisaM, damao pAleti tassa bhaaennN| ceDIghaDaNa nikAyaNa, uviTTha duma camma bhesaNayA / / [bhA.3960] duNha vi tesiM gahaNaM, alaM mi assehi assigaM bhaNai /
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-88, [bhA. 3960 ] vaha bhai dhUyApayANa kulaeNa ovammaM // 1 dhR- iha pArasaviSaye kasyacid gRhe prabhUtAH prativarSaprasavinyo vaDavAH santi / tata eva ca turaGgamA api tasya bahavaH samajAyanta / tena cAzvasvAminA 'etAvadazvasamUhamadhye tvayA varSAnte azvadvayaM bhRtau grAhyam' ityuktvA kazcid dramako'zva- vaDavArakSaNArthaM dhRtaH / tasya ca tatputryA sArdhaM saGgatirabhUt / bhRtikAle ca samAyAte tenAzvarakSakeNa sA tadduhitA pRSTA - kathaya, amISAM madhye kimapi lakSaNayuktamazvadvayaM yena tad gRhNAmi / tatastayA'bhihito'sau sarveSvazveSvaraNye vRkSacchAyAyAM vizrabdhamupaviSTeSu dharmamayaM kutapaM pASANakhaNDAnAM bhRtvA vRkSazikharamAruhya tataH sa carmakutapaH khaDakhaDAravaM kurvatradhastAd moktavyaH, paTahazca tadagrato vAdanIyaH evaMkRte yau na samutrasyataH tathA khurukhurakeNa carmamayeNa pASANakhaNDabhRtena pRSThato vAdyamAnena sarvAnapi vAhaya, yau zeSAzvavAhanikAto'dhikaM nirvahataH tau dvAvapi gRhANeti / tena sarvaM tathaiva kRtam / mUlyakAle ca tenAzvasvAmI yAcitaH mamAmukamamukaM cAzvaM dehi / turaGgamasvAmI tu 'samastalakSaNayuktAvimAvazva' iti kRtvA bravIti-zeSAn dvau trIn sarvAn vA gRhANa, kimetAbhyAM kariSyasi ? / so'pi tadazvadvayavarjamaparaM kathamapi necchati / tatazcAzvasvAminA svabhAryA'bhihitA- pradIyatAmasmai svaputrikAyena gRhajAmAtRtvaM pratipanno nasalakSaNA vazvau gRhItvA'nyatra vrajati / sA ca 'hIno'sau ' iti necchatyamumartham / tato'zvasvAmI bhAryAvabodhAya varddhakisutaM dRSTAntIkaroti, yathA kenApi varddhakinA bhAgineyaH svasutAM dattvA gRhajAmAtA kRtaH / sa ca kamapi vyavasAyaM na karoti tato varddhakiduhitryA preritaH kimiti puruSavratarahitaH paradattamupajIvaMstiSThasi ? vidhehi kiJcit karmAntaramiti / tataH kuThAraM gRhItvA kASThakarttanArthamaTavIM gataH / svAbhilaSitakASThaprAptayabhAvAcca pratidivasaM riktaM eva nivartate / SaSThe ca mAse labdhaM kRSNacitrakakASTham / ghaTitastatra kulakaH kalasikAcaturthAzarUpo dhAnyamAnavizeSaH / tataH preSita svabhAryA 'dravyalakSeNa yo gRhNAti tasmai pradAtavyaH' ityuktvA haTTamArge vikrayArtham / sA ca tanmUlye lakSaM yAcamAnA lokairupahasyate / samAyAtazca tatra kazcid buddhimAn vaNik, paribhAvitaM ca tena svacetasi - nUnamatra kAraNena bhavitavyam, yadevamiyamasya kASThasya mUlye lakSaM yAcate / tato yAvat tena dhAnyaM mimIte tAvanna kathaJcit kSIyate / ato dhAnyAdyakSayanimittaM lakSamapi dattvA gRhItastena kulakaH / tataH prabhRti tena salakSaNajAmAtRkeNa gRhe dhRtena sarvamapi varddhakikuTumbaM dhana-dhAnyAdInA vRddhimupayayau // tathA tvamapi nijaduhitaraM yadyasmai prayacchasi tato'nenAsmadgRhe tiSThatA samastalakSaNopetamadvayamapi tiSThati / tato'zvadvayamAhAlyena ca sarvA sampadaH karasthA evAsmAkaM bhavanti ityAdi bahuvidhamuktvA dApitA tasmai duhitA // 401 atha gAthAdvayasyAkSarArtha-sthAyinyo nAma vaDavAstA ucyante yA varSe varSe vijAyante / tAzca varSamekaM kazcid dramakaH pAlayati, upalakSaNamidam, tenAzvAnapi pAlayatItyAdi draSTavyam / kathaM pAlayati ? ityAha- 'tasya' azvAdhipateH 'bhAgena' vetanabhUtAzvadvayalakSaNena / tatazca tasya tatrAzvaDavaM pAlayatazceTikayA samaM ghaTanA / tayA ca sa nikAcanAM kAritaH evaMvidhalakSaNopetamevAzvadvayaM grahItavyaM samaM ghaTanA / tayA ca sa nikAcanAM kAritaH evaMdhalakSaNopetamevAzvadvayaM grahItavyaM 19 26 -
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 naanyditi| kiM punastallakSaNam ? ityAha-upaviSTeSvazveSudrumamAruhya carmakutapasya pASANabhRtasya bhUmau pAtanena bheSaNA kartavyA,yau na trasyatastau lakSaNayuktau / tato bhRtikAle 'dvayorapi tayoH' salakSaNayorazcayorasaugrahaNaM kroti| alaMmeparairazcaiH, idamevAzvadvayaMsamarpaNa' ityevam Azcikam azvasvAminaM bhaNati / sa ca svabhAryAvabodhAya 'varddhakeH' rathakAsya "bhaJcakaH' bhAgineyastasya yad varddhakinA duhituH pradAnaM tataH svabhAryayA preritena tena kRSNacitrakAThamAnIya yat kulako ghaTitastenopalakSitam 'aupamyaM dRSTAntaM kRtavAn / evaMgache'pilakSaNayukte nopadhinAjJAnAdInAM vRddhirupajAyate / tatazca sthitametat-vidhinaiva tathA vastra chedanIyaM yathA pramANayuktaM bhavati // atha pramANAdisvarupanirupaNAya dvAragAthAmAha[bhA.3961]davvappamANa atirega hIna, parikamma vibhUsaNA ya mucchaay| uvahissa yappamANaM, jina thera ahakamaM vocchN|| vR-iha dravyaM-vastra tasya pramANaM gaNanayA pramANena ca dvividhaM vaktavyam / atirikte hIne vA vastra doSA abhidhAtavyAH / parikarmaNaM sIvanamityeko'rtha, tannirupayitavyam / "vibhUsaNAya" tti vibhUSArtha yadi vastra kSAlayati vA rajati vA gharSati vA sampramArTi vA tadA prAyazcittaM bhavatIti vaktavyam / "mucchA ya" ti mUrchayA yadi vastra na paribhute tadA'pi prAyazcittaM vaktavyam / tatra prathamadvAre tAvadupadheH pramANaM jinakalpika-sthavirakalpikAnaGgIkRtya yathAkramamahaM vakSye // pratijJAtameva nirvAhayituM jinakalpikAnAmupadhiM gaNanApramANato nirupayati[bhA.3962] pattaM pattAbaMdho, pAyaTThavaNaMca paaykesriyaa| paDalAI raittANaM, ca gocchao pAyanijogo / / - 'pAtraM' pratigrahaH, 'pAtrabandhaH' yena vastrakhaNDeva caturastraNa pAtrakaMdhAryate, 'pAtrasthApana' kambalamayaM yatra pAtrakaM sthApyate, 'pAtrakesarikA' yayA pAtraM pratyupekSyate, 'paTalakAni' yAni bhikSAMparyaTabhiH pAtropari sthApyante, 'rajastrANaM pAtraveSTakam, 'gocchakaH' kambalamayoyaH pAtrakopari dIyate / eSa saptavidhaH 'pAtraniryogaH' pAtraparikarabhUta upakaraNakalApa ityrthH|| [bhA.3963] tineva ya pacchAgA, rayaharaNaM ceva hoi muhpottii| eso duvAlasaviho, uvahI jinkppiyaannNtu|| -tathA-'trayaeva' na catuH-paJcaprabhRtayaH, ka ete? ityAha-'pracchAdakAH'prAvaraNarupAH kalpAH, dvau sautrikAvekacomiya ityarthaH / rajoharaNaM' pratItam / 'caH' smuccye| eva zabdaH paadpuurnne| 'mukhapotikA' prasiddhA / eSa dvAdazavidha upadhirjinakalpikAnAMmantavyaH |tushbdo vizeSaNe, sa caitad vizinaSTi-jinakalpikA dvividhAH-pANipAtrAH pratigrahadhAriNazca / punarekaike dvividhAHaprAvaraNAH saprAvaraNAnAM tu trividho vA caturvidho vA paJcavidhau vA-tatra trividho rajoharaNaM mukhavastrikA ekaH sautrikaH kalpaH, caturvidhaH sa evaurNikakalpasahitaH, paJcavidhazcaturvidha eva dvitIyasItrikakalpena shitH| pratigrahadhAriNAM prAvaraNavarjitAnAM ca navavidha upadhi, tadyathApAtraM 1 pAtrakabandhaH 2 pAtrasthApanaM 3 pAtrakesarikA 4 paTakalAni 5 rajastrANaM 6 gocchakaH7 rajoharaNaM 8 mukhavastrakA 9 ceti / ye tu prAvaraNasahitAsteSAmatraiva navavidhe ekakalpaprakSepe zavidhaH, kalpadvayaprakSepe ekAdazabhedaH, kalpatrayaprakSepe tudvAdazavidhaH / tadevamutkarSato jina
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 3, mUlaM-88, [ bhA. 3965 ] 403 kalpikAnAM dvAdazavidha upadhi sambhavati, eSa tuzabdasUcito vizeSArthaH / "ekagrahaNe tajjAtIyAnAM sarveSAM grahaNam" iti nyAyAd anye'pi ye gacchanirgatAsteSAM yathAyogamidamevopakaraNapramANamavasAtavyam / / atha sthavirakalpikAnaGgIkRtyAha [bhA. 3964] ee caiva duvAlasa, mattaga airega colapaTTo ya / eso u caudasaviho, uvahI puna dherakappammi || vR- 'eta eva' anantaroktA dvAdazopadhibhedA aparaM cAtiriktaM mAtrakaM colapaTTkazca, eSa caturdazavidha upadhiH sthavirakalpe bhavati / / anantaroktamevArthamupasaMharannAhajinA bArasarUbAI, therA caudasaruviNo / oheNa uvahimicchaMti, ao uddhaM uvaggaho / [ mA. 3965 ] vR- 'jinA:' jinakalpikA upakaraNAnAM dvAdazarUpANi dhArayantIti zeSaH / sthavirAstu 'catudazarupiNaH' upakaraNacaturdazakadhAriNa ityarthaH / evam 'odhena' sAmAnyenopadhimicchanti tIryakarAH, aughopadhimityarthaH / 'ata Urdhvam' atirikto daNDaka - cilimilikAdi sthavirakalpikAnAM sarvo'pyupagrahopadhirmantavyaH // atha jinakalpikAnAmupadherutkRSTAdivibhAgaM pramANapramANaM cAha[bhA. 3966 ] cattAriya ukkosA, majjhimaga jahannagA vi cattAri / kappANaM tu pamANaM, saMDAso do ya rayaNIo // vR- jinakalpikAnAM catvAryupakaraNAnyutkRSTAni bhavanti, trayaH kalpAH pratigrahazceti / madhyamajaghanyAnyapi pratyekaM catvAri-tatra paTalakAni rajasatraNaM rajoharaNaM pAtrakabandhazceti madhyamAni, mukhavastrikA pAtrakesarikA pAtrasthApanaM gocchakazceti jaghanyAni / eteSAM ca ye kalpAsteSAM 'sandaMzakaH' kuraNTako dvau ca 'ratnI' hastau dIrghatvena pramANe bhavati, vistaratastu sArdhaM hastamekam / / athavA [bhA. 3967 ] anno vi ya Aeso, saMDAsau satthie nuvanneya / jaM khaMDiyaM daDhaM taM, chammAse dubbalaM iyaraM // bR- anyo'pi ca 'Adeza' prakAro'sti / kaH ? ityAha- sandezaH svastikazca / tatra jinakalpikasyotkaTukaniviSyasya jAnusandaMzakAdArabhya putau pRSThaMca chAdayitvA skandhopari yAvatA prApyate etAvat tadIyakalpasya dairghyapramANam, ayaM ca sandaMzaka ucyate / tathA tasyaiva kalpasya pRthukarNI hastAbhyAM gRhItvA dve api bAhuzIrSe yAvat prApyate, tadyathA dakSiNena hastena vAmaM bAhuzIrSa vAmena dakSiNam, eSa dvayorapi kalAcikayorhadaye yo vinyAsavizeSaH sa svastikAkAra iti kRtvA svastika ucyate, etat pRthutvapramANamavasAtavyam / "nuvanne ya" tti nipannaH-tvagvati'tastadviSayaM sthavirakalpikAnAmAdezadvayaM taccAgre vakSyate / jinakalpikazca yad vastra 'khaNDitam' ekasmAt pArzvatazchinnaM pramANayuktaM ca yadi ca tat paribhujyamAnaM SaNmAsAn yAvad niyate tadI zaM Dhamiti jJAtvA gRhNAti, 'itarad nAma' SaNmAsAnapi yAvana nirvAhakSamaM tad durbalamiti kRtvA na gRhNAti // atha kimarthamasau khastikaM karoti ? ityAha [bhA. 3968] saMDAsachiDDeNa himAdI eti, guttA vaDaguttA vi ya tassa sejjA / hatyehi sau sotthikaDehi ghettuM vatyassa koNe suvaI va jhAti //
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ HERE THHTHI 404 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 dR-'tasya jinakalpikasya zayyA 'guptA vA' dhanakuDaya-kapATayuktAaguptA vA bhavet, ataH sandaMzakacchidreNa 'himAdikaM' zIta-vAta-sAdikam 'eti' Agacchati, tatastasya rakSaNArthaM 'svastikakRtAbhyAM' svastikAkAranivezitAbhyAM hastAbhyAMdvAvapi vastrasya koNau gRhItvA utkuTaka eva sa svapiti vA dhyAyati vA / tatra prAyeNa dharmajAgarikayA jAgarti, paraM kecidAcAryA bruvateutkuTaka eva tRtIye yAme kSaNamAtraM svapitIti / atha gacchavAsinAM kalpapramANamAha[bhA.3969] kappA AyapamANA, aDDAijA u vitthaDA htthaa| evaM majjhima mAnaM, ukkosaM hoti cttaari|| vR-kalpAH 'AtmapramANAH' sArdhahastatrayapramANAyAmAH, ardhatRtIyAMzca hastAn 'vistRtAH' pRthulA vidheyAH, etadmadhyamaM mAnaM pramANaMbhavati |utkrssto dairyeNa catvArohastAH / etadAdezadvayaM mantavyam / / atraiva kAraNamAha[mA.3970] saMkuciya taruNa AyapamANa suyaNe na siiysNphaaso| duhao pellaNa there, anuciya paannaairkkhaa''yaa| pR-yo bhikSustaruNo balavAn sa saGkucitapAda svaptuM zaknoti, tasya tathA svapane zItaspartho na bhavati, atastasya AtmapramANAH klpaaanujnyaataaH| yastu sthaviro vayasA vRddhaH sakSINabalatvAnna zakroti saGghacitapAdaH zayitum, atastasyAnugrahArthaM daidhyerNAtmapramANAdUrddhava SaDaGgulAni vistarato'pyardhatRtIyahastapramANAdabhyadhikAni SaDaGgulAni / evaM vidhIyamAne guNamupadarzayati"duhao pelaNa"tti ziraH-pAdAntalakSaNayoIyorapi pArzvayoryat kalpasya 'preraNam' AkramaNaM tena sthavirasya shiitNnbhvti| anucitaH' abhAvitaHzaikSaityarthaH, tasyApisvaphnavidhAvanabhijJasya kalpapramANamevameva jnyaatvym|apic evaM prANinAM rakSAkRtA bhavati, namaNDUkaplutyA kITikAdayaH prANinaH pravizantIti bhAvaH, AdizabdAd dIrdhajAtIyAdayo'pi na pravizanti, tenAtmano'pi rakSA kRtA bhvti|| [mA.3971] pattAbaMdhapamANa, mANapamANena hoi kAyavvaM / cauraMgulaM kamaMtA, pattAbaMdhassa koNA u|| vR-pAtrakabandhapramANaM bhAjanapramANena karttavyaM bhavati / yadi madhyamaM jaghanyaM vA pAtraM bhavati tadA pAtrakabandho'pi tadanusAreNa karaNIyaH, athotkRSTapramANapAtraMtadAso'pi gurutaraH kaaryH| kiM bahunA ? yathA granthI kRte sati pAtrakabandhasya koNAzcaturaGgulamUrddhava kAmanto bhavanti, grantheratiriktAzcaturalA aJcalA yathA bhavantIti bhAvaH, tathA pAtrakabandhapramANaM vidheyan / / [bhA.3972] rayatANassa pamANaM, bhANapamANena hoti kAyavvaM / pAyAhinaM karitiM, majhe cauraMgulaM kmti|| vR-rajastrANasya pramANaM bhAjanapramANena karttavyaM bhavati / katham? ityAha-prAdakSiNyena veSTanaM kurvat pAtrasya madhye 'caturaGgalaM' catvAryaDulAni yathA rajastraNamatikrAmati tathA rajastrANapramANaM vidheyam / / paTalakAnAMpramANamAha[bhA.3973] tivihammi kAlachee, tivihA paDalA u hoti pAyassa / - gimha-sisira-vAsAsuM, ukkosA majjhima jahannA / /
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ 405 uddezaka : 3, mUlaM-88, [bhA. 3973] vR-trividhe 'kAlacchede' kAlavibhAge trividhAnipaTalakAnipAtrasya bhvnti|idmevvyaacessttgriissm-shishir-vrssaasu pratyekamutkRSTAni madhyamAni jadhanyAni ca / tatra yAni atyantaddaDhAni tAnyutkRSTAni, Ida-durbalAni madhyamAni, durbalAnijadhanyAni / idameva bhAvayati[bhA.3974] gimhAsu tini paDalA, cauro hemaMte paMca vaasaasu| ukkosagA u ee, etto vocchAmi majjhimae / vR'grISmeSu' caturvapyuSNartumAseSutrINi paDalAni bhavanti, kAlasyAtyantarukSatayA tvaritameva pRthavIrajaHprabhRtInAM paritaNatestaiH paTalakAnAM bhaidAsambhavAt / catvAripaTalakAni 'hemante zItakAle bhavanti, kAlasya snigdhatayA vimardaina pRthivIrajaHprabhRtInAM pariNateH / paJca paTalakAni varSAsu bhavanti, kAlasyAtyantastragdhatvAt / etAnyutkRSTAni mantavyAni / ata Urdhva madhyamAni vakSye / pratijJAtamevAha[mA.3975] gimhAsu hoti cauro, paMca ya hemaMte chacca vAsAsu / majjhimagA khalu ee, etto u jahannae vocchN|| vR-grISmeSu catvAri paTalakAni, hemante paJca, varSAsu SaT, manAga jIrNatayA prabhUtatarANAmeva svakAryasAdhanAn / etAni khalu madhyamakAni mantavyAni / ata Urdhva jaghanyAni vakSye // [bhA.3976] gimhAsu paMca paDalA, hemaMte chacca satta vAsAsu / tivihammi kAlachee, tivihA paDalA upAyassa // kR-grISmeSupaJcapaTalakAni, hemantepaTa, varSAsu spt| etAnijadhanyAni / evaM trividhe kAlacchede trividhAni paTalakAnipAtrasya bhavanti ||uktNpttlkaanaaN gaNanApramANam, atha pramANapramANamtatraca vizeSacUrNi-gacchaniggayANaM cauraMsA paDalA, jaMbhANe majhe kae heTThA aTTa aNgulaaiNlNbNti| gacchavAsINaMjaM uggAhie samANe cauhiM aMgulehiM jannuena pAvati; ahavA dIhattaNeNa aDDAijA hatthA, ruMdattaNeNa divaDDo hattho // rajoharaNapramANamAha[bhA.3977] ghanamUle thiraM majjhe, agge mddvjuttyaa| egaMgiyaM ajhusiraM, porAyAmaM tipaasiyN|| vR-'mUle' hastagrahaNapradeze rajoharaNaM 'ghana' niviDaveSTitam, 'madhye' madhyabhAge 'sthiraM' dRDham, 'agre' dazikAparyante 'mArdavayuktatA' dazikA mRdusparzA vidheyA ityarthaH / 'ekAGgikaM nAma' tajjAtadazikaM na vA byAdikhaNDaniSpannam, 'azuSiraM' na romabahulaM na vA granthilam, "porAyAma" tiparvAyAmaM aGguSThaparvaNipratiSThitAyAH pradezinyA yAvadapAntarAlaMtAvapramANAyAmam, "tipAsiyaM" ti tribhirdavarakaveSTakaiH pAzitaM-baddham, evaMvidhaM rajoharaNaM karttavyam / idameva spaSTataramAha[bhA.3978] appolluM midupamhaMca, paDipunnaM hatthabUrimaM / tipariyallamaNIsahUM, rayaharaNaM dhArae munii|| vR. 'appollaM' 6DhaveSTanAdazuSiramazuSiradaNDaM vA, tathA mRdUni-komalAni pakSmANi-dazikAromAgrabhAgarupANi yasya tad mRdupakSmakam, 'pratipUrNa' bAhyena niSadyAdvayena yuktaMsad 'hastapUrimaM' yathA hastaM pUrayati tathA kartavyamityarthaH, 'triparivarta' trIn vArAn veSTanIyam 'anisRSTaM nAma' hastapramANAdavagrahAdaspheTitam, evaMvidhaM rajoharaNaM munirdhArayet / /
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 [bhA. 3979] unniyaM uTTiyaM ceva, kaMbalaM pAyapuMchaNaM / rayaNIpamAmittaM, kujjA porapariggahaM // vR- 'aurNikam' UrNAmayaM 'auSTrikaM vA' uSTraromamayaM yat kambalaM tat 'pAdaproJchanaM' rajoharaNaM kartavyam | 'ranipramANamAtraM ' hastapramANAyAmadaNDakaM 'parvaparigraham' aGguSThaparvalagnapradezinIzuSirapUrakam evaMvidhaM rajoharaNaM kuryAt / aupagrahikopadhivizeSabhUtAnAM saMstArakAdInAMpramANamAha[ bhA. 3980 ] saMthAruttarapaTTA, aDDAijjA u AyayA hatthe / tesiM vikkhaMbho puna, hatyaM caturaMgulaM caiva // vR- saMstArakottarapaTTakAvardhatRtIyAn hastAn 'AyatI' dIrdhI bhavataH, tayoH 'viSkammaH' vistAraH punarekaM hastaM caturaGgulaM ca bhavati, caturbhiraGgulairadhiko hasta ityarthaH // . duguNo catugguNo vA, hattho caturaMso colapaTTo u / egaguNA u nisejjA, hatthapamANA sapacchAyA // [ bhA. 3981] vR- dviguNazcaturguNo vA kRtaH san yathA hastapramANazcaturastra bhavati tathA colapaTTakaH karttavyaH / tatra dviguNaH sthavirANAm, caturguNastaruNAnAm / tathA rajoharaNapaTTasyaurNikI niSadyA 'ekaguNA' guNanayA ekatvasaGkhyAyuktA pramANena ca hastapramANA 'sapracchAdakA' tAvatpramANayaiva sautrikayA pracchAdakaniSadyayA sahitA bhavati // mukhavastrikApramANamAha [bhA. 3982 ] cauraMgulaM vihatthI, evaM muhaNaMtagassa u pamANaM / bitiyaM piya ppamANaM, muhappamANeNa kAyavvaM // vR- 'caturaGgulaM' catvAryaGgulAni vitastizcaikA etad 'mukhAnantakasya' mukhavastrakAyAH prmaannm| dvitIyamapyatra pramANaM bhavati, kim ? ityAha- mukhapramANena mukhAnantakaM karttavyam / kimuktaM bhavati ? - vasatiM pramArjayan rajaHpravezarakSaNArthaM koNadvaye gRhItvA nAsikAM mukhaM ca pracchAdya kRkATikAyAM yAvatA granthiM dAtuM zakroti tAvavyamANA mukhavastrakA karttavyA // [bhA. 3983] gocchaka paDilehaNiyA, pAyaTTavaNaM ca hoi taha ceva / tiNhaM piya ppamANaM, vihatthi cauraMgulaM ceva // vR- gocchaka: pAtrapratyupekSaNikA pAtrakasthApanaM ca tathaivAtra pramANato nirupaNIyaM bhavati / katham ? ityAha- 'trayANAmapi' gocchakAdInAM pramANaM vitastizcaturaGgulaM ca bhavati, SoDazAGgulapramANAni caturastrANi trINyapi bhavantIti bhAvaH // tadevamuktaM pAtra mAtrakavarjitAnAM zeSopakaraNAnAM pramANam, pAtra mAtrakayostu vastradhikArAdatra na kriyate, purastAd vidyAsyate / iha sthavirakalpikAnAM trayaH pracchAdakA bhavantIti pUrvamuktaM tadidAnIM draDhayannAha [bhA. 3984] jo vi tivattha duvattho, egena acelago va saMtharai / na hu te khiMsaMti paraM, savveNa vi tinni ghettavvA // vR-yo'pi sAdhuH trivastra dvivastra vA saMstarati, tribhirdvAbhyAM vA kalpairityarthaH, sa trIn dvau vA kalpAn paribhuGkatAm, yo'pyekena kalpena saMstarati sa ekameva paribhutAm, yo vA jinakalpikAdiracelakaH saMstarati sa ekamapi kalpaM mA gRhNAtu, paraM 'nahi' naiva 'te' svalpataravastra acelakA vA 'param' anyamadhikataravastra khiMsanti / kRtaH ? iti ced ucyate sarveNApi
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-88, [bhA. 3984] 407 sthavirakalpikenatrayaH kalpA niymaadgrhiitvyaaH| yadyapi zItaparISahasahiSNutayA kazcidekenApi kalpenAprAvRtaH saMstarati tathApi bhAgavatImAjJAmanuvartamAnaH so'pi trIn kalpAn gRhNAti / / kimarthaM punarIzI bhagavatAmAjJA ? iti ucyate[bhA.3985] appA asaMtharaMto, nivArio hoi tIhi vatthehiM / giNhati guruvidinne, pagAsapaDilehaNe satta / / vR- 'AtmA' zarIraM sa zItAdinA 'asaMstaran tribhirvastrarnivArito bhavati / tathA cAtra vizeSacUrNilikhito bhAvArtha- ussaggeNaM na caiva pAuriyavvaM / jAhe na saMtharai tAhe ekaMpAuNai / jAhe tena vina saMtharejjA tAhe biiyaM pi unniyaMpAuNeyaM paaunnejaa| jAhe tena vi na saMtharejjA tAhe taiyaM pi pAuNijjA / jai nAma taha vi na saMtharejA tAhe tinni vi chaDDeUNa bAhiM paDimAe ThAi, tAva acchai jAva sIeNaM nIsaTuMdrAvito, pacchA tammi ceva nivesai / jai tattha na saMtharejA tAhe aMto paDimaMThAi, tattha jhaannovgocitttthi|jin saMtharai tAhe biiyaM, tato taiyaM, tattha se aIva sAyaM bhavai / evaM appA tihiM vatthehiM nivArio havaiti / atha tAni parijIrNAni tato na tribhiH zItaM nivArayituM pAryate tata Aha-gurubhiH- AcAryairvitIrNAni 'prakAzapratyupekSaNAni' jIrNatvAdacauraharaNIyAni sapta vastraNyutkarSato gRhNAti idameva spaSTayati[bhA.3986] tini kasiNe jahanne, paMca ya daDhadubbalAI gennhejaa| sattaya parijunnAI, eyaM ukkosagaM gahaNaM // vR-kRtsnAni nAma-ghanamasRNAni yairantaritaH savitAna:zyate IzAni trINi vastraNijaghanyato gRhNIyAt, yAni tu dRDhadurbalAni tAni paJca gRhNIyAt, yAni parijIrNAni tAni sapta / etadutkRSTaM grahaNaM mantavyam / / kIdRzaM punarupadhiM bhikSurdhArayati? ityAha[bhA.3987] bhinnaM gaNanAjuttaM, pamANa iMgAla-dhUmaparisuddhaM / uvahiM dhArae bhikkhU, jo gaNaciMttaM na ciMtei // vR-bhinna nAma' sadazaMsakalaM vA yanna bhavati, 'gaNanAyuktaM gaNanApramANopetam, pramANena cayathoktadairdhya-vistaraviSayamAnena yuktamityanuvartute,tathA aGgAra-dhUmAbhyAM' rAga-dveSapariNAmAbhyAM pari-samantAt zuddha-virahitam, evaMvidhamupadhi sa bhikSurdhArayet, yo gaNacintAM na cintayati, sAmAnyasAdhuriti bhAvaH / yastu gaNacintakastasya na pratiniyatamupadhipramANam // tathA cAha[bhA.3988] gaNaciMtagassa etto, ukkoso majjhimo jahanno ya / - sabbo vi hoI uvahI, uvaggahakaro mahAnassa // vR-gaNacintakaH-gaNAvacchedikAdistasya sattAyAmata UrddhautkRSTomadhyamojaghanyazca sarvo'pi' audhika-aupagrahikazcopadhirmahAjanasyopagrahakaro bhavati / / idameva bhAvayati[bhA.3989] AlaMbane visuddhe, duguNo tiguNo caugguNo vA vi / savvo vi hoi uvahI, uvvaggahakaro mahAnassa / / vR-AlambanaM dvidhA-dravyato gartAdau nimajjatorajavAdi, bhAvataH saMsAragartAyAM nipttaaNjnyaanaadi| iha punaryatra kSetre kAle vA durlagaM vastra tadAdikamAlambanaM gRhyate, tatra 'vizuddhe' prazaste sati dviguNo vA triguNo vA caturguNo vA audhika aupagrahikazcopadhi sarvo'pi 'mahAjanasya'
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 gacchasyopagrahakaro bhaviSyatIti kRtvA gaNacintakasya parigrahe bhavatIti / gataM pramANadvAram, athAtirikta-hInadvAramAha[bhA.3990] pehA-'pehAdosA, bhAro ahikaraNameva atiritte| ee bhavaMti dosA, kajavivattIya hiinmmi|| vR-atiriktamupadhiM yadi pratyupekSate tadA sUtrA-'rthayormahAn parimanthaH, atha na pratyupekSate tata upadhiniSpatram, evaM prekSA-'prekSayorubhayorapi doSAH / bhArazca mahAn mArge gacchatAM bhavati / aparibhogyasya copadherdhAraNe adhikaraNam / ete'tirikta doSA bhavanti / atha 'hInaM' yathoktapramANAd nyunamupakaraNaM bhavati tataH kAryasya vipatti, yat tena kalpAdinA kArya tanna sidhyatIti bhaavH| atha parikarmaNidvAhamAha[bhA.3991]parikampaNi caubhaMgo, kAraNe vihi bitioM kAraNe avihi| nikAraNammi u vihi, cautyo nikkAraNe avihi|| vR- parikarmaNAyAM caturbhaGgI, gAthAyAM puMstvaM prAkRtatvAt / sA ceyam-kAraNe vidhinA parikarmaNamityeko bhaGgI, kAraNe'vidhineti dvitIyaH, niSkAraNe vidhineti tRtIyaH, niSkAraNe'vidhineti cturthH|| - [bhA.3992] kAraNe aNuna vihinA, suddho sesesu mAsikA tini / tava-kAlesu visiTTA, aMte gurugA ya dohiM pi|| -kAraNe vidhinA parikarmaNamanujJAtam, ata evAyaMprathamo bhaGgaH shuddhH| zeSeSu' triSu bhaGgeSu trINi mAsikAni bhavanti, navaraM tapaH-kAlayoviziSTAni-tatra dvitIyamoM kAlagurukam, tRtIye tapogurukam, 'antye caturthabhaGge 'dvAbhyAmapi tpH-kaalaabhyaaNgurukm|atrc gargarasIvanAdikam avidhiparikarmaNaMmantavyam / ekasarA dvisarA RSakaNTakAcasIvanikA vidhiparikarmaNaMsamanujJAtam // vibhUpAdvAramAha [bhA.3993] udAhaDA je hariyAhaDie, parehi dhoyAipayA u vatthe / . bhUsAnimittaM khalu te kariti, ugghAtimA vatthe savistharA u|| vR-prathamoddezake hatAhRtikAsUtre paraiH' stenaiH kRtAni dhautAdipadAni yAni vastre udAhRtAni tAniyadyAtmano vibhUSAnimittaM karoti tadA savista rAzcatvAra udghAtimA mAsA bhavanti |iymtr bhAvanA-vibhUSAnimittaM yadyAtmIyaM vastraM prakSAlayati rajati ghRSTaM mRSTaM vA karoti paTavAsAdinA vA vAsayati tadA caturlaghukam / savistaragrahaNAd dhautAdipadAni kurvatoyAAtmavirAdhanAtannippannamapi prAyazcittam / / kimarthaM punarvibhUSAmAsevate ? ityAha[bhA.3994] malena ghatthaM bahunA u vatthaM, ujjhAigo haM cimiNA bhavAmi / tassa dhovvammi karemi tatti, varaM na jogo malinAna jogo / vR.idaM madIyaM vastra bahunA malena 'grastam' ApUritam, ato'nenAhaM "ujjhAio' virupo bhavAmi / yatazcAha virupa upalabhyetataH 'tasya' vastrasyadhautavyetaptimahaM karomi, yena gomUtrAdinA zudhyati tadAnayAmItyarthaH / kutaH? ityAha-varaM me vastreNa saha na yogaH, paraM malinavastreNaM yogo na varam, malinavastraprAvaraNAdaprAvaraNameva zreya iti bhAvaH / kAraNe tu vastra dhAvannapi zuddhaH / / ___
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ 409 uddezaka : 3, mUlaM-88, [bhA. 3994] paraH prAha-nanu vastraghAvane vibhUSA bhavati, sAca sAdhUnAM kartuMna kalpate, "vimRsA itthisaMsaggI" ityAdivacanAt sUrirAha[bhA.3995]kAmaM vibhUjA khalu lobhadoso, tahA vitaM pAuNao na doso| mA hIlaNijjo imiNA bhavissaM, puvidimAI iya saMjaI vi / / vR-'kAmam' anumatametat, 'khaluH' avadhAraNe, yaiSA vibhUSA sA lobhadoSa eva, tathApi tad' vastraM zuci bhUtaM kAraNe kRtvA prAvRNvato nadoSaH kasya? ityAha-yaH pUrvarAjAdika RddhimAnAsIt satAzImRddhiM vihAya pravrajitaH san cintayati-mA'munAmalaklinnavAsasA abudhajanasyehalokapratibaddhasya hIlanIyo bhaviSyAmi, yathA-nUnaM kenApi devAdinA zApazapto'yam, yadevaM tAzI vibhUtiM vihAya sAmpratamIzImavasthAM prAptaH / AdizabdAdAcAryAdirapyevameva zucibhUtaM vastraM prAvRNoti / saMyatyapi RddhimapravrajitA nityaM pANDurapaTaprAvRtA tiSThati paryaTati vA / zucibhUtaM vastra prAvRNvatastasya kathaM rAgo bhavati? ityAha[bhA.3996] na tassa vatthAisu koi saMgo, rajjaM taNaMceva jaDhaM tu tenaM / jo so u ujjhAiya vatthajogo, taM gAravA so na caeti mottuM / / vR-yo'sau RddhimAn pravrajitastasya vastradiSu 'ko'pi' svalpo'pi saGgaH' rAgo nAsti, yataH 'tena' mahAtmanA rAjyaM tRNamiva parityaktam yaH punarasau "ujjhAio' virupo'hamamunA malavilInena vAsasA ityevamabhiprAyeNa dhautAdiguNopetasya vastrasya yogastamasau vibhUSApriyaH saMyataH "gArava" tti RddhigauravAnna moktuM zakroti, atastasya prAyazcittamuktamiti bhAvaH / gataM vibhUSAdvAram / atha mUrchAdvAramAha[bhA.3997] mahaddhane appadhane va vatthe, mucchijjatI jo avivittabhAvo / sataM pi no bhuMjati mA hujhijjhe, vAreti ca'naM kasiNA dugA do|| vR-'mahAdhane mAhamUlye alpadhanevA' alpamUlyevastra yaH 'aviviktabhAvaH' vivekavikalAzayaH 'mUrcchati' mUrchA karoti; kathametad jJAyate? ityAha-svayamapi tatpradhAnaM vastra na paribhuGkte 'mA kSIyatA' mA paribhujyamAnaM sat parijIryatAmiti kRtvA, 'anya' paribhuJAnaM ca vArayati, tasya prAyazcittam 'kRtvAH' sampUrNA "dugA do" tti catvAro mAsAH, caturgurukamityarthaH / / atha kimarthaM vastra mUrchA karoti ? ityAha[bhA.3998] desillagaM vannajuyaM maNunaM, cirAdanaM dAiM sinehao vA / labbhaM ca annaM pi imappabhAvA, mucchijjaI Iya bhisaM kusatto / vR. "desillaga" dezavizeSodbhavam, 'varNayutaM' varNADhyam, svadezIyaM paradezIyaM vA zleSaNaM sthUlaM vA yad manaso rucyate tad manojJam, 'cirantanaM nAma' yadAcAryaparamparAgatam, "dAI" ti nipAto vikalpArthe, yena vA tatpradattaM tasyopari mahAnsnehaH, yadvA'munA vastreNa tiSThatA'hamanyadapi vastrametataprabhAvAdeva lapsye, evamebhiH kAraNaiH 'bhRzam' atyarthaM 'kusattvaH' tucchadhRtibalo mUrchati, mUtizca na vivakSitaM vastra paribhuGkte // ukto vastraviSayo vidhiH, atha pAtraviSayaM tamevAbhidhitsurAha[bhA.3999] davvappamANaatiregahInadosA taheva avvaae|
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 lakkhaNamalakkhaNaM tiviha uvahi vocattha aannaadii|| [bhA.4000] ko porusI ya kAlo, Agara cAula jahanna jynnaae| codaga asatI asiva, ppamANa uvaoga cheyaNa muhe y|| vR-dravyamiha-pAtraMtasya yad vakSyamANaMpramANaM tato'tirikte hIne ca pAtre doSA vaktavyAH vA alakSaNam ? 3 / 'trividhaH' utkRSTAdibhedAyathAkRtAdibhedAtA triprakAra upadhiryathA gRhyate / / yathoktakramAca viparyastena grahaNe prAyazcittamAjJAdayazca doSAH 5 // tathA "ko" ti kaH pAtraM gRhNAti? 6 / "porisi"ttibahubandhanabaddhapAtraMdhArayatA sUtrA'rthapauruSyau dve api hApayitvA'paraM pAtraM gaveSaNIyam7 / "kAlo" tti tasya ca gaveSaNe kiyAn kAlaH? iti 8 'AkaraH' kutrikaapnnaadiytrpaatrNgvessymaannNlbhyte9|"caaul"titnduldhaavnenuplkssnntvaadussnnodkaadinaa vA bhAvitaM kiM kalpate ? na vA? iti 10 / "jahanna jayaNa" tti jaghanyaM paJcakaprAyazcittam, jaghanyAni vA-sarSapAdIni bIjAni tadyuktamapi pAtraM yatanayA grahItavyam 11|nodkH prerayatikathaM bIjabhRtamapi pAtramanujJAyate ? 12 / sUrirAha-yadetad bIjayuktapAtragrahaNamanujJAtaM tad 'asattAyAM pAtrakasyAbhAve, yatra vA bhAjanAni labhyante tatra apAntarAle vA azivam 13 / "pamANa uvaoga cheyaNa"tti yadi pramANayuktaM pAtraM na labhyate tata upayogapUrvakaM pAtrasyacchedanaM vidhAya pramANaM vidheyam 14 / "muhe" tti alpaparikarma-saparikarmakayormukhakaraNaM sambhavati na yathAkRte 15 / evametAni dvArANi prarupaNIyAnIti dvAragAthAdvayasa pArthaH / / sAmpratametadeva vivarISurAha[bhA.4001] pamANAtiregadharaNe, cauro mAsA havaMti ugghaayaa| AgAiNo ya dosA, virAdhanA saMjamA-''yAe / vR-pramANAtiriktapAtrakasya dhAraNe catvAro mAsA uddhAtikA bhavanti, AjJAdayazca doSAH, virAdhanA va saMyamA-''tmaviSayA / / idameva bhAvayati[bhA.4002] gaNanAe pamANeNa ya, gaNanAe samattao pddiggho| palimaMtha bheruTuMDaga, atippamANe ime dosA / / vR-gaNanayA pramAmenacapAtrakasya pramANaM dvividham / tatra gaNanAyAM 'samAtrakaH' mAtrakasahitaH pratigraho mntvyH| atha itaUrdhva tRtIyAdikaMpAtraMdhArayatitataH parikarmaNa-raGganAdaupratyupekSaNAdiSu ca mahAn parimantho bhavati, adhvani bahUni pAtrANi bahamAnasya bhAraH, bahUpakaraNazca 'udduNDukaH' janopahAsyo bhavati, aho ! bhAravAhako'yamiti / tatra ca 'atipramANe' pramANadvayAtirikte pAtre ete doSAH / / tadyathA[bhA.4003] bhAreNa veyaNA vA, abhihaNamAI na pehae dosA / rIyAi saMjamammi ya, chakkAyA bhANabheo y|| vR-prabhUtapAtravahane bhAreNAkrAntasya vedanA, tayA'dito go-hasti-turaGgamAdInamighAtaM-prahAraM prayacchati, na pazyati, AdizabdAt sthANu-kaNTakAdIni na prekSate, evamAtmavirAdhanAyAM dossaaH| saMyamavirAdhanAyAm IryAdikaMna zodhayati, tatazcaSaTkAyavirAdhanA, anupayukto vA praskhalito bhAjanabhedamapi vidadhyAt / / ete gaNanAtirikte doSA uktAH, pramANAtiriktetu pAtre ime doSAH ,
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka :3, mUlaM-88, [bhA. 4004] 411 [bhA.4004] bhANa'ppamANagahaNe, bhuMjaNe gelana'bhuMja ujjhimigaa| esaNapelaNa bheo, hAni aDate duviha dosaa|| vR."bhANa'ppamANa" tti akAraprazleSAd 'apramANasya' atibRhattarapramANasya bhAjanasya, grahaNe ime doSAH-tadatibRhattaraM bhAjanaM paripUrNamapi bhRtvA yadi sarvamapi bhukate tato jvarAdikaM glAnatvaM bhavet / atha na bhukte tataH 'ujjhimikA pariSThApanikA bhavati / atibRhattaraM ca pAtraM yadA cireNApi na pUryate tadA eSaNApreraNaM kRtvA'pi bibhRyAt / bharitaM cAtibhAreNa pratiskhalya bhedamupagacchet / tato bhAjanena vinA yA AtmanaH kAryaparihANistaniSpannaM prAyazcittam / gurutvena cAtma-saMyamavirAdhAnAlakSaNA dvividhAdoSA bhavanti-tatrAtmavirAdhanAyAMparyaTato'tibhAreNa kaTIskandhAdikaM paritApyeta, saMyamavirAdhanAyAmIryAmazodhayan SaTkAyAn virAdhayet / / gatamatiriktadvAram / atha hInadvAramAha[bhA.4005] hInappamANadharaNe, cauro mAsA havaMti ugdhaayaa| ANAdiyo ya dosA, virAdhanA sNjmaa-''yaae|| vR-yat pratigrahasya mAtrakasya vA pramANaM vakSyate tato hInaM yadi dhArayati tadA catvAro mAsA udghAtimA bhavanti, etacca pratigrahe mantavyam / mAtrake tu mAsalaghu / Aha ca nizIthacUrNikRtepaDiggahage caulahuM, mattage mAsalahuM / AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamA-''tmaviSayA / / idameva bhAvayati[bhA.4006] Unena na pUrissaM, AkaMThA tena giNhatI ubhayaM / mA levakaDaM ti puno, tatthuvaogo na bhUmIe / / vR-anena pramANahInena 'Unena' abharitena nAhamAtmAnaM pUrayiSye, tata AkaNThAt tatra bhAjane 'ubhayamapi' kUraM kusaNaM ca gRhNAti / tato mA pAtrabandho lepakRto bhavatviti kRtvA 'tatraiva' pAtrakabandhakharaNTane upayogo bhavati, na punarbhUmau / / anupayuktasya ceme doSAH[bhA.4007] khANU kaMTaga visame, abhihaNamAI na pehae dose / rIyA pagaliya tenaga, bhAyaNamee ya chkkaayaa|| vR- IryAyAmanupayuktaH sthANunA kaNTakena vA vidhyate, viSame vA bhUbhAge nipatet, gavAdikRtAbhighAtAdIMzca doSAn na prekSate, iyamAtmavirAdhanA |sNymviraadhnaa tvevam-anupayukta IryAM na zodhayate, bhAjanAcca bhaktaM pAnakaM vA parigaleta, tacca pragalitaM vilokya stenAH 'paripUrNa bhRtamidaM bhAjanamasti' iti paribhAvyApahareyuH / atha kutrApi praskhalitastato bhAjanabhedaH SaTkAyavirAdhanA vA bhavet // [bhA.4008] guru pAhuNa ama dubbala, bAle vuDDhe gilANa sehe ya / lAbhA''lAbha'ddhANe, anukaMpA lAbhavocchedo / / vR-pramANahInaMbhAjanaM dhArayatAguru-prAdhuNaka kSapaka-durbalA bAlovRddho glAnaH zaikSazvaparityaktA mntvyaaH| tathA kSetrapratyupekSaNArthaM preSitastena laghIyasAbhAjanena kathaM lAbhA-'lAbhaparIkSAM karotu? chinnAdhvani vA kazcid dAnazraddhAluranukampayA yad yadupasthApyate tat tad bhAjanaM bharati, tatra gacchasAdhAraNaM bhAjanamupasthApayitavyam / hInabhAjane punarupasthApyamAnetasya lAbhasya vyavacchedo
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 2-3/88 412 bhavati, nirjarAyAzca lAbho na bhavatIti saGkSepahagAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivarISuH prathamataH prAyazcittamAha [ mA. 4009 ] gurugAya guru-gilANe, pAhuNa-khamae ya caulahU hoMti / sehassa hoi guruo, dubbala juyale ya mAsalahu / / vR- guruNAM glAnasya copaSTambhamakurvatazcaturgurukAH / prAghuNakasya kSapakasya copaSTambhAkaraNe caturlaghavo bhavanti / zaikSasyAdAne mAsagurukaH / durbalasya 'yugalasya ca ' bAla-vRddhalakSaNasyAdAne mAsalaghu // [mA. 4010] appa - paraparicAo, gurumAINaM adeMta deMtassa / aparicchie ya dosA, voccheo nijArA'lAbhe / / vR- laghutarabhAjanagRhItaM gurvAdInAM yadi dadAti tata AtmaparityAgaH, atha stokamiti kRtvA na dadAti tato gurvAdInAM pareSAM parityAgaH kRto bhavati / tathA pramANahInaM bhAjanaM gRhItvA kSetrapratyupekSaNArthaM gataH kathaM lAbhA 'lAbhaM parIkSatAm ? tato'parIkSite kSetre ye doSAste mandaparIkSite mantavyAH / adhvani prapannAnAM ca saGghaDirbhavet, dAnazrAddho vA kazcidanukampayA prabhUtaM bhakta pAnaM dadyAt yadvA svasthAne'pi dhRtAdi sAdhAraNadravyaM labhyeta tatra laghutarabhAjane bhakta-pAna- lAbhasya nirjarAyAzca vyavacchedo bhavati / / atha kSullakabhAjanasyaiva doSAntarAbhidhAnAyAhalevakaDe vosaTTe, sukkhe lagge ya koDite sihare / [ bhA. 4011] ee havaMti dosA, Dahare bhANe ya uDDAho / $ vR-takrAdinA tadavamapramANaM bhAjanamAkaNThamApUritaM tato vosaTTe" tti praluThite takrAdau tad bhAjanaM lepakRtaM krayate / atha pAtralepanabhayAt tatra zuSkameva bhaktaM gRhNAti tatastad bhaktaM bhuJjanasya galake udare vA laget, lagne ca tatrAjIrNa bhavet / "koDiyaM" ti gADhacampitaM campyamAnaM vA pAtrakaM bhajyeta / 'zikharaM vA' pAtrasyopari bhaktasya zikhAM kurvantaM dRSTavA loko brUyAt-aho ! asantuSTA bahubhakSakA amI; evamuDDAho bhvet| ete Dahare bhAjane doSAH // athainAmeva bhAvayati [ bhA. 4012] dhuvaNA-' dhuvaNe dosA, vosaIte ya kAya AusiNe / sukkhe laggA'jIraga, koDiya sihare ya uDDAho / / vR- atibhRtatvena takra-tImanAdInI praloThyatA yat pAtrakaM lepakRtIkRtaM tasya ghAvanA'dhAvanayorubhayorapi doSAH / tatra dhAvane plAvanAdayaH, adhAvane tu rAtribhojanavratabhaGgaH / "vosate ya" parigalati bhakta pAne SannAM kAyAnAM virAdhanA / athavA tenoSNena parigalatA digdhazarIrasyAtmavirAdhanA | zuSkeca bhakte'timAtraM bhujyamAne galake udare vA lagne'jIrNaM bhavet, tatra ca glAnAropaNA / "koDitaM " gADhaM cappitaM san tat pAtrakaM bhjyet| 'zikhare ca' bhaktasyopari zikhAyAM vidhIyamAnAyAM uDDAho bhavati / yata evamAdayo doSAstataH pramANayuktameva grahItavyam // kIdRzaM punastat pramANam ? ityAzaGkaya pramANamAha [bhA. 4013] tini vihatthI cauraMgulaM ca bhANassa majjhimapamANaM / eto hIna jahannaM, atiregayaraM tu ukkosaM // vR- pAtrasya paridhirdavarakeNa bhIyate, tatra ca mite yadA sa mAnadavarakastistra vitasta F
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-88, [bhA. 4013] - 413 yazcatvAryakulAni ca bhavanti tadA tasya 'bhAjanasya' pAtrakasya tad madhyamapramANam / itaH' madhyamapramANAd hInaM yat pAtraM tad jadhanyam / 'atiriktataraM tu madhyamapramANAd bRhattaramutkRSTam / / athavA[bhA.4014] ukkosatisAmAse, dugAuaddhANamAgao saahuu| cauraMgulavajaM bhatta-pAna paJjattiyaM heTThA // vR-utkRSTastRDmAsaH sa ucyate yasmin atIvaprabalA pipAsA samullasati, saca jyeSTha ASADho vA; tasmin kAle dvigavyUtapramANAdadhvana Agato yaH sAdhuH tasyezakAlA-'dhvakhitramya yat 'caturaGgulavarjam' uparitanaizcaturbhiraGgulainyUnamadhastAdbhakta-pAnasya bhRtaM paryAptaM bhavati tadityambhUtaM pAtrakasya pramANa mantavyam // [mA.4015] eyaM ceva pamANaM, savisesayaraM anuggahapavattaM / kaMtAre dubhikkhe, rohagamAIsu bhaiyavvaM // vR- etadeva pramANaM 'savizeSataraM' samadhikataraM yasya bhAjanasya bhavati tad 'anugrahapravRttaM' gacchasyAnugrahArthaM pravartate / katham? ityAha-'kAntAre' mahatyAmaTavyAM vartamAnasya taduttIrNasya vA gacchasyAnugrahArthaMtadgRhItvA vaiyAvRtyakaraH paryaTati, durbhikSe'pyalabhyamAnayAM bhikSAyAM tadgRhItvA ciramaTitvA bAlAdibhyo dadAti, evaM nagarasya rodhake saAte AdizabdAdapareSu vA bhayavizeSeSu kazcid dAnazraddhAluryAvadekasmin bhAjane mAti tAvat pracurataramapi bhakta-pAnaM dadyAt, tatra tad atiriktabhAjanaM bhaktavyaM sevniiym||athaapvaaddvaarmmidhitsuphaikaarnnairdhikNhiinN vAdhArayati tAni tAvadarzayati[bhA.4016] annANe gArave luddhe, asaMpattI ya jaanne| lahuo lahuyA gurugA, cauttho suddho u jANao kR-yadi ajJAnena hInA-'dhikapramANaMbhAjanaMdhArayati tatolaghumAsaH / gauraveNadhArayatazcatvAro laghavaH / lobhanaM lubdhaM lobha ityarthaH, tenadhArayatazcatvAro guravaH / asamprApti ma-pramANa-yuktasya pAtrasyAprAptistasyAM yo hInA-'tiriktaM dhArayati saH 'caturtha' asamprAptidhArakaH zuddhaH / tathA jJAyako nAma-pAtralakSaNA-'lakSaNavedI sa lakSaNayuktaM hInA-'dhikapramANamapi dhArayan zuddha iti dvArazlokasamAsArthaH / athainameva vivRNoti[bhA.4017] hInA-'diregadose, ajANao so dharija hIna-'hiyaM / pagaIya thovabhogI, sati lAbhe vA karetomaM / / vR-pAtrasya ye hInA-'tiriktaviSayA doSAH pUrvamuktAstAn yo yatirna jAnIte sa hiinaa'dhikprmaannNdhaaryet|tthaa kazcidRddhigauravagurukaH satyapi bhakta-pAnalAbheprakRtyaivastokabhojI 'svalpAhAro'yaM mahAtmA' iti khyAphnArtham 'navama' hInapramANaM bhAjanaM karoti // kiM punastasya Rddhigauravam ? ityAha[bhA.4018] IsaranikkhaMto vA, Ayario vA vi esa DahareNaM / , iti gAraveNa omaM, aippamANaM cimehiM tu / / pR-'IzvaraniSkrAnto vA' rAjAdimaharddhikapravrajitaH, AcAryo vA eSa sAdhuryadevaM 'DahareNa'
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/88 laghunA bhAjanena bhikSAM paryaTati, 'iti' evaM 'gauraveNa ' yazaH pravAdalipsAlakSaNenAvamaM bhAjanaM karoti / atipramANaM punaH pAtramamunA kAraNena karoti // [mA. 4019] anigUhiyabala - virio, veyAvaccaM kareti aho ! samaNo / mama tullo na ya koyI, pasaMsakAmI mahalleNaM // 414 vR- 'atha' ityupanyAse / aho ! ayaM zramaNaH puNyAtmA anigUhitabala - vIryo mahatA bhAjanena sakalasyApi gacchasya vaiyAvRtyaM karoti, evaM prazaMsAkAmI nAsti ko'pi mama bAhubalamaGgIkRtya 'tulyaH' sadhza iti khyApanArthamatiriktaM bhAjanaM karoti // atha lubdhapadaM vyAceSTaaMtaM na hoi deyaM, dhovAsI esa deha se suddhaM / ukkosassa va laMbhe, kahi gheccha mahala lobheNaM // [bhA. 4020] vRkSullakabhAjanena gRhAGgaNasthitaM sAdhuM dRSTvA gRhasvAmI bhaNati 'stokAzI' stokAhAro'yaM muni ato'syAntaprAntaM bhaktaM na deyam, kintu 'zuddham' utkRSTadravyam asya prayacchtha, evaM vicintya lubdhatayA hInapramANaM karoti / tathA 'utkRSTasya' zAli-mudradAlyoderdravyasya prabhUtasya lAbhe sati cintayati-anena pramANopetabhAjanena pUrvaM sAmAnyabhaktasya bhRtena pazcAdutkRSTadravyaM labhyamAnaM kutra grahISyAmi ? iti vicintya lobhena mahattaraM bhAjanaM gRhNAti // athAsamprApti-jJAyakapade vyAkhyAti[bhA. 4021] juttapamANassa' satI, hIna 'tiriktaM cauttho dhAreti / lakkhaNajya hIna - 'hiyaM, naMdI gacchaTTa vA carimo // vR yuktapramANaM yathoktapramANopetaM tad anekazo gaveSyamANamapi na prApyate, atastasyAbhAve hInaM vA'tiriktaM vA pAtraM caturthaH saGgraha gAthokta kamaprAmANyAdasamprAptimAn dhArayati / tathA yada lakSaNayuktaM tad lakSaNA 5 lakSaNavedI hInAdhika pramANAmapi jJAnAdivRddhinimittaM dhArayati / yadvA gacchasyopagrahakaraM yad nandI bhAjanaM tad gacchArthaM 'caramaH ' caramadvAravarttI-jJAyako dhArayati // gatamapavAda dvAram, atha lakSaNA' lakSaNa dvAramoha [ mA. 4022 ] vaTTaM samacauraMsaM, hoi thiraM thAvaraM ca vannahaM / huMDaM vAyAiddhaM, bhinnaM ca adhAraNijjAI // vR- 'vRttaM' vartulaM tadapi 'samacaturasraM' ucchyaparidhinA kukSiparidhinA ca tulyaM 'sthiraM' supratiSThAnaM DhaM vA 'sthAvaram' aprAtihArikaM 'varNADhyaM' snigadhavarNopitaM pAThAntareNa "dhanaM tu" tti etairguNairyuktaM 'dhanyaM' evaMvidhaM lakSaNayuktamucyate / tathA 'huNDaM' viSamasaMsthitaM kvacid nimnaM kvacidunnatamityarthaH, 'vAtAviddhaM' niSpattikAlamantareNArvAgapi zuSkam ata eva saGkucitaM valibhRtaM ca saJjAtam, 'bhinnaM nAma' sacchidra rAjiyuktaM vA etAnyalakSaNatayA'dhAraNIyAni / / atha lakSaNA - S lakSaNayuktayoreva guNa-doSAnAha [ bhA. 4023] saMThiyampi bhave lAbho, patiTThA supatiTTie / nivvaNe kittimAroggaM, vannaDDe nANasaMpayA // vR- 'saMsthite' vRtta - samacaturastra pAtre dhAryamANe vipulo bhakta pAnAdilAbho bhavati / 'supratiSThite' sthire pAtre cAritre gaNe AcAryAdipade vA 'pratiSThA' sthiratA saJjAyate / 'nirvraNe' vraNavikale kIrttirArogyaM ca bhavati / 'varNADhye' snigdhavarNapite 'jJAnasampat' prabhUtasUtrA 'rthalAbharupA bhavati / /
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 3, mUla-88, [bhA. 4024] [ bhA. 4024] huNDe carittabheo, sabalammi ya cittaviSmamaM jANe / duSpute khIlasaMThANe, natthi TTANaM ti niddise // vR- 'huNDe' viSamasaMsthite 'cAritrasya bhedaH' mUlottaraguNaviSayAzcAritrAticArA ityarthaH / zabalaMvicitravarNaM tatra 'cittavibhramaM kSiptavittatAdirupaM sambhavantaM jaaniiyaat| duppuyaM nAmapuSpakamUle na pratiSThitam, kIlakasaMsthAnaM tu karparAkAraM kIlakavad dIrdham, Idhze pAtre gaNe caraNe vA sthAnaM nAstIti nirdizet // [bhA. 4025 ] paumuppale akusalaM, savvaNe vnnmaaise| aMto bahiM va dahe, maraNaM tattha niddise / / vR- 'padmotpale' adhaH padmotpalAkArapuSpakayukte sAdhUnAmakuzalaM bhavati / savraNe vraNamAdizet, pAtrakasvAmino vraNo bhavatIti bhAvaH / antarbahirvA dagdhe sati pAtrake maraNaM nirdizet / / atraiva prAyazcittamAha [bhA. 4026] daDDhe puNphagabhinne, paumuppala savvaNe ya caugurugA / sesamabhinne lagA, huMDAdIesu mAsalahu // 415 vR- antarbahirvA dagdhe pAtre tathA puSkaM pAtrakasya nAbhi tatra yad bhinnaM tasmin tathA padmotpalAkArapuSpakayukte savraNeca pratyekaM caturgurukAH / zeSeSu-puSpakavyatirikteSu kukSyAdisthAneSu bhinne caturlaghukAH / huNDe AdizabdAd vAtAviddhe duSpute kIlakasasthAne avarNADhye zabale ca mAsalaghu // gataM lakSaNA - SlakSaNadvAram, atha trividhopadhidvAramAha [bhA. 4027] tivihaM ca hoi pAyaM, ahAkaDaM appa-saparikammaM ca / puvvamahAkaDagahaNaM, tassa'sati kameNa donniyare / / vR- trividhaM ca bhavati pAtram- alAbumayaM dArumayaM mRttikaamym| punarekaikaM trividhamyathAkRtamalpaparikarma saparikarma ca / pUrvaM yathAkRtasya grahaNam, tasyAbhAve krameNetare dve pAtrake grahItavye, prathamamalpaparikarma tadaprAptI bahuparikarmApItyarthaH // viparyastadvAramAha [ bhA. 4028] tivihe parUviyammiM, vocatthe gahaNe lahugA ANAdI / chedana-bhedanakaraNe, jA jahi ArovaNA bhaNitA // vR-yathAkRtAdibhedAt trividhe pAtre prarUpite sati tato viparyastagrahaNe caturlaghukAkhyaM prAyazcittam, AjJAdayazca doSA vaktavyAH / tatra yathAkRtAdiprarUpaNaM tAvad vidhIyate yathAkRtaM nAmapUrvakRtamukhaMpradattalepaM ca sarvathA parikarmarahitam, alpaparikarma tu pAtraM taducyate yadardhAGgulaM yAvat chidyate, ardhAkulAt paratizchidyamAnaM bahuparikarmakam / punarekaikaM tridhA utkRSTa-madhyama-jaghanyabhedAt / tatrotkRSTasya yathAkRtasyotpAdanAya nirgatastasya yogamakRtvA'lpaparikarma gRhNAti caturlaghavaH, bahuparikarma gRhNAti caturlaghavaH / yadA yathAkRtaM yoge kRte'pi na prApyate tadA'lpaparikarmaNo yogamakRtvA bahuparikarma gRhNAti caturlaghava AjJAdayazca doSAH, evaM madhyama- jaghanyayorapi bhAvanA karttavyA / navaraM madhyamasya viparyAsena grahaNe mAsalaghu, jaghanyasya viparyAsagrahaNe paJcakam / api ca saparikarmaNi pAtre chedana-bhedanAdi kurvato yA yatrAropaNA pIThikAyAM pAtrakalpikadvAre bhaNitA saivehApi mantavyA // atha 'ka:' iti dvAraM vivRNoti
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 [bhA.4029] ko geNhati gIyatyo, asatIe pAyakappio jo u| ussagga-'vavAehiM, kahijjatI pAyagahaNaM se // vR-kaH saMyataH pAtraMgRhNAti? sUrirAha-'gItArthaH' parijJAtasakalacchedazrutArtha paatrkNgRhnnaati| atha nAsti gItArthastatoyaH pAtrakalpikaH' gRhItapAtraiSaNAsUtrArtha sgRhnnaati|tsyaapybhaave yo medhAvI tasya pAtragrahaNutsargato'pavAdatazca kathyate tato'sau pAtraM gRhNIyAt / / atha pauruSIdvAramAha[bhA.4030] huMDAdi ekabaMdhe, suttatthe karate maggaNaM kujA / duga-tigabaMdhe suttaM, tiNhuvari do vi vajejjA / / vR- yat pAtraM huNDam, AdizabdAd duSputaM kIlakasaMsthitaM zabalaM ca, yaccaikabandham, etAni paribhujAnaH sUtrA-'rthapauruSyau dve api kurvan yathAkRtAdeH pAtrasya mArgaNAM kuryAt / atha dvividhaM trividhaM (dvibandhaM tribandha] vA pAtaraM paribhujyamAnamastitataHsUtrapauruSIMkRtvA'rthapauruSI hApayitvA maargyti|ath trayANAMbandhAnAmupari catuHprabhRtisthAneSutatpAtraMbaddhamasti tataH sUtrArthapauruSyo dve api varjayet, sUryodayAdArabhyaivAparaM pAtrakaM mArgayatIti ||ath kAladvAramAha[bhA.4031] cattAri ahAkaDae, do mAsA hoti appaparimme / tena para maggiyammi ya, asatiggahaNaM saparikamme / / vR-huNDa-zabalatAdyalakSaNayuktaM pAtraM dhArayatA caturo mAsAn yathAkRtaM mArgayitavyam / caturdA mAseSu pUrNeSvapi yadA yathAkRtaM na prApyate tadA dauva mAsAvalpaparikarmagaveSaNe bhvtH| tataH paraM mArgite'pyalpararikarmaNyaprApte SaNmAsyAM pUrNAyAM saparikarmaNo grahaNaM karoti // taca kiyantaM kAlaM gaveSaNIyam ? ityAha[bhA.4032] paNayAlIsaM divase, maggittA jA na labmae tatiyaM / tena pareNa na giNhai, nA pakkheNaM na rajjejA / / vR-paJcacatvAriMzataM divasAn 'tRtIyaM' bahuparikarma mArgayitvA yadi na labhyate tataH kim ? ityAha-"tena pareNa"tti prAkRtatvAt paJcamyarthe tRtIyA, tataH paJcacatvAriMzato divasebhyaH paraM bahuparikarmanagRhNAti / kutaH? itice ucyate-yathAkRtagaveSaNakAlAdArabhya sArdhasaptasumAseSu gateSu paJcadazabhirdivasaivarSA rAtrau bhavati, tena ca pakSamAtreNa kAlena mA tat pAtrakaM 'narajyeta' mA liptaM stprgunniibhvet|kimuktN bhavati?-varSAkAle pAtrasyaparikarmakartuna labhyate, bahuparikarmaNi ca pAtre chedana-bhedanAdi prabhUtaM parikarma vidheyam, tacca pakSamAtreNa na kartuM pAryate, ataH paJcacatvAriMzadivasebhyaH parato na grahItavyamiti // gataM kAladvAram, athAkaradvAramAha[mA.4033] kuttIya siddh-ninnhg-pvNc-pddimaauvaasgaaiisu| kuttiyavajjaM bitiyaM, AgaramAIsu vA do vi|| vR-ythaakRtNpaatrkNkutrikaapnnemaargyitvym| siddhaputrakasya vA nihnavasya vA prapaJcazramaNasya vA ekAdazI pratimAM pUrayitvA vA zramaNopAsako gRhaM pratyAgatastadAdervA pArve yathAkRtaM pAtraM prApyate / 'kutrikApaNavarja' zeSeSu siddhaputrakAdiSu 'dvitIyam alpaparikarma prApyate / athavA AkarAdiSu 'dve api' alpaparikarma-saparikarmaNI prApyate // tadyathA
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-88, [ bhA. 4034 ] [bhA. 4034] 417 Agara naI kuDaMge, vAhe tene ya bhikkha jaMta vihii| kaya kAriyaM va kItaM, jai kappai gheppatU ajjo ! / / vR- 'AkaraH' bhillapallayAdi yatrAlAbUni prApyante, nadyo yAstumbakaistIryante, 'kuDaGgaM nAma' yatra vanakhaNDe tamubkAni jAyante, "vAhe tene yatti vyAdhapallayAM stenapallayAM vA'lAbUni yatra vanakhaNDe tumbakAni jAyante, "vAhe tene yatti vyAdhapallayAM stenapallayAM vA'lAbUni labhyante, "bhikkha"tti ye bhikSAcA alAbukAni gRhItvA bhikSAM paryaTanti, "jaMta "tti yantrazAlAsu guDAdInAmutsecanArthamalAbUni dhAryante, eteSu sthAneSu "vihi "tti vidhinA pAtrakaM grahItavyam / kaH punarvidhi ? iti ced ucyate tatrAkarAdiSu gatvA'vabhASaNe kRte dAyakena ca pAtrake darzite praSTavyam-kasyArthametat kRtam ? / tataste'bhidadhyu- yuSmAkamarthAya kRtaM kAritaM krItaM vA, yadi kalpate tata Arya ! gRhyatAm / evamukte sati gRhNAtIti saGgrahagAthAsamAsArthaH / / athainAmeva gAthAdvayena vivRNoti[bhA. 4035] Agara pallImAI, nicudaga nadI kuDaMgamussaraNaM / vAhe tene bhikkhe, jaMte paribhoga'saMsattaM // vR- Akaro nAma bhillapallI bhillakoTTaM vA, tatra prAyo'lAbUni prabhUtAni prApyante / tathA nityodakAH - agAdhajalA mahAnadyo yatra grAmAdau alAbubhistIryante tatra pAtrANi prApyante / 'kuDaGga' vRkSagahanaM tatra tumbikAnAm 'utsaraNaM' vApanaM kriyate, yadvA tAsAmeva nadInAM kUleSu ye vRkSakuDaGgAsteSu tumbikA vApyante / vyAdhapallayAM stenapallayAM ca tumbakeSu kAJjika-pAnIyAdIni prakSipyante, kaulAlabhAjanAbhAvAt / bhikSAcarA bhikSArthamalAbUni gRhNanti / yantrazAlAdiSu ca guDotsecanAdihetoralAbUni gRhyante / eteSvAkarAdiSu yasya pratidivasaM paribhogaH kriyamANo vidyate tat pAtrakaM jantubhirasaMsaktaM bhavatIti kRtvA grahItavyam // tatra [mA. 4036 ] tubmaTThAe kayamiNaM, annesa'TThAe ahavaNa saaTThA / jo. ghecchati va tadaTThA, emeva ya kIya- pAmi // vR- pAtre ca darzite kasyArthametat kRtam ya iti pRSTo dAtA brUyAt yuSmAkamarthAya kRtamidaM kAritaM vA, athavA'nyeSAM sAdhUnAmaryAta kRtam, "ahavaNa'' tti nipAto'thavArthe, 'svArtham' Atmano'rthAya kRtamidamasmAbhi, yadvA ya eva bhikSAcaro grahISyati tasyArthAya kRtamidam yAvantikamityarthaH / evameva ca krIta-prAmityAdikamapi vaktavyam / yaccAtrAtmArtha kRtAdikaM tat kalpate, AdhAkarmikAdikaM tu na kalpate // gatamAkaradvAram / atha cAuladvAramAhacAula uNhodaga tuyare kusaNe taheva takke ya / [bhA. 4037] ho bhAbiyaM taM kappati bhaiyavvagaM sesaM // vR- "cAula'tti tanduladhAvanam, 'uSNodakaM' pratItam, 'tuvaraM' kusumbhodakAdi, 'kusaNaM' mudgadAlyAdi tasya yadudakaM tadapi kusaNam, takraM pratItam, etairyad bhAvitaM tat kalpate / 'zeSam' etadviparItajalabhAvitaM 'bhaktavyaM' vikalpanIyam / / bhajanAmevopadarzayati [bhA. 4038 ] sItajalabhAviyaM avigate tu sItodae na giNhati / 1927
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/88 majja-vasa- tela- sappI-mahumAdIbhAviyaM bhayitaM / vR- zItajalabhAvitaM yat pAtraM tad 'avigate' apariNate zItodake na gRhNanti / madya- vasAtaila-sarpirmadhvAdibhistu bhAvitaM 'bhaktaM' vikalpitam / tathAhi-yadi teSAM madyAdInAmavayavA nizeSA apyapanetuM zakyante tato gRhyate, itarathA na gRhyate; athavA vikaTAdibhAvitaM yatra jugupsitaM tatra na gRhyate, ajgupsitaM tu gRhyate / / pAtragrahaNa eva vidhimAha [bhA. 4039] [bhA. 4040] [mA. 4041] [ bhA. 4042 ] tasa bIyammi vi diTThe, na geNhatI geNhatI tu addiTThe / gahaNammi u parisuddhe, kappati diTThehi vi bahUhiM // vR- etAzcatasro'pi gAthAH pIThikAyAM savistaraM vyAkhyAtAH iti neha bhUyo vyAkhyAyante // gataM cAuladvAram / atha dhanyayatanAdvAramAha [bhA. 4043] pacchitta paNa jahannaM, tena u tavvuDDie ya jayaNAe / jahannA va sAsavAdI, tehi u jayaNeyara kalAdI // omAsaNA ya pucchA, diTThe rikke muhaM vahaMte ya / saTTe nikkhitte, sukkhe ya pagAsa daDUNaM // omaMtha pANamAI, pucchA mUlaguNa uttaraguNe ya / tidvANe tikkhutto, suddho sasiNiddhamAdIsu // dAhiNakareNa koNaM, ghettuttANeNa vAmamaNibaMdhe / ghaTTei tinni vAre, tinni tale tini bhUmIya // vR- jaghanyaM prAyazcittaM paJcakam tena yatanA jaghanyayatanA / katham ? ityAha- 'tadvRdhyA' paJcakAdivRddhirUpayA yatanayA pAtrakAsattAyAM yatante / athavA sarSapAdIni bIjAni 'jaghanyAni sUkSmANItyarthaH, tairyuktaM pAtrakaM vakSyamANayA SaDbhAgakaravRddhiyatanayA gRhNanti, 'itarAnitu' bAdarANi bIjAni kalA:- paNakAstadAdIni, AdizabdAd masUrAdIni ca // amumevArthaM vivarISurAha[ bhA. 4044] chababhAgakae hatthe, suhumesU paDhamapavva panagaM tU / dasa bitie rAidinA, aMgulimUlesu pannarasa / / 'vIsaM tu AulehA, aMguto ya hoi paNuvIsA / pasayammi hoi mAso, cAummAsA bhave causu // [bhA. 4045] 7 bR- iha hastaH SaD bhAgAH kriyate tatra prathamaparvANyeko bhAgaH, dvitIyaparvaNi dvitIyaH, aGgulimUlAni tRtIyaH, AyuSo rekhA caturthaH, aGguSThabudhnaM paJcamaH aGguSThamatikramya seSaH sarvo'pi SaSTho bhAgaH / evaM SaDbhAgIkRte haste prathamaparvamAtreSu sUkSmabIjeSu 'paJcakaM' paJcarAtrindivAni prAyazcittam, dvitIyaparvamAtreSu dazarAtrindivAni aGgulimUleSu paJcadazarAtrindivAni // AyUreSAmAtreSu viMzatirAtrindivAni, abudhnamAtreSu paJcaviMsatirAtrindivAni, prasUtipramANeSu mAsalaghu, catuH prasRtipramANeSu catvAro mAsA laghavaH / / evaM sUkSmabIjeSu prAyazcittamuktam, atha bAdarabIjeSu tadevAtidizannAha [ mA. 4046] eseva kamo niyamA, dhUlesu vi bIyapavvamAraddho / aMjali caukka lahugA, te zciya gurugA anaMtesu //
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-88, [bhA. 4046] 419 vR-eSa eva kramo niyamAt 'sthUleSvapi' caNakAdibIjeSu mantavyaH / navaraM dvitIyaparvANyAdI kRtvA'traprAyazcittakramaH prArabhyate, tadyathA-dvitIyaparvamAtreSubAdaravIjeSupaJcakam, aGgulimUlamAtreSu dazakam, AyUreSAmAtreSu paJcadazakam, aGguSThamUlamAtreSu viMzati, prasRtipramANeSu bhinnamAsaH, aJjilimAtreSumAsalaghu, asalIcatuSkaparimANeSucaturlaghu, etat pratyekabIjaviSayaM bhaNitam / anantabIjeSu sUkSma-sthUreSu yathAkramametAnyeva prAyazcittAni gurukANi kartavyAni / / [bhA.4047] nikAraNambhi ee, pacchittA vaniyA u biiesu| nAyavvA anupubbI, eseva u kAraNe jayaNA / / vR-etAniprAyazcittAni niSkAraNe 'bIjeSu' bIjayuktepAtrake gRhyamANe vrnnitaani| 'kAraNe tu' pAtrakasyAsattAlakSaNe 'AnupUrvyA prathamaparvAdirUpayA 'eSaiva paJcakAdikA yatanA krtvyaa|| atha yathAkRte prathamaparvapramANAni bIjAnyalpaparikarmakaMca zuddhaMprApyate'nayoH kataradgrahItavyam? ucyate-yathAkRtaM grAhaMya nAlpaparikarma / evaM dvitIyaparvAdiSvapi vaktavyam, yAvad bIjairAkaNThamRtamapi yathAkRtaM grAhyam / tathA cAha[bhA.4048] bosaTuM pihu kappai, bIyAINaM adhAkaDaM paayN| naya appa-saparikammA, taheva apaM saparikammA / / vR. AgantukAnAM bIjAdInAM 'vosaTTamapi' AkaNTamRtamapi yathAkRtaM pAtraM kalpate na cAlpaparikarma-saparikarmaNI zuddha api / tathaiva' evamevAlpaparikarbhakamAgantukavIjAnAM bhRtamapi kalpate, na ca saparikarmakaM zuddhamapi / / atraivaidamparyamAha[mA.4049] thUlA vA suhumA vA, avahaMte vA asNthrNtmmi| AgaMtua saMkAmiya, appabahu asaMtharaMtammi / / vR- yathAkRte sthUlAni vA' caNakAdIni bIjAni bhavantu 'sUkSmANi vA' sarSapAdIni, yadi tasya prAktanaM bhAjanaM navaratvAdavahamAnakam, tena vA bhAjanena na saMstarati, sarvathA vA mAjanaM tasyana nAsti, evamasaMstarato'lpabutvaM tolayitvA bahuguNakaramitikRtvA yathAkRtamAgantukabIjAnAM bhRtamapi bIjAni yatanayA'nyatra saGkramayya grahItuM klpte|| gataMjaghanyayatanAdvAram / atha "coyaga asaI asiva" ti dvAradvayamAha- . [bhA.4050] thUla suhamesu vuttaM, pacchittaM tesu ceva bhario vi| . jaMkappai ti maNiaM, na jujaI puvvamavareNaM / / - sthUla-sUkSmeSu jeSu pUrva saprapaJcaM prAyazcitamuktam, samprati 'taireva' bIjai to'pi yathAkRtapratigraho grahItuM kalpate, 'iti' evaM yadbhaNitaM tadetadyuSmAkaM pUrvamapareNa na yujyate // gururAha[mA.4051] coyaga! duvihA asaI, saMtA'saMtA ya saMta asivAdI / iyarA u jhAmiyAI, saMte bhaNiyA usA sohii|| vR-he nodaka! dvividhA asat-sadasattA asdsttaac| tatra sadasattAnAma yatra grAme nagare vA bhAjanAni santi tatra apAntarAle vA vidyante, athavA asti bhAjanaM paraM navaratvAd na tAvad vahati, yadvA tadbhAjanamatilaghutaramato na tena sNstiiryte| 'itarA' asadasattAsA punariyam-pAtraM
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 'dhyAmita' pradIpakena dagdham, AdizabdAt stenairvA'pahRtaM bhagnaM vA / evaMvidhayordvayorapyasattayoryathAkRtamAgantukabIjAnAMbhRtamapi kalpate, napunaHzuddhamalpaparikarma / yatpunarasmAbhi 'zodhi' prAyazcittamuktaMsA dvividhAyA asattAyA abhAvesati pAtreyo gRhNAti tadviSayA mantavyA ||kinyc[bhaa.4052] jo u guNo dosakaro, na so guNo dosameva taM jaanne| aguNo vi hoti u guNo, vinicchayo suMdaro jassa / / i. 'yastu' yaH punarguNaH 'doSakaraH' AtmopaghAtAdidoSajanakaH sa paramArthato guNa eva na bhavati kintu doSameva taM jAnIyAt, doSakAraNatvAt: yasya tu vinizcayaH' nirvAhaH sundaraH sa kathaJcidaguNo'pi pariNAsundaratayA guNa eva bhavati, guNakAraNatvAt; evamihApi yathAkRte yadyapitAnyAgantukabIjAniyatanayA'nyatrasAmayataH svalpaH saTTanadoSastathApinatatra sUtrArthayoH parimanthaH, na ca chedana-bhedanAdinA AtmopadhAtaH, api ca tad gRhItaM sat tasyAmeva velAyAM bhakta-pAnagrahaNe upayujyate, evaM sadoSamapi tad bahuguNam / alpaparikarmAdau tu parikarnAmANe sUtrArthaparimanthaH,chedanAdinA''tmopaghAta ityAdayobahavodaSAH, ataH saguNamapita bhudosstrm|| atha "pamANa uvaoga cheyaNa'; ti dvAramAha[bhA.4053] asai tige puna jutte, joge ohovahI uvgghie| cheyaNa-bheyaNakaraNe, suddho jaM nijarA viulA / vR-yathAkRtaMtrInvArAnmArgitaM paraMna labdham, tato vAratrikaM yoge vyApAre 'yukte' kRte'pi yathAkRtasya 'asati' aprAptI, 'punaHzabdaH' avadhaAraNe, sa caitadavadhArayati-vAratrayAt parato'lpaparikarmakameva grahItavyam / atha tadapi na prApyate tato bahuparikarmApi grAhyam / eSa odhopadhau aupagrahikopadhau ca sarvasminnapi vidhiravasAtavyaH / evaM ca kramAgatamalpaparikarmAdi gRhItvA tatropayukto yaH chedana-bhedane karoti saH 'zuddhaH' na prAyazcittabhAga, kutaH? ityAha yad' yasmAd yathoktakramAgataM vidhiM vidadhAnasya nirjarA vipulA bhavati / / nanu cAlpaparikarmAdau chedanAdiparikarmasammavAdAtma-saMyamavirAdhanA bhavati tataH kathaM tasya grahaNamanujJAyate ? ucyate[bhA.4054] coyaga! etAe ciya, asaIya ahAkaDassa do iyre| kappaMti cheyaNe puna, uvaogaMmA duve dosA / / vR-he nodaka ! yA pUrvaM dvividhA asattA prarUpitA etayaiva' yathAkRtasyAsattayA 'dve itare' alpaparikarma-saparikarmaNI kalpetepratigrahItum, paraMtayozchedanAdau mahatAprayalenopayogaM karoti, mA 'dvau' saMyamA-''tmavirAdhanAlakSaNo doSI bhUtAmiti kRtvA / / [bhA.4055] ahavA vikato nenaM, uvaogo naviya labbhatI paDhamaM / hINAhIyaM valamati, sapamANA tena do iyre|| i-athavA kRtaH anena' sAdhunA 'upayogaH' mArgaNavyApAraH paraM na labhyate 'prathama' yathAkRtaM pAtram, athavA labhyate paraMsvapramANatohInAdhikaMtena kAraNena dveitare' alpaparikarma-saparikarmaNI yathAkramaM gRhNAti // kutaH? iti ced ucyate[bhA.4056] jaha saparikammalaMbhe, maggaMte ahAkaDaM bhave vipulA / niJjaramevamalaMbhe, bitiyassiyare bhave viulaa||
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-88, [bhA. 4056] 421 vR-yathA 'saparikarmaNaH' alpaparikarmapAtrakasaya lAbhe'pi yathAkRtaM mArgayo vipulA nirjarA bhavati, tathA yathAkRtAlAbhe 'itarasmin bahuparikarmaNi labhyamAne'pi dvitIyasya' alpaparikarmaNo mArgaNe upalakSaNatvAdalpaparikarmaNo'pyalAbhe bahuparikarmamArgaNevipulaiva nirjarA draSTavyA / / athavA- [bhA.4057] asive omodarie, rAyaDDhe bhae va gelne| sehe caritta sAvayabhae ya tatiyaM pi givhiA // vR-yatrayathAkRtamalpaparikarmavA bhAjanaM prApyatetatraapAntarAle vA'zivamavamaudarya rAjadviSTaM 'bhayaM vA' bodhikastenAdisamutthaM vartate, glAnatvaM vA kasyApi sAdhoH saJjAtaM tatpratibandhena na zakyate tatra gantum, zaikSasya vA tatra sAgArikam, cAritrasya vA carikAdhupasargasamutyo bhedaH, zvApadAH-siMhAdayasteSAM vA bhayam, evamAdibhi kAraNaiH 'tRtIyamapi' bahuparikarma pAtraM svasthAne gRhNIyAt ||uktmevaarthN siMhAvalokitenAha[bhA.4058] AgaMtugANi tAni ya, ciraparikamme ya suttprihaannii| eeNa kAraNeNaM, ahAkaDe hoti gahaNaM tu|| kRyathAkRteyAnibIjAnitAnyAgantukAni, cirakAlaparikarmaNica kriyamANe sUtrArthaparihANi, etena kAraNena yathAkRtasya grahaNa kAryam, nAlpaparikamadiH ||ath mukhadvAramAha[bhA.4059] bitiya-tatiesu niyamA, muhakaraNaM hojja tassimaM mAnaM / taMciya tivihaM pAyaM, karaMDagaM dIha varlDa ca // . vR-'dvitIya-tRtIyayoH' alpaparikarma-saparikarmaNoniryamAd mukhakaraNaM bhavet / tasya ca' mukhasya 'idaM vakSyamANaM mAnam / tatra yasya pAtrasya mukhaM vicArayitavyaM tat trividham-karaNDakaM dIrgha vRttaM ca / 'karaNDaka' karaNDakAkAraM bahupRzRtvamalpocchrayam, 'dIrgham" alpapRthutvaM bahUcchrayam, 'vRttaM' ctursrm|| eteSAM mukhapramANamAha[bhA.4060] akaraMDagammi bhANe, hattho uIjahAna ghaTTeti / eyaM jahannagamuhaM, vatthu pappA visaaltrN|| vR-'akaraNDake karaNDakAkArarahite dIrdhe samacaturastra vA bhAjane hastaH pravizan nirgacchat vA yathA 'oSThaM' kaNaM 'na ghaTTayati' na spRzati etat sarvajaghanyaM mukhapramANam / ataH paraM 'vastu' bRhattarapAtrAdikaM prApya pratItya vizAlataraM mukhaM kriyate / yat punaH karaNDakAkAraM pAtraM tasya vizAlameva mukhaM kartavyam, anyathA tad duHpratyupekSa bhavati // eSa pratigrahavidhiruktaH / idAnIM mAtrakavidhi, tatra paraHprerayati-nanutIrthakaraistAvad mAtrakaM nAnujJAtam, katham? iti ced ucyate[bhA.4061] dabbe egaM pAyaM, maNio taruNo ya egpaaou| appovahI pasatyo, coeti na mattato tmhaa|| vR- upakaraNadravyAvamaudarikAyAmekameva pAtramuktam / tathA cAgamaH ege vatthe ege pAe ciyttovgrnnsaaijnnyaa| tathA yo bhikSustaruNo yugavAn balavAn sa ekapAtro bhavet / tathA ca AcArasUtram-je bhikkhU taruNejugavaM balavaM0se egaM pAyaMdhArejjA |arupopdhishc prshstH| tathA cadazavaikAlikasUtram-appovahI kalahavivajaNAya, vihAracariyA isiNaMpasatthA / yata evamato na mAtrakaM grahItavyam, gAthAyAM puMstvaM prAkRtatvAd iti paraH prerayati // atha sUrirAha
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 [ mA. 4062] bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/88 jinakappe taM suttaM, sapaDiggahakassa tassa taM egaM / niyamA dherANa puno, bitijjAo mattao hoi // vR- he nodaka ! yadekapAtrAdipratipAdakaM sUnnaM tad jinakalpaviSayaM mantavyam / tathAhi-yaH sapratigraho jinakalpikastasya 'tat' pratigrahalakSaNamekaM pAtraM bhavati, sthavirANAM punarniyamAd dvitIyaM mAtrakaM bhavati, "egaM pAyaM jiNakappiyANa therANa mattao bIo / " iti vacanAt // [bhA. 4063 ] nanu davvomoyariyA, taruNAivisesao ya matto vi / appovahI dupatto, jenaM tippamiti bahusaddo // vR-yaca dravyAvamaudarikAyAmekaM pAtramuktaM tatra dvayoH pAtrayordhAraNe nanu dravyAvamaudarikA kiM na bhavati ? triprabhRtInAmagrahaNAd bhavatyeveti bhAvaH / yaccAbhihitam "je bhikkhU taruNe" ityAdi tatra yadi sarveNApi sAdhunaikameva pAtrakaM dhArayitavyaM tataH kiM taruNAdibhirvizeSaNairabhihitaiH ? ato jJAyate taruNAdivizeSaNAbhidhAnAd mAtrakamapi sAmadhyAdanujJAtam / yadyapi "appovahI" ityAdI abhihitaM tatra tu 'dvipAtraH' pAtradvayopeto'lpopadhireva bhavati, yatastraprabhRtiSveva padArtheSu bahuzabdo varttate, ato grahItavyaM mAtrakam / atha na gRhNAti tata ime doSAH [ mA. 4064 ] aggahaNe vArattaga, pamANa hInA'dhi sohi avvaae| paribhoga gahaNa - bitiyapaya- lakkhaNAI muhaM jAva // vR-mAtrakasyAgrahaNe doSA vaktavyAH / vArattagadRSTAntazcAtra bhavati / pramANamhInA 'dhikapramANe ca doSAH / 'zodhiH' mAtrakaparibhoge prAyazcittam / 'apavAda:' hInA-'dhikadhAraNAlakSaNaH / paribhogaH kAraNe mAtrakasya yathA vidhIyate / grahaNa dvitIyapada-lakSaNAdIni mukhaM yAvad yAni pratigrahadvArANyabhihitAni tadetat sarvaM vaktavyamiti dvAragAthAsaGkSepArtha // athainAmeva vivarISurAha[bhA. 4065 ] mattaagevhaNe gurugA, micchatte appa paraparicAo / saMsattagrahaNammiM, saMjamadosA savitthArA // - mAtrakaM yadi na gRhNAti tatazcaturgurukAH / ye'bhinavazrAddhAste tenaiva pratigraheNa bhojanaM punarnirlepanaM ca kurvANaM dRSTvA 'durddaSTadharmANo'mI' iti midhyAtvaM gaccheyuH / yadi pratigrahe AcAryAdInAmarthAya gRhNAti tata AtmaparityAgaH / athAtmano gRhNAti tataH pareSAm AcAryAdInAM parityAgaH kRto bhavati / saMsaktabhakta pAnaM cApratyupekSitaM yadi pratigrahe gRhNAti tataH saMyamadoSAH savistarAH "chakkAya causu lahugA" ityAdivistarasahitA vaktavyAH / / atha vArattagadRSTAntamAha[mA. 4066] vArattaga pavvajjA, putto tappaDima devathali sAhU / paDiyaraNegapaDiggaha, AyamanuvvAlaNA cheo / / vR- vArattagapura nagaraM / tattha ya abhayaseno rAyA / tassa amajho vArattago nAma, so pattegabuddho gharasAraM puttassa nisiriyaM pavvaio / tassa putteNa piubhattIe devakulaM kArettA rayaharaNa-muhapottiyapaDiggahadhAriNI piu paDimA ThAviyA, tattha ya sattAgAro pavattio / tattha ya ego sAhU egapaDigga hadhArI paDiggahae bhikkhaM ghettuM taM bhottuM tattheva paDiggahe puno pAnagaM ghettuM sannaM vosiriuM teneva DiggaNaM nillevei / tesiM sattAkAraniuttANaM ciMtA jAyA- 'kahaM nillevei ?' tti paDiyario / diTTho tehiM, nicchUDho / tassa annesiM ca sAhUNaM voccheo tattha jAo //
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza: 3, mUlaM - 88, [bhA. 4066 ] 423 atha gAthAkSarArtha:- vArattakena pravrajyAyAM gRhItAyAM putrastasya vArattakasya pratimAM devakule'cIkarat / tatra ca sthalI pravarttitA / sAdhuzcaikena pratigraheNa bhikSArthamAyAtaH / praticaraNaM ca karvANaistenaiva pratigraheNa 'AcamanaM ' nirlepanaM kurvANaM dRSTvA tasya 'udvAlanA' niSkAzanA kRtA / tasyAnyeSAM ca sAdhUnAM vyavacchedaH kRtaH / evaM mAtrakasyAgrahaNe uDDAho bhavet // atha pramANadvAramAha[ bhA. 4067 ] jo mAgahao pattho, savisesataraM tu mattagapamANaM / dosu vi davvaggahaNaM, vAsAvAsAsu ahikAro // dR-yo 'mAgadhaH' magadhadezodbhavaH 'prasthaH ' "do asaIo pasaI, do pasaIo ya seiyA hoti / causeiyAhi pattho" iti kramaniSpannaH, tato mAgadhaprasthAt savizeSataraM mAtrakapramANaM bhavati / tena ca mAtrakeNa 'dvayorapi' Rtubaddha-varSAvAsayorguru- glAnAdiyogyasya bhakta-pAnadravyasya grahaNaM kriyate / anye tu vyAcakSate - "dosu vi" tti pratigrahe bhaktaM mAtrake pAnakaM gRhyate / varSAvAse tu vizeSato mAtrakeNAdhikAraH, yato varSAsu prathamameva yatra dharmalAbhayati tatra pAnakaM gRhNAti, yataH kadAcid vyAdhAritaM varSaM nipated yena gRhAd gRhaM saJcarituM na zakyate tataH pAnakena vinA pratigraho lepakRto bhavati / athavA varSAvAse bhakta pAnaM saMsajyata iti kRtvA mAtrakeNa tasya zodhanaM kAryam / / prakArAntareNa mAtrakapramANamAha[bhA. 4068 ] sukkholluodaNassA, dugAutaddhANamAgao sAhU / bhuMjati egaTThANe, etaM khalu mattagapamANaM // vR- zuSkaidanasyAnyabhAjanagRhItena tImanenArdrasya bhRtaM yad 'ekasthAne' ekavAraM dvigavyUtamAtrAdadhvana AgataH sAdhurbhuGkte etat khalu mAtrakapramANaM mantavyam / yadi vA[ bhA. 4069 ] bhattassa va pAnassa va egatarAgassa jo bhave bhario / patto sAhussa u, bitiyaM pi ya mattayapamANaM / / vR- bhaktasya vA pAnakasya vA'nayorekatarasya yad bhRtaM sad ekasya sAdhoH paryAptaM bhavati etad dvitIyamapi mAtrakapramANamavagantvayam // atha hInadvAramAha [bhA. 4070] Daharassese dosA, obhAvaNa khiMsaNA galaMte ya / cha virAdhanA bhANabhedo jaM vA gilANassa || vR- 'Daharasya' yathoktapramANAd laghutarasya mAtrakasyeme doSAH, tadyathA- 'apabhrAjanA' tad laghutaraM mAtrakamatIva bhriyamANaM dRSTvA loko brUyAt- aho ! amI bubhukSAduHkhabhagnAH pravrajanti / athavA bhakta- pAnaM parigalad vilokya 'aho ! amI asantuSTA evaM sicyamAnA api na gaNayanti' iti khiMsAM kuryAt / atibhRte ca galati SaTkAyAnAM virAdhanA / atha parigalanabhayAt tatraivopayogaM dadAti tataH sthANvAdau praskhalitasya bhAjanabhedo bhavet / yadvA glAnasya upalakSaNatvAd bAlavRddhAdInAM ca tena DaharamAtrakeNAparyAptaM bhavati tanniSpannaM prAyazcittam / tathA [ bhA. 4071 ] paDaNaM avaMgutammiM, puDhavI-tasapAna-tarugaNAdINaM / AnijaM gAmaMtarA galaNe ya chakkAyA || vR- DaharamAtrake AkaNThabhRte lepakRtIkaraNabhayAd 'apAvRte' udghATite pRthivIrajaHtrasaprANitarugaNAdInAM patanaM bhavet / athavA grAmAntarAdatibhRte tasmin AnIyamAne parigalati
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 SaTakAyA virAdhyante / / athAdhikadvAramAha[bhA.4072] ahiyassa ime dosA, egatarassoggahammi bharitammi / sahasA mattagabharaNe, bhArAdi vigicaNiyamAdI / / -pramANAdhikasya mAtrakasyeme doSAH-'ekatarasya' bhaktasya vA pAnakasya vA pratigrahe bhRte satipazcAmAtrake grahaNaM kuryaat| sahasA vA tasya mAtrakasya bharaNe kRte bhAreNa sthANu-kaSTakAdIni na prekSate tatrAtmavirAdhanA, IryAyA azodhane saMyamavirAdhanA / anyacca dvayorapi pratigrahamAtrakayo tayoH 'vivecanaM' pariSThApanaM bhavet tatra SaTkAyavirAdhanA / atha na pariSThApayati tato'tipracureNa bhakSitena glAnatvaM bhavet / yata evamAdayo doSAH ataH pramANayuktaM grahItavyam / / atha zodhidvAramAha[bhA.4073] jai boyaNamAvahatI, divaseNaM tattiyA caummAsA / divase divase tassa u, bitieNArovaNA bhnniyaa|| vR-'yati yAvatobArAn ekadivasenamAtrake bhojanaM' bhakta-pAnamAtmano yogyam Avahita' AnayatItyarthaH tAvanti caturlaghUni |athdivsemaatrkNpribhungkte tatodvitIyaprAyazcittenAropaNA bhnnitaa|kimuktN bhavati? -dvitIyadivase mAtrakaMyAvatovArAnparibhuGktetAvanti caturgurukANi, evaM tRtIyeSaDladhvu, caturtheSaguru, paJcame chedaH SaSThemUlam, saptame'navasthApyam, aSTame paaraanycikm|| gataM zodhidvAram / athApavAdadvAramAha[bhA.4074] annANe gArave luddhe, asaMpattI ya jaanne| lahugo lahugA gurugA, cauttho suddho ujaanno| vR-iyaM yathA pratigrahe tathA mAtrake'pi vaktavyA / / paribhogadvAramAha[bhA.4075] bAle vuDhe sehe, Ayariya gilANa khamaga pAhuNae / dullama saMsatta asaMtharaMta addhaannkppmmi|| vR-bAlasya vRddhasya zaikSasyAcAryasya glAnasya kSapakasya prAghuNakasya ca prAyogya mAtrake gRhyte| yadvA bAla-vRddhAdayaH pratigraha hiNDApayituM na zaknuvanti ataste mAtrake bhakte-pAnamAnayeyuH bhuJjIran vA / gacchasAdhAraNaM vA durlabhadravyaM dhRtAdikaM mAtrake gRhNIyAt / yatra vA bhakta-pAnaM saMsajyate tatramAtrake gRhyate, taddhi saMsaktamAtrake zodhayitvA pazcAt pratigrahe prakSipyate / avamarAjadviSTAdiSu vA asaMstaraNe pratigrahe bhRte'nyasmin labhyamAne mAtrake gRhyate / adhvani kalpo'dhvakalpaH, kalpagrahaNaM kAraNe vidhinA adhvA pratipanna iti khyApanArtham, tatrAsaMstaraNe pratigrahe bhRte sati mAtrake'pi gRhyate // atha grahaNa-dvitIyapadadvAre vyAkhyAyete-grahaNaM nAma ko mAtrakaMgRhyati? tatra nirvacanaM yathApratigrahe / dvitIyapadaMpunarazivAdibhikAraNaiH yathAkRtamAtrakasya yatra sammavastatra gantumazaktau svasthAna evAlpaparikarma-bahuparikarmaNI grahItavye / lakSaNAdIni dvArANi pratigraha iva mantavyAni // alpaparikarmaNi saparikarmaNi ca pAtre lepapradAnaM smbhvti| atastadviSayaM vidhimAha[bhA.4076] harie bIe cale jutte, vacche sANe jlhie| __ puDhavI saMpAtimA sAmA, mahAvAe mahiyA'mite // tional
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-88, [bhA. 4077] 425 [bhA.4077] puvaNhe levadAnaM, levaggahaNaM susaMvaraM kAuM / levassa ANaNA liMpaNAnya jataNAya kAyavvA // vR-gAthAdvayamapi pIThikAyAM saprapaJcaM vyaakhyaatmiti|| - "kappai niggaMthANaM" sUtrArdham ucyate[bhA.4078] avvogaDo u bhaNito, uvadhivibhAgo u Adisuttesu / so puna vibhajjamANo, uvarisue vogaDo hoti / / vR. 'avyAkRtaH' 'ayaM jinakalpikAnAm, ayaM sthavirakalpikAnAm, ayamAryikANAm' ityevamavizeSita evopadhivibhAgaH 'AdisUtreSu' anantarokteSu bhaNitaH, sapunaH' upadhivibhAgo jinakalpikAdivibhAgairvibhajyamAno'smin prastute uparisUtre 'vyAkRtaH sphuTo bhavati, ata idaM suutrmaarbhyte| tamevopadhivibhAgaM pracikaTayiSurAha[mA.4079] coddasaga pannavIso, ohovadhuvaggaho anegvidho| saMthArapaTTamAdI, ubhayopakkhammi neyavyo / / vR-iha jinakalpikAnAmaudhika evopadhirbhavati naupagrahikaH, sthavirakalpikAnAMtudvividho'pi bhavati / tatraughopadhirdvidhA-caturdazavidhaH paJcaviMzatividhazca / caturdazavidhaH sAdhUnAm, paJcaviMzatividhastu saadhviinaam| upagrahopadhipunaranekavidhaH, saca saMstArapaTTAdirupaH 'ubhayapakSe' sAdhu-sAdhvIjanalakSaNe jnyaatvyH||ttr sthavirakalpikAnAM caturdazavidha oghopadhiH prAganantarasUtra evoktaH, athAryANAM paJcaviMzatividhaM tamevAha[mA.4080] pattaM pattAbaMdho, pAyaTThavaNaMca paaykesriyaa| paDalAI rayattANaM, ca gocchao pAyanijogo / / [bhA.4081] tinneva ya pacchAyA, rayaharaNaM ceva hoi muhpotii| tatto ya mattae khalu, coddasame kamaDhae hoti / / [bhA.4082] uggahanaMtaga paTTo, ahoruacalaNiyA ya bodhavvA / abhitara-bAhiniyaMsaNI ya taha kaMcue ceva // [bhA.4083] ukkacchiya vekacchiya, saMghADI ceva khaMdhakaraNI ya / ohovahimmi ete, ajANaM pnnviisNtu|| vR- pAtrakAdIni trayodazopakaraNAni sAdhUnAmiva draSTavyAni / caturdazaM tu colapaTTakasthAne tAsAM kamaThakaM bhavati, taccASTakamayamekaikaM saMyatInAM nijodarapramANena vijJeyam 14 / tathA'vagrahAnantakaM 15 paTTaH 16 aorukaM 17 calanikA ca boddhavyA 18, abhyantaranivasanI 19 bahirnivasanI 20 tathA kaJcukazcaiva 21 aupakakSikA 22 vaikakSikI 23 saGghATI 24 skandhakaraNI 25 / evametAnyoghopadhI AryikANAM paJcaviMzatirupakaraNAni bhavantIti / / athaitAnyeva vivRNoti[bhA.4084] nAvanibho uggahanaMtao u so gujjhedesrkkhddaa| so ya pamANeNekko, ghana-masiNo dehamAsajja / / . vR. iha 'avagrahaH' iti yonidvArasya sAmayikI saMjJA, tasyAnantakaM-vastramavagrahAnantakam,
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/88 gAthAyAM puMstvaM prAkRtatvAt tacca 'naunibhaM' madhyabhAge vizAlaM paryantabhAgayostu tanukaM guhyadezarakSArthaM kriyate / tacca gaNanayA ekam, Arttava- bIjapAtasaMrakSaNArthaM ca dhanaM-dhanavastreNa, puruSasamAnakarkazasparzapariharaNArthaM ca masRNaM-masRNavastraNa kriyate / pramANena ca 'deha' strazarIramAsAdya tad vidhIyate deho hi kasyAzcit tanuH kasyAzcittu sthUlaH tatastadanusAreNa vidheyamityarthaH // [bhA. 4085 ] paTTI vi hoi ekko, dehapamANeNa so u bhaiyavvo / chAdaMtoggahaNataM, kaDibaddho mallukacchA vA // vR-paTTA'pi gaNanayaiko bhavati / sa ca paryantabhAgavarttivITakabandhabaddhaH, pRthutvena caturaGgulapramANaH samatirikto vA, dairyeNa tu strakaTIpramANaH / sa ca dehapramANena bhaktavyaH, pRthulakaTIbhAgAyA dIrgha saGkIrNakaTIbhAgAyAstu hasva ityarthaH / sa cAvagrahAnantakamubhayAntayorAcchAdayan kaTIbaddhaH san mallakakSAvad jJAyate // [bhA. 4086] aDDorugo vi te do, vi giihauM chAdae kaDIbhAgaM / jAnuSpamANA calaNI, asivviyA laMkhiyAe va // vR- ardhoruko'pi 'tau dvAvapi avagrahAnantaka- paTTAvupariSTAd gRhItvA sarvaM kaTIbhAgamAcchAdayati, sa ca mallacalanAkRti kevalamUrkhorantare Urudvaye ca kasAbaddhaH / calanikA'pyevameva, navaramadho jAnupramANA astA lajikAparidhAnavat-vaMzAnanartakIcalanakavadasau mantavyA // aMtoniyaMsaNI puna, lInatarA jAva addhajaMghAto / bAhira khulagapamANA, kaDIya doreNa paDibaddhA || [bhA. 4087] vR- antarnivasanI punarupari kaTIbhAgAdArabhyAtho'rdhajaGgA yAvad bhavati / sA ca paridhAnakAle lInatarA paridhIyate, mA bhUdanAvRtA janopahAsyeti / bahirnivasanI punarupari kaTIbhAgAdArabhyAdhaH 'khulakapramANA' caraNagulphaM yAvadityarthaM kaTyAM ca davarakeNa pratibaddhA || idamadhaH zarIrasya SaDvidhamupakaraNamuktam / athordhvakAyopayogi kaJcukAdikaM vyAkhyAti [bhA. 4088] chAdeti anukuyite, uroruhe kaMcuo asivvitao / emeva ya ukkacchI, sA navaraM dAhiNe pAse / / vR-darbhyamAzritya svahastenArdhatRtIyahastapramANaH pRthutvena tu hastamAnaH 'azIvitaH' ubhayataH kaTIdeze kasAvabaddhaH kaJcukaH kriyate / sa ca uroruhau chAdayati, kimbhUtau ? 'anutkucitau' (a) zlathau; gADhaparidhAne hi viviktavibhAgau bhavetAm / kakSAyAH samIpamupakakSam, tatra bhavA aupakakSikI, adhyAtmAditvAdikaNapratyayaH, 'evameva ca ' kaJcukavat tasyA api svarupaM vaktavyam / sA navaraM dakSiNe pArzve samacaturasra svahastena sArdhahastapramANA urobhAgaM pRSThaM ca pracchAdayantI vAmaskandhe vAmapArzve ca vITakabaddhA paridhIyate // [bhA. 4089] vegacchiyA u paTTo, kaMcukamukkacchiyaM ca chAdeti / saMdhADIo cauro, tattha duhatthA u vasadhIe // vR- aupakakSikIviparIto vaikakSikInAmakaH paTTaH kaJcukamaupakakSikIM ca chAdayan vAmapArzve paridhIyate / tathopari paribhAgyAH saGghATikAzcatastra bhavanti - ekA dvihastA, dve trihaste, ekA ca caturhastA; dairyeNa catasro'pi sArdhahastatrayapramANAzcaturhastA vA mantavyAH / tatra 'dvihastA'
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 3, mUlaM-88, [bhA. 4079] 427 dvihastavistRtA saGghATikA vasatyAM paridhIyate, na tAM vihAya prakaTadehayA kadAcidAsitavyamiti bhAvaH / / [bhA.4090] dunni tihatthAyAmA, bhikkhaDDA ega ega uccAre / osaraNe cauhatthA'nisanapacchAiNI masiNA / / dR-yeca dve 'trihastAyAme' trihastavistRte tayormadhye ekA bhikSArthaM gacchantyA prAviyate, ekA uccArabhUmiM vrajantyA |tthaa 'samavasaraNe' vyAkhyAnazravaNAdau gacchantI caturhastAMprAvRNota, sAca prAktanasaGghATIbhyo bRhattarapramANA aniSannapracchAdanArthaM kriyate; yatonatatra saMyatIbhirupaveSTavyam, kinturdhvasthitAbhiranuyogazravaNAdi vidheyam, tatastayA skandhAdArabhya pAdau yAvad vapuH pracchAdya tiSThanti / etAzcapUrvaprAvRtaveSapracchAdanArthapravacanavarNaprabhAvanArthacamasRNAH kriynte| catasro'pi ca gaNanApramANenaikameya rupaM gaNyate, yugapat paribhogAbhAvAt // [bhA.4091] khaMdhakaraNI u cauhatthavittharA vaayvihutrkkhtttthaa| khujakaraNI u kIrati, ruvavatINaM kuDahaheuM / / i-skandhakaraNIcaturhastavistarAsamacaturasroprAvaraNasya vAtavidhutarakSaNArthaM catuSphalA skandhe kRtvA prAvriyate / rupavatInAM ca saMyatInAM kuTubhahetoH kubjakaraNyapi kriyate, pRSThadeze saMvartitayA aupakakSikI-vaikakSikInibaddhayA tayA virupatApAdanAya kuTubhaMvidhIyataiti bhAvaH / / upasaMharannAha[bhA.4092] saMghAtimetaro vA, savvo'veso samAsao uvdhii| pAsagabaddhamajhusiro, jaM cA''innaM tagaM neyaM // vR-sarvo'pi 'eSaH' anantarokta upadhi samAsato dvidhA-saGghAtimaitarazca |dvitryaadikhnnddaanaaN mIlanena niSpannaH saGghAtimaH, 'itaraH' tadviparIto'saGghAtimaH / ayaM ca pAzakabaddhaH kasAbaddhaH tathA 'azuSiraH' gRhisIvanikArahitaH pratithiggalavarjito vA / yaccAtra dravya-kSetrakAla-bhAveSu saMvignagItArthe pUrvasUribhirAcIrNaM tat sarvamapi 'jJeyaM samyagupAdeyatayA mantavyam / / atha jinakalpikAdInAmupadherutkRSTAdivibhAgamAha[bhA.4093] ukkosao jinANaM, caubviho majjhimo viya taheva / jahanno cauviho khalu, etto therANa vocchaami|| vR-trayaH kalpAH pratigrahazceti jinakalpikAnAmutkRSTa upadhizcaturvidhaH / evaM madhyamo'pi rajoharaNa-paTalaka-pAtrabandha-rajastrANabhedAt caturvidhaH / jaghanyo'pi mukhapotikA-pAdakesarikAgocchaka-pAtrasthApanamedAt caturvidhaH / ita UrdhvaM sthavirakalpikAnAM vakSyAmi // [bhA.4094] ukkoso therANaM, caubviho chavviho ya mjjhimo| jahano caumviho khalu, etto ajANa vocchAmi // vR-utkRSTo jadhanyazca jinakalpikAnAmiva draSTavyaH / navaraM madhyamaH SaDvidha ittham-rajoharaNaM paTalakAni pAtrakabandho rajastrANaM mAtrakaM colapaTTakazceti / (ita UrdhvamAryANAM vkssyaami)| [bhA.4095] ukkoso aTTaviho, majjhimao hoi terasaviho u / jahano cauvviho khalu, etto u uvaggahaM yocchaM / vR- AryANAmutkRSTa upadhiraSTavidhaH-trayaH kalpAH 3 pratigrahaH 4 abhyantaranivasanI 4
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 / bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/88 bahirnivasanI 6 saGghATikA 7 skandhakaraNI 8 ceti / madhyamastrayodazavidho bhavati, tadyathArajoharaNaM 1paTalakAni2 pAtrakabandhaH 3 rajastrANaM4 mAtrakaM 4kamaThakam 6avagrahAnantakaM7 paTTaH 8 arghorukaH 9 kaJcakaH 10 calanikA 11 aupakakSikI 12 vaikakSikI 13 ceti / jadhanyazcaturvidhaH-mukhapotikA pAtrakesirakA gocchakaH pAtrasthApanaM ceti / ita Urdhvamatirikto yaupadhiHsa upagrahopadhirucyate,tamapijaghanyAdivibhAganirupaNenAhaM vkssye| tatrajaghanyatAvadAha[bhA.4096] pIDhaga nisijja daMDagapamaJjaNI ghaTTae DagalamAdI / pippalaga sUyi naharaNi, sohaNagadugaMjahanno u / / vR-pIThakaM kASThamayaM chagaNamayaM vA / niSadyA rajoharaNasya sautrikI aurNikI ceti dvividhA / 'daNDakapramArjanI nAma' yayA vasati pramApate / "ghaTTakaH' liptapAtramasRNatAkArakaH pASANaH / DagalagAH-putaprojchanopayogino leSTavAH, AdizabdAt kuTamukha-kSArAdiparigrahaH / 'piSpalakaH' kSurapraH / 'sUcI' yayA vastraM sIvyate / 'nakhaharaNI' yayA nakhA uddhiyante / 'zodhanakadvikaM tu' karNazodhanaM dantazodhanaM ceti / eSa jaghanya aupagrahikopadhi ||ath madhyamamAha[bhA.4097] vAsattANe panagaM, cilimiNipanagaM dugaMca sNthaare| daMDAdIpanagaMpuna, mattagatiga pAdaleNiyA // dR-varSAtrANAnAM paJcakam-vAlamayaM sUtramayaM sUcImayaM kuTazIrSakaM chatrakaM ceti / tatra vAlamayaM sUtramayaMca pratItam, sUcI-tADapatrasUcyAdikhumpakaH, kuttshiirsskNplaashptrmym,chtrkNvNshmym| cilamilipaJcakam-vAlamayI sUtramayI valkamayI kaTamayI daNDamayI ceti, paJcApi prathamoddezake vikhyAtAH / saMstArakadvikaM zuSirA-'zuSirabhedAt / zuSirastuNAdimayaH, azuSiraH kASThamayaH / daNDAdipaJcakam-daNDako vidaNDako yaSTiviyaSTinAlikA ceti|maatrktrikNtukhel-prshrvnnoccaarmaatrkmedaat / pAdalekhanikA vaTodumbaraplakSA-'malikAkASThamayI varSAsu kardamApanayanI / / [bhA.4098] cammatigaM paTTadugaM, nAyabvo majjhimovahI eso| ajANa vArae puna, majjhimae hoti atiritto / / vR-carmatrikaM punaridam-AstaraNaM prAvaraNamupavezanaM ca / davAnalAdibhaye yad bhUmAvAstIryate pralambAdivikaraNAya vA tadAstaraNam, SaTpadikAbhayeyatpAyate tatprAvaraNam, yatrArthorogAdibhi karaNairupavizyate tadupavezanam / athavA kRtti tali vaddhazceti carmatrikam / paTTadvikam-saMstArapaTTa uttarapaTTazca, athavA paryastikApaTTaH straahpttttshceti| tatra paryastikApaTToyogapaTTaucyate, satrAhapaTTastu vihAreupadheH zarIreNa saha bandhanArthaH / eSa madhyama upagrahopadhi sAdhUnAM jJAtavyaH |aaryaannaampyevmev, navaram-tAsAMjanamadhya evopAzrayasyAnujJAtatvAtsasAgArikevasantInAM prazravaNavyutsarjanAnantaramudakasparzanArthaM vArako madhyamopadhAvatirikto bhavati ||athotkRssttmaah[bhaa.4099] akkhA saMthAro yA, duviho egaMgietaro cev| potthagapanagaM phalagaM, bitiyapade hoti ukkoso|| vR-'atrAH' anuyogadAne gurUNAM bhnggcaarnnikaarthmupkrnnm| saMstArako dvividhaH-ekAGgika itrshc| tatraikAGgikaH-tinizAdikASThapaTTarUpaH, itaraH-davarakAvabaddhakambikAmayaH prathamapadamutsarga tadapekSayA dvitIyapadam-apavAdastatra prAguktasvarUpaM pustakapaJcakaM gRhyate, 'phalakaM nAma' paTTikA *
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 3, mUlaM-88, [bhA. 4099] 429 yasyAM likhitvA paThyate / eSa utkRSTa aupagrahikopadhirmantavyaH / / mU. (89) nokappai niggaMthANaM uggahanaMtagaMvA uggahapaTTagaMvA dhArittae vA prihrittevaa|| vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.4100] ubhayammi vi avisiTuM, vatthaggahaNaM tu vanniyaM eyaM / jaMjassa hoti joggaM, idAnitaM taM parikaheti / / vR-ubhayaM-bhinnA-'bhitrasUtradvayam etasmin 'aviziSTam' 'idaM sAdhUnAM kalpate na kalpate vA' ityAdivizeSarahitam idam' 'etat anantaroktaM vastragrahaNaM varNitam / idAnIM tu yad yasya saMyatasya saMyatyAvA yogyaM tat tat sUtreNaiva sAkSAt parikathayatIti / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAm 'avagrAhanantakaM vA' guhyadezapidhAnavastram 'avagrahapaTTakaM vA' tasyavAcchAdakapaTTa dhArayituMvA parihartuvA iti sUtrasaGkepArthaH ||ath niyuktivistaraH-- [mA.4101] niggaMthoggahadharaNe, cauro lahugAya dosa aannaadii| atiregauvahi taha ligaMbheda bitiyaM arisamAdI / / / - nirgranthAnAmavagrAhanantaka-paTTayordhAraNe catvAro laghumAsAH AjJAdayazca doSAH, atiriktopidhitvAdadhikaraNaM bhavet / tathA liGgabhedaH kRto bhavati, sAdhvInAM liGgamAzritaM bhavatItyarthaH / dvitIyapadaviSayam arthorogAdikaM tatrAvagrahAnantakaM paTTakaM vA dhArayet / / dvitIyapadameva bhAvayati[bhA.4102]bhagaMdalaM jassa'risA va nicaM, lagaMti pUrya lasi soNiyaM vA / uDDAha-sajjhAya-dayAnimittaM, so uggahaM baMdhati paTTagaM ca / / vR. 'bhagandaraH' putasandhI vraNavizeSo'si vA yasya nityaM pUrva vA rasikAM vA zoNitaM vA galanti saH 'uDDAha-svAdhyAya-dayAnimittam' 'aho! amI IzA eva pApopahatA rogAbhibhUtavapuSaH pravrajyAMpratipadyante' ityAdika uDDAhomA bhUta, tathA zoNite parigalatisvAdhyAyaH kartuMna kalparo, pUya-rasikA-zoNitagandhAdhrANAcca kITikAdiprANinAmabhilIyamAnAnAmupavAto bhavet, ato'vagrahAnantakaM paTTakaM vA badhnAti // tatra ca baddhe pUyAdibhirupalipte dhAvanavidhimAha[bhA.4103] pUya-lasigA uvassae, dhovvati asahussa paTTo ruhiraM ca / uggaha pahuMca sahU, vIyAre lohiyaM dhuvti|| dR-pUya-rasike asvAdhyAyikaMna bhavatItikRtvAteupAzraya evdhaavyete|yo bhagandarAdirogavAn bahirgantumasahiSNustasya paTTo rudhiraM copAzraye kacid mAtrake dhAvyate, tatastaddhAvanaM hastazatAd bahiH parichApyate / athAsau bahirgantuMsahiSNustato vicArabhUmau gaH svayamevAvagrahapaTTakaM rudhiraMca dhAvati / / paTTabandhane vidhimAha[bhA.4104] te puna hoti dugAdI, divasaMtariehi bajjhae tehiM / arugaMiharA kucchai, te viya kucchaMti ninollaa|| vR-'tepunaH' avagrahAntaka-paTTAH 'dvikAdayaH' dvi-triprabhRtisaGkhyAkAH kartavyAH, tairdivasAntaritaivraNo vdhyte| kimuktaM bhavati?-yenAvagrahAnantakena paTTakena vA adya vraNo baddhaH dvitIyadine sa unmocya prakSAlya cAparibhogya vidheyaH, yaH punarAdhadine na paribhuktaH tena tasmin dine vraNo
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/89 bandhanIyaH / ' itarathA' pratidinaM tenaiva paTTena bandhe dIyamAne 'arukaM' vraNaH 'kupyati' pUtibhAvamupagacchati, 'te'pica' paTTAH pratidinaM badhyamAnatayA nityaM sadaivAdrAH santaH kudhyanti, ato duvyAdayaH paTTAH karttavyAH // mU. (90) kappai niggaMdhINaM uggahaNaMtagaM vA uggahapaTTagaM vA dhAritae vA pariharittae vA // vR- asya vyAkhyA prAgvat / / atra bhASyavistaraH [bhA. 4105 ] niggaMthINa agiNhaNe, cauro gurugA ya AyariyamAdI / taccanniya ogAhaNa, nivAraNa'nnesi ohasaNaM / / vR-nirgranthInAmavagrahAnantakasya paTTakasya vA agrahaNe caturgurukAH / idaM sUtramAcArya pravarttinyA na kathayati catvAro guravaH / pravarttinI sayatInAM na kathayati catvAro guravaH / AryikA na pratizRNvanti mAsalaghu / bhikSAdau gacchantI yadayavagrahAnantakaM paTTakaM vA na gRhNAti tata ete doSAH taJccanikasyarudhirasya mikSAM gacchantyAH 'avagAhanaM' prasaraNam anyeSu divaseSvavagrahAnantaka-paTTAbhyAM nivAritamAsIt paraM taddivasamagRhItyostayo rudhiramavagADham, tato lokastad dRSTvA upahasanaM kuryAt // katham ? iti ced ucyate [bhA. 4106]bhikkhAi gayAe niggayaM, ruhiraM davamasaMjatA vade / fast! bata! khaNa'yaM jano, dosamiNaM asamikkha dikkhio / / vR- bhikSAyAM gatAyAstasyA rudhiraM nirgataM dRSTvA asaMyatA vadeyuH - 'bata !' ityAmantraNe, bho bho lokAH ! dhigaho ! kaSTam, kenAyaM strIlakSaNo jano'muM doSamasamIkSya dIkSitaH / api ca[ mA. 4107 ] chakkAyANa virAdhana, paDigamanAdINi jANi ThANANi / tabbhAva picchiUNaM, bitiyaM asatI ahava junnA / / vR- zoNite parigalati SaTkAyAnAM virAdhanA bhavati / sA ca 'yad draSTavyaM tad dRSTam' iti kRtvA pratigamanA - 'nyatIrtikagamanAdIni yAni sthAnAni kuryAt tanniSpannaM pravarttinyAH praayshcittm| sa cAsau zoNitaparigalanalakSaNo bhAvazca tadbhAvastaM 'prekSya' vilokya taruNA upasargayeyuriti vAkyazeSaH / dvitIyapadamaMtrAbhidhIyate - "asai "tti nAstyavagrahAnantakam, athavA jIrNA sthavirA sA saMyatI ato vidyamAnamapi na gRhNIyAdapi / / athedameva bhAvayati [bhA. 4108] diTTha adiTThavva mahaM janenaM, lajjAe kujjA gamanAigAI / lajjAe bhaMgo va haveja tIse, lajjAvinAse va sa kiM na kuJjA / / bR- 'yad mamAdraSTavyaM tad dRSTaM tAvad janena, ato nAhamatra sthAtuM zaknomi' iti kRtvA lajjayA 'gamanAdIni' gRhavAsAzrayaNAdIni kuryAt, yadvA 'tasyAH saMyatyA lajjAyA bhaGgo bhavet, lajjAvinAze ca sA kiM nAmAkRtyaM na kuryAt ? // tathA [bhA. 4109] taM pAsiuM bhAvamudinakammA, pelleja sajjeja va sA vi tattha / taM lohiyaM vA vi sarakkhamAdI, vijjA samAlabbha' bhijoyayaMti // dR- 'taM' rudhiraparigalanarUpaM bhAvaM dRSTvA kecit taruNA udIrNakarmANazcaturthapratisevanArthaM prerayeyuH / 'sA'pi ca ' saMyatI tatra 'sajet' samaM kuryAt / yadvA yad lohitaM 'sarajaskAdayaH' kApAlikaprabhRtayaH 'samAlabhya' gRhItvA vidyAprayogeNa 'abhiyojayanti' vazIkuMrvanti // yata evamataH
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM 90, [bhA. 4110 ] [bhA. 4110] aMto gharasseva jataM karetI, jahA naDI raMgamuveukAmA / lajjApahINA aha sA jaNoghaM, saMpappa te te pakareti hAve // vR-yathA 'naTI' raGganartakI 'raGgaM' nATyasthAnamupaitukAmA gRhasyaiva 'antaH' madhye 'jaya' lajjAyA abhibhavaM karoti, 'atha' anantaraM sA lagnAprahINA satI 'janIdhaM' janasamudAyaM samprApya 'tAn tAn bhAvAn aGgavikSepAdIn prakaroti; evaM saMyatyapi bhikSAM gantumanAH pratizrayamadhya evAvRgrahAnantakAdibhirupakaramairAtmAnaM suprAvRtaM karoti, tato bhikSAM paryaTantI taruNAdiSvalokamAneSvapi sukhenaiva lajjAM parAjayate // atha dvitIyapadamAha [ mA. 4111] asaIya naMtagassa u, paNavazuttinnigA va na u givhe / niggamanaM puna duvihaM, vidhi avihI tatyimA avihI / / 431 vR- avagrahAnantakasyAbhAve paJcapaJcAzadvarSebhya uttIrNA vA saMyatI pramlAnayonikatayA na gRhNIyAdapi / iha ca bhikSAyA nirgamanaM dvividham-vidhinA avidhinA ca / tatra tAvadayamavidhiH || [mA. 4112] uggahamAdIhi vinA, duniyatthA vA vi ukkhulaNiyatthA / ekkAduve ya avihI, cauguru ANA ya aNavatthA / / vR- avagrahAnantakAdibhirvinA bhikSAM nirgacchati, durnivasitA vA ukhulanivasitA vA bhikSAM paryaTati, ekA vA dve vA bhikSAyAM gacchataH, eSa sarvo'pyavidhirucyate / atra ca caturgurukAH, AjJA ca bhagavatAM virAdhitA syAt, 'anavasthAca' ekAmavidhinA nirgacchantIM dRSTvA anyA'pi nirgacchatItyevaMlakSaNA bhavati // tathA [mA. 4113 ] micchatta pavaDiyAe, vAeNa va uddhuyammi pAuraNe / goyaragayA va gahiyA, dharisaNadose imeM lahati // vR- avagrahAnantakAdibhirvinA bhikSAM gatAsahasA mUrcchAdinA prapatet / tataH prapatitAyA vAtena vA prAvaraNe samuddhUte'prAvRtatvaM dRSTvA loko mithyAtvaM gacchet, yathA-nAstyamISAmamuSya doSasya pratiSedhaH, kathamanyatheyamitthaM nirgacchet ? / gocaragatA vA kAcidavidhinirgatA kenacid viTena gRhItA gharSaNadoSAn 'amUn' vakSyamANAn labhate / te copari darzayiSyante / / atha vidhinirgame guNamAha [mA. 4114] aDDorugA-dIhaNiyAsaNAdI, sArakkhiyA hoti pade vi jAva / tinhaM pi boleNa jano'bhijAto, ekaMbarA khippamuveti nAsaM / / vR-yA'rdhoruka - dIrghanivasanyAdibhi suprAvRtA nirgatA sA kenacid gharSitumArabdhA'pi padAvapi yAvat saMrakSitA bhavati, tisRNAM ca saMyatInAM bolena 'abhijAtaH' ziSTo jano bhUyAn milatIti zeSaH / yA punarekAmbarA nirgacchati sA 'kSipraM' zIghraM 'vinAzaM saMyamaparibhraMzamupaiti // [ bhA. 4115] uvvellie gujjhamapassato se, hAhakkitasseva mahAjanenaM / ghiddhi tti oyukti tAliyassA, patto samaM rannadavo va vedo / / vR- vidhinirgatAyAH kenacit pratyanIkena 'udvellite' utsArite'pi bAhyopakaraNe yAvadasau guhyaM na pazyati tAvad mahAjanena hAhAkRto dhigadhigiti bhaNanapUrvakaM ca othukkitaH-gADhaM jugupsitastADitazcAsI, tatastasyaivaMvidhAM viDambanAM prApitasya 'veda:' mohodayo'raNyadava iva . 1
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/90 432 sadyaH zamaM prAptaH // athAvidhinirgamane doSAnAha [ bhA. 4116] tattheva ya paDibaMdho, paDigamanAdIni jAni ThANAni / DiMDI ya baMbhacere, vidhiniggamaNe puno vocchaM / / vR- yena sA avidhinirgatA dharSitA tatraiva 'pratibandhaH' anurAgo bhavet / tadanuraktA ca satI pratigamanAdIni yAni sthAnAni karoti tanniSpannaM pravarttinyAH prAyazcittam / RtusamayagRhItAyAzca kasyAzcid DiNDimabandho bhavet, tatazca mahatI pravacanApabhrAjanA / brahmacaryavirAdhanA ca parisphuTaiva tasyAH saJjAyate / vidhinirgamane ca 'punaH ' bhUyo'pi guNAtan vakSye || etacca sAMnyAsikIkRtya prathamamavidhinirgamane doSazeSamAha [bhA. 4117] na kevalaM jA u vihammiA satI, savaJcatAmeti madhUmuhe jane / uveti annA viu vacapattataM, apAutA jA aniyaMsiyA ya // vR- na kevalaM yaiva 'satI' sAdhvI 'vidharmitA' zIladharmAt cyAvitA saiva 'madhumukhe jane' durjanaloke 'savAcyatAM' sakalaGkatAmupagacchati, 'anyA'pi etavyariktA'pi 'vAcyapAtratAM' vacanIyayogyatAmupaiti yA 'aprAvRtA' aupakakSikyAdhuparitanopakaraNarahitA 'anivasitAca' avagrahAnantakAdyadhastopakaraNavarjitA bhavati / / kiJca [ bhA. 4118] na bhUsaNaM bhUsayate sarIraM, vibhUsaNaM sIla hirI ya ithie / girA hi saMkhArajuyA vi saMsatI, apesalA hoi asAhuvAdinI / / vR- 'bhUSaNaM' hArAdikaM pinahyamAnaM zarIraM na bhUSayati, kintu 'zIlaM ' brahmacaryaM 'hIca' lajjA etadeva dvayaM strayA vibhUSaNam / amumevArthaM prativastUpamayA draDhayati gIH ' vANI sA saMskArayuktA'pi 'saMsadi ' sabhAyAM yadi 'asAdhuvAdinI' jakAra- makArAdyasabhyapralApinI tadA 'apezalA' ziSTajana jugupsanIyatayA na zobhanA bhavati; evamiyamapi strI hArAdivibhUSitA'pi yadi zIlalajjAvikalA tadA ziSTajanasya jugupsanIyA bhavati, ataH striyAH zIlaM lajjA ca vibhUSaNam / etacca zIla- lajjAdvayaM saMyatyA vidhiprAvaraNe bhavati / / atastadevAbhidhitsurAha [bhA. 4119] paTTa'horuya calaNI, aMto taha bAhirA niyaMsaNiyA / saMghADi khuJjakaraNI, anAgate ceva satikAle / / vR- paTTako'rdhorukazcalanikA antarnivasanI bahirnivasanI saGghATikA kubjakaraNI upalakSaNatvAdavagrahAnantakaM kaJcuka aupakakSikI vaikakSikI cAnAgata eva 'satkAle' bhikSAsamaye 6DhatarametAnyupakaraNAni sAdhvyA prAvaraNIyAni / / idameva bibhAvayiSurAha [ bhA. 4120] uggahaNamAdiehiM, ajjAo aturiyAu bhikkhassa / joho vva laMkhiyA vA, agiNhaNe guruga ANAdI // vR- avagrahAnantakAdibhirupakaraNaiH 'AryA' saMyatyo bhikSA'tvaritA AtmAnaM bhAvayanti / ka iva ? ityAha-yodha iva latikeva vA / yathA yodhaH saGgrAmazirasi / praveSTumanAH sannAhaM pinahyati, yathA ca latikA raGgabhuvaM pravizantI pUrvaM calanikAdinA guDApinaddhamivAtmAnaM karoti, evamAryA'pyavagrahAnantakAdisuprAvRtA nirgacchati / athaitAnyupakaraNAni na gRhNAti tatazcaturgurukA AjJAdayazca doSAH // atha vizeSajJApanArthamidamAha -
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM 90, [ mA. 4121 ] [ mA. 4121] joho maruMDajaDo, nADaiNI laMkhiyA katalikhaMbho / ajAbhikkharagahaNe, AharaNA hoMti nAyavvA / / 433 vRAryAyA bhikSAgrahaNe yad upakaraNaprAvaraNaM tatraitAnyudAharaNAni jJAtavyAni / tadyathA'yodha:' pratItaH 1 'maruNDajaDDo' maruNDasya rAjJo hastI 2 'nATakinI' narttakI 3 'lajikA ' vaMzAgranarttakI 4 'kadalIstambhaH ' pratItaH 5 // tatrayodhadRSTAntamAha [ bhA. 4122] vaNio parAjito mArio va saMkhe avammito joho / sAvaraNe paDipakkho, bhayaM ca kurute vivakkhassa // bR-yodhaH 'saGghaye' saGgrAme avarmitaH pravizan vraNitaH parAjito mArito vA jAyate / 'vraNito nAma' paraiH prahArajarjarIkRtaH, 'parAjitaH' parAbhagnaH, 'mAritaH' paJcatvaM prApitaH / yastu sAvaraNastasya pratipakSo vaktavyaH / kimuktaM bhavati ? -yaH sannAhaM pinahya raNazirasi pravizati sa na prahArairjarjarIbhavati, na vA parAjIyate, na vA maraNamAsAdayati, pratyuta vipakSasya bhayaM kurute; evamAryA'pi yathoktopakaraNaprAvaraNamantareNa bhikSAM praviSTA taruNairupadrUyate, suprAvRtA tu sarvathaiva teSAmagamyA bhavati / / Thakto yodhadRSTAntaH / samprati muruNDajaDDudhaMSTAn gAthAcatuSTayenAhavihavasasA u muruMDaM, Apucchati pavvayAma'haM kattha / pAsaMDe va parikkhati, vesaggahaNeNa so rAyA || [bhA. 4123] [ mA. 4124] DoMbehiM ca dharisamA, mAuggAmassa hoi kusumapure / ubbhAvaNA pavayaNe, nivAraNA pAvakammANaM // [ bhA. 4125] ujjhasu cIre sA yAvi nivapahe muyati je jahAbAhiM / ucchUriyA naDI viva, dIsati kuppAsagAdIhiM // dhidvikatoya hAkatoya loeNa tajjato meMTho / [bhA. 4126 ] olopaTThitaina ya, nivArito rAyasIheNa // vR- kusumapure nagare maruNDo rAyA / tassa bhaginI vihavA / sA annayA rAyaM pucchai- ahaM pavvaiukAmA, to Aisaha kattha pavvayAmi ? tti / tao rAyA pAsaMDINaM vesaggahaNeNa parikkhaM karei / hatthimiMThA saMdiTThA, jahA- pAsaMDimAuggAmesu hatthi sannijjAha, bhaNijjAha ya-pottaM muyAhi, annahA imiNA sthiNA uvaddavessAmi tti, ekkammiya mukke mA ThAhiha, tAva gRhaggahAveha jAva savde mukkA / tao egeNa miMTheNa cariyAe rAyapahe tahA kayaM jAva naggIbhUyA / rannA savvaM dinaM / navaraM ajjA vihIe pvitttthaa| rAyapahottinnAe hatthI sannio- muyasu puttaM ti / tIe paDhamaM muhapottiyA mukkA, tato nisijjA, evaM jAni jAni bAhirillANi cIvarANi tAni tAni paDhamaM muyai, jAva bahUhiM vi mukkehiM naDI diva kaMcukAdIhiM suppAuyA dIsai tAhe goleNa akkaMdo kao hA pAva ! kimevaM mahAsaitavassiNi abhiddavesi ? tti / rannA vi oloyaNaTThieNa vArio, ciMtiyaM ca-esa dhammo savvanudiTTho / antreNa ya bahujanena kayA sAsanassa pasaMsA / / athAkSarArthaH- vidhavA svasA muruNDaM rAjAnamApRcchati - kutrAhaM pravrajAmi ? iti / tataH sa rAjA veSagrahaNena pASaNDinaH parIkSate / parIkSArthameva ca 'DombaiH' hastimiNThaiH kusumapure 'mAtRgrAmasya' 19 28
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/90 pASaNDistrIjanasya gharSaNA bhavati, varttamAnanirdezastatkAlApekSayA / tadAnIM ca pravacanasya 'udbhAvanA' prabhAvanA samajani / ye ca pApakarmANaH saMyatIrabhidravitumicchanti teSAM nivAraNA jAtA, 'nazakyante amUrevaMvidhena veSeNa chalayitum' iti kRtvA / kathaM punaretat saMvRttam ? ityAha- "ujjhasu cIre" ityAdi, vidhinirgatA saMyatI miNThenAbhihitA- 'ujjha' parityaja cIvarANi / sA'pyevamabhihitA 'nRpapathe' rAjamArge yAni yathA bahirupakaraNAni tAni tathA muJcati / evaM bahuSu vastreSu mukteSvapi yadA sA naTIvat 'kUrpAsakAdibhiH' kaJcukAdibhirvastraiH 'ucchUritA' suprAvRtA dRzyate tadA lokena sa miTho dhigdhika tazca hAhAkRtazca tathA 'tarjitaH' gADhaM nirmitiH / tatazca 'ovalokanasthitena' gavAkSopaviSTena rAjasiMhenAsau nivAritaH / 'sarvajJadRSTazcAyaM dharma' iti kRtvA sAdhUnAM samIpe bhaginI pravrajyAgrahaNArthaM visarjiteti / ukto maruNDajaDuSTAntaH / atha nartakI-lajikASTAntadvayamAha[ bhA. 4127] pAe vi ukkhivaMtI, na lajjatI naTTiyA suNevatthA / ucchUriyA va raMgammi laMkhiyA uppayaMtI vi // vR-yathA narttakI sunepathyA satI pAdAvapyutkSipantI na lajjate, latikA vA raGgabhUmau 'utpatantyapi ' karaNazatAnyapi kurvatI yathA 'ucchUritA' suprAvRtA satI na lajjate, evaM saMyatyapi suprAvRtA na laJjata ityupanayaH // atha kadalIstammadhSTAntamAha [ bhA. 4128 ] 434 kayalIkhaMbho va jahA, ubvelleuM sudukkaraM hoti / iya ajjAuvasagge, sIlassa virAdhanA dukkhaM // vR- kadalIstambha vA yathA paTalabahalatvAd 'udvellayitum' udveSTayituM suduSkaro bhavati, evamArthikA'pi bahUpakaraNaprAvRtA nodveSTayituM zakyA / "iya" evaM yodhAdibhirddaSTAntairvidhinirgatAyA AryAyAH kenacidupasarge kriyamANe'pi zIlasya virAdhanA 'duHkhaM' duSkarA mantavyA // kica[bhA.4129] ekkA mukkA ekkA ya dharisiyA nivedana jataNAya hoti kAyavvA / bAhADa na jahitavvA, setarAdI sayaM vA vi / / vR- 'ekA' kAcid vidhinirgatA gRhItA'pi muktA, 'ekA ca' aparA gharSitA, tataH 'yatanayA' yathA zeSasaMyata-saMyatIjano na jAnAti tathA gurUNAM nivedanA karttavyA / atha sA bAhAr3itA tato na parityaktavyA kintu zayyAtarAdinA svayaM vA tasyA varttApanaM vidheyamiti niyuktigAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivRNoti [ mA. 4130 ] vihiniggatA u ekkA, goyariyAe gahitA gihatyehiM / saMvariyapabhAveNa ya, phiDiyA avirAhiyacaritA // vR- 'ekA' kAcid vidhinirgatA gocaracyAM paryayantI gRhasthairgRhItA, paraM 'saMvRtaprabhAvena' suprAvaraNamAhAlyena sA avirAdhitacAritrA sphiTitA // [bhA. 4131] loNa vArito vA, davaNa sayaM va taM suNevatthaM / suddi tuvasaMto, savimhao khAmayati pacchA / / vR-yena sA dharSitumArabdhA sa lokena vA dhikkArapurassaraM vAritaH, svayaM vA 'tAM' saMyatI 'sunepathyAM' suprAvRtAM dRSTvA 'sudhSTamamISAM dharmarahasyam' iti kRtvopazAntaH san savismayaH pazcAt tAM saMyatIM kSAmayati //
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ 435 uddezaka H 3, mUlaM-90, [bhA. 4132] [bhA.4132] nAbhoga pamAdeNa va, asatI paTTassa niggayA ghnne| vihiNiggatamAhacca va, bAhADitadhADaNe gurugaa| vR-sA kadAcid 'anAbhogena' atyantavismRtyA 'pramAdena vA' vikathA-nidrAdipramattatayA avagrahapaTTasyavAabhAveevameva bhikSArtha nirgatA, evam vidhinirgatA kenacidgharSitA, vidhinirgatA vA "Ahaba" kadAcit pracchanne'vakAze gRhItA tato gurUNAM yatanayA nivedanIyam / atha sA kadAcidbAhADitAtato yastA ghATayati-niSkAzayatItyarthaH tasya caturgurukAH ||kutH? ityAha[bhA.4133] nijUDha paduThA sA, bhaNei etehi ceva katametaM / rAya-gihIhi sayaM vA, taMcapasAsaMti mA bitiyaM // vR-sA 'nirmUDhA' niSkAzitA satI sAdhUnAmupari pradveSaM yAyAt, pradviSTA ca bhaNati-etaireva zramaNairitthaM mamaitat kRtamiti, tato na parityaktavyA / yena ca dharSitA tamanavasthAprasaGgavAraNArtha rAjJA prazAsayanti, gRhibhirvA shikssynti| yadiprabhavastataH svayamapi zAsante, 'mA dvitIyaMvAramitthaM pravarttatAmayam iti kRtvA / / atha tasyAH sAraNavidhimAha[bhA.4134] duvihA nAyamaNAyA, agIyaannAya sannimAdIsu / samAve siMkahite, sAritI jA thaNaM piytii|| kRyA bAhADitA sA dvividhA-jJAtA ajJAtA ja, jJAtagarbhA ajJAtagarbhA cetyarthaH / tatra yA ajJAtAsAagItArthAyathAna jAnantitathAsaMjJI-zrAvakastadAdikuleSusthApyate, teSAMsaMziprabhRtInAM sadbhAvaH prathamameva kathayitavyaH, kathiteca sadbhAve temAtA-pitRsamAnatayA tAMtAvat 'sArayanti' prAzukena pratyavatAreNa pAlayantiyAvat tadIyaM kalpasthabhANDaM stanyaM pibati, stanyapAnAna nirtata ityrthH|| [bhA.4135] jattha ujanena nAtaM, uvassae ceva tattha na ya bhikkhaM / kiM sakA uDDeuM, veti agIte asati she| dR-yatra tujanena jJAtam yathA-eSA bAhADitA, tatropAzraya eva sthApyate, na shraavkaadikulessu| nacasA bhikSAM hiNDApayitavyA, kintu zeSasAdhvIbhisAdhubhirvAtasyAH prAyogyaM bhakta-pAnamAnIya dAtavyam / yadyagItArthA bhaNanti-kimevamIzyAH sAhaH kriyate?; tataH sUrayo bruvate yadi nAma na sAhyate tataH kathayata kiM sAmpratameSA zakyA parityuktum ? / ayaivaM prajJApitaM api te na pratipadyante tataH zrAddhAn prajJApayanti // yathA[mA.4136]duratikama khuvidhiyaM, aviya akAmA tavassiNI ghitaa| ko jAnati anassa vi, havena taM sAravemo naM / / khuravadhAraNe, 'duratikramameva pratikartumazakyameva, kenApyanAryeNedamakAryavihitam ataH kiM kriyate?, apica 'akAmA' anicchantI balAdeva tenapApAtmanA tapasvinI gRhItA, tataH ko jAnAtianyasyAapyevaMvidhovRttAntaH paravazatayA bhavet, tadenAMsamprati sArayAmaH' paripAlayAma ityryH|| [bhA.4137] mAya avanaM kAhiha, kiM na sutaM kesi-saccaINaM bhe| jammaM na ya vayabhaMgo, saMjAto tAsi ajaannN||
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/90 pR-'hu~huM vidhvastazIleyam' ityevamasyAH 'avarNam' avajJAvAmA kAryu, kiMna zrutaM bhavadbhiH kezi-satyakinorjanma? yathA-tau AryikAbhyAM puruSasaMvAsamanantareNApi kathaJcidupAttabIjapudgalAbhyAMprasuSuvAte, naca tayoH' AryikayovratabhaGgaH saJjAtaH, vishuddhprinnaamtvaat|anyoH kathAnake yathAkramaM pnycklpaa-''vshykttiikaabhyaamvsaatvye|| [bhA.4138] avi yahuimehi paMcahi, ThANehiM thI asaMvasaMtI vi| purisena labhati gabmaM, loeNa vigAiyaM eyaM / / vR-api cetyabhyuccaye, 'huH' nizcitametat-etaiH paJcabhi sthAnaH strI puruSeNa samamasaMvasantyapi garbha labhate / na kevalamasamAbhirevaitaducyate kintu lokenApi 'gIta' saMzabditametat // tAnyevopadarzayati[bhA.4139] duviyaDa-dunnisannA, sayaM paro vA si poggale chubhti| vatye vA saMsaTTe, dagaAyamanena vA pavise // vR-vivRtA-anAvRtA, sA cottarIyApekSayA'pi syAd ato duHzabdena vizeSyate-duSThu vivRtA durvivRtA-paridhAnavajitetyarthaH, evaMdurvivRtA satIdurniSannA-duSchu-virUpatayopaviSTAdurvivRta-duniSannA sA zukrapudgalAn kathaJcit puruSanisRSTAn AsanasthAn saGgRhNIyAt 1, svayaM vA putrArthitayA zIlarakSakatayA ca zukrapudgalAn yonAvanupravezayet 2, 'paro vA' zvazrUprabhRtikaH putrArthameva "se" tasyA yonau prakSipet 3, vastraM vA zukrapudgalasaMsRSTam upalakSaNatvAt tathAvidhamanyadapi kezimAtuH kezavat kaNDUyanArtha raktanirodhArthaM vA tayA prayuktaM tada anupravizet, anAbhogena vA tathAvidhaM vastraM parihitaM sad yonimanupravizet 4, dakaM-pAnIyaM tena vA tasyA AcamantyAH pUrvapatitAudakamadhyavartinaHzukrapudgalA anupravizeyuH5evaMpuruSasaMvAsamantareNApi garbhasambhave bhavanto nAsyA avajJAM kartumarhanti / evaM prajJApya teSAM zrAddhAnAM gRhe tAM sthaapynti|| gatA jJAtaviSayA yatanA / athAjJAtaviSayAM tAmAha[bhA.4140] avidiya jana gabmammi ya, sannImAdIsu tattha va'nnatthA / lADeti phAsueNaM, liMgavivego ya jA pibati // dR-janenAvidito yo garbhastatra ye mAtA-pitRsamAnAH saMjJinaH AdizabdAd yathAbhadrakA vA teSAM gRheSu tatra vA anyatravA grAme sthApayanti / te ca saMjJiprabhRtayastA prAzukena pratyavatAreNa 'lADhayanti' yApayantItyarthaH / yAvaccApatyabhANDaM stanyaMpibati tAvat tayA liGgavivekaH krtvyH| [bhA.4141] eesiM asatIe, sannAyaga-nAlabaddhakiDha phaasuN| anno vi jo pariNato, sa siddhvesetrii'gaarii|| vR- 'eteSAM' saMjJiprabhRtInAmabhAve ye tasyAH saMyatyAH saMjJAtakAsteSAM gRheSu sthApyate / saMjJAtakagRhANAm abhAve yaH saMyato nAlabaddhaH so'pi yadi kiDhaH-vRddhastadA'sau zrAddhaveSaM kAryate, itarA'pigRhiliGgaM karoti, tatastau prAzukAhAreNa yApayantau tiSThataH / nAlabaddhasyAbhAve anyo'pi yo vayasA pariNataH sa siddhaputraveSaM kAryate, itarA agArIveSaM karoti / / atreyaM prAyazcittamArgaNA[bhA.4142] mUlaM vA jAva thaNA, chedo chaggurugajaM c'dhaalhuaN|
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 90, [bhA. 4142 ] 437 bitiyapade asatIe, uvassae vA ahava junnA || I - yadi tayA pratisevyamAnayA svAditaM tato mUlam / vAzabda uttarApekSayA vikalpArthaH / "jAva thaNa "tti pazcAd vyAkhyAsyate / garbhamAhUtaM dRSTvA svAdayati cchedaH / apatyaM jAtaM dRSTvA 'sahAyakaM me bhaviSyati' iti svAdayantyAH SaDguravaH / yayA tu na svAditaM tasyAH parapratyayanimittaM yat kimapi yathAlaghu prAyazcittaM dAtuM yujyate tad dAtavyam / "jAva thaNa "tti yAvat tasyA apatyaM stanyapAnopajIvi bhavati tAvat taporhaM prAyazcitataM na dAtavyam / dvitIyapade avagrahAnantakasyAbhAve upAzraye vA tiSThantI athavA 'jIrNA' sthavirA sA saMyatI ato'vagrahAnantakaM na gRhNAtyapi // athAsyA eva pUrvArdhaM vyAkhyAti [bhA. 4143 ] seviaMte anumae, mUlaM cheo tu DiMDimaM dissa / hohiti sahAtagaM me, jAtaM daGkaNa chaggurugA // vR- sevyamAnayA yadyanumataM tato mUlam / atha 'DiNDimaM' garbhaM dRSTvA harSamudvahati chedaH / putrabhANDaM dRSTvA 'sahAyakaM me bhaviSyati' ityanumanyate SaDguravaH // [bhA. 4144] tena paraM caugurugA, chammAsA jA na tAva pUriti / jA tu tavAriha sohI, aNavatthaNite na taM detI / vR- 'tataH paraM' janmAnantaraM yAvat SaNmAsA na pUryante tAvad yatra yatra svAdayati tatra tatra caturguravaH / yAca tasyAH taporhA zodhiruktA tAm 'anapastanite' stanyapAnAdanuparate apatyabhANDe na dadati, mA stanyaM na bhaviSyatIti kRtvA / / [ bhA. 4145 ] hune me Ahite ya sAtijjiyaM jati na tIe / parapaccayA lahusagaM, tahA vi se diMti pacchittaM // vR- maithune pratisevyamAne garbhe ca AhUte yadyapi tayA na svAditaM tathApi 'parapratyayArtha' mA bhUdagItArthAnAmapratyaya ityarthaH yathAlaghukaM prAyazcittaM tasyAH sUrayaH prayacchanti / / " atha yastasyAH khiMsAM karoti tasya prAyazcittamAha [ bhA. 4146 ] khisAe hoMti gurugA, lajjA nicchakkato ya gamanAdI / dappakate vA''uTTe, jati khisati tatthavi taheva || vR- yastasyAH 'khiMsAM' ' vidhvastazIlatvAd malinA iyam' ityevaM karoti tasya saMyatasya saMyatyA vA caturgurukAH prAyazcittam / sA ca khiMsitA satI lajjayA pratigamanAdIni kuryAt, nicchakkA vAnirlajjA vA bhavet, tata eva sarvajanaprakaTamAtmAnaM pratisevayet / atha darpatastayA maithunaM pratisevitaM paraMpazcAd AvRttA-AlocanA- prAyazcittapratipattyAdinA pratinivRttA tAmapi yaH khiMsati tasyApi tathaiva caturguru // kiM kAraNam ? iti ced ata Aha [ mA. 4147] ummaggena vi gaMtuM, na hoti kiM sotavAhiNI salilA / kANa phuMphugA viya, vilIyate hasahaseUNaM // vR- unmArgeNApi gatvA 'salilA' nadI pazcAt kiM 'zrotovAhinI' mArgagAminI na bhavati ? bhavatyeveti bhAvaH / 'phumphukA' karISAgni so'pi ca "hasahaseUNaM" ti jAjvalitvA bhRzamuddIpto bhUtvetyarthaH kAlena gacchatA 'vilIyate' vilayaM yAti / upanayayojanA sugamA //
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/95 ma. (11) niggaMthIe a gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe anuppaviTThAe celaDhe samuppajenA, no se kappai appaNo nIsAe celaM paDiggAhittae, kappaise pavattininIsAe celaM pddiggaahitte| no yase tattha pavattinI sAmANA siyA je se tattha sAmANe Ayarie vA uvajjhAe vA pavittI vA there vA gaNI vA gaNadhare vA gaNAvaccheie vA jaMca'nnaM kaDDa purato viharai kappai se tannIsAe celaM paDiggAhittae : vR-athAsya sUtrasyakaH sambandhaH ? ityAha[bhA.4148] niyamA casecala itthI, cAliati saMjamA vinA tenaM / uggahamAdIcelANa geNhaNe tena jogo'yaM / / 1. niyamAd' avasyantayA 'strI' nirgranthI sacelA bhavati / yataH 'tena' celena vinA sA saMyamAt cAlyate ityanantarasUtre uktam / tena kAraNenAvagrahAnantakAdInAM celAnAM grahaNe vidhirabhidhIyate / ayaM 'yogaH' prakRtasUtrasya sambandhaH / athavA[bhA.4149] celehi vinA dosaM, nAuM mAtAni appaNA geho tattha vi tetriya dosA, tavvAraNakAraNA suttaM / / vR-celairvinA bhikSAmaTantyA saMyatyA mahAn doSo bhavatIti jJAtvA mA 'tAni' celAnyAtmanA gRhnniiyaat| kutaH? ityAha-tatrApi AtmanAcelagrahaNe'pitaeva doSAbhavanti ye pUrva celasyAgrahaNe proktAH / ataH 'tadvAraNakAraNAt svayaGgahaNapratiSedhArthamidaM sUtramArabhyate / / idameva sopapattikamAha[mA.4150] sayagahaNaM paDisehati, celaggahaNaM na savvaso tAsi / saMDAsatiro daNhI, na Dahati kurue ya kiccAI / / vR-svayahaNamatra sUtre sUtrakRt pratiSedhayati, na punaH sarvathA 'tAsAM saMyatInAM celagrahaNam / yataH sandaMzakena tirohito vahnirgRhyamANonadahati kRtyAnica dhAnyapAkAdIni kAryANi kurute; evaM saMyatInAmapi sAdhubhistirohitaM celagrahaNaM na duSyati, kAryaM ca saMyamapAlanAtmakaM karoti ata idmaarbhyte||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-nirgranthyA gRhapatikulaM piNDapAtapratijJayA anupraviSTAyAzcelenArthaH-prayojanaM celArthaH sa samutpadyeta / no "se" tasyAH kalpate Atmano nizrayA celaM pratigrahItum, kintu kalpate "se" tasyAH pravartinInizrayA celaM pratigrahItum / atha na tatra pravartinI "sAmANA" sannihitA tato yastatrAcAryo vA upAdhyAyo vA pravartI vA sthaviro vA gaNI vA gaNadharao vA gaNAvacchedako vA sannihito bhavet / 'gaNI' gaNAdhipatirAcAryaH, 'gaNadharaH' saMyatIparivartakaH, zeSAH sarve'pi pratItAH / eteSAM nizrayA yaMvA 'anya' gItArthaM sAdhuM purataH kRtvA viharati tannizrayA kalpate "se" tasyAzcelaM pratigrahItumiti sUtrasajhepArthaH / / atha vistarArthaM bhASyakAro bibhaNiSurAha[bhA.4151] celaDhe puvva bhaNite, paDiseho kAraNe jahA gahaNaM / . navaraM puna nANattaM, nIsAgahaNaM na u anIsA / / kRcelArthaH 'pUrvaH' prathamoddezake "niggathiM canaM kei vatyeNavA pAeNavA nimaMtijA" ityAdisUtre yathA bhaNitaH, yathA ca tatrasaMyatInAM svayaM vastragrahaNapratiSedhaH, yathAca kAraNegrahaNamuktaM tathaivAtrApi
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ 439 uddezaka : 3, mUlaM-91, [bhA. 4151] vktvym| 'navaraM kevalaMpunaratra nAnAtvaM' vishessovstrgrhnnNtaabhirnishryaakrtvymnpunrnishryaa| nizrA nAma-saMjJAtakAdinA vastra dIyamAnaM pravartinyA nivedayati, pravartinI gaNadharasya nivedayati, tato gaNadharaH svayamAgatya parIkSAzuddhaM kRtvA gRhNAti / atha nAsti tatra pravartinI tatastad vastra varNena rUpeNa cihvena copalakSya gaNadharasya kathayati, sacAgatya svayaM gRhnnaati| etnishraagrhnnmucye|| [bhA.4152] Ayario gaNiNIe, pavattiNI bhikkhuNINa na kadheti / gurugA lahugA lahugo, tAsiM appddisunnNtiinnN|| vR-AcArya etat sUtraM gaNinyA na kathayati catvAro guravaH / pravartinI bhikSuNInAM na kathayati catvAro laghavaH / 'tAsAM' bhikSuNInAmapratizRNvatInAM maaslghu||adhsvyNvstrgrhnne doSAnAha[bhA.4153] micchate saMkAdI, virAdhanA lobhe Abhiyoge ya / tucchA na sahati gArava, bhaMDaNa aTThANaThavaNaMca / / kR-puruSeNasaMyatyAH vastradIyamAnaM dRSTvA abhinavadharmANomithyAtvaMgaccheyuH 'duISTadharmANo'mI' iti| zaGkAdayazrava doSA bhavanti / 'virAdhanA ca' sNymaa-''tmvissyaa| "lobhe" tti stokenApi vastrAdipradAnena strI pralobhyate / "Abhiyoge" ti AbhiyogikavastrapradAnena kazcit kArmaNaM kuryAt / strI ca prAyeNa tucchA bhavati, tucchatvena ca "gauravaM" labdhimAhAtmyaM na sahate, tatazca 'bhaNDana' kalahoasthAnasthApanaMca bhavatIti snggrhgaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vivarIpurAha[bhA.4154) itthI vitAva deMtI, saMkiJjai kiM kenati payuttA / kiM puna puriso deto, parijunnAI pi junaae| vR. 'strI' aviratikA sA'pi vastraM saMyatvAH prayacchantI zakayate- kiM kenacit kAmukena prayuktA satI prayacchati? uta svayameva dharmArtham? iti; kiMpunaH puruSaH parijIrNAnyapi vastraNi jIrNAyA api ArthikAyAH prayacchan ? sa sutarAM zajhyate iti bhAvaH / tatra zakyAM caturguru / caturyArthabheveti nizaGkite mUlam / evaM mithyAtvaM zakkAdayazca doSA bhveyuH| virAdhanA ca saMyamA''tmaviSayA abhyuhya vktvyaa||lobhdvaarmbhiyogdvaarN cAha[bhA.4155] nAmijjai thoveNaM, jaccasuvannaM va sAraNI vA vi / abhiyogiyavatyeNa va, kaDDijai paTTae nAtaM // vR-yathAjAtyaM suvarNaM sAraNI vA' kulyA stokenApiprayalena nAmyatetathA saMyatyapistokenApi vastrAdipradAnena naabhyte| yadvA tadvastra kenApividyA mantrAdibalenAbhiyogikaM-vazI-karaNakarmakSama kRtamasti tatastena sA 'kRSyate' yena kArmaNa kRtaM tadabhimukhaM nIyate / paTTakena cAtra 'jJAta' aSTAnto bhavati, sa ca yathA prathamoddezake / / atha gauravAdidvAratrayaM yugapadAha- . [bhA.4156] vatyehi vacchANI, dAeMtI vA vi uyadha vatthe me| macchariyAo beMtI, dhiratyu vatthANa to tujhaM // [bhA.4157) hiMDAmo sacchaMdA, neva sayaM geNhimo ya pavayAmo / nayajaMjano viyANati, kammaM jANAmotaM kAuM / dR-kAcidAryikA tucchatayA gauravamasahiSNurvastrabhyovrajantI AtmAnaMkhyApayati-ahamIzAni IzAni vastrANi gRhItvA samAgamiSyAmi; yadvA svayamAnItAni vastraNidarzayantIbrUyAt-"uyaha"
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/91 pazyata madIyAni vastrANi iti| tata itarAH saMyatyo matsaritAbruvate-dhigastu bhavadIyAni vastrANi bhavatIM ca yadevamAtmAnaM vikatthayasi; api ca yathA yUyaM svacchandAH paryaTatha na tathA vayaM hiNDAmaH, naiva ca svayaM gRhNImaH, na vA''tmAnaM 'pravadAmaH' prakarSeNa zlAdhAmahe, na ca yat kuNTalAdikaM kama kartuyuSmAzo jano jAnAti tad vayaM kartuMjAnImaH // [mA.4158] jamhA ya evamAdI, dosA tAsiM tu giNhamANINaM / tamhA tAsi nisiddhaM, vatthaggahaNaM anIsAe / -yasmAdevamAdayo doSAstAsAMgRhyatInAM bhavantitasmAt tAsAmanizrayAvastragrahaNaM nissiddhm|| paraH prAha[bhA.4159] suttaM nirasthagaM khalu, kAraNiyaM taM ca kAraNamiNaM tu| asati pAugge vA, mannakkho vA imA jtnaa|| vR-yadi saMyatInAmanizrayA vastragrahaNaM na kalpate tataH sUtraM nirarthakaM prApnoti / sUrirAhakAraNikaM sUtram / tacca kAraNamidam-na santi saMyatInAM vastraNi, santi vA paraM na prAyobhyANa, "mannakkho vA" mahad daumanasyaM saMjJAtakAdInAM saMyatIrbharvastra'gRhyamANe bhavati tatreyaM ytnaa|| tAmevAbhidhitsurAha[bhA.4160] taruNINa ya pavvajjA, niyaerhi nimaMtaNA ya vtthehiN| paDisehaNa nibaMdha, lakkhaNa guruNo nivedejaa|| vR-kasyApyAcAryasya pArzvemaharddhikAnAMbahujanapAkSikANAMtaruNInAMpravajyA samajani, tAzva kiyantamapi kAlamanyasmin deze vihRtya sUribhiH sArdhaM tatraiva samAyAtAH, tataH "nijakaiH' sajJAtakaistAsAM vastranimantraNA kRtA, tataH 'na kalpate asmAkaM vastragrahaNaM kartum itipratiSedhaH kartavyaH / atha gADhataraM nirbandhaM kurvanti tata idaM vaktavyam-asmAkaM gurava eva vastrasya lakSaNaM jAnate tato guruNAM nivedayAma iti, anujJAte teSAM nivedayeyuH / idameda vyAkhyAti[bhA.4161]therA paricchaMti kadhemu tesiM, nAheti te dissa ajogga joggN| picchAmu tA tassa pamANa-vanne, to naM kadhessAmo tahA guruNaM // [bhA.4162] sAgAra'kaDe lahugo, gurugo puna hoti ciNdh'krnnmmi|| gaNiNIasiDhe lahugA, gurugA puna AyanIsAe / / . vR-'sthavirAH' AcAryA asmatprAyogyaM vastra parIkSante ataH kathayAmasteSAm, jJAsyanti te dRSTavaiva vastramayogyaM yogyaM vA, paraM vayaM tAvadidAnIM tasya vastrasya pramANaM varNaM ca pazyAmaH, tataH "Na" miti tad vastra 'tathA' tena pramANa-varNAdinA prakAreNa guruNAM kathayiSyAmaH; evaM yad vastra sAkAratvena vyavasthApitaM tat sAkArakRtam / tacca yadi na kurvanti tato mAsalaghu / sAkArakRtaM kRtvApramANa-varNAbhyAM cihana kurvntimaasguru|ydignninyaaagre etadvasyapramANAdi na kathayanti tatazcaturlaghavaH / athAsmanizrayA svayameva gRhNanti caturguravaH ||ath gRhasthA evaM brUyuH[bhA.4163] jai me royati giNhadha, na vayaM gaNiNiM guruM va jaannaamo| iya vibhaNiyA vi gaNiNo, kadheNi na ya taM paDichaMti / / vR-yadi "bhe" bhavatInAM rocate tato gRhNIdhvametad vastram, navayaM gaNinI' pravartinI 'guruvA'
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 3, mUlaM-91, [bhA. 4163] 441 AcAryajAnImaH, ityapi bhaNitAH saMyatyaH gaNinaH' sUreH kathayanti, napunaH tad vstrprtiicchnti|| sUribhizca saMyatImukhAd vastravRttAntaM zrutvA itthaM vaktavyam[bhA.4164] katarobhe natthuvadhI, jo dijjau bhaNaha mA visuurityaa| pubbuppano dijjati, tassa'satIe imA jayaNA / / vR-'bhaNata pratipAdayatavarSAkalpA-'ntarakalpAdInAM madhyAtkataraH " " bhavatInAMnAstyupadhi yaH sAmprataM dIyatAm, mA yUyamupadhinA vinA 'visUrayatha' khedamubahatha, ityukte yasyopadherabhAvastaM nivedayanti / sa yadi pUrvotpanno vartate tato dIyate / atha pUrvotpanno nAsti tatastasyAbhAve iyaM ytnaa| [bhA.4165] nAUNa yA parIttaM, vAvAre tattha laddhisaMpanne / gaMdhadde paribhutte, kappakate dAna gahaNaM vA / / vR-"parIttaM" stokam, abhAvopalakSaNaM cedam, tato'yamartha-parIttaM nAma na santi saMyatInAM vastrANi iti jJAtvA ye tatra labdhisampannAH sAdhavastAna vyApArayet, yathA-AryA ! saMyatInAM prAyobhyANivastrANi gaveSayata / tatastevastrANi gRhItvA guruNAMsamarpayanti, tAnica gandhADhyAni paribhuktAni vA bhaveyuH tataH kalpe kRte sati dAnaM grahaNaM vA kartavyam / kimuktaM bhavati ?-tAni vastrANiprakSAlya saptadivasAni sthApayitnAyadinAsti ko'pivikArastato gaNadharena pravartinyA dAtavyAni / pravartinIhastAcca saMyatIbhirgrahItavyAni iti snggrhgaathaasmaasaarthH|| sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.4166] gurussa ANAe gavesiUNaM, vAvAritA te ahachaMdiyA vaa| dudhApamANeNa jahodiyAI, guruNa pAesu nivedyNti|| vR-ye 'vyApAritAH' gurubhirvastragrahaNAya pravartitAH, ye vA 'yathAcchandikAH' avyApAritA eva guruNAM purato bhaNanti-vayaM vastrANi gaveSayiSyAmaH, AbhigrahikA iti bhAvaH; te dvaye'pi gurorAjJayA vastrANi 'dvidhApramANena' gaNanApramANena pramANapramANena ca yathA bhagadbhistIrthakaraiH 'uditAni' bhaNitAnitathA gaveSayitvAguruNAM pAdayoH' puratastAni nivedayanti' nikssipntiityrthH|| tatazca[bhA.4167] gaMdhaDDa aparibhutte, vidhobiuM deti kimua pddipkkhe| gaNiNIe nivedejjA, catuguru saya dAna atttthaanne|| vR-yAni gandhADhyAni tAni yadyapi aparibhuktAni tathApi 'dhAvitvA' prakSAlya saMyatInAM dadAti 'kimuta' kiM punaH 'patipakSAn' paribhuktAn ? ityarthaH, tAni sutarAM prakSAlanIyAnIti bhAvaH / upalakSaNamidam, tena yadyapi tAni na gandhADhyAni tathApi dhAvanIyAnyeva, dhAvitvA ca tAni sapta divasAni sthApayitvAsthaviraHprAvaraNaM kaaryte| yadi nAsti ko'pyabhiyogavikArastato gaNadharaH 'gaNinyAH' pravartinyAstAni 'nivedayed' arpayedityarthaH / sA ca saMyatInAM ddaati|ath gaNadharaH svayaM tAsAM dadAti tatazcaturguru, asthAne ca zeSasaMyatIbhi sthApyeta / zuddhabhAvenApi hi yadi kAcidAryikA vizeSya Alapyate tathApi kAcidaparA saMyatI tatra virupakAbhiprAyatayA zaGkAM karoti, kiM punaH svayaM vastrapradAne ? //
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/91 api ca[bhA.4168] iharaha vi tAva mehA, mANaM bhajati pnninnijnss| kiM puna balAga-suracAva-vijupajoviyA saMtA / / vR-'itarathA'pi ca balAkA-suracApAdivizeSamantareNApi tAvad meghA gaganamaNDalamApUrya garjayantaH 'praNayinIjanasya' mAnavatIlokasyamAnaM bhajanti, kiM punaH balAkA-suracApa-vidyupradyotitAH santaH?, evaMvidhAH sutarAM mAnamunmUlayanti; evamiyamapi atiprauDhA samarthA cAham' iti kRtvA asmAkaM mAnabhaGgaM purA'pi karoti, sAmprataM tu gurubhi svayaM pUjita-satkAritA vizeSataH kariSyatIti shesssaadhvyaashcintyeyuH|| [bhA.4169] dullabhavatthe va siyA, AsannaniyANa vA vi nibNdhe| pucchaMta'jja therA, vatthapamANaM ca vaSNaM ca // pR-atha sa dezo durlabhavastra bhavet tato ye vyApAritAstairapi na labdhAni vastrANi, athavA yaiH 'nijaiH' sajJAtakaistA nimAntritAstetAsAm AsannAH' atIvapratyAsanasambandhAstatonatannirbandho apramANIkartuM zakyate, evamAdau kAraNe samutpanne sthavirAH' AcAryA 'AryA' pravartinIM vastrasya pramANaM varNaM ca pRcchanti-kIdRzairvastrayUyaM nimantritAH? kiM vA teSAM pramANam ? tataH saMyatyo bruvate[bhA.4170] seyaM va siMdhavana, ahavA mailaM ca tatiyagaM vatthaM / tasseva hoti gahaNaM, vivajae bhAva jaannitaa|| vR-ekaM vastra 'zvetaM' zaradindu-kundAvadAtam, dvitIyaM 'saindhavavarNa' pANDuram, athavAzabdo varNaprakArAntaratAdyotakaH, tRtIyaMparimalitatvAdmalinam, pramANamapicatasya vastrasya IzamastIti tAbhirukte gurubhistatra gatvA tasyaiva vastrasya grahaNaM kartavyam / atha te gRhasthAstatra gatAnAmAcAryANAmanyAni vastrANi darzayanti tata evaM viparyaye 'bhAva' bhadraka-prAntagatamabhiprAya jJAtvA grahaNaM kartavyaM na vA // idameva spaSTayannAha[bhA.4171] puvvagatA bhe paDicchaha, amhe viya emutA tahiM gNtuN| guruAgamana kadhettA, nInAveMtA''gate tmmi| vR-sUrayaH pravartinI bhaNanti-yUyaM tatra pUrvagatAH pratIkSata, vayamapi yuSmAkamanumArgIta evAgacchAmaH / tatastAH saMyatyaH 'tatra' gRhasthakule gatvA guruNAmAgamanaM kathayanti / tataH tasmin' gurAvAgate saMyatyo bhaNanti-niSkAzayata tAni vastrANi yairvayaM nimantritAH / evamukte yaditAnyeva darzayanti tato gRhNanti / / athAnyAni tataH sUribhiridaM vaktavyam[mA.4172] anaM idaM ti puTThA, bhaNaMti kiha tubbha tArisaM debho / iti bhadde paMtesutu, dhuNaMti sIsaM na taM etaM / / / vR. yena bhavadbhiH saMyatyo nimantritA nedaM tad vastram kintu pramANena varNena vA anyAzatvenAnyadidamiti pRSTAH santaste gRhasthA yadi bhadrakAstata idaM bhaNanti-kathaM vayaMyuSmAkaM svayamevAgatAnAM tAzaM sAmAnyavarNAdiyuktaMprayacchAmaH? idaM tutatoviziSTataravarNAdiguNopetam, ata idaM gRhNIta iti bhadrakA brUyuH / ye tuprAntAsteSusUrayaH zIrSaMdhUnayanti, idaM ca vacanaM brUvate-yena
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-91, [bhA. 4172] 443 saMyatyo nimantritAstadidaM vastraM na bhavati / evamukte te cintayeyu:[bhA.4173] bahu jANiyA na sakkA, baMceuM tesi jANiuM bhaavN| nechaMti bhaddaesutu, pahaTThabhAvesu geNhaMti // vR-aye ! amIbhirAcAryaiH 'bahu' prabhUttaM 'jJAtAH' upalakSitA vayam-yadete AbhiyogikAnI vastrANi prayacchantIti, ato na zakya abhI vaJcayitum ? ityAdikaM teSAM bhAvam' abhiprAya mukhavikArAdibhirAkAraitviA necchanti / bhadrakeSutu prahRSTabhAveSu gRhnnnti|| bhadrakeSveva vizeSamupadarzayati[bhA.4174] navi eyaM taM vatthaM, jaMtaM ajANa nINiyaM bhe tti| tubbhe imaM paDicchadha, taM ciya etANa daahaamo|| vR-nApyetat tad vastra yattad AryikANAmarthAya niSkAzitaM bhavadbhi; ityukte yadi gRhasthA bruvate-yUyaM tAvadidaM vastra pratIcchata, etAsAMtu vayaM tadeva dAsyAmaH / / tato vaktavyam[bhA.4175] annaNa ne na kajaM, etaTTA ceva geNhimo amhe| jati tAni viiti vutte, nINetidue vigiNhaMti // vR-anyena vastreNa "ne" asmAkaMna kAryam, etAsAmevArthAya vayaM samprati gRhNImaH; ityukte yadi 'tAnyapi prAktanAni vastraNi Anayanti tataH 'dvayAnyapi prAktana-pazcAttanAni gRhanti / [bhA.4176] tAni vi uvassayammiM, satta dine Thaviya kappa kaauunnN| therA parichiUNaM, vihinA ati teneva // vR-tAnyapi vastrANi gRhItvA upAzraye AnIya sapta dinAni sthApayitvA kalpaM kRtvA sthaviraprAvaraNadvAreNa parIkSya yadi nAsti ko'pyabhiyogavikArastataH 'sthavirAH' AcAryAstenaiva vidhinA sNytiinaamrpynti| evamAcAryanizrayA grahaNamuktam / athopAdhyAyadinizrayA tadevAha[mA.4177] Ayarie uvajjhAe, pavatti dhere gaNI gaNadhare ya / gaNavaccheiyaNIsA, pavittinI tattha Aneti / / vR-AcAryasyAbhAve upAdhyayasya pravartinaH sthavirasya gaNino gaNadharasya gaNAvacchedino vA nizrayA vastragrahaNaM kartavyam / eteSAmabhAve pravartinI 'tatra' gRhasthakule gatvA svayamAnayati // idameva vyAkhyAnayati[bhA.4178] Ayarie asadhINe, sAhINe vA vi vAula gilaanne| ekekkagaparihANI, emAdIkAraNehiM tu|| vR-yadi tatrAcAryo asvAdhInaH svAdhIno vA paraM 'vyAkulaH' kulAdikAryeSu vyApRtaH glAno vA tata upAdhyAyanizrayA grahaNaM vidheyam / tatrApi sa eva vidhi / athopAdhyAyo'svAdhIno vyAkulovA, tataekaikaparihANyA tAvadneyaM yAvat pravartinInizrayA'pigrahItavyam / evamAdibhiH kAraNaiH saMyatInAM vastragrahaNaM bhavatIti / / [bhA.4179] suttanivAto therI, gahaNaM tu pavattinIya nIsAe / taruNINa ya aggahaNaM, pavattiNI tattha Aneti // For P
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/91 vR- atra punaH sUtranipAta itthaM mantavyaH - AcAryAdInAM gaNAvacchedikAntAnAmabhove pravartinyA nizrayA sthavirA ArthikAH svayaM vastragrahaNaM kurvanti / taruNInAM tu sarvathaiva vastrasyAgrahaNamutsargataH, pravartinI svayaM tatra gatvA Anayati / idameva bhAvayati 444 - [ bhA. 4180] sAhU jayA tattha na ho koI, chaMdeja nIyA taruNI jayA ya / pavattinI gaMtu sayaM tu gehe, AsaMkabhIyA taruNI na neti // vR- yadA tatrAcAryAdInAM madhyAt ko'pi gItArthaH sAdhurna bhavati, yadA ca 'nijakAH' saMjJAtakAstaruNI: 'chandayeSuH ' nimantrayeran tadA pravartinI svayaM tatra gatvA gRhNAti / 'AzaGkAbhItA ca' pratyapAyazaGkayA cakiyA taruNIrAtmanA sArdhaM na nayati // [ mA. 4181] asatI pavattinIe, AyariyAdI vva jaM va nIsAe / AgADhakAraNammiu, gihinIsAe vasaMtINaM // vR- athaM nAsti pravartinI tata AcAryopAdhyAyAdIn 'yaM vA' sAmAnyasAdhumapi 'nizrAya' nizrAM kRtvA viharati tanizrayA grahaNaM kartavyam / AgADhe tu kAraNe gRhinizrayA vasantInAM svayamapi grahaNaM bhavatIti vAkyazeSaH / / idameva savizeSamAha [ mA. 4182] asatI pavattinIe, abhisegAdI vivajjae nIsA / haMti theriyA puna, dugamAdI doNha vI asatI // vR- pravartinyA abhAve abhiSekA-gaNAvacchedinIprabhRtayo yA gItArthA saMyatyastAH svayaM gatvA gRhNanti / "vivajjae nIsa" tti viparyayo nAma abhiSekAdayo'pi na santi tataH parasparanizrayA sthavirA AryikA gRhNanti / tAzca 'dvikAdayaH' dvi-triprabhRtisaGkhyAkAH paryaTanti / atha dve api na bhavatastatoM vakSyamANavidhinA grahItavyam // kathaM punardvayorapyabhAvaH ? ityAzaGkayAha [ bhA. 4183] dubbhUimAIsu u kAraNasuM, gihatthaNIsA vaiNI vasaMtI / je nAlabaddhA taha bhAviyA vA, niddosa sannI va tahiM vasejjA / / vR- 'durbhUtiH' azivam, AdizabdAdavamaudaryAdiparigrahaH, teSu kAraNeSu gRhasthanizrayA ekAkimI vratinI vasantI ye 'nAlabaddhAH' tasyA eva sajJAtakAH, ye vA 'anAlabaddhA api bhAvitAH sAdhusAmAcArI parikarmitamatayo yathAbhadrakAH ye vA nirdoSAH' hAsya kandarpAdidUSaNarahitAH saMjJinasteSAM gRhe vaset // tatra ca sthitAM bhikSAM paryaTantIM yadA ko'pi vastreNa nimantrayet tadA vaktavyam [bhA. 4184] sejjAyaro va sannI, va jANati vatthalakkhaNaM amhaM / tena paricchiyametaM, tadanunnAtaM parigdhecchaM // vR- zayyAtaro vA saMjJI vA asmAkaM prAyogyasya vastrasya lakSaNaM jAnAti, atastena parIkSitaM tadanujJAtaM ca sad ahamidaM parigrahISyAmi // [bhA. 4185] paMtodaGkaNa taMga, saMkAe avanayaM karejAhi / annAsi vA dinaM, vaitaM nIyaM va hasitA va // vR- tataH saMyatvA samAnInaM 'tarka' zayyAtaraM saMjJinaM vA dRSTvA prAntaH zaGkayA 'apanayaM' vastrasyaikAnte sthApanaM kuryAt yadvA brUyAt - anyAsAM saMyatInAM dattaM vrajikAM vA nItaM hasedvA / / athavA
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 3, mUlaM 91 [ bhA. 4186 ] [bhA. 4186 ] tubbhe vi kahaM vimuhe, kAhAmo tena demo se annaM / iti paMte vajraNatA, bhaddesu tadheva geNhaMtI / / vR-yuSmAnapi kathaM vimukhAn kariSyAmaH ? ataH 'tasyAH' aparasyAH saMyatvA anyad vastra dAsyAmaH, idaM tu yUyaM gRhNIta, iti bruvANe prAnte varjanaM kartavyam, na tadIyaM vastra grahItavyamiti bhAvaH / bhadreSu tu 'tathaiva' pUrvoktaprakAreNa gRhNanti // [ bhA. 4187] aMbA vi hoMti sittA, piyaro vi ya tappiyA vade bhaddo / dhammo ya ne bhavissati, tumaM ca piyaM ato annaM / / - bhadraka itthaM vadet- AmrA api siktA bhavanti, pitaro'pi ca tarpitA bhavanti; evaM "ne" asmAkaM dharmo bhaviSyati, yuSmAkaM ca priyam, ato anyad vastra dAsyAma ityukte gRhyate // atha ye caturthAvabhASaNanimittaM prayacchanti te kathaM jJAtavyAH ? ityAha [bhA. 4188] vevahucalA ya diTThI, annonnanirikkhiyaM khalati vAyA / denaM muhavevanaM, na yAnurAgo u kArINaM // vR-ye kAriNaH caturthanimittaM vastradAyinasteSAM zarIra 'vepathuH' kampazcalA ca ddaSTirbhavati, 'anyAnyanirIkSitaM' 'kasko nAma mAM janAti ?' iti buddhayA anyasyAnyasya ca sammukhaM nirIkSanta iti bhAvaH, vAk ca teSAM skhalati, jJAte ca tadabhiprAye teSAM dainyaM mukhavaidarNya copajAyate, na ca teSAM vastra dadAnAnAm 'anurAga' hRSTaprahRSTatAlakSaNo bhavati / / mU. (92) niggaMthassa tappaDhamayAe saMpavvayamANassa kappai rayaharaNa-goccha-paDiggahamAyAe tihiM kasiNohiM vatthehiM AyAe sNpvvitte| se a puvvovaTThie siyA evaM se no kappai rayaharaNapaDiggaha- gocchaya- mAyAe tihi ya kasiNehiM vatthehiM AyAe saMpavvaittae / kappai se ahApariggahiyAiM vatthAI gahAya AyAe saMpavvaittae / 445 dR- athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha [ bhA. 4189] niggaMthicelagahaNaM, bhaNiyaM samaNANidAni vocchAmi / nikkhate vA vRttaM, nikkhamamANe imaM suttaM // yR-nirgranthIviSayaM celagrahaNaM bhaNitam, idAnI zramaNAnAM yathA vastraM grahItuMkalpate tathA'bhidhIyate / yadvA 'niSkrAntaH' dIkSitastadviSayaM vastragrahaNamuktam, idaM tu 'niSkrAmati' dIkSAmAdadAne vastragrahaNAbhidhAyakaM sUtramArabhyate / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-nirgranthasya tatprathamatayA sam-iti samyak prakarSeNapunaranaGgIkAralakSaNena vrajataH gRhavAsAd nirgacchataH sampravrajataH kalpate rajoharaNa-gocchaka-pratigrahamAdAya tribhi kRtsnairvastrarAtmanA sampravrajitam / iha rajoharaNagrahaNena madhyamopadhi gocchakagrahaNena jadhanyopadhi pratigrahaNenotkRSTopadhi sarvo gRhItaH, tato'yamarthaHjadhanya-madhyamotkRSTopadhaniSpannA ye trayaH kRtsnAH pratipUrNA vastra- pAtrapratyavatArAstairAtmanA sahitaiH pravrajyA grahItuM kalpate / " se ya" tti cazabdo athazabdArthaH, athAsau pravrajyApratipattA pUrvam upasthitaH- dIkSitaH syAt tato no kalpate "se" tasya pUrvopasthitasya rajoharaNa- gocchakapratigrahamAdAya tribhaH kRtsnairvastrairAtmanA sampravrajitum; kintu kalpate "se" tasya 'yathAparigRhItAni' krItakRtAdidoSarahitAni vastrANi gRhItvA AtmanA sampravrajitum iti sUtrasaGkSepArthaH ||
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ 446 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/92 atha vistarArtho'bhidhIyate-Aha-na tAvadadyApyayaM pravrajitaH tataH kathaM nirgrantho bhavati? iti ucyate[bhA.4190] davammiya bhAvammi ya, pavvaie etya hoti cubhNgo| dabveNa liMgasahito, ohAvati jo unIsaMko / / [bhA.4191] pavajae abhimuho, paraliMge kAraNena vA bitio| tatito u ubhayasahito, ubhaovijaDhe carima bhNgo|| - dravye ca bhAve ca pravrajita ityatra caturbhaGgI bhavati / tadyathA-dravyato nirgrantho na bhAvataH 1 bhAvato nirgrantho na dravyataH 2eko dravyato'pi bhAvato'pi 3 aparo na dravyato na bhAvataH 4 / tatra dravyato nirgranthaH sa ucyate yaH 'liGgasahitaH' dravyaliGgayukto nizakHsan 'avadhAvati' utprajatItyarthaH / / yastu pravrajyAyAmabhimukho na tAvadadyApipravrajati kAraNena vA yaH sAdhuH paraliGge vartate saH 'dvitIyaH' dvitIyabhagavartI / yastu 'ubhayavimukte tu dravya-bhAvaliGgarahite gRhasthAdau 'caramaH' caturtho bhaGgo bhvti|| atrAcAryo devasya mAnuSyA saha saMvAsalakSaNaM dRSTAntaM kartukAmaH prathamataH siddhAntaM prajJApayati[bhA.192] caudhA khalu saMvAso, devA'sura rakkhase manusse ya / . atronnakAmaNeNa ya, saMjogA solasa hvNti|| vR. devasaMvAsaH asurasaMvAso rAkSasasaMvAso manujasaMvAsazceti saMvAsazcaturdhA / atra cAnyonyakAmyayA SoDaza saMyogA bhavanti, tadyathA-devo devyA sAdhU saMvasati / devo asuryA sArdham 2 devo manuSyA sArdham 3devorAkSasyA sArdham 4,asuro devyA samasaMvasati5asuro'suryA 6 asuro manuSyA 7 asuro rAkSasyA 8, rAkSaso devyA 9 rAkSaso'suryA 10 rAkSaso manuSyA 11 rAkSaso rAkSasyA 12, manuSyo devyA 13 manuSyo'suryA 14 manuSyo rAkSasyA 15 manuSyo manuSyA 16 ceti / atra devazabdena vaimAniko jyotiSko vA, asurazabdena bhavanavAsI, rAkSasazabdena tu sAmAnyato vyantaraH parigRhyate ||athmuunev SoDaza bhaGgAn caturSu maGgeSvatArayantrAha[bhA.4193/9] adhavaNa deva-chavINaM, saMvAse etya hoti cubhNgo| -"ahavaNa"tti prakArAntaraghotakaH / deva-cchavimatoH saMvAse caturbhaGgI bhavati-devo devyA sAdhU saMvasati 1 devaH chavimatyA sArdham 2 chavimAn devyA sArdham3chavimAnchavimatyA 4 atra devazabdena sAmAnyato bhavanapatyAdinikAyacatuSTayAbhyantaravartI gRhyate, chavimAMzca manuSya ucyte| ata eteSu caturyu bhaGgeSu pUrvoktAH SoDazApi bhaGgA antarbhUtAH / / evaM siddhAntaM prajJApya prastutArthasAdhakaM STAntamAha[bhA.4193/2] pabbajAbhimuhaMtara, gujjhaga uDamAmiyA vaaso|| [mA.4194] vitiyanisAe pucchA, ettha jatI Asitena mina aato| jativeso'yaM coro, jo aja tuhaM vasati daare|| . -"pavvajA" ityAdi / ekaH kazcittaruNaH pravrajyAbhimukhoguruNAMpArthe prasthitaH / antarA cakasmiMzcid grAme ekasyAvarataruNyAgRhevAsArthamupagamya dvAramUla suptH|saactrunnii udbhAmikA' kuzIlA / 'guhyakazca' kazcid yakSaH tayA udbhrAmikayA saha rAtrau vAsaM kRtvA prabhAte svasthAna...
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-92, [bhA. 4194] 447 gacchati / evaM divase divase karoti / tasmiMzca divase sa yakSo nopAgamat / dvitIye ca divase ko'pi saliGgAvadhAvI caurya kartukAmastasminneva grAme tasyA eva taruNyA gRhe tathaiva dvAramUle prasuptaH, yakSazca taddivasamAgataH / yasmin divase yakSo nAyAtaH tato yo dvitIyo divasastatra * nizAyAmAgatasya yakSasya pArthe pRcchA kRtA-kalpe kiM nAgato'si ? / yakSaH prAha-atra kalye yatirAsIt tena kAraNena ahamatra nAyAtaH, api ca sAdhusambandhinA tejasaiva tamulAya gantuMna zakyate / sA prAha-kimevaM mRSA bhASase ? ayamapi tAvadanyaH sAdhurimUle suptastiSThati ata enamullAGya kathamadhAgato'si? iti / yakSaH prAha-eSa cAritraM prati vipariNatazcaurya kartukAmaH, ato yativeSeNa cauro'yaM mantavyaH yastava adya dvAre vstiiti|| tadevamanena dRSTAntena pravrajyAyAmabhimukhaH pravrajita evocyte| uktaMcanaizcayikanayavaktavyatAmaGgIkRtya bhagavatyAm-neraIe naMmaMte! neraIesu uvavajjai? aneraIe neraIesu uvavajjai? goyamA! neraIe neraIesu uvavajai, no aneraIe neraIesu uvavajjai / atha rajoharaNAdipadAni vyAcaSTe[bhA.4195] syaharaNeNa vimajho, gucchagagahaNe jhnnghnnNtu| bhavati paDiggahaNe, gahaNaM ukkosauvadhissa // vR. rajoharaNagrahaNena vimadhyamopadhirgrahItaH, gocchakagrahaNena jadhanyopadhigrahaNaM bhavati, pratigrahagrahaNena cotkRSTasyopadhergrahaNaM mantavyam / [mA.196] paDiputrA paDukArA, kasiNaggahaNeNa appaNo tinni| pulviM uvahito puna, jo puvvaM dikkhito aasii| kR-kutsnavastragrahaNenedamuktaM bhavati-tenapravrajatA Atmano yogyAstrayaH pratyavatArAH pratipUrNA grahItavyAH / pUrvamupasthitaH punaH sa ucyate yaH pUrva dIkSita AsIt // eSa sUtrArthaH / atha niyuktivistaraH[mA.197] soUNa koi dhammaM, uvasaMto pariNao ya pavvajaM / pucchati pUrya Ayariya uvajjhAe, pavatti saMghADae ceva / / vR-iha kazcittathArupANAM sthavirANAmantike dharmaM zrutvA upazAntaH pravrajyAyAMca prinntH| tataHsaAcAryAn pRcchati-AdizatakSamAzramaNAH ! kiMmayA kartavyam? |suurystsy sArasambhavaM jJAtvA bruvate-"pUrya" ti caityAnAM vipulAM pUjAM kuru zramaNasaGkasya ca vastradibhi pratilAbhanaM kuru| evamukte sa tathaiva caityAnAM zramaNasavasya ca pUjAM karoti / atha zramaNasajhaM na pUjayitumIzastata AcAryasyopAdhyAyasya pravartinaH sabATakasAdhozca vastrAdibhiH pUjA vidhAtavyA / / idameva bhAvayati[bhA.4198] naMtaga-ghata-gula-gorasa, phAsuga paDilAbhaNaM smnnsNdhe| asati gaNi-vAyagANaM, tadasati savvassa gacchasi / / -sapravivrajiSuH zramaNasAsya sakalasyApi prAzukaiH' zuddhairvastra-ghRta-guDa-gorasAdibhirdravyaiH prtilaabhnaaNkroti| athanAstyetAvatsAraMtatoyegaNinaH-AcAryAyevAvAcakAH-upAdhyAyAsteSAM sarveSAmapi karoti / atha nAstyetAvAtI zaktistato yasmin gacche asau pravrajiSyati tasya sarvasyApi pratilAbhanAM vidytte||
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ 448 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/92 [bhA.4199] tadasati puvvuttANaM, cauNha sIsati ya tesi vaavaaro| hAnI jA tinni sayaM, tadabhAveM guru u savvaM pi|| vR-tasyA api-sakalagacchapUjAbhamAyAH sAmagyarA abhAve ye pUrvamAcAryopAdhyAya-pravartisaGghATakasAdhulakSaNAzcatvAra uktAsteSAM pUjA karoti / 'teSAM ca' AcAryAdInAM 'vyApAraH' arthakathanAdistasya purataH 'ziSyate' kathyate, yathA-AcAryo'rthaM vyAkhyAnayati, upAdhyAyaH sUtraM vAcayati, pravartI tapaHsaMyamAdau pravRttiM kArayati, saGghATakasAdhurbhikSA-vicArabhUmyAdau gacchatA sAhAyyaM vidhatte, ata eteSAM pUjAM vidhehIti / atha nAstyetAvatI zaktistato yathAkrama hAnyA prathamamAcAryopAdhyAya-pravarttinAm, tadabhAveAcAryopAdhyAyayoH, tathApyazaktau kevalasyaivAcAryasya pUjAM karoti / evamapyazaktau svayamAtmano yogyAn trIn pratyavatArAn, tadabhave dvau, dvayorabhAve ekamapi pratyavatAramAdAya pravrajati / atha nAsti tasyaiko'pi pratyavatArastataH sarvamapi pAtraniryogAdikaM tasya guravaH prayacchanti / athAsyavidyamAnavibhavasyodramakoTidoSairvizodhikoTi-doSa;avizuddhAnivastraNiprayacchato grahItuM kalpante na vA ? iti cintAM cikIrSurAha[bhA.4200] appaNo kItakaDaM vA, AhAkammaM va ghettu AgamanaM / saMjoe ceva tadhA, anidiDhe maggaNA hoti // vR-sagRhasthazaikSaAtmano yogyaM vastra-pAtrAdikrItakRtaMvAAdhAkarmavA gRhItvA guruNAmantike dIkSAgrahaNAyAgamanaM kuryAt |atrkriitkRtgrhnnen vizodhikoTidoSA gRhItAH, AdhAkarmagrahaNena cAvizodhikoTidoSA gRhItAH |amiissaaNc doSANAmanirdiSTa upalakSaNatvAnirdiSTeca yesaMyogAHbhaGgakAsteSAM mArgaNA kartavyA bhavatIti dvAragAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.4201] kIyammi aniddiSTe, tenoggahiyammi sesagA kppe| nidimmi na kappati,ahava viseso imo tattha / / vR-krItakRtaM dvidhA-nirdiSTam anirdiSTaM ca / nirdiSTaM nAma-vastra-pAtrAdikaMkrINAna itthaM nirdezaM karoti-amUni mama bhaviSyanti amUni sAdhUnAM dAsyAmi / tadviparItamanirdiSTam / evamanyeSvapi doSeSubhAvanA kartavyA / tatra yAni vastraNitenAnirdiSTAnikItAni teSAMmadhye yat tasyAbhirucitaM tatra vastrajAte tenAvagRhIte sati zeSANi sAdhUnAM klpnte| nirdiSTetu' sAdhUnAmaya yat krItaM tat kimapi na kalpate / athavA 'tatra' nirdiSTe'yuM vishesso'bhidhiiyte|| [bhA.4202] majjhAMtigAmi giNhaha, ahagaMtunjhaccae prigdhicchN| sehe diti va vatyaM, tadabhAve vA vigicNti||| vR-'madIyAni' mayA AtmArthaM krItAni vastraNi yUyaM gRhItha, ahaM tu 'yuSmadIyAni' yuSmadartha mayaiva krItAni vastrANi parigrahISye / evaM tenokte tAnyAtmArthakrItAni kalpante / athavA sa brUyAt-mayA tAvad yuSmadarthametAni krItAni, ita UrdhvaM yad jAnItha tat kurutha / tataH ta nirdiSTaM 'vastra' vastrapratyavatAraM 'zaikSe' zaikSasyAnupasthApitasya prayacchanti / atha nAsti zaikSaH, asti vA paraM kimahaMsAdhurnabhavAmiyadevametAnimamadIyante?' iti kRtvA necchatitatastAni "vigicaMti" pariSThApayanti / / evaM pariSThApyamAneSu sa zaikSo brUyAt
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ 449 uddezaka : 3, mUlaM-92, [bhA. 4203] {bhA.4203]etaM pi mA ujjhaha deha majhaM, majjhamagA geNhaha eka do vaa| attaTTie hoti kadAyi savve, savve vikappaMti visodhi esA / / vR. "enamapi' vastrapratyavatAramakalpanIyatayA mA yUyamujjhata kintu mahyaM prayacchata, madIyapratyavatArAt caikaM dvovA yUyaM gRhNIta / atha tena bahavaH pratyavatArAH krItAstataH ko vidhiH? ityAha-yAnpratyavatArAn ekaMvA dvau vA trIn vAsa dAtA AtmArthayati sarvAMn vA kadAcidAtmArthaM karoti tadA sarve'pi kalpante / eSa vizodhikoTiviSayo vidhiruktaH / / athAvizodhikoTiviSayaM tamevAha[bhA.4204] uggamakoDIe vi hu, saMchobho taheva hot'nidihe| iyarammi vi saMchobho, jai so seho sayaM bhnni|| dR-udgamakoTi ma-AdhAkarmAdayo avizodhikoTayo doSAH teSvapi yad 'anirdiSTam' 'idaM sAdhUnAM dAsyAmi idaM mama bhaviSyati' iti nirdezamantareNa vastradi kRtaM tat kalpate / "saMchobha taheva hoanihiDi' tti anirdiSTe'pi yadyasau dAtA brUyAt-yairvastrayUyaM nimantritA yadi tAni nechatha tata imAni matparigRhItAni gRhIta, yAni yuSmAbhi pratiSiddhAni tAni mama bhvissynti| evamasau "saMchobhaM'' prakSepakaM kRtvA yadi dadAti tarhi sarvANyapi klpnte| "itarammi visaMchobho" tti itarad nAma-nirdiSTaM tatrApi saMchobho yadi syAt tataH kalpate / saMchobhaH punarayam-yadyasau gRhasthazaikSaH 'svayam' anyenAnupadiSTa AtmanaivetthaM bhaNati / / [bhA.4205] ukkosagA va dukkhaM, duvajiyA kesito'haM mi vidheva / iti saMchobha tahiyaM, vadaMti niddittttgesuNpi| vR-yAni vastrANimayA yuSmadarthaM kAritAni tAni 'utkRSTAni' bahumUlyAni tataH kathaM parityajyante ?; 'duHkhaM vA' mahatA prayAsena vA (vyA) yitAni ataH 'klezitaH' klezaM prApito'haM vRthaivAmIbhiH, yuSmAkamanupakaraNAta; ato madIyAni yUyaM gRhNItha yuSmadIyAni ca mama bhavantu, 'iti' evaMtatra nirdiSTeSvapi' saMyatanimittaM nirdizya kRteSvepi saMchobhaM kalpanIyatAkAraNaM vadanti tIrthakarAdayaH, saMyatanirdiSTAnyapi kalpanta iti bhAvaH / / atra matAntaramupanyasya dUSayatrAha[bhA.4206] jaha attaTThA kammaM, parimuttaM kappate u itresiN| iya tena pariggahiyaM, kappai iyaraM pi iyresiN|| vR-yA avizodhikoTi 'saMyatanirdiSTA' sAdhUna nirdizya kRtA sA saMchobhe kRte'pi na kalpate; evaM kecidAcAryA brUvate tat tu na yujyate / yasmAt 'zaikSasya' anupasthApitasya 'avizuddham' aneSaNIyaM vastra-pAtrAdi dIyate iti atraiva caturthoddezake vakSyati / tatra zaikSayogyamavizuddhaM sAdhubhiH parigRhItaM bhavati, ato jJAyate-avizodhikoTidoSaduSTamapi vastrAdikaM saMchobhe kRte kalpate // kiJcAnyat[bhA.4207] jaya attaTThA kammaM, paribhuttaM kappate u itaresiM / iya tena pariggahiyaM, kappai iyaraM pi iyaresiM / / | 191291
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 - - - bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/92 dR-yathA gRhasthenAtmano'rthAya AdhAkarma kRtaM tad 'itareSAM' sayaMtAnAM paribhoktuM kalpate, 'iti' amunaiva jJApakena asmAkamapi sa zaikSo gRhastha eveti kRtvA 'tena parigRhItaM' mamedamiti buddhayA svIkRtam 'itaradapi' saMyatanirdiSTamapi kalpate 'itareSAM' sAdhUnAm // ye punarAcAryA avizodhikoTinirdiSTaM saMchobhe'pi kRte necchanti te idaM kAraNamupavarNayanti[bhA.4208] sahasAnuvAdinAtena kei nidiTTake na icchNti| ____ anidiDhe puna chobha, vadaMti pariphaggumetaM pi|| vR-yathA sahasrAnupAti viSaM bhakSyamANaM sahasrAntaritamapi puruSa mArayati, evamAdhAkarmA'pyupabhujyamAnaM sahasrantaritamapi sAdhuMsaMyamajIvitAdvyaparopayatIti sahasrAnupAtivipajJAtena kecidAcAryA sAdhunimittaM nirdiSTe saMchome'pi kRte necchanti, anirdiSTe punaH chobhaM kRtvA dadAnasya kalpanIyaM vadanti etadapi pariphalgu nissAraM mantavyam / katham ? ityAha[mA.4209] eyaM pi sagharamIseNa sarisagaM tena phaggumicchAmo / duvidhaM pi tato gahiyaM, kapati rataNucao nAtaM / / vR-yat te AcAryadezIyA anirdiSTaM saMchobhe kRte kalpanIyaM bruvate etadapi svagRhayatimizreNa sadhzam, tena kAraNena pariphalgu vayamicchAmaH / tvadIyAbhiprAyeNa hyetadapi svagRhayatimizramiti kRtvAakalpanIyaM prApnoti, taccaniSTam; tataH dvividhamapi' nirdiSTA-'nirdiSTabhedAd dviprakAramapi tena zaikSaNa saMchobhakaraNena 'avagRhItam AtmIkRtaMsat klpte|tthaa cAtra 'ralocayaH' merumahIdharaH 'jJAta' dRSTAntaH / yathA hi tatra prakSiptaM tRNAdikamapi suvarNIbhavati, evaM zaikSagRhasthena parigRhIta sarvamapi kalpanIyaM bhavati ||apic[bhaa.4210] z2aha u kaDaM carimANaM, paDisiddhataM hi majjhimoggahipaM / paDivanapaMcajAme, kappati tersi taha'nnesi / / dR-yathA 'caramANAM' daramatIrthakRtIrthavartinAM paJcayAmikAnAM sAdhUnAmaryAya kimapi vastraM vA pAtraMvA kRtaMtaccataiH 'pratiSiddhaM nagRhItam, 'madhyamaizca' zrIpArzvanAthatIrthavartisAdhubhizcaturyAmikaistat pratigRhItam / te ca caturyAmikAH paJcayAmadharmaM pratipannAH tatastadvastrAdikaM teSAmanyeSAmapi paJcayAmikAnAM paribhoktuM yathA kalpate, evamatrApi sAdhUnAmarthAya kRtaM taiH pratiSiddhaM zaikSagRhasthenAtmArthIkRtaM sa dIyamAnaM kalpate / / atha saMyogadvAraM vyAkhyAti[bhA.4211] uggama-visodhikoDI, dugAdisaMjogao bahU etthaM / - pattega-mIsigAsu ya, niddi tadhA aniddiSThA / / kR-ihaudramakoTibhedAH-AdhAkarma-mizrajAtAdayasteSAM dvikAdisaMyogataH dvikatrikacatuSkAdisaMyoganiSpannA bahavo'tra bhaGgakA bhavanti, te ca sugamatayA svayamabhyuhya mantavyAH; evaM vizodhikoTibhedAnAmapi-krItakRtAdInAM dvikAdisaMyoganiSpannAstathaiva bahavo bhaGgakAH; ete ca pratyekabhaGgakA ucyante / eteSAmevodramakoTibhedAnAM vizodhikoTibhedAnAM ca parasparaM dvikAdisaMyoganiSpanA evameva bahavo bhagakA bhavanti, teca mizramAkA bhaNyante / sarve'pyete dvidhA-nirdiSTA anirdiSTAzca / etAsu pratyeka-mizrAsu bhaGgapaGiSu kalpyA-5kalpyavibhAgaH prAguktaprakAreNAvasAtavyaH / / atha vakSyamANArthasambandhanAya prastAvanAM karoti
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ 451 uddezakaH3, mUlaM-12, [bhA. 4212] [bhA.4212]vasthA vA pattA va ghare vihujA, dalR pi kuJjA niuNo sayaM pi| nijuttabhaMDaM va rayoharAdI, koIka kiNe kuttiyaavnnaato|| vR-vastrANivA pAtrANivA prAyo gRhe'pi bhaveyuH / yattu niryuktabhANDa' pAtraniryogopakaraNaM vAzabdasya vyavahitasambandhatayA rajoharaNAdikaMvA yadanyatra durlabhamupakaraNaMtat kazcid 'nipuNaH' buddhimAn sAdhUnAM samIpe dRSTvA tadanusAreNa svayamapi kuryAt, kazcit tu tadeva kutrikApaNAt krINIyAt / / anena sambandhena kutrikApaNavaktavyatAmabhidhitsurAha[bhA.4213] kuttIyaparUvaNayA, ukkosa-jahanna-majjhimaTThANA ! kuttiya bhaMDakkiNaNA, ukkosaM huMti satteva // vR-prathamataH kutrikApaNasya prarUpaNA kartavyA / tata utkRSTa-jadhanya-madhyamAni mUlyasthAnAni vaktavyAni / etAvatA mUlyena kutrikApaNe bhANDasya-upakaraNasya krayaNaM bhavatIti niruupnniiym| "ukkosaM" ti utkarSataH sakalasyApi zramaNasaGghasya yogyA vastra-pAtrapratyavatArA grahItavyAH / "hoti satteva"ti saptaniryogAstena grahItavyAbhavanti, jaghanyata iti vAkyazeSaH / esscuunnybhipraayH| vizeSacUrNyabhiprAyeNa tu-jaghanyata eka Atmano yogyo niryogo grahItavyaH / utkarSatastu sapta niryogAH, teSAM ca traya Atmano yogyAH catvAra AcAryaprabhRtInAM pUjanIyAnAM pUjAyogyAH / eSa dvAragAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivRNoti[bhA.4214] kuti puDhavIya sannA, jaM vijjati tattha cedanamaceyaM / gahaNuvabhoge ya khamaM, na taM tahiM AvaNe nsthi|| vR-'kuH' iti pRthivyAH saMjJA, tasyAH trikaMkutrikaM svarga-martya-pAtAlalakSaNaM tasyApaNaH-haTTaH kutrikApaNaH kimuktaM bhavati ? ityAha-tatra' pRthivItraye yat kimapi cetanamacetanaM vA dravyaM sarvasyApi lokasya grahaNopabhogakSama vidyate tat 'tatra' ApaNe na nAsti, "dvau nau prakRtyarthaM gamayataH" iti vacanAd astyeveti bhAvaH / / athotkRSTa-madhyama-jaghanyamUlyasthAnAni pratipAdayati[bhA.4215] panato pAgatiyANaM, sAhasso hoti ibbhamAdINaM / ukkosa satasahassaM, uttamapurisANa uvadhI u|| vR-prAkRtapuruSANAM pravrajatamupadhi kutrikApaNasatkaH 'paJcakaH' paJcarUpakamUlyo bhavati / 'ibhyAdInAM' ibhya-zreSThi-sArthavAhAdInAM madhyamapuruSANAM 'sAhanaH' sahasaHmUlya upadhiH / 'uttamapuruSANAM' cakravarti-mANDalikaprabhRtInAmupadhi zatasahasramUlyo bhavati / etacca mUlyamAnaM jaghanyato mantavyam, utkarSataH punsryaannaampyniytm|atrc paJcakaMjaghanyam, sahanamadhyamam, zatasahasramutkRSTam // kathApunarekasyApi rajoharaNAdivastuna ityaM vicitraM mUlyaM bhavati? ityucyate[mA.4216] vikiMtagaMjadhA pappa hoi rayaNassa tabvihaM mullaM! kAyagamAsajja tahA, kuttiyamullassa nikaM ti|| vR-yathA 'ralasya' marakata-padmarAgAdervikretAraM 'prApya' pratItya vidhaM mUlyaM bhavati, yAzo mugdhaH prabuddho vA vikretA tAzameva svalpaMbahuvA mUlyaM bhavatIti bhAvaH; evaM 'krAyakaM grAhakamAsAdya
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/92 kutrikApaNe bhANDamUlyasya 'niSkaM' parimANaM bhavati, na pratiniyataM kimapIti bhAvaH / itizabdaH svarUpopadarzane / / [bhA.4217] evaM tA tiviha jaNe, mollaM icchAe dija bahuyaM pi| siddhamidaM logammi vi, samaNassa vipaMcagaMbhaMDaM / vR- evaM tAvat 'trividhe' prAkRta-madhyamottamabhedabhinne jane 'mUlyaM paJcakAdirUpakaparimANaM jaghanyato mantavyam / icchayA tu 'bapi yathoktaparimANAdadhikamapi prAkRtAdayo dadyuH, na ko'pyatra pratiniyamaH / na caitadatraivodhyate, kintu loke'pi 'siddhaM' pratatamidam, yathA-zramaNasyApi 'paJcakaM paJcarupakamUlyaM bhANDaM bhavati / iha ca rUpako yasmin deze yad nANakaM vyavahriyate tena pramANena pratipattavyaH // atha kutrikApaNaH kathamutpadyate? ityAha[bhA.218] puvabhavigA u devA, manuyANa kariti pADiherAI / logaccherayabUyA, jaha cakkINaM mahAnihayo / vR-'pUrvabhavikAH' bhavAntarasaGgatikA devAH puNyavatAM manujAnAM prAtihAryANi' yathAbhilaSitArthopaDhaukanalakSaNAni kurvanti / yathA lokAzcaryabhUtAH 'mahAnidhayaH naisarpaprabhRtayaH 'cakriNAM' bharatAdInAMprAtihAryANi kurvnti| vartamAnanirdezastakAlamaGgIkRtyAviruddhaH / evaM kutrikApaNA utpadyante ||te caiteSu sthAneSu purA babhUvuH iti darzayati[mA.4219] ujjenI rAyagihaM, tosalinagare isI ya isivaalo| dikkhA ya sAlibhadde, uvakaraNaM syshssehiN|| vR- ujjayinI rAjagRhaM ca nagaraM kutrikApaNayuktamAsIt / tosalinagavAstavyena ca vaNijA RSipAlo nAma vAnamantara ujjayinIkutrikApaNAt krItvA svabuddhimAhAsyena samyagArAdhitaH, tatastena RSitaDAgaM nAma saraH kRtam / tathA rAjagRhe zreNike rAjyamanuzAsati zAlibhadrasya suprasiddhacaritasya dIkSAyAM zatasahasrAbhyAm 'upakaraNaM' rajoharaNa-pratigrahalakSaNamAnIt, ato jJAyate yathA rAjagRhe kutrikApaNa AsIditi purAtanagAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.4220] pajoe narasIhe, nava ujenIya kuttiyA aasii| bharuyacchavaNiya'saddaha, bhUya'hama sayasahasseNaM / / [bhA.4221] kammammi adijaMte, ruTTho mArei so yataM ghettuM / 'bharuyacchA''gama, vAvAradAna khipaMca so kunnti|| [bhA.4222] bhIeNa khaMbhakaraNaM, etthussara jAna demivAvAraM / nijjita bhUtatalAgaM, Asena na pehasI jAva / / cU- caNDapradyotanAmni narasiMhe avantijanapadAdhipatyamanubhavati na kutrikApaNA ujjayinyA maasiirn| tadA kila bharuyacchAoegovANiyaoasaddahaMto ujjenIe AgaMtUna kuttiyAvaNAo bhUyaM maggai / tena kuttiyAvaNavANieNa ciMtiyaM-'esa tAva maM pavaMcei tA evaM molleNa vAremi' ti bhaNiyaM-jai sayasahasse desi to demi bhUyaM / tena taMpi paDivanaMtAhe tena bhannai-paMcarattaM udikkhAhi tao dAhAmi / tena aTThamaMkAUNa devo pucchio / so bhaNai-dehi, imaMca bhaNihijja-jai kammana
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ 453 uddezaka : 3, mUlaM-92, [bhA. 4222] desi to bhUo tumaM ucchAehii / 'evaM bhavautti bhaNittA gahio tena bhUo bhaNai-kammaM me dehi / dinnaM, taM khippameva kayaM / puno maggai, annaM dinnaM / evaM savvammi kamme niTTi puno bhaNai-dehi kmm| tena bhannai-etthaM khaMbhe caDuttaraMkarehi jAva annaM kiMci kammana demi / bhUobhaNai-alAhi, parAjito mi, ciMdhaM te karemi-jAva nAvaloesi tattha talAgaM bhavissai / tena asse vilaggiUNa bArasa joyaNAI gaMtUNa paloiyaM jAva takkhaNameva kayaM tena bharuyacchassa uttare pAse bhUyatalAgaM nAma talAgaM / / amumevArthamabhidhitsurAha-"bharuyaccha" ityAdi / bharukacchavaNijA azraddadhatA 'bhUtaH' pizAcivazeSaH kutrikApaNe mArgitaH / tato'STamaMkRtvA zatasahasreNa bhUtaH pradattaH, idaM ca bhaNitamkarmaNyadIyamAne ayaM ruSTaH' kupito mArayatIti / sa ca bhUtaM gRhItvA bharukacche AgamanaM kRtvA vyApAradAnaM tasya kRtavAn / sa bhUtastaM vyApAraMkSiprameva kroti|ttH sarvakarmaparisamAptau vaNijA bhItena bhUtasya pAzrthAt stambha ekaH kArayAJcakre / tatastaM bhUtamabhihitavAn-yAvada paraM vyApAraMna dadAmitAvada 'atra' stambhe 'utsara' ArohA-'varohakriyAM karu itibhaavH| tataHsabhUta uktavAnanirjito'haM bhavatA, ata AtmanaH parAjayacihnaM karomi / azvena gacchan yAvad 'na prekSase na pazcAdavalokase tatra pradeze taDAgaM kariSyAmi iti bhaNitvA tathaiva kRte bhUtataDAgaM kRtavAn / [mA.4223] emeva tosalIe, isivAlo vANamaMtaro tattha / nijita isItalAge, rAyagihe saalibhddss| vR-'evameva' tosalinagaravAstavyena vaNijA ujjayinImAgamya kutrikApaNAd RSipAlo nAma vAnamantaraH krItaH / tenApi tathaiva nirjitena RSitaDAgaM nAma srshckre|tthaa rAjagRhe zAlibhadrasya rajoharaNaM pratigrahazca kutrikApaNAt pratyekaM zatasahasreNa krItaH ||ath sapta niryogAn vyAcaSTe[bhA.4224] tinniya attadrutI, cattAriya pUyaNArihe deti| tissa ya vittavyo, sehassa viviMcaNaM vA vi / / . vR-sapta niryogAn gRhItvA pravrajato'yaM guNaH- teSAM saptAnAM niryogANAM madhyAt trInsa zaikSaH 'AtmArthayati' Atmano'rthAyagRhNAtItyarthaH; caturazca niryogAn 'pUjanArhANAm AcAryopAdhyAyapravarti-saGkATakasAdhUnAM prayacchati / tasya caivaM prayacchato yadyasau niryogaH zuddhaH tato grahItavyaH / athAzuddhastataH zaikSasya dAtavyaH / zaikSasyAbhAve 'vivecanaM' pariSThApanaM tasya kriyate // evaM tasya trIn niryogAn gRhItvA pravrajitasya yad bhavati tad darzayati[bhA.4225] sajjhAe palimaMtho, paDilehaNiyAe so havai siggo| egaMca deti tahitaM, donniya se appaNo huNti|| vR-tasya trIn niryogAn ubhayakAlaM pratyupekSamANasya mahAn svAdhyAyaviSayaH parimantho bhvti| tayA ca mahatyA pratyupekSaNayA saH 'siggaH' parizrAnto bhavati / tata evaM nirvinaH san sa ekaM niryogaM sUrINAM dadAti / pradatte ca tasmin tasya dvau niryogAvAtmanaH sattAyAM bhavataH / / evamapyasau dvAbhyAM niryogAbhyAM zeSasAdhubhyo anyAddaza iva zyate tataH[bhA.4226] nigamane bahubhaMDo, katto kataro va vANio ei| _ bitiyaM pi deti tahiyaM, mA bhaMte ! dullahaM hojjA // vR- mAsakalpe pUrNe tataH kSetrAd nirgacchatAM sa evaikaH 'bahubhANDaH' bahUpakaraNo dRzyate tato
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/9: lokastamuddizya bravIti-aho! kutaH kataro vA ayaM vANija evamupaskarasambhAramAritaH samupaiti? evamupahAsamAkarNya sa dvitIyamapi niryoga gurUNAM ddaati| tatra ca gurubhirvaktavyam-'he bhadanta !' Arya ! mA 'te' tava bhUyo durlabhamupakaraNaM bhaved ata AtmapArve eva tAvaddhAraya / / sa prAha[bhA.4227] bhAreNa khaMdhaM ca kaDI ya bAhA, pIlijjae nissasae ya ucchaM / tenA ya uvadhINamabhiddavejA, na ittiyA iMti mamovabhogaM / / vR-mamamArgaM gacchato dvayoH pratyavatArayormahAnbhArobhavati, tena skandhaH kaTIbAhAca gADhataraM pIDyate, tatazca 'uccam UrdhvaM nizvasImyaham, nizvAsenAkulo bhavAmItyarthaH / stenAzca mAmupakaraNamAlitaM dRSTvA upidhakAraNAdabhidraveyuH / etAvanti ca vastra-pAtrANi mamopabhogaM nAyAnti / / yacca bhagavadbhiruktam-'mA bhUyo durlabhaM bhavet' tatrocyate[bhA.4228] jaM hohiti bahugANaM, imammi dhammacaraNaM pavannANaM / taM hohiti amhaM pI, tumhehi samaM pvnaannN|| vR-yad yuSmAkaM bahUnAm 'asmin' bhAgavate zAsane dharmacaraNaM prapannAnAmupakaraNaM bhaviSyati tadasmAkamapi yuSmAbhi samaM hiNDamAnAnAM cAritraM prapannAnAM bhaviSyati // eSa taprathamatayA pravrajato vidhiruktaH / atha pUrvopasthitaviSayaM tamevAha[bhA.4229] siddhI vIraNasaDhae, abmuTThANaM puno ajaannte| kata kAritaM ca kItaM, jANate adhaaprigghite|| kRyazcAritraMparityajya gRhavAsamupagatastasya kathaMpunarapipravrajyAyAmabhyutthAnasiddhi sAtA? atra vIraNasar3hakaSTAnto vaktavyaH, evaMtasyapunarabhyutthAnaM bhvti|scdvidhaa-jaanaanoajaanaanshc| yaH kalpA-'kalpivabhAgaM jAnAti sa jAnAnaH, tadviparIto ajAnAnaH, agItArthaH ityarthaH / ajAnati bhUyaH pravrajyAyAmabhyuttiSThamAne kRtaM vA kAritaM vA krItaM vA dIyamAnaM pUrvoktavidhinA klpte| yastujAnAnastasya yathAparigRhItAni' zuddhAnyeva grahItuMkalpante, na kRt-kaaritaadiini|| atha vIraNasaDhakadRSTAntamAha[bhA.4230] jaha so vIraNasaDhao, naitIraruho jalassa vegeNaM / thovaM thovaM khaNatA, chUDho soyaM tato buuddho|| vR-yathA 'saH' kazcid vivakSitaH 'vIraNasaDhakaH' vIraNAnAM-tRNavizeSANAM stambo nadyAstIre rohati sma-jAyate smeti nadItIraruhaH, nadyAH pratyAsannatayA jalasya vegena stokastokena khanatA bhUmikAnihitamUlajAlo'pyacirAdeva srotasi prakSiptaH / tatazca srotasA 'vyUDhaH' vAhayitvA samudraM prApita iti bhAvaH / / eSa dRSTAntaH / ayamarthopanayaH[bhA.4231] Thiya-gamiya-diTTha-'diDehi sAdhuhiM aharihaM samaNusaTTho / uNhehuNhatarehi ya, cAlijati baddhamUlo vi|| vR-kazcit pazcAtkRtaH siddhaputrakAdivizeSeNa, sAdhUnAmAgamanamArgabhUte kvacid grAme gRhavAsamadhyAsya tiSThan ye tatra mAsakalpaM varSAkalpaM vA sthitAH sAdhavaH, ye ca "gami"tti tatra gacchanta Agacchanto vA dvitrANi dinAni tiSThanti, taiSTaraSTaizca sAdhubhiH 'yathArha' yathAyogya 'samanuziSTaH san' uSNairuSNataraizcavacanairudakavegasthAnIyairanekazaHpreryamANaH kalatrAdiparigrahapravi
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 92, [ bhA. 4231 ] 455 stAreNa baddhamUlo'pi cAlyate, gRhavAsaM tyAjayitvA saMyamarUpe strotasi prakSipya gaccharatnAkaraM prApyata iti bhAvaH // atha jAnAnA - 'jAnAnaviSayaM vidhivibhAgamAha [bhA. 4232] kappA-5 kappavisese, aNadhIe jo u saMjamA calio / puvvagamo tassa bhave, jANaMte jAinaM suddhAI // - vastra - pAtrAdiviSaye kalpA- kalpavizeSe anadhIte sati yaH saMyamAt calitastasya pUrvaprAktano gamaH-prakAro bhavati yathA zaikSagRhasthasyoktaH / yastu kalpA 'kalpavidhiM jAnAti tasya sarvANi zuddhAnyeva grahItuM kalpante, na krItAdidoSaduSTAni // mU. (93) niggaMdhIe NaM tappaDhamayAe saMpavvayamANIe kappai rayaharaNa-goccha-paDiggahamAyAe cauhiM kasiNehiM vatthehiM AyAe saMpavvaittae / sA ya puvvovaTTiyA siyA evaM se no kappai rayaharaNa-goccha-paDiggahamAyAe cauhiM kasiNehiM vatthehiM AyAe saMpavvaittae / kappai se ahApariggahiehiM vatthehiM AyAe saMpavvaittae / vR- asya vyAkhyA prAgvat / navaraM nirgrandhyAzcaturbhi pratyavatAraiH sahitAyAH pravrajituM kalpate iti vizeSaH // atha bhASyam[ mA. 4233] eseva gamo niyamA, niggaMdhINaM pi hoi nAyavvo / jANaMtINaM kappati, ghettuM je adhApariggahite // vR- eSa eva gamo nirgranthInAmapi bhavati jJAtavyaH / sA ca pUrvopasthitA syAditi atra sUtre tAsAM kalpA SkalpavibhAgaM jAnatInAM yAni 'yathAparigRhItAni' zuddhAni tAni kalpante grahItum / " je " iti vAkyAlaGkAre // [ mA. 4234 ] samaNINaM nANattaM, nijjogA tAsi appaNo cauro / cauro paMca va sesA, AyarigAdINa aTThAe || vR-nirgranyebhyaH sakAzAt zramaNInAmidaM 'nAnAtvaM' vizeSa ucyate- 'tAsAM' pravrajantInAmAtmano yogyAzcatvAro niryogA bhavanti, zeSAstu AcAryAdInAmarthAya catvAro vA paJca vA / tatra yadA catvArastadA ekamAcAryasya dvitIyaM pravartinyAH tRtIyaM gaNAvacchedinyAH caturthaM saGghATakasAdhvyAH prayacchati / yadA tu paJca tadA catvArastathaivAcAryAdInAM paJcamaH punarupAdhyAyasya yogya iti cUrNyabhiprAyaH / bRhadbhASyakAraH punarAha cattAri appaNI se, cauro paMca' hava sesagA huMti / Ayariya uvajjhAe, pavattini'bhiseya saMghADe / / paMcee nijogA, abhisegA vajra huMti cattAri / tti / / mU. (94) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa yA paDhamasamosaraNuddesapattAI celAI paDiggahittae / kappai niggaMdhANa vA niggaMthINa vA doccasamosaraNuddesapattAI celAI paDiggahittae / vR- athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha [ bhA. 4235 ] diTTaM vatthaggahaNaM, na pa vRtto tassa gahaNakAlo u / osaraNammi agejjhaM tena samosaraNasuttaM tu // } vR-parvasUtre vastragrahaNaM STam, na ca 'tasya' vastrasya grahaNakAla uktaH, kadA kalpate kadA cana?
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/94 iti / ato varSAkAlAkhye prathame osaraNe' samavasaraNeagrAhyaM tadvastram, dvitIyetuRtabaddhAkhye grAhyamiti nirUpaNAya idaM samavasaraNasUtramArabhyate / / [mA.4236] ahavA vi sauvadhIo, seho davvaM tu eyamakkhAyaM / taM kAle khittammiya, gajhaM kahiyaM agajhaMvA / / vR-athavA pUrvasUtre sopadhikazaikSalakSaNaM dravyametadAkhyAtam / tad dravyaM kutra kAle kSetre vA grAhyam ? kutra vA agrAhyama? ityadhunA pratipAdyate ||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-"no kappaI"tti ArSatvAdekavacanam / no kalpante nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA prathamasamavasaraNevarSAkAle uddezaH-kSetra-kAlavibhAgastaM prAptAni prathamasamavasaraNoddezaprAptAni celAni' vastrANi pratigrahItum / kimuktaM bhavati?- iha sAdhavo yatra varSAvAsaM cikIrSavastat kSetraM yAvad nAdyApi prApnuvanti prAptA vA paraM nAdyApyASADhapUrNimA lagati tAvat kalpante vastrANi pratigrahItum / atha varSAvAsaprAyogyaM kSetraM prAptAH ASADhapUrNimA ca sAtA tata iyantaM kSetra-kAlivabhAgaM prAptAni vastraNi na kalpante / dvitIyasamosaraNoddezaprAptAni tu kalpante / iti sUtrasa pArthaH // . sAmprataM vistarArthamabhidhitsuH preryamutthApayannAha[bhA.4237 paDhamammi samosaraNe, uddesakaDaM na kappatI jassa / tassa u kiM kappaMtI, uggamadosA u avasesA / / vR-iha paraH prastutasUtrasya sUriparamparAyAtamanantaroktamarthamanavabudhyamAnaH prerayati-nanu ca sUtre "uddesapattAI' ti yat padaMtasyAyamartha-uddezanamuddezaH-auddezikAkhyo dvitIya udgamadoSastaM prAptAni vastrANi na kalpante, etacca na yujyate, yato yasya sAdhoH prathamasamavasaraNe uddezakRtaM vastrAdi na kalpate tasya avazeSAH AdhAkarmAdayaH paJcadazodgamadoSAH kiM kalpante ? yadevamuddezakRtameva pratiSidhyate ||pr eva sUrINAmabhiprAyamAzaGya pariharati[mA.4238] uddesaggahaNeNa va, uggamadosA u savve jati ghitaa| uppAdanAdi sesA, tamhA kappaMti kiM dosA / / vR-atha "ekagrahaNe tajjAtIyagrahaNam" iti nyAyAduddezagrahaNena sarve'pyudgamadoSA gRhItAH; eva tarhi utpAdanAdayaH zeSA doSAH kiM kalpante? yenodgamadoSA eva gRhyante / / para evAcAryasyAzayamAzaGkamAna idamAha[bhA.4239] ahavA uddissa katA, esaNadosA vi hoti gahitA tu| AdIaMtaggahaNe, gahiyA uppAdanA vithiN|| vR-athavA yasmAdeSaNAdoSA api sAdhUn 'uddizya' praNidhAyakRtAH ata uddezagrahaNena te'pi gRhItAH / evaMca Adyasya-udgamadoSakalApasya antyasyaca-eSaNAdoSajAlasya grahaNe utpAdanAdoSA api gRhItA atra mantavyAH, "AdyantagrahaNe madhyasyapi grahaNam" iti nyAyAt / ato dvAcatvAriMzadapi doSA na kalpante iti siddham / evamAcAryasyAkUtamAzaGgya dUSaNAntaramAha[bhA.4240] ee atassa dosA, uDubaddhe jaM ca kappate ghittuN|| . koI bhaNijja dosuvi, na kappati sutaM tu sUeti / / vR-yadyevaM sAmadhyArkaSaptA dvAcatvAriMzadapidoSAH prathamasamavasaraNepratiSiddhAstarhi RtubaddhAkhye
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH3, mUlaM-94, [bhA. 4240 457 dvitIyasamavasaraNe ete sarve'pidoSAstasya sAdhoH kalpante; yathA atraiva sUtre'bhihitam- "kalpante dvitIyasamavasaraNe uddezaprAptAni celAni pratigrahItum" ato'pi jJAyate dvitIyasamavasaraNe dvAcatvAriMzaddoSaduSTamapi kalpate / evaM kazcit paro bhaNet tatra sUrirAha-dvayorapi samavasaraNayorna kalpante / bhUyo'pi paraH prAha-yad yUyaM dvitIye'pi samavasaraNe pratiSedhayatha tanna yujyate, yataH 'zrutaM' sUtrameva "kalpate" iti bruvANamanujJA sUcayati ||api ca[bhA.4241] evaM suttavirodho, doccam ikappati ttijaM bhaNitaM / suttanivAto jammita, taM suNa vocchaM samAseNaM / / vR evaM bhavatAM sUtreNa samaM virodhaH prApnoti, yataH sUtre "dvitIye samavasaraNe kalpate" iti bhaNitam / atha gururAha-sarvamapyetadAkAzaromanthanamiva lakSyate, sUtrAbhiprAyamanavabudhyaiva yathAtathApralapanAt / kaH punaH sUtrAbhiprAyaH ? iti ced ata Aha-yasminnarthe sUtrasya nipAtaHavatArastaM zRNu 'samAsena' saGkepeNa vakSye'ham // [bhA.4242] samosaraNe uddese, chavidhe pattANa doNha paDisedho / . appattANa u gahaNaM, uvadhissA sAtiregassa / / vR-prathamasamavasaraNaM jyeSThAvagraho varSAvAsa iti caikArtham / dvitIyasamavasaraNam Rtubaddha iti caikArtham / tatra uddezastadviSayaH SaDvidho nikSepaH kartavyaH / "pattANa duNha paDiseho" tti ArSatvAdvibhaktivyatyaye 'dvAbhyAM kSetra kAlAbhyAM prAptAnAM vastradigrahaNepratiSedhobhavati, aprAptAnAM tusAtirekasyopadhergrahaNaM bhavati iti niyuktigAthAsamAsArthaH ||ath vistarArtha ucyate-tatroddezaH SoDhA-nAmoddezaH sthApanoddezaH dravyoddezaH kSetroddezaH kAloddezo bhaavoddeshshceti|naamoddeshoysyoddesh iti nAma kriyate / sthApanoddeza uddezavataH puruSAdeHsthApanA / dravyoddezaM jJa-bhavyazarIravyatiriktaM svayameva bhASyakRdAha[bhA.4243] daveNaM uddeso, uddissati jo da jena davveNaM / davyaM vA uddisate, davvabhUo tadaTThI vA // vR- 'dravyeNa' rajoharaNAdinA yad uddezaH kriyate sa dravyoddezaH / yo vA 'yena' sacittAdinA dravyeNoddizyate, tatra sacittena yathA-gobhirgomAn, turagaisturagapati, gajairgajapatiriti; acittena yathA-daNDena daNDI, chatreNa chatrI, kapAlena kapAlItyAdi; mizreNa yathA-zakaTena zAkaTikaH, rathena rathika ityAdi / dravyaMvA vyAdhiprazamanaM yaduddizati, amukamauSadhadravyaM bhavatA grhiitvymiti| 'dravyabhUtovA' jJAtA anupayukto yad aGga-zrutaskandhAdikamuddizati / 'dravyArthI vA dravyanimittaM dhanurvedAdikaM yaduddizati eSa sarvo'pi dravyoddezaH // [bhA.4244] khittammi jammi khitte, uddissati jo va jena khettena / emeva ya kAlassa vi, bhAvo u pstthmpstyo| vR-kSetroddeze cintyamAne yasmin kSetre aGga-zrutaskandhAderuddezaH kriyate vyAvaNyate vA; yo vA yena kSetreNoddizyate-abhidhIyate, yathA-bharate bhavo bhArataH, surASTrAyAM bhavaH saurASTraH, magadheSu bhavo mAgadha ityAdi / evameva ca yasmin kAle aGgAdikamuddizyate, yena vA kAlenoddizyate, yathAsuSamAyAM bhavaH sauSamaH, zaradi jAtaH zArada ityAdi; eSa kAloddezaH / bhAvoddezo dvidhA
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 prazasto'prazastazca || ubhayamapi darzayati[ bhA. 4245] bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/94 kohAI apasattho, nANAmAdI ya hoi u pasattho / udao vi khalu pasattho, titthakarA -''hAraudayAdI // I - krodha- mAnAdiraudayiko bhAvo aprazasto bhAvoddezaH / jJAna-darzanAdi kSAyopazamika aupazamikaH kSAyiko vA bhAvaH prazasto bhAvoddezo bhavati / 'udayo'pi' audayikabhAvo'pi tIrthakarA - SShAraka-yazaH kItyArdinAmakarmodayarUpaH prazasto bhavati / Adizabdasya gAthAyAM vyatyayena nirdezo bandhAnulobhyAt / atra kSetroddezena kAloddezena cAdhikAraH, zeSAstu vineyavyutpAdanArthamuccaritArthasadhzA iti kRtvA prarupitAH / tadatra pareNa yad udgamauddezikaM pratipAditaM tad nAdhikRtamiti sthitam // atha "prAptAnAm" iti padaM vyAkhyAti [bhA. 4246] khitteNa ya kAleNa ya, pattA 'pattANa hoti caubhaMgo / dohi vi patto tatio, paDhamo bitio ya ekkeNaM // vR-kSetreNa kAlena ca prAptA-SprAptAnAM caturbhaGgI bhavati kSetreNa prAptA na kAlena 1 kAle prAptA na kSetreNa 2 kAlena ca prAptAH 3 nApi kSetreNa nApi kAlena 4 / atra tRtIyo bhaGgo dvAbhyAmapi kSetrakAlAbhyAM prAptaH, caturtha punarubhAbhyAmapyaprAptaH // athAmUneva bhaGgAn bhAvayati [bhA. 4247] vAsAkhitta purokha, uDubaddha ThiyANa khettao patto / addhANamAdiehiM, dullabhakhitte va bIo u / / vR- varSAkSetre 'puraskRtaM ' prathamata RtubaddhakAle sthitAnAM 'kSetrataH prAptAH' iti prathamo bhaGgo bhavati / iyamatra bhAvanA Rtubaddhe caramo mAsakalpo yatra kRtaH anyacca varSAvAsaprAyogyaM kSetraM nAsti tatastatraiva varSAvAsaM kartukAmA ASADhapUrNimAmadyApyaprApnuvantaH kSetrataH prAptA na kAlata ityAdyo bhaGgo bhavati / adhvapratipannatAdibhi kAraNairdurlabhe vA varSAvAsaprAyogye kSetre'pAntarAla eva ASADhapUrNimA saJjAtA evaM dvitIyo bhaGgo bhavati / / [ bhA. 4248 ] AsADhapunnimAe, ThiyA u dohiM pi hoMti pattA u / tatyeva ya paDisijjhai, gahaNaM na u. sesabhaMgesu // vR- varSAkSetre ASADhapUrNimAyAM ye sthitAste dvAbhyAmapi kSetra - kAlAbhyAM prAptA bhavanti / ASADhapUrNimAmaprAptAnAmantarA adhvani vartamAnAnAM Rtubaddhe mAsakalpena vA anyatra kSetre sthitAnAM caturtho bhaGgo bhavati / atra ca 'tatraiva' tRtIyabhaGga eva vastradInAM grahaNaM pratiSidhyate, na 'zeSeSu' prathama-dvitIya- caturthabhaGgeSu, ekatareNa dvAbhyAM vA aprAptatvAt / etena " doNha paDiseho " tti vyAkhyAtam / atha "appattANa tu gahaNaM, uvahissA sAiregassa" tti pazcArdhaM vyAcikhyAsurAha[bhA. 4249] duNha jao egassA, nipphajjati jaM va hoti vAsAsu / aggahaNammi vi lahugA, tastha vi ANAdiNo dosA || vR- iha varSAkAle kSetra - kAlAbhyAmaprAptaireva sAtireka upadhigrahItavyaH / kiyatpramANaH ? iti ced ucyate-dvayorjanayoH sambandhinA yAvatopakaraNenaikasya sAdhoryogyaH paripUrNa pratyavatAro'tirikto niSpadyate yacca varSAsu varSAkalpAdikamupayujyate tadAtmano yogyaM dviguNaM bhavati, iyatpramANaM grahItavyam / idamuktaM bhavati ekaikaH sAdhurardhatRtIyAn pratyavatArAn gRhNAti / kiM kAraNam ?
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-94, [bhA. 4249] 459 kadAcidadhvanirgatAH sAdhavo viviktA AgaccheyuH tato dvau sAdhU ekasya sAdhoH samparNapratyavatAraM prayacchataH, tayozcAtmanaHpratyekaM dviguNAH pratyavatArAstiSThanti / yadyevaM na gRhNanti tatazcaturlaghukAH, tatrApyAjJAdayo doSA bhvnti| varSAsvatiriktopakaraNagrahaNe kAraNamupadarzayituM dRSTAntamAha[bhA.4250] davvovakkhara-NehAdiyANa taha khAra-kaDuya-bhaMDANaM / vAsarata kuDuMvI, atiregaM saMcayaM kuNai / / dR-dravyaM-hiraNyAdi, upaskaraH-sUrpAdi, khehaH-ghRtaM tailaM vA, AdizabdAderaNDAditailaparigrahaH, kSAraH-vastulAdilavaNaM vA, kaTukaM-zuNThIvippalyAdi, bhANDAni-ghaTa-piTharAdIni,athavA kaTubhANDaMvesaNa-marica-hiDaprabhRtidravyajAtam / eteSAM dravyopaskarAdInAM kuTumbyapi varSArAtre'tirikta saJcayaM karoti / / kiM kAraNam ? iti ced ucyate-- [bhA.4251] vaNiyA na saMcaraMtI, haTTA na vahaMti kmmprihaanii| gelanA''esesuva, kiM kAhiti agahite pubbiM / - varSAkAle vaNijo grAmeSu krayavikrayArthaM na saJcaranti, pattaneSvapi varSa-vardalavasena haTTa na vahanti, api ca yadi kuTumbI dravyopaskarAdInAmatirikta saJcayaM na kuryAt tata utpanne prayojane qayavikrayArthatena ApaNavIthyAMgantavyam, tatazcahalakarSaNaprabhRtInAMkarmasaMyogAnAMparihAnirbhavati, glAnatve vA saJcAte 'AdezeSu vA' prAghUrNakeSvAgateSvatiriktasaJcayepUrvamagRhIte kiMpathyabhojanaprAghUrNakabhaktyAdikaM kariSyati? // [bhA.4252] taha annatitthagA vi ya, jo joriso tassa saMcayaM kuNati / iha puna chaNha virAdhana, paDhamammi yaje bhaNiya dosA / / vR-'tathA' iti dRSTAntAntaropanyAse / 'anyatIrthikA api' sarajaskAdayaH 'yo yAdhzaH' yasya yenopakaraNena prayojanamityarthaH sa tasyAtirikta saJcayaM varSAsu karoti, yathA-sarajaskA rakSAyAH, dakasaukarikA mRttikAyAH, boTikAzchagaNa-lavaNayorityAdi / 'iha' iti asmin punarjenazAsane yadyatiriktamupakaraNaM na gRhNanti tataH SaNNAM jIvanikAyAnAM virAdhanA bhavati / athAtiriktopakaraNAbhAvAdvarSAsUpadhiMgRhNantitatoyeprathame samavasaraNeupakaraNaM gRhNatodoSA bhaNitAstAn prApnuvanti // kathaM punaH SannAM kAyAnAM virAdhanA bhavati? iti ucyate[bhA.4253] rayaharaNenolleNaM, pamajaNe pharusasAla puddhviie| gAmaMtarita galane, puDhavI udagaM ca duvihaM tu // vR. "pharusasAla" ti kumbhakArazAlA tasyAM varSAsu sthitAnAM dvitIyarajoharaNAbhAve yad varSeNArdIbhUtaM rajoharaNaM tenaiva pramArjane pRthivIkAyasya virAdhanA / nAmAntaraM vA bhikSAcaryAdikAryeNa "iMta" ti gacchata Agacchato vA antarA gADhataraM varSitumArabdhe malinarajoharaNe parigalati pRthivIM 'dvividhaM ca' bhImA-''ntarikSabhedAd dviprakAramudakaM virAdhayati / / [bhA.4254] ahavAaMvIbhUe, udagaM paNao ya tAvaNe aganI / ullaMDagabaMdha tasA, ThANAisu keNa va paMmaje // vR-athavA dvitIyarajohaNAbhAve yadA''dra rajoharaNaM zoSayati tato'vagrahAt sphiTati /
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 bRhatkalpa-chedasUtram -23/94 atha na zoSyate tato'mlIbhavati / evamamlIbhUte tasminnudakaM virAdhyate, panakazca sammUrchati / athaitaddoSaparihArArthamagnau tApayati tato'gnivirAdhanA |athaadrennprmaarjyti tato dazikAnteSu ullaNDakAH-mRdrolakAH pratibadhyante / teSu pratibaddheSu yadi pramArjanaM karoti tatastrasavirAdhanA, atha na pramArjayati tataH saMyamavirAdhanA / sthAna-niSadanAdiSuvA kena pramArjayatu? / / [bhA.4255] emeva sesagammiM, saMjamadosA u bhikkhaNijjoe / cola-nisijjA ulle, ajIra gelnmaayaae|| kR-evamevavarSAkalpAdAvapizeSopakaraNe bhikSAniryogeca paTalaka-pAtrabandharupedviguNe'gRhIte 'saMyamadoSAH' SaTkAyavirAdhanAlakSaNA rajoharaNavad vaktavyAH / colapaTTe rajoharaNaniSadyAyAM ca dviguNAyAmagRhyamANAyAM bahirgatAnAM varSeNArTIbhAve sajAte nityaparibhogena bhaktaM na jIryate, ajIryamANe ca bhakte glAnatvaM bhavati, tatazca 'AtmavirAdhanA' paritApa-mahAduHkhAdikA // kizca[pA.4256] addhANaniggatAdi, paritA vA ahava naTTha gahaNammi / jaMca samosaraNammiM, ageNhaNe jaMca pribhogo|| vR-chinnAdacchinnAdvA adhvano nirgatAH AdizabdAdazivAdikAraNavinirgatA vA ye parIttAH' parimitopakaraNAH athavA "na?"tti naSTopakaraNAhAritopadyayaityarthaH "gahaNammi" tipratyanIkena vA upadhergrahaNe kRte viviktA AgaccheyuH / eteSAmAgatAnAmatiriktopakaraNAbhAvAdyadhupagrahaM na karoti tata upadhiniSpannaM prAyazcittam / atha tadarthaM nUtanamupadhiM gRhNanti tato'pyupadhiniSpannam, yacca prathame samavasaraNe upakaraNagrahaNe dopajAlaM tat prApnuvanti / atha gRhNanti tata upakaraNaM vinA yat tRNAdiparibhoge dUSaNakadambakaM tad AsAdayanti / amubhevArthaM vyAkhyAgranthena spaSTayati[bhA.4257] addhANaniggayAdInamadeMte hoti uvadhiniSphanaM / jaMte anesaNa'ggi, seve deMta'ppaNA jaMca / / vR-adhvanirgatAdInAmatiriktAbhAve upakaraNaM yadi na prayacchanti tata upadhiniSpannaM bhavati, prAyazcittamiti zeSaH / tacca jaghanye paJcakam, madhyame mAsalaghukam, utkRSTa caturlaghavaH / te ca' adhvAdinirgatA aneSaNIyopakaraNamagni vA yad Asevante tanniSpannamaprayacchatAM prAyazcittam / athAtmIyamupakaraNaM teSAM prayacchanti tata AtmanaH parihANi, yaccAtmanA tRNAdisevanaM kurvanti tanniSpannam / / ke punaH prathamasamavasaraNe vastragrahaNe doSAH ? ityAha[mA.4258] attaTTa paraTThA vA, osaraNe geNhamANe pannarasa / dAu paribhoga chappati, DauraM ulle ya gelannaM / / vR.athAtmano vA pareSAM vA-adhvanirgatAdInAmarthAya prathamasamavasaraNe upadhiM gRhNanti tata AghAkarmAdayaH paJcadazodgamadoSA bhvnti|aatmopdhimdhvnirgtaadiinaaNdttvaa tamevaikaM pratyavatAraM nityaM paribhujAnasya SaTpadikAH sampUchanti / tAsu cAnna-pAnamadhye patitAsubhakSitAsuca "Daure" tijalodaraM bhavati / ekapratyavatAreNa cAi~Na rAtrau prAvRtena suptasya bhaktaM najIryati, ajIryati ca
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 94 [bhA. 4258 ] glAnatvamupajAyate / / [bhA. 4259] tamhA u geNhiyavvaM, bitiyapadammiM jahA na geNhejjA / addhANe gelane, ahavA vi bhavejja asatIe / 461 vR-yata evaM tasmAt kAraNAdAtmano dviguNapratyavatArAdatiriktaM grahItavyam / dvitIyapade yathA na gRhNIyustathA'bhidhIyate-adhvani vahamAnAnAM glAnatve vA dvividhAyAmasattAyAM vA varttamAnAnAmagrahaNaM bhavet / idameva vyAkhyAti [bhA. 4260] kAlenevadieNaM, pAvissAmaMtareNa vAghAto / gelane vASSta pare, duvidhA puna hoti asatI u / / vR- grISmasya carame mAsi kecidadhvAnaM pratipannAzcintitavantazca yAvadASADhapUrNimA nopaiti tAvadetAvatA kAlena varSAkSetraM prApsyAmaH, antarA ca nadyAdivyAghAto bhaved ata ASADhapUrNimAkAle atikrAnte prAptAH tato dviguNo'tirikto vA upadhirna gRhItaH / athavA Atmano glAnatvena parasya vA glAnasya vyAvRtatayA nAtirikto gRhItaH / asattA punardvividhA bhavati sadasattA asadasattA ca / sadasattAyAmaneSaNIyaM labhyate, athavA bahavaH sAdhavo vastragrahaNasyAkalpikA ekaH kalpikaH ataH sarveSAM yogyo'tiriktopadhigRhIte'pi zuddhaH // [bhA. 4261] gahie va agahie vA, appattANaM tu hoti atigamanaM / uvahI - saMthAraga-pAdapuMchaNAdINa gahaNaTThA // vR evaM gRhIte' gRhIte vA varSAvAsaprAyogye upadhau kAlato'prAptonAmASADhapUrNimAyA arvAk paJcabhirdivasairvarSAkSetre 'atigamanaM' pravezo bhavati / kimartham ? ityAha- upadhiH- varSA kalpAdikaH saMstArakaH- kASThamayaH kambikAmayo vA pAdaproJchanaM-rajoharaNam AdizabdAt tRNa- DagalAdiparigrahaH, eteSAM grahaNArthamaprApte kAle praveSTavyam // idameva vyaktikaroti [bhA. 4262 ] kAleNa apattANaM, pattA 'pattANa khettao gahaNaM / vAsAjogovadhiNo, khettammi tu DagalamAdIni // vR- kAlato niyamAdaprAptAnAM kSetrataH prAptAnAmaprAptAnAM vA varSAvAsayogyapaTalakapAtrabandhAderupadhergrahaNaM bhavati etena prathama- caramabhaGgau sUcitau / kAlataH prAptairaprAptairvA kSetrato niyamAt prAptairDagalAdIni grahItavyAni, anena tu dvitIya-tRtIyabhaGgau gRhItAviti // tAnyeva DagalAdIni darzayati [bhA. 4263] igala-sasarakkha-kuDamuha-mattagatiga-leva-pAdalehaniyA / saMthAra-pIDha - phalagA, nijjogo ceva duguNo tu // - iSTakA - cIrAdimayAni DagalAni putaproJchanArthaM gRhyante / sarajaska:- kSAraH, sa saMtrA - khelAdinisarjanArtham / kuTamukhaM-ghaTakaNThakaH, tatra glAnayogyamauSadhaM kAyikImAtrakaM vA sthApyate / mAtrakatrikaM khelamAtrakaM kAyikImAtrakaM saMjJAmAtrakaM ceti / lepaH pratItaH, sa vinaSTabhAjana - saMsthApanArtham / pAdalekhanikA varSAsu kardamAnarlekhanArtham / saMstArakaH parizATI aparizATI
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/94 ceti dvividhaH,ubhayo'pizayanArthaM jiivaadirkssnnaarthNcgRhyte|piitthN-chgnnaadimym, upveshnaarthm| phalakaH-campakapaTTAdimayaH, zayanopayogI / pAtrasatkazca niryogaH' pratyavatAro dviguNaH / etAni saNyipi tadAnIM gRhynte| atha ziSyaH prazranayati[bhA.4264] cattAri samosaraNe, mAsA kiM kappatI na kappati vaa| kAraNiga paMca rattA, savvesi mallagAdINaM / / vR-ASADhapUrNimAnantaraM ye catvAraH prathamasamavasaraNe mAsAsteSu grahItuM kalpate vA na vA? | sUrirAha-utsargato na kalpate, dvitIyapade kSetrasyAprAptau adhvanirgatA vA ASADhapUrNimAyAMprAptAstataH saMstArAdyupadhiM DagalAdInI ca paJca rAtrindivAni gRhNanti, paryuSaNAkalpaM ca rajanyAmAkarSanti, tataH paJcamyAM paryuSaNaM kurvanti / atha pUrvoktakAraNAt paJcamyAmeva te prAptAH tataH paJcarAtraM tathaiva saMstAraka-DagalAdIni gRhNanti, dshmyaaNpryussnnynti| vizeSacUrNikRt punarAha-tekhettANaM alaMbhe AsADhapunnimAe ceva ThiyA, tehi ya uvahI nagahio saMthAragAI tAhe jAva paMcarattaM tAva gehaMti, pacchA paMca divase pajosavaNAkappaM kahaMti, dasamIe pajosaveMti, eeNa kAraNeNaM kappai paMcarataM, aha paMcamIe pattA tAhe taheva paMca rattagA vaDDaMti (jAva bhaddavayasuddhapaMcamI) tti| evaM sarveSAM mallakAdInAmupakaraNAnAmaya kAraNikAni paJca rAtrindivAni pravardhamAnAni tAvad mantavyAni yAvad bhAdrapadazuddhapaJcamyAM gRhIte'gRhIte vADagala-mallakAdauniyamAt paryuSaNaM vidheyam / / [bhA.4265] tesiM tattha ThitANaM, paDilehucchuddha caarnnaadisu| ___ levAINa agahaNo, lahugA pubbiM amahite vA // kR. 'teSAM sAdhUnAM tatra' varSAkSetresthitAnAmiyaMsAmAcArI-sabhA-prapA-''rAma-devakula-zUnyagRhAdiSu yad vastram 'utsuddhaM padhikAdibhiH parityaktaMtatpratyupekSante, yadA kila kAryamutpatsyate tadA grahISyate / tadabhAve cAraNAdiSu pratyupekSante / varSAsu yadi lepam AdizabdAt pAtraM vA vastra vA gRhNanti tatazcaturlaghukAH / pUrva vA lepAdIni yadi na gRhItAni tadA'pi caturlaghu / / idameva vyAkhyAti[bhA.4266] vAsANa esa kappo, ThAyaMtA ceva jAva u skosN| paribhutta vippainnaM, vAghAtaTThA nirikkhNti|| vR-"vAsANa" ti vibhaktivyatyayAdvarSAsu tiSThatAmeSaH 'kalpaH' sAmAcArI-sarvataH sakrozaM yojanaM yAvad yat kArpaTikaiH paribhuktaM 'viprakIrNa' pUrvaM paribhujya tato'kiJcitkaramiti matvA pariSThApitaM tat tiSThanta eva vyAghAtArthaM nirIkSante ||kH punarvyAghAH ? iti ced ucyate[bhA.4267] addhANaniggatAdi, jhAmiya vUDhe va seha parijunne / AgaMtu bAhi pub,i di8 assni-snniisu|| kR-adhvanirgatAdayaH sAdhavaAgaccheyuH, galIyo vA upadhi 'dhyAmitaH' dagdho bhavet, udakena vAvyUDhaH, "zaikSovA" avazyapravrAjanIyaH purANAdirupasthitaH, parijIrNo vA upadhi, etaiH kAraNe
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ 463 uddezaka : 3, mUla-94, [bhA. 4267] rAgantukeSu tAlAcarAdiSu pUrvaM mArgayanti / tataH kSetrabahirasaMjJiSu pUrvadRSTam, tataH saMjJiSu pUrvadhaSTaM gRhNanti // athedameva bibhAvayiSurAgantukAn vyAkhyAti[bhA.4268] tAlAyare ya dhAre, vANiya khaMdhAra seNa saMvaTTe / laaulig-vig-sevg-jaamaaug-pNthigaadiisuN| vR-'tAlAcarAH' naTa-nartaka-caTTAdayaH, "dhAre"tti devacchatradhArakAH, vaNijaH' vAlijhukAH, rAjabimbasahitaM svacakraM paracakraMvA skandhAvAra ucyate, rAjabimbavirahitAsenA, cauradhATIbhayena bahavo grAmA nAyakAdhiSThitA ekatra sthitAH saMvataH, lAkuTikAH-DaGgarAH, vrajikAH-gokulikAH, sevakAH-cArabhaTTakAH,jAmAtRkAH prasiddhAH, pathikAH-ye bahuvastra dezaM pratiprasthitAH / evamAdiSu pUrvaM maargynti|| katham? ityAha[bhA.269] AgaMtugesupuvvaM, gavesatI cAraNAdisU baahi| pacchA je saggAmaM, tAlAyaramAdiNo eNti|| vR- "bAhi" ti sakrozayojanAntarvattiSvantarapallikAsahiteSu bAhyagrAmeSu ye 'AgantukAH' cAraNAdayasteSu pUrvaM gvessynti| 'pazcAd' bAhyagrAmeSu cAraNAdInAmabhAve ye tAlAvarAdayaH svagrAmamAyAnti teSu gaveSayitavyam / / kathameteSu vastrasambhavaH ? ityAha- . [bhA.270] babhrUNa nave itare, samaNANaM dejja sev-jaamaadii| cAraNa-dhAra-vaNINaM, paDati iyare u saDDitagA // i-sevaka-jAmAtRkAnavAnivastraNi labdhvA itarANi' purANAni zramaNAnAM dadhuH / cAraNAnAM "dhAra" ti devacchatradhArANAM rAjAdayaH prasAdato vastraNi prayacchanti tAni purANAni vA te sAdhunAM dachu / "vaNINaM" ti vAlijhukavaNijAM valao vastraNi patanti / itare tu' pathikAdayaH 'zrAddhAH' zrAvakA bhaveyuH // bahirgAma-svagrAmeSu cAraNAdInAmabhAve vidhimAha[bhA.4271] bahi-aMta-'sannisu, jaM diTTa tesu ceva jmdittuN| keyi duhao va'sannisu, gahite sannIsu didvitre|| kR"bahiH"tti kSetrAbhyantare prativRSabhagrAmeSu ye'saMjJinasteSupUrvasRSTaM vastraMmArgayanti, tadabhAve bahimiSveva saMziSu pUrvadRSTam, tadaprAptau bAhyagrAmeSvevAsaMjJiSu pUrvadRSTam, tadasatve mUlagrAma eva saMziSupUrvadRSTam; tadabhAve antaH mUlagrAme'saMjJiSupUrvadhaSTam, tadasattvemUlagrAmaeva saMjJiSupUrvaSTam, tadasambhave mUlagrAma evAsaMziSu yat pUrvamaSTam, tadabhAve mUlagrAma eva saMkSiSu pUrvamadRSTaM vastraM mArgayanti / kecidAcAryA ityaM bruvate-'dvayorapi' bahirantarlakSaNayoH sthAnayoH prathamasaMjJiSugRhIte si tato bahirantarvatiSveva saMjJiSu yathAkrama 6STam itaracca-adRSTaM gRhNantIti / kiM punaH kAraNaM pUrvadRSTaM prathamaMgRhyate? ucyate-tatra hi pUrvapratyupekSitatvenAdhAkarmAdaya utkSepa-nikSepAdayazca doSAH parihnatA bhavanti / /
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/94 [bhA.4272] koI tattha bhaNejjA, bAhiM khettassa kappatI gahaNaM / gaMtuMtA paDisiddhaM, kAraNa gamane bahuguNaM tu|| vR-kazcid nodakaH tatra' iti anantaroktavyAkhyAne idaM bhaNet-yadi pUrvaM prativRSabhagrAmeSu grahItavyaM tato mUlagrAme, evaM tarhi dUratvAt kSetrAd bahirgrahaNaM sutarAM kalpate / gururAha- kSetrAd bahirvarSAsu gantumapi tAt pratiSiddhaM kiM punarvastragrahaNam ? / atha kAraNe varSAsu kSetrabahirgamanaM karoti tatragatazca varSAkalpAdinA nimantrayatetadAsaMyamasya bhugunnmitikRtvaatdpigrhiitvym| idameva vyAcikhyAsuH prathamataH paravacanaM vyAkhyAti[bhA.4273] evaM nAmaM kappati, jaM dUre tena bAhi giNhaMtu / evaM bhaNaMti gurugA, gamane gurugA va lahugA vA / / vR-yad 'dUre grAmAbahirvastra tayadi prathamaM kalpate tata evaM nAma kSetrA bahi sutarAMprathamataraM gRhnnntu| sUrirAha-evaM bhaNato bhavatazcaturgurukAH atha kSetrAd bahirgacchati tato gurukA vA laghukA vA prAyazcittam / tatra navaprAvRSi catvAro guravaH, zeSe varSAkAle catvAro lghvH|| "kAraNa gamane bahuguNa"miti padaM vyAcaSTe[bhA.4274] saMbaddha-bhAviesU, kappati jA paMcajoyaNe kabje / junne va vAsakappaM, geNhatijaM bahuguNaM ca'nnaM / / vR-yAni sAdharmikasambandhena sambaddhAni parasparaM gamanA-''gamanabhAvitAni ca kSetrANi teSu varSAsu kalpate sAdharmikANAmudantavahanArthaM catvAri paJca yojanAni vA yAvad gantuM vastuMvA / evaM kArye gatasya tasyApAntarAle varSAtrANena kazcid nimantraNAM kuryAt, tasya ca prAktano varSAkalpaH parijIrNa, tacca varSAtrANaMghana-masRNamabhinavaMca, tato varSAsubahuguNamitikRtvA gRhnnaati|kaarnntH 'anyadapi paTalakAdikaMghana-masRNAdiguNopetamAcAryaprAyogyaMvAyadvastra labhyate tadapi bhUyAn guNo'tragRhIte bhaviSyati' iti kRtvA gRhyate / evaM kAraNegamanaMgrahaNaMcobhayamapiSTam, kAraNAbhAve tu na kalpate gntuNgrhiituNvaa|| atha gRhNAti tato'mUn SoDaza doSAn prApnoti[mA.4275] AhAkammuddesiya, pUtIkamme ya mIsajAe y| ThavaNA pAhuDiyAe, pAdokara kIta paamice|| [mA.4276] pariyaTTie abhihaDe, ubbhinne mAlohaDe iya | acchijje aNisiDe, dhote ratte ya ghaTe y|| -AdhAkarma 1 auddezikaM 2 pUtikarma 3mizrajAtaM4sthApanA 5prAbhRtikA 6prAduSkaraNaM7 krItaM 8 prAmityaM 9 parivartitam 10 abhyAhnatam 11 udbhinnaM 12 mAlApahatam 13 Acchedyam 14 anisRSTaM ceti 15 paJcadaza doSAH / "dhoe ratte ya ghaDhe ya" tti sAdhUnAmarthAya malinavastra 'dhItaM caukhaMkRtamityarthaH, evaM rakta pradattarAgam, 'ghRSTaM masRNapASANAdinottejitam, etetrayo'pyeka eva doSa iti|| [bhA.4277] ete savve dosA, paDhamosaraNe na vajjitA hoti| jinadiThehi agahite, jo geNhati tehi so puttttho||
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 3, mUlaM-94, [bhA. 4277] - ete sarve'pyAdhAkarmAdayo doSAH prathame samavasaraNe vastrAdikaM gRhNatA na varjitA bhavanti / atha pUrvaM darpato na grahItamupakaraNaM tataH prathame samavasaraNe yo gRhNAti so'pi jinaiH-tIrthakarairye dRSTAH karmabandhadoSAstaiH spRSTo mantavyaH, bhAvatastena doSANAmaGgIkRtatvAt / / [bhA.4278] paDhamammi samosaraNe, jAvatiyaM patta-cIvaraM gahiyaM / sabbaM vosiriyavvaM, pAyacchittaM ca voDhavvaM // kR-prathame samavasaraNe darpato yAvat pAtra-cIvaraM gRhItaM tAvatsarvamapi vyusraSTavyam, prAyazcittaM ca gurupradattaM yathoktaM voDhavyam / athavA kArye samutpanne yat pAtraM vA cIvaraMvA-cAraNAdiSu gRhItaM . tatsarvaMkRte kAryepariThApanIyam, apariNAmakapratyayanimittaM ca yathAlaghIyaH praayshcittNvoddhvym|| [bhA.4279] sajjhAyaTThA dappeNa vA vi jANaMtae vipacchittaM / kAraNa gahiyaM tu vidU, dharata'gIesu ujjhaMti // vR-svAdhyAyArtha darpaNa vA yadi "bahi-aMta-'sanni-sannisu, jaM diTuM tesu ceva jamadihu~ / " ityAdikaM kramamulAya gRhItaM tatra 'jAnato'pi' gItArthasyApi prAyazcittam / yattu kAraNe krameNa vidhinA gRhItaM tayadi sarve'pi vidaH' gItArthAstadA dhArayanti / athAgItArthamizrAstato'nyasminnupakaraNe labdhe tad ujjhnti| atha yasmin kAle varSAvAse sthAtavyaM yAvantaM vA kAlaM yena vA vidhinA tadetadupadarzayati[bhA.4280] AsADhapunnimAe, vAsAvAsAsu hoti atigamanaM / maggasirabahuladasamI, ujAva ekammi khettmbhi| ASADhapUrNimAyAMvarSAvAsaprAyogye kSetre 'atigamanaM prveshHkrtvyobhvti|ttrcaapvaadto mArgazIrSabahuladazamI yAvadekatra kSetre vastavyam / etacca cikkhalla-varSAdikaM vakSyamANaM kAraNamaGgIkRtyoktam / utsargatastu kArtikapUrNimAyAM nirgantavyam / / idameva bhAvayati[mA.4281] bAhi ThiyA vasabhehiM, khettaM gAhettu vAsapAuggaM kappaM kadhettu ThavaNA, sAvaNabahulassa paMcAhe // kR-yatrASADhamAsakalpaH kRtastatraanyatra vApratyAsatragrAmesthitA varSAkSetraMvRSabhaiH sAdhusAmAcArI graahynti|tec vRSabhA varSAprAyogyaM sNstaark-tRnn-ddgl-kssaar-mllkaadikmupdhiNgRhnnnti| tata ASADhapUrNimAyAM praviSTAH pratipada Arabhya paJcabhirahobhi paryuSaNAkalpaM kathayitvA zrAvaNaH. bahulapaJcamyAM varSAkAlasAmAcAryA sthApanAM kurvanti, paryuSaNayantItyarthaH / / [bhA.4282] etya ya anabhiggahiyaM, vIsatirAyaM savIsagaM mAsaM / tena paramabhiggahiyaM, gihiNAyaM kattio jaav| pR. 'atra' iti zrAvaNabahulapaJcamyAdAvAtsanA paryuSite'pi 'anabhigRhItam' anvadhAritaM gRhasthAnAMpurataH kartavyam / kimuktaM bhavati? -yadi gRhasthAH pRccheyuH-ArayAH! yUyamatra sthitA vA? navA? iti; evaM pRSTe sati sthitA vayamatra' iti sAvadhAraNaM na vaktavyam, kintu sAkAram, yathA-nAdyApiko'pi nizcayaHsthitA asthitA veti| itthamanabhigRhItaMkiyantaM kAlaM vaktavyam? [1930
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/94 ucyate yadyabhivardhito'sau saMvatsarastato viMzatirAtrindivAni, atha cAndro'sau tataH saviMzatirAtraM mAsaM yAvadanabhigRhItaM kartavyam / __"tenaM"ti vibhaktivyatyayAt 'tataH paraM' viMzatirAtrAt saviMzatirAtramAsAcca Urdhvam 'abhigRhItaM' nizcitaM kartavyam 'gRhijJAtaMca' gRhasthAnAM pRcchatAM jJApanA kartavyA, yatA-vayamatra varSAkAlaM sthitAH / etacca gRhijJAtaM kArtikamAsaM yAvat krtvym|| kiM punaH kAraNam iyati kAle vyatIta eva gRhijJAtaM kriyate ? nArvAg ? iti atrocyate. [bhA.4283] asivAikAraNehiM, ahavaNa vAsaM na suTU AraddhaM / abhivaviyammi vIsA, iyaresu savIsatI mAse / / kAcittatra kSetre'zivaM bhavet, AdizabdAdAjadviSTAdikaMvAbhayamupajAyeta, evamAdibhiH kAraNaiH; athavA tatra kSetre nAsuThuvarSaM varSitumArabdhaM yenadhAnyaniSpattirupajAyate, tatazcaprathamameva 'sthitA vayam' ityukte pazcAdazivAdikAraNe samupasthate yadi gacchanti tato loko brUyAt-aho ! ete AtmAnaM sarvajJaputratayA khyApayanti paraM na kimapinate, mRSAvAdaM vA bhASante, 'sthitAH smaH' iti bhaNitvA samprati gacchanti iti kRtvA / ___ athAzivAdikAraNeSu sAteSvapi tiSThanti tata AjJAdayo doSAH / api ca 'sthitAH smaH' ityuktegRhasthAzcintayeyuH-avazyaMvarSa bhaviSyatiyenaite varSArAtramatra sthitAH; tatodhAnyaMvikrINIyuH gRhaM vA chAdayeyuH halAdIni vA sasthApayeyuH / yata evamato'bhivardhitavarSe viMzatirAne gate 'itareSu ca' triSu candrasaMvatsareSu saviMzatirAtre mAse gate gRhijJAtaM kurvnti|| [bhA.284] etya upanagaMpanagaM, kAraNigaM jA savIsatI maaso| . . suddhadasamIThiyANava, aasaaddhiiputrimosrnnN|| i- 'atra' iti ASADhapUrNimAyAM sthitAH pazcAhaM yAvad divA saMstAraka-DagalAdi gRhanti, rAtrI ca paryuSaNAkalpaM kathayanti, tataH zrAvaNabahulapaJcamyAMparyuSaNaM kurvanti / athASADhapUrNimAyAM kSetraM na prAptAstata evameva paJcarAtraM varSAvAsaprAyogyamupadhiM gRhItvA paryuSaNAkalpaM ca kathayitvA dazamyAM paryuSaNayanti / evaM kAraNikaM rAtrindivAnAM paJcakaM paJcakaM ca vardhayatA tAvad neyaM yAvat saviMzatirAtromAsaH puurnnH| __ athavA te ASADhazuddhadazamyAmeva varSAkSetre sthitAstatasteSAM paJcarAtreNa DagalAdau gRhIte paryuSaNAkalpeca kathite ASADhapUrNimAyAM samavasaraNaM' paryuSaNaMbhavati, eSa utsrgH| zeSaM kAlaM paryuSaNamanutiSThatAM sarvo'pyapavAdaH / apavAde'pi saviMzatirAbAda mAsAt parato nAtikramayituM kalpate / yaghetAvatyapi gate varSAkSetraM na labhyate tato vRkSamUle'pi paryuSaNayi-tavyam // atha paJcakaparihaNimadhikRtya jyeSThakalpAvagrahapramANamAha[bhA.285] iya sattarI jahannA, asitI nauI dasuttara sayaM ca / jati vAsati maggasire, dasa rAyA tinni ukosaa|| vR-'iti' upprdrshne|ye kila ASADhapUrNimAyAH saviMzatirAtre mAse gateparyuSaNayanti teSAM saptatidivasAnijaghanyo varSAvAsAvagraho bhavati bhAdrapadazuddhapaJcamyAanantaraMkArtikapUrNimAyAM
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ 467 uddezakaH3, mUlaM-94, [bhA. 4286] saptatidinasadbhAvAt / evaM ye bhAdrapadabahuladazamyAM paryuSaNayanti teSAmazItirdivasA madhyamo varSAkAlAvagrahaH, zrAvaNapUrNimAyAM navatirdivasAH, zrAvaNazuddhapaJcamyAM divasazatam, zrAvaNabahuladazamyAM dazottaraM divasazataMmadhyama eva varSAkAlAvagraho bhavati / zeSAntareSu divasaparimANaM gAthAyAmanuktamapi itthaM vaktavyam-bhAdrapadAmAvAsyAM paryuSaNe kriyamANe paJcasasaptatirdivasAH, bhAdrapadabahulapaJcamyAM paJcadazottaraM zatam, ASADhapUrNimAyAM tu paryuSite viMzatyuttaraM divasazataM bhavati / evameteSAM prakArANAmanyatareNa varSAvAsamekakSetre sthitvA kArtikacAturmAsikapratipadi nirgantavyam / atha mArgazIrSe gADhaM varSaM varSati kardamajalAkulAzca panthAnaH tato'pavAdenaikaM dazarAtramavatiSThante, atha tathApi varSa noparamatetato dvitIyaM dazarAtraM tatrAsate, athaivamapi varSana tiSThati tatastRtIyamapi dazarAtramAsate, evaM trINi dazarAtrANyutkarSatastatra kSetre Asitavyam, mArgaziraHpaurNamAsIyAvadityarthaH / tataUrdhvaM yadayapi kardamAkulAH panthAnaH, varSa cAgADhamanuparataM varSati, yadyapi ca pAnIye plavamAnastadAnIM gamyate tathApyavazyaM nirgantavyam / evaM pAzcamAsiko jyeSThakalpAvagrahaH smpnnH|| atha tameva pANmAsikamAha[bhA.4286] kAUNa mAsakappaM, tatyeva ThitANa'tIte mggsire| sAlaMbaNANa chammAsio ujeDoggaho hoti // vR-yasmin kSetre ASADhamAsakalpaH kRtastad varSAvAsayogyam anyacca tathAvidhaM kSetraM nAsti tatomAsakalpaM kRtvA tatraiva varSAvAsaMsthitAnAMtatazcaturmAsAnantaraM kardama-varSAdibhiH kAraNairatIte mArgazIrSamAse nirgacchatAM 'sAlambanAnAm evaMvidhAlambanasahitAnAM pANmAsiko jyeSThAvagraho bhavati, ekakSetre'vasthAnamityarthaH // [bhA.4287] aha asthi padaviyAro, caupADivayammi hoti niggamanaM / ahavA vi anitANaM, ArovaNa pubbaniddiSThA / / vR-athAsti kardama-varSAdikAraNAbhAvAt padavicAraH tatazcatuNAM mAsAnAM paryante yA pratipat tasyAM nirgmnkrtvym| athatepadapracAramasammave'pina nirgacchantitato'nirgacchatA pUrvanirdiSTA' mAsakalpaprakRte prAgabhihitA caturlaghukAkhyA AropaNA mantavyA / / atha nirgatAnAM sAmAcArImupadarzayati[mA.4288] punamminiggayANaM, sAhammiyakhettavajite gahaNaM / saMviggANa sakosaM, iyare gahiyammi gennhNti|| - pUrNe varSAvAsAvagrahe nirgatAnAM yatra sAdharmikaivarSAvAsaH kRtastat kSetraM varjayitvA anyeSu grAma-nagarAdiSUpakaraNasya grahaNaM bhavati / ye saMvignAH sAmbhogikA asAmbhogikA vA teSAM yad varSAkSetraM tat sakrozayojanaM parihatya gRhanti / itare-pAvasthAdayasteSAM yad varSAvAsakSetra tatra tairgRhIte upakaraNe pazcAt saMvignA gRhanti, teSAM ca kSetra mAsadvayaM na parihiyate // kutaH? iti ced ucyate[bhA.4289] vAsAsuvi giNhatI, neva ya niyameNa itare viharatI / tahiiMsuddhamasuddhe, gahie giNhaMtijaM sesaM / /
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/94 vR- 'itare' pArzvasthAdayo varSAsvapi vastraNi gRhNanti, naca niyamenaiva caturmAsAnantaraM te viharanti, atastaiH zuddhe azudhe vA upakaraNe gRhIte yat zeSaM vastradikaM zrAddhAH prayacchanti tad mAsadvayamadhye'pi gRhNanti // [bhA. 4290 ] sakkhette parakhette vA, do mAsA pariharettu geNhaMti / kAraNaM na niggaya, taMpi bahiMjhosiyaM jANe / / dR- svakSetraM yatrAtmanA varSAkalpaH kRtaH parakSetraM yatrApare saMvignA varSAkalpaM sthitAstatra svakSetre parakSetre vA dvau mAsau parihRtya tRtIyamAsi gRhNanti / atha caturmAsAnantaraM kardamAdibhi kAraNairna nirgatAstataH 'yaM' yAvantaM kAlaM kAraNamapekSya na nirgatAstamapi kAlaM 'bahirjISitaM ' bahikSiptaM 'jAnIyAd' gaNayet, tAvantamapi kAlaM bahirnirgatA iva mantavyA iti bhAvaH // -kaiH punaH kAraNairna nirgatAH ? ityAha [bhA.4291] cikkhalla-vAsa- asivAdiesu jahi kAraNesu u na niMti / diMte paDisedhettA, geNhaMti u dosu putresu / / vR- cikkhallaH- kardamastadAkulAH panthAnaH, varSaM vA noparamate, aziva-durbhikSAdIni vA bahirupasthitAni, evamAdibhi kAraNairyatra na nirgacchanti tatra yadi kecid vastrAdinA nimantrayanti tadA tAnU dadataH pratiSidhya dvayostu mAsayoH pUrNayorvastradikaM gRhNanti / / kutaH ? ityAha [bhA. 4292] bhAvo u niggatehiM, vocchijjai deMti tAI annassa / attaTTheti va tAI, emeva ya kAraNamaniMte / / vR- 'ye sAdhava iha kSetre varSAvAsa sthitAsteSAM vastraNi dAsyAmaH' ityevaM yaH zrAddhAnAM bhAvaH sa nirgateSu sAdhuSu vyavacchidyate, yAni vA vastrANi dAtuM saGkalpitAni tAni 'anyasya' pArzvasthAdeH prayacchanti svayameva vA 'AtmArthayanti' paribhuJjata ityarthaH / atha caturmAsAnantaraM kAraNamapekSya na nirgacchanti tato mAsadvayamadhye zrAddhAnAmabhyarthanAyAmapyagRhNAneSvevameva bhAvo vyavacchidyate, ato dvau mAsa parihRtya grahItavyam / kAraNe tu mAsadvayamadhye'pi gRhNIyAt // tadeva darzayati [bhA. 4293] gacche sabAla-vuDe, asatI parihara divaGkumAsaM tu / paNatIsA paNuvIsA, pannarasa daseva ekkaM ca / / vR-savAla-vRddhe gacche vastrabhAve zItaM sodumasamarthe sArdhaM mAsaM 'parihara' varjaya, parihRtya ca tata UrdhvaM gRhNIyAt / atha sArdhamAsamapi parihartuM na zaktastataH paJcatriMzataM dinAni parihara, athaivamapi gaccho na saMstarati tataH paJcaviMzatidinAni, tathApyasaMstaraNe paJcadaza dinAni, tathApyazaktau daza divasAnU, tathApyasAmarthya ekamapi dinaM pariharediti saGgrahagAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivRNoti [bhA. 4294] bAla-Ssahu-vuDa - ataraMta-khamaga- sehAulammi gacchammi / sItaM avisahamANe, gehati imAe jayaNAe // vR- tathAvidhavastrAbhAvAd bAlA'sahiSNu vRddha-glAna-kSapaka- zaikSAkule gacche zItam
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 469 [bhA. 4295 ] 'aviSahamANe' soDhumazakte sAdhavo'nayA yatanayA svakSetre parakSetre vA vastrANi gRhNanti // paMcUne do mAse, dasadivasUne divaGkumAsaM vA / dasa-paMca'dhiyaM mAsaM, paNuvIsadine va vIsaM vA / / [ bhA. 4296 ] patrarasa dasa ya paMca va dinAni parihariya geNha egaM vA / ahavA ekkekadiNaM, aunaTThidiNAI Arambha / / vR-AgADhe kAraNe paJcabhirdivasairUnau dvau mAsau parihRtya vastra grahItavyam / atha tAvantaM kAlaM yAvad bAla-vRddhAdayaH zItena paritApyamAnA na saMstaranti tato dazadivasonI dvau mAsI parihRtya vastraM grAhyam / evaM sArdhamAsaM dazadivasAdhikaM vA paJcadivasAdhikaM vA anyUnAdhikaM vA mAsaM paJcaviMzatidinAni viMzatidinAni paJcadazadinAni dazadinAni paJca vA dinAni yathAkramaM parihRtya vastra gRhNIyAt / atha paJca divasAnapi vastrabhAve bAla-vRddhAdayo nAtmAnaM nirvAhayitumIzAstatazcatvAri trINi dve yAvadekamapi dinaM parihRtya grahItavyam / athavA ekaikadinahAniratra draSTavyA, tadyathA-yatra varSAvAsaM sthitAstatra SaSTidinAni parihRtya utsargato vastragrahaNaM karttavyam, kAraNe punarekonaSaSTidinAnyArabhyaikaikadinaM hApayatA tAvad vaktavyaM yAvadekamapi dinaM parihRtya vastragrahaNaM kAryam // vyAkhyAtaM prathamasamavasaraNasUtram, samprati dvitIyasamavasaraNasUtraM vyAkhyAti[ bhA. 4297 ] biiyammi samosaraNe, mAsA ukkosagA duve hoMti / omatthagaparihANIya paMca paMceva ya jahanne // 6:3, mUlaM- 94, [bhA. 4294] vR- dvitIyaM samavasaraNaM nAma RtubaddhakAlaH, tatra mAsakalpena sthitA vastrAdikamupakaraNamutpAdayanti, mAsakalpAnantaraM ca tatra dvau mAsAvutkarSataH parihartavyau bhavataH / kAraNe tu tathaivAvAGmukhaparihANyA paJca paJca dinAni hApayatA tAvad neyaM yAvad jaghanyata ekaMdinaM pariharttavyam / / amumevArthaM sphuTataramAha[bhA. 4298 ] apariharatassete, dosA te kheva kAraNe gahaNaM / bAla- buDDhAule gacche, asatI dasa paMca eko ya // vR- yatra kSetre mAsakalpaH kRtastatra dvau mAsAvapariharatasta eva doSA mantavyA ye varSAbAsamAsadvayamapariharata uktAH / kAraNe tu grahaNaM karttavyam, katham ? ityAha-bAla-vRddhAkule gacche vastrAbhAve paJcakaparihANyA ekaikaparihANyA vA tAvad vaktavyaM yAvad daza vA paJca vA eko vA divasaH pariharttavyaH / yatra saMvignairmAsakalpo varSAkalpo vA kRtastatra mAsadvayAdupari paJcasu divaseSvapUrNeSvanyeSAM na kalpate kiJcidapi grahItum / / yo gRhNAti tasya doSAnupadarzayati [ bhA. 4299] karaNAnupAlayANaM, bhagavato ANaM paDicchamANANaM / jo aMtarA u Nhati taTThANArovaNamadattaM // vR- karaNasya - piNDavizudhyAdeH anu-pazcAt pUrvaRSiparamparAkrameNa pAlakAH karaNAnupAlakAsteSAm, karaNasya ca caraNAvinAbhAvitvAt caraNAnupAlakAnAmityapi draSTavyam, etena
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/94 zItalavihAritAdoSasteSAM parito bhavati; 'bhagavataH' varddhamAnasvAmino yA AjJA tAM tatheti pratipattyA pratIcchatAm, anena yathAcchandatAdoSasteSAM nAstItyuktaM bhavati; evaMvidhAnAM sAdhUnAM kSetre 'antarA' tairagRhIte upakaraNeyo vastradi gRhNAti tasya tatsthAnAropaNA' svasthAnaprAyazcittam, tadyathA-utkRSTe caturlaghavaH, madhyame mAsikam, jaghanye paJcakam; sUtrAdezena vA sAdharmikastainyamiti kRtvA'navasyApyam / "adattaM"ti bhagavatA nAnujJAtamiti kRtvA tIrthakaradattamapi bhavati / / [bhA.4300] uvari paMcamapunne, gahaNamadattaM gata tti gehaMti / anapuccha dupucchA vA, ta pune gata tti gennhNti|| vR-parakSetre dvayormAsayorupari paJcasu dineSvapUrNe, yadi grahaNaM karoti tadA adattAdAnadoSaH prasajyate / atha jAnanti gatA anyadezaM kSetrasvAminastato'pUrNeSvapi paJcarAtrindiveSu gRhNanti / atha zaGkitaM tato na gRhNanti / atha te paradezaM na gatAstato yadyanApRcchayA duHpRcchayA vA vastraM gRhNanti tatastathaivAdattAdAnadoSaM prApnuvanti / yata evamataH 'tad' vastradikamupakaraNaM 'gatA nizikatamanyadezaMkSetrikAH' iti vijJAya puurnnemaasdvyegRhnnnti|atraanaapRcchaa nAma-'kSetrikairvastragrahaNaM kRtaM na vA' iti na pRcchati, duHpRcchA punaH avidhinA pracchana / sA ceyam[bhA.4301] govaal-vcchvaalaa-kaasg-aades-baalv-vuddvaaii| avidhI vihI usAvaga-mahatara-dhuvakammi-liMgatthA / / dR-ye gopAla-vacchapAla-karSakAH prabhAte nirgatAH santo bhUyaH pradoSe grAma pravizanti, ye vA tatrAMdezAH-prAghUrNakA anyagrAmAdAyAtAH, ye vA bAla-vRddhAyo'tyantamugdhA vismaraNazIlAzca tAnpRcchati-kiM zramaNaiH kRtaM vastragrahaNaM navA? iti; eSAavidhipRcchA / vidhipRcchA punariyamzrAvakA grAmamahattarA vA pracchanIyA yeSu sAdhUnAM vastragrahaNasambhavo bhavati, ye vA dhruvakarmikAHlohakAra-rathakArAdayaH ye vA liGgasthAH-liGgadhArimastAn pRcchati 'vastrAdigrahaNaM sAdhubhiH kRtaM navA?' iti // parakSetre vastragrahaNavidhimabhidhitsurAha[bhA.4302] gaMtUNa pucchiUNa ya, tesiM vayaNe gavesaNA hoti / tesA''gatesu suddhesu jattiyaM sesa agghnnN|| i-kSetrasvAminAMsamIpe gatvA vidhivad ApRcchaya teSAM sAdhUnAM vacane' anujJAyAM tadIye kSetre vastragaveSaNA kartavyA bhavati / atha na jJAyante te kutrApi gatAamIbhizca sAdhubhistatra vastragrahaNaM kiyadapi kRtaM te ca kSetrasvAmina AgatAH tatasteSu 'zuddheSu' vidhinA AgateSu yAvad vastrAdi gRhItaM tAvat teSAM pratyarpayitavyam, zeSasya copakaraNasya grahaNaM na karttavyam / / idameva savizeSamAha[bhA.4303] uppanna kAraNA''gaMtu pucchiu~ tehi dinna geNhati / tesA''gayesu suddhesu jattiyaM sesa aggahaNaM // vR-bAla-vRddha-zaikSAdInAMzItaparitApanAlakSaNe vastragrahaNakAraNe utpane svakSetre vastradurlabhatAM
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-94, [bhA.4303] 471 samyaga nizcitya parakSetre vastragrahaNaM kartukAmAH kSetrasvAminAmantike gatvA pRSTavA ca taiH 'dattam' abhyanujJAtaM yAvatpramANaM vastrAdi tAvadeva gRhNanti, nAtiriktam / atha na jJAyante te kutrApi gatAstato vidhipRcchayA upakaraNegRhIte yadi te kSetrikAHzuddhA AgaccheyuH tataH zuddheSuteSvAgateSu tato yAvad gRhItaM tAvat teSAM pratyarpayanti, zeSasya cAgrahaNam // kathaM punaste kSetrikA AgatAH zuddhA azuddhA vA bhavanti? iti ucyate[bhA.4304] paDijaggaMti gilANaM, osahaheUhi ahava kanjehiM / etehi hoti suddhA, aha saMkhaDimAdi taha ceva / / vR-kSetrikA mAsadvaye pUrNe'piamIbhi kAraNairna samAgantuMzaknuyuH-glAnaM pratijAgrataH sthitAH, glAnasya vA auSadham agadaMtamIlanahetoH sthitAH, kula-gaNa-saGghakAryeSuvAvyApRtAH; evamAdibhiH kAraNairanAgacchantaHzuddhAH / atha saGghaDinimittaM sthitA vrajikAdiSu vA pratibadhyamAnA AgatAH tataH 'tathaiva' mAsadvayaM yAvat tadIyaM kSetram, upari tu paJcarAtraM na te prabhavaH, tato yat taistatra kSetre gRhItaM tad gRhItameva, na kSetrikANAM prycchnti|| amuni tu vizuddhakaraNAni[bhA.4305] tenabhaya sAvayabhayA, vAseNa nadIya vA vi( niruddhANaM / dAyavvamadetANaM, caugurutivihaM ca navamaM vaa|| vR-stenabhayAdvA zvApadabhayAdvA varSeNa vA nadyA vA niruddhAnAM cirAdAgamanamabhUt tato yad gRhItaMtat teSAmAgatAnAM dAtavyam / atha na dadati tatazcaturgurukam, upakaraNanippannavA (trividhaM] paJcaka-mAsika-caturlaghukalakSaNam, 'navamaM vA' sUtrAdezenAnavasthApyam // [mA.4306] paradesagate nAuM, sayaM va sejjAtaraM va pucchittaa| gehaMti asaDhabhAvA, punasutu doSu mAsesu // dR. svayamapi kSetrikAn paradezagatAn jJAtvA zayyAtaraM vA pRSTavA paradezagatAn nizcitya dvayosiyoH pUrNayoH 'azaThabhAvAH' zuddhapariNAmA gRhNanti / / [bhA.4307] biiyapadamaNAbhoge, suddhA detA adeMte te ceva / AuTTiyA gilANAdi jattiyaM sesa aggahaNaM // vR-dvitIyapadamatrocyate-'anAbhogo nAma' 'kimatra sAdhavo varSAkalpaM mAsakalpaM vA kRtavanto na vA?' iti na samyak parijJAtaM tataH parakSetre'pi gRhNIyuH, pazcAd jJAte kSetrikANAM prayacchantaH zuddhAH, aprayacchatAM ta eva doSAH / atha 'AkuTTikayA Abhogena gRhItaM paraM glAnAdInAmarthe tato yAvat teSAmupayujyate tAvad gRhNanti, zeSam' atiriktaM na gahNanti // mU. (95) kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA ahArAiNiyAe celAiM paDiggAhiMttae / / [bhA.4308] diheM vasthaggahaNaM, tesiM paribhAyaNe imaM suttaM / avinaya asaMvibhAgA, adhikaraNAdI ya nevaM tu / / vR-dvitIyasamavasaraNe dRSTaM tAvad vastragrahaNam / samprati teSAM vastraNAM paribhAjane' vibhajya pradAne yo vidhistadabhidhAyakamidaM sUtramArabhyate / itthaM vibhajya pradAne kiM prayojanam ? iti ced ata Aha-evaM' yathAralAdhikaM vastrANAM vibhajya dAne'vinayo'saMvibhAgo'dhikaraNAdayazca
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/95 doSA na bhavantIti / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'yathArAnika' yo yo rAtnikaH- bhAvaranairadhikastadanatikrameNa celAni pratigrahItumiti sUtrArthaH / / atha niyuktivistaraH[mA. 4309] saMghA'eNa ekkato, hiMDatI vaMdaena jayaNAe / sAdhAraNa' nApucchA, u adattaM ekao bhAgA / / vR- saGghATakena 'ekataH' ekasyAM dizi sAdhavo vastragrahaNArthaM hiNDante / atha saGghATakena na prApyate tato vRndenApi yatanayA paryaTanti / atha 'sAdhAraNaM' bahUnAmAcAryANAM sAmAnyaM tat kSetraM tato yadi tatrApareSAmAcAryANAmanApRcchayA gRhNanti tavA "adattaM" ti sAdharmikastainyaM bhavati, atastAnApRcchya grahItavyAni, gRhItvA ca teSAM vastraNAm 'ekataH' ekasadhzA bhAgAH kartavyAna visadhzA iti saGgrahagAthAsamAsArthaH // sAmpratamenAmeva vivRNoti[mA. 4310] nissAdhAraNa khette, hiMDato ceda gItasaMghADo / uppAdayate vatthe, asatI tigamAdivaMdenaM // khU-'nissAdhAraNe' ekAcAryapratibaddhe kSetre gItArthasamrATako bhikSAM hiNDamAna eva vasatraNyutpAdayati / atha saGghATakena hiNDamAnA na prApnuvanti tataH 'trikAdivRndena' tricatuHpaJcAdisAdhusamUhena paryaTanta utpAdayanti // sAdhAraNakSetre punarayaM vidhiH [ mA. 4311] dugamAdIsAmanne, aNapucchA tiviha sodhi navamaM vA / saMbhoiyasAmanne, taha ceva jahekkagacchammi || kRdvikAdInAM dvitriprabhRtInAmAcAryANAM sAmAnye kSetre teSAmanApRcchyA gRhNatastrividhA 'zodhiH' prAyazcittam- jadhanye paJcakam, madhyame mAsikam, utkRSTeH; 'navamaM vA' sUtrAdezenAnavasthApyam / te cAcAryA parasparaM sAmbhogikA asAmbhogikA vA / tatra sAmbhogikasAmAnye kSetre vastragrahaNe tathaiva vidhyavasAtavyo yathA ekasmin gacche saGghATakAdikrameNa anantaragAthAyAmuktaH // asAmbhogikeSu vidhimAha[mA. 4312] amaNunnakulavirege, sAhI paDivasabha-mUlagAme ya / ahavA jo jaM lAbhI, ThAyaMti jadhAsamAdhIe // vR- amanojJAH - asAmbhogikAstaiH saha yat kSetraM sAdhAraNaM tatra kulAdInAM virekaH- vibhajanaM karttavyam, yathA-eteSu kuleSuyuSmAbhirvastrANi grahItavyAni, eteSu punarasmAbhi, yadvA'syAM sAhikAyAMgRhapaGktirupAyAM bhavadbhiH asyAM punarasmAbhiH athavA prativRSabhagrAmeSu yUyaM grahISyatha, vayaM mUlagrAme grahISyAmaH; mUlagrAme vA yUyaM vayaM prativRSabhagrAmeSuH athavA yo yad vastra kulAdau paryaTan "lAbhI" lapsyate tena tasya grahaNaM karttavyam / eteSAmanyatamena prakAreNa vyavasthAM sthApayitvA yathAsamAdhinA tatra tiSThanti // evamasAdhAraNe vA kSetre vastrANi gRhItvA kiM karttavyam ? ityAha - [bhA. 4313] vatthehi AnitohiM, deti ahArAtiNiM tahiM vasabhA /
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM - 95, [ bhA. 4313] 473 adANe guru lahugA, sese lahuo ime hoMti / vR- vastreSu samAnIteSu ye vRSabhAste yathAratnAdhikaM tatra vastraNi prayacchanti / yadi tatra guruNAM prathamato vastradAnaM na kurvanti tadA caturlaghukAH / zeSANAM yathAratnAdhikaM vibhajya na prayacchanti laghumAsaH / te ca ratnAdhikAH 'ime' vakSyamANA bhavanti / / tatra guruNAM yAdhzAni vastrANi dIyante tadetat pratipAdayati [ bhA. 4314] vidukkhamA je ya manAnukUlA, je yovajucaMti asaMtharaMte / gurussa sAnuggahamappiNattA, bhAeMta sesANi u jhaMjhahINA // - sAdhubhiryathAvidhi gRhItvA bhUyAMsi vAsAMsi vRSabhANAM samarpitAni, tato vRSabhA "vidu" tti 'viditvA' sundarA-' sundaratAvibhAgaM vijJAya yAni 'kSamANi' dhDhAni yAni ca 'mano'nukUlAni' guruNAM manaso'bhirucitAni yAni cA' saMstarati gacche guruparibhuktAnyapi zeSasAdhUnAmupayujyante tAni guro: 'sAnugrahaM' savizeSaM yathA bhavati evamarpayitvA zeSANi vastrANi jhaJjhA- kalahastena hInA:- virahitAH santo yathAratnAdhikaM paribhAjayanti // atha tAneva ratnAdhikAnAha [bhA. 4315] uvasaMpaja gilANe, paritta suta soavvae ya jAtI ya / tava bhAsA laddhIe, ome duvihassa arihA u / / vR- " uvasaMpajJja" tti yaH tatprathamatayA upasampadaM pratipadyate / 'glAnaH' mandaH, sa ca dvidhAAgADho'nAgADhazca / 'parIttaH' parimitopadhi / "suta" tti bahuzrutaH / " soavvae" tti yo vyAkhyAnamaNDalyA utthitAnAM sUtrArthe zrotavye jyeSThatayA vyavahriyate / "jAi" tti jAtisthaviraH SaSTivarSaparyAyaH / "tava" tti tapasvI / "bhAsaM" tti yaH abhASikaH - taddezabhASAyAmanabhijJaH / "laddhIe" tti yasya labdhvA vastrANi labhyante / eteSAmupasampadyamAnAdInAM yathAkramaM datvA tato yo yaH paryAparatnAdhikaH sa sa prathamaM gRhNAti, '"omi" tti avamarAtnikaH pazcAd gRhNAti / ete yathAkramaM 'dvividhasya' oghopadheraupagrahikopadhezca grahaNe 'arhA' yogyA mantavyAH || [ mA. 4316] eesi paruvaNayA, jA ya vinA tehiM hoti parihAnI / ahavA ekkekassa u, aDDokaMtIkamo hoti // vR- 'eteSAm' upasampadyamAnAdInAM 'prarUpaNA' vyAkhyA karttavyA, sA cAnantarameva kRtA / yadyeteSAM yathAkramaM vRSabhA na prayacchanti tato yA teSAM 'taiH' vastrairvinA 'parihAni saMyamavirAdhanAdikA bhavati tanniSpannaM prAyazcittam / athavA 'ekaikasya' upasampadyamAnAdeH pratyekaM glAnAdiviSayo'yamarddhApakrAntikramo bhavati / / tadyathA [ bhA. 4317] uvasaMpaja gilANo, agilANo vA vi donni vi gilANA / tattha vi ya jo paritto, esa gamo sesagesuM pi // vR- upasampadyamAno dvividhaH-glAno' glAnazca / tatra yo glAnastasya dAtavyam / atha dvAvapi glAnAvaglAnau vA tato yastatra parIttopadhistasmai dAtavyam / evameSaH 'gamaH' prakAra: 'zeSeSvapi ' bahuzrutAdipadeSu mantavyaH, tadyathA dvAvapi parIttopadhI aparIttopadhI vA tato yo bahuzrutastasmai
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/95 deyam / atha dvAvapi bahuzrutau tato yazcintanikAkArakastasya dAtavyam / atha dvAvapi cintanikAkAraka tato yastatra jAtisthavirastasya dAtavyam / atha dvAvapi jAtisthavirau tato yastapasvI tasya dAtavyam / athobhAvapi tapasvinau tato yo'bhASikastasmai dAtavyam / atha dvAvapyabhASikau bhASika vA tato yo labdhimAn tasmai pradAtavyam / prakArAntareNa yathAratnAdhikaparipATImAha [bhA. 4318 ] Ayarie ya gilANe, paritta pUyA pavatti dhera gaNI / suta bhAsA laddhIe, ome pariyAgarAtinie / vR- AcAryasya pUrvaM viziSTAni vastrANi datvA tato glAnasya dAtavyAni / tataH parIttopadheH, tataH pUya" tti cUrNyabhiprAyeNa 'pUjanArhasya' upAdhyAyasya bRhadbhASyAbhiprAyeNa tu 'pUjanArhasya' gurusambandhipitR-pitRvyAdeH, tataH pravarttinaH, tadanantaraM sthavirasya, tataH "gaNi" tti gaNAvacchedikasya, tataH zrutasampannasya, tato'bhASikasya, tato labdhimato yathAkramaM dAtavyam / arddhApakrAnticAraNikA prAgvat karttavyA / tadanantaraM yo yaH paryAyarAlikastasya tasya prathamam, avamarAnikasya tu pazcAd yathAkramaM dAtavyam // 474 evaM tAvat saGghATakenAnItAnAM vidhiruktaH / atha vRndenAnItAnAM yo vidhistamabhitsurAha[bhA. 4319] negehiM AniyANaM, paritta pariyAga khubhiya piMDettA / AvaliyA maMDaliyA, luddhassa ya sammatA akkhA // vR- anekaiH sAdhubhirAnItAnAM vastrANAM paribhAjane vidhirucyate- AcAryAdikrameNa parIttopadhInAM yAvad dattvA tato ye paryAyarAnikAsteSAmahiNDamAnAnAmapi prathamato dAtavyam / tatra ca yaistAni vastrANi samAnItAniM te 'piNDitvA' sambhUya 'kSubhitaM' kSobhaM kurvIran, kalahamiti yAvat / kazcitu brUyAt-AvalikayA maNDalikayA vA vibhajanaM vidhIyatAm / "luddhassa ya sammatA akkha" tti kasyApi punarlubdhasyAkSAn pAtayitvA vastravibhajanamabhimatam / eSa saGgrahagAthAsaGkSepArthaH // sAmpratamenAmeva vivarIpurAha [mA. 4320] geNhaMtu pUyA guravo jadiDaM, saccaM bhaNAma'mha vi eyadinaM / aNuNhasaMvaTTiya'kakkasaMgA, giNhati jaM anni na taM sahAmo || vR- ahiNDamAnAnAM vastraSu dIyamAneSu ye vastraNAmAnetAraste bravIran-yad 'iSTaM' mano'nukUlaM vastra guravo gRhNanti tat te sakalagacchasvAmitayA pUjyA iti kRtvA gRhNantu, yad guruNAmutkRSTaM vastu dIyate tat 'satyam' avitathamiti vayamapi bhaNAmaH, na kevalaM vacasaiva bhaNAmaH kintu manasA'pyasmAkametadiSTameva, paramanuSNena - bhikSAparibhramaNAbhAvAduSNalaganAbhAvena saMvarttitAnivartulIbhUtAni ata evAkarkazAni aGgAni pANi-pAda- pRSThodaraprabhRtIni yeSAM te'nuSNasaMvarttitAkakazAGgA evaMvidhAH santo yad 'anye' ahiNDamAnAH prathamaM gRhNanti na tad vayaM sahAmahe || AgaMtugamAdInaM, jai dAyavvaI to kiNA amhe / [ bhA. 4321] kammArabhikkhuyANaM, gAhijjAmo gaimasagdhaM // vR- AgantukAH- upasampattArastaiSAm AdizabdAd glAnAdInAM ca yadi dAtavyAni vastrANi tataH " kiNa' tti kena kAraNena vayaM 'karmakArabhikSukANAM' devadroNIvAhakabhikSuvizeSANAM gatim
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ 475 uddezaka : 3, mUlaM-95, [mA. 4321) 'alAdhyA' nindanIyAM grahyAmahe ? / kibhuktaM bhavati ? -'yadi nAmAsmadAnItAnAM vastrANAmete AgantukAdayaH svAmibhAvaM bhajante tataH kimevaM vayaM devadroNIvAhakabhikSukavad mudhaiva vastrAdyAnayanakarma kAryAmahe ?' iti vastrANyAnetArazcintayeSuH / / [bhA.4322] virikhamANe ahavA virike, khobhaM vidittA bahugANa tattha / omeNa kAriti guru viregaM, vimajjhimo jo va tahiM paDU y|| dR-evaM 'viricyamAne' vibhajyamAne'thavA 'virikte vibhakte upakaraNe bahUnAmanantaroktaM kSobhaM viditvA yastatra 'avamaH' sarveSAmapi paryAyalaghuH yo vA vimadhyamo'pi tatra vastravibhajane 'paTuH kuzalastena guravo vibhajanaM kArayanti // atha ko'pi lubdha evamapyaparituSyan brUyAt-AvalikayA maNDalikayA vA vastrANi vibhajyantAm; tataH ko vidhiH? ityAha[bhA.4323] AvaliyAe jatiTuM, taM dAUNaM guruNa to sesaM / geNhaMti kameNeva u, upparivADI na puuti|| vR-AvalikA nAma-RjvAyatazraNyA vastrANAM vyavasthApanam, tathA samabhAgIkRtya vastreSu sthApiteSu yad iSTaM vastraM tad guruNAM dattvA zeSANi yathAratnAdhikaM gRhNanti yAvadAvalikA nisstthaamupgcchti| utparipATyA tu grahaNaM na pUjayanti' na prazaMsanti, tIrthakarAdaya iti gamyate // [bhA.4324] maMDaliyAe viseso, gurugahite sesagA jahAvuhUM / bhAe same karettA, geNhaMti anaMtara ubho| vR-maNDalikAyAmapyevameva, navaraM tasyAM vizeSo'yamupadayate-pUrvaM gurubhirgRhIte tataH zeSAH 'yathAvRddhaM' yoyaH paryAyavRddhastadanatikrameNa samAn bhAgAn kRtvA ubhayorapi' AdhantalakSaNayoH pArzvayoH 'anantaram' avyavahitaM vastrANi gRhnnnti| iyamatra bhAvanA-maNDalikayA vastreSu sthApiteSu prathamamAcAryeNa gRhIte tato yaH zeSANAM madhye ralAdhikaH sa maNDalikayA dhuri sthApitaMvastraMgRhNAti, avamarAlikastuparyantasthApitaM-sarvAntikam, tato'piyo'vamaparyAyaH sa dhuri sthApitAdanantaraMgRhNAti, tadapekSayA laghutaraH paryantapAduipAntyaM gRhNAti; evaM tAvad gRhNanti yAvad maNDalikA niSThitA bhvti|| evamapi vibhajyamAne ko'pi lobhAbhibhUtamAnaso brUyAt-akSAn pAtayitvA yad yasya bhAge samAyAti tat tasya dIyatAm; evaM bruvANo'sau prjnyaapyitvyH| katham ? iti ced ucyate[bhA.4325] jai tAva dalaMta'gAliNo, dhammA-'dhammavisesabAhilA / bahusaMjayaviMdamajjhake, uvakalaNe si kimeva mucchito|| vR-yadi tAvadagAriNodharmA-'dharmavizeSabAhyA api mUrchA parityajya sAdhUnAmitvamAtmIyAni vastrANi "dalaMti" prayacchanti, tataH 'bahusaMyatavRndamadhyake' prabhUtasAdhujanamadhyabhAge tvamevaika upakaraNe krimevaM samyakparijJAtajinavacano'pi mUchito'si? naitadbhavato yujyata iti bhaavH|| evamapyukto yadyasau nopazAmyati tato vaktavyam[bhA.4326] ajo! tumaM ceva karehi bhAge, tato nudhecchAmo jahakkameNaM /
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/95 ___giNhAhi vA jaMtuha ettha iTTa, vinAsadhammIsu hi kiM mamattaM // -Arya! tvameva samAna bhAgAna karU, tato yathAkrameNa vayaM grahISyAmaH / yadvA gahANa yata tavAmISAM vastrANAMmadhye 'iSTam abhirucitam, vinAzadharmANi hi-vinazcarasvabhAvAnivastrAdIni vastUni, ataH kiM nAma teSu mamatvaM vidhIyate? // avamapyukto yadi noparamate tataH ko vidhiH? ityAha[bhA.4327] taha vi aThiyassa dAuM, vigicaNovahie khrNttnnyaa| akkhesu hoti gurugA, lahugA sesesu tthaannesu|| kR-tathApyasthitasyatasyatadabhISTaM vastra dattvAvivecanaM karttavyam, 'nirgacchamadIyAdgacchAt' iti bhaNanIyamiti bhAvaH / tato yadi bhUyo'pyupati-mithyAme duSkRtam, napunarevaMvidhAsayAmIti; tataH 'kharaNTa nA' vakSyamANA kartavyA, prAyazcittaM ca dAtavyam / kim ? ityAha-'akSeSu gurukA bhavanti' yobravIti akSAn pAtayitvA vibhajata' tasya caturgurukam / zeSeSusthAneSu kSotrakaraNA''valikA-maNDalikAvibhAjanalakSaNeSu caturladhukam // atha kharaNTanAmupadarzayati[bhA.4328] hirana-dAraM pasu-pesavagaM, jadA va ujjhittu dabhe Thito si / ___kilesaladdhesu imesu gehI, juttA na kattuM tava khiMsaNevaM // vR- hiraNyaM ca-suvarNaM dArAzca-kalatraM hiraNya-dAram, pazavazca-go-mahiSIprabhRtayaH preSyAzcakarmakarAsteSAM varga-samUhaH, tamevamAdikaM parigrahaM 'ujjhitvA' tRNavat parityajya yadA kila tvamevaMvidhe 'dame' saMyame sthito'si tadA sAmpratameSu vastraSu 'klezalabdheSu prabhUtagRhaparibhramaNAdiprayAsaprApteSu tava gRddhi kartuM na yuktA / evaM khiMsanA tasya kartavyA / [bhA.4329] sammaM vidittA samuvaDiyaM tu, therA sitaMceva kadAi dejjA / annesi gAhe bahudosale vA, choTUNa tattheva kariti bhaae| vR-'samyag apunaH karaNena samupasthitaM viditvA 'sthavirAH' sUrayaH kadAcit tasyaiva tad' vastraM dadhuH / athAnyeSAmapi bahUnAMtadvastragrahaNe 'grAhaH' mahAn nirbandhaH, "bahudosale vA'' prabhUtadoSavAnasau saMyato bahubhiH saha dveSavAn-virodhavidhAyI yaH sa bahudveSavAniti vA, tatastasya dIyamAne'nyeSAM mahadaprItikamupajAyate; evaMvidhaM kAraNaM vicintya 'tatraiva' teSu vastraSu madhye prakSipya ekasazAna bhAgAn kurvanti, tato yathAratnAdhikaM gRhnnnti|| ___ evaM tAvadanekairAnItAnAM vastrANAM paribhAjane vidhiruktaH, atha kSapakeNAnItAnAM teSAmeva vidhimabhidhitsurAha[bhA.4330] khamae labhrUNa aMbale, dAu gulUNa ya so vlitttthe| bei guluM emeva sesae, deha jaINa gulUhiM vuccaI / / [bhA.4331] sayameva ya dehi aMbale, tava je loyai ittha sNje| ii chaMdiya-pesio tahiM, khamao dei lisINa aMbale / / vR. ko'pi kSapakaH kutrApi bhAvitakulAdau 'ambarANi' vastrANi labdhvA yAni 'variSThAni' sarvapradhAnAni vAsAMti tAni guruNAM dattvA tato guruM bravIti-evameva zeSANyapi madAnItAni
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM 95, [bhA. 4331] vastrANi yatInAM prayacchata / tato gurubhirasAvucyate svayameva tvamabhUni ambarANi dehi yastavAtra saMyataH 'rocate' vastradAnayogyatayA rucigocarIbhavati / 'iti' amunA prakAreNa 'chandita - preSitaH ' pUrvaM chanditaH yasya rocate tasmai dAtavyAnItyevamanujJAtacchandaH tataH preSitaH mutkalitaH san sa kSapakastatrAvasare RSINAmambarANi prayacchati / iha sarvatrApi rakArasya lakArAdezaH 'ra- sorla-zau' iti mAgadhamASAlakSaNavazAt // tatazca [mA. 4332] khamaeNa AniyANaM, dicaMtegassa vAraNAvayaNaM / gahaNaM tumaM na yANasi, vaMdiya pucchA tao kahaNaM // vRkSapakeNAnItAnAM tenaiva dIyamAnAnAM vastrANam 'ekasya' kasyacid lubdhasya vAraNAvacanam, 'evamamISAM ratnAdhikAnAM dIyamAnAni mAM yAvad na samAgamiSyanti' iti buddhyA vastragrAhakasAdhUn 'mA AryAH ! gRhNIdhvam' ityevaM ko'pi nivAritavAniti bhAvaH / tataH kSapakaH prAha- kiM madIyAni vastrANi na gRhyante ? itaraH prAha-grahaNameva tAvat tvaM na jAnISe / kSapako bravIta jAnAmi / itaro bhaNati yadyevaM tataH kIdhzam ? | kSapaka Aha-vanditvA vinayena pRccha yenAhaM kathayAmi / tatastena kSapako vanditvA pRSTaH san kathayitumArabdhavAn / / [bhA. 4333] tivihaM ca hoi gahaNaM, sacittA'citta mIsagaM ceva / eesiM nANattaM vocchAmi ahAnupubbIe // 477 vR-trividhaM ca bhavati grahaNam, tadyathA - sacittagrahaNamacittagrahaNaM mizragrahaNaM ceti / eteSAM trayANAmapi nAnAtvaM yathA''nupUrvyA vakSyAmi // tatra saccittagrahaNaM tAvadAha [mA. 4334] saccittaM puna duvihaM, purisANaM caiva taha ya itthINaM / ekkekaM pi ya itto, paMcavihaM hoi nAyavvaM // vR- sacittagrahaNaM punardvividham, tadyathA - 'puruSANAM ca ' AcAryAdInAM 'strINAM ca ' pravarttinI - prabhRtInAm / ekaikamapi 'itaH' mUlabhedApekSayA 'paJcavidhaM' vakSyamANanItyA paJcaprakAraM bhavati jJAtavyam // kutaH punasteSAM puruSANAM strINAM vA grahaNaM kriyate ? ityAha [bhA. 4335 ] udagA'gani tenome, addhANa gilANa sAvaya paduTTe / titthAnusajjaNAe, aisesigamuddhare vihiNA / / vR- udake vAhakena AcAryAdayo netumArabdhAH, "agani" ti mahAnagarapradIpanake vA dAhastaiSAM samupasthitaH, "tena" tti zarIrastenA AcAryAdIn vyaparopayitumicchanti, avamaM durbhikSaM tatra bhakta - pAnalA bhAbhAvAt prANasaMzayasteSAmupatasthe, adhvA nAma-chinnApAtaM mahadaraNyaM taM prapannAnAmapAntarAle bubhukSA-parizramAdibhiragrato gantumazaknuvatAM jIvitaM saMzayatulAmadhiruDham, "gilANa " ttizUla - viSa- vizucikAdikamAgADhaglAnatvamudapAdi, zvApadAH siMha-vyAdhAdayastairupadrotumArabdhoH, pradviSTaH pradveSamApanno rAjA sAdhUnAM prANApahAraM krtumbhilssti| eteSvAgADhakAraNeSu 'tIrthAnuSajanAyai' tIrthasyAvyavacchedenAnuvarttanAya yo'tizAnI - viziSTapAtrabhUtaH pravacanAdhAraH puruSastaM 'vidhinA' vakSyamANanItyA samuddharet //
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ 478 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/95 atha yaduktam-'ekaikaM paJcavidhaM grahaNaM bhavati tatra puruSaviSayaM tAvadAha[bhA.4336] Ayarie abhisege, bhikkhU khuDhe taheva there ya / gahaNaM tesiM iNamo, saMjogagamaMtu vocchAmi / / - AcArya gacchAdhipati abhiSekaH sUtrA-'rtha-tadubhayopeta AcAryapadasthApanAha 'bhikSuH' pratItaH 'kSullakaH' bAlaH sthaviraH' vRddhaH, eteSAMpaJcAnAmapi grahaNam idam' anantarameva vakSyamANaM 'saMyogagamaM saMyogato gamAH-prakArA yasya tat tathA vakSyAmi / / pratijJAtameva nirvAhayati[bhA.4337] savve vitAraNijjA, saMdehAo parakkame sNte| - eksekaM avaNijjA, jAva gurU tatthimo bhedo|| - 'parAkrame' zaktI satyAM 'sarve'pi' AcAryAdayaH tAzAt 'sandehAd' nadhyAdhudakanimajanalakSaNA tttaarnniiyaaH| atha nAsti tAzaH parAkramastataH sthaviravarNAzcatvArastAraNIyAH, tatrApyazaktI kSullaka sthaviravastriyaH, tatrApyasAmarthya AcAryA-abhiSekau dvau, tatrApyazaktI eka eva AcAryastArayitavyaH / __ Aha ca-"ekecha" ityAdi, sarvAn tArayitumazaktau sthavirAdika-mekaikamapanaye yAvad 'guru' AcArya |ttr cAyaM vakSyamANo bhedo bhavati / / [bhA.4338] taruNe niSpanna parivAre, saladdhie jeya hoti abbhAse / amisegammi yacauro, sesANaM paMcaceva gmaa|| -iha dvAvAcAryo-ekastaruNo'paraH sthvirH| yadyastizaktistato dvAvapi tAraNIyau / atha nAstitatastaruNo nistAraNIyaH / atha dvAvapitaruNItatoyastayoH niSpannaH samyaksUtrArthakuzalaH sa tArayitavyaH / atha dvAvapi niSpannAvaniSpannau vA tato yaH saparivAraH sa tAraNIyaH / atha dvAvapi saparivArAvaparivArauvA tato yAtatra 'salabdhikaH' labdhisampannastaM taaryet| atha dvAvapi salabdhikAvalabdhiko vA tato yaH 'abhyAse Asanne sthitaH sa nistAraNIyaH / atrAyaM vizeSasampradAyaH-dvayorabhyAsasthitayoryastarItumazaktaH sa tAraNIyaH / evamete AcAryasya pazca gamA abhihitAH / abhiSekastu niyamAd niSpanno bhavati, anyathA tattvata aacaarypdsthaapnaayogytvaanupptteH| tatastasminnabhiSeke niSpannA-'niSpanagamAbhAvAt zeSAzcatvArogamAevameva vktvyaaH| zeSANAM' bhikSu-kSullaka sthavirANAM paJcApigamA bhavanti, te cAcAryavad vktvyaaH| navaraM vAlasya niSpatratA zrI vajrasvAmina iva bhAvanIyA, taruNatA tuprathamakumAratve vrtmaansthaavsaatvyaa|evNsthvirsyaapijghnyvRddhtve vartamAnasya taruNatA, zeSasyatu vRddhtaamntvyaa| trayANAmapicabhikSuprabhRtInAMparivArogurupradattomAtA-pitR-bhAtR-bhaginIprabhRtipravrajitasvajanavargo vA drssttvyH|| atha strIviSayaM paJcavidhaM grahaNamupadarzayati[mA.4339] pavattini abhisegapattA, therI taha bhikkhuNI ykhuttiiy| gahaNaM tAsiM iNamo, saMjogaka(ka)maMtu vocchAmi // vR-'pravartinI' sakalasAdhvInAM nAyikA, 'abhiSekaprAptA' pravartinIpadayogyA, 'sthavirA'
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-95, [bhA. 4339] 479 vRddhA, 'bhikSuNI' pratItA, 'kSullIkA' bAlA / etAsAM paJcAnAmapi grahaNam 'idam' anantarameva 'saMyogagamaM' saMyogato'nekaprakAraM vakSyAmi // yathApratijJAtamevAha[bhA.4340] savvA vi tAraNijjA, saMdehAo parakkame sNte| ekeka avaNijjA, jA gaNiNI tatthimo bhedo| [bhA.4341] taru niSpanna parivArA, saladdhiyA jA ya hoi abbAse / abhisegAe cauro, sesANaM paMca ceva gmaa|| vR-idaM gAthAdvayaM sAdhugatagAthAdvayamiva vyAkhyeyam / / paraHprerayannAha[bhA.4342] bAlA yavuvA ya ajaMgamA ya, loge vi ete anukaMpaNijjA / savvAnukaMpAe samujjaehi, vivajao'yaM kahamIhito me|| vR-bAlAzca vRddhAzcAjaGgamAzceti loke'pitAvadete'nukampanIyA iSyante, ataH sarveSAmapi nirvizeSamanukampAyAMsamudyataiH kathamayaM "bhe" bhavadbhiH viparyayaH' vaiparItyam 'Ihitam aGgakRtam? yadevaMbAla-sthavirauparityajya AcAryAdayo nistAryante, vRddhaM vaa'jkmmaacaaryvimucytrunnstaaryte||pr eva pratyuttaramAzaya pariharannAha[bhA.434] jai buddhI cirajIvI, taruNo thero ya appsesaauu| sovakkamammi dehe, eyaM pi na jujjae vottaM // -'yadi' iti athazabdArthe, athaiva bhavatAMbuddhi syAt-'cirajIvI' prabhUtavarSajIvitastaruNaH, sthaviraH punaH 'alpazeSAyuH' stokAvazeSAyuSkaH, ataH sthaviraM vimucya taruNaM tArayAmaH, etdpysmiiciinm| kutaH? ityAha- sopakrame adhyavasAna-nimittAdibhirAyuSkopakramakAraNaiH sapratyapAye dehe sati 'etadapi' cirajIvitAdikaM vaktuM na yujyte|| [bhA.434] avi yahu asahU thero, payarejiyaro kadAi saMdehaM / orAlamidaM balavaM, jaMghethai muccaI ablo|| -'apica' ityabhyucaye, 'huH' nishcye|sthvirovRddhtvaadev asahiSNuH natarItuM zaknoti, 'itarastu' taruNaH samarthatayA kadAcit syameva 'sandeham udakavAhakaharaNarUpaMprANasandehakAraNaM prataret, ataH 'udAraM paristhUram idaM' bhavadIyaM vacanam-yad balavAn' taruNo gRhyate avalastu' sthaviro mucyte|| itthaM pareNokte sUrirAha[bhA.4345] Aya-pare uvagiNhaii, taruNo thero u tattha bhynnijo| anukkame vi thevo, ciTThai kAlo utherss| vRtaruNa AcAryAdarapUrvasUtrA-'rthagrahaNa-tapaHkarmakaraNAdinA vastra-pAtrAdisampAdana. sUtrArthapradAnAdinAvA''tmAnaM praaNshcopgRhnnaati|sthvirstu tatrA''tma-paropagrahakaraNe bhajanIyaH, kadAcittaM kartusamarthakadAciJca neti bhAvaH / tathA anupakrame'pi AyuSa upakramamantareNApi sthavirasya stoka eva kAlo'vazeSastiSThati, taruNasya tu sopakramAyuSo'pi stoko vA bhaved drAdhIyAn vA, tataH "sovakkamammi dehe" ityAdi tvaduktaM yatkiJci detat //
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/95 atha yaduktam 'bAla-vRddhAdayo loke'pyanukampanIyAH' titatparihArAyalaukikameva dRSTAntamAha[bhA.4346] dugdhAse khIravatI, gAvI pussai kudduNbbhrnntttthaa| motu phaladaM ca rukkhaM, ko maMdaphalA-'phale pose // vR-dugrasiM-durbhikSaMtatra yathA 'kSIravatI' bhUgnimatupratyayavidhAnAdbahukSIrA gauH kuTumbabharaNArtha 'poSyate' cArIpradAnAdinA puSTi nIyate, evamasmAkamapi ya AcAryAdistaruNAdiguNopetatayA''tmanaH pareSAM copagrahaM kartusamarthasa nistaaryte|tnistaarnne hi bahUnAM bAla-vRddhAdInAmapi tadAzritAnAmanukampA kRtA bhavati / atha taM parityajya kSullaka-sthavirAdistasyA ApadastAryate tato bahavo bAlAdayastadAzritAH parityaktA bhavanti / api ca-'phaladaM' prabhUtaphaladAyinaM vRkSaM muktvA ko nAma mandaphalAn aphalAn vA vRkSAn 'puSNIyAt' sAraNIsalilasecanAdinA puSTiM prApayet ? na ko'pItyarthaH / upanayayojanA prAgvad draSTavyA / / uktaM sacittagrahaNam / atha mizragrahaNamAha[bhA.4347] emeva mIsae vI, neyavvaM hoi aanupuvviie| voccatye caugurugA, tattha vi ANAiNo dosA / / vR-evameva mizraviSayamapi grahaNam 'AnupUrvyA' AcArya-pravarttinyAdiparipATyA jJAtavyaM bhavati / atha yathoktakramamullakSya viparyAsena puruSANAMstrINAMvAgrahaNaM karoti ttshcturgurukaaH| tatrApi cAjJAdayo doSA bhvnti|| atha mizragrahaNaM kIzaMpratipattavyam ? iti ucyate[bhA.4348]mIsagagahaNaM tattha u, vinivAo jo sbhNdd-mttaannN| . ahavA vi mIsayaM khalu, ubhaopakkha'cao ghoro|| iha yaH sabhANDamAtrANAM pAna-mAtrakAdhupakaraNasahitAnAMsAdhUnAMsAdhvInAMvA vinipAtaH' udakavAhake nimajjanaM 'tatra' tadviSayaM yadgrahaNaM tad mizragrahaNamucyate / athavA yad ubhayorapisAdhu-sAdhvIlakSaNayoH pakSayoH 'ghoraH' raudro yugapadudakavAhakenApaharaNalakSaNaH 'atyayaH' pratyapAyastato yad grahaNaM tad mizragrahaNamiti mantavyam / / athAmumeva dvitIyavyAkhyAnapakSamaGgIkRtya nistAraNavidhimAha[bhA.4349] sabbattha vi Ayario, AyariyAo pavattinI hoi| to abhisegappatto, sesesu tu isthiyA paDhamaM // -dvayorapi pakSayorudakena hiyamANayoryadyasti zaktistato yugapad nistAraNaM kAryam / atha nAsti yugapad nistAraNasAmarthya tataH sarvatrApi prathamamAcAryoM nistAraNIyaH / AcAryAnantaraM pravartinI tArayitavyA bhavati / tataH' pravarttinyA anantaramabhiSekapadaprAptaH / tataH zeSeSu tu' bhikSuprabhRtiSu padeSu prathamaM strI nistArayitavyA, tataH puruSaH / tathAhi-bhikSu-bhikSuNyormadhye prathama bhikSuNI tato bhikSustAraNIyaH, kSullaka-kSullikayormadhye prathamaM kSullikA tataH kSullakaH, sthavirasthavirayoH prathama sthavirA tataH sthavira iti|| atha kimarthameSu prathamaM stra nistAryate? ityAha[bhA.4350] anassa vi saMdehaM, daTuM kaMpaMti jA layAo vaa|
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM 95, [bhA. 4350 ] abalAo pagaibhyAlugAu rakkhA ato itthI / bR- 'anyasyApi ' puruSAdeH 'sandeham' ApadaM dRSTvA yAH strayaH pavanasamparkato latA iva kampante, yAzcAbalAH prakRtyA svabhAvenaiva ca "bhayAluyAu" tti bhayabahulAH, atastAH strayaH prathamaM rakSaNIyAH // Aha- sAdhu-sAdhvInAM nistAraNe kimeSa evAcArya-pravarttinyAdikaH kramaH ? utAnyathA'pyasti ? ucyate-astIti brUmaH / tathA cAha [ bhA. 4351] jaMpuna saMbhAvemo, bhAviNamahiyamamukAto vatthUo / tatthukkamaM pi kuNimo, cheodaie vaNiyabhUyA // vR- 'yaM punaH kSullakAdikamapi 'amukAd' AcAyadirvastunaH sakAzAt pravacanaprabhAvanAdi-' bhirguNai: 'adhikaM' sAtizayaM 'bhAvinaM' bhaviSyantaM sambhAvayAmaH tatra vayam 'utkramamapi' yathoktakramolamapi kurmahe, kSullakAdikamapi prathamaM tArayAma ityarthaH / kathambhUtAH ? ityAhachedazca vyaya audayikazca lAbhaH chedaudayikaM tatra vaNigbhUtAH santaH / kimuktaM bhavati ? - yathAvaNig yadeva prabhUtalAbhamalpavyayaM vastu tasya grahaNaM karoti, evaM vayamapi yatra viziSTapAtrabhUte vastuni gRhIte pravacanaprabhAvanA tIrthAvyavacchedAdiko bhUyAn lAbhaH samujjrambhate svalpazcetaraparityAgalakSaNo vyayaH taM kSullakAdikamapi gRhNIma iti // evaM tAvadudakaviSayaM grahaNamabhihitam, athAgni- stenAdiviSayaM tadevAtidizannAha[ bhA. 4352] aganI sarIratene, oma'ddhANe gilANamasive ya / 481 sAvayabhaya rAbhae, jaheva Aummi gahaNaM tu / / vR- agnisambhrame zarIrastenabhaye avame adhvani glAnatve azive zvApadabhaye rAjabhaye ca yathaivApakAye grahaNamabhihitaM tathaivaiteSvapi sacitta-mizrabhedAd dvividhamapi vaktavyam // athAcittagrahaNamabhidhitsurAha [mA. 4353] accittassa u gahaNaM, abhinavagahaNaM purANagahaNaM ca / uvaThAvaNAe gahaNaM, taha ya uvaThThAvie gahaNaM // bR- acitta-vastra-pAtrAdikamupakaraNaM tasya grahaNaM dvidhA abhinavagrahaNaM purANagrahaNaM ca / tatrAbhinavaM prathamameva yad vastrAdergrahaNaM tadabhinavagrahaNam, purANasya prAggRhItasya colapaTTakAdeH kUrparAdinA grahaNaM purANagrahaNam / taca dvidhA - upasthApanAyAM grahaNam upasthApite grahaNaM ca / tatropasthApanAyAM vidhIyamAnAyAM hastidantonnavakArahastAdibhiryad rajoharaNAdi gRhyate tad upasthApanAgrahaNam / upasthApitasya-chedapasthApanIyacAritraM prApitasya yad upadherdhAraNaM paribhogo vA tad uphasthApitagrahaNam / / enAmeva gAthAM vyAkhyAnayati [ mA. 4354 ] ohe uvaggahammiya, abhinavagahaNaM tu hoi acitte / iyarassa vi hoi duhA, gahaNaM tu purANauvahissa || vR- acittasya vastra - pAtrAderabhinavagrahaNaM dvidhA - oghopadhiviSayam aupagrahikopadhiviSayaM ca | 'itarasyApi ' purANopadhergrahaNaM dvidhA, upasthApanAgrahaNamupasthApitagrahaNaM cetyarthaH // 19 31
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 . bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/95 athavA abhinavagrahaNamidamanekavidham[bhA.4355] jAyaNa nimaMtaNuvassaya, pariyAvanaM pariDaviya nhuN| pamhaTTa paDiya gahiyaM, abhinavagahaNaM anegavihaM // i-yAcyA-avabhASaNam, nimantraNA-gRhasthAnAmabhyarthanA, tatpurassaraM yad vastrAdergrahaNam, yacopAzraye 'paryApannasya' pathikAdibhirvismRtyAparityaktasya vastrAdegrahaNam, yacca pariSThApitasya bhUyaH kAraNe grahaNam, evaM 'naSTa' hAritaM "pamhuTuM" vismRtaM 'patitaM' hastAt paribhraSTaM 'gRhItaM' pratyanIkena balAdAcchidya sviikRtm| eteSAM punarlabdhAnAM yad grahaNamevamAdikamanekavidhamabhinavagrahaNaM mantavyam // atha yAcyA nimantraNAgrahaNayorvidhimatidizannAha[bhA.4356] jo ceva gabho heTThA, ussaggAI vanio ghnne| duvihovahimmi so chiya, kAsa ttiya kiM ti kIsa tti / / pR-ya eva 'gamaH' prakAraH 'adhastAt' pIThIkAyAm utsargAdiko vastragrahaNaviSayo varNitaH sa evAtra 'dvividhopadheH' odhikaupagrahikalakSaNasya grahaNe 'kasya satkametad vastra-pAtrAdikaM pUrvamAsId ? bhaviSyati vA? kasmAdvA prayacchasi?' iti pRcchAtrayaparizuddho draSTavyaH / upAzrayaparyAyapannavastrAdigrahaNaviSayastu vidhirihaivoddezake purastAdabhidhAsyate / pariSThApitAdestu yathA kAraNato bhUyo'pi grahaNaM kriyate tathA vyavahArAdhyayane mnnissyte|| gatamabhinavagrahaNam / atha purANagrahaNam, taca dvidhA-upasthApanAgrahaNaMupasthApitagrahaNaMca / tatrAcaM tAvadAha[bhA.4358] kopparapaTTagagahaNaM, vAmakarANAmiyAe muhpottii| rayaharaNa hatyidaMtu ehi hatyehavuvANaM / / -kUparAbhyAM colapaTTakasya grahaNaM kRtvA vAmakarasatkayA'nAmikayA mukhapotikAM gRhItvA rajoharaNaM hastidantonnatAbhyAMhastAbhyAmAdAyopasthApanakartavyam, zaikSasya vratasthApanA vidheyetyrthH|| athopasthApitagrahaNamAha[mA.4358] uvaThAviyassa gahaNaM, ahabhAve ceva taha ya pribhoge| ekekaM pAyAdI, neyavvaM aanupubbiie|| --upasthApitasya yadupakaraNagrahaNaMtadvidhA-yathAbhAvaH paribhogazca / anena ca dvividhenApi grahaNenaikaikaM pAtrAdikam 'AnupUrtyA paripATyA netvayaM' grahItavya / / idameva bhAvayati[bhA.4359] paDisAmiyaM tu acchai, pAyAIesa hot'haabhaave| sahavva pANa bhikkhA nillevaNa pAya pribhogo|| yat pAtrAdikaM 'pratisvAmitaM' vivakSitasAdhulakSaNena svAminA pratigRhItaM sad Aste na tadAnIM paribhujyateeSa yathAbhAvo bhavati, svaparigrahedhAraNamityarthaH / paribhogonAma yat pAtrAdi yasyAM velAyAM paribhujyate tatra sat-zobhanamAcAryAdiprAyogyaM yad dravyaM yadyapAnakaM maikSaM cAtmano yogyatatpAtre gRhyatenirlepanaMca-AcamanaMca tena vidhIyateeSa pAtrasya paribhogaH |ih ca pAtrazabdena
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 95, [bhA. 4359 ] pratigraho mAtrakaM bI gRhItam // tathA- [mA. 4360] pANadaya sIyamatthuya, pamajja cilimili nisija kAlagate / lanna lajja asahU, cheaNa sAmArie bhogo // 483 - varSAkalpAdikaM 'prANidayArtham' apkAyAdijIvarakSAnimittaM paribhoktavyam / kalpatrayaM zItarakSArtham / saMstArakottarapaTTakI AstaraNamAstRtaM tadartham / rajoharaNaM ca pramArjanArthaM gRhyate / cilimilikA jyotizAlA-dakatIrAdAvupayujyate / rajoharaNasya niSadyAdvayaM niSadanArthamAdIyate / "kAlagae "tti kAlagatasyAccAdanArthaM nantakAdikaM gRhyate / glAnatvaM vA kasyApi saJjAtaM saH aprAvRtaH sukhenAstAmiti kRtvA tasyAgre cilimilikA dIyate / "lajja"tti lajjAvyapagamArthaM colapaTTakaH paribhujyate / "asahu"tti rAjAdipravrajitA asahiSNavaH te kalpAdikaM prAvRNIyuH / "chedana' "tti nakhaharaNikA - pippalakAdinA nakhapralambAdInAM chedanaM kriyate / "sAgArie "tti zaikSasya tti nakhaharaNikA - pippalakAdinA nakhapralambAdInAM chedanaM kriyate / "sAgArie "tti zaikSasya sajJAtakAnAM sAgArikaM tataH kalpAdikaM prAvArya pracchanne sthApyate / evamAdikaH sarvo'pi yathAyogamaudhikasyaiaupagrahikasya copadheH paribhogo mantavyaH // uktaM purANagrahaNam / taduktI ca samarthitamacittagrahaNam / evaM kSapakeNa trividhe grahaNe prarUpite sati itaraH prAha [bhA. 4361] uvariM kahesi hiThThA, na yANasI vayaNaM na hoi evaM tu / caturo gurugA pucchA, nAsehisi taM jahA veo / / vR- yad upari kathayituM yogyaM tat tvam 'adhastAt' pUrvaM kathayasi / iyamatra bhAvanA-yad bhavatA prathamamevAcAryAdiviSayaM purANasacittagrahaNamabhihitaM tadazaikSalakSaNAbhinavasacittagrahaNaprarUpaNAdUrdhva prarUpayituM yogyamAsIt, abhinava-purANaparyAyayoH pUrva-pazcAtkAlabhAvitvena bhAvAt tasya cAbhinavasacittagarhaNasya bhavatA prarUpaNaiva na kRtA, ata eva na jAnAsi grahaNasvarUpam / yathA ca "vanditvA vinayena pRccha" ityevamahaGkAradUSitaM vacanaM tvayoktam evamabhidhiyamAnaM na bhavati, satAM pUjanIyamiti vAkyazeSaH / evaM ca bruvANasya bhavatazcatvAro gurukAH / kSapakaH pRcchatikimatra mama kSUNamApatitaM yenaivaM prAyazcittaM ? / itaraH prAha tvaM pallavagrAhitayA samyak siddhAntAbhiprAyamavijJAya jalpasi / evaM ca prajJApayan tvamAtmanA naSTo'nyAnapi nAzayiSyasi, yathA sa prathamoddezakabhaNito vaidyaH pUrvAhna vamanaM dadyAdaparAhNe virecanam / vAtikeSvapi rogeSu, patyamAharvizoSaNam // iti lokamAtraM gRhItvA cikitsAM kurvan vinaSTaH evaM bhavAnapIti ciranatanagAthAsamAsArthaH // athainAmeva kiJcid vivRNoti [ bhA. 4362] vayaNaM na vi gavvabhAliyaM, elisayaM kulasehi pUjiyaM / ahavA na vi ettha lUsimo, pagaI esa ajAnue jane // vR- itaraH kSapakaM brUte- 'IzaM' 'mAM vanditvA vinayena pRccha' ityevaMrUpaM 'garvabhAritam' ahaGkArabhAragurukaM vacanaM 'kuzalaiH' vidvadbhiH 'na pUjitaM' na zlAdhitam, ato naiva bhavato vaktuM yujyate / athavA nApyatra vayaM 'ruSyAmaH' roSaM kartumarhAmaH / kutaH ? ityAha- 'ajJe' mUrkhe jane
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/95 prakRtireSA yat tathAvidhajJAnavikalo'pyeSa auddhatyamudvahati / / kSapakaH prAha[bhA.4363] mUleNa vinA hu kelise, talu pavale ya ghane ya sobhii| na ya mulavibhinnae ghaDe, jalamAdINi dhalei kunnhuii| vR-mUlena vinA taru' vRkSaH cazabdAvapizabdArthI, pravaro'pi pradhAno'pisahakArAdirapItyarthaH, 'ghano'pi' patrabahalo'pi kIzaHzobhate? nakIddagapIti bhAvaH; evaM vinayamUlavikalodharmo'pi na zobhAM bibharti / tathA 'na ca' naiva mUle-budhne vibhinno ghaTo jalAdIni vastani kvacidapi dhArayati, evaM dharmaghaTo'pivinayamUle sAtachidro na kimapi jJAnAdijalaM dhArayitumiSTe / ato'haM vinayaM kArayAmIti prkrmH|| [bhA.4364] kiMvA mae na nAyaM, duvihe gahaNammijaM jahiM kmtii| bhannai abhinavagahaNaM, sacittaM tena na vinaayN| vR-sacittA-'cittabhedAd dvividhe'pi grahaNe yad yatrAbhinavaMpurANaMvA kAmati tat tatra mayA kiM vA na jJAtaM yenaivaM 'na jAnAsi grahaNasvarUpam' ityAdhabhidhIyate ? / itaraH pratibrUte-maNyate atrottaram-abhinavaM sacittagrahaNaM tvayA na vijJAtam / / taccedam- . [bhA.4365] aTThArasa purisesuM, vIsaM itthIsudasa napuMsesu / pavvAvaNAanarihA, analA eettiyA vuttaa|| [bhA.4366] aDayAlIsaM ete, vajittA sesagANa tiNhaM pi / abhinavagahaNaM eyaM, saccittaM tena vinAyaM // vR- 'puruSeSu' puruSaviSayAH "bAle buTTe napuMse ya0" ityAdigAthAdvayoktA aSTAdaza bhedAH, strISutaeva gurviNI-bAlavatsAsahitAviMzatirbhedAH, napuMsakeSutu"paMDae vAie kIve." ityAdayo daza bhedAH pravrAjanAyA anarhA-ayogyAH / ata eva "eettiya"tti ete etAvanto bhedA analA iti nizIthAdhyayane uktAH, "alI bhUSaNa-paryApti-vAraNeSu" iti dhAtupAThAd aparyAptAH, pravrajyAparipAlane'samarthA ityarthaH / / etAn sarvasaGkhyayA aSTAcatvAriMzataM bhedAn varjayitvA zeSANAM trayANAmapi puruSa-strI-napuMsakAnAM pravrAjanaM kartuM kalpate / etadabhinavagrahaNaM sacittaM "te" tvayA na vijJAtam / evaM tenokte sati kSapakaH 'satI nodanA' ityabhidhAya pravRttastathaiva yathAratnAdikaM vastrapradAnaM krtumiti|| mU. (96) kappainiggaMthANa vA niggaMdhINa vAAhArAyaNiyAe sejjaasNthaarepddiggaahite| vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.4367] ghettaM jahakkameNaM, uvahI saMthAraesu ThavayaMti / tesiM pijadA gahaNaM, taM pihu emeva sNbNdho|| - yathAralAdhikakrameNopadhiM gRhItvA tataste svasvasaMstArakabhUmISu sthApayanti / teSAmapi ca' saMstArakANAM yadA grahaNaM tadA tadapi 'evameva' yathAratnAdhikaM kartavyam / eSa pUrvasUtreNa saha smbndhH|| anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA yathAralAdhikaM zayyAsaMstArakAn pratigrahItumiti suutrsopaarthH|| For
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 96, [ bhA. 4367 ] athedameva sUtraM vivarISurAha [mA. 4368 ] sejjAsaMdhArI yA, sejjA vasahI udhANa saMthAro / puvvaNhammi u gahaNaM, ageNhaNe lahugo ANAdI / / vR- zayyAsaMstAro nAma zayyA vasatistasyAM yat 'sthAnaM' zayanayogyAvakAzalakSaNaM sa zayyAsaMstAraka ucyate / tasya ca zayyAsaMstArakasyopAzrayaM prAptaiH pUrvAhNavelAyAmeva grahaNaM karttavyam / agrahaNe mAsalaghu prAyazcittam, AjJAdayazca doSAH // [mA. 4369 ] coyagapucchA dosA, maMDalibaMdhammi hoi AgamanaM / saMjama - AyavirAdhana, viyAlagahaNe ya je dosA // vR- atra nodakaH pRcchAM karoti-yadi pUrvAhna eva grAmaM prAptAstatastadaiva zayyAsaMstArakamapi gRhNantu, vayamapyetat pratipadyAmahe; paraM yadi bhaktavelAyAM prAptAstadA prathamaM bhikSAM paryaTantu, tato bahireva samuddizya caramapauruSIpratyupekSaNAM kRtvA svAdhyAyaM ca vidhAya vikAlavelAyAM grAmaM pravizantu / sUrirAha-"dosa'"tti bahirbhuJjanAnAM bahavo doSAH / kathama ? ityAha- 'maNDalIbandhe' cilimilikAM dattvA maNDalIracanayA bhojane vidhIyamAne kutUhalena sAgArikANAmAgamanaM bhavati, taiH sahAsaGghaDe kriyamANe saMyamASStmavirAdhanA / vikAle ca vasatergrahaNe ye doSA bhavanti tanniSpannaM prAyazcittaM bhavatIti dvArAgAthAsamAsArthaH // sampratamenAmeva vivarISurAha [bhA. 4370] 485 aibhAreNa va iriyaM, na sohae kaMTagAi AyAe / * bhattaTThiya-vosiriyA, atiMtu evaM jaDhA dosA // vR-paraH prAha-bhaktavelAyAM prAptaistAvat prathamato bhaktaM grahItavyam, anyathA velAtikrame bhaktapAnalAbho na bhavet / tato bhakta - pAnaM gRhItvA vasatiM gaveSayitvA yadi tadAnImeva tatra pravezaH kriyate tadA bhakta pAnopakaraNasatko yo atibhArastena vAzabdasyAnuktasamuccayArthatayA bubhukSayA tRSparitApanayA copayogamaprayacchantaH saMyame IryAM na zodhayeyu, Atmani kaNTakAdikaM na pazyeyuH, evaM ca yathAkramaM saMyamA-''tmanorvirAdhanA / tataH 'bhaktArthi-vyutsRSTAH' pUrvaM bhaktArthitAH - bahireva samuddiSTAstato vyutsRSTAH kRtapurISa-prazravaNotsargA santo grAmam 'atiyantu' pravizantu, evaM hi 'doSAH ' saMyamA - ''tmavirAdhanAlakSaNAH parityaktA bhavanti // athAcArya pratyuttarayati [bhA.4371] AyariyavayaNa dosA, duvihA niyamA u saMjamA - SSyAe / vaha ko vA sAmI, asaMkaDaM maMDalIe vA // vR- AcAryasya vacanamidam tvaduktanItyA bahirbhuJjAnAnAM niyamAd 'dvividhAH saMyamAsstmavirAdhanA (lakSaNAH) doSA bhavanti / tathAhi taistatra bhakta - pAnamAnItaM sAgArikAzca kutUhalavazAt taddarzanArthamAgatAH, tato yadi tAvantaM kAlaM bhakta - pAnaM dhArayantastiSThanti tadA bhAreNa mahatI paritApanA bhavet sUtrArthayozca parihANirupajAyeta / atha sAgArikAn bruvate'vrajatayUyam' tato'dhikaraNaM bhavati / athavA te sAgArikA evamucyamAnA bravIran-ko'sya vRkSasya devakulasya vA svAmI ye cAsmAkaM sammukhaM 'vrajata' iti bhaNata ? / evamasaGkaDe taiH saha saJjAte
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/95 tatazcabhAjanabhedAdayo doSAH / atha maNDalyAMracitAyAMsAgArikAH samAgacchantitatomahAntamuDDAI kuryuH / / amumevArtha savizeSamAha[bhA.4372] bhattaTTaNa sajjhAe, paDilehaNa rattigeNhaNe jaM ca / pudaNhammi u gahaNe, parihariyA te bhave dosA / / - "bhaktArthanaM' maNDalyA bhojanaM svAdhyAyaM pratyupekSaNAM vA kriyamANAM vilokya te uDDAI uDDazcakAn vA kurvIran, tatrApi tathaivAsADadoSaH / atha te sAgArikAH pradviSTAH santo vasatiM na prayacchanti tato'paraM grAmaM gaccheyuH, tatra ca vikAle prAptAH santo rAtrI vasatigrahaNaM kurvanto yad doSajAlamApadyante tanniSpannaM prAyazcittam, ataH pUrvAhe eva vasatergrahaNaM karttavyam / tatazca 'te' pUrvoktA doSAH parihRtA bhavanti / / kiJca[mA.4373] kotUhala AgamanaM, saMkhoheNaM akaMThagamaNAdI / ...teceva'saMkhaDAdI, vasahiM ca na detiM jaMca'naM / / vR-maNDalyAM sAgArikAH kautUhalenAgamanaM kuryutatra kasyApi saMyatasya saMkSobheNa bhakta-pAnasya 'akaNThagamanAdikam' azrotogamanaprabhRtikaM bhavet / athavA ko'pyasahiSNurcyAt-kimevaM pralokayatha?; tatastaevAsajhADAdayo doSAH / atha 'sAgArikam' iti kRtvA abhuktA eva bhaktapAnavyagrahastA grAmaM pravizanti tatra ca yaiH samamasaGkhaDaM kRtaM te vasatiM na prayaccheyuH, anyAnapica dadato nivaaryeyuH| "jaMca'naM"tivasatAvaprApyamANAyAM yadanyadoSajAtamApadyante tnnisspnnm| atha vasatyabhAvadakRtabhojanA evAnyaM grAmaM gaccheyuH tata ime doSAH[bhA.4374] bhAreNa veyaNAe, na pehaI khANumAie dose| iriyAi saMjamammI, parigalamANe ya chakAyA / / kR-bhakta-pAnasyopakaraNasya casambandhinA bhAreNavedanA yA bhavettayAcasthANu-kaNTakAdIn doSAn na prekSate, tatazcAtmadirAdhanA / yat punarIyA azodhanaM sA saMyamavirAdhanA / parigalati ca bhakta-pAne SaTkAyavirAdhanA / / tatraprAptAnAM doSAnabhidhisurAha-- [bhA.4375] pavisaNa maggaNa ThANe, vesitthi dugaMchie ya sunne y| sajjhAe saMthAre, uccAre ceva pAsavaNe / / dR-anyasmin grAme vikAlavelAyAM praveze kRte vasatergiNe parasparasphiTitAnAmAkAraNena mahAnadhikaraNadoSo bhavati / vezyAstrapATake carmakarAdisthAne vA jugupsite tiSThatAM vakSyamANaM doSajAtaM 'zUnyagRhAdau ca' apratyupekSitAyAM vasatI svAdhyAyaM saMstArakamuccAraM prazravaNaM ca kurvatAmakurvatAM ca bahavo doSA bhavantIti dvaargaathaasmaasaarthH|| athainAmeva vivRNoti[bhA.4376] sAvaya tenA duvihA, virAdhanA jA ya uvahiNA u vinA / . gummiya gahaNA-''haNaNA, goNAdI camaDhaNA rttiN|| kR-vikAle pravizatAMzvApadabhayaM bhavati / 'stenA dvividhAH' zarIrApahAriNa upakaraNApahariNazca, te tadAnImabhidravanti / upaghAtapahRte yA tena vinA tRNagrahaNA-'gnisevanAdikA saMyamavirAdhanA
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ 487 uddezaka : 3, mUlaM-96, [bhA. 4376] taniSpannam |athvaa sapratyantapradezavartI grAmaH tatastatra baddhasthAnakAH 'gaulmikAH' ArakSikapuruSAH stenAdInamilIyamAnAn rakSanti, te vikAlavelAyAM prAptAnAM 'stenA amI' iti budhyA grahaNA''hananAdikaM kuryuH| athavA vikAle pravizanto gavAdibhipAdaprahArAdikAM camaDhanAmAsAdayanti / ete rAtrI prAptAnAM doSAH // kizca[bhA.4377] phiDiya'nonnA''gAraNa, tenaya rattiM diyA va paMthammi / sANAivesa kucchiya, tavovanaM mUsigA jaMca / / vR-vikAle vasatigaveSaNArthaM pRthak pRthag gatAH, tataH 'sphiTitAH' parasparaparibhraSTAH santo'nyo'nyam AkAraNaM-vyAhAraNaM kuryuH / stenakAstadvacanaM zrutvA rAtrau muSitamabhilaSeyuH, divA vAdvitIyedivase pathi' mArge gacchatastAnastenakAmuSeyuH / zvAnAdayovArAtrI vasatigaveSaNArtha paryaTatastAn upadraveyuH / "vesa kucchiya"tti rAtrau ca vasatamanveSayanto na jAnanti kimetad gRhaM vezyApATakasya pratyAsannam? utana? iti, yadvAkimetat carmakAra-rajakAdijugupsitakulAsannam? Ahozcid na ? iti / evaM cAjAnAnAste vezyApATakAsanne pratizraye vaseyuH tato loko brUyAtaho ! tapovanamadhyAsate jitendriyA amI maharSaya iti / atha jugupsitasthAnAsanne sthitAstato loko bravIta-svasthAnaM mUSikAH samAgatAH, ete'pyevaMjAtIyA iti bhAvaH / __ "jaMca"tti yacca rAtrAvanyo'nyAlapane'SkAyAnayanAdikamadhikaraNaMtanniSpannaM praayshcittm| tathA tatropAzraye rAtrI prAptAH santaH 'kAlabhUmI na pratyupekSitA' iti kRtvA yadi svAdhyAyaM na kurvanti tataH sUtrA-'rthanAzAdayo doSAH / atha kurvanti tataH sAmAcArIvirAdhanA / / atha saMstArakadvAraM vyAkhyAti[bhA.4378] appaDilehiya kaMTA, bilaM va saMthAragammi aayaae| chakkAyANa virAdhana, vilINa seha'nahAbhAvo / kR-apratyupekSitAyAMvasatI kaNTakA bhaveyuH, bilaM vAsAdisambandhi, tataH saMstArakeprastIryANe Atmani virAdhanA bhavet / pRthivyAdayo vASaDkAyAstatra bhaveyuH,teSAM saMstArakeNAkramyamANAnAM virAdhanA bhavati / vilInaM vA jugupsitaM sajJA-kAyikyAdikaMtatra bhavet, tataH zaikSasya jugupsayA 'anyathAbhAvaH' uniSkramaNAbhiprAyo bhavet / / athocAra-prazravaNadvAradvayaM yugapadAha[mA.4379] khANuga-kaMTaga-vAlA bilammi jai vosirija aayaae| saMjamao chakkAyA, gamane patte aiMte ya / / -apratyupekSite pratizraye sthANu-kaNTaka-vyAlA bhaveyuH, tadAkule bilasamAkule vA pradeze yadi vyutsRjati tata AtmavirAdhanA / atha pRthivyAdiSaTkAyavati bhUbhAge vyutsRjati tataH saMyamavirAdhanA / ete dve api virAdhane "gamane"tti saMjJA-kAyikIvyutsarjanArthaMgacchataH "patte"tti saMjJAbhuvaM kAyikIbhuvaM vA prAptasya "aiMte a"tti saMjJAM kAyikI vA vyutsRjya bhUyo'pi vasati pravizato yathAsambhavaM mntvye|| ____ atha virAdhanAbhayAd na vyutsRjati tata ime doSAH--
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/96 [bhA.4380] muttanirohe cabuM, vaJcanirohema jIviyaM cayai uddanirohe koTuM, gelannaM vA bhave tisuvi / / kR-mUtrasya nirodhe vidhiiymaaneckssuruphnyte|vrc-puriissN tasya nirodhenajIvitaM parityajati, acirAdeva maraNaM bhavatItyarthaH / Urdhva-vamanaMtasyana nirodhe kuSThaM bhavati / 'glAnyaM vA sAmAnyato mAndhaM triSvapi' mUtra-purISa-vamaneSu nirudhyamAneSu bhvet|| yata ete doSA ataH[bhA.4381] paDhama-biiyAe tamhA, gamanaM paDilehaNA paveso ya / puvvaThiyA'sai gacchaM, Thavettu bAhiM ime tini // kRtasmAtprathamAyAM dvitIyasyAM vA pauruSyAM vivakSitagrAme gamanaM kRtvAtato vasateH pratyupekSaNA pravezazca tasyAM kartavyaH / katham ? ityAha-yadi tatra ke'pi sAdhavaH pUrvasthitAH santi tadA sarve'pi pravizanti / atha na santi pUrvasthitAH tato gacchaM kacid vRkSAderadho bahi sthApayitvA 'ime' IzAstrayaH sAdhavo grAmaM pravizanti / [bhA.4382] pariNayavaya gIyatthA, hayasaMkA puMcha cilimilI dore / tini duve ekko vA, vasahIpehaTThayA pavise // kRye gItArthA pariNatavayasoataeva 'hatazakAH' azaGkhanIyAH tegurumApRcchaya daNDaproJchanakaM cilimilIM davarakAMzca gRhItvA trayojanAstadabhAve dvau janau tadaprAptAveko vA vasatipratyupekSaNArthaM grAmaM pravizanti / tato vasatiM gRhItvA pramRjya ca cilimilikAM ca dattvA sabAlavRddhamapi gacchaM tatra prveshynti|| atha 'vikAlavelAyAM na praveSTavyam' iti yaduktaM tadapavadannAha[bhA.4383] biiyaM tAhe pattA, pae va pattA uvasmayaM na labhe / sunnaghara deule vA, ujjAne vA aparibhoge / / vR-dvitIyapadamatrAbhidhIyate-'tadAnIM vikAlavelAyAmeva prAptAH, yadvA 'prage' prabhAte prAptAH paramupAzrayaM na labhante tato vikAle'pi pravizeyuH / prabhAtaprAptAzca divA zUnyagRhe devakule vA udyAne vA 'aparibhogye' janopabhogarahite tiSThanti, tatraivaca samuddezanaM kurvanti / / [bhA.4384] AvAya cilimiNIe, ranne vA nibmaye samuddisaNaM / sabhae pacchannA'sai, kamaDhaga kuruyA ya saMtariyA // vR-atha zUnyagRhAdau sAgArikANAmApAto bhavati tatazcilimilikAM dattvA samuddeSTavyam / araNyaM va yadi nirbhayaM tatastatra gatvA samuddizanti / athAraNyaM sabhayaM tato vasimasamIpe eva yaH pracchannaH prdeshsttrsmuddeshnNkrtvym| athapracchannasthAnaM nAsti tatastatraivazUnya gRhAdau 'kamaThakeSu' zuklalepena sabAhyAbhyantaraMlipteSu kAMsyakaroTakAkAreSusamuddizanti, 'kurukucAca' samuddezanAnantaraM pAdaprakSAlanAdikA bahunA draveNa karttavyA, samuddizantazca 'sAntarAH' sAvakAzA bRhadantarAlA upvishnti| evaM bhuktvA bahirevasaMjJAdi vyutsRjya tato grAmaM pravizanti |prvissttaashc yA pUrvaMbhikSAM hiNDamAnairvasati pratyupekSitA tasyAM vasanti / __katham ? ityAha
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ 489 uddezakaH 3, mUlaM-96, [bhA. 4385] [bhA.4385] koTThaga sabhA va puvvaM, kaal-viyaaraaibhuumipddilehaa| pacchA atiti rattiM, ahavaNa pattA nisiM ceva // vR-'koSThakaH' AvAsavizeSaH 'sabhA' pratItA, evamAdikaM yat pUrva bhikSAMparyaTabhipratyupekSitaM tatra kAlagrahaNayogyAM bhUmiM vicArasya ca-saMjJAyA AdizabdAt kAyikyAzca bhUmi sUryedhriyamANa eva pratyupekSante / tataH pazcAt sarve'pi vasatau 'rAtrau' pradoSasamaye 'atiyanti' pravizanti / "ahavaNa"ti athavA te sAdhavastatra nizAyAmeva prAptA bhveyuH|| tataH ko vidhiH? ityAha[bhA.4386]gommiya bhesaNa samaNA, nibbhaya bahi ThANa vasahipaDilehA / sunnaghara puvvabhaNie, kaMcaga taha dArudaMDe y|| vR-gulmena-samudAyena carantIti 'gaulmikAH' sthAnarakSapAlAH te yadi 'bheSaNaM' vitrAsanaM kurvanti tato vaktavyam-zramaNA vayaM na stenAH / yadi ca sa sannivezo nirbhayo bhavati tadA "bahi ThANa"ti bahireva gacchastAvadavasthAnaM karoti, vRSabhAstu vasatipratyupekSaNArthaM grAmaM pravizanti / tatra ca zUnyagRhaM pUrvabhaNitena vidhinA pratyupekSya sarpAdipatanabhayAd gopAlakaJcukaMparidhAya 'dArudaNDena' daNDaproJchanakena vasatimupari prasphoTayanti, tato gacchaH prvishti|| atha saMstArakagrahaNavidhimAha[bhA.4387] saMthAragabhUmitigaM, Ayarie sesagANa ekkakkaM / ruMdAe puSphakinnA, maMDaliyA AvalI itre| vR- "Ayarie"tti SaSThI-saptamyorarthaM pratyabhedAdAcAryasya yogya saMstArakabhUmitrayaM prathamato nirUpaNIyam-tatraikA nivAtA saMstArakabhUmi, aparA pravAtA, anyA nivAta-pravAtA / zeSANAM sAdhUnAM yogyAmekaikAM saMstArabhUmimanveSayet / ihacavasatistridhA-vistIrNA kSullikA pramANayuktA c| tatra rundA nAma-vistIrNA ghanazAlAdirityarthaH tasyAM 'puSpAvakIrNA puSpaprakaravadavakIrNAaniyatakramA ayathAyathaM svapanti yena sAgArikANAmavakAzo na bhavati / atha kSullikA tato madhye pAtrakANi kRtvA maNDalikAkAreNa pArzvataH zerate / 'itarA nAma' pramANayuktA tasyAm 'AvalyA' paGktyA svapanti / / atraiva vidhiviparyAse prAyazcittamAha[bhA.4388] sIsaM ito ya pAdA, ihaM ca me veMTiyA ihaM mjjhN| jai agahiyasaMthAro, bhaNAi lahugo'hikaraNAdI / / vR-ito me zIrSa bhaviSyati, iha me pAdau bhaviSyataH, ihaca me veNTikAbhAjanAni vA sthAsyanti, evaM yadyagRhItasaMstArako AtmIyayA icchayA bhaNati viNTikAdikaM ca sthApayati tadA ladhumAsaH prAyazcittam adhikaraNAdayazca doSA bhavanti / adhikaraNaMnAma-dvitIyo'pi sAdhurevameva brUyAtmamApyatraiva zIrSAdi bhaviSyatIti; tatazcAsthibhaGgAdayo doSAH / / yata evamataH[bhA.4389] saMdhAraggahaNIe. veMTiyaukkhevaNaM tu kAyavvaM / saMthAro ghettabbo, mAyA-mayavippamukkeNaM //
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 bRhatkalpa-chedasUtram - 2-3/96 vR- "saMthAraggahaNIe ''tti ArSatvAt strItvam, saMstArakagrahaNakAle veNTikAyA utkSepaNaM karttavyaM yena sukhenaiva STAyAM bhuvi saMstArakA vibhaktuM zakyante / sa ca saMstArako yo yasmai sAdhave dIyate sa tena mAyA - madavipramuktena grahItavyaH / mAyA nAma 'ahaMvAtArthI, mamAtrAvakAzaM prayacchata' ityAdikA sundaratarAvakAzalobhenAsadbhUtakAraNanivedanalakSaNA, madaH - ahaGkAraH 'aho ! kimarthaM saMstAraka grahaNakAle veNTikA utkSipyante ? ucyate [ bhA. 4390] sama-visamAI na pAsai, dukkhaM ca Thiyammi ThAyaI anno / neva ya asaMkhaDAdI, vinayo amamijayA ceva || - viNTikA yadi notkSipyante tadA gaNAvacchedikAdisaMstArakAn vibhajamAnaH sama-viSamANi sthAnAni na pazyati, avakAzAnityarthaH / tathA ekasmin sAdhI viNTikAsahite pUrvasthite sati anyo na tiSThati, sthAtuM na zaknotIti bhAvaH / api ca veNTikAsUtkSiptAsu asaGkhaDAdayo doSA naiva bhavanti / yatharatnAdhikaM ca saMstArakagrahaNe vinayaH kRto bhavati / 'amamatA ca' mamatvaM saMstArakabhUmiviSayaM parihRtaM bhavati / ataH sAdhubhi svasvopakaraNe pratyekSite upAzraye ca pramArjite sati sUribhirvaktavyam - AryA ! utkSipata svAH svA viNTikAH / evamukte yo notkSipati tasya mAsalaghu || atha veNTikAsUkSipyamANAsu kazcidimAM mAyAM kuryAt[bhA. 4391] saMdhAraggahaNIe, kaMTaga vIyAra pAsavaNa dhamme / payalaNe mAso guruo, sesesu vi mAsiyaM lahugaM / / - saMstAragrahaNakAle sama-sundarabhUmilobhena kaNTakoddharaNamahaM samprati kariSyAmi, 'vicAraM vA' saMjJAM vA vyutyuM prazravaNaM vA kartuM bahirgamiSyAmi, dharmaM vA zayyAtarAderagre kathayiSyAmi ityAdi brUyAt, pracalAyanaM vA tadAnIM vidadhyAt, evaM mAyAyAH karaNe AjJAdayo doSAH / atra ca pracalAyane mAsaguru / 'zeSeSu' kaNTakAdiSu mAyAbhedeSu mAsalaghukam // atha kaNTakAdipadAni vivRNoti [mA. 4392] dukkhaM Thio va nijjai, na yAnuvAeNa pelliuM sakkA / jo vi ya ne avanehii, taM pi ya nAhAmi iti maMtA / / [bhA. 4393] saMthArabhUmiddho, bhanAi chaMdeNa bhaMte! giNhitto / saMthAragabhUmIo, kaMTagamahamuddharAmeNaM // - ko'pi sama-sundare avakAze saMstArakaM kartukAmaH, tatra cAparaH ko'pi sAdhuH sthita upaviSTo vartate, saca 'duHkhaM' duHkhena 'nIyate' anyatra sthApyate, na ca 'anupAyena' kaNTakoddharaNAdi vyAjamantareNa prerayituM zakyaH, yo'pi ca "Ne" iti madIyaM kaNTakamapaneSyati tamapyahaM jJAsyAmIti matvA saMstArakabhUmilubdho bhaNati-bhadanta ! itaH saMstArakabhUmIta utthAya 'chandena' svAbhiprAyeNa 'gRhNIta' saMstArakam, ahaM punaratra kaNTakamenamuddharAmIti / evaM. mAyAkaraNe mAsalaghu praayshcittm|| atha sadbhAvAdeva kaNTako lagnaH tataH kim ? iti ata Aha [mA. 4394] lagge va anahiyAsammi kaMTae ukkhivAve anneNaM /
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-96, [bhA. 4394| 491 majjhaJcagamavaNettA, kamAgayaM geNhaha mamaM pi / / dR- 'vA' ityathavA sadbhAvenaiva tasya kaNTako lagnaH sa ca anadhisahyaH-soThumazakyaH tato vennttikaamnyenotkssepyet| utkSepyaca brUyAt-madIyaMkaNTakamapanIya kramAgatamamApi yogyaM saMstArakaM gRhIta; eSa zuddhaH // atha vicArAdidvArANyatidizanAha[bhA.4395] emeva ya vIyAre, ujju anujjU taheva paasvnne| dhammakahAlakkheNa va, Avajai mAsiyaM mAdI / vR evameva vicAraviSaye'pi RjuranRjuzca vaktavyaH, mAyI amAyI cetyarthaH / tathaiva prazravaNadvAre'pivibhASA karttavyA dharmakathAyAvA lakSyeNa-vyAjenakazcitkramAgatasaMstArakavyatyAsaMkaroti so'pi 'mAyI' mAyAvAniti kRtvA mAsikaM lghukmaapdyte| atha sadbhAvato dharmakathAM karoti tataH zuddha eva / / api ca-tadAnIM sadbhAvato dharmakathAyAM vidhIyamAnAyAmamI guNAH[bhA.4396] duviyaDDabuddhimalaNaM, savA sejAyareyarANaM ca / titthavivaTipabhAvaNa, asAriyaM ceva kahayaMte / / vR-zrotRNAM yA durvidagdhA-viparItazAstrapallavagrAhiNI buddhistasyA malana-mardanaM kRtaM bhvti| zayyAtarasya' itareSAM ca-zrAddhAnAM zraddhA vardhitA bhavati / dharmazravaNAnantaraMca bahuSu bhavyeSu pravrajyAM pratipadyamAneSu tIrthasya vivRddhi kRtA bhavati, prabhAvanA ca pravacanasya jAyate-aho ! vijayate jainendrazAsanaM yatrezAdharmakathAlabdhisampannA iti|api ca-sAgArikA bahidharmazravaNavyAkSiptAH santaH pratizrayamadhye na pravizeyuH, tatazca sAdhUnAmupakaraNaM pratyupekSamANAnAmasAgArikaM bhavati / evamete guNA dharma kathayati bhvnti| atha pracalAyanadvAraM bhAvayati[bhA.4397] mA payala giNha saMthAragaM ti payalAi iya vi jai vutto| ko nAma na niggiNhai, khaNamittaM tena guruo se / / vR-gaNAvacchedikAnA kazcit pracalAyamAno bhaNitaH-mA pracalAya, gRhANa saMstArakam iti ukto'pi yadyasaupracalAyate tato jJAtavyam-zaTha eSaH / kutaH? ityAha-'ko nAma' mahAnidrAlurapi 'kSaNamAtraM yAvatA saMstArako gRhyatetAvanmAnaM kAlaM nidrAM na nigRhNAti? satutAvantamapi kAlaM nidrAnirodhamakurvANaH parisphuTaM mAyAvAneva mantavyaH / ata eva "se" tasya tIvrataramAyAvino mAsaguru prAyazcittam / / atha saMstArakagrahaNe vidhimAha[bhA.4398] vicchinna koTTimatale, DaharAe visamae agheppaMti / hoiAhArAiNiyaM, rAiNiyA te ime hoti|| vR-vistIrNAyAMvA 'DaharAyAMvA' saGkIrNAyAM vasatI kuTTimatale vAviSame vAbhUbhAgeyathAralAdhikaM saMstArakA gRhyante / te ca ralAdhikA ime bhavanti / / [mA.4399] uvasaMpaja gilANe, paritta khamae avAuDiya there /
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ 492 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/96 tena paraM vicchinne, pariyAe mottime tinni / / vR-prathamato gurUNAM saMstArakatrayaM dattvA tato yo jJAnAdyarthamupasampadaMpratipannastasya saMstArako dAtavyaH / tato glAnasya, tataH parIttopadheH, tataH kSapakasya, tato 'apAvRtikasya' 'apAvRtena mayA sakalA'pirajanI gamanIyA' ityevaM pratipannAbhigrahasya, tadanantaraM sthavirasya' zrutena vayasA vA vRddhasya, tataH paraM vistIrNe pratizraya paryAyaratnAdhikakrameNa saMstArakA grahItavyAH, paraM muktvA 'amUna trIn kSullaka-zaikSa-vaiyAvRtyakarAn vakSyamANagAthAyAmabhidhAsyamAnAn // Aha upasampanna-glAnAdInAM kriyatAM prathamaM saMstArakapradAnenAnugrahaH, yastu tapasvI vipulAM nirjarAmabhilaSan svayameva 'apAvRtena mayA sthAtavyam' ityevamabhigrahaM gRhNAti tasya kimarthaM sthavirAdibhyaH prathamaM saMstArako dIyate ? ucyate[bhA.400] kAmaM sakAmakiyo, abhiggaho na u balAbhiogeNaM / tanusAhAraNahetuM, taha vi nivAeNhi ThAveMti // vR- 'kAmam' anumatamidam-svakAmena-svakIyayaiva icchayA kRtyaH kartavyo abhigraho na tu balAbhiyogena, paraMtathApi 'tanusAdhAraNahetoH' zarIrasya zItopadravasaMrakSaNanimittaM nivAte pradeze tNsthaapynti| kutaH? iti ced ityAha[bhA.4401] annonnakAreNa vinijarA jA, na sA bhave tassa vivajayeNaM / hA tavassI dhuNate taveNaM, kammaM tahA jANa tavo'numaMtA / / -anyonyakAro nAma-parasparaM vaiyAvRtyakaraNaM tena yA 'vinirjarA' viziSTakarmakSayarUpA sA 'tasya' anyonyakArasya 'viparyayeNa' vyatirekeNa na bhavati / yathA kila tapasvI tapasA 'kama jJAnAvaraNAdi dhunoti tathA yastasya sAhAyyakaraNena tadIyatapaso anumantA tamapi tathaiva karmakSayakAriNaM jAnIhi / akato yuktamevApAvRtAbhigrahikasyAnugrahavidhAnam // atha yaduktam-'amUn trIn muktvA iti tasya vyAkhyAnArthamAha[bhA.4402] bIbheta eva khur3e, veyAvaccakare sehe jassa paasmmi| visama'ppe tinni guruNo, itare gahiyammi ginnhNti|| vRkSullakaH svabhAvAdeva bibhyan bhavati, tato bahi sthApyamAnaH kUjita-ruditAdi kuryAt, ato yastaM parivartayati tasya samIpe sthaapyte| 'vaiyAvRtyakaraH' glAnasya praticarakaH saglAnasvaiya pArve kriyate / zaikSo yasya pArve zikSAM gRhNAti tasyAntike sthApanIyaH / tathA viSame vA alpe vA' saGkIrNe pratizraye trIn saMstArakAn gurUNAM dvA tataH 'itare' upasampannAdayo gurubhirgRhIte sati saMstArakatraye yathoktakrameNa gRhNanti / eSa snggrhgaathaasmaasaarthH|| athAsyA eva pUrvArdhaM bibhAvayiSurAha[bhA.4403]bIbheja bAhiM Thavito ukhuDDo, tenAigammo ya ajaggiro ya / sAreijo taM ubhayaM ca neI, tasseva pAsammi kareMti tNtuu|| vRkSullako bahi sthApitaH san bibhiyAt, stenAdigamyo vA bhavet, 'ajAgaraNazIlazca' asau bahi suptaH saran kenApyanutthApitaH pratikramaNavelAyAmapinajAgRyAt, tato yaH 'ta' kSullakaM sArayati' Fo
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH3,mUlaM-96, [bhA.4403] 493 zikSAgrAhayati 'ubhayaMca' saMjJA-kAyikIlakSaNaM tadIyaM yaH 'nayati' pariThApayati tasyaiva pArzvetaM kurvnti|| [bhA.4404] saMthAragaMjo itaraM va mataM, uvvattamAdI va karei tassa / gAhei sehaM khalu jo va meraM, kareMti tasseva utaM sagAse / / -glAnasya saMstArakaM yaH karoti, 'itaradvA' saMjJAdyutsarjanAM yo glAnaM kArayati, mAtrakaM vA pariSThApayati, udvartana-parAvartanAdIni vA 'tasya' glAnasya yaH karoti taM vaiyAvRtyakaraM tasyaiva pArzve sthaapynti|yo vA zaikSaM merAM' sAmAcArI grAhayati taM tasyaiva sakAze kurvanti / evaM vistIrNAyAM vasatI tAvad vidhiruktaH, atha saGkIrNAyAM vidhimabhidhitsurAha[bhA.4405] sama-visamA therANaM, AvaliyA tattha appaNo icchaa| khela pavAya nivAe, pAhuNae jaM vihiggahaNaM / / vR-saGkIrNAyAM vasatI sarvatrApi saMstAraNIyam, na punarviSama iti kRtvA kazcidapyavakAzaH zUnyo moktavyaH / tataH 'AvalikayA' paGktyA yathAralAdhikaM vibhajyamAnA saMstArakabhUmi 'sthavirANAM vRddhAnAM samA vA samAgaccheda viSamA vA / 'tatra' viSamAyA teSAmAtmIyA icchA, ko'rthaH ? yadi sahiSNutayA viSame'pi saMstArayituM zaknuvanti tatastatraiva saMstArayanti, athAsahiSNavastatastaruNAn samAM bhUmimanujJApayanti / "khela"ti yasya kelaH spandate tasya madhye'vakAzaH samAyAtaH, tatastena vivikte'vakAze yasya saMstArakaH so'nujJApanIyaH / yaH pittalaH sa pravAte sthAtumabhilaSati, yastu vAtalaH sanivAte, etayoH parasparaM saMstArakaparAvarto bhavati / 'prAdhuNakaH' AcAryAdi samAgatastasyApi yad vidhinA vakSyamANena saMstArakagrahaNaM tadanujJAtamiti puraatngaathaasmaasaarthH|| athainAmeva bibhAvayiSurAha{bhA.4406] visamo me saMthAro, gADhaM pAsA mi estha bhajaMti / ko deja majjha ThANaM, samaM ti taruNA sayaM beti|| . dR-saMstArakabhUmi sthavirANAM viSamA taruNAnAM samA samAyAtA, tato yaH sthaviro'sahiSNuH sabrUyAt-viSamaH 'me' madIyaH saMstArakaH, pAzrvANica 'atra' viSame zayAnasya gADhaM mama bhajyante, ataH ko nAma mahyaM samaM sthAnaM dadyAt ? iti / tato ye taruNAste svayameva gurubhiranuktA brukteasmAkamavakAze yUyaM sNstaaryteti|| [bhA.407] jai puna atthijaMtA, na deMti ThANaM balA na dAveMti / deti tahi puMchaNAdI, bahibhAvA'saMkhaDaMmA vA / / vR- yadi punastaruNAH samaM bhUmAgamaryamAnA api na prayacchanti tato vRSabhAH sUrayo vA na tairbalAd dApayanti, mA balAd dApyamAnAste bahirbhAvaM gaccheyuH asajhADaM vA kuryuH / sthavirAzca 'tatra' viSame'vakAze pAdaproJchanAdikaM dadati yena sukhenaiva saMstArayituM zakyate // . kheladvAramAha[bhA.408]majjhammi ThAo mama esa jAto, pAsaMdae nicca mamaM ca khelo / ThAo sarAvassa ya natthi etthaM, siMcijja kheleNa ya mA hu sutte //
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ 494 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/96 vR-zleSmalo brUyAt-mama tAvadeSaH sthAyaH' avakAzo madhye sAtaH, mama ca khelaH' zleSmA nityaMpraspandate, atracobhayato'pipArzvavartisaMstArakAkIrNe'zarAvasya' khelamallakasyantyavakAzaH, atraca saMstArayannahaM pratyAsannasuptAn zeSasAdhUnapi mA zleSmaNA sinyceymiti| tato tasya vivikte pradeze saMstArakaH sa tasyAtmIyamavakAzaM prayacchati / / pravAtanivAtadvAramAha[mA..09] niIna viMdAmiha uvvareNaM, ko me pavAyammidaeja bhUmiM / sIeNa vAeNa ya manjha bAhiM, na pacae anamaha'nna aah|| vR-pittalo brUyAt-aham 'iha' nivAte saMstArayan 'udvareNa' dharmopatApena nidrAM na vindAmi' na labhe, ataH ko nAma me pravAte bhUmikAM dadyAt ?; atha' anantaram 'anyaH' vAtalaH saH 'Aha' brUyAt-zItena vAtena ca pIDyamAnasya mama bahi prasuptasyAnnaM 'na pacyate' nI jIryate; tata etI parasparaM saMstArakaM parivartayataH / / iha saGgagAthAyAM khela-pravAta-nivAtagrahaNamupalakSaNaM tenadamabhidhIyate[bhA.410] joiMti pakkaMna u pakkaleNaM, ThAveti taM sUrahagassa paase| ekammikhaMbhammina mattahatthI, bajjhaMti vagghA nayapaMjare do| - yaH 'pakvaH' asaDikaH kalahanazIla ityarthaH taM pakkena saha na yojayanti, kintu yaH 'zUrahakaH' kalahAdikurvatAM zikSA kartu samarthastasya pArve taM sthApayanti / yata ekasminnAlAna stambhe dvau mattahastinau na badhyete, parasparaM bhaNDanasambhavAt; evamekasman paJcare dvau vyAghrau na prkssipyete|| atha "pAhuNae jaM vihiggahaNaM" ti padaM vyAkhyAtumAha[bhA..11] rAyaNio Ayario, Ayariyasseva akkamai ThAgaM / itaro vasamaThThAe, ThAyai jete va do tthaagaa| - yadi prAdhUrNaka AcArya ralAdhikastato'sAvAcAryasyaiva 'sthAnam' avakAzamAkrAmati, vAstavyAcAryasthAne saMstArayatItyarthaH / 'itaraH' vAstavyAcArya 'vRSabhasya' upAdhyAyasya 'sthAne' avakAze 'tichati' saMstArayati; athavA yad AcAryasatkaM saMstArakatrayaM tanmadhyAdekasmin prAdhuNakAcArya prasuptaH, "je te vado ThAga"tti tato yau tau dvAvaziSyamANa saMstArako tayorekasmin vAstavyAcArya saMstArayati / / [mA.412] omo puna Ayario, vasabhogAse anaMtare vsbho| saMchobhaparaMparao, carimaM sehaM ca mottUNaM / / -athAsau prAghuNaka AcArya 'avamaH' paryAyalaghustato'sau vRSabhasyAvakAze saMstArayati / vRSabhastu tadanantare-avamarAlikasthAne svpiti| evaMsaMstArakANAM saMchobhaparamparakaH' paramparayA sthAnAntarasakramaNarUpaH tAvad mantavyo yAvad dvicaramaH sAdhuH / yastu caramaH-sarvapAzcAtyAvakAzazAyI taM zaikSaM ca muktvA, tayoH saMstArako nAnyatra saGkAmayitavya iti bhAvaH / / idamevavyAcaSTe[bhA.413] carimo bahiM na kIrai, sehaM na sahAyagA vijuyaleMti /
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-96, [bhA. 4413] 495 raMgiddhipurisanAyaM, sabve tattheva mAveti / / -'caramaH' paryantavartI bahirna kriyate, zaikSamapi sahAyakAt' zikSAgrAhakAna viyugalayanti' yugalAna spheTayanti, bahirniSkAzyamAnau hitau bahirbhAvaMgacchetAm, bahirbhAvagamanataHpratigamanAdIni kuryAtAm, ataH saMstArakAH saMkSipya tathA prastaraNIyAH yathA 'tayorapi' carama zaikSayoH saMstArako pratizrayamadhya eva pUryate / tathA cAtra raGge ye RddhimantaH puruSAstaiAtam- dRSTAntaH kartavyaH-yathA raGgabhUmIpUrvaprAkRtajanairAkIrNAyAmapiye rAjA-'mAtya zreSThiprabhRtayaH pradhAnapuruSAH pazcAdAgacchanti teSAmupavezanayogyAnavakAzAndattvAsaMkSiptatarAvakAzasthApanenaprAgupaviSTAapitatraiva mASyante; evamasmAkamapi prAghUrNakAH pradhAnapuruSakalpAH, tatasteSAM yathAyogyamavakAzAn dattvA vRSabhAH saMstArakabhUmIH saMkSipya prayacchantaH sarvAnapi sAdhUna tatraiva mApayanti / / - - - X - ------X - - -- muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA vRhatkalpasUtre tRttIyobezakasya mUla-96 paryantA (bhadrabAhusvAminA svopAniyukti yukta) satyavAsagaNi viracitaM bhASyaM evaM malyagiri semakIrti AcAryAbhyAM viradhitA vRttiH samApta // | 35/2 | dvitIyaM chedasUtra-'bRhatkalpa' apUrNaH |
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 bRhatkalpa-chedasUtram -2-3/96 bhAga:18 pIThikA evaM mUlaM-7 - paryantaH uddezaka : 1 bhAga:19 (2) uddezaka : 1 - mUlaM - 8...50, uddezaka H 2, uddezaka H 3 mUla 96 paryantaH bhAga:20 uddezaka : 3 - mUlaM-97.....uddezakaH 6 sampUrNaH
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ [1] bhAvabharI vaMdanA jemanA dvArA sUtramAM guMthAyela jinavANIno bhavya vAraso vartamAnakAlIna "AgamasAhityamAM prApta thayo e sarve sUrivara Adi ArSa pUjyazrIonepaMcama gaNadhara zrI sudharmA svAmI | cauda pUrvadhara zrI bhabrAhu svAmI dazA pUrvadhara zrI zayyabhavasUri ! (anAmI) sarve zrata sthavara maharSio devavAcaka gaNi zrI zyAmAcArya devardhvigaNi kSamAzramaNa jinabhadra gaNi kSamAzramaNa saMghadAsagaNi siddhasena gaNi jinadAsa gaNi mahattara agatsyasiMha sUri zIlAM kAcArya abhayadevasUri malayagirisUri makIrtisUri haribhadrasUri AryarakSita sUri (?) droNAcArya caMdra sUri vAdivetAla zAMticaMdra sUri malladhArI hemacaMdrasUri zAMticaMdra upAdhyAya dharmasAgara upAdhyAya guNaratnasUrI vijaya vimalagaNi vIrabhadra | RSipAla ke brahmamuni tilakasUri sUtra-niryukti - bhASya - cUrNi - vRtti - AdinA racayitA anya sarve pUjyazrI che. vartamAna kAlina Agama sAhitya vArasAne saMzodhana-saMpAdana-lekhana Adi dvArA mudrIta amudrIta svarUpe rajU karyA sarve zrutAnurAgI pUjya puruSone AnaMda sAgarasUrijI | caMdrasAgara sUrijI muni mANeka jina vijayajI punyavijayajI caturavijayajI jaMbu vijayajI amaramunijI kanaiyAlAlajI lAbhasAgarasurijI AcArya tulasI caMpaka sAgarajI smaraNAMjali bAbu dhanapatasiMha paM. becaradAsa pi0 jIvarAjabhAI paM. bhagavAnadAsa rUpendrakumAra 50 hIrAlAla zruta prakAzaka sarve saMsthAo
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 5630 (45 Agama mULa tathA vivaraNanuM zloka pramANadarzaka koSTaka) krama | AgamasUtranAma ___ mUla / vRtti-kartA vRtti zloka pramANa zlokapramANa 1. AcAra 2554 | zIlAjhAcArya 12000 / 2. sUtrakRta 2100 zIlAnAcArya 12850 3. sthAna 3700 abhadevasUri 14250 4. samavAya 1667 | abhayadevasUri 3575 5. |bhagavatI | 15751 | abhayadevasUri 18616 6. jJAtAdharmakathA 5450 | abhayadevasUri 3800 7. upAsakadazA 812 | abhayadevasUri 800 8. antakRdazA 900 abhayadevasUri 9. anuttaropapAtikadazA / 192 abhayadevasUri 100 10. praznavyAkaraNa 1300 abhayadevasUri |11. vipAkazruta 1250 abhayadevasUri 900 12. aupapAtika 1167 | abhayadevasUri 3125 13. rAjaprazniya 2120 malayagirisUri 14. jIvAjIvAbhigama / 4700 malayagirisUri 14000 15. prajJApanA 7787 | malayagirisUri 16000 16. sUryaprajJapti 2296 | malayagirisUri 9000 |17. candraprajJapti 2300 malayagirisUri 9100 18. jambUdvIpaprajJapti | 4454 | zAnticandraupAdhyAya 18000 19thI nirayAvalikA 1100 candrasUri 600 23. (paJca upAGga) | 24. catuHzaraNa 80 | vijayavimalayagaNi | (?) 200 Atura pratyAkhyAna 100 guNaralasUri (avacUri) 1(?) 150 |26. mahApratyAkhyAna 176 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 176 bhaktaparijJA |AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 215 28. tandula vaicArika 500 vijayavimalagaNi (?) 500 29. saMstAraka 155 guNarala sUri (avacUri) 110 |30. gacchAcAra 175 vijayavimalagaNi 1560 31. gaNividyA 105 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) / 105 3700 - - 27. 215
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ 31 krama * vRtti - - - 1000 7000 AgamasUtranAma vRtti-kartA zloka pramANa zlokapramANa 32. devendrastava 375 |AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) 375 |33. maraNasamAdhi * 837 AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) 837 34. | nizItha 821 | jinadAsagaNi (pUNi) 28000 saGghadAsagaNi (bhASya) 7500 35. bRhatkalpa 473 | malayagiri+kSemakIrti 42600 sadAsagaNi (bhASya) 7600 36. vyavahAra 373 /malayagiri 34000 saGghadAsagaNi (bhASya) 6400 |37. / dazAzrutaskandha 896 - ? - (cUrNi) 2225 38. jItakalpa * 130 siddhasenagaNi (cUrNi) |39. mahAnizItha 4548 40. Avazyaka 130 haribhadrasUri 22000 41. oghaniyukti ni.1355 droNAcArya (2)7500 piNDaniyukti * ni. 835 malayagirisUri |42. | dazavaikAlika 835 haribhadrasUri 7000 43. | uttarAdhyayana 2000 zAMtisUri 16000 44. nandI 700 malayagirisUri / 7732 / |45. | anuyogadvAra 2000 maladhArIhemacandrasUri nodha:(1) 61 45 mAma sUtrImA vatamAna aNe pada 1 thI. 11 aMgasUtro, 12 thI 23 upAMgasUtro, 24thI33 prakIrNakasUtro 34thI. 38 chedasUtro, 40 thI 43 mULasUtro, 44-45 cUlikAsUtronA nAma hI prasiddha che. (2) ukta zloka saMkhyA ame upalabdha mAhitI ane pRSTha saMkhyA AdhAre noMdhela che. je ke te saMkhyA mATe matAMtara to jovA maLe ja che. jemake AcAra sUtramAM 2500, 2554, 2pa2pa evA traNa zloka pramANa jANavA maLela che. Avo mata-bheda anya sUtromAM paNa che. (3) 6 vRtti- nodha che te ame 3 saMpAdana bhupanI che. te sivAyanI 55 vRtti-cUrNi sAhitya mudrita abhudrita avasthAmA 65805 che 4. (4) gacchAcAra bhane maraNasamAdhi nA visthe caMdAvejjhaya bhane vIrastava prakIrNaka bhAve cha.4 same "AgamasuttANi" mAM bhUNa 3the ane "bhAgamahI5"bhA akSaraza: gujarAtI anuvAda rUpe Apela che. temaja nAvinya jenA vikalpa rUpe che e 5900
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ [4. vaMtpanuM paNa ame "kAmasuttamAM saMpAdIta karyuM che. (5) 3oSa ane vuiM e baMne nivi vikalpa che. je hAla mUhUtra rUpe prasidhdha che. je baMnenI vRtti ame ApI che. temaja temAM bhAganI gAthAo paNa samAviSTa thaI che. (ka) cAra prakIrNa sUtro ane mahAnizI e pAMca AgamanI koI vRtti Adi upalabdha thavAno ullekha maLato nathI. prAIvara nI saMskRti chAyA upalabdha che tethI mUkI che. nizAzA-nita e traNenI vR iApI che. jemAM zA ane nItaratna e baMne uparavRtti maLatI hovAno ullekha che, paNa ame te meLavI zakyA nathI. jyAre nizItha upara to mAtra vIsamA uddezava nI ja vRtti no ullekha maLe che. >> vartamAna kALe 45 AgamamAM upalabdha nivijJaH - zlokapramANa 40 2500 1355 krama niyukti zlokapramANa | krama niyukti AcAra-niyukti 6. mAvaThya-nivRtti | sUtrakRta-niyukti 7. odhaniyukti bRhatkalpa-niyukti * 8. piNDaniyukti vyavahAra-nivRtti ke 9.] dazavakAlika niyukti 5. dazAzruta0-niyukti | 180 | 10. uttarAdhyayana-niyukti 835 100 700 noMdha:(1) ahIM Apela thavA pramaUT e gAthA saMkhyA nathI. "3ra akSarano eka zloka' e pramANathI noMdhAyela tsovada pramANa che. (2) vRDha ane vyavahAra e baMne sUtronI nivRtti hAla bhAga mAM bhaLI gaI che. jeno yathAsaMbhava ullekha vRttijAra parva e pALa uparanI vRttimAM karyo hoya tevuM jovA maLela che. (3) koya ane pinivRtti svataMtra mUttamAma svarUpe sthAna pAmela che tethI tenuM svataMtra saMpAdana -41 rUpe thayela che. temaja A saMpAdanamAM paNa che.) (4) bAkInI cha niyAmAMthI radyutattva nivina upara pUrSi ane anya pAMca jivita uparanI vRtti ame amArA saMpAdanamAM prakAzIta karI che. jyAM A cha nitti spaSTa alaga joI zakAya che. (5) nivijJakartA tarIke makavANusvAmI no ullekha ja jovA maLe che.
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama 9. 2. 3. 4. 5. [5] vartamAna kALe 45 AgamamAM upalabdha bhALa bhASya nizISabhASya bRhatkalpabhASya vyavahArabhASya paJcakalpa bhASya jItakalpabhASya zlokapramANa krama 6. 7. 8. 9. 10. 7500 7600 6400 3185 3125 bhASya AvazyakabhASya oghaniyuktibhASya piNDaniyuktibhASya dazavaikAlikabhASya uttarAdhyayanabhASya (?) noMdha : (1) nizISa, bRhatkalpa jane vyavahArabhASya na kartA saGghadAsagaNa hovAnuM bhazAya che. abhArA saMpAhanamAM nizISa bhASya tenI cUrNi sAdhe jane bRhatkalpa tathA vyavahAra bhASya tenI-tenI vRtti sAdhe samAviSTa dhayuM che. - (2) paJcakalpabhASya amArA AgamasuttANi bhAga-38 mAM prAzIta dhayuM. ( 3 ) AvazyakabhASya bhAM gAthA pramANa 483 sacyuM mAM 183 gAthA mULabhASya 3pe che ane u00 gAthA anya bheDa bhAyyAnI che chenI samAveza Avazyaka sUtra-saTIkaM bhAM che. [bhe 3 vizeSAvazyaka bhASya bhUSaNa prasidhdha thayuM che eA te samagra Avazyaka sUtra- (352nuM bhASya nadhI bhane adhyayano anusAranI alaga alaga vRtti Adi peTA vivaraNo to bavazya ane nItattva e baMne upara maLe che, jeno atre ullekha ame karela nathI.] - gAthApramANa 483 322 (4) oghaniyukti, piNDaniyukti, dazavaikAlikabhASya no samAveza tenI tenI vRtti bhAM thayo 4 che. pAsa tena vizeno ullekha amone bhaNesa nadhI. [ oghaniryukti upara 3000 zloka pramANa bhASyano ullekha paNa jovA maLela che.] (4) uttarAdhyayanabhASya bhI gAthA niyuktibhAM lajI gayAnuM saMbhajAya che (?) (c) khArIte aMga - upAMga prakIrNaka cUlikA 35 Agama sUtrI (52no Do bhAvano ullekha amArI jANamAM Avela nathI. koIka sthAne sAkSI pATha-Adi sva3ye bhASyagAthA bhevA bhaje che. (7) bhASyakartA tarI mukhya nAma saGghadAsagaNi bhevA bhaNela che. tebha4 jinabhadragaNikSamAzramaNa ne siddhasena gaNino pakSa usle bhaNe che. DeTalA bhASyanA urtA ajJAta 4che. 46 63
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1000 vartamAna aNe 45mAgamamA 5615 cUrNiH krama | cUrNi zlokapramANa krama / cUrNi zlokapramANa 1. AcAra-cUrNi 8300 9.] dazAzrutaskandhacUrNi, 2225 / | 2. sUtrakRta-cUrNi 9900 10. paJcakalpacUrNi 3275 | 3. bhagavatI-cUrNi 3114 11. jItakalpacUrNi | 4. jIvAbhigama-cUrNi 1500 | 12. | AvazyakacUrNi . | 18500 5. jaMbUdvIpaprajJapti-cUrNi 1879 / 13. dazavaikAlikacUrNi 7000 |6. nizIthacUrNi 28000 | 14. | uttarAdhyayanacUrNi 5850 7. bRhatkalpacUrNi | 16000 / 15. nandIcUrNi 1500 | 8. vyavahAracUrNi 1200 16.| anuyogadAracUrNi / 2265 nodha:(1) 6. 16 cUrNimAMthI nizItha , dazAzrutaskandha, jItakalpa meM cUrNi abhaa|| // saMpAdanamAM samAvAI gayela che. (2) AcAra, sUtrakRta, Avazyaka, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, nandI, anuyogadvAra e sAta Ii pUjyapAda AgamoddhAraka zrI e prakAzIta karAvI che. (3) dazavaikAlikanI bhI me cUrNi hai agatsyasiMhasUrikRta cha tenuM prAzana pUzya zrI. punyavijayajIe karAvela che. (4) jaMbUdvIpaprajJapticUrNi vizAla 14041 zAyi muMcha. bhagavatI cUrNi to bhaNe4 cha, 5A (r) prAzIta 45 nathI. tabha4 vRhatkalpa , vyavahAra, paJcakalpa me tato abhecha parata yArnu bhanathI. (5) cUrNikAra tarI jinadAsagaNimahattaran] nAma mudhyatve saMmAya che. 324 mate amuka jUnA kartAno spaSTolekha maLato nathI. "mAgama-paMthAMgI" yintyapAla" 11 vartamAna kALe prApta Agama sAhityanI vicAraNA pachI kharekhara AgamanA pAMca aMgomAM keTaluM ane zuM upalabdha che te jANyA pachI eka prazna thAya ke Agama paMcAMgI nI to hI yanya che. aMga-upAMga-prakIrNaka-cUlikA ye upa mAgamo 652 nathI. eTale 35 AgamanuM eka aMga to aprApya ja banyuM. sUtra paratve upalabdha niryukti phakta cha che. eTale 39 AgamonuM eka aMga aprApya ja banyuM. mAdi sis bhASya, dhyAM niyukti mane yais cUrNina! mAve vartamAna ne suvyavasthita paMcAMgI mAtra Avazyaka sUtra nI gAya. 2 naMdIsUtra mAM paMcAMgIne pahale saMgrahaNI, pratipattimokrenApa pacha.
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ [7] diamonds 45 Agama aMtargata vartamAna kALe upalabdha vibhAgo sUcanA :- ame saMpAdIta karela AmamuLa-saTIva mAM bekI naMbaranA pRSTho upara jamaNI bAju AmasUtra nA nAma pachI aMko Apela che. jemake 1/3/6/2/54 vagere. A aMko te te AgamanA vibhAgIkaraNane jaNAve che. jemake AvAmAM prathama aMka zrutanyano che tenA vibhAga rUpe bIjo aMka pUttA che tenA peTA vibhAga rUpe trIjo aMka adhyayana no che. tenA peTA vibhAga rUpe cotho aMka uddeza no che. tenA peTA vibhAga rUpe chello aMka mUno che. A mULa gadya ke padya hoI zake. jo gadya hoya to tyAM peregrApha sTAIlathI ke chuTu lakhANa che ane gAthA/padya ne padyanI sTAIlathI ! - 11 goThavela che. pratyeka Agama mATe A rIte ja oblikamAM () pachI nA vibhAgane tenA tenA peTA-peTA vibhAga samajavA. ja jyAM je-te peTA vibhAga na hoya tyAM (/-) oblika pachI Dresa mukIne te vibhAga tyAM nathI tema sucaveluM che.] (1) bAvAra * pUnA nAmaka peTA vibhAga bIjA zvetaskandha mAM ja che. zrutaskandhaH/adhyayanaM/uddezakaH / mUlaM (ra) sUtrAta (3) sthAna * sthAna/adhyayana/mUi * (4) samavAya samavAyaH / mUlaM (1) bhagavatI - zata/var:-aMtarazata/ddeza:/mUna ahIM jJatatranA peTA vibhAgamAM be nAmo che. (1) van: (2) aMtagata kemake zataH 21, 22, 23 mAM zaja nA peTA vibhAganuM nAma ya: ja zAvela che. taja - 33,34,39,36,400 nA peTA vibhAgane aMtarazattaja athavA zattarataja nAmathI oLakhAAvAya che. - zrutaskandhaH/cUlA/adhyayanaM/uddezakaH /mUlaM - (6) jJAtAdharmayA- zruta nya: varSA/gadhyayana mULa pahelA zrutapa mAM adhyavana ja che. bIjA yutanya no peTAvibhAga parjA nAme che ane te yAM nA peTA vibhAgamAM udhdhavana che. (7) tapAsavA adhyayana/mUrNa (8) gantahRzA- van:/adhyayana/mUrta (1) vruttIpapAti vAva:/gadhyayana/mUrchA (10) pranarvyAjanA dvAra/dhyayanamUna - Azrava ane savar evA spaSTa be bheda che jene AzravakAra ane saMvadA kahyA che, (koIka dAra ne badale zrutanya zabda prayoga paNa kare che) (11) vipAzruta- zrutanya/dhyavarta mUrta (12) aupAtika mUrchA (13) rAkhaxzIva- mUrchA
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ [8] (14) jIvAjIvAbhigama- *pratipattiH/* uddezakaH/mUlaM bhAgamA vimAchatopa samasabhATe pratipattiH 57 : pevimAna nopanIya 0.34 pratipatti -3-Hi neraiya, tiriskhajoNiya, manuSya, deva sevA // 2. peTavilAyo 54 che. tethI tipatti/(neraiyaAdi)/uddezakaH/mUlaM zata spaSTa masana DeTAcha, 4 ra 6 pratipatti nA uddezakaH navanathI pate peTavilAsa pratipattiH nA.4 che. (15) prajJApanA- padaM/uddezakaH/dvAraM/mUlaM padanA peTa vilarti sais uddezakaH cha, sais dvAra ke 50 58-28nA vimA uddezakaH ane tenA peTA vibhAgamAM kAAM paNa che. (16) sUryaprajJapti- prAbhRtaM/prAbhRtaprAbhRta/mUlaM (17) candraprajJapti- prAbhRtaM/prAbhUtaprAbhRtaM/mUlaM mAgama 16-17i prAmRtaprAmRta nA pakSa pratipattiH nAma pe vila . 59uddezakaH mAhi mujaba teno vizeSa vistAra thAyela nathI. (18) jambUdIpaprajJapti- vakSaskAraH/mUlaM (19) nirayAvalikA - adhyayana/mUlaM (20) kalpavataMsikA - adhyayana/mUlaM (21) puSpitA - adhyayana/mUlaM (22) puSpacUlikA - adhyayana/mUlaM (23) daNhidazA - adhyayana/malaM 1823 nirayAvalikAdi nAmayI sADIpA bhane cha / tane 64inaa pAya sUtramAre mojAvevA. i l-1, nirayAvalikA, varga-2 kalpavataMsikA... 3 441e (24 thI 33) catuHzaraNa (Adi dazepayatrA) mUlaM (34) nizIya - uddezakaH/mUlaM (35) bRhatkalpa - uddezaka:/mUlaM (36) vyavahAra - uddezakaH/mUlaM (37) dazAzrutaskandha - dazA/mUlaM (38) jItakalpa - mUlaM (39) mahAnizItha - adhyayanaM/uddezakaH/mUlaM (40) Avazyaka - adhyayana/mUlaM (41) ogha/piNDaniyukti - mUlaM (42) dazavakAlika - adhyayana/uddezakaH/mUlaM (43) uttarAdhyayana - adhyayanaM//mUlaM (44- 45) nandI-anuyogadvAra - mUlaM
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ (9) amArA saMpAdIta 45 AgamomAM AvatA mUla no aMka tathA temAM samAviSTa gAthA krama AgamasUtra mUlaM gAthA | krama | AgamasUtra mUlaM | gAyA | AcAra sUtrakRta 806 sthAna 1010 142 / 142 4. samavAya 383 172 | 172 147 | 24. / catuHzaraNa 723 / 25. AturapratyAkhyAna 169 - 26. | mahApratyAkhyAnaM 93 / 27. bhaktaparijJA 114 | 28. taMdulavaicArika 57 / 29. | saMstAraka 13 / 30. | gacchAcAra gaNividyA 1087 161 / 139 241 73 133 | 133 137 | 137 82 | 82 | 13 4 / 32. devendrastava 307 | 307 10. 47 47 14 | 33. | maraNasamAdhi nizISa 30 | 35. | bRhatkalpa 1420 vyavahAra 285 bhagavatI jJAtAdharmakathA upAsaka dazA antakRddazA anuttaropapAtika praznavyAkaraNa 11. vipAkazruta 12.. aupapAtika |13.| rAjaprazniya 14. | jIyAbhigama (15.| prajJApanA 16. | sUryaprajJapti 17.| candraprajJapti 18. jambUdIpaprajJapti | nirayAvalikA 20. | kalpavataMsikA 21. puSpitA 22. puSpacUlikA 23. | vahidazA 114 / 56 103 103 | 85 398 / 622 214 218 365 1528 92 / 21 | 93 | 37. | dazAzrutaskandha | 231 / 38. | jItakalpa 103 39. mahAnizItha 107 40. Avazyaka 131 41. oghaniyukti piNDaniyukti 1 42. dazavakAlika / 43. uttarAdhyayana 1165 1165 41. 21 712 / 712 540 | 515 11 nandI 1731 1640 | 168 [ 93 350 | 141 anuyogadvAra - - - noMdha :- 63 gAthA saMnyAno samAveza mUlaM bhAIyache. te mUla sivAyanI asA gAthA sama4vI nahIM. mUla za meM sabhI sUtra bhane gAthA bhane bhATe no mApelo saMyukta anuma che. gAthA dho4 saMpAhanomA sAmAnya gharAvatI hovAcI nobhasA Apela che. paNa sUtranA vibhAga dareka saMpAdake bhinnabhinna rIte karyA hovAthI ame sUtrAMka judo pADatA nathI. National
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ [15] [16] [17] [10] - amArA prakAzano:abhinv hema laghuprakriyA - 1 * saptAha vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 2 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 3 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA * 4 - saptAGga vivaraNam kRdantamAlA caityavandana parvamAlA caityavandana saGgraha - tIrthajinavizeSa caityavandana covizI zatruJjaya bhakti AvRtti-do] [1] abhinava jaina paJcAGga - 2046 [11] abhinava upadeza prAsAda - 1- zrAvaka kartavya - 1 thI 11 [12] abhinava upadeza prAsAda- 2- zrAvaka kartavya - 12 thI 15 [13] abhinava upadeza prAsAda-3- zrAvaka kartavya - 16 thI 36 [14] navapada - zrIpAla (zAzvatI oLInA vyAkhyAna rUpe). samAdhi maraNa [vidhi - sUtra-padya-ArAdhanA-maraNabheda-saMgraha) caiityavaMdana mALA 779 caityavanaMdanono saMgraha]. tatvArtha sUtra prabodhaTIkA [adhyAya-1] [18] tatvArtha sUtranA Agama AdhAra sthAno [19] siddhAcalano sAthI AvRtti - be [] . caitya paripATI [1] amadAvAda jinamaMdira upAzraya Adi DirekTarI [2] zatruMjaya bhakti [AvRtti - be]. [3] zrI navakAramaMtra navalAkha jApa noMdhapothI zrI cAritra pada eka karoDa japa noMdhapothI zrI bAravrata pustikA tathA anya niyamo - AvRtti - cAra) [2] abhinava jaina paMcAMga - 2042 [sarvaprathama 13 vibhAgomAM] [2] zrI jJAnapada pUjA [28] aMtima ArAdhanA tathA sAdhu sAdhvI kALadharma vidhi [9] zrAvaka aMtima ArAdhanA [AvRtti traNa]. [30]. vItarAga stuti saMcaya [1151 bhAvavAhI stutio [31] | (pUjya AgamoddhAraka zrI nA samudAyanA) kAyamI saMparka sthaLo tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-1 [33] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya[34]. tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-3 [35] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-4 [24] [25] [32]
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ [11] [7] [3] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-5 tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya[38] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-7 [3] tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-8 [40] tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-9 41] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TakA - adhyAya-10 prakAzana 1 thI 41 abhinavatA prakAzane pragaTa karela che. [42] AyAro [AgamasuttANi-1] paDhamaM aMgasuttaM [43] sUyagaDo [AgamasuttANi-2] bIaM aMgasuttaM [44] ThANaM [AgamasuttANi-3] taiyaM aMgasutaM [45] samavAo [AgamasuttANi-4] cautyaM aMgasutaM [46] vivAhapannati [AgamasuttANi-5] paMcamaM aMgasuttaM [47] nAyAdhammakahAo [AgamasuttANi-6] chaThaM aMgasuttaM [48] uvAsagadasAo [AgamasuttANi-7] sattamaM aMgasutaM [49] aMtagaDadasAo. [AgamasuttANi-8] aTThamaM aMgasuttaM [50] anuttovavAiyadasAo [AgamasuttANi-9] navamaM aMgasutaM [51] paNhAvAgaraNaM [AgamasuttANi-10] dasamaM aMgasuttaM [52] vivAgasUrya [AgamasuttANi-11] earasamaM aMgasuttaM [53] uvavAiyaM [AgamasuttANi-12 ] paDhama uvaMgasuttaM [54] rAyappaseNiyaM [AgamasuttANi-13 ] bIaM uvaMgasuttaM [55] jIvAjIvAbhigamaM [AgamasuttANi-14 ] taiyaM uvaMgasuttaM [56] patravaNAsuttaM [AgamasuttANi-15] cautyaM uvaMgasuttaM [57] sUrapannatiH [AgamasuttANi-16] paMcamaM uvaMgasuttaM [58] caMdapatrattiH [AgamasuttANi-17 ] chaThaM uvaMgasuttaM [59] jaMbUddIvapannati [AgamasuttANi-18] sattama uvaMgasutaM [60] nirayAvaliyANaM [AgamasuttANi-19] aThThamaM uvaMgasutaM [61] kappavaDiMsiyANaM [AgamasuttANi-20] navamaM uvaMgasuttaM [62] puSphiyANaM [AgamasuttANi-21] dasamaM uvaMgasuttaM [63] puSphacUliyANaM [AgamasuttANi-22 ] ekkarasamaM ubaMgasutta [64] vaNhidasANaM [AgamasuttANi-23 ] bArasamaM udaMgasuttaM [65] causaraNaM [AgamasutANi-24] paDhamaM paINNagaM [66] AurapacakkhANaM [AgamasuttANi-25] bIaM paINNagaM [67] mahApaJcakkhANaM [AgamasuttANi-26] tIiyaM paINNagaM [68] bhattapariNNA [AgamasuttANi-27] cautyaM paINNagaM
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ [12] [69] taMdulaveyAliyaM [AgamasuttANi-28] paMcamaM paINNagaM [70] saMthAragaM [AgamasuttANi-29] chaThaM paINNagaM [71] gacchAyAra [AgamasuttANi-30/1] sattamaM paINNaga-1 [72] caMdAvejjhayaM [AgamasuttANi-30/2 ] sattamaM paINNagaM-2 [73] gaNivijjA [AgamasuttANi-31] aTTamaM paINNagaM [74] deviMdatyao [AgamasuttANi-32] navamaM paINNagaM [75] maraNasamAhi [AgamasuttANi-33/1] dasamaM paINNagaM-1 [76] cIratthava [AgamasuttANi-33/2 ] dasamaM paINNagaM-2 [77] nisIha [AgamasuttANi-34] paDhamaM cheyasuttaM [78] buhatkappo [AgamasuttANi-35] bIaM cheyasuttaM [79] vavahAra [AgamasuttANi-36] taiyaM cheyasuttaM [80] dasAsuyakkhadhaM [AgamasuttANi-37 ] cautthaM cheyasuttaM [81] jIyakappo [AgamasuttANi-38/1] paMcamaM cheyasuttaM-1 [82] paMcakappabhAsa [AgamasuttANi-38/2 ] paMcamaM cheyasuttaM-2 [83] mahAnisIhaM [AgamasuttANi-39] chaTvaM cheyasuttaM [84] AvasassayaM [AgamasuttANi-40] paDhama mUlasuttaM [85] ohanijjutti [AgamasuttANi-41/1] bIaM mUlasuttaM-1 [86] piMDanijatti [AgamasuttANi-41/2 ] bIaM mUlasuttaM-2 [87] dasaveyAliyaM [AgamasuttANi-42] taiyaM mulasutaM [88] utarajjhayaNaM [AgamasuttANi-43] cautthaM mUlasutaM [89] naMdIsUrya [AgamasuttANi-44] paDhamA ghUliyA [90] anuogadAraM [AgamasuttANi-45] bitiyA ghUliyA prakAzana 42 thI 90 Agamazruta prakAzane pragaTa karela che. [8] AyAra- gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-1 paheluM aMgasUtra [82] sUya: gujarAtI anuvAda agamardIpa-1] bIjuM aMgasUtra 82 gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-1] trIjuM aMgasUtra [4] sabhavAya gujarAtI anuvAda AgamadIpa-1] cothuM aMgasUtra [5] vivAhapatti - gujarAtI anuvAda AigamadIpa-2) pAMcamuM aMgasUtra [9] nAyAdhamakahA - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] chaThuM aMgasUtra [7] uvAsagadasA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3] sAtamuM aMgasUtra [ed] LEAl - gujarAtI anuvAda AgamadIpa-3] AThamuM aMgasUtra [9] anuropapAtikadasA- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3] navamuM aMgasUtra [100] pavA26- gujarAtI anuvAda AgamadIpa-3] dazamuM aMgasUtra [3]
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ [13] [101] vivAgasUya - [12] uvavAya [13] rAyaDUseNiya - [14] jIvAjIvAbhigama - [105 pannavaNAsura [10] sUrapannatti - [10] caMdapannati[108] jaMbudivapannati - [19] nirayAvaliyA - [11] kakhavaDisiyA - [111] puSkriyA - [112] puTyUliyA - [11] vadisA - [11] causaraNa - [115 AurappaccakhkhANa - [11] mahApaccakmANa - [117] bhattapariNA - [118] taMdulavAliya - [19] saMthAraga - [12] gacchAyAra - [121 caMdAbeljaya[122) gaNivijjA - [123 deviMdatyao - [124] vIratyava[15] nisIha - [12] buhatakappa - [117] vavahAra - . [12] dasAsumakhaMdha - [129] jayakaSpo - [13] mahAnisIha[131] Avasmaya - [132 ohanijajutti - [33] piMDanistutti - [13] dasayAliya - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] agiyAramuM aMgasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-4] paheluM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-4] bIjuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-4] trIjuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-4] cothuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-5] pAcamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] chaThTha upAMgasUtra gujarAtI anuvAda (AgaladIpa-5] sAtamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] AThamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-5] navamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda AigamadIpa-5] dazamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] agiyAramuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-5] bAramuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] pahelo payagno gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-chI bIjo payatro gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] trIjo pakSo gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] cotho patro gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] pAMcamo paDyo gujarAtI anuvAda (Agamapa- chaThTho paDyo gujarAtI anuvAda AgamadIpa-6] sAtamo payagno-1 gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] sAtamo payagno-2 gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] AThamo paDyo gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] navamo paDyo gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] dazamo paDyo gujarAtI anuvAda AigamadIpa-6] paheluM chedasUtra gujarAtI anuvAda (AgAmadIpa-6] bIjuM chedasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] trIjuM chedasUtra gujarAtI anuvAda AgamadIpa-] cothuM chedasUtra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-ka] pAMcamuM chedasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] chachuM chedasUtra gujarAtI anuvAda AgamadIpa-7] paheluM mUlasutra gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-7] bIjuM mUlasutra-1 gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-7] bIjuM mUlasutra-2 gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7trIjuM mulasUtra
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ (14) gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] [AgamadIpa-7] cothuM mUlasutra pahelI cUlikA gujarAtI anuvAda gujarAtI anuvAda AgamadIpa-7] bIjI cUlikA prakAzana 91 thI 137 AgamadIpa prakAzane pragaTa karela che, [134] uttaraayaza - [13] naMhIsutaM - [137] anuyogadvAra - [138] dIkSA yogAdi vidhi [139] 45 Agama mahApUjana vidhi AcArAGgasUtraM saTIkaM [ 140 ] [141 ] sUtrakRtAGgasUtraM saTIka [142 ] sthAnAGgasUtraM saTIka [ 143 ] samavAyAGgasUtraM saTIka [144 ] bhagavatI aGgasUtraM saTIka [145 ] jJAtAdharmakathAGgasUtraM saTIkaM [146 ] upAsakadazAGgasUtraM saTIkaM [147] antakRddazAGgasUtraM saTIkaM [148] anuttaropapAtikadazAGgasUtraM saTIkaM [149 ] praznavyAkaraNAGgasUtraM saTIkaM [150 ] vipAkazrutAGgasUtraM saTIkaM [151] aupapAtikaupAGgasUtraM saTIka [152] rAjaprazniyaupAGgasUtraM saTIkaM [153 ] jIvAjIvAbhigabha upAGgasUtraM saTIkaM [154 ] prajJApanAupAGgasUtraM saTIkaM [155] sUryaprajJaptiupAGgasUtraM saTIka [156 ] candraprajJaptiupArasUtraM saTIkaM [157 ] jambUdvIvaprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM [158] nirayAbalikA upAGgasUtraM saTIka [159 ] kalpavataMsikAupAGgasUtraM saTIka [ 160 ] puSpitAupAdasUtraM saTIkaM [161] puSpacUlikAupAGgasUtraM saTIkaM [162 ] thaNhidasAupAGgasUtraM saTIkaM [163 ] catuHzaraNaprakIrNakasUtra saTIkaM [ 164 ] AturapratyAcyAnaprakIrNakasUtraM saTIkaM [ 165 ] mahApratyAkhyAnaprakIrNakasUtraM sacchAyaM [166 ] bhaktaparijJAprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasutANi saTIkaM -9 AgamasuttANi saTIkaM-2 AgamasuttANi saTIkaM - 3 AgamasuttANi saTIkaM - 4 AgamasuttANi saTIkaM-5/6 AgamasuttANi saTIkaM-7 AgamasuttANi saTIkaM 7 AgamasuttANi saTIkaM -7 AgamasuttANi saTIka - 7 AgamasuttANi saTIkaM -7 AgamasuttANi saTIkaM-8 AgamasuttANi saTIkaM 8 AgamasuttANi saTIkaM-8 AgamasuttANi saTIka - 9 AgamasuttANi saTIkaM- 10/11 AgamasuttANi saTIkaM - 12 AgamasuttANi saTIkaM - 12 AgamasuttANi saTIkaM - 13 AgamasuttANi saTIkaM- 14 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasutANi saTIka -14 AgamasuttANi saTIkaM- 14 AgamasuttANi saTIkaM- 14 AgamasuttANi saTIkaM- 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM- 14
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ [15] [167] taMdulavaicArikaprakIrNakasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [168] saMstArakaprakIrNakasUtraM sacchAyaM / AgamasuttANi saTIkaM-14 [169] gacchAcAraprakIrNakasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-14 [170] gaNividyAprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [171] devendrastavaprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIka-14 [172] maraNasamAdhiprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-14 [173] nizIthachedasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-15-16-17 [174] bRhatkalpachedasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-18-19-20 [175] vyavahArachedasUtraM saTIka Agagama suttANi saTIka-21-22 [176] dazAzrutaskandhachedasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-23 [177] jItakalpachedasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-23 [178] mahAnizIthasUtraM (mUla) AgamasuttANi saTIkaM-23 [179] AvazyakamUlasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIka-24-25 [180] opaniyuktimUlasUtraM saTIka Agama suttAmi saTIkaM-26 [181] piNDaniyuktimUlasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIkaM-26 [182] dazavakAlikamUlasUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-27 [183] uttarAdhyayanamUlasUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-28-29 [184] nandI-cUlikAsUtraM saTIkaM AgamasuttANi saTIka-30 [185] anuyogadvAracUlikAsUtraM saTIka AgamasuttANi saTIkaM-30 prakAzana 139 thI 18pa Agamazrata prakAzane pragaTa karela che. -saMpa stha: Agama ArAdhanA kendra zItalanAtha sosAyaTI-vibhAga-1, phaleTa naM-13, 4the mALe zrI naminAtha jaina derAsarajI pAchaLa, bahAI senTara, khAnapura amadAvAda
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ AgamasuttANi bhAga-1 bhAga-2 bhAga-3 bhAga-4 bhAga-5-6 bhAga-7 [16] "AgamasuttANi-saTIkaM" bhAga 1 thI 30 nuM vivara samAviSTA AgamAH bhAga-8 bhAga-9 bhAga-10-11 bhAga- 12 bhAga - 13 bhAga- 14 AyAra [ sUtrakRta sthAna bhAga- 23 bhAga - 24-25 bhAga-26 samavAya bhagavatI ( aparanAma vyAkhyAprajJapti) jJAtAdharmakathA, upAsakadazA, antakRddazA, anuttaropapAtikadazA, praznavyAkaraNa vipAkazruta, aupapAtika, rAjaprazniya jIvAjIvAbhigama bhAga-15-16-17 nIzItha bhAga- 27 bhAga - 28-29 bhAga - 30 prajJApanA sUryaprajJapti, candraprajJapti jambUdvIpaprajJapti niravAyalikA, kalpavataMsikA, puSpikA, puSpacUlikA vahidazA, catuHzaraNa, AturapratyAkhyAna, mahApratyAkhyAna, bhaktaparijJA, tandulavaicArika, saMstAraka, gacchAcAra, gaNividyA, devendrastava, maraNasamAdhi | bhAga - 18-19-20 bRhatkalpa bhAga - 21-22 vyavahAra dazAzrutaskandha, jItakalpa, mahanizItha Avazyaka oghaniyukti, piNDaniryukti | dazavaikAlika uttarAdhyayana nandI, anuyogadvAra
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASya Private & Personal Use Only Dance
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ namo namo nimmala daMsaNassa AgamasavANi (saTIkaM) bhAga:-20 :saMzodhaka sampAdakazca: mani dIparatnasAgara For Raivate & Personal use of
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAlabrahmacArI zrI neminAthAya namaH namo namo nimmala daMsaNassa zrI AnaMda-kSamA-lalita-suzIla - sudharmasAgara gurUbhyonamaH Agama suttANi (saTIka) bhAgaH - 20 bRhatkalpachedasUtram - 3 uddezakaH 3 - mUlaM- 97... ArambhAt uddezakaH 6 sampUrNaH -: saMzodhakaH sampAdakazcaH : muni dIparatnasAgara tA. 14/4/2000 ravivAra 2056 45- Agama suttANi-saTIkaM mUlya rU.11000/ 5 Agama zruta prakAzana 5 ---: saMparka sthala :" Agama ArAdhanA kendra" zItalanAtha sosAyaTI vibhAga - 9, phleTa naM-13, 4 thI maMjhila, vhAyasenTara, khAnapura, ahamadAbAda (gujarAta) caitra suda 11
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtra 267 bRhatkalpachedasUtrasya viSayAnukramaH uddezakaH-1, mUlaM-7 paryantaH sumo lAga: 18 uddezakaH-1 mUlaM-8 (Arabhya....) uddezakaH-3 mUlaM 96 paryantaH zumo mAga: 18 mUlAGkaH viSayaH pRSThAGka: mUlAGkaH viSayaH |97-110 uddezakaH-3 3 uddezakaH-5 97 | tikarma 1-146 | maithunapratisevana-prakRta 1 -98 antaragRhasthAnaM 1-147 adhikaraNa 1-100 antaragRhAkhyAnaM -151/ saMstRtanirvicikitsa 1-103 zayyAsaMstArakaH -152 udgAra prakRta |-108 avagrahaH -153 | AhAravidhiH |-109 senAprakata -154 | pAnakavidhiH -110 avagrahapramANaM -156 indriyasUtra uddezakaH-4 |-157 | ekAkI -111 | anudghAtika -158 acelaM |-112 | pArAJcika -159/ apAtraH -113|anavasthApya -160/ vyatsRSTakAyaH -115 | pravrAjanA-Adi -161/AtApanA 1-116 | vAcanAprakRta -177 | sthAnAyata Adi sUtrANi 1-118 | saMjJApya-prakRta -193 | AkuMcanapaTTa-Adi niSedhaH 1-120 glAna-prakRta -195 / vyavahAra prakRta 1-122 | kAlakSetrAtikrAnta -196 pulAka prakRta 1-123 | aneSaNIyaM | uddezakaH-6 1-124 | kalpasthitAkalpasthita -196] vacana prakRta 1-133 gaNAntaropasampat -197| prastAra prakRta 1-134 | viSvagbhavana -201 / kaNTakAdi uddharaNam 1-135 adhikaraNaprakRta -204 durga-prakRta 1-136 | parihArika prakRta |-213 kSiptacittAdi sambandhI 1-138 | mahAnadI prakRta -214 parimantha prakata 1-142/ upAzraya vidhiprakRta -215 | kalpa sthitiH 344 + - +
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ Arthika anudAtA -pa. pU. mAlavabhuSaNa tapasvI AcAryadeva zrI navaratanasAgara sUrIzvarajI ] ma.sA.nI preraNAthI zrI lAlabhAI devacaMda zAha taraphathI - nakala eka. -pa.pU. saraLa svabhAvI-zrImad bhagavatIsUtra vyAkhyAna paTu AcAryadeva zrI naradevasAgarasUrIzvarajI masA. tathA pUjyazrInA ziSyaratna tapasvI gaNivaryazrI caMdrakIrtisAgarajI ma. sA. nI preraNAthI zrI puruSAdAnIya pArzvanAtha che. mUrti. jaina saMgha, devakInaMdana sosAyaTI, amadAvAda taraphathI nakala eka. - '-pa.pU. zAsana prabhAvaka-kiyArAgI AcAryadevazrI vijaya cakacaMdra sUrIzvarajI ma.sA.nI preraNAthI eka sagRhastha taraphathI nakala epha. pa.pU. sAhityapremI munirAja zrI sarvodaya sAgarajI ma. sA.nI preraNAthI-"acalagacchAdhipati pa.pU. A. bha. zrI guNasAgarasUrIzvarajI ma.sA.nA ziSyaratna pa.pU. munirAja zrI cAritraratnasAgarajI ma. nI 1bhI aTTAi nimitte zrI cAritraratna phA. ce. TrasTa taraphathI nakala eka. 5.pU. vecAvRtyakArikA sAthvI zrI malayAzrIjI ma. sA. nA ziSyA vyavahAra vicakSaNA pU. sAdhvI zrI hitajJAzrIjI ma.nI preraNAthI jenA ArAdhanA maMdira-"jJAnakhAtA" taraphathI nakala epha. -pa.pU. saumyamUrti sAdhvIzrI samyaguNAzrIjI ma.nI preraNAthI pa.pU. gurumAtA-vAtsalyamUrti sA. zrI ratnatrayAzrIjI ma.nI paMcamI punyatithi | nimitte zrImatI lIlamabena prANalAla pI. dAmANI taraphathI nakala eka. pa.pU. svanAmadhanyA sA. zrI saumyaguNAzrIjI tathA tenA ziSyA sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI-2013nA yazasvI cAtumAsa nimitte zrI pArzvapadmAvatI jaina saMgha, pArUlanagara, amadAvAda taraphathI nakala be. -pa.pU. ratnatrayArAdhaphA sAdhvIzrI samyaguNAzrIjI tathA teozrInA ziSyA sA. zrI samajJAzrIjInI preraNAthI saMvata 2054nA nirmaLa ArAdhanAmaya cAturmAsanI smRtimAM-ghATaloDiyA (pAvApurI) jaina zve. mUrti. saMgha, amadAvAda taraphathI nakala eka. ,
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa.pU. sAdhvI zrI ratnatrayAzrIjI ma.nA parama vineyA sA. zrI samyaguNAzrIjInI preraNAthI teonA saMsArIbhAIzrI indravadanabhAI dAmANInA anumodanIya puruSArthathI "Agama dIpa-saMpuTa"nA badalAmAM prApta rakamamAMthI-nakala cAra. ! -pa.pU. prazamarasanimaggA sAdhvI zrI prazamazIlAzrIjI ma.nI preraNAthI| sametazikhara tithadvArikA pa.pU. sAdhvI zrI raMjanazrIjI ma. sA.nA ziSyA apratima vaiyAvacakArikA sA.zrI malayAzrIjI tat ziSyA sA. zrI narendrazrIjIta ziSyA sA. zrI praguNAzrIjI ma.nA. AtmazreyArthearihaMta TAvara, jaina saMgha, muMbai taraphathI nakala eka. pa.pU. AgaddhAraka AcAryadevazrI nA samudAcavata pa.pUjya vaiyAvRtyakArikA sA. zrI malayAzrIjI ma.nA ziSyA pU.sA. zrI kaivalyazrIjI ma.nA ziSyA pU. sA. zrI bhavyAnaMdazrIjI ma.sA.nA suziSyA miSTabhASI sAdavIzrI pUrNaprajJAzrIjI ma.sA. tathA temanA vinita ziSyA sA. zrI pUrNadarzitAzrIjI tathA sA. pUrNataMdItAzrIjInI preraNAthI-sarvodaya pArzvanAtha cerITebala TrasTa, mulunDa muMbaI taraphathI nakala eka. pa.pU. vaicAvRtyakArikA sAdhvIzrI mAlAzrIjI ma.nA praziSyA sA. zrI bhavyAnaMdazrIjIma.nA suvinitA sA. zrI kalpaprajJAzrIjI tathA kokIlakaMThI sA. zrI kairavaprajJAzrajI nI preraNAthI -mehula sosAyaTI, ArAdhanAbhavana, subhASanagara, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka -zrI vizAzrImALI tapagacchajJAti-jJAnakhAtuM, jaina pAThazALA, jAmanagara taraphathI nakala che. -zrI maMgaLa pArekhano khAMco-jaina zve. mUrti, saMgha, amadAvAda. taraphathI 2054nA cAturmAsa nimitte nakala be. - zrI AkoTA jaina saMgha, vaDodarAnI baheno taraphathI nakala eka. -zrImatI nayanAbena ramezacaMdra zAha, vaDodarAnI preraNAthI AgamonA seTanA badalAmAM prApta rakamamAMthI nakala pAMca, zeSa sarve rakama "amArA"Aja paryanta prakAzanonA badalAmAM prApta thayelI che.
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ namo namo nimmala daMsaNasta paMcama gaNadhara zrI sudharmAsvAmine namaH 35 / 3 bRhatkalpa - chedasUtram saTIka [dvitIyaM cheda sUtram ] uddezaka : -3, mU. 97.. AraMmbhAt uddezaka : * 6- sampUrNam [ bhadrabAhusvAmi racitaM mUlaM + (svopajJaniyuktiyuktaM ] saMghadAsagaNi viracitaM bhASyaM evaM malayagiri kSemakIrti AcAryAbhyAm viracitA vRttiH ] 3 mU. (97) kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA ahArAyaNiyAe kiikammaM karittae / vR. atha ko'sya sUtrasya sambandhaH ? ityAha[bhA. 4414] saMthAraM duruhaMta, kiikammaM kuNai vAtigaM sAyaM / pAto vi ya paNivAyaM, paDibuddho ekkamekkassa // vR- 'sAyaM' pradoSasamaye pauruSyAM pUrNAyAM gurupradattAyAM bhuvi prastIrya saMstArakamArohan 'vAcikaM kRtikarma' 'namaH kSamAzramaNebhyaH' iti lakSaNaM vAcanikaM praNAmaM karoti, 'prAtarapi ca ' prabhAte'pi pratibuddhaH sannekaikasya sAdhoH 'praNipAtaM ' vandanaM yathAratnAdhikaM karoti, ata idaM kRtikarmasUtramArabhyate / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'yathArAlikaM' yo yo ratnAdhikastadanatikrameNa kRtikarmakartumiti sUtrasaGkSepArthaH // atha vistarArthaM bhASyakAra Aha[ bhA. 4415 ] kiikammaM pi ya duvihaM, abbhuTThANaM taheva vaMdanagaM / vaMdanagaM tahi ThappaM, amuTThANaM tu vocchAmi // vR- kRtikarma dvividham, tadyathA-abhyutthAnaM vandanakaM ca / 'tatra' tayordvayormadhye vandanakaM 'sthApyaM' pazcAd bhaNiSyata ityarthaH / abhyutthAnaM tu sAmpratameva vakSyAmi || pratijJAtameva nirvAhayannAha[ bhA. 4416 ] abmuTThANe lahugA, pAsatyAda-'nnatitthi-gihiesu / ahachaMda annatitthiNi, saMjaivagge a gurugA u // vR- sAdhubhiH sAdhUnAmevAbhyutthAnaM vidheyaM na gRhasthAdInAm, tatrApi saMvignAnAmeva na pArzvasthAdInAm / atha pArzvasthAdInAmanyatIrthikAnAM gRhiNAM ca abhyutthAnaM karoti tadA catvAro laghavaH / yathAcchandAnAmanyatIrthinInAM saMyatIvargasya cAbhyutthAne caturguravaH // athAtraiva doSAnupadarzayati [bhA. 4417] uTThei itthi jaha esa etiM, dhamme Thio nAma na esa sAhU / dakkhinnapannA vasamei cevaM, micchattadosA ya kuliMgiNIsu / / vR- saMyataM kasyA api striya abhyuttiSThantaM dRSTvA zrAvakAdizcintayet yathaiSa sAdhuH striyamAyAtIM
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/97 dRSTvA'bhyuttiSThati tathA 'nAma' iti sambhAvanAyAm, sambhAvayAmyaham - naiSa samyag 'dharme' zrutacAritrAtmake sthitaH, anyatA kimevamenAmabhyuttiSThati ?, api ca evaM striyA abhyuttiSThan dAkSiNyavAn bhavati, dAkSiNyapaNyAcca tasyAH 'vazam' AyattatAmupaiti, tatazca brahmacaryavirAdhanAdayo doSAH / yAstu kuliGginyaH- tApasI 0 parivrAjikAprabhRtayaH tAsvabhyutthIyamAnAsu yathAbhadrakAdInAM mithyAtvagamanAdayo doSA bhavanti // anyatIrthikeSu punarime doSAH [ bhA. 4418 ] obhAvaNA pavayaNe, kutittha ubbhAvaNA abohI ya / khiMsijyaMtiya tappakkhiehi gihisuvvayA baliyaM // vR-bhauta-bhAgavata-saugatAdInAmanyatIrthikAnAmabhyutthAne pravacanasya mahatI apabhrAjanA bhavatiaho ! nisAraM pravacanamamISAm yadevamanyadarzaninAmabhyutthAnaM vidadhatIti / tadIyasya ca kutIrthasya 'udbhAvanA' prabhAvanA bhavati etadeva darzanaM zobhanataraM yadevaM jainA apyetatpratipannAnabhyuttiSThantIti / "abohI ya" tti pravacanalAghavapratyayaM mithyAtvamohanIyaM karmopacitya bhavodadhau paribhraman bodhilAbhaM nAsAdayati / ye ca gRhiNaH suvratAH-zobhanANuvratadhArakAH suzrAvakA ityarthaH te 'tatpAkSikaiH' zAkyAdapakSapAtabhirupAsakaiH 'balikam' atyarthaM khisyante - asmAkameva darzanaM sarvottamam, bhavadIyagurUNAmapi gauravArhatvAt / / / [ bhA. 4419] ee caiva ya dosA, savisesayara'nnatityagIsuMpi / lAghava anujjiyattaM, tahAgayANaM avanno ya // vR- eta eva 'doSAH ' pravacanApabhrAjanAdayo'nyatIrthikISvapi bhavanti, navaraM 'savizeSatarAH ' zaGkAdibhirdoSaiH samadhikatarA mantavyAH / gRhiNAmanyatIrthikAdInAM cAbhyutthAne sAmAnyata ime doSAH, tadyathA- 'lAghavam' 'etebhyo'pyayaM hInaH' ityevaMlakSaNo laghubhAva upajAyate / 'anUrjitatvaM' varAkatvamupadarzitaM bhavati, tathAhi loko brUyAt-aho ! adattadAnA zvAnA iva barAkA amI, yadevamAhArAdinimittamaviratakAnAmapi cATUni kurvanti / tathA tena yathAvasthitapadArthopalambhakAtmakena prakAreNa gataM jJAnameSAM te 'tathAgatAH' sadbhUtArthavedinaH tIrthakara - gaNadharA ityarthaH teSAmavarNavAdo bhavati, yathA-nAmI samyag mokSamArgaM dRSTavanta iti // atha saMyatInAmabhyutthAne doSaM vizeSato darzayantrAha 4 [bhA.4420] pAyaM tavassiNIo, kareMti kiikamma mo suvihiyANaM / esuttiTThai vatiNiM, bhaviyavvaM kAraNeNetthaM // vR- saMyatImabhyuttiSThantaM dRSTvA kazcidabhinavadharmA cintayet prAyaH 'tapasvinyaH saMyatyaH suvihitAnAM kRtikarma kurvanti, "mo" iti pAdapUraNe, eSa punarvratinImuttiSThati, tad bhavitavyamatra kAraNeneti / evaM zaGkAyAM caturguru, nizaGkite mUlam / yata ete doSAstato naiSAmabhyutthAnaM vidheyam / atha yeSAmabhyutthAtavyaM tadabhyutthAnAkaraNe prAyazcittamabhidhitsurAha [bhA.4421 ] Ayarie abhisege, bhikkhummi taheva hoi khuDDe ya / gurugA lahugA lahugo, bhinne paDiloma biieNaM // vR- AcArye'bhiSeke bhaikSI tathaiva kSullake AcAryAdIn prAghuNakAn yathAkramamanabhyuttiSThati gurukA laghukA laghuko bhinnamAsazceti prAyazcittAni / dvitIyAdezenedameva prAyazcittaM 'pratilomaM'
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH3, mUlaM-97, [bhA. 4421] pratIpakrameNAcAryAdInAMvaktavyam,AcAryasya bhitramAsaH,abhiSekasya laghumAsaH,bhikSozcaturlaghavaH, kSullakasya caturguru iti bhAvaH / eSa saGgrahagAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivRNoti[bhA.4422] AyariyassAyariyaM, anuTThiyaMtassa caugurU hoti| vasabhe bhikkhU khuDe, lahugA lahugo ya bhinno ya / / vR- AcAryasyAcArya prAghUrNakamAyAntamanuttiSThatazcaturguravo bhavanti, vRSabhamanabhyuttiSThatazcaturlaghukAH, bhikSumanattiSThato laghumAsaH, kSullakamanuttiSto bhinnmaasH|| evamAcAryAsya prAyazcittamuktam / atha zeSANAmatidizati[bhA.4423] saTThANa parahANe, emeva ya vasaha-bhikkhu-khuDDANaM / jaMparaThANe pAvai, taM ceva ya sohi stttthaanne|| vR-evamevavRSabha-bhikSu-kSullakAnAmapi svasthAna-parasthAnaprAyazcittaM vktvym| svasthAnanAmavRSabhasya vRSabhaH, parasthAnaM vRSabhasyAcArya-bhikSu-kSullakAH; evaM bhikSu-kSullakayorapi svasthAnaparasthAnabhAvanA kartavyA / atra ca yat parasthAne AcArya prApnoti tadasAvapivRSabhAdi svasthAne prApnoti / kimuktaM bhavati?-vRSabhasya prAghUrNakacAryamanabhyuttiSThatazcaturgurukAH vRSabhasyAnabhyutthAne caturlaghavaH,bhikSoranabhyutthAne mAsalaghu, kSullakasthAnabhyutthAne bhinnamAsaH; evaM bhikSu-kSullakayorapi mantavyam / atra parasthAnamAcAryasya vRSabhAdayaH, teSAmanabhyutthAne yathA'sau caturlaghukAdikamApannavAn tathA vRSabhAdayo'pi svasthAnamanabhyuttiSThantastadeva prApnuvanti / / athaitadeva prAyazcittaM tapaH-kAlAbhyAM vizeSayannAha[bhA.4424] dohi vigurugA ete, AyariyassA tavena kAlena / tavagurugA kAlagurU, dohi vi lahugA ya khuDDassa / / vR.AcAryasya 'etAni caturgurukAdIni prAyazcittAni dvAbhyAmapi gurukANi kartavyAni, tadyathA-tapasA kaalenc| vRSabhasya tapogurukANi, bhikSoH kAlagurukANi, kSullakasya dvAbhyAmapi' tapaH-kAlAbhyAM lghukaani|| [bhA.4425] ahavA avisiTTha ciya, pAhuNayA''gaMtue gurugamAdI / ___ pAti anurddhitA, cauguru lahugA lahuga bhinnaM // kR'athavA itiprAyazcittasya prkaaraantrtaadyotkH| aviziSTameva' AcAryAdivizeSairvirahitaM prAghUrNakamAgantukamanattiSThantaH 'gurvAdayo' AcAryaprabhRtayo yathAkramaMcaturguruka-caturlaghukaladhumAsabhinnamAsAn prApnuvanti / tadyathA-AcAryasya yaM vA taM vA praghUrNakamAgatamanabhyuttiSThatazacaturguru vRSabhasya caturlaghu, bhikSolaghumAsaH, kSullakasya bhinnamAsa iti // [bhA.4426] ahavA jaMvA taM vA, pAhuNagaM gurumanuTThihaM pAve / bhinnaM vasabhI sukaM, bhikkhulahU khuDDae gurugaa| vR-athavAyaMvAtaMvAprAghUrNakamanuttiSThan 'guru' AcAryo bhinnamAsaMprApnoti, vRSabhaH zaklamAsaM' ladhumAsamityarthaH, bhikSuzcaturladhukam, kSullakazcaturgurukam / etena "paDiloma biieNaM" ti padaM vyAkhyAtam / atha kimarthamayaM dvitIyAdezaH pravRttaH? ityAha [bhA.4427] vAyaNa-vAvAraNa-dhammakahaNa-suttatthaciMtaNAsuMca /
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 vAulie Ayarie, biiyAdeso u bhinnaaii| ihAcAryasthAnekadhAvyAkSepaH, tadyathA-vAcanAnAma-anuyogaHsA vineyAnAMdAtavyA, vyApAraNaM sAdhUnAM vaiyAvRtyAdiSu yathAyogyaM vidheyam, zrAddhAnAM dharmakathanaM vidhAtavyam, svayaM ca sUtrA'rthayozcintanA-anuprekSA kartavyA / evamAdiSu kAryeSu nirantaramAcAryo vyAkulito bhavati, vRSabhAdayastu na tathA vyAkulA ityato'yaM bhinnamAsAdirditIya AdezaH pravRtta / iyamatra bhAvanAAcAryo bahuvyAkulatayAprAghuNa mAgacchantaM dhSTvA'pi nAbhyutthAtuM pArayet, atastasya svalpataraM praayshcittm|vRssbh-bhikssu-kssullkaastuythaakrgmlpaa-'lptraa-'lptmvyaakssepaaH, tatolaghumAsAdIni prabhUta-prabhUtatara-prabhUtatamAni teSAM praayshcittaaniiti|| atha kSullakasya gurutamaprAyazcittadAne vizeSakAraNamAha[bhA.28] vesai lahumuDhei ya, dhUlIdhavalo asaMphuro khuddddo| iti tassa hoti gurugA, pAlei hucaMcalaM dNddo|| vR-'kSullakaH' bAlaH sa laghuzarIratayA sukhainaivopavizati utiSThati ca, krIDanazIlatayA ca prAyeNa 'dhUlIdhavalaH' rajoguNDitadeha: 'asaMsphurazca' asaMvRto'sau bhavati, ato yadyasAvapi prAghuNakamAgataM nottiSThatitadA mahad dUSaNamApnoti, ataetasya cturgurukaaHpraayshcittm| kiJcayazcaJcalaH-svabhAvAtAcapalo'pisangurvAdInAM nAbhyuttiSThatitaM 'daNDaH prAyazcittalakSaNodIyamAnaH pAlayati, caJcalatvamapanayatItyarthaH // apica[mA.429] jai tA daMDatthANaM, pAvai bAlo vi payaNue dose| hanudAni akkhamaM ne pamAiuM rakkhANA sese / / kRbAlasyApigurukeprAyazcittedattesatizeSasAdhavazcintayeyuH-yaditAvadayaMbAlo'pi 'pratanuke anabhyutthAnamAtralakSaNesvalpe'pyaparAdhe evaMdaNDasthAnaM prApnoti "hanudANi"titataidAnImasmAkaM 'pramattum' abhyutthAne pramAdaM kartum 'akSamam' anucitamiti zeSasAdhuvargatata idAnImasmAkaM kRtaM bhavati / / Aha-abhyutthAnamakurvatAmAtma-saMyamayostAvat kAcidapi virAdhanA nAsti tataH kiM kAraNamevameva prAyazcittaM dIyate? ucyate[bhA.430] diluto duvakkharae, abmuTTitehi jaha guNo ptto| tamhA udveyavyo, pAhuNao gacche aayrio|| vR-iha prAghuNakamAcAryamanuttiSThan bhagavatAmAjJAmatikrAmati / tathAcAtra dvayakSarakeNa' dAsena dRSTAntaH- ego rAyA, so keNai duakharaeNaM ArAhio |rtraa se paTTe baMdhiuM pahANaM rajjaM dinnaM / tatya daMDa-bhaDa-bhoiyAiNo 'duakharo'tti kAuM paribhaveNaM tassa abmuTThANAiyaM na kareMti, tAhe tena te aNabbhuTuMtA daMDiyA mAriyAyAje vinIyAte abmuTThiti, tesiMtena parituDeNa rajasaMvibhAgo dinno / / athArthopanayaH-yathA tairabhyuttiSThadbhirihaloke guNaH prAptaH tathA sAdhavo'pi prAghuNakamAcAryamabhyuttiSThantaiha paratra ca gunnaanaasaadynti| tasmAtprAghuNaka AcArya sakalenApi gacchenAbhyutthAtavyaH ||amumev DhyakSarakaSTAntaM vyAkhyAnayati[bhA.4431] ArAhito rajja sapaTTabaMdha, kAsI ya rAyAu duvkkhrss| pasAsamANaM tu kulIyamAdI, nADhaMti taM tena ya te viniiyaa||
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3 mUlaM-97 [bhA. 4431] vR- 'ArAdhitaH' kenApi guNavizeSeNa paritoSaM prApitaH san rAjA dvyakSarakasya sapaTTabandhaM rAjyamakArSIt, paTTabandhanRpatiM taM vihitavAniti bhAvaH / tatastaM dvyakSarakarAjaM rAjyaM prazAsataM 'kulI nAdayo nAdriyante' 'vayaM kulInAH, ayaM tu hInakulotnaH, AdizabdAd vayaM pradhAnapuruSAH, ayaM punaH karmakaraH' ityAdiparibhavabudhdhA nAbhyutthAnAdikamAdaraM tasya kurvanti / tataste tena rAjJA 'vinItAH' zikSAM prApitAH, ''vinayaH zikSA-praNatyoH" iti vacanAt / kathaM zikSitAH ? ityAha[bhA. 4432] savvassaM hAUNaM, nijjUDhA mAriyA ya vivadaMtA / bhogehiM saMvibhattA, anukUla anuvvaNA je u // vR- sarvasvamapahRtya te svanagarAd "nijjUDhA" niSkAzitAH / ye ca tatra niSkAzyamAnA vivadante'kimasmAbhiraparAddham ? yo yo duvyakSaro bhaviSyati tasya tasya kiM vayamabhyutthAnaM kariSyAmaH ?' ityAdi kalahAyante te vivadamAnA mAritAH / ye ta tatra 'anukUlAH' abhyutthAnAdikAriNaH 'anulbaNAH' agarvitAste bhogaiH 'saMvibhaktAH' rAjyabhogasaMvibhAgasteSAM kRtaH // 7 eSa dhSTAntaH, ayamarthopanayaH [bhA. 4433] ahirAyA titthayaro, iyaro u gurU u hoi nAyavvo / sAhU jahA va daMDiya, pasatthamapasatthagA hoMti !! vR-yathA 'adhirAjaH' maulaH pRthivIpati tathA tIrthakaraH / yathA 'iMtaraH' dvyakSarakarAjaH tathA tIrthakarAdhirAjenaivAnujJAtAcAryapadapaTTabandhasahitagaNAdhipatyarAjyaH 'guru' AcAryojJAtavyo bhavati / yathA ca te prazastA prazastarUpA daNDikAstathA sAdhavo'pyubhayasvabhAvA bhavanti // tatra[bhA. 4434] jaha te anuTThihaMtA, hiyasavvassA u dukkhamAbhAgI / iya nANe AyariyaM, anuTThihaMtANa vocchedo // vR- yathA te daNDa-bhaTa bhojikAdayo dvyakSarakanRpatimanuttiSThanto hRtasarvasvA aihikasya duHkhasyAbhAginaH saJjAtAH 'iti' evamAcAryamapyanuttiSThatAM durvinItasAdhUnAM jJAne upalakSaNatvAd darzanacAritrayozca vyavacchedo bhavati / tatazcAnekeSAM janma-jarA-maraNAdiduHkhAnAmAbhAginaste saJjAyante / eSo'prazastopanayaH, atha prazastopanayaH [ bhA. 4435 ] udvANa- sejjA - SS sanamAiehiM, gurupsa je hoMti syaa'nukuulaa| nAuM vinIe aha te gurU u, saMgiNhaI dei ya tesi suttaM // vR- utthAnaM - gurumAgacchantaM dRSTvA Urdhvabhavanam zayyA-sama- sundarAvakAze gurUNAM saMstArakaracanam, Asanam - upavezanayogyaniSadyAdiracanam, yadvA "sejjA - SSsaNaM "ti gurUNAM zayyAyA AsanAcca nIcatarazayyA '' sanayorAzrayaNam, AdizabdAdaJjalipragrahAdiparigrahaH / evamAdibhirvinayabhedairye ziSyAH sadaiva guroranukUlA bhavanti tAn vinItAn jJAtvA 'atha' anantaraM guru 'saMgRhNAti' 'mayaite samyak pAlanIyAH' ityevaM saGgrahabudhdhA svIkaroti sUtraM ca teSAM prayacchati / tatazca te iha paratra ca kalyANaparamparAbhAjanaM jAyante / / athAprazastopanayaM vizeSato bhAvayannAha[bhA. 4436 ] pajjAya jAI - sutato ya vuDDA, jaJccatriyA sIsasamiddhimaMtA / kuvvaMta'vannaM aha te gaNAo, nijjUhaI no ya dadAi suttaM // vR- paryAyato ye vRddhAste 'avamarAtniko'yam' iti budhyA, jAtimadhikRtya ye vRddhAH
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram -3-3/97 SaSTivarSajanmaparyAyA ityarthaH ste 'bAlako'yam' iti budhyA, 'zrutatazca' zrutamaGgIkRtya ye vRddhAste 'alpazruto'yam' iti kRtvA, 'jAtyanvitAH' viziSTajAtisambhUtAH 'hInajAtyudbhavo'yam' iti matyA, 'ziSyasamRddhimantaH' parivArasampadupetAH 'alpaparivAro'yam' iti budhyA guroH 'avajJAm' anabhyutthAnalakSaNAM kurvanti / athaivamavajJAkaraNAnantaraM gurustAn svagacchnagarAd niryUhati / ye ca bahupAkSikatvAdibhi kAraNairniryUhituM na zakyante teSAM bhogasaMvibhAgakalpaM 'sUtra' zrutaM na prayacchati / evaM tAvat prAghuNakamAcAryamaGgIkRtyAbhyutthAnA'nabhyutthAnayorguNa-doSA upavarNitAH / atha sAmAnyato gacchamadhyasthitasyaivAcAryasyAnabhyutthAne doSamAha 8 [bhA. 4437] majjhattha porisIe, leve paDileha AiyaNa dhamme / payala gilANe taha uttimaTTa savvesi uTThANaM // bR- AcAryamAgacchantaM dRSTvA gacchasAdhavo madhyasthAstiSThanti na punarabhyuttiSThanti pUrvoktameva prAyazcittam / sUtrA'rthapIruSIM lepapradAnaM pratilekhanAM " AiyaNaM" ti samuddezanaM dharmakathAM vA vidadhAnAH pracalAyamAnA vA nAbhyuttiSThanti atrApi 'tadeva' vRSabhAdiviSayaM prAyazcittam / glAnI vA uttamArthapratipanno vA zaktau satyAM yadi nottiSThati tadA tasyApi prAyazcittam / yata evamataH sarveSAmapyabhyutthAnaM bhavati / idamatra hRdayam - AcAryANAmanabhyutthAne sUtrapauruSIkaraNAdIni kadAlambanAni nAlambanIyAni, yathA-mamAyamAlApako'rdhapaThito varttate, lepo vA pAtrake nAdyApi paripUrNo dattaH pratilekhanAdikaM vA samprati kurvANo'smi, glAno vA kRtabhaktapratyAkhyAno vA ahamasmIti; kintu sarvairapi sUtrAdhyayanAdivyApAraM parihRtyAbhyutthAtavyam / evaM tAvadupAzraye vidhirabhihitaH, athAnyatra gRhAdau rathyAdiSu vA yatra dRzyate tatrAyaM vidhiH--- [bhA. 4438] dUrAgayamuTThe, abhiniggaMtuM namaMti NaM savve / isani ca mattuM, diTThe uDDANamannattha // vR-dUrAcAryamAgataM dRSTvA abhi-Abhimukhyena nirgatya sarve'pi sAdhavaH "na" miti enamAcAryaM 'namanti' zirasA vandante / yadA ca gurava upAzrayaM pravizanti tadA daNDakagrahaNamapi kartavyam / 'anyatra tu' gRhAdau dhTe gurau daNDakagrahaNaM muktvA abhyutthAnameva karttavyam // evamabhyutthAne ke guNAH ? ityAha [ bhA. 4439 ] parapakkhe ya sapakkhe, hoi agammattaNaM ca uTThANe / suyapUyaNA thiraktaM, pabhAvanA nijarA ceva // vR- parapakSaH parapASaNDinaH svapakSaH pArzvasthAdivargastayoH 'agamyatvam' anabhibhavanIyatA gurorabhyutthAne bhavati / tathA guravo bahuzrutA bhavantIti zrutapUjanamapi kRtaM syAt / anyeSAmabhyutthAnAdI vinaye sIdatAM sthiratvamanuSThitaM bhavati / prabhAvanA ca zAsanasyaivaM kRtA bhavet aho ! zobhanamidaM pravacanaM yatraivaMvidho vinayo vidhIyate / nirjarA ca karmakSayarUpA vipulA bhavati, vinayasyAbhyantaratapobhedatvAt, tasya ca nirjarAnibandhanatayA supratItvAt // Aha- yaH pravrajitaH sarvapAporatastasya kiM nAma vinayena kAryam ? iti ucyate[bhA. 4440] akAraNA natthiha kajrasiddhI, na yAnuvAeNa vadeMti tannA ! uvAyavaM kAraNasaMpatto, kajjANi sAhei payattavaM ca //
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 97 [bhA. 4440] 9 vR- akAraNA kAryasya siddhiH 'iha' asmin jagati nAsti, yad yasya kAryasyopAdAnaM kAraNaM tat tena vinA na sidhyatItyarthaH, yathA mRtpiNDaM vinA ghaTa iti kAraNasadbhAve'pi 'na ca' naiva 'anupAyena' upAyAbhAvena kAryaM bhavatIti 'tajjJAH ' kAryasiddhivedino vadanti, yathA mRtpiNDasadbhAve'pi cakra-cIvarodakAdyapAyamantareNa ghaTo na sidhyati / yaH punarupAyavAn kAraNasamprayuktaH prayatnavAMzca bhavati sa kAryANi sAdhayati, yathA kumbhakAro mupiNDamAsAdya cakracIvarAdyupAyasAcivyajanitopaSTambhaH svahastavyApAraNarUpaM prayatnaM kurvan ghaTamiti / AhayadyevamupAyakAraNayuktaH kAryANi sAdhayati tataH prastute kimAyAtam ? ityAha [bhA. 4441] dhammassa mUlaM vinayaM vayaMti, dhammo ya mUlaM khalu soggaIe / sA soggaI jatya abAhayA U, tamhA nisevvo vinayo tadaTThA // vR- 'dharmasya' zruta cAritrarUpasya 'mUlaM' prathamamutpattikAraNaM 'vinayam' abhyutthAnAdirUpaM vadanti tIrthakarAdaya iti gamyate / sa ca dharma 'khalu' avadhAraNe sugateH 'mUlaM' kAraNaM mantavyam, durgatau prapatantaM prANinaM dhArayati sugatau ca sthApayatIti niruktisiddhatvAt tasyeti bhAvaH / atha sugatiriha kIzI gRhyate ? ityAha-sA sugatirabhidhIyate yatra 'abAdhatA' kSutpipAsAroga-zokAdInAM zArIramAnasAnAM bAdhAnAmabhAvaH, siddhirityarthaH / yata vaM tasmAt 'tadarthaM' sugatinimattaM vinayo niSevyaH / idamatra hradayam-iha kAryaM tAvadavyAbAdhasukhalakSaNo mokSaH, tasya ca kAraNaM zruta cAritrarUpaH sarvajJabhASito dharma, sa ca gurorabhyutthAna-vandanAdivinayalakSaNamupAyamantareNa na sAdhayituM zakyate, ataH paramparayA mokSakAraNamevAyamiti matvA tadarthaM vinaya Asevitavya iti / / Aha-ya yuktaM pauruSI-lepapradAnAdikAriNAmabhyutthAnam, glAnottamArthapratipannayostu kimarthamabhyutthAnam ? ucyate [ mA. 4442 ] maMgala-saddhAjananaM, viriyAyAro na hAvio cevaM / eehiM kAraNehiM ataraMta parina udvANaM / / vR- 'atarantaH' glAnaH "parinna' tti matapratyayalopAt 'parijJAvAn' anazanI, etayorguruNAmabhyutthAne maGgalaM bhavati, tatazca glAnasyAcirAdeva prAguNIbhavanaM kRtabhaktapratyAkhyAnasya tu nirvighnamuttamArthasAdhanaM syAt / tathA glAne parijJAvati vA gurumabhyuttiSThati zeSANAmapyabhyutthAne zraddhAjananaM vihitaM bhavati, yadyeSo'pyevaM gurUnabhyuttiSThati tato'smAbhi sutarAmabhyutthAtavyam / api ca-evaM kurvatA glAnena parijJAvatA ca vIryAcAro na hApito bhavati / ata etaiH kAraNairetAbhyAmabhyutthAtavyam / prakArAntareNa prAyazcittamupadarzayannAha [bhA. 4443] cakamaNe pAsavaNe, vIyAre sAhu saMjaI sannI / saniNi vAi amako, saMghe vA rAyasahie vA // [bhA. 4444 ] panagaM ca bhinnamAso, mAso lahugo ya hoi gurugo ya / cattAri cha ca lahu guru, chedo mUlaM taha dugaM ca // vR-iha prathamagAthAyA dvitIyagAthAyAzca padAnAM yathAsaGkhyena yojanA / tadyathA AcAryaM caGkramaNaM kurvANaM dRSTvA nAbhyuttiSThati 'paJcakaM' paJcarAtrindivAni prAyazcittam / prazravaNabhUmyAAgataM nAbhyuttiSThati bhinnamAsaH / 'vicAraH' saMjJA tAM kRtvA samAgatasyAnabhyutthAne mAsalaghu / anyaiH sAdhubhiH samAgatasyAnabhyutthAne mAsaguru / saMyatIbhi sArdhamAgatasyAnutthAne SaDlaghu / saMjJinaH
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 zrAvakAstaiH samamAyAtamanuttiSThatazcaturguru / asaMjJibhiH samamAyAtasyAnabhyutthAne SaDlaghu / saMjJinIbhirasaMjJinIbhizca strIbhiH samamAyAntamanabhyuttiSThataH SaDguru / vAdinA sArdhamAyAte'. nabhyutthite chedaH / amAtyena sArdhamAgate mUlam / saGghana saardhmaayaate'nutthite'nvsthaapym| rAjJA sahitaM sUrimAgatamanuttiSThataH pArAJcikam / / atha kimarthaM strIbhiH samamAyAte pArAzcikam / / atha kimarthaM strIbhiH samamAyAte gurutaraM prAyazcittam ? ucyate[bhA.445] pUeMtipUiyaM itthiyAu pAeNa tAo lhusttaa| eeNa kAraNeNaM, purisesuMitthiyA pcchaa| -iha striyaHprAyeNa 'pUjitaM pUjayanti' yamevAcAryAdikaMsAdhu-zrAvakAdibhirabhyutthAnAdinA pUjyamAnaM pazyanti tasyaiva pUjAM vidadhati, tAzcastriyaH prAyeNa 'laghusattvAH' tucchAzayA bhavanti, tataH sAdhubhiranabhyutthIyamAnamAcArya gADhataraM paribhavabudhyApazyanti-nakimapyeSa AcAryojAnAti, nacAyaM viziSTaguNavAn sambhAvyate, anyathA kimete sAdhavo nAbhyuttiSThanti ? / evametena kAraNena 'puruSeSu' sAdhu-zrAvakAdiSupUrvaM laghutaraprAyazcittamuktvA pazcAt striyo'dhikRtya gurutrmuktm| atha rAjJA sArdhaM samAgatasyAnabhyutthAne kiM kAraNaM pArAzcikam ? ityAha[bhA.46]pAeNiddhA eMti mahAnena samaMtU, phArti doso gacchai eesutanU vi| gajhaM vakkaM hoja kahaM vA paribhUto, veDujjaM vA kucchiyavesammi mnuuse| -"RddhA-' rAjAdaya RddhimantaH prAyeNa' bAhulyena mahAjanena' sAmanta-mantri-mahattamAdInAM mahatA samavAyena samaM samAgacchanti, tata eteSu 'tanurapi' svalpo'pyanabhyutthAnamAtralakSaNo doSaH sphAtiM gacchati, sarvatra vistaratIti bhAvaH / apa ca-sAdhubhiranabhyutthIyamAna AcArya paribhUto bhavati, paribhavapadamupagacchatItyarthaH / paribhUtasya ca vAkyaM vacanaM kathaM nAma rAjAdInAM 'grAhyam' upAdeyaM bhavet ? |vaiddrymiv ralaM 'kutsitaveSe' kArpaTikaveSadhAriNi manuSye vartamAnam; yathA tadIyehastesthitaMsadanarthyamapitadna janasyopAdeyam, evaMgurUNAmapidharmakathAvAkyaM gAmbhIryamAdhuryAdiguNairanadhyamapi paribhUtatayA na rAjAdInAmupAdeyaM bhavati / tadanupAdeyatAyAM ca teSAM samyagdarzanAdipratipattirapi na bhavati / ato rAjJA sArdhaM samAyAte'nabhyutthIyamAne pArAJcikam / paraH prAha-yuktaM prazravaNabhUmyAderAgatasyAbhyutthAnam, yattucakramaNakurvato'bhyutthAnaMtadnAsmAkaM yuktikSama pratibhAti, yataH[bhA.447] avassakiriyAjoge, vaTuMto sAhu pujjyaa| pariphagguMtu pAsAmo, caMkammaMte vi uTThaNaM / / vR-vicAra-vihArAdiko yo'vazyaM karttavyaH kriyAyogastatra vartamAno yadA samAgacchati tadA 'sAdhvI zreyasItasya pUjyatA / yadAtucaGkamaNaMkaroti tadA nirarthake yogevartate atazracakamatyapi gurau yad utthAnaM tat 'pariphalgu' niSphalamevapazyAmaH / yata uktaM bhagavatyAm-jAvaMcanaM se jIve sayAsamiyaM eyai0 tAvaM ca naM se jIve AraMbhe vaTTai saMraMbhe vaTTai0 / jAvaM ca naM se jIve AraMbhe vaTTai0 tAvaM ca naM tasasa jIvassa aMtakiriyA na bhavai / atra sUriH pratividhAnamAha[bhA.4448] kAmaMtu eamANo, AraMbhAIsu vaTTaI jiivo| so u aNaTThA neTTho, avibAhUNaM pi ukkhevo / /
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11 uddezaka : 3, mUlaM-97, [bhA. 4448] vR-'kAmam anumatamidaMyadeSa jIvaH ejamAnaH' spandhamAnaH 'ArambhAdiSu' karmabandhakAraNeSu varttate, 'sa tu' sa punaH parispanda 'anarthaM' niSkAraNaM 'neSTaH' nAbhimataH api 'bAhorutkSepaH' bAhUkSepamAtro'pi, kiM punazracaGkramaNAdirityapizabdArthaH, arthAdApatram-yaH sArthakazcakramaNAdivyApAraH sa iSTa eveti // atha sArthako'pi vyApAraH kathamiSTaH ? ityasyAM jijJAsAyAM yathA yogatraye'pi vyApAryamANe doSA yathA ca guNA bhavanti tadetat pratipAdayati[bhA.4449] mano ya vAyA kAo a, tiviho jogsNgho| te ajuttassa dosAya, juttassa ugunnaavhaa|| vR- manoyogo vAgyogaH kAyayogazceti trividho yogasaGgaho bhavati, saGkapatastridhA yogo bhavatItyarthaH / te ca' mano-vAk-kAyayogAH 'ayuktasya' anupayuktasya 'doSAya' karmabandhAya bhavanti, yuktasya tuta eva 'guNAvahAH' karmanirjarAkAriNaH sampadyante // idameva bhAvayati[bhA.450] jahaguttassiriyAI, na hoti dosA taheva smiyss| guttITThiya ppamAyaM, ruMbhai samiI sacessa / / vR yathA kila mano-vAk-kAyaguptasya IryAdipratyayA anupayuktagamanA-''gamanAdikriyAsamutthAdoSA na bhavanti tathaiva 'samitasyApi' cakramaNaM kurvata IryAdipratyayA doSAna bhavantyeva / kiM kAraNam ? ityAha-yadA kila guptiSu-manoguptayAdiSu sthito bhavati tadA yo'guptipratyayaH pramAdastaM niruNaddhi, tanirodhAcca tatpratyayaM karmApina badhnAti / yastu samitI sthitaH sa saceSTasya yaH pramAdo yazcatapratyayaH karmabandastayonirodhaM viddhaati||prH prAha-yo guptaH sa samito bhavati uta na? iti yo vA samitaH sa gupto bhavati uta na? iti atrocyate[bhA.4451] samito niyamA gutto, gutto samiyattaNammi bhiabdo| kusalavaimudIraMto, jaM vaisamito vigutto vi|| vR-iha samitayaH pravIcArarUpA iSyante, guptayastu pravIcArA-'pravIcArobhayarUpAH / pravIcAro nAma-kAyiko vAciko vA vyaapaarH|tto yaH samitaH' samyaggamana-bhASaNAdiceSTAyAMpravRttaHsa niyamAd 'guptaH' guptiyukto mantavyaH, yastu guptaH sa samitatve 'bhaktavyaH' vikalpanIyaH / tatra samitaH kathaM niyamAd guptaH ? ityAha-'kuzalAM' niravadyAdiguNopetAM vAcamudIrayan 'yad yasmAd vAksamito'pi gupto'pi / kimuktaM bhavati ?-yaH samayaganuvicintya niravAM bhASAM bhASate sa bhASAsamito'pi vAggupto'pi vAggupto'pi ca bhavati, gupteH pravIcArarUpatayA'pyabhidhAnAta; ataH samito niyamAd gupta iti |guptH samitatve kathaM bhajanIyaH ? ityAha[bhA.452] jo puna kAya-vatIo, nirujjha kusalaM maNaM udIrei / ciTThai ekaggamaNo, so khalu gutto na samito u|| vR- yaH punaH kAya-vAcI nirudhya 'kuzala' zubhaM mana udIrayan ekAgramanA dharmadhyAnAdhupayuktacittastiSThati sa khalu gupta ucyate, na samitaH, samiteH pravIcArarUpatvAt / yastu kAyavAcau samyakprayuktesa gupto'pi samito'pi mantavyaH / atha samiti guptInAMparamavatAraMdarzayatrAha[bhA.4453] vAigasamiI biiyA, taiyA puna mAnasA bhave samiI / sesA u kAiyAo, mano u savvAsu aviruddho||
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 vR-'vAcikasamitimi' bhASAsamiti sA dvitIyA vaagguptimntvyaa|ydaa kila bhASAsamito bhavati tadAthA bhASAyA asamitipratyayaM sA dvitIyA vAgguptimantavyA / yadA kila bhASAsamito bhavati tadA yathA bhASAyA asamitipratyayaM karmabandhaMniruNaddhi tathA vAgaguptipratyayamapi karmabandhaM niruNaddhi, evaM bhASAsamiti-vAguptayorekatvam / 'tRtIyA punaH eSaNAkhyA samiti 'mAnasI' mAnasikopayoganiSpannA / kimuktaM bhavati ?-yadA sAdhureSaNAsamito bhavati tadA zrotrAdibhirindriyairhasta-mAtrakadhAvanAdisamuttheSu zabdAdiSUpayujyate, ata evAsyA mnogupteshcaiktvm| 'zeSAstu samitayaH' IryA-''dAnanikSepoccArAdipAriSThApanikAkhyAH 'kAyikyaH' kAyaceSTAniSpannA, ata evAsAM tisRNAmapi kAyaguptayA shaiktvm|| __ "maNousavvAsuaviruddho"ttimAnasika upayogaH 'sarvAsu paJcasvapi samitiSu aviruddhaH' samitipaJcake'pyastIti bhAvaH / ata eva manoguptasya saceSTasya sarvAsAM samitInAM manoguptayA sahakatvaM mantavyam // Aha-bhikSArthaM gRhadvAre sthitasya tatrAhArAdIni kalpanIyAni mArgayataH zrotrAdibhirupayuktasya bhASAsamiti-manoguptayeSaNAsamitInAM tisRNAmapi sambhavo dRzyate ataH kimAsAmekatvam utAnyatvam ? ityAzaGkayAha[bhA.454] vayasamito biya jAyai, AhArAdINi kappaNijjANi / esaNauvaoge puna, soyAI mANasA na vii|| . vR- 'zaGkita-makSitAdidazadoSarahitaM mayA grAhyam' ityeSaNAsamitibhAvasaMyukto yadA sAdhurAhArAdIni kalpanIyAni mArgayati tadA vAksamita evAsI jAyate, na punarmanogupta ityevkaaraarthH| yadAtuzrotrAdibhireSaNAyAmupayogakarotitadAmAnasI nAma guptirbhavet,manoguptirityarthaH, na punaH vAg' bhASAsamiti / idamatra tAtparyam-bhASAsamitimanoguptizceti dve samiti-guptI yugapanna bhavataH kintu bhinnakAlam, yadyapi ca "manoyasavvattha aviruddho" ti vacanA bhASAsamitAvapi mAnasikopayogaH samasti tathApi gauNatvAdasau sannapina vivakSyata iti // apica[bhA.455] jA viya Thiyassa ceTThA, hatyAdINaM tu bhNgiyaaiisu| sAvi ya iriyAsamitI, na kevalaM caMkamaMtassa // vR-na kevalaM cakramataH' caGkramaNekurvata evaIryAsamiti kintu sthitasya gamanA-''gamanakriyAmakurvataH bhaGgikAdiSu' bhaGgabahula-gamabahulAdizruteSu parAvartayamAneSu bhaGgakAdiracanAya yA'pi hastAdInAMceSTA sA'pi parispandarUpatvAdIryAsamiti prtipttvyaa||ycc pareNa prAguktam "cakramaNaM nirarthakam" ityAdi tatparihArAya cakramaNaguNAnupadarzayati[bhA.4456] vAyAI saTThANaM, vayaMti kuviyA u sanniroheNaM / lAghavamaggipaDuttaM, parissamajato ycNkmto|| kR-anuyogadAnAdinimittaMyazciramekasthAnopavezanalakSaNaH sannirodhastena 'kupitAH svasthAnAt calitAyevAtAdayo dhAtavaste cakramato bhUyaH svasthAnaM vrjnti| lAghavaM zarIre lghubhaavupjaayte| 'agnipaTutvaM' jATharAnalapATavaM ca bhavati / yazca vyAkhyAnAdijanitaH parizramastasya jayaH kRto bhvti| ete cakramato guNA bhavanti ato nanirarthakaM ckrmnnm||aah-ydyevN tata kimavazyaM tatrAbhyutthAnaM kartavyam uta na? iti atrocyate
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 uddezaka : 3, mUlaM-97, [bhA. 4457] [bhA.4457] caMkamaNe puna bhaiyaM, mA palimaMtho gurUvidinnammi / paNivAyavaMdanaM puna, kAUNa saI jahAjogaM / / vR. punaHzabdo vizeSaNe, sa caitad vizinaSTi-prazravaNa-vicArabhUmyAderAgatasya guroH karttavyamevAbhyutthAnam, cakramaNe punaH 'bhaktaM' vikalpitam / katham ? iti ata Aha-mA sUtrA'rthaparAvartanayoH 'parimanthaH' vyAghAto bhavatviti kRtvA yadi guravo'nabhyutthAnaM vitaranti tadAnAbhyutthAtavyam, paramevaMgurubhirvitIrNesati sakRd' ekavAramabhyutthAnaM vidhAya 'praNipAtavandanaM' ziraHpraNAmalakSamaM kRtvA bhagavan ! anujAnIdhvam' iti bhaNitvA 'yathAyoga' yathepsitaM sUtrArthaguNanAdikaM vyApAraM kuryAt / atha guravo na vArayanti tato niymaadbhyutthaatvym||punrpi paraHprerayati-yadi cakramaNA-'bhyutthAne sUtrArthaparimandhadoSo bhavati tata idamasmAbhirucyate[bhA.4458] aimuddhamidaM vuccai, jaMcaMkamaNe vi hoi uTThANaM / evamakArijaMtA, bhaddagabhoIvamA kujaa|. vR- 'atimugdham' atIvAprabuddhajanocitamidaM bhavadbhirucyate-yat caGkramaNe'pyabhyutthAnaM kartavyaM bhvti|suuriraah-evN cakramaNaviSayamabhyutthAnamakAryamANA bhadrakabhojikasyeva prasaGgato mAzeSamapyavinayaMkAryuriti kRtvAcakramaNe'pyabhyutthAnaM kaarynte|athko'yN bhadrakabhojikaH? iti ucyate-jahA-ego bhoito| tassa ranA tuTTeNaM gAmaMDalaM pasAeNa dinaM / so tattha gato tAhe te gAmillagAtuTThA bhaddaosAmIladdhotti, RjurityarthaH / taotebhoiyaM vinaveti-amhetavaputAnuputtiyaM bhicA jAyA to amhe 'ciMtaNijjatti kAuM karaM pubbaparimANAo thovataraM karehi / bhoieNa abbhuvagayaM / annayA jaMjaM te vinaveMtitaM taM so bhaddato bhoito tesiM gAmillayANaM anuggahaM karei / aivIsatyattaNeNa laddhapasarA te jahArihaM vinyNbhNsiumaaddhttaa| tato bhoieNaruTeNa te gAmillayA daMDiyA, kei uddaviyA / esa diTuMto / ayamatthovaNao-caMkamaNaaNabbhuTThANe sesaM pi vinayaM parihavijA tato ruTThoAyario pacchittadaMDeNa daMDijjA |je yatattha accaMtAvarAhiNote gacchAo nicchubhijA / vinayamakArijaMtA ya te ihaloe paraloe ya paricattA bhavaMti / Ayario ya saraNamuvagayANaMtesiMna sArakkhaNakArI bhavaiaocaMkamaNe vite abmuTThANaM kaarijNti||api [bhA.4459] vasabhANa hoti lahugA, asAraNe sAraNe apcchitaa| teviya purisA duvihA, paMjarabhaggA abhimuhA y|| vR-ye te gurucakramaNAdiSu nAbhyuttiSThanti tAn yadi vRSabhAH 'na sArayanti' 'kasmAdAryA ! nAbhyuttiSThatha ?' tato vRSabhANAM caturlaghavaH / atha vRSabhaiH pratinoditAH paraM te na pratizRNvanti tataH sAraNe kRte sati vRSabhA aprAyazcittA itare prAyazcittamApadyante / anabhyutthAne asAraNAyAM cAmI doSA bhavanti-ye pratIcchakA upasamprapratipattyarthamAyAtAste dvividhAH puruSA bhavantipaJjarabhagnAH saMyamAbhimukhAzca / tatra gacche vasatAM yad AcAryopAdhyAya-pravartaka-sthaviragaNAvacchedikAkhyapadasthapaJcakasya pAratantrayaM yA parasparaMpratinodanAetat paJjaramucyate, etasmAt paJjarAd bhagnAH-nirvitrAH paJjarabhagnAH / saMyamAbhimukhAstu-pArzvasthAdyavamagnavihArigacchAt cAritrAbhilASiNaH saMvignagacchaM praveSTukAmAH / tatra ye paJjarabhagnA AgatAste tAmanabhyusthAnaviSayAmapratinodanAM dRSTvA cintayanti
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/97 [bhA. 4460 ] bhagga'mha kaDI abmuTThaNeNa dei ya anuTThaNe sohI / anirohasuho vAso, hohii ne itya acchAmo // vR- asmAkaM pUrvasmin gacche vasatAmAcAryasya caGkramaNAdiSu vAraMvAramabhyutthAnena kaTI bhagnA, athAsau nAbhyutthIyate tataH 'zodhiM' prAyazcittaM prayacchati gADhaMca khara paruSaiH kharaNTayati, asmistu gacche na prAyazcittaM na ca kharaNTanA, to'nirodhaH-aniyantraNA tena sukhaH sukhadAyI vAso'tra "ne" asmAkaM bhaviSyati, tiSThAmo vayamatreti kRtvA tatraiva tiSTheyuH, na bhUyaH svagacchaM gaccheyuH // [bhA. 4461] je puna ujjayacaraNA, paMjarabhaggo na royae te u / annatya vi sairataM, na labbhaI eti tattheva // vR- ye punaH 'udyatacaraNAH' svalpe'pyanabhyutthAnAdAvaparAdhe samyak pratinodanAkAriNastAn paJjarabhagnaH 'na rocayati' na rucipathaM prApayati, cintayati ca - 'anyatrApi' gacchAntare 'svairitvaM' svAtantryaM na labhyate iti vicintya 'tatraiva' svagacche 'eti' samAgacchati // atha saMyamAbhimukho'sau samAgatastataH kim ? ityAha [mA. 4462] caraNodAsINe puna, jo vippajahAya Agato samaNo / so tesu pavisamANo, saddhaM vaDDei ubhao vi // vRnyaH punaH zramaNaH 'caraNodAsInAn' pArzvasthAdIn sukhazIlavihAriNo viprahAya saMyamAbhimukhaH samAgataH saH 'teSu' gacchAntarIyeSu sAdhuSu pravizan ubhayeSAmapi sAdhUnAM zraddhAM vardhayati / tathAhiyatra gacche'sau pravizati tadIyAH sAdhavazcintayanti - eSaH 'sundarA amI' iti paribhAvyAsmAkaM madhye pravizati ataH sundarataraM kurmahe / yasmAdapi gacchAdAyAtastadIyA api cintayanti-asmAn 'sukhazIlAn' iti vijJAyaiSa gacchAntaraM gacchati ato vayamudyatA bhavAma iti // athAsau saMyamAbhimukhastatrApi sAmAcArIhApanaM pratinodanAyA abhAvaM ca pazyati tatazcintayati - [mA. 4463] ittha vi merAhAnI, ete vi hu sAra-vAraNAmukkA / anne vayai abhimuo, tappaccayaniJjarAhAnI // - atrApi gacche na kevalaM pUrvasmin ityapizabdArtha, maryAdAyAH - abhyutthAnAdisAmAcAryA hAniravalokyate, 'ete'pi ca ' sAdhavaH smAraNA- vAraNAmuktAH parisphuTaM prAktanagacchasAdhava iva nirargalAH samIkSyante, ataH ko nAmAmISAM samIpe sthAsyati ? iti matvA sa saMyamAbhimukhaH sAdhuH 'anyAn' gacchAntarIyAn sAdhUn 'vrajati' pravizati / pravizatu nAma gacchAntaraM kA no hAni ? iti ced ata Aha- 'tavyatyayA' tasya sAdhoH saMyamAnupAlanopaSTambhakaraNahetukA yA nirjarA tasyA hAni prApnoti sA na bhavatItyarthaH / Aha kiM kAraNamasau teSu na pravizati ? ityAha[bhA. 4464] jahi natyi sAraNA vAraNA ya paDicoyaNA ya gacchammi / so u agaccho gaccho, saMjamakAmINa mottavvI // vR- vismRte kacit karttavye 'bhavatedaM na kRtam' ityevaMrUpA smAraNA sAraNA, akartavyaniSedho vAraNA, upalakSaNatvAd anyathA karttavyamanAbhogAdinA anyathA kurvataH samyakpravarttanA preraNA, nivAritasyApi punaH punaH pravarttamAnasya khara- paruSoktibhi zikSaNaM pratinodanA / etAH sAraNAdayo yatra gacche na santi sa gaccho gacchakAryAkaraNAdagaccho mantavyaH, ata va 'saMyamakAminA'
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15 uddezakaH 3, mUlaM-97, [bhA. 4464] saMyamAbhimukhana sAdhunA moktavyo'sau, nAzrayaNIya iti bhAvaH / gAthAyAM prAkRtatvAd ikArasya dIrghatvam // prakArAntareNa prAyazcittamabhidhitsuH prastAvanAmAha[bhA.4465] ayamaparo uvikappo, puvvAvaravAhaya tti te buddhii| loe vi anegavihaM, nanu bhesaja mo rujovsme|| vR-'ayam' agretanagAthAyAM vakSyamANo'paraH prAyazcittasya vikalpaH' prakAraH / atra paraH prAha-'pUrvAparavyAhatamidaM' pUrvamanyAzaM prAyazcittamuktvA yadidAnImanyAzamabhidhIyate tadetat pUrvAparaviruddham iti 'te' tavabuddhi syAt tatrocyate-nanu loke'pirujopazame vidhAtavyetathAvidhe triphalA-trikaTukAdibhedAdanekavidhaM bheSajaM "bho" iti pAdapUraNe prayujyamAnaM haTameva, evamatrApyekasyaivAnabhyutthAnasya tathAtathAkSetra mahAjanAdibhedenAnekavidhaM prAyazcittamabhidhIyamAnaM na virudhyate / / ityaM parAbhiprAyaM parihatya prAyazcittamAha[bhA.466] vIyAra-sAhu-saMjai-nigama-ghaDA-rAya-saMgha-sahite tu| lahugo lahugA gurugA, chammAsA cheda mUla dugN|| -AcAryavicArabhUmerAgataMnAbhyuttiSThantimAsalaghu, sAdhubhisamamAyAmanabhyuttiSThatAMcaturlaghavaH, saMyatIbhiH samaM caturguravaH, nigamaiH-pauravaNigvizeSaiH SaDlaghavaH, ghaTayA-mahattarA-'numahattarAdigoSThIpuruSasamavAyalakSaNayA samaM chedaH, saGghana samaM mUlam, rAjJA samamanavasthApyam, "sahie tu"tti sakasahitena rAjJA samamAyAtamanabhyuttiSThatAM pArAJcikam / / gatamabhyutthAnam / atha vandanakamabhidhitsurAha[bhA.467] desiya rAiya pakkhiya, cAummAse taheva varise ya / lahuguru lahugA gurugA, vaMdanae jAni ya padANi / / vR-devasike rAtrikevA Avazyake vandanakaM na ddtimaaslghu| pAkSike vandanakaMnaprayacchanti mAsaguru / cAturmAsike vandanakamadadatAM caturlaghu / sAMvatsarike vandanakAdAne cturguru|cshbdaad viparItaM nyUnAdhikaM ca kurvatAM laghumAsaH / yAni ca vandanake vyavanata-yathAjAtAdIni padAni teSAmapyakaraNe'sAmAcArIniSpanaM mAsalaghu ||athaitdev prAyazcittaM vizeSayannAha[bhA.468] AyariyAicauNhaM, tava-kAlavisesiyaM bhave eyaM / ahavA paDilomeyaM, tava-kAlavisesao hoi|| vR-AcAryAdInAM caturNAmapi 'etad anantaroktaM prAyazcittaM tapaH-kAlavizeSitaM bhavatitatrAcAryasya dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM gurukam, vRSabhasya tapogurukam, bhikSoH kAlagurukam, kSullakasya tapasA kAlena calaghukam / athavA tapaH-kAlavizeSata etadeva 'prataloma pazcAnupUrvyA vaktavyam-AcAryasya dvAbhyAmapi laghukam, vRSabhasya kAlagurukam, bhikSostapogurukam, kSullakasya dvAbhyAmapi gurukam / / atha "desiya-rAiya"tti padadvayaM vizeSato bhAvayati[bhA.469] dugasattagakiikammassa akaraNe hoi mAsiyaM lhugN| AvAsagavivarIe, UNa'hie ceva lahuo u|| pR-"dugasattaga"ttidvesaptake caturdazabhavantIti kRtvApUrvAhnA-'parAlayozcaturdazavandanakAni bhvnti|kthm? iti ceducyate-iha rAtripratikramaNe catvAri vandanakAni-tatraikamAlocanAyAm,
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/97 dvitIyaM trAmaNake, tRtIyaM SANmAsikatapazcintanakAyotsargArtham, caturthaM pratyAkhyAnagrahaNArthamiti / tathA svAdhyAye trINi vandanakAni, tatra ca vRddhasampradAya:- sajjhAe vaMdittA paTThavei, eyaM paDhamaM / paveyaMtassa viiyaM, pacchA uddinaM samuddinaM paDhai, uddesa samuddesavaMdanANamihevaMtabbhAvo / tao jAhe caubhAgAvasesA porisI tAhe pAe paDilehei, jai na paDhiukAmo to vaMdai, aha paDhiukAmo tAhe avaMdittA pAe paDilehei, paDilehittA pacchA paDhai, kAlavelAe vaMdiuM paDikkamai, eyaM taiyaM / evaM pUrvAhna sapta vandanAni aparAhye'pyevameva sapta bhavanti-tatra catvAri daivasikapratikramaNe, trINi svAdhyAye, anujJAvandanAnAM svAdhyAyavandaneSvevAntarbhAvAditi sarghasaGkhyayA caturdazavandanakAni bhavanti / etaccAbhaktArthikabhaGgIkRtyoktam / yastu bhaktArthikastasya bhojanAntarabhAvipratyAkhyAnavandanakasahitAni paJcadaza bhavantIti / eteSAM madhyAdekatarasyApi kRtikarmaNo'karaNe mAsikaM laghukaM prAyizcittaM bhavati / tathA AvazyaM kurvan viparItamAlApakoccAraNaM karoti, tadyathAdaivasike Avazyake 'kSAmayAmi kSamAzramaNa ! rAtrikaM vyatikramam' ityuJcarati, rAtrike vA daivasikAbhilApaM karoti, evaM pAkSikaH cAturmAsika-sAMvatsarikeSvapi pratikramaNeSu vaktavyam, atra sarvatrApyasAmAcArIniSpannaM mAsalaghu / "UNa'hie ceva "tti UnAni vA ekadvyAdibhirvandakairhInAni adhikAni / vA yathoktapramANAdatiriktAni daivasikAdipratikramaNeSu vandanakAni prayacchato mAsalaghu // atha "vaMdanae jAni ya payAni" tti padena yAni dvyavatAdIni paJcaviMzativandanakasyAvazyakapadAni sUcitAni tAni darzayati [ bhA. 4470] duoNayaM ahAjAyaM, kiikammaM bArasAvayaM / causiraM tiguttaM ca, dupavesaM eganikkhamaNaM // vR- avanatiravanatam uttamAGgapradhAnaM praNamanam, dve avanate yasmin tad dvyavanatam ekaM yadA prathamameva " icchAmi khamAsamaNI ! vaMdiuM jAvaNijAe nisIhiyAe" ityabhidhAya chando'nujJApanAyAvanamati, dvitIyaM punarevameva dvitIyapraveze iti 2 / 'yathAjAtaM nAma' yathA pramato jananIjaTharAnnirgato yathA ca zramaNo jAtastathaiva vandanakaM dAtavyam-tatra rajoharaNamukhavastrikAcolapaTTakamAtantrayA zramaNaH saJjAtaH, racitakarasampuTastu yonyA vinirgataH, evambhUta eva vandanakaM datte 3 / 'kRtikarma' vaMndanakaM "bArasAvayaM' ti dvAdazAvartta bhavati-iha prathamataH praviSTasya "aho kAyaM, kAya, jattA bhe, javaNi jaMca me'' iti sUtrAbhidhAnagarbhA gurucaraNanyastahastaziraH sthApanarUpAH SaDAvarttA bhavanti, avagrahAnnirgatya punaH praviSTasyApyevameva SaDiti dvAdazAvartavandanakamucyate 15 / catvAri zirAMsi upacArAt ziro'vanamanAni yasmin tat catuH ziraH - tatra saMphAsanamane egaM, khAmaNAnamaNe sIsassa bIyaM, evaM bIyapavese vi donni tti 19 / tathA trayaH -mano- vAk- kAyayogA guptAH- supraNihitA yasmin tat triguptam, iyamatra bhAvanA-manasA samyakpraNihito yAcA askhalitAni sUtrapadAni vikathAdinirodhenoccArayan kAyenAvarttAn samyak prayuAno candanaM dadAti 22 / dvau praveza guroravagrahAdAvazyikyA nirgacchato yatra tad ekaniSkramaNam 25 / eteSAM paJcaviMzaterAvazyakAnAmakaraNe pratyekaM mAsalaghu prAyazcittam / athavA "vandanake yAni padAni" ityatra anAdhtAdIni dvAtriMzatsaGkhyAkAni doSapadAni mantavyAni / / tAni cAmUnianADhiyaM ca thaddhaM ca, paviddhaM paripiMDiyaM / [mA. 4471]
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH3, mUlaM-97, [bhA.4471] 17 Tolagai aMkusaMceva, tahA kacchabharigiyaM // vR-anAhataM ca stabdhaM ca pravRddhaM paripiNDitaM Tolagati aDDazaM caiva tathA kacchapariGgitamiti prathamagAthAyAM sapta doSA- // [bhA.4472] machuvvattaM manasA, ya paulu taha ya veiyAbaddhaM / bhayasA ceva bhayaMtaM, mittii-gaarv-kaarnnaa|| vR-matsyoddhRttaM manasA pradviSTaM tathA ca vedikAbaddhaM "bhayasA ceva"tti bhayenaiva "bhayaMtaM" ti bhajato vandanamapi bhajet tathA maitrI gauravaM kAraNaM cAzritya vandanakamiti dvitIyagAthAyAmaSTau dossaaH|| [bhA.4473] teniyaM paDiniyaMceva, ruTuM tajiyameva ya / saDhaMca hIliyaMceva, tahA vippaliuMciyaM / / vR-stainyena-cauryeNa kRtaM vandanamapi stainyaM pratyanIkavandanaM ruTavandanaM tarjayan vandata iti tarjitavandanaM zaThavandanaM hIlitavandanaM tathA viparikuJcitamiti tRtIyagAthAyAM sapta doSAH / / [mA.4474] diTThamadiTuM ca tahA, siMgaMca kara moaNaM / AliTThamanAliTuM, UnaM uttaracUliyaM / / vR-dRSTATatathA zRGgaM karo mocanama AzliSTA-'nAzliSTaM nyUna uttaracUlikamiti caturthagAthAyAM sapta doSAH / / [bhA.475] mUyaM ca DhavaraM ceva, cuDaliM ca apcchimN| battIsadosaparisuddhaM, kiikammaM puNje| vR- mUka DhaDvaraM cuDalikam 'apazcimaM' paryantavarti iti paJcamagAthArdha trayo doSAH / evaM dvAtriMzaddoSaparizuddhaM kRtikarma prayuJjIta sAdhuriti doSanAmotkIrtanAyAM paJca gaathaaH|| idAnImetAneva yathAkramaM vyAcaSTe[bhA.4476] AyarakaraNaM ADhA, tavivarIyaM anADhiyaM hoi| dabve bhAve thaddho, caubhaMgo davyato bhito|| vR-AdaraH-sambhramastatkaraNamAdhtatA sA yatra na bhavati tadanAdhtamucyate / dvitIyaM doSamAhastabdhastAvad dravyato bhAvatazca bhavati / atra caturbhaGgikA, tadyathA-dravyataH stabdho na bhAvataH 1 bhAvataH stabdho na dravyataH2aparo dravyato bhAvatazca 3 anyastu na dravyato nApi bhAvataH 4 iti| atra caramo bhnggHshuddhH| zeSabhaGgakeSvapibhAvataH stabdho'zuddha eva, dravyatastu bhaktaH' vikalpitaH, udara-pRSThazUlyavyathAdibAdhito'vanAmaMkartumazaktaHkAraNikaH syAdapistabdhonatuniSkAraNika iti bhAvaH ||tRtiiyN doSamAha{bhA.4477] paviddhamanuvayAraM, jaM appiMto na jaMtito hoti| jattha va tattha va ujjhati, katakicco vakkharaMceva / / kR-pravRddhaM nAma yad upacArarahitam / etadeva vyAcaSTe-ya dvandanakaM gurubhyaH 'arpayan' dadad na yantrito bhvti| ayantritatvena yatratatra vaasthneprthmprveshaadilkssnneasmaaptmpivndnkmujjhti| 20127 Jain muutation International
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 ka iva yathA kimujjhati? ityAha-"kayakicco vakkharaMceva"tti, etaduktaM bhavati-yathA kenacid bhATikena kutazcid nagarAd nagarAntare 'vakkharaM' bhANDamupanItam / vakkharasvAminA ca bhATiko'bhihitaH-pratIkSasva kaJcit kAlaM yAvadasya vakkharasyAvatAraNasthAnaM kinycidnvessyaami| sa prAha-'mayA'sminneva nagare samAnetavyamidamityevoktam, ataH kRtakRtyatvAd nAtaH paraM pratIkSe'ham' ityuktvA'sthAna eva tadbhANDamujjhitvA gcchti| evaMsAdhurapyasthAna eva vandanakaM parityajya nazyatItyetAvatA dRSTAnta iti // caturtha doSamAha[bhA.4478] paripiMDie va baMdai, paripiDiyavayaNa karaNao vA vi| Tolo vva upphiDaMto, osakka-'hisakkaNaM duho|| vR- yatra paripiNDitAn' ekatra militAnAcAryAdInekavandanakenaiva vandate na pRthak pRthak tat paripiNDitamucyate; athavA vacanAni-sUtroccAraNagarbhANi, karaNAni-kara-caraNAdIni, paripiNDitAni-avyavacchinnAni vacana-karaNAni yasya sa tathA, Urvorupari hasto vyavasthApya sampiNDitakara-caraNo'vyaktasUtroccAraNapuraH saraMyatra vannadate tad vA paripiNDitamiti bhAvaH / paJcamaM doSamAha-utSvaSkaNam-agrataH saraNam abhiSvaSkaNaM-pazcAdapasaraNaM "duhao'"ti te dve api Tolavad utplutyotplutya karoti yatra tat Tolagativandanakamiti // SaSThaM doSamAha[bhA.4479] uvagaraNe hatthambhiva, dhittu niveseti aMkusaM viti / Thita-viTThariMgaNaM jaM, taM kacchabhariMgiyaM naam| vR-yatrAzena gajamiva ziSya AcAryamUrddhasthitaM zayitaM prayojanAntaravyagraM vA 'upakaraNe' colapaTTa-kalpAdau haste vA avajJayA samAkRSya vandanakadAnArthamAsane upavezayati tad akuzaM bruvate / nahi pUjyAH kadAcidapyupakaraNAdyAkarSaNamarhanti mavinayatvAt, kintu praNAmaM kRtvA kRtAalipuTairvinayapUrvakamidamucyate-upavizantu bhagavanto yena vandanakaM prayacchAmIti ato doSaduSTamidam / saptamaM doSamAha-sthitasyorddhasthAnena "tittIsatrayarAe" ityAdisUtramuccArayata upaviSTasya vA-AsInasya "aho kAyaMkAya" ityAdisUtraMbhaNataH kacchapasyevajalacarajIvavizeSasya riGgaNam-agrato'bhimukhaM yatkiJcit calanaMtadyatra karotiziSyastadidaM kacchapariGgitaM naameti|| aSTamaMdoSamAha[bhA..80] uThiMta nivesaMto, uvvattati macchau bva jlmjjhe| vaMdiukAmo va'naM, jhaso vva pariyattatI turiyaM / / vR-uttiSThanivizamAnovAjalamadhye matsya iva 'udvartate' udvellayati yatratadmatsyoddhRttam athavA ekamAcAryAdikaMvanditvAtatsamIpatatsamIpa evAparaMvandanAha kaJcana vanditumicchaMstatsamIpaM jigamiSurupaviSTaeva 'jhaSaiva matsyaivatvaritamaGgaM parAvartayaMyatra gacchati tadvA mtsyoddhRttm|| navamamAha[bhA.4481] appa parapattieNaM, maNappadoso anegauhANo / paMceva veiyAo, bhayaM tu nijUhaNAIyaM // vR-manaHpradveSaH 'anekotthAnaH' anekanimitto bhavati, sacasarvo'pyAtmapratyayena parapratyayena vA syAt / tatrAtmapratyayena yadA ziSya eva guruNA kiJcit paruSamabhihito bhavati, parapratyayena tu For
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-97, [bhA. 4481) 19 yadA tasyaiva ziSyasya sambandhinaH suhvadAdeH sammukhaM sUriNA kimapyapriyamuktaM bhavatIti / evaMprakArairanyairapi sva-parapratyayaiH kAraNAntarainisaH pradveSo bhavati yatra tad manasA prdussttmucyte| dazamaM doSamAha-"paMceva veiyAu"tti jAnunorupari hastau nivezyAdho vA pArzvayorvA utsaGge vA ekaMvA jAnuMdakSiNaM vAmaM vA karadvayAntaH kRtvA vandanakaMyatra krotitvaidikaabddhm| ekAdarza doSamAha-"bhayaM tu nitahaNAIyaM" ti niY=haNaM-gacchAniSkAzanaM tadAdikaM yad bhayaM tena yatra vandate tad bhayavandanakam / / dvAdazaM doSamAha[bhA.4482] bhayati bhayassati va mamaM, ii vaMdati NhoragaM nivesNto| emeva ya mettIe, gArava sikkhaaviniito'hN|| vR-'smartavyaM bho AcArya! bhavantaM vandamAnA vayaM tiSThAmaH' ityevaM nihorakaM nivesayan vdnte| kimiti? ityAha-eSa tAvad 'bhajate' anuvartayati mAm, sevAyAM patito me vartata ityartha, agre vA mama bhajanaM kariSyatyasau, tatazcAhamapi vandanakasatkaM nihorakaM nivezayAmItyabhiprAyavAn yatra vandate tathA maitryA'pi hetubhUtayA kazcid dvandate, AcAryeNa samaM maitrI mama bhaviSyatItyartha, tadidaM maitrIcandanakam / caturdazaMdoSamAha-"gArava"ttisUcAmAtratvAd garvavandanakamiti prtyeym| kathambhUtaM tat? ityAha-"sikkhAviNIohaM"tizikSA-vandanakapradAnAdisAmAcArIviSayA tasyAM vinItaHkuzalo'hamityavagacchantvamI zeSasAdhvAdaya ityabhiprAyavAn 'yathAvad' AvartAdhArAdhayan yatra vandata iti / / paJcadazaM doSamAha[bhA.4483] nANAitigaMmuttuM, kAraNamihalogasAhagaM hoi| pUyA-gAravaheuM, nANaggahaNe vi emeva / / vR-jJAna-darzana-cAritratrayaMmuktvA yat kimapyanyad 'ihalokasAdhakaM vastrAdikaMvandanakadAnAt sAdhurabhilaSati tat kAraNaM bhavatIti pratipattavyam / nanu jJAnAdigrahaNArthaM yadA vandate tadA kimekAntenaiva kAraNaMnabhavati? ityAzaGkayAha-yadipUjArthaMgauravArthavAvandanakaMdattvA vinayapUrvakaM jJAnaM zrutaMgRhNAti, yenaloke pUjyo'nyebhyazca zrutadharebhyo'dhikatarobhavAmIti tadA tadapi evameva' kAraNavandanakaM bhavatIti / / tatra kimabhiprAyavat ihalokasAdhakaM kAraNaM bhavati? ityAha[bhA.484] AyaratareNa haMdi, vaMdAmiNaM tena paccha pnnyiss| vaMdanaga mollabhAvo, na kArassai me pnnybhNg|| pR-'handi' itIhalokasAdhakakAraNopapradarzane |atishyaadrenn 'vande' praNamAmi "Na"miti enamAcAryam, 'tena ca vandanakapradAnena hetubhUtenapazcAdamuMkiJcidvastradi praNayiSye' yAciSye, nacAsau mama 'praNayabhaGga prArthanAbhaGga krissyti| kathambhUtaH san ? ityAha-vandanakameva mUlyaMtatra bhAvaH-abhiprAyo yasya sUreH sa tathAbhUtaH, vandanakamUlyavazIkRta ityarthaH, ityabhiprAyavataH kAraNavandanakaM bhavatIti ||ssoddshN doSamAha[bhA.485] hAuM parassa cakkhaM, vaMdaMte teNiyaM havai etaM / teno iva attANaM, gUhai obhAvaNA mA me // vR-'hApayitvA' vaJcayitvA 'parasya' sAdhu-zrAvakAdeH 'cakSu' dRSTiM guruM vandamAnasya ziSyasya stainyaM vandanakaM bhvti| etadevaspaSTataraMvyAcaSTe-'stenaiva' taskara ivAnyasAdhyAdyantardhAnenAtmAnaM
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 gRhayati, kasmAt ? ityAha-"obhAvanA mA me"tti asAvapyatividvAn kimanyeSAM vandanakaM prayacchati? ityevambhUtA'pabhrAjanAmamamA bhUditi // saptadazaM doSamAha[bhA.4486] AhArassa u kAle, nIhArubhayo ya hoi paDinIyaM / roseNa dhamadhameMto, jaM vaMdati ruTThameyaM tu|| vR-AhArasya nIhArasya vA 'ubhayasya' mUtra-purISalakSaNasya kAle yatra vandate ttprtyniikm| aSTAdazaM doSamAha- roSeNa svavikalpajanitena krodhena 'dhamaddhaman jAjvalyamAno yad vandate tad ruSTaM vandanakamiti / ekonaviMzaM doSamAha[mA.4487] na vi kuppasina pasIyasi, kaTThasivo ceva tajjiyaM eyaM / sIsaMgulimAdIhi va, tajjeti guruM pnnivyNto|| vR-kASThaghaTitazivadevatAvizeSa ivAvandhamAnona kupyasi, tathA vandyamAno'pyavizeSajJatayA na prasIdasItyevaM tarjayan-nirbhartsayan yatra vandate tattarjitam / yadi vA 'melApakamadhye vandanakaM mAM dApayastiSThasyAcArya ! paraM jJAsyate tavaikAkinaH' ityabhiprAyavAn yadA zIrSeNa aGgulyA vApradezinIlakSaNayA guruM praNipatan' vandamAnastarjayati tad vA trjitm| viMzatitamaMdoSamAha[bhA.4489] vIsaMbhaTThANamiNaM, sabyAvajaDhe saDhaM havai etaM / kavaDaM ti kayayavaMtiya, saDhayA viya hoti egaTThA // vR-vizrambhaH-vizvAsastasya sthAnamidaM vandanakam, etasmin yathAvad dIyamAne zrAvakAdayo vizvasantItyabhiprAyeNaiva 'sadbhAvarahite' antarvAsanAzUnye vandamAne ziSye zaThametadvandaka bhavati / zaThazabdameva paryAyazabdaivyAcaSTi-kapaTamiti vA kaitavamiti vA zaThatA'pi vA iti ekA zabdA bhvnti||ekviNshN doSamAha[mA.489] gaNi! vAyaga! jiTThaja!, tihIliyaM kiM tume paNamitena / desIkahavittaMte, kadheti daravaMdie kuNcii| vR-gaNin ! vAcaka ! jyeSThArya ! kiM tvayA vanditena ? ityAdi soyAsaM hIlayitvA yatra vandate tad hiilitvndnkm| dvAviMzaM doSamAha-daravandite' ardhavandanake datte sati dezIkathAvRttAntAn yatra karoti tad viparikuJcitam ||ssttaadRssttdossN zRNadoSaM cAha[bhA.4490] aMtarito tamase vA, na vaMdatI vaMdatI u diisNto| eyaM diTThamadiTTa, siMgapuna kuNbhgnnivaato|| vR- bahuSu vandamAneSu sAdhvAdinA kenacidantaritaH tamasi vA' sAndhakArapradeze vyavasthito maunaM vidhAya upavizya vA''ste na tu vandate, zyamAnastu vandate yatra tad dRSTAdRSTavandanakam / tathA kumbhazabdeneha lATamucyate, tasya vama-dakSiNapArzvayoryo nipAtaH-hastAbhyAM sparzanaM tadyuktaM vandanakaM zRGgamucyate / etaduktaM bhavati-'ahokAyaM" ityAdyAvartAn kurvan karAbhyAM na lalATasya madhyadezaM spRzati kintu vAmapArzva dakSiNapArzva vA spRzatIti / / gAthApUrvArdhana karalakSaNaM pazcArthena tu mocanalakSaNaM doSamAha{mA.491] karamiva bhannai dito, vaMdanagaM ArahaMtiya karu tti| ____ loiyakarassa mukkA, na muccimo vaMdanakarassa //
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21 uddezakaH 3, mUlaM-97, [bhA. 4491] vR-vandanakaM dadat 'karamiva' rAjadeyabhAgamiva manyate, Arhato'yaMkara iti / gRhItavaratAca vayaM laukikakarAd muktAstAvana mucyAmahe bandanakarasyArtasyeti / / saptaviMzaM doSamAha[mA.4492] AliTThamanAliTTe, rayahara sIse ya hoti caubhaMgo / bayaNa-karaNehi UNaM, jahannakAle sesehiM / / vR-AzliSTamanAzliSTaM ceti padadvayamAzritya rajoharaNa-zirasorviSaye caturbhaGgikA bhavati, sA ca "ahokAyaM kAya" ityAdyAvartakAle sambhavati-rajoharaNaM karAbhyAmAzliSyati zirazcetyekaH, rajoharaNaM zliSyati nazira iti dvitIyaH, ziraH zliSyati narajoharaNamititRtIyaH, narajoharaNaM nazirazcazliSyati iticaturtho bhaGga iti|atraayo bhaGgaH zuddhaH,zeSabhaGgatrayeAzliSTAnAzliSTadoSaduSTaM prakRtavandanamavatarati |adhaaviNshNdossmaah-vcnaiH-aalaapkaiH karamairvA-avanAmAdibhirAvazyakaiH 'nyUna' hInaM yadvandate, yadvA kazcadatyutsukatayA 'jaghanyenaiva svalpenaivakAlena vandanaM samApayati zeSairvA sAdhubhirvandite sati pazcAd dvandate tadnyUnaM nAma vndnkm||ekontrishNtrishNc doSamAha[bhA.4493] dAUNa vaMdanaM matthaeNa baMdAmi cUliyA esaa| tusiNI Avatte puna, kuNamANo hoi mUrya tu // vR-yad vandanakaM dattvA pazcAd mahatA zabdena "mastakena vande" iti brUte eSA uttaracUlikA mntvyaa| yat 'tUSNIkatayA' maunena AvartAn dvAdazApi kurvANo vandatetamUkavandanakaM bhvti|| ekatriMzaM dvAtriMzaM ca doSamAha[bhA.4494} uccasareNaM vaMdai, DhaDDara eyaM tu hoi bodhavvaM / cuDuli vva giNhiUNaM, rayaharaNaM hoi cudduliio| vR-'uccasvareNa' mahatAzabdena vanadnakasUtramuccArayanyadvandatetadetad DhaDramiti boddhvym| cuDalI nAma-ulkA tAmiva paryante gRhItvA rajoharaNaM bhrAmayan yad vandate sa cuDDalikA nAma dvAtriMzo doSa iti / / sAmpratameteSveva prAyazcittamAha[mA.4495] thaddhe gArava teniya, hIliya ruTTha lahugA saDhe gurugo| duTTha paDinIya tajita, gurugA sesetu lhugotu|| . vR-stabdha-gaurava-stenita-hIlita-ruTeSu pratyeka caturlaghavaH / zaThe mAyAdoSapratyayaM maasgurukm| duSTa-pratyanIka-tarjiteSu catvAro gurukaaH| 'zeSeSu anAhata-praviddha-paripiNDitAdiSutrayoviMzatau doSeSu pratyekamasamAcArIniSpannaM mAsalaghu / / atha kRtikarmakaraNavidhimAha[mA.4496] Ayariya-uvajjhAe, kAUNaM sesagANa kAyavvaM / upparivADI mAsiga, madarahie tintriya thutiio|| vR-pratikramaNasUtrAkarSaNAnantaramAcAryopAdhyAyayoH prathamaM kRtikarma kRtvA tataH zeSasAdhUnAM yathAralAdhikakramaM karttavyam / athotparipATyA vandate tatolaghumAsikam / tenApi cAcAryAdinA madarahitena vandanakaM pratIcchanIyam / pratikramaNe ca samApite timraH stutayaH svareNa cchandasA ca pravardhamAnA daatvyaaH||aah-shesssaadhuunaaN kiM sarveSAmapivandanaM vidheyam? utana? itiatrocyate[bhA.497] jA ducarimotti tA hoi vaMdanaM tIrie paDikkamaNe / AinnaM puna tiNhaM, gurussa duNhaM ca devsie|
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 vR-pratikramaNe' pratikramaNasUtre 'tIrate' pAraM prApite sati vandanaMM bhavati yAvad dvicaramaH sAdhuH, sAdhU avaziSyamANa yAvat sarveSAmapi vandanaM kRtvA kSAmaNakaM karttavyamiti bhAvaH / eSa vidhi pUrvaM caturdazapUrvara- dazapUrvadharAdikAle AsIt, samprati punaH pUrvAcAryairAcIrNamidam-trayANAM sAdhUnAM vandanakaM karttavyam, tatraikasya gurordvayozca zeSasAdhvoH paryAyajyeSThayordevasike upalakSaNatvAd rAtrike cAvazyake'yaM vidhiravagantavyaH / pAkSike tupaJca sAdhavo vanditvA kSamayitavyAH, catumAsie saMvatsare ya satta avassaM ti / Aha-kimatra kAraNaM maulaM vidhimullaGmaya pUrvasUraya itthamabhinavAM sAmAcArI sthApayanti ? iti ucyate [bhA. 4498 ] dhii- saMghayaNAdInaM, merAhAniM ca jANiuM therA / seha-agItaTThA vi ya, ThavaNA Ainnakappassa // vR- dhRtiH - mAnasAvaSTambharUpA saMhananaM vajraRSabhanArAcAdi tayoH AdizabdAd dravyakSetrakAlAdInAM ca yA parihAniryA ca maryAdAyAH - siddhAntAbhihitanirapavAdasAmAcArIrUpAyA hAnistAM jJAtvA pUrvasUraya aidaMyugInasAdhujanocitasyAcIrNakalpasya sthApanAM kurvanti / kimartham ? ityAha-zaikSANAmagItArthAnAM cAnugrahArtham, mA bhUdamISAM bahutarasAdhUn vanditvA kSamayatAM viziSTadhRtisahananAdibalAbhAvAt paribhagnAnAM vipariNAma iti // athAcIrNasyaiva lakSaNamAhaasaDhena samAinnaM, jaM katthai kAraNe asAvajjaM / na nivAriyamannehi ya, bahumanumayametamAinnaM // [bhA. 4499] vR- 'azaThena' rAga-dveSarahitena kAlikAcAryAdivat pramANasthena satA 'samAcIrNam' AcaritaM yad bhAdrapada zuddha caturthIparyuSaNAparvavat 'kutracid' dravya-kSetra kAlAdI 'kAraNe puTAlambane 'asAvadyaM' prakRtyA mUlottaraguNArAdhanAyA abAdhakam, 'na ca' naiva nivAritam 'anyaiH' tathAvidhaireva tatkAlavartibhirgItArthe, api tu bahu yathA bhavati evamanumatametadAcIrNamucyate // atha ye AcAryasyApi paryAyajyeSThAstaiH kimAcAryasya vandanakaM karttavyam ? utana ? iti atrocyate 22 [bhA. 4500 ] viyaDaNa paJcakkhANe, sue ya rAdInigA vi hu kariti / majjhille na kariMtI, so ceva karei tesiM tu / vR-vikaTanam - AlocanaM pratyAkhyAnaM pratItaM tayoH tathA zrute ca uddizyamAna samuddizyamAnAdI 'rAlikA api ' jyeSThAryA apyupasampadaM pratipannA avamarAlikasyAcAryasya vandanakaM kurvanti / yattu madhyamaM kSAmaNakavandanaM tatra kurvanti, kintu sa evAcAryasteSAM rAtnikAnAM karoti // atha yaduktam 'tisraH stutayo dAtavyAH' iti tatra vidhimAha [ bhA. 4501 ] dhuimaMgalammi gaNiNA, uccArite sesagA dhutI beti / pamhuTTamerasAraNa, vinayo ya na pheDito evaM // vR- pAkSikAdiSu yadyapyAcAryo'vamarAnikastathApi saevAvazyake samApite prathamatastimnaH stutIrdadAti, daivasika- rAtrikayorapi prathamamAcAryeNa stutimaGgalaM prArambhaNIyam, tataH zeSaiH / ata evAha-stutimaGgale 'gaNinA' AcAryeNoccArite sati zeSAH sAdhavaH stutIbruvate, dadatItyarthaH, dattvA ca gurupAdamUla eva kiyantamapi kAlaM tiSThanti / kimartham ? iti ced ata Aha- kAcid maryAdA sAmAcArI "pamhuTThA" vismRtA bhavet tasyAH smAraNaM guravaH kurvIran / paramopakAriNazca
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 3, mUlaM-97, [bhA. 4501] guravaH, tata eva pratikramaNAnantaraM kiyantamapi kAlaM teSu paryupAsyamAneSu vizrAmaNAdividhAnena vinayo'pi na spheTitaH' na hApito bhavati / atha ke punaste yeAcAryasyApiralAdhikA bhavanti? iti ucyate[bhA.4502] annesiM gacchANaM, uvasaMpannANa vaMdanaM tahiyaM / bahumAna tassa vayaNaM, ome vA''loyaNA bhnniyaa| vR- anyeSAM gacchAnAM sambandhina AcAryA ratnAdhikatarAH sUtrArthanimittaM kamapyavamarAlikamAcAryamupasampannAsteSAM madhyamavandanakamavamarAlikena dAtavyam / seSakAlaM te'pi rAlikAH 'tasya' avamarAlikasya 'bahumAna' 'pUjyo'yamasmAkaM guNAdhikatayA' iti lakSaNaM 'vacanaM ca' AjJAnirdezaM kurvanti / avame'pi ca tatrAlocanA bhaNitA bhagavabhi / kimuktaM bhavati ?-tasya purata AlocanaM pratyAkhyAnaM ca vandanakaM dattvA vidheyamiti bhagavatAmupadezaH / / atha paraH prAha-kasyapunaH kRtikarma karttavyam ? kasya vA na? iti ucyate[bhA.4503] seDhIThANaThiyANaM, kitikammaM bAhirANa bhayitavvaM / sutta-'tthajANaeNaM, kAyabbaM aanupuvviie| vR-saMyamazreNyAH sambandhIni vizuddhiprakarSApakarSakRtasvarUpabhedarUpANi yAni sthAnAni teSu sthitAnAM sAdhUnAM kRtikarma kartavyam / ye tusaMyamazreNisthAnebhyo bAhyAsteSAM 'bhaktavyaM karttavyaM vAna veti bhAvaH / tatra kAraNe samutpanne sUtrArthajajena' gItArthena 'AnupUrvyA "vAyAinamokkAro" ityAdikayA vakSyamANaparipATyA kartavyam, anyathA tu neti purAtanagAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva vivarISurAha[bhA.4504] seDhIThANaThiyANaM, kitikammaM seDhi icchimo naauN| tamhA khalu seDhIe, kAyavva paravaNA iNamo / vR-saMyamazreNisthAnasthitAnAM kRtikarma kartavyamityukte kazcid vineyo brUyAt-vayaM tAmeva zreNiM prathamato jJAtumicchAmaH / sUrirAha-yata evaM bhavataH zreNiviSayA jijJAsA tasmAdasmAbhirapi kartavyA zreNeH prarUpaNA 'iyaM' vakSyamANalakSaNA // atastAmeva cikIrSu prathamataH zreNisthitAnAM kRtikarmakaraNe vidhimAha[bhA.4505] pucvaM carittaseDhIThiyassa pacchAThieNa kAyavvaM / so puna tullacaritto, havija Uno va ahio vA / / vR-'pUrva prathamaM yaH sAmAyikasya chedopasthApanIyasya vA pratipattyA cAritrazreNyAM sthitastasya pazcAsthitena kRtikarmakartavyam / 'sapunaH pUrvasthitastaMpazcAsthitamapekSyanizcayatastulyacAritro nyUno vA'dhiko vA bhavet / yataH[bhA.4506] nicchayao dunneyaM, ko bhAve kammi vaTTaI smnno| vavahArao ya kIrai, jo puvaThio carittammi / / dR- 'nizcayataH' tattvavRttyA kaH pUrvasthitaH pazcAsthito vA zramaNaH kasmin 'bhAve' cAritrAdhyavasAyarUpemandemadhye tIbrevA vartate itidurjeyam, tadaparijJAnAca kathaMnizcayanayAbhiprAyeNa kRtikarma kartuM zakyam ? / 'vyavahAratastu' vyavahAranayamaGgIkRtya punaH kriyate kRtikarma yaH pUrvaM
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/97 cAritre sthitastasyeti / nanu phalasAdhakatvAd nizcayasyaiva prAmANyaM na vyavahArasya ityAha[bhA. 4507 ] vavahAro vi hu balavaM, jaM chaumatthaM pi vaMdaI arihA / jA hoi anAbhitro, jANaMto dhambhayaM eyaM // vR-vyavahAro'pi, AstAM nizcaya ityapizabdArtha, 'huH' nizcitaM balavAn, yadyasmAt chadyasthamapi svagurupabhRtikaM vandate 'arahAH' kevalI / kiyantaM kAlam ? ityAha- yAvadasau 'anAbhinno'sti' kevalitayA anabhijJAto bhavati tAvad 'etAM' vyavahAranayabalavattvalakSaNAM dharmatAM jAnan chadmasthamapi vandate iti // kathaM punarasau kevalitayA jJAyate ? ityAha [mA. 4508 ] kevalinA vA kahie, avaMdamAno va kevaliM annaM / vAgaraNapuvvakahie, devayapUyAsu va muNaMti // vR- anyena kenApi kevalinA 'kathite' 'ayaM kevalI jAtaH' ityAkhyAte sati, avandamAno vA kevalimanamanyaM kevalitayA jJAyate / vyAkaraNapUrvaM vA atizayijJAnagamyArthakathanapuraHsaraM tenaiva kevalinA svayameva kathite sati, 'daivatapUjAsu vA' yathAsannihitadevaiH kriyamANAM mahimAM dRSTvA guruprabhRtayastaM kevalinaM vidanti // atha zreNiprarUpaNAmAha [mA. 4509] avabhAgapaliccheyA, ThANaMtara kaMDae ya chaTTANA / hiTThA pajavasANe, buddhI appAbahuM jIvA / / vR- avibhAgaparicchedaprarUpaNA sthAnAntaraprarUpaNA kaNDakaprarUpaNA SaTsthAnaprarUpaNA adhaH prarUpaNA paryavasAnaprarUpaNA vRddhiprarUpaNA alpabahutvaprarUpaNA jIvaprarUpaNA ceti // [ bhA. 4510] AlAva gaNaNa virahiyamavirahiyaM phAsaNAparUvaNayA / gaNaNapaya seDhi avahAra bhAga appAbahuM samayA // vR- jIvaprarUpaNAryA cAmUni pratidvArANi tadyathA-AlApaprarUpaNA zreNyapahAraprarUpaNA bhAgaprarUpaNA alpabahutvaprarUpaNA zramaNa (samaya) prarUpaNA ceti dvAragAthAdvayam // tatrAvibhAgaparicchedapararUpaNAM tAvat karoti [ mA. 4511] avibhAgapalicchedaM, carittapaJjava-paesa- paramANU ! paramANussa parUvaNa, cauvvihA bhAvao'naMtA / vR- iha saMyamasthAnaM kevaliprajJAcchedanakena chidyamAnaM niraMzatayA yadA vibhAgaM na yacchati tadA'sAvantimo aMzo avibhAgapariccheda ucyate, sa cAritraparyAyazcAritrapradezazcAritraparamANurvA bhaNyate / paramANozca sAmAnyatazcaturvidhA prarUpaNA dravya-kSetra kAla bhAvabhedAt / dravyata eko'NukaH, kSetrata AkAzapradezaH, kAlataH samayaH, bhaavtstvekgunnkaalkaadi| ata eva vA cAritrAvibhAgaparicchedAH, te ca 'anantAH' anantAnantakapramANAH / tathA cAha [mA. 4512] te kittiyA paesA, savvAgAsassa maggaNA hoi / te jattiyA paesA, avibhAga tao anaMtaguNA // vR- 'te' cAritrasya pradezAH 'kiyantaH ' kiMpramANA iti cintAyAM nirvacanamAha-sarvasya-lokASlokagatasyAkAzasya mArgaNA bhavati / yAvantaH kila 'te' sarvAkAzasya pradezAH 'tataH' tebhyaH sarvAkAzapradezebhyazcAritrasya avibhAgaparicchedA anantaguNAH sarvajaghanye'pi saMyamasthAne
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 uddezaka : 3, mUlaM 97 [ bhA. 4512] koyA (gAMdhInagara) pi 382009 pratipattavyAH / eSA avibhAgaparicchedaprarUpaNA 1 / sarvajaghanyAt saMyamasthAnAd yad dvitIyaM saMyamasthAnaM tat tasmAdanantabhAgavRddham / kimuktaM bhavati ? - prathamasaMyamasthAnagatanirvibhAgabhAgapekSayA dvitIye saMyamasthAne nirvibhAgA bhAgA anantatamena bhAgenAdhikA bhavantIti / eSA sthAnAntaraprarUpaNA 2 / tasmAdapi yadanantaraM tRtIyaM tat tato'nantabhAgavRddham, evaM pUrvasmAduttarottarANi anantatamena bhAgena vRddhAni nirantaraM saMyamasthAnAni tAvad vaktavyAni yAvadgulamAtrakSetrAsaGghayeyabhAgagatapradezarAzipramANAni bhavanti / etAvanti ca samuditAni sthAnAni kaNDakamityucyate / eSA kaNDakaprarUpaNA 3 / asmAcca kaNDakAt parato yadanyadanantaraM saMyamasthAnaM bhavati tat puurvsmaadsngghyeybhaagaadhikm| etaduktaM bhavati - pAzcAtyakaNDakasatkacaramasaMyamasthAnagatanirvibhAgabhAgApekSayA kaNDakAnantare saMyamasthAne nirvibhAgA bhAgA asaGkhayeyatamena bhAgenAdhikAH prApyante / tataH parANi punarapi kaNDakamAtrANi saMyamasthAnAni yathottaramanantabhAgavRddhAni bhavanti, tataH punarekamasaGkhyeyabhAgAdhikaM saMyamasthAnam bhUyo'pi tataH parANi kaNDakamAtrANi saMyamasthAnAni yathottaramanantabhAgavRddhAni bhavanti, tataH punarapyekamasaGghayeyabhAgAdhikaM saMyamasthAnamH evamanantabhAgAdhikaiH kaNDakapramANaiH saMyamasthAnairvyavahitAni asaGghayeyabhAgAdhikAni saMyamasthAnAni tAvad vaktavyAni yAvat tAnyapi kaNDakapramANAni bhavanti / tatazcaramAdasaGghayeyabhAgAdhikasaMyamasthAnAt parANi yathottaramanantabhAgavRddhAni kaNDakamAtrANi saMyamasthAnAni prAgatikrAntAni tAvanti bhUyo'pi tenaiva krameNAbhidhAya punarapyekaM saGghayeyabhAgAdhikaM saMyamasthAnaM vaktavya, idaM dvitIyaM saGkhyeyabhAgAdhikaM saMyamasthAnam; anenaiva krameNa tRtIyam, yAvat saGghayeyabhAgAdhikAni saMyamasthAnAni kaNDakamAtrANi bhavanti tAvad vAcyam / tata uktakrameNa bhUyo'pi saGghayeyabhAgAdhikasaMyamasthAnaprasaGge saGghayeyaguNAdhikamekaM saMyamasthAnaM vaktavyam, tataH punarapi mUlAdArabhya yAvanti saMyamasthAnAni prAgatikrAntAni tAvanti bhUyo'pi vaktavyAni tataH punarapyekaM saGkhyeyaguNAdhikaM saMyamasthAnaM vaktavyam; tato bhUyo'pi mUlAdArabhya tAvanti saMyamasthAnAni tathaiva vaktavyAni tataH punarapyekaM saGghayeyaguNAdhikaM saMyamasthAnam; amUnyapyevaM saGghayeyaguNAdhikAni saMyamasthAnAni tAvad vaktavyAni yAvat kaNDakamAtrANi bhavanti / tata uktakrameNa punarapi saGghayeyaguNAdhikasaMyamasthAnaprasaGge'saGghayeyaguNAdhikaM saMyamasthAnaM vaktavyam, tataH punarapi mUlAdArabhya yAvanti saMyamasthAnAni prAgatikrAntAni tAvanti tenaiva krameNa bhUyo'pi vaktavyAni tataH punarapyekamasaGghayeyaguNAdhikaM saMyamasthAnaM vaktavyam; tato bhUyo'pi mUlAdArabhya tAvanti saMyamasthAnAni tathaiva vaktavyAnni, tataH punarapyekamasaGghayeyaguNAdhikaM saMyamasthAnaM vaktavyam: amUni caivamasaGghayeyaguNAdhikasaMyamasthAnAni tAvad vaktavyAni yAvat kaNDakapramANAni bhavanti / tataH pUrvaparipATyA punarapyasaGghayeyaguNAdhikasaMyamasthAnaprasaGge anantaguNAdhikaM saMyamasthAnaM vaktavyam, tato bhUyo'pi mUlAdArabhya yAvanti saMyamasthAnaprani prAgatikrAntAni tAvanti tathaiva krameNa bhUyo'pi vaktavyAni, tataH punarapyekamanantaguNAdhikaM saMyamasthAnaM vaktavyam; tato bhUyo'pi mUlAdArabhya tAvanti saMyamasthAnAni tathaiva vaktavyAni tataH punarapyekamanantaguNAdhikaM saMyamasthAnaM vaktavyam; evamanantaguNAdhikAni tAvad vaktavyAni yAvat kaNDakamAtrANi bhavanti / tato bhUyo'pi teSAmupari
Page #1077
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 paJcavadyAtmakAni saMyamasthAnAni mUlAdArabhya tathaiva vaktavyAni, yat punaranantaguNavRddhisthAnaM tatra, prApyate, SaTsthAnasya parisamAptatvAt / itthambhUtAnyasaGghayeyAni kaNDakAni samuditAni SaTsthAnakaM bhavati / tasmAntra prathamapaTasthAnakAdUrddhamuktakrameNaiva dvitIyaM SaTasthAnakamuttiSThati, evamevacatRtIyam, evaMSaTasthAnakAnyapi tAvadvAcyAni yAvadasaGkhyeyalokAkAzapradezapramANAni bhavanti / uktaMca chaTThANagaavasANe, annaM chaTThANayaM puno annaM / evamasaMkhA logA, chaTThANANaM muNeyavvA // itthambhUtAni cAsaGkhayeyalokAkAzapradezapramANAni SaTasthAnakAni saMyamazreNirucyate / tathA coktam-chaTThANA u asaMkhA, saMjamaseThI muNeyavvA // tadevaM kRtA avibhAgapariccheda-sthAnAntarakaNDaka-SaTasthAnakAnAM prruupnnaa4| sAmpratamadhaHsthAnaprarUpaNA kriyate- prathamAdasaJjayeyabhAgavRddhAt sthAnAdadhaH kiyanti saMyamasthAnAnyanantabhAvRddhAni ? ucyate- kaNDakamAnnANi / tathA prathamAt saGghayeyabhAgavRddhAt sthAnAdadhaH kiyanti asaGghayeyabhAgavRddhAni sthAnAni? ucyate kaNDakamAtrANi / evamuttarottarasthAnAdadho'dha AnantaryeNa tAvad mArgaNA karttavyA yAvat prathamAdanantaguNavRddhAni sthAnAni? ucyte-knnddkvrgknnddkNc|tthaa prathamAt samayeyaguNavRddhAtsthAnAdadhaH kiyanti asaGkhyeyaguNavRddhAt sthAnAni? ucyate-kaNDakavarga kaNDakaMcA tathA prathamAdanantaguNavRddhAt sthAnAdadhaH kiyanti saGkhyeyaguNavRddhAnisthAnAni? ucyate-kaNDakavargakaNDakaMcAevamuktaprakAreNayAntaritA tryantaritA caturantaritA ca mArgaNA svadhiyA paribhAvanIyA / atha paryavasAnadvAram-tatrAnantaguNavRddhakaNDakAduparipaJcavRdhyAtmakAni sarvANisthAnAni gatvApunaranantaguNavRddhaM sthAnaMna prApyate, SaTsthAnasya parisamAptatvAt / tatastadeva sarvAntimaM sthAnaM SaTsthAnakasya paryavasAnam / / atha bhASyakAraH prakArAntareNAdhaH-paryavasAnadvArayoryugapat prarUpaNAmAha[bhA.4513] eyaM carittaseDiM, paDivajjai hiTTa koi uvriNvaa| jo hiTThA paDivAi, sijjhai niyamA jahA bharaho / vR-etAM cAritrazreNiM kazcid jIvaH 'adhastAd' jaghanyasaMyamasthAneSu pratipadyate, kazcit punaH 'upari' uparitaneSu paryantavartiSu, upalakSaNatvAd madhyameSu vA saMyamasthAneSu pratipadyate / tatra yo'dhastaneSu saMyamasthAneSu cAritrazreNi pratipadyate sa niyamAttenaiva bhavagrahaNena sidhyati, yathA bhrtshckrvrtii|| [bhA.4514] majhe vA uvariM vA, niyamA gamanaM tu hiTThibhaM ThANaM / aMtImuhutta vuDDI, hAnI vi taheva naayvvaa|| vR-yaH punaH 'madhye vA' madhyameSu 'uparivA' uparitaneSu saMyamasthAneSucAritraveNi pratipadyate tasyana niyamAd 'adhastanaM' sarvajadhanyaM saMyamasthAnaM yAvad gamanaM bhavati, tato'sau tenAnyena vA bhavagrahaNena sarvANi saMyamasthAnAni spRSTvA sidhyati / yA punaradhastanasaMyamasthAnebhya uparitanasaMyamasthAnArohaNalakSaNA vRddhiH sA'ntarmuhUrtamAtraM bhavati / yA coparitanasaMyamasthAnebhyo'dhastanasaMyamasthAneSvavarohaNarUpA hAni sA'pi tathaiva' antarmuhUrttamAtraiva jJAtavyA
Page #1078
--------------------------------------------------------------------------
________________ 27 uddezaka : 3, mUlaM-97, |bhA. 4514] 5-6 / etena vRddhidvAraprarUpaNA'pi kRtA 7 / samprati alpavahutvadvAraM prarUpyate-tatra sarvastokAnyanantaguNavRddhAni sthAnAni, kaNDakamAvatvAt teSAm / tebhyo'saGghayeyaguNavRddhAni sthAnAni asaGkhayeyaguNAni, guNakArazcaiha kaNDakapramANo jJAtavyaH, ekaikasyAnantaguNavRddhasya sthAnasyAdhastAt pratyokamasaGkhaceyaguNavRddhAni sthAnAni kaNDakamAtrANi prApyanta iti kRtvA; anantaguNavRddhasthAnakaNDakasya copari kaNDakamAtrANyasaGkhayeyaguNavRddhAni prApyante, na tvanantaguNavRddhaM sthAnam, tenopariSTAdekasya kaNDakasyAdhikasya prakSepaH / tebhyo'pyasaGkayeyaguNavRddhebhyaH sthAnebhyaH saGghaceyaguNavRddhAnisthAnAni asaddhyeyaguNAni, tebhyo'pi saGghayeyabhAgAdhikAni sthAnAnyasaGghayeyaguNAni, tebhyo'pi asaGkhyeyabhAmAdhikAni sthAnAnyasaGkhyeyaguNAni, tebhyo'pyanantabhAgavRddhAni sthAnAni asaGkhayeyaguNAni / guNakArazca sarvatrApi kaNDakamupari caikakaNDakaprakSepaH / prarUpitamalpabahutvadvAramdAjIvapadapratibaddhAnAtvAlApa-gaNanAdInAMdvArANAM prarUpaNA sampradAyAbhAvAdna kriyate 9 / / atha prastutayojanAM kurvannAha[bhA.4515] seDhIThANaThiyANaM, kiikammaM bAhire na kAyavvaM / pAsatthAdI cauro, tattha vi ANAdiNo dosaa|| vR-anantaroktAyAH zreNeH sambandhiSu saMyamasthAneSu sthitAnAM sAdhUnAM kRtikarma kartavyam, ye tu zreNe hyAsteSAM na karttavyam / ke punaste ? ityAha-pAvasthAdayazcatvAraH / tatra pArzvasthA'vasanna-kuzIla-saMsakta-yathAcchandAH paJcApyeko bhedaH, kAthika-prAznika-mAmAka-samprasArakA dvitIyaH, anyatIrthikAstRtIyaH, gRhasthAzcaturtha; ete catvAro'pi zreNibAhyA mntvyaaH| tatrApi' eteSAM kRtikarmakaraNe'pi, na kevalamabhyutthAne ityapizabdArthaH, AjJAdayo doSAH prAyazcittaM ca prAgyathA'bhyutthAne pArzvasthA-'nyatIrthikAdiviSayaM varNitaM tathaiva vktvym||shissyH pRcchati[bhA.4516] liMgena niggato jo, pAgaDaliMgaMdhareijo samaNo / kidha hoi niggato tti ya, dirseto skkrkuddehiN| vR-'liGgena' rajoharaNAdinA yo muktaH sa saMyamazreNyA nirgataH pratIyate, yastu zramaNaH prakaTa meva liGgaM dhArayati sa kathaM 'nirgataH' zreNibAhyo bhavati?, zramaNaliGgasyopalabhyamAnatvAd na bhavatIti bhAvaH / atra sUrirAha-dRSTAntaH zarkarAkuTAbhyAmatra kriyate-jahA kassai rano do ghaDayA sakarAbhariyA / te annayA muI dAUNa doNhaM purisANaM samappiyA bhaNitA ya, jahA-sArakkhaha, jayA maggijai tayA dijjAha // tataH kimabhUt ? ityAha[bhA.4517] dAuM hiTThA chAraM, savvatto kaMTiyAhi veddhittaa| sakavADamanAbAdhe, pAleti tisNjhmikkhNto|| vR-tayorekaH puruSastaM rAjJA samarpitaMghaTagahItvAtasyAdhaHkSAraMdattvAyathA kITikA nAgaccheyuriti bhAvaH, tataH sarvataH kaNTikAbhistaM veSTayitvA 'sakapATe' kapATapidhAnayukte'nAbAdhe pradeze sthApayitvA trisandhyamIkSamANaH samyak pAlayati / / dvitIyaH punaH kiM kRtavAn ? ityAha[bhA.4518] mudde aviddavaMtIhiM kIDiyAhiM sa cAlanI ceva / jajarito kAleNaM, pamAyakuDae nive dNddo|| vR-dvitIyaH puruSastaM ghaTaM kITikAnagarasyAdUre sthApayitvA madhyaMmadhyenAvalokate, tataH
Page #1079
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 zarkarAgandhAghrANataH samAyAtAbhi kITikAbhirmudrAmavidravantIbhiH 'saH' ghaTo'dhastAt kAlena jaritaH kRtaH,zarkarA sarvA'pi bhkssitaa|anydaaraajnyaa taupuruSaughaTaMyAcitau, tato dvAbhyAmapyAnIya darzitayorghaTayoH "pamAyakuDae"tti yena kuTarakSaNe pramAdaH kRtastasya nRpeNa daNDaH kRtaH / upalakSaNamidam, tena yastaM samyak pAlitavAn tasya vipulA pUjA vidadhe / eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaH-rAjasthAnIyA guravaH, puruSasthAnIyAH sAdhavaH, zarkarAsthAnIyaMcAritram, ghaTasthAnIya AtmA, mudrAsthAnIyaM rajoharaNam, kITikAsthAnIyAnyaparAdhapadAni, daNDasthAnIyAdurgatiprApti, pUjAsthAnIyA svargAdisukhaparamparAprApti // tathA cAmumevopanayaM lezato bhASyakAro'pyAha[bhA.4519] nivasariso Ayarito, liMgaM muddA u sakkarA caraNaM / purisA ya hoti sAhU, carittadosA muyiNgaao| vR- gatArthA / navaraM 'muyiGgAH' kITikAH / yathA tasya pramattapuruSasya mudrAsadbhAve'pyadhaHpravizantIbhiH kITikAbhirghaTaM vibhajya zarkarA vinAzitA, evaM sAdhorapi pramAdino rajoharaNamudrAsadbhAve'pyaparAdhapadairAtmani jarjarite zarkarAtulyaM cAritraM kAlena vA sadyo vA vinAzabhAvizati / tatra kAlena yathA vinazyati tathA darzayati[bhA.4520] esaNadose sIyai, anAnutAvI naceva viyaDe / nevaya karei sodhiM, na ta viramati kAlato bhasse / / vR-eSaNAdoSeSu sIdati, taddoSaduSTaMbhakta-pAnaM gRhNAtItyarthaH / evaM kurvannapipazcAttApaMkariSyati ityAha-'ananutApi' puraHkarmAdidoSaduSTAhAragrahaNAd anu-pazcAt taptuM-'hA ! duchu kRtaM mayA' ityAdimAnasikatApaMdhartuMzIlamasyetyanutApI, na tathA annutaapii| kathametad jJAyate? ityAha'na caiva vikaTayati' gurUNAM purataH svadoSaM na prakAzayati, vikaTayati vA paraM tasya 'zodhiM' prAyazcittaM gurupradattaM naiva karoti, 'naca' naiva azuddhahAragrahaNAd viramati / evaM kurvan 'kAlataH' kiyatA'pi kAlena cAritrAt paribhrazyet / yastumUlaguNAn virAdhayati sa sadyaH paribhrazyati / amumevArthaM savizeSamAha[mA.4521) mUlaguNa uttaraguNe, mUlaguNehiM tupAgaDo hoi / uttaraguNapaDisevI, saMcaya'vocchedato bhsse| vR-iha pratisevako dvidhA-mUlaguNapratisevaka uttrgunnprtisevkshc| tatra mUlaguNapratisevAyAM vartamAnaH prakaTa eva pratIyate yathA cAritrAt parimrazyati / uttaraguNapratisevI tu saJcayenabahvaparAdhamIlakena yo'zuddhAhAragrahaNAderavyavacchedaH-pariNAmasyAnuparamastataH 'bhrazyet' cAritrAt pribhrNshmaapnuyaat||atraivaarthe dRSTAntamAha[bhA.4522] aMto bhayaNA bAhiM, tu niggate tattha mrugdidvNto| saMkara sarisava sagaDe, maMDava vattheNa diluto|| vR-iha sambandhAnulomyataH prathamamuttarArdhaM vyAkhyAyate-saGkaraH-tRNAdikacavaraH tadRSTAntoyathAArAmo sAraNIe pAijai / tAe vahaMtIe egaMtaNaM sayaM laggaM taM na avaNIyaM, annaM laggaM taM pina avanIyaM, evaM vahUrhi laggaMtehiM tattha tena AzrayeNa cikkhalladhUlIe saMcao jaao| tenaM saMcayeNaM taM pAniyaM ruddhaM annao gaMtuM payarTsa, tAhe so ArAmo sukko / evamabhikkhaNamabhikkhaNaM
Page #1080
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-97, [bhA. 4522] 29 uttaraguNapaDisevAe avarAhasaMcaobhavai,tena saMjajalaMpavahamANaM nirujjhai, tao cArittArAmo skkaa|srsspshktt-mnnddphssttaanto yathA-zakaTemaNDapevAkApyekaH sarSapaHprakSiptaH satatra mAtaH, anyaH prakSiptaH so'pi mAtaH, evaM prakSipyamANaiH sarSapairbhaviSyati sasarSapo yastaMzakaTaM maNDapaMcA bhanakti / evaM cAritre'pyazuddhAhAragrahaNAdireko'parAdhaH prakSiptaH sa tatrAvasthitiM kRtavAn, dvitIyaH prakSiptaH so'pi mAtaH, evaM prakSipyamANai-sarSapaibhaviSyati sa sarSapo yastaM zakaTaM maNDapaM vA bhanakti / evaM cAritre'pyuddhAhAragrahaNAdireko'parAdhaH prakSiptaH sa tatrAvasthiti kRtavAn, dvitIyaH prakSiptaH so'pyavasthitaH, evamaparAparairuttaraguNAparAdhaiH prakSipyamANairbhaviSyati sa uttaraguNAparAdho yena cAritraM sarvathA bhnggmupgcchti|| atha vastradRSTAnto bhAvyate-vastre kvacidekastailabinduH kathamapi lagnaH sa na zodhitaH, evamanyAnvaistailabindubhirlagadbhirapyazodhyamAnaiH sarvamapi tad vastra malinIbhUtam / evaM cAritravastramapyaparAparairuttaraguNAparAdhairupalipyamAnamacirAdeva malinIbhavatIti / / tadevamuttaraguNapratisevI kAlena cAritrAt paribhrazyatItisthitam / atha kRtikarmaviSayaM vizeSa bibhaNiSurAha"aMto bhayaNA" ityAdi pUrvArdham / yaH saMyamazreNeH 'antaH' madhye sthitastasya kRtikarmakaraNe bhajanA, sAcAgre drshyissyte| yastuzreNerbahirnigatastasya kRtikarma na krttvym| tathA ca marukaHbrAhmaNastasya dRSTAnto'tra bhavati / / tameva darzayati[bhA.4523] pakkaNakule vasaMto, sauNIpAro vi garahio hoi / iya garahiyA suvihiyA, majjhi vasaMtA kusIlANaM / / vR-pakkaNakulaM-mAtaGgagRhaM tatra vasan 'zakunIpArago'pi' dvijogarhitobhavati / zakunIzabdena caturdaza vidyAsthAnAni gRhyante, tAni cAmUni ___ aGgAni vedAzcatvAro, mImAMsA nyAyavistaraH / purANaM dharmazAstra ca, sthAnAnyAhuzcaturdaza / / tatrAGgAniSaT-zikSA vyAkaraNaMkalpaH chando niruktijyotiSamiti / "iya" evaM suvihitAH' sAdhavaH 'kuzIlAnAM' pArzvasthAdInAM madhye vasanto garhitA bhavanti, ato na teSu vastavyaM na vA kRtikarmAdi vidheyam // nanu ca "pArzvasthAdInAM kRtikarma na karttavyam' iti bhavadbhirabhihitam tatra pArzvasthAdInAM lakSaNaM kacidagrapiNDabhojitvAdi svalpadoSarUpaM kvacittu strIsevAdi mahAdoSarUpamAvazyakAdizAstrapvabhidhIyate tadatra vayaM tattvaM na jAnImahe kasya kartavyaM kRtikarma? kasya vA na? ityAzaGkAvakAzamavalokya viSayavibhAgamupadarzayati[bhA.4524] saMkitravarAhapade, anAnutAvI ahoi avaraddhe / uttaraguNapaDisevI, AlaMbanavajio vajjo / / -iha yo mUlaguNapratisevI saniyamAdacAritrIti kRtvA sphuTamevAvandanIya iti na tadvicAraNA; paraM ya uttaraguNaviSayairbahubhiraparAdhapadaiH saGkIrNaH-zabalIkRtacAritraH, aparaM ca 'aparAddha' azuddhAhAragrahaNAdAvaparAdhe kRte'pi 'ananutApI' 'hA! TuTu kRtam' ityAdi pazcAttApaM na karoti, nizaGko nirdayazca pravartata ityarthaH / evaMvidha uttaraguNapratisevI yadi Alambanena-jJAna-darzanacAritrarUpavizuddhakAraNena varjitaH, kAraNamantareNa pratisevata iti vaH, tadA'sau 'varyaH'
Page #1081
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 kRtikarmakaraNe vrjniiyH| ziSyaH prAha-nanvevamarthAdApannam-Alambanasahita uttaraguNapratisevyapi vandanIyaH / sUrirAha-na kevalamuttaraguNapratisevI mUlaguNapratisevyapyAlambanasahitaH puujyH|| katham ? iti ced ucyate[mA.4525] hiTThANaThito vI, pAvayaNi-gaNaTThayA u adhare u| kaDajogijaM nisevai, AdinigaMTho vva so pujo|| kR'adhastanasthAneSu jaghanyasaMyamasthAneSusthito'pi, mUlaguNapratisevyapItibhAvaH, kRtayogI' gItArtha prAvacanikasya-AcAryasya gaNasya ca-gacchasyaanugrahArtham "adhare" Atyantike kAraNe samupasthite yad niSevate tatrAsau saMyamazreNyAmeva vartate iti kRtvA pUjyaH / ka iva ? ityAha'Adinirgrantha iva' iha pulAka-bakuza-kuzIla-nirgrantha-snAtakAkhyAH paJca nirgranthAH, teSAmAdibhUtaH pulAkaH tadvat tasya hyetAddazI labdhiryayA cakravartiskandhAvAramapi abhivAdanAdau kulAdikArye stabhnIyA vA vinAzayed vA, na ca prAyazcittamApnuyAt ||tthaa cAha[bhA.4526] kuNamANo viya kaDaNaM, katakaraNo neva dosamameti / appeNa bahuM icchai, visuddhaAlaMbaNo smnno|| vR-"kaDaNaM" kaTakamadaM kurvANo'pi 'kRtakaraNaH' pulAko naiva svalpamapi doSam 'abhyeti' prApnoti / kutaH ? ityAha-yato'sau zramaNo vizuddhAlambanaH san alpena saMyamavyayena bahuM saMyamalAbhamicchati / / amumevArthaM samarthayannAha[bhA.4527] saMjamaheuM ajatattaNaM pina hu dosakAragaM biti| pAyaNa voccheyaM vA, samAhikArovaNAdINaM // vR- prAvacanikAdeH prANavyaparopaNAdhupadravarakSaNena yaH saMyamastaddhatoH-tannimittaM pulAkAderayatatvamapi 'nahi' naiva doSakArakaM bruvate / yathA 'samAdhikAraH' vaidyo vraNAdInAM yat tathAvidhauSadhapralepanena pAcanaM yacca zastrAdinA vicchedanaM yad vA 'vyavacchedaM lAnaM kArayati tat tadAnIM pIDAkaramapi pariNAmasundaramiti kRtvA na sadoSam evmidmpiiti|| atha parasyAbhiprAyamAzaGkamAna Aha[bhA.4528] tattha bhave jati evaM, annaM anneNa rakkhae bhikkhU / assaMjayA vi evaM, annaM aneNa rakkhaMti !! vR-'tatra' ityanantarokte'rthe'bhihite sati bhavet parasyAbhiprAya iti vAkyazeSaH yadyevaM bhikSu pulAkAdi anyam' AcAryAdikam anyena' skandhAvArAdinA kRtvA rakSati, ekasyavinAzenAparaM pAlayatItibhAvaH, tataevam 'asaMyatAH' gRhasthAapyanyamanyena rakSantyeva, atona kazcidasaMyatAnAM saMyatAnAMca prtivishessH||evN pareNokte sUrirAha[bhA.4529] nahu te saMjamaheDaM, pAliMti asaMjatA ajatabhAve / acchitti-saMjamaTThA, pAliMti jatI jtijnNtu|| vR- 'nahi' naiva 'te' asaMyatAH 'ayatabhAvavyavasthitAn' gRhasthAn saMyamahetoH pAlayanti, kintu svAtmano jIvikAdinimittam / ye tu yatayaste yA tIrthasyAvyavacchattiryazca teSAM rakSyamANAnAmAtmanazcAnyo'nyopakAradvAreNa sNymstdrthNytijnNpaalynti|tushbdovishessnnaarthH,
Page #1082
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH3, mUlaM-97, [bhA. 4529] 31 eSa vizeSaH sAdhUnAM gRhasthAnAM ceti / / kiJca[bhA.4530] kuNai vayaM dhanaheuM, dhanassa dhanito. u AgamaM naauN| iya saMjamassa vi vato, tasseva'TThA na dosAya / / vR-yathA dhaniko vANijyaM kurvan 'Agama' lAbhaM jJAtvA 'dhanahetoH' dravyopArjanArthaM zulkakarmakaravRtti-bhATakAdipradAnena dhanasya vyayaM karoti, "iya" evaM pulAkAdermUlaguNapratisevanAM kurvANasyayaH ko'pi saMyamasya vyayaH saH 'tasyaiva' saMyamasyAyavidhIyamAno nadoSAya saJjAyate, tataH puSTAlambanasahito mUlaguNapratisevyapi zuddha iti sthitam / / adhApuSTAlambano nirAlambano vA pratisevate tataH saMsAropanipAtamAsAdayati, tathA cAtra dRSTAntamAha[bhA.4531] tucchamavalaMvamAno, paDati nirAlaMbaNo ya duggmmi| sAlaba-nirAlaMbe, aha didruto nisevNte|| vR-ihAlambanaMdravya-bhAvabhedA dvidhA / tatra grtaadauptdbhirydrvymaalmbytetdrvyaalmbnm| tacca dvidhA-puSTamapuSTaM ca / apuSTaM-durbalaM kuza-valkakAdi, puSTaM-baliSThaM tathAvidhakaThoravallayAdi / evaM bhAvAlambanamapi puSTA-'puSTabhedAdvidhA / puSTaM tIrthAvyavacchitti-granthAdhyayanAdi, apuSTaM zaThatayA svmtimaatrotthokssitmaalmbnmaatrm| tatazca dravyAlambanaM 'tuccham' apuSTamavalambamAno nirAlambano vAyathA 'durge' gartAdau patati, yastupuSTAlambanamavalambate sasukhenaivAtmAM gartAdau patantaM dhArayati, evaM sAdhorapi mUlaguNAdyaparAdhAn niSevamANasya sAlamba-nirAlambaviSayaH 'adha' ayaM dRSTAnto mantavyaH |kimuktN bhavati?-yo nirAlambano'puSTAlambanovA pratisevatesa AtmAnaM saMsAragartAyAM patantaMna sandhArayituMzaknoti, yastu puSTAlambanaH satadavaSTambhAdeva saMsAragartA sukhenaivaatilshyti| yata evamataH puSTAlambanavarjitaH kRtikarmaNi varjanIya iti // atha zreNisthAnasthitA api ye kRtikarmaNi niyamena bhajanayA vA na vyavaliyante tAn pratipAdayati[bhA.4532] seDhIThANe sImA, kajje cattAri bAhirA hoti| seDhIThANe duyabheyayAe cattAri bhaiyavyA / / kRzreNisthAnaMsImAsthAnamityananantaram, tatra vartamAnA api catvArojanAH' pratyekavuddhAdayo vakSyamANAH kArye bAhyA bhavanti / iha kAryaM dvidhA-vandanakArya kAryakAryaM ca / tatra vandanakArya dvidhA-abhyutthAnaM kRtikrmc| kAryakAryakulakAryAdibhedAdanekavidham, kAryam-avazyakarttavyarUpaM yat kAryaM tat kAryakAryamiti vyutpatteH / etad dvividhamapi pratyekabuddhAdayo na kurvantIti bhaavH| tathA zreNisthAne vartamAnA api gacchapratibaddhayathAlandikAdayazcatvAro janAH "duyabhedayAe"tti dvikabhedam anantaroktakAryadvayivadhAnamaGgIkRtya bhaktavyAH, tatra vyavahiyante vAna veti bhAvaH / idameva sphuTataramAha[bhA.4533] patteyabuddha jinakappiyAya suddhaparihAra'hAlaMde / ee cauro dugabhedayAe kajjesu baahirgaa|| vR-pratyekabuddhA jinakalpikAH zuddhaparihAriNoapratibaddhayathAlandikAzca, ete catvArojanA dvikabhedAntargateSukRtikarma-kulakAryAdiSukAryeSu bAhyA bhavanti,na tadviSayaM vyavahArapathamavatarantIti bhAvaH / /
Page #1083
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 [bhA.4534] gacchammi niyamakkana, kaje cattAri hoti bhiyvvaa| gacchapaDibaddha Avana paDima taha saMjatIto y|| vR. gacche niyamAd-avazyantayA karttavyaM yat kArya-kula-gaNa-saviSayaM tatra kArye catvAro janA bhaktavyA bhavanti-gacchapratibaddhayathAlandikAH "Avanna" ti ApatraparihArikAH pratimApratipannAH saMyatyazceti / yadA saGkaH kulAdikAryaM kartuM na zaknoti tata ete'pi kurvntiiti| vandanakAryaM tu gacchapratibaddhayathAlandikA yasyAcAryasya pArve sUtrArthagrahaNaM kurvate tasyAvamasyApi kurvanti, zeSasAdhUnAMtuna kurvanti |aapnprihaarinnaaN pratimApratipannAnAM saMyatInAM ca kRtikarma kriyate vA na vA, te'pi kurvanti vA na veti / idameva savizeSamAha[bhA.4535] aMto vi hoi bhayaNA, ome Avatra saMjatIo ya / bAhiM pi hoi bhayaNA, ativAlagavAyage sIsA / / vR'antarapi zreNerabhyantarataHsthitAnAmapivandanakaMpratItya bhajanA bhvti| katham? ityAha"omi"tti yo'vamarAlikaH sa AlocanAdau kArye kdyate, anyadA tu neti / "Avanni"tti ApannaparihAriko na vandyate, sa punarAcAryAn vandate / "saMjaIu"tti saMyatyo'pi utsargato na vandyante, apavAdapade tuyadi bahuzrutAmahattarA kAcidapUrvazrutaskandhaMdhArayati tatastasyAH sakAzAt tatragrahItavye uddeza-samuddezAdiSu sA pheTAvandanakena vndniiyaa|n kevalamantaH kintu zreNebahirapi sthitAnAM kRtikarmaNi bhajanA mantavyA, kAraNe teSAmapi kRtikarma vidheyamiti bhAvaH / atha na kurvanti tato mahAn doSo bhavati, yathA ajApAlakavAcakamavandamAnA agItArthA ziSyA doSaM prAptavanta iti vAkyazeSaH / athavA "sIsa"tisaMvignavihArA liGgAdvA paricyutaM svaguruM rahasi zIrSeNa praNamya vaktavyam-bhagavan ! yuSmAbhiH parityaktAH santaH sAmpratamanAthA vayam, ataH kurutodyamaM bhUyazcaraNakaraNAnupAlanAyAmiti / / atha "ome Avana saMjaIo"tti gAthAvayavaM vivRNoti[bhA.4536] AloyaNa-suttaTTA, khAmaNa ome ya sNjtiisuNc| Avanno kajjakajaM, karei na ya vaMdatI aguruN|| vR-AlocanAnimittaM sUtrArthagrahaNArthaM cAvamasyApi vandanakaM dAtavyam / kSAmaNake tu saeva ratnAdhikAnAM vandanakaM dadyAt / saMyatInAmapyAlocanA-sUtrArthanimittaM kRtikarma karttavyam / yaH punarApannaparihArikaH saH 'kAryakArya' kulakAryAdi karoti / "aguruM"ti guruM muktvA na kamapi saadhuNvndte| upalakSaNamidam, tena nacAsau kenApi saadhunaavndyte||ath ajApAlakadRSTAntamAha{bhA.4537] pesaviyA paccaMtaM, gItAsati khittapehaga agiiyaa| pehiyakhittA pucchaMti vAyagaMkattha ranne tti // [bhA.4538] osakate daTuM, saMkacchetI u vAtago kuvio| __ pallivati kahaNa ruMbhaNa, guru Agama vaMdaNaM sehA / / vR-kenacidAcAryeNa gItArthAbhAve'gItArthAsAdhavaH pratyantapallayAM kSetrapratyupekSakAH pressitaaH| tatra ca bhraSTavrata eko vAcako rAjakule yatkRtapramANaH privsti|tec pratyupekSitakSetrAH sAdhavastaM vAcakaM lokasya samIpe pRcchanti-kutrAsau tiSThati ? / lokenoktam-araNye / tata ste'pi tatra
Page #1084
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 97 [ mA. 4538 ] 33 gatAH, taM cAjArakSaNapravRttaM bhraSTavrataM dRSTvA 'adraSTavyo'yam' iti vimRzyAgItArthatvena zanaiH zanairavaSvaSkanti / tAMzca tathA dRSTvA vAcakasya zaGkA-kimete'pasarpanti ? iti nUnaM mAM bhraSTavrataM jJAtvA / tataH zaGkAcchedI sa vAcakaH kupitaH san pallIpateH kathayitvA teSAmagItArthAnAM "rummaNaM" guptau prakSepaNaM kRtavAn / tatastadanveSaNArthaM gurUNAM ttraagmnm| te ca taM vAcakaM vanditvA 'zikSakAH' agItArthA ete ityAdyuktvA svaziSyAn mocitavantaH / evaM zreNibAhyAnAmapi vandanakaM karttavyam / atha "sIsa "tti padaM prakArAntareNa vyAcaSTe [bhA. 4539 ] ahavA liMga-vihArAo paJcayaM paNivayattu sIseNaM / bhaNati rahe paMjalioM, ujjama bhaMte! tava-guNehiM / / vR- athavA liGgAd vA saMvignavihArAd vA pracyutaM svaguruM rahasi zIrSeNa praNipatya 'prAJjalikaH' racitAJjalipuTo bhaNati bhadanta ! prasAdaM vidhAya udyaccha tapo-guNeSu, anazanAdau tapaHkarmaNi mUlaguNottaraguNeSu ca prayalaM kurviti bhAvaH / evamAdike kAraNe zreNibAhyAnAmapi 'kRtikarma' candanakaM karttavyam // atha na karoti tata idaM prAyazcittam [ bhA. 4540] uppanna kAraNammiM, kitikammaM jo na kujja duvihaM pi / pAsatyAdIyANaM, ugghAyA tassa cattAri // vR- utpanne vakSyamANe kAraNe yaH kRtikarma 'dvividhamapi' abhyutthAna-vandanakarUpaM pArzvasthAdInAM na kuryAt tasya catvAra uddhAtA mAsA bhavanti, caturlaghukamityarthaH / ziSyaH prAha[ bhA. 4541] duvihe kiikammammiM, vAuliyA mo niruddhabuddhIyA / AtipaDisehitammiM, ucariM ArovaNA guvilA / / vR- evaM 'dvividhe' abhyutthAna-vandanalakSaNe kRtikarmaNi pUrvaM pratiSidhya pazcAdanujJAte sati 'vyAkulitAH ' AkulIbhUtA vayam, ata eva niruddhA saMzayakroDIkRtA buddhiryeSAM te niruddhabuddhikAH saJjAtA vayam / kutaH ? ityAha-Adau prathamaM pratiSiddhaM dvividhamapi kRtikarma na varttate pArzvasthAdInAM kartum' AropaNA ca mahatI tat kurvato nirdiSTA; "uvariM 'ti idAnIM punasteSAM vandanakabhaprayacchato yA caturlaghukAkhyA AropaNA pratipAdyate sA 'gupilA' gambhIra, nAsyA bhAvArthaM vayamavabudhyAmahe iti bhAvaH / / sUrirAha- utsargato na kalpate pArzvasthAdIn vanditum, param [bhA. 4542 ] gacchaparirakkhaNaTThA, anAgataM AuvAyakusaleNa / evaM gaNAdhivatimA, suhasIlagavesaNA kajjA / / vR- avama-rAjadviSTAdiSu glAnatve vA yadazana-pAnAdyupagrahakaraNena gacchasya paripAlanaM tadartham 'anAgatam' avamAdikAraNe anutpanna eva 'AyopAyakuzalena' Ayo nAma pArzvasthAdeH pAzrvAd nipratyUhasaMyamapAlanAdiko lAbhaH upAyo nAma tathA kathamapi karoti yathA teSAM vandanakamadadAna eva zarIrabArttA gaveSayati; na ca tathA kriyamANe teSAmaprItikamupajAyate pratyuta svacetasi te cintayanti aho ! ete svayaM tapasvino'pi evamasmAsu snihyantiH tata etayorAyopAyayoH kuzalena gaNAdhipatinA ' evaM ' vakSyamANaprakAreNa sukhazIlAnAM pArzvasthAdInAM gaveSaNA kAryA / / tatra yeSu sthAneSu kartavyA tAni darzayati 2013
Page #1085
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5 . bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 [bhA.4543] yAhiM Agamanapahe, ujjAne deule sabhAe kaa| raccha uvassaya bahiyA, aMtojayaNA imA hoi / / vR-yatra te grAma-nagarAdau tiSThanti tasya bahi sthito yadA tAn pazyati tadA nirAbAdhavArtA gvessyti|ydaa vA te bhikSAcaryAdau tatrAgacchanti tadA teSAmAgamanapathe sthitvA gaveSaNaM kroti| evamudyAne dRSTAnAm, caityavandanimittaM gatairdevule vA samavasaraNe vA dRSTAnAm, radhyAyAM vA bhikSAmaTatAmabhimukhAgamana militAnAM vArtA gaveSaNIyA / kadAcit te pAvasthAdayo bravIranasmAkaM pratizrayaM kadA'pi nAgacchata; tatastadanuvRttyA teSAM pratizrayamapigatvA tatropAzrayasya bahi sthitvA sarvamapi nirAbAdhatAdikaM gaveSayitavyam / atha gADhataraM nirbandhaM te kurvanti tata upAzrayasya 'antaH' abhyantarato'pi pravizya gaveSayatAM sAdhUnAm 'iyaM' vakSyamANA puruSavizeSavandanaviSayA yatanA bhavati ||purussvishessN tAvadAha[bhA.4544] mukkadhurA saMpAgaDaakkice crnn-krnnprihiine| liMgAvasesamitte, jaMkIrai taarisNvocchN| dhUH-saMyamadhurA sAmuktA-parityaktAyenasamuktadhuraH,samprakaTAni-pravacanopaghAtanirapekSatayA samastajanapratyakSANi akRtyAni-mUlottaraguNapratisevanArUpANi yasya sa samprakaTAkRtyaH, ata eva caraNena-vratAdinA karaNena ca-piNDavizudhdyAdinA parihInaH, etAze 'liGgAvazeSamAtre' kevaladravyaliGgayukte 'yad' yAzaM vandanaM kriyate tAzamahaM vkssye||. [bhA.4545] vAyAe namokAro, hatthusseho ya sIsanamanaM c| saMpucchaNa'cchaNaM chobhavaMdanaM vaMdanaM vA vi| dR-bahirAgamanapathAdiSu dRSTasya pArzvasthAdevAcA namaskAraH kriyate, 'vandAmahe bhavantaM vayam' ityevamuccAryata ityrthH| athAsau viziSTatara ugratarasvabhAvo vA tatovAcA namaskRtya 'hastotsedham' aJjaliM kuryAt / tato'pi viziSTatare'tyugrasvabhAve vA dvAvapi vAGanamaskAra-hastotsedhau kRtvA tRtIyaM ziraHpraNAmaM kroti| evamuttarottaravizeSakaraNe puruSa-kAryabhedaH prAktanopacArAnuvRttizca drssttvyaa| "saMpucchaNaM"tipurataH sthitvA bhaktimiva darzayatAzarIravArtAyAH sampracchanaM karttavyam, kuzalaM bhavatAM vartata iti / "acchaNaM"ti zarIravArtA praznayitvA kSaNamAtraM paryupAsanam / athavA puruSavizeSa jJAtvA tadIyaM pratizrayamapi gatvA chobhavandanaM sampUrNa vA vandanaMdAtavyam // atha kimarthaM prathamatovAcaiva namaskAraH kriyate? kAraNAbhAvevA kimitimUlata eva kRtikarma na kriyate? ityAzaGkayAha[bhA.4546] jai nAma sUio mi, ti vajjito vA vipariharati koyii| iti vihu suhasIlajano, parihajo anumatI maay|| -yadinAma kazcitpArzvasthAdirvAGanamaskAramAtrakaNena aho! 'sUcitaH tiraskRto'hamamunA bhaGgayantareNeti, sarvathA kRtikarmAkaramena vA varjitaH' parityakto'hamamIbhiritiparAbhavaMmanyamAnaH sukhazIlavihAritAM pariharati / "iya" evaMvidhamapi kAraNamavalambya parihArya kRtikarmiNa sukhazIlajanaH, na kevalaM pUrvoktaM doSajAlamAzrityetyapizabdArthaH / api catasya kRtikarmaNi vidhIyamAne tadIyAyAH sAvadhakriyAyA apyanumati kRtA bhavati, ataH sA mA bhUditi budhyA'pi
Page #1086
--------------------------------------------------------------------------
________________ 35 uddezakaH 3, mUlaM-97, [bhA. 4546] navandanIyo'sau / kiJca[bhA.4547] loe vede samae, diTTho daMDo akajjakArINaM / . dammati dAruNA vihu, daMDena jahAvarAhena / tR-'loke' lokAcAre 'vede' samastadarzaninAMsiddhAnte samaye rAjanItizAstre akAryakAriNAM' caurikAdyaparAdhavidhAyinAM 'daNDaH'asambhASyatA-zalAkA-nirvRhaNAdilakSaNaH prayujyamAno dRssttH| kutaH punarasau prayujyate? ityAha-'dAruNAH' raudrAste'pi yathAparAdhena' aparAdhAnurUpeNa daNDena dIyamAnena 'damyante' vazIkriyante / ata ihApi mUlaguNAdyaparAdhakAriNAM kRtikarmavarjanAdiko daNDaH prayujyate / etacca kAraNAbhAvamaGgIkRtyoktam, kAraNetu vAGanamaskArAdikaM vandanakaparyantaM sarvamapi karttavyam / / yata Aha[bhA.4548] vAyAe kammuNA bA, taha ciTThati jaha na hoti se mjeN| passati jato avAyaM, tadabhAve dUrato vaje / / kR'yataH pArzvasthAdeH sakAzAdkRtikarmaNyavidhIyamAne apAyaM' saMyamA-''tmavirAdhanAdikaM pazyatitaMprati 'vAcA' madhurasambhASaNAdinA 'karmaNA' ziraHpraNAmakriyayA tathA ceSTate yathA tasya 'manyu' svalpamapyaprItikaM na bhavati / athAvandane'pisaMyamopaghAtAdirapAyo na bhavati tatastasyaapAyasyAbhAvedUratastaMsukhazIlajanaM varjayet, eSa viSayavibhAgaH kRtikarmakaraNA'karaNayoriti bhAvaH // [bhA.4549] etAI akuvvaMto, jahArihaM arihadesie mge| na bhavati pavayaNabhattI, abhattimaMtAdiyA dosA / / vR-"etAni' vAGnamaskArAdIni pAvasthAdInAM yathA'haM yathAyogyamahaddazitemArge sthitaH san kaSAyotkaTatayA yo na karoti tena pravacane bhakti kRtA na bhavati, kintu abhaktimattvAdayo doSA bhavanti; tatrA''jJAbhalena bhagavatAmabhaktimattvaM bhavati, AdizabdAtsvArthaparibhraMzaHcArika herikAdyabhyAkhyAnaprApti bandhanAdayazcadoSA bhavanti // kAnipunasteSAM vandane kAraNAni? ityAha[bhA.4550] parivAra parisa purisaM, khittaM kAlaMca AgamaM nAuM / kAraNajAte jAte, jahArihaM jassa kAyavvaM // vR-parivAra parSadaM puruSaM kSetraM kAlaMca AgamaM jJAtvA tathA kAraNAni-kula-gaNAdiprayojanAni teSAM jAtaM-prakAraH kAraNajAtaM tatra 'jAte' utpatre sati 'yathArha' yasya puruSasya yad vAcikaM kAyikaM vA vandanamanukUlaM tasya tat karttavyam / / atha parivArAdIni padAni vyAcaSTe[bhA.4551] parivAro se suvihito, parisagato sAhatI va vergN| mAnI dAruNabhAvo, nisaMsaM purisAdhamo puriso|| vR- "se" tasya pArzvasthAderya parivAraH saH 'suvihitaH' vihitAnuSThAnayukto varttate / 'parSadi gato vA' sabhAyAmupaviSTaH 'vairAgyam' iti kAraNe kAryopacArAt saMsAravairAgyajanakaM dharmaM sa kathayatiyenaprabhUtAH prANinaH saMsAraviraktacetasaH snyjaaynte| tathA kazcitpAvasthAdi svabhAvAdeva 'mAnI' sAhaGkAraH tathA 'dAruNabhAvaH' raudrAdhyavasAyaH 'nRzaMso nAma' krUrakarmA avandyamAno vadhabandhAdikaM kArayatItyarthaH, ata eva puruSANAMmadhye'dhamaH puruSAdhamaH etAdRzaH puruSa iha gRhyte||
Page #1087
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/97 [bhA.4552] logapagato nivevA, ahavaNa rAyAdidikkhito honaa| khittaM vihamAdi abhAviyaM va kAlo y'naakaalo| vR- yadvA 'lokaprakRtaH' bahulokasammataH, "nRpaprakRto vA dharmakathAdilabdhisampannatayA rAjabahumataH, "ahavaNa"tti athavA rAjAdidIkSito'sau zailakAcAryAdivad, evaMvidhaH puruSa iha prtipttvyH|kssetrN nAmavihAdikamabhAvitaM vA / vihaM-kAntAram, AdizabdAt pratyanIkAdhupadravayuktam,tatra vartamAnAnAMsAdhUnAmasAvupagrahaM karoti / 'abhAvitaMnAma' saMvignasAdhuviSayazraddhAvikalam, pArzvasthAdibhAvitamityarthaH, tatra teSAmanuvRttiM vidadhAnaH sthAtavyam / kAlazca "anAgAlo"duSkAla ucyate, tatra sAdhUnAMvapinaM kroti| evaMparivArAdIni kAraNAni vijJAya kRtikarma vidheyam / / AgamagrahaNena ca dvAragAthAyAM darzana-jJAnAdiko bhAvaH sUcitaH, atastamaGgIkRtyavidhimAha[bhA.4553] daMsaNa-nANa-caritaM, tava-vinayaM jattha jattiyaM jANe / jinapannattaM bhattIi pUyae taM tahiM bhAvaM // vR- darzanaM ca-nizaGkitAdiguNopetaM samyaktvaM jJAnaM ca-AcArAdi zrutaM cAritraM camUlottaraguNAnupAlanAtmakaM darzana-jJAna-cAritram, dvndvaikvdbhaavH| evaMtapazca-anazanAdi vinayazca abhyutthAnAdi tapo-vinayam / etad darzanAdi 'yatra' pArzvasthAdau puruSe 'yAvad' yatparimANaM svalpaM bahu vA jAnIyAt tatra tameva bhAvaM jinaprajJaptaM svacetasi vyavasthApya tAvatyaiva bhaktyA' kRtikarmAdilakSaNayA pUjayet // mU. (98) no kampati niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA aMtaragihasi ciTTittae vA nisIyattae vA jAva kAussaggaM vA ThANaM ThAittae / aha puna evaM jANijjA-vAhie jarAjunne tavassI dubbale kilaMte mucchinna vA pavaDija vA, evaM se kappai aMtaragihaMsi ciTTittae vA jAva ThANaM tthaaitte| [bhA.4554] rAinio ya ahiMgato, sa cAva thero anaMtare sutte| tassaMtarANi kappaMti ciTThaNAdINi sNbNdho|| vR-vastraparibhAjanasUtrAdArabhya pUrvasUtreSu 'rAtniko'dhikRtaH' rtnaadhiksyaadhikaaro'nuvrtte| 'sacApi' rAtnikaH kRtikarmasUtrAdanantarasmin sUtrezayyAsaMstArakaviSaye sthaviraH' SaSTivarSaparyAya uktH| upalakSaNamidam,tena glAnastapasvIcayaHpUrvarAlikatayA vyAkhyAtaH so'pytraadhikriyte| 'tasya ca' sthavirAdeH 'AntarANi' gRhadvayAntarAlabhAvIni sthAnAdIni kartuM kalpante, na zeSasya taruNAdeH samarthazarIrasyetyetadatra sUtre pratipAdyate / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'antaragRhe' gRhasya gRhayorvA antarAle, rAjadantAditvAd ArSatvAd vA antarazabdasya pUrvanipAtaH, sthAtuM vA niSattuM vA; yAvatkaraNAt tvagvartayituM vA nidrAyituM vA pracalAyituM vA, azanaM vA pAnaM vA svAdimaM vA svAdimaM vA (AhAraM] Ahartum, uccAraM vA prazravaNaM vA khelaM vA sijhAnaM vA pariSThApayitum, svAdhyAyaM vA kartum, dhyAnaM vAdhyAtum, "kAussagaM" ti kAyotsargalakSaNaM vA sthAnaM 'sthAtuM' kartum / sUtreNaivApavAdaM darzayati-atha punarevaM jAnIyAt "vAhie" ityAdi 'vyAdhitaH' glAH 'jarAjIrNaH' sthaviraH 'tapasvI' kSapakaH 'durbalaH' glAnatvAdadhunaivotthito'samarthazarIraH, eteSAM madhyAdanyatamastapasA bhikSAparyaTanena vA
Page #1088
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 98, [bhA. 4554 ] 37 'klAntaH' parizrAntaH san mUrcchadvA prapatedvA; evaM kAraNamuddizya kalpate antaragRhe sthAtuM vA yAvat kAyotsarga vA kartumiti sUtrArthaH // atha bhASyavistaraH [bhA. 4555 ] sabbhAvamasabbhAve, duNha gihAnaMtaraM tu sabbhAve / pAsa purohaDa aMgana, majjhammi ya hota' sabmAvaM // vR-gRhAntaraM dvidhA - gRhAntaraM dvidhA-sadbhAvato'sadbhAvatazca / dvayorgRhayoryad 'antaraM' madhyaM tat sadbhAvagRhAntaram / yattu gRhasya pArzvataH purohaDe'GgaNe gRhamadhye vA tad asadbhAvagRhAntaraM bhavati / etasmin dvividhe'pi bhikSAdyarthaM nirgatasya sthAnAdi kartuM na kalpate // [bhA. 4556 ] kuTuMtara bhittIe, nivesana gihe taheva racchAe / ThAyaMtagANa lahugA, tattha vi ANAdiNo dosA || vRdvayoH kuDyayorantare, "bhittIe " tti zaTita patitasyAbhinavakriyamANasya vA gRhasya bhittau, 'nivezane vA' triprabhRtInAM gRhANAmAbhoge, "gihi" tti gRhapArzve, 'radhyAyA' pratItAyAm eteSu sthAneSu tiSThatazcaturlaghukAH, tatrApyAjJAdayo doSA mantavyAH, tannimitaM prAyazcittaM prAyazcittaM pRthag bhavatIti bhAvaH // tathA[bhA. 4557 ] kharae khariyA suNhA, naTTe vaTTakkhure va saMkijjA / khatre aganikkAe, dAre vati saMkaNA tirie / vR- 'kharakaH' dAsaH 'kharikA' dAsI 'suSA' vadhuH 'vRttakhuraH' taruGgamaH, eteSu naSTeSu sAdhuH zaGkayeta-yaH zramaNakaH kalpe'tra gRhAntare upaviSTa AsIt tena hRtaM bhaviSyati, dvAre vA zramaNenodghATite stenaH pravizya hRtavaniti / " khani" tti khatraM kenacit svAtam dattamityarthaH, agnikAyo vA kenApi datto bhavet, dvAreNa vA pravizya vRtiM vA chittvA kenApi suvarNAdikamapahataM syAt, tiryagyonIyo go-mahiSIprabhRtiko hRto bhavet, tatrApi zaGkAyAM prahaNanA''karSaNAdayo doSAH / yata evamato gRhAntare na sthAtavyam // atha sUtroktaM dvitIyapadaM bhAvayati [bhA. 4558 ] ucchuddhasarIre vA, dubbala tavasosite va jo hojjA / there juna -mahalle, vIsaMbhaNavesa hatasaMke // bR- ucchuddhaM- rogAghrAtaM zarIraM yasya sa ucchuddhazarIraH, vAzabda uttarApekSayA vikalpArthe, 'durbalaH ' adhunotthitaglAnaH, 'tapaH zoSito vA' vikRSTataponiSTaptadeho yo bhavet, yo vA sthavira: 'jIrNaH ' SaSTivarSAtikrAntajanmaparyAyaH so'pi yadi 'mahAn ' sarvebhyo'pi vRddhataraH; ete vizrAmagrahaNArthaM gRhAntare tiSTheyuH / iha ca vyAdhitAdaya utsargato bhikSATanaM na kAryante, param AtmalabdhikAdikAraNApekSayA bhikSAmaTatAM prakRtasUtrAvatAro mantavyaH / sa ca vyAdhitAdiH 'vizrambhaNaveSaH ' saMvignaveSadhArI 'hatazaGkazca' hAsyAdivikAravikalatayA asambhAvanIyavyalIkazaGkaH san tatra sthAnAdIni padAni kuryAt // [ bhA. 4559 ] ahavA osahaheuM, saMkhaDi saMghAie va vAsAsu / vAghAe vA tattha u, jayaNAe kappatI ThAtuM // vR- sUtroktastAvadapavAdo darzitaH, athArthataH prakArAntareNApyucyate ityathavAzabdArthaH / auSadhahetordAtAraM gRhe'svAdhInaM pratIkSate, saGghaDyAM vA yAvad velA bhavati, saGkATakasAdhurvA
Page #1089
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/98 yAvad bhakta-pAnabhRtaM bhAjanaM vasatau vibhucya samAgacchati, varSAsu vA gRhaM praviSTAnAM varSaM nipatet, vadhu-varAdyAgamanena vA rathyAyAM vyAghAto bhavet tAvat tatraiva gRhAntare 'yatanayA' vakSyamANayA sthAtuM kalpate / eSa dvArAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISurauSadha-saGghaDidvAre vyAkhyAnayati[bhA. 4560] pIsaMti osahAI, osahadAtA va tattha asahINo / saMkhaDi asatIkAlo, uTThite vA paDicchaMti // vR-glAnasyauSadhAni peSTavyAni, tatra peSaNazilA pratizraye netuM na labhyate tatasteSAmevAgAriNAM gRhAntare sthitvA tAni piMSanti / auSadhamArgaNArthaM vA kasyApi gRhaM gatAH, sa cauSadhadAtA tadAnIM tatrAsvAdhInaH, atastaM pratIkSamANaiH sthAtavyam / saGghaDI ca kvApi vartate, tatra ca 'asatkAlaH ' adyApi dezakAlo na bhavati, gRhasvAminA coktam-pratIkSadhvaM kSaNamekaM yAvad velA bhavati, tatastasminnanyasmin vA gRhe pratIkSaNIyam; agAriNo vA tadAnIM gRhAGgaNamApUrya bhoktumupaviSTAH santi tatastAn uttiSThataH pratIkSante / / saGghATakadvAramAha [ bhA. 4561] egayara ubhayao vA, alaMbhe Ahacca vA ubhayalaMbho / basahiM jA neego, tA iaro ciTThaI dUre // vR- 'ekatarasya ' bhaktasya cA pAnakasya vA ubhayorvA 'alAbhe' durlabhatAyAmityartha, "Ahacca" kadAcidubhayamapi pracurataraM labdham, tena ca bhAjanamApUritam, tataH saGghATakasya madhyAd yAvadekaH tad bhAjanaM vasatiM nayati tAvaditaraH sAdhuragAriNAM dUre bhUtvA tiSThati / eSa cUrNyabhiprAyaH / punarayam-bhaktasya pAnasya vA ubhayasya vA durlabhasya lAbhaH samupasthitaH, mAtrakaM ca tasmin dine anAbhogena na gRhItam tato yAvadeko mAtrakaM vasaterAnayati tAvaditarastatra gRhINAM dUre tiSThatIti / varSAdvAramAha [bhA. 4562] vAsAsu va vAsaMte, anunnavittANa tattha' nAvAhe / aMtaragihe gihe vA, jayaNAe do vi ciTThati // vR- varSAsu vA kvApi gRhe gatAnAM varSe varSati gRhasvAminamanujJApya tatrAnAbAdhe'vakAze'ntaragRhe vA gRhe vA 'dvAvapi' saGghATakasAdhU 'yatanayA' vikathAdiparihAreNa tiSThataH // pratyanIkadvAramAha[ bhA. 4563 ] paDinIya nive eMte, tassa va aMtaure gate phiDie / duggaha nivvahaNAtI vAghAto evamAdIsu // vR- pratyanIkaM samAgacchantaM dRSTvA yAvadasau vyativrajati tAvadekAnte nilIya tiSThanti / nRpo vA sammukhameti, tasya vA nRpasyAntaH puraM 'gajo vA' hastI nirgacchati, tato yAvadasau sphiTito bhavati tAvat tatraivAsate / "buggaha" tti daNDikau dvijau yA dvau parasparaM vigrahaM kurvantau samAgacchataH, " nivvahaNaM" ti vadhu-varaM tad mahatA vicchardena samAyAti, Adizabdena gauSThikA gItaM gAyantaH samAyAnti, evamAdiSu kAraNeSu 'vyAdhAtaH' tatraiva pratIkSaNalakSaNo bhavati // tatra ca tiSThatAmiyaM yatanA [ bhA. 4564] AyANaguttA vikahAvihInA, acchanna channe va ThiyA viTThA / acchaMta te saMtamahA nivi, bhajaMti vA sesapade jahutte vR-AdAnaiH - indriyairguptAH tathA vikathayA-bhaktakathAdirupayA vizeSeNa hastasaMjJAderapi parihAreNa
Page #1090
--------------------------------------------------------------------------
________________ 39 uddezaka H 3, mUlaM-98, [bhA. 4564] hInAH-tyaktAH tatra gRhAntare'cchanne vA channe vA pradeze UdradhavasthitA upaviSTA vA 'te' sAdhavaH zAntamukhAAsate / nivizyaca' upavizya zeSANyapi-svAdhyAyavidhAnAdIni yathoktAni padAni yathAyogaM bhajante, na ca doSamApadyante / / katham? iti ced ucyate[bhA.4565] thANaM ca kAlaM ca taheva vatyuM, Asajja je dosakare tu ThANe / teceva anassa adosate, bhavaMti rogissa va oshaaii|| kR-'sthAnaMca strI-pazu-paNDakasaMsaktabhUbhAgAdi kAlaMca' RtubaddhAdikaMtathaiva vastu' taruNanIrogAdikaM puruSadravyamAsAdya yAnyekasya gRhAntare sthAna-niSadanAdIni sthAnAni doSakArINi bhavanti tAnyevAnyasya pUrvoktaviparItasthAna-kAla-puruSavastusAcivyAd adoSavanti bhavanti / rogiNa ivauSadhAni-yathA kila yAnyauSadhAnyekasya pittarogiNo doSAya bhavanti tAnyevAparasya vAtarogiNo na kamapi doSamupajanayanti, evamatrApi bhAvanIyam / / mU. (99) no kappati niggaMthANa vA niggaMdhINa vAaMtaragihasijAva caugAhaM vA paMcagAhaM vA Airikhattae vA vibhAvittae vA kiTTittae vA paveittae vA; na'natya eganAeNa vA egavAgaraNena vA egagAhAe vA egasiloeNa vA; se vi ya Thicca no ceva naM advicA / / [bhA.4566]aippasatto khalu esa attho, jaM rogimAdINa katA anunnaa| anno vimA bhikkhagato karijjA, gAhovadesAdi ato tu suttaM / / vR-atiprasaktaH khalveSo'rthaH, yadanantarasUtrerogiprabhRtInAmantaragRhe sthAnAdInAmanujJA kRtA evaM hi tatra sthAnAdipadAni kurvan kazcid dharmakathAmapi kurvIta, tatazcAtiprasaGgo bhavati, ato'nyo'pi bhaikSagato mA gAthopadezAdikaM kArSIditIdaM sUtramArabhyate / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM antagRhe yAvat caturgAthaM vA paJcagArtha vA AkhyAtuM vA vibhAvayituM vA kIrtayituM vA pravedayituM vA / etadevApavadannAha-"na'natha" ityAdi, "na kalpate" iti yo'yaM niSedhaH sa eka jJAtAdvA ekavyAkaraNAdvA ekagAthAyA vA ekazlokAdvA anyatra mantavyaH / sUtre ca paJcamyAH sthAne tRtIyAnirdezaH prAkRtatvAt / tadapi ca ekajJAtAdivyAkhyAnaM sthitvA karttavyam, naiva asthitvA' bhikSAMparyaTatopaviSTena vaaitisuutraarthH|| atra viSamapadAni bhASyakRd vivRNoti[bhA.4567] saMhiyakaDDaNamAdikkhaNaM tu padacheda mo vibhAgou / suttatthokiTTaNayA, pavetaNaM taSphalaM jANe / / vR-iha saMhitAyAH-askhalitapadoccAraNarupAyA yad AkarSaNaMtadAkhyAnamucyate; taccedam vrata-samiti-kaSAyANAM, dhAraNa-rakSaNa-vinigrahAH samyak / . daNDebhyazcoparamo, dharma paJcendriyadamazca / / evaM bhikSAM gato gRhasthAnAM dharmakathanArthaM saMhitAkarSaNaM karoti / yastu padacchedaH "mo" iti pAdapUraNe saH "vibhAgaH' vibhAvanA bhaNyate, yathA-vratAnAM dhAraNaM samitInAM rakSaNaM kaSAyANAM nigraha ityAdi / yattusUtrArthakathanaM sA utkIrtanA, sAceyam-vratAni-prANAtipAtAdiviramaNarupANi teSAM samyaga-apramattena dhAraNaM karttavyam, samitayaH-IryAsamityAdayastAsAmekAnacetasA rakSaNaM vidheyamityAdi / tasya-dharmasya yat phalam-aihikA-''muSmikalAbhalakSaNaM tatparupaNaM pravedanaM F
Page #1091
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 bRhatkalpa chedasUtram -3-3/99 jAnIyAt, yathA-bhagavatpraNItamasuMdharmamanutiSThata ihaiva bhuvanavandanIyatAyazaHpravAdAdayo guNA upaDhaukante, paratra ca svargA-'pavargasaukhyaprAptirbhavatIti // evaM zlokAderAkhyAnAdiSu bhikSAM gatena vidhIyamAneSu doSAnAha[bhA.4568] ekkA vi tA mahallI, kimaMga puna hoti paMca gaahaao| . sAhaNe lahugA ANAdidosa te cevime anne / vR-evaM saMhitAdivistareNa vyAkhyAyamAnA tAvadekA'pi gAthA 'mahatI mahApramANA bhavati, kimaGga punaH paJca gAthAH ? / ato yokAmapi gAthAM kathayati tadA caturlaghukA AjJAdayazca doSAH, tathAturaGgamAdihata-naSTazaGkAdayaH 'taeva' antaragRhoktAdoSA bhavanti, 'imeca' vakSyamANA anye doSAH ||taanevaah[bhaa.4569] gAhA addhIkAraga, posthaga khararaDaNamakkharA ceva / sAhAraNa paDiNatte, gilANa lahugAi jA carimaM / / vR-bhikSAM paryaTan kamapyagAriNamazuddhAM gAthAM paThantaM zrutvA bravIti-vinAziteyaM tvayA gAthA, tathA "addhIkAraga" ti gAthAyA ardhamahaM karomi ardhaM punastvayA karttavyam, "putthaga" tti pustakAdevabhavatAzAstramadhItaM na punargurumukhAt, "khararaDaNaM" tikimevaM khara ivAranaM karoSi? "akkharA ceva" tti akSarANyeva tAvad bhavAn jAnIte ataH paTTikAmAnaya yenAhaM bhavantaM tAni shikssyaami|ityaadibruvaannoyaavt tatra vyAkSepaMkarotitAvadibhedoSAH-"sAhAraNaM" ti "sAdhAraNaM" sarveSumiliteSuyamaNDalyAM bhojanaM tannimittamitare saadhvstNprtiikssmaannaastisstthnti| "paDiNatti" tti tena sAdhunA kazcid glAnaH 'pratijJaptaH' adyAhaM bhavataH prAyogyamAneSyAmIti, tatastena velAvilambena yadasau glAnaH paritApAdi prApnoti tatra caturladhukAdi 'carama pArAJcikaM yAvat prAyazcittamiti dvAragAthAsamAsArthaH / sAmpratamenAmeva vyAkhyAti[bhA.4570] bhaggavibhaggA gAhA, bhaNiihInA va jA tume bhnnitaa| addhaM se karemi ahaM, tumaM se addhaM pasAhehi / / -sAdhurbhikSAMgataH svapANDityakhyApanArthaM gRhasthaM paThantaM zrutvA bravIti-yeyaMtvayA gAthA bhaNitA sAbhagnavibhagnA bhaNitihInA vA kRtA, yadvA ardhaM "se" tasyA gAthAyA ahaM karomi ardhapunastvaM prasAdhaya ityevamabhinavA gAthA kriyate // [bhA.4571] potthagapaJcayapaDhiyaM, kiM raDase rAsahu vva asilaayN| akayamuha ! phalayamAnaya, jA te likkhaMtu paMcaggA // vR-pustakapratyayAdeva bhavatA paThitaM na gurumukhAd ataH kimetena prayAsena ?, kiM vA tvamevaM rAsabha iva "asilAyaM" visvaramAraTasi ?, yadvA akRtam-akSarasaMskAreNAsaMskRta mukhaM yasyAsAvakRtamukhastasyAmantraNaM he akRtamukha ! paThitazikSita eva bhavAn kimapi jJAsyati, ataH 'phalakaM' paTTikAmAnaya yena tava yogyani 'paJcAgrANi' akSarANi likhyantAmasmAbhi / / evaM bhikSAM paryaTan yadi vikatthate tata idaM prAyazcittam[bhA.4572] lahugAdI chaggurumA, tava-kAlavisesiyA va caulahugA / adhikaraNamuttaruttara, esaNa-saMkAi phiddiymmi|
Page #1092
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-99, [bhA. 4572] - gAthAyAm adhIkArake ca caturlaghu, pustake caturguru, akSarazikSaNe SaDlaghu, svararaTane SaDguru / athavA tapaH-kAlavizeSitAzcaturladhukAH, tadyathA-gAthA-'rthIkArakayostapaH-kAlAbhyAM laghukAH, pustake kAlena gurukAH, akSareSu tapasA gurukAH, khararaTane tapasA kAlena ca gurukAH / 'adhikaraNaMca kalahastena samaMbhavati, uttarottarAH' uktipratyuktIH kurvANasya ca tasya bhikSAyA dezakAlaH sphiTati, tasmin sphiTiteparyaTanneSaNAyAH preraNaM kuryAta, akAlacAriNazca zaGkAdayo doSA bhvnti|| [bhA.4573] vAmaddati iya so jAva tena tA gahiyabhoyaNA iyre| acchaMte aMtarAyaM, emeva ya jo pddinntto|| vR-yAvadasau tena samamuttarapratyuttarikAM kurvan 'vyAmRdrAti' vyAkSepeNa velAM gamayati tAvaditare sAdhavo gRhItabhojanAH santa Asate, tato'ntarAyadoSaH / evameva ca yo glAnaH 'pratijJaptaH' 'tvadyogyaM prAyogyamadha mayA Anetavyam' ityabhyarthitaH tasminnapi tAvantaM kAlaM bubhukSite tiSThati tasya sAdhorantarAyaM bhvti|| [bhA.4574] kAlAikkamadAne, hoi gilANassa rogprivuddddii| paritAva'nagADhAtI, lahugAtI jAva carimapadaM / / vR-kAlAtikrameNa ca glAnasya bhakta-pAnadAne rogaparivRddhirbhavati / tatazca yadasAvanAgADhaparitApanAdikaM prApnoti tatra caturlaghukAdi prAyazcittaM yAvat kAlagate 'caramapadaM pArAJcikam / dvitIyapade gocarapraviSTo'pi pareNa pRSTaH san kathayet / / kiM kAraNam ? iti ced ucyate[bhA.4575] kiM jANaMti varAgA, halaM jahitANa je u pavvaiyA / evaMvidho avanno, mA hohiitena khyNti|| vR-yadA pareNa praznitA api na kathayanti tadA sa cintayati-kimete varAkA jAnanti ye halaM parityajya pravrajitAH ? / evaMvidho'varNa pravacanasya mA bhUt tena kAraNena kathayanti / atha "eganAeNa vA" ityAdisUtrapadavyAcikhyAsayA''ha[bhA.4576] ega nAyaM udagaM, vAgaraNamahiMsalakkhaNo dhmmo| gAhAhiM silogehi va, samAsato taM pi ThiccANaM / / vR-parapraznitena vivakSitArthasamarthanArthamekaM jJAtamabhidhAtavyam, tatraca udakaSTAnto bhvti| 'vyAkaraNaM' nirvacanam, yathA-kenacidharmalakSaNaM pRSTastataH pratibrUyAt-ahiMsAlakSaNo dharma iti; athavA gAthAbhiH zlokairvA samAsato dharmakathanaM karttavyam / tadapi ca sthitvA nopaviTena na vA bhikSAM hiNDamAneneti niyuktigAthAsamAsArthaH / athainAmeva vivRNoti[bhA.4577] najai anena attho, nAyaM diTuMta iti va egaTuM / vAgaraNaM puna jA jassa dhammatA hoti atthassa / / vR- jJAyate'nena dAntiko'rtha iti jJAtaM 6STAnta iti caikArtham / vyAkaraNaM punaryA yasya mokSAderarthasya 'dharmatA' svabhAvastasya nirvacanam / / athodakaSTAnto bhAvyate-ego sAhU ubhAmagabhikkhAyariyAe annaM gAma vaccai / tattha aMtarA nihattho milito / te do vi vaccaMtA aMtarApahe udagaMuttinnA / soagArogAmaM vaccai / tattha aMtarA mihattho milito| te do vi vacaMtA
Page #1093
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/99 aMtarApahe udagaM uttinnA / so apAro gAmaM paviho / tatya yatassa bhaginI asthitIe gharaM pAhuNago gto|saahuu vi bhikkhaM hiMDato tNdhrNgto| bhaginIe se purekammaM kayaM / sAhuNA paDisiddhaM / kIsa nAgiNhasi ? sAhU bhaNai-udagasamAraMbho, na vtttti|agaarobhnnti-jNme samaM paMthe udagaM uttitro sitaM kiha kappai? aho ! mAyAvino duddidhammANo tti / sAhU bhaNati-na vayaM mAyAvinona vA duddidhammANo / kintu(bhA.4578] pappaMkhu pariharAmo, appappavivajjao na vijjati hu! pappaM khalu sAvajaM, vajheMto hoiannvjo|| vR-'prApyameva parihartuM zakyameva vayaM pariharAmaH, aprApyasya-parihartumazakyasya mArgakramAyAtodakavAhakAdeH vivarjakaH-parirtA na vidyate / ata eva prApyaM sAvadhaM puraHkarmAdikaM varjayan 'anavadyaH' nirdoSo bhavati ||apic nAyamekAnto yadekavAnavadyatayA dRSTaM tadanyatrApyanavadyameva bhavati, tathAhi[bhA.4579] cirapAhuNato bhaginiM, avayAsito adosavaM hoti| taMceva majjha sakkhI,garahijjai annahiM kAle // vR-cirakAlAdAyAtaHprAghUrNako bhaginIm avakAzamAnaH'sastrahamAliGgan adoSavAn bhavati, tathA cAtra tvameva mama 'sAkSI' pramANa, sAmpratameva bhavatA ciraprAdhUrNakatayA bhaginIpariSvaGgasya kRtatvAditi bhAvaH / tAmeva ca bhaginImanyasmin kAle pariSvajan 'gahate' nindyate, atrApi tvameva pramANamiti ||tthaa[bhaa.4580] pAdehiM adhotehi vi, akkamitUNaM pi kIratI acaa| sIseNa vi saMkinnati, sacceva citIkayA chiviuN|| kR'arcA pratimAsA yAvadnAdyApipratiSThitAtAvadadhItairapipAdaiH 'Akramya uparicaTitvA'pi kriyate / saiva pratimA 'citIkRtA' caityatvena vyavasthApitA zIrSeNApi spaSTuM zaGkayate, zirasA spRzadbhirapi zaGkA vidhIyata iti bhAvaH / / [bhA.4581] kei sarIrAvayavA, dehatyA pUiyA na u viuttaa| sohijaMti vanamuhA, malammi bUDhe na sabve tu|| vR-'kecit zarIrAvayavAH' danta-keza-nakhAdayo dehasthAH santaH 'pUjitAH' prazastA bhavanti, na punaH 'viyuktAH' zarIrAt pRtagbhUtAH / tathA 'vraNamukhAnyapi' zrotra-cakSu-pAyuprabhRtIni male vyUDhe sati na sarvANyapi zodhyante kintu kaanicideveti|| [bhA.4582] jai egatthuvaladdha, savvattha vi eva mannasI mohaa| .. bhUmIto hoti kanagaM, kinna suvannA puno bhUmI / vR-yadi nAma ekatra yad upalabdhaM sarvatrApi tena bhavitavyam ityevaM mohAd' ajJAnAmanyase, tataH kathaya bhUmItaH kankamutpadyamAnaM dRzyate tataH suvarNAt punarapi kiM na bhUmiruptadyate? / / [bhA.4583] tamhA u anegaMto, na diTThamegastha savvahiM hoti / loe bhakkhamabhakkhaM, pijjamapijjaMca ditttthaaii|| vR-tasmAd 'anekAntaH' aniyamo'yam, kIdRzaH ? ityAha-naikatra dRSTaM sarvatrApi bhavatIti / ___
Page #1094
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-99, [bhA. 4583] 43 tathA ca loke prANyaGgatve samAne'pyodana-pakAnnAdikaM bhakSyaM mAMsa-vasAdikamamakSyam, takrajalAdikaM peyaM madya-rudhirAdikamapeyam, ityAdIni pRthaga vyavasthAntarANi dRSTAni tathA'trApyudakasamArambhAdau mntvyaani|| gatamekajJAtam, athaikavyAkaraNena yathAdharmo'bhidhIyatetathA darzayati[bhA.4584] jaMicchasi appaNato, jaMca na icchasi appnnto| taMiccha parassa vi yA, ettiyagaM jinasAsanayaM / / vR-yad 'AtmanaH svajIvasya sukhAdikamicchasiyaccaduHkhAdikamAtmano necchasi tat parasyApi' Atmavyatiriktasya jantoH iccha,AtmavatparamapipazyetibhAvaH / etAvajinazAsanaM' iyanmAtro jinopadeza iti / / gAthayA punarityaM dharma upadizyate[bhA.4585] savAraMbha-pariggahaniskhevo sababhUtasamayA y| ekkagamanasamAhANayA ya aha ettio mokkho| vR-sarvasya-sUkSma-bAdarAvazeSajIvaviSayasyArambhasyasarvasyaca-sacittA-'citta-mizramedabhinnasya parigrahasya yo nikSepaH- saMnyAso yA ca sarvabhUteSu samatA yA caikAgramanaHsamAdhAnatA 'atha' eSa etAvAn mokSa ucyate, kAraNe kAryopacArAd eSa mokSopAya ityartha / / zlokena yathA[bhA.4586] savvabhUta'ppabhUtassa, sammaM bhUtAI paaso| pihiyAsavassa daMtassa, pAvaM kammaM na bNdhii| vR-pAThasiddhaH / ye tu saMskRtarucayasteSAmitthaM mAthayA zlokena vA dharmakathA kriyate. vrata-samita-kaSAyANAM, dhAraNa-rakSaNa-vinigrahAH samyak / daNDebhyazcoparamo, dharma paJcondriyadamazca / / yatra prANivadho nAsti, yatra satyamaninditam / yatrAtmanigraho iSTastaM dharmamabhirocayet // vR-atha kiM kAraNaM sthitvA dharma kathanIyaH ? ityAzaGkayAha[bhA.4587] iriyAvahiyA'vanno, siTTha pi na giNhae ato tthiccaa| / bhaddiDDI paDinIe, abhiyoge cauNha vipareNa / / vR-IpithikI-cakramaNakriyA tAM kurvan yadi kathayati tadA loke'vaNoM bhavati-duISTadharmoNo'mI yadevaM gacchanto dharma kathayanti / api ca-ziSTamapi' kathitamapi dharmamevaM zrotA na gRhNAti ataH sthitvA ekazlokAdi kathanIyam / athApavAdApavAda ucyate-kazcid bhadrako dharmazraddhAluRddhimAn dharmaM pRcchati tataH sattvAnukampayA 'pravacanopagrahakarazca bhaviSyati' iti kRtvA tisrazcatastraH paJca vA bahutarA vA gAthA upavizya kathayitavyAH / pratyanIko vA kazcid vyativrajati taM pratIkSamANastAvad dharma kathayed yAvadasau vyatIto bhavati / yadvA sa pratyanIkaH sahasA To bhavet tato yaH salabdhikaH sa upazAmanAnimittaM bahuvidhamupadezaM dadyAt / daNDikasya vA abhiyogaH' balAtkAro bhavet / kimuktaM bhavati? -ekazlokena dharme upadiSTe daNDiko yAtkathaya kathaya mama samprati mahatI zraddhA vartate; tatazcaturNAM zlokanAM parato'pi kathayet / / AhakIzI punaH kathA kathayitavyA? kIzI vA na? iti ucyate [bhA.4588] siMgArarasutuiyA, mohamaI phuphukA hasahaseti /
Page #1095
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/99 jaM suNamANassa kahaM, samaNeNa na sA kaheyavvA // vRyAM kathAM zRNvataH zrotuH strIvarNakAdizravaNajanito yaH zRGgAro nAma rasastenottejitA satI mohamayI phumphukA 'hasahasati' jAjvalyate sA kathA zramaNena na kathayitavyA // [ bhA. 4589 ] samaNeNa kaheyavvA, tava-niyamakahA virAgasaMjuttA / jaM soUNa manUso, vaccai saMvega-nivveyaM // vR- tapaH anazanAdi niyamAH - indriya- noindriyanigrahAstatpradhAnA kathA tapo niyamakathA 'virAgasaMyuktA' na nidAnAdinA rAgAdisaGgatA zramaNena kathayitavyA, yAM zrutvA 'manuSyaH' zrotA saMvega-nirvedaM vrajati / saMvegaH - mokSAbhilASaH, nirvedaH - saMsAravairAgyam // mU. (100) no kappati niggaMdhANa vA niggaMthINa vA aMtaragihaMsi imAI paMca mahavvayAI sabhAvaNAI Aikkhittae vA vibhAvittae vA kiTTittae vA paveyattae vA, na'nnattha eganAeNa vA jAva siloeNa vA, se vi ya ThicA no ceva naM aThiccA / / vR- asya vyAkhyA prAksUtravad draSTavyA / navaram 'imAni' svayamanubhUyamAnAni paJca mahAvratAni 'sabhAvanAni' prativrataM bhAvanApaJcakayuktAnyAkhyAtuM vA vibhAvayituM vA kIrttayituM vA pravedayituM vA na kalpante / AkhyAnaM nAma sAdhUnAM paJca mahAvratAni paJcaviMzatibhAvanAyuktAni SaTkArakSaNasArANi bhavanti / vibhAvanaM tu-prANAtipAtad viramaNaM yAvat parigrahAd viramaNamiti / bhAvanAstu- "iriyAsamie sayA jAe0" ityAdigAthoktasvarUpAH / SaTkAyAstu pRthivyAdayaH / kIrttanaM nAma - yA prathamavratarUpA ahiMsA sA bhagavatI sadeva-manujA 'surasya lokasya pUjyA dvIpaH trANaM zaraNaM gati pratiSThetyAdi, evaM sarveSAmapi praznavyAkaraNAGgoktAn guNAn kIrttayati / pravedanaM tu mahAvratAnupAlanAtU svargo'pavargovA prApyata iti sUtrArthaH / / paraH praha-nanu pUrvasUtreNa gatArthamidam ataH kimarthamArabhyate ? ucyate [ bhA. 4590 ] gahiyA - Sgahiyaviseso, gAdhAsuttAto hoti vayasutte / nidesakato va bhave, parimANakato va vineto // vR-gAthAsUtrAd vratasUtre grathitA 'grathitavizeSo mantavyaH / kimuktaM bhavati ? - anantarasUtre "caugAhaM vA paMcagAhaM vA" ityuktaM tAzca gAthA grathitA bhavanti, imAni tu mahAvratAni grathitAni agrathitAni vA bheyuH / grathitAni nAma-pada-pAThabandhena vA zlokabandhena vA baddhAni, agrathitAni tu-mutkalaireva vacanairyAnyabhidhIyante / yadvA nirdezakRto'tra vizeSo bhavati-anantarasUtre "caturgAthaM paJcagAthaM vA kathayituM na kalpate" ityuddezamAtrameva kRtam, atra tu "mahAvratAni sabhAvanAkAni" ityanena tasyaiva vizeSanirdezaH kriyate / parimANakRto vA vizeSo vijJeyaH yadadhastanasUtre dharmasvarUpamuktaM tadevAtra "mahAvratapaJcakam" iti saGghayayA vizeSitaM nirUpyate / / athAtraiva doSAnAha[bhA. 4591] paMcamahavvayatuMgaM, jinavayaNaM bhAvanApiNiddhAgaM / sAhaNe lahugA ANAi dosa jaM vA nisijjAe // vR- iha jinavacanaM me rusadRzaM paJcabhirmahAvrataistuGgam-ucchritam, paJcamahAvratamayocchrayamityarthaH / tasyaiva ca mahAvratocchrayasya rakSaNArthaM bhAvanAbhi paJcaviMzatisaGkhyAkAbhi pinaddhaM gADhataraM niyantritam / IdhzaM jinavacanamantaragRhe upavizya kathayatazcaturlaghukAH AjJAdayazca doSAH / yad vA gRhaniSadyAyAM
Page #1096
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 100, [bhA. 4591] 45 vAhitAyAM prAyazcittaM yacca doSajAlaM tad Apadyate / tathA mahAvratapaJcakaviSayA doSA bhavanti, tathAhi prANavadhamApadyeta prANavadhe vA zaGkayeta, evaM yAvat parigrahamApadyeta parigrahe vA zaGkayeta // tathAhi [ bhA. 4592 ] pANavahammi guruvviNi, kappaTThoddANae ya saMkA u / bhaNio na ThAi koyI, mosammi ya saMkaNA sANe // vR- gRhe upavizya sAdhurdharmaM kathayati, gurviNI ca tasyAntike upaviSTA zRNoti, yAvaccAsau tatra tiSThati tAvat tadIyagarbhasya AhAravyavacchedena vipattirbhavati, evaM prANavadhe lagati / tathA dharmaM kathayataH kAcidaviratikA zRNvatyevApAntarAle kAyikAbhUmiM gacchet, tasyAH putrastatraivAste, tataH sapatnI cchidraM labdhvA tamutkSepaNabhiSeNa sAdhoragrato nipAtyApadrAvayati, evaMprANAtipAtaviSayA zaGkA bhavet / tathA 'yat tIrthakaraiH pratiSiddhaM tad mayA na karttavyam' iti pratijJAya taiH pratiSiddhAM niSadyAMcAhayato mRSAvAdo bhavati / yadvA svamukhenaiva gRhaniSadyAM niSidhya pazcAdAtmanaiva tAM paribhuJjAno mRSAvAdamApadyate / athavA sa dine dine tasyA aviratikAyA agre dharmaM kathayati tato gRhasvAminA bhaNitaH mA mama gRhamAyAsIriti sAdhunA bhaNitam AgamiSyanti te gRhaM pANazunakAH; evamuktvA'pi jihvAlolatAdoSeNa tadeva gRhaM vrajan 'bhaNito'pi tena gRhasthena vArito'pi kazcid na tiSThati, evaM mRSAvAdamApnoti sa ca gRhastho brUyAt kiM pANazunakaH saMvRtto'si ? iti / yadvA gRhastho bhojana kuvaMna dharmaM zRNvatImagArI kimapyutkRSTaM dvitIyAGga yAceta, sA brUyAtzunA bhakSitam agAro brUyAt-jAnAmyahaM taM zvAnaM yena bhakSitamiti; evaM mRSAvAdaviSayA zaGkA bhavet // athAsyA eva pUrvArdhaM vyAcaSTe [ bhA. 4593] khuhiyA pipAsiyA vA, maMdakkheNaM na tassa uTThei / gabhasta aMtarAyaM, bAdhijai sannirodheNaM // vR-gurviNI dharmakathAM zRNvatI kSudhitA vA pipAsitA vA bhavet, sA ca tasya sAdhoH sambandhinA 'mandAkSeNa' lajjayA nottiSThati, tato garbhasyAntarAyaM bhavati / tena cA''hAravyavacchedalakSaNena sannirodhena sa garbho bAdhyate, tato vipattimapyasau prApnuyAditi prANavadhamApadyate // atha prANivadhaviSayAM zaGkAM darzayati [ bhA. 4594] ukkhivito so hatthA, cuto tti tassa'ggato nivADittA / sotAra vicAragate, hA ha tti savittiNI kuNatI / / 'vR- aviratikAyA agre sa dharmaM kathayati sA cApAntarAle kAyikyarthaM nirgatA, tatastasyAM 'zrotryAM' zrAvikAyAM vicArabhUmau gatAyAM sapatnI tadIyaM putraM tasya sAdhoragrata utkSipya bhUmI sahasaiva nipAtayati, nipAtya ca 'aho ! anena zramaNenAyaM putra utkSiptaH satretadIyahastAcyuto vipannaH' iti mahatA zabdena 'hA hA !' iti pUtkAraM karoti, tato bhUyAMlloko militastaM sAdhuM tatra sthitaM dRSTavA zaGkAM kuryAt kiM manye satyamevedam ? iti / mRSAvAdadoSaH prAk saprapaJcamuktaM iti iti na bhUyo bhAvyate // athAdattAdAna-maithunayordoSAnAha [ bhA. 4595 ] sayameva koi luddho, avaharatI taM paDucca kammakarI / vANigiNI mehune, bahuso ya ciraM ca saMkA ya //
Page #1097
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/100 vR- kazcid vratIlubdhaH san vijanaM matvA svayameva suvarNasaGkalikA mudrikAdikamapaharati, evamadattAdAnamApadyate; taM vA saMyataM pratItya 'sAdhutrArthe zaGkiSyate nAham' iti kRtvA karmakarI kAcidapaharet / vANijikA vA kAcit proSitabhartRkA tayA samaM maithunaviSayA Atma-parobhayasamutthA doSA bhavanti; athavA yatra proSitapatikAstiSThanti tatrAsau 'bahuzaH' vAraM vAraM vrajati ciraM ca tAbhi saha kandarpaM kurvANastiSThati tatazcaturthaviSaye zaGkayeta 11 atha parigrahadoSAnAha--- [bhA. 4596 ] dhammaM kahai jassa u, tammi u vIyArae gae sNte| sArakkhaNA pariggaho, pareNa diTThammi uDDAho / bR- 'yasya' zrAvakAderagre dharmaM kathayati sa brUyAt yAvadahaM kAyikAM vyutsRjya samAgacchAmi tAvad bhavatA gRhaM rakSaNIyam; evamukatvA tatra vicArabhUmau gate sa saMyato tAvat tad gRhaM saMrakSati tAvat parigrahadoSamApadyate / tadevaM gRhaM rakSan pareNa dRSTaH sa zaGkAM kuryAt nUnametasyApi hiraNyaM suvarNaM vA vidyate; uDDAhaM ca sa kuryAt aho ! ayaM zramaNakaH saparigraha iti / yata ete doSA ato nAntaragRhe dharmakathA karttavyA // dvitIyapadamAha [bhA. 4597 ] egaM nAthaM udagaM, vAgaraNamahisalakkhaNo dhammo / gAhAhi silogehi ya, samAsato taM pi ThiccANaM // vR- gatArthA // mU. (101) no kappati niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA pADihAriyaM sijjA-saMthArayaM AyAe apasihaDa saMpavvaettae / [ bhA. 4598 ] avidinamaMtaragihe, parikahaNamiyaM pa'dinamii jogo / nigama va samANaM, bahiM va vRttaM imaM aMto // kR- antaragRhe yat 'parikathanam' upadezapradAnaMtad 'avitIrNa' tIrthakarairgRhapatinA vA nAnujJAtam / 'idamapi' prAtihArikazayyA-saMstArakasyApratyarpaNam 'adattam' ananujJAtam 'iti' ayaM yogaH' sambandhaH / yadvA nirgamanaM pratizrayAd dvayorapi sUtrayoH 'samAnaM' tulyam / athavA pUrvasUtre pratizrayAd 'bahiH' bhikSAyAM nirgatasya dharmakathanaMna kalpate ityuktam, idaM punaH 'antaH pratizrayamadhye saMstArakasya yad nikSepaNaM tatra kalpate ityatra pratipAdyate / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA pratiharaNaM pratihAraH - pratyarpaNaM tamarhatIti prAtihArikaM zayyA casarvAGgINA saMstAraka:- ardhatRtIya hastamAnaH zayyA-saMstArakaM tad 'AdAya' gRhItvA kAryasamAptI 'apratihRtya' pratyarpaNamakRtvA 'sampratavrajituM' grAmAntaraM vihartumiti sUtrArtha / / atha bhASyavistaraH[ mA. 4599] siJjA saMthAro yA, parisADI aparisADi mo hoi / parisADi kAraNammiM, aNaSpiNe mAso ANAdI | vR- zayyA saMstArako vA parizATI aparizATI ca bhavati / parizATI tRNAdimayaH, aparizATI phalakAdimayaH / tatra parizATIsaMstArakaH kAraNavazAd Rtubaddhe gRhIto bhavet taM mAsakalpe pUrNe'narpayitvA vrajato mAsalaghu AjJAdayo doSAH / ete cApare [bhA. 4600] socdyA gata tti lahugA, appattiya guruga jaM ca voccheo / kappaTTa khellaNe nayana shaNa lagu lahuga gurugA ya //
Page #1098
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 101, [bhA. 4600 ] vR- saMstArakasvAminA zrutam - saMstArakamanarpayitvA gatAste saMyatAH evaM zrutvA yadi prItikaM karoti- 'anarpite'pyanugraha evAsmAkam' iti tatazcaturlaghavaH / athAprItikaM karoti-madIyAni tRNAni hAritAni vinAzitAni vA iti tadA caturguravaH / yacca taddravyasyAnyadravyasya vA vyavacchedastadA'pi cturgurukm| athavA tasmin saMstArake zUnye "kappaTTa "tti bAlakAni khelante tato mAsalaghu, athAnyatra taM nayanti tatazcaturlaghu, athAgnau prakSipya dahanti caturlaghavaH, dahyamAne ca tasminnanyeSAM prANajAtIyAnAM virAdhanA bhavet tanniSpannaM prAyazcittam / / athAprItikapadaM vyAcaSTe[ bhA. 4601] dijaMte vi tayA'nicchitUNa appemu bhe tti netRNaM / kayakajjA janabhogaM, kAUNa kahiM gayA bhacchA | 47 kR-grahaNakAle nirdejamapi dIyamAnaM tadAnIM necchanti sma / 'aniSyaca' anabhikAGkSaya mAsakalpe pUrNe "bhe" bhavatAmarpayiSyAma iti bhaNanapUrvakaM nItvA sAmprataM 'kRtakAryA' vihitAtmaprayojanAH zUnye janabhogyaM kRtvA kutra grAmenagare vA gatAH ? / "bhacche"ti naipAtikaM padaM kutsAyAM varttate, kka punaste durddaSTadharmANo gatAH ? ityarthaH // atha "kappaTTa khellaNe" ityAdi vivRNoti [ bhA. 4602 ] kappaTTa khellaNa tuaTTaNe ya lahugo ya hoti gurugo ya / itthI purisatuyaTTe, lahugA gurugA anAyAre // vR-tatra saMstArake kalpasthakAni khelante laghuko mAsaH / atha tAnyeva tvagvarttayanti guruko mAsaH / atha mahatI strI mahAn puruSo vA tvagvarttayati caturlaghu / athaitAvanAcAramAcaratastadA caturgurukAH // [bhA. 4603] vocchede lagu-gurugA, nayane DahaNe ya dosu vI lahugA // vihaniggayAda' laMbhe, jaMpAve sayaM va tu niyattA // vR-tasyaivaikasya sAdhoH tasyaiva caikasya dravyasya vyavacchede caturlaghu / anekeSAM sAdhUnAmanyadravyANAM ca vyavacchede caturguru / saMstArakasya kalpasthakairanyatra nayena dahane ca dvayorapi caturlaghavaH / vyavacchedakaraNAcca saMstArakAderalAbhe viham - athavA tannirgatAdayo yat paritApanAdi prApnuvanti svayaM cA nivRttAstatra prAptAH saMstArakAdikamalabhamAnAyAM virAdhanAmAsAdayanti tanniSpannaM prAyazcittam / / [ bhA. 4604 ] mAissa hoti gurugo, jati ekkato bhAga'nappie dosA / aha hoti annamanne, te caiva ya appiNaNe suddho // vR- 'mAyinaH' mAyAvato guruko mAso bhavati / kathaM punarmAyAM karoti ? ityAha-yadi 'akataH' ekasmAd gRhAdanekaiH sAdhubhiraneke saMstArakA AnItAstadA "bhAga "tti pratyarpaNakAle teSu pRthagbhAgIkRteSu ya AtmIyaM bhAgaM 'tatraiva gRhe netavyaH' iti kRtvA teSAM madhye prakSipati nAtmanA tatra nayati eSa mAyI bhaNyate / asya ca ye'narpite saMstArake doSAH te sarve'pi mantavyAH / athAnyAnyebhyo gRhebhya AnItAH saMstArakA bhavanti tadAMpi mAyAkaraNe ta eva doSAH / tasmAd yato gRhAdAnItastatra vidhinA pratyarpaNe zuddha iti saGgrahagAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivRNoti[ bhA. 4605) saMthAregamanege, bhayaNa'DavihA u hoi kAyavvA / purise ghara saMthAre, egamanege tisu patesu // kR. saMstAra ke gRhyamANe ekA-'nekapadAbhyAmaSTavidhA bhajanA karttavyA bhavati, aSTau bhaGgA ityarthaH /
Page #1099
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/101 sA caiteSu triSu padeSu, tadyathA-puruSe gRhe saMstArakeca / eteSu ekA-'nekapadAbhyAmathai bhaGgAH, yathA-ekena sAdhunA ekasmAd gRhAd ekaH saMstArakaHAnItaH 1 ekenaikasmAdanekera ekenAnekebhyo gRhebhya ekaH 3 ekenAnekebhyo gRhebhyo'neke saMstArakA aaniitaaH| evamekena sAdhunA catvAro bhaGgA labdhAH, anekairapi sAdhubhirevameva catvAro bhaGgA labhyante, sarvasaGghayayaite'STa bhnggaaH|| [bhA.4606] Anayane jA bhayaNA, sA bhayaNA hoti appinaMte vi| vocattha mAyasahie, dosA ya anppinnNtmmi|| vR-saMstArakasyAnayane yA bhajanA' aSTabhaGgI bhaNitAsaiva bhajanA saMstArakamarpayato'pi bhavati, yathaivAnItastathaiva pratyarpayitavya iti bhAvaH / atha viparyastaM pratyarpayati mAyAM vA karoti na vA sarvathaivArpayati tato viparyaste mAyAsahite'narpayati ca doSA vyavacchedAdayo bhavanti / tatra ye AdyAzcatvAro bhaGgAsteSu yathaiva grahaNaM tathaivArpayanti / paJcamabhaGge grahaNakAle 'asmAkamanyataraH samarpayiSyati' ityeSa vidhina vihitastato yadyekaH pratyarpayati tadA viparyastaM bhavati / SaSThabhaGge ekaH sAdhuH pratyarpayituM prasthitaH aparazcintayati 'madIya api tRNakambikAstatraiva netavyA' iti kRtvA tadIyAnAM tRNAdInAM madhye prakSipati, eSA mAyA bhaNyate / saptame bhaGge tRtIyabhaGge vA kambikAstRNAni vA ekasmin gRhe'rpayato'narpaNaM bhavati / yata ete doSAstasmAt pRthak pRthak sarvairapi pratyarpaNIyAH / kAraNe punarviparItamarpayati na vA arpayati / / tadeva kAraNamAha[bhA.4607] biiyapaya jhAmite vA, desuTThANe va bodhikabhae vaa| addhANasIsae vA, sattho va padhAvito turiyaM / / vR-dvitIyapade saMstArako dhyAmito bhavet, dezotthAna vA saMstArakasvAmI kutrApi gata iti na jJAyate, bodhikabhaye saMstArakasvAmIsAdhavo vA naSTAH, adhvazIrSake vA sArthastvaritaM pradhAvito yAvat saMstArakaM pratyarpayati tAvat sArtho dUraMgacchati aparazca sArtho durlabhaH / / [bhA.4608] etehi kAraNehiM, vacaMte ko vi tassa u nivede / appAhaMti va saagaariyaaiasd'nnsaahuunnN|| vR- etaiH kAraNairna pratyarpayeyuH-adhvazIrSake ca tvaritaM vrajatAmekaH ko'pi sAdhurgatvA tasya saMstArakasvAmino nivedayati-sArthastvaritaM pradhAvitastato nAsmAbhi pratyarpitaH, yUyaM punastaM saMstArakamAnayadhvam / anyasAdhUnAM vA nivedayanti-amukasmin kule saMstArakaH pratyarpaNIyaH / anyasAdhUnAm 'asati' abhAve sAgArikAdIn "appAhanti" sandizanti-eSa saMstArako'mukasyArpaNIyaH / eSa tRnnkmbikaasuvidhiruktH|| [bhA.4609] eseva gamo niyamA, phalaesu vi hoi aanupuvviie| cauro lahugA mAI, ya natthi eyaM tu nANattaM / / vR-eSa eva gamo niyamAt phalakeSvapyAnupUrvyA vaktavyo bhvti|nvrm-praayshcitte vishessH| phalakamayasya saMstArakasyApratyarpaNe caturlaghukAH / mAyI ca nAsti, yathA tRNeSu kambikAsu vA aparAstRNakambikAH prakSipyante tathA phalakAnAM nAsti prakSepa iti bhAvaH / etad nAnAtvamatra mntvym|| mU. (102) no kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA sAgAriyasaMtiyaM sejjAsaMthArayaM AyAe
Page #1100
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-102, [bhA. 4609] avikaraNaM kaTTha saMpavvaittae / / [bhA.4610] saMthAragaahigAro, ahavA paDihArigA u sAgArI / nIhArimo anIhArimo yaiti esa saMbaMdho / / vR-saMstArakasyAdhikAro'yamanuvartate, tata idamapi saMstArakasUtramArabhyate / athavA pUrvasUtre prAtihArikaH saMstAraka uktaH, atrtusaagaarikstko'bhidhiiyte|ydvaa nihArimoani rimazceti dvidhA saMstArakaH / tatra nirharaNam-anyatra nayanaM tena nirvRtto nirhArimaH, anyatra nItvA pratyarpaNIya ityarthaH / tadviparIto'nihArimaH / tatra nirhArima uktaH, iha punaranirima ucyate / eSa smbndhH| atha sUtrasya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAM vA nigranthInAM vA sAgArikaH-zayyAtarastasya satkaM zayyAsaMsatArakam 'AdAya' gRhItvA 'avikaraNaM kRtvA' avikaraNaM nAma-yat sAdhunA karaNaM kRtam-tRNAnAM prastaraNaM kambikAnAM bandhanaM phalakasya sthApanam, tad anapanIya 'sampravrajituM' vihartumiti sUtrArthaH ||ath niyuktyA vistArayitumAha[bhA.4611] sAgArisaMti vikaraNa, parisADiya aparisADie cev| tammi vi soceva gamo, pacchittussagga-avavAe / / vR- sAgArikasatkasyasaMstArakasya vikaraNaM kRtvA gantavyam / sa ca parizATI aparizATI ceti dvividhaH / tatrApisa eva prAyazcittotsargA-'pavAdeSu gamo mantavyaH / avikaraNe ceme doSAH [bhA.4612] kiDDa tuaTTaNa bAle, nayane DahaNe ya hoi taha cev| vikaraNa pAsuddhaM vA, phalaga taNesuMtu sAharaNaM // vR-bAlAnAM-kalpasthakAnAM krIDane tvagvarattane'nyatra nayane dahane ca doSAstathaiva bhavanti tato vikaraNaM krttvym| katham? ityAha-phalakasya pArzvataHsthApanamUrddhakaraNaMvA, tRNeSutu saMharaNam' ekatra mIlanam, tuzabdAt kambikAsu bandhanacchoTanam, etad vikaraNam / / idameva vyAkhyAti[bhA.4613] puMje vA pAse vA, uvari puMjesu vikaraNa taNesu / phalagaMjatto gahiyaM, vAghAe vikaraNaM kujA // vR-yAni tRNAni puJjAd gRhItAni tAni pujeSveva nikSepaNIyAni, yAni pArzvatastAni pArve sthApanIyAni, evaM tRNeSu vikaraNaM bhavati / phalakaM yato gRhItaM tatraiva nItvA yadi pArzvataH sthApitamAsIt tadA pArve, athordhva sthApitamAsIt tata UrdhvaM sthApyate / kambikA api yato gRhItAstatra bandhAn choTayitvA nikSepaNIyAH / atha vyAghAtena tatra netuM na pAryante tadA tatraiva sthApayitvA niyamAd vikaraNaM kuryAt / / .. [bhA.4614] bitiyamahasaMthaDe vA, desuTThANAdisU va kajesu / eehi kAraNehiM, suddho avikaraNakaraNe vi|| vR-dvitIyapade yathAsaMstute vikaraNaM na kuryAt na ca prAyazcittamApnuyAt / yathasaMstRtaM nAmaniSpakampaM campakapaTTAdi / 'dezotthAnAdiSu vA' pUrvasUtrokteSu kAryeSu vikaraNaM na kuryAt / etaiH kArairavikaraNakaraNe'pi zuddhaH / / mU. (103) iha khalu niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA pADihAriekA sAgAriyasaMtievA sejAsaMthArae (2014
Page #1101
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/103 vippaNasijA se ya anugavesiyabve, siyA se a anugavessamANe labhejjA tasseva paDidAyavve, siyA se a anugavessamANe no labhinA evaM se kappai doghaM pi uggahaM anunnavittA parihAraM pariharitae / [bhA. 4615] 50 dogayaraM na gavesiyaM puvvasAmiNo deMti / apamAdaTThA ahie, hie ya suttassa AraMbho // vR- 'dvayoH' prAtihArika-sAgArikasatkayoH parizATyaparizATinorvA saMstArakayorekataraM saMstArakaM naSTaM gaveSayitvA pUrvasvAminaH prayacchanti, ataH 'ahRte' anaSTe'pramAdArthaM hate ca gaveSaNAdisAmAcArIpradarzanArthamasya sUtrasyArambhaH kriyate / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA'iha' asmin maunIndre pravacane sthitAnAM 'khaluH' vAkyAlaGkAre nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA prAtihAriko vA sAgArikasatko vA zayyAsaMstArakaH 'vipraNazyet' vividhaiH prakAraiH prakarSeNa rakSyamANo'pi nazyet, sa ca 'anugaveSayitavyaH' vipraNAzAnantaraM pRSThata eva gaveSayitavyaH / 'syAd' bhavet sa cAnugaveSyamANo labhyeta tasyaiva saMstArakasvAminaH 'pratidAtavyaH' pratyarpaNIyaH / syAt sa cAnugaveSyamANo no labhyeta tata evaM "se" tasya kalpate 'dvitIyamapyavagrahamanujJApya ' ekaM tAvat prathamaM yadA gRhItastadA'nujJApitaH, tato vipranaSTaH san gaveSyamANo'pi yadA na labdhastadA saMstArakasvAminaH kathite sati yadasAvanyaM saMstArakaM dadAti yadvA sa eva saMstArakasvAminA mRgyamANo labdhaH tatastadviSayaM dvitIyamavagrahamanujJApya 'parihAraM' dhAraNAparibhogalakSaNaM 'parihattu' dhAtUnAmanekArthatvAt kartumiti sUtrArthaH / atha niryuktivistaraH[ bhA. 4616] saMdhAro nAsihitI, vasahIpAlassa maggaNA hoti / sunAI u vibhAsA, jaheva heDDA taheva ihaM // vR-zUnyAyAM vasatI kRtAyAM saMstArako nayatIti matvA prathamata eva vasatirazUnyA kartavyA yenAsau na nazyati, ata evAtra vasatipAlasya mArgaNA bhavati / katham ? ityAha- "sunnAI' ityAdi, yathaiva 'adhastAt' pIThikAyAM zayyAkalpikadvAre "sunne bAla gilANe" ityAdikA vibhASA kRtA tathaivehApi mantavyA // sthAnAzUnyArthaM punaridamAha [mA. 4617] paDhamammi ya caulahuga, sesesuM mAsiyaM tu nANattaM / dohi gurU ekkeNaM, cauthapade dohi vI lahugA // vR- 'prathame sthAne' vasateH zUnyatAkaraNalakSaNe caturlaghukAH 'dvAbhyAM' tapaH-kAlAbhyAM gurukAH / 'zeSeSu' bAla-glAnA 'vyaktasthApanalakSaNeSu triSu laghumAsikam / tacca bAlasthApane tapasA gurukam, lAnasthApane kAlena gurukam, 'caturthapade' avyaktasthApanAtmake 'dvAbhyAmapi ' tapaH- kAlAbhyAM laghukam / atra doSAnupadarzayati [ bhA. 4618] micchatta baDuga cAraNa-bhaDANa maraNaM tirikkha manuyANaM / Aesa bAla nikkeyaNe ya sunne bhave dosA // [bhA. 4619 ] bali dhammakahA kiDDA, pamajjaNA''varisaNA ya pAhuDiyA / khaMdhAra agani bhaMge, mAlavatenA ya nAI ya // vR-gAthAdvayaM pIThikAyAM savistaraM vyAkhyAtam / yata ete doSA ato vasati zUnyA na karttavyA,
Page #1102
--------------------------------------------------------------------------
________________ 51 uddezakaH3, mUlaM-103, [bhA. 4619] na vA bAlo glAno'vyakto vA vasatipAlaH sthApanIyaH / / [mA.4620] saMthAravippanAso, evaM khuna vijatIti coeti / suttaM hoi ya aphalaM, aha saphalaM ubhayahA dosA / / vR-'nodayati' paraH prerayati-evaM 'khuH' avadhAraNe surakSite kriyamANe saMstArakasya vipraNAzo na vidyate, tathA ca "sejjAsaMthArae vippaNasijjA" ityAdilakSaNaM sUtramaphalaM bhavati; atha sUtraM saphalaM manadhvetataH 'bAlAdidoSarahito vasatipAlaH sthApanIyaH' iti yaduktaM tadaphalaM prApnoti; evamubhayathA'pi doSA bhavanti // sUrirAha-yathA dvayamapi saphalaM bhavati tathA'bhidhIyate[bhA.4621] nijaMtA''nijatA, AyAvaNanINito va hIrejA / tena-'gani-udagasaMbhama, bohikabhaya rtttthuhaanne|| vR- pratyarpaNArthaM nIyamAnaH saMstArako rAjapuruSairantarA hiyeta, "AnijaMto"tti gRhapatigRhAdAnIyamAno vA rAjapuruSairbalAdapahiyeta, AtApanam-Atape saMstArakasya pradAnaM tadarthaM vA bahirniSkAzitaH kenApi hiyeta, stenA-'gnyudakasambhrameSuvAbodhikabhayevA rASTrasya-dezasya yada utthAnam-udvasIbhavanaM tatra hriyet|| [bhA.4622] paDisehena va laddho, paDilehaNamAdivirahite gahaNaM / anusaThThI dhammakahA, vallabho vA nimitteNaM // dha-pratiSedho nAma-saMstArako mAryamANastena svAminA 'nAhaM prayacchAmi' iti pratiSiddhaH tataHsakenacid bhadrakaNAnuziSTaH-kina prayacchasi? iti;sapAha-vipraNAzabhayAta; itaro bravItinAmISAM hastAd vipraNazyati; evaMvidhena pratiSedhena vA labdhaH sa prayalena rakSyamANo'pi pratyupekSaNAnimittaM bahinItaH, sAdhuzca vismRtarajoharaNArthaM madhye praviSTaH, sa ca 'utkRSTo'yam' iti kRtvA virahitaM matvA kenApi gRhItaH, AdigrahaNAd upAzrayasyAntarapi rAjavallabhena sRSTvA balAmoTikayA grahaNaM kRtam / evaM vipraNaSTe sati yena hRtastasya pAzrvAda mArgayitavyaH / atha mArgito'pi na dadAti tato'nuziSTi kriyte| tathApyaprayacchatidharmakathA kartavyA / evamapyadadAne yo dramakastasyama bhApanaM kriyate / yastu rAjavallabhaH sa nimittenaavrtniiyH|| kathaM punaranuziSTi kriyate ? ityucyate[bhA.4623] dinno bhavaviheneva esa nArihasi ne na daauNje| anne vi tAva deyo, de jANamajANayA''nIyaM // vR-ya eSa bhavatA saMstArako gRhItaH sa bhavadvidhenaiva viziSTapuruSeNa dattaH, tataH "ne" asamAkaM na nArhasi dAtum, anyo'pi tAvadbhavatA saMstArako deyaH, kiM punaryo'nyadattaH?, tato jAnatA'jAnatA vA AnItamamamasmAkaM prayaccha / / evamanuziSTayA yadi na prayacchati tato'yaM vidhiH[bhA.4624] maMta nimittaM puna rAyavallabhe damaga bhesnnmdete| dhammakahA puna dosu vi, jati avarAho duhA v'dhio|| vR-rAjavallabhe'dadati mantrI nimittaM vA pryoktvym|drmksy tubheSaNaM kartavyam / dharmakathA punardvayorapi dramaka rAjavallabhayoH prayujyate, yathA-yatayaH-sAdhavasteSAmuparaNApahArAdiraparAdhaH 'dvidhA'pi' ihaloke paraloke cAhito bhavati // idameva vyanakti
Page #1103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/103 [bhA.4625] annaM pitAva tenaM, iha paraloke'pahAriNAmahiyaM / parao jAyitaladdhaM, kiM puna mnupphrnnesu|| vR-'anyadapi prAkRtajanaviSayamapi yat stainyaM tat tAvadiha paraloke cA'pahAriNAmahitaM bhavati, kiM punaH parato yAcitaM yad labdhaM tadapahiyamANaM 'manyupraharaNeSu' sAdhuSu ? kimuktaM bhavati ?-manyu-krodhastAharaNAH-tadAyudhA eva RSayaH, tatasteSAM hiyamANamiha-paralokayoH sutarAmahitaM bhavati // evamapyukto yadi na dadyAttataH[bhA.4626] khaMte va bhUNae vA, bhoiga-jAmAuge asai saahe| siTTammijaM kuNai so, maggaNa dAnaMca vavahAre / / vR-"khaMte"tti pitA tena gRhIte putrasya nivedyate / bhrUNakaH-putrastena gRhIte pitA prajJApyate / yadvA yA tasya 'bhojikA' bhAryA yo vA jAmAtA tAbhyAmasau bhANayitavyaH / "asai sAhe"ti sarvathA'pi yadi na dadAti tadA mahattarAdInAM nivedyate / tasya 'ziSTe' kathite yadasau mahattarAdi karoti tat pramANam / evaM praNaSTasya saMstArakasya mArgaNam / evamapyalabhyamAne prAntasya saMstArakasvAminaH "dAnaM" ti vetanaM dIyate, vyavahAro vA karaNaM pravizya kartavya iti sanahagAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivRNoti(bhA.4627) bhUNagagahie khaMtaM, bhaNAi khaMtagahite ya se putN| . asatitti na demANe, kuNati davAveti vana vaau|| vR-bhrUNakena gRhItaM 'khantaM pitaraM 'bhaNati' prajJApati / khantena tu gRhIte "se" tasya putraM bhnnti| upalakSaNamidam, tena bhojikAdinA'pi bhANayati / "asaI"tti etad grahaNapadam ato vyAcaSTe-"na demANe"tti evamapyadadAne bhojikaadernivedyte| tato yadasau bandhanarodhanAdi karoti dApayati vA na vA tat pramANam // [bhA.4628] bhoiya uttarauttara, neyavvaM jAva pacchimo raayaa| dAnaM visajjaNaM vA, diTThamadiDhe imaM hoi|| vR.prathamaM bhogikasya nivedyate / yadyasau na dApayati tato yastatra dezArakSakaH sa jJApyate / evamuttarottaraM tAvad netavyam yAvadapazcimo rAjA / tato "dAnaM"ti bhojikAdayazcaurasakAzAd gRhItvA sAdhUnAM saMstArakaM dadhuH / "visajagaMva"tti yadvA te bhogikAdayo bhaNeyuH-gacchata yUyam, vayaM saMstArakaM saMstArakasvAminaH samarpayiSyAma iti / eSa vidhiddaSTe saMstArakastenake mantavyaH / ahaTe 'idaM vakSyamANaM bhvti||athainaamev gAthAM vyAcaSTe[bhA.4629] khaMtAisiTTha'diMte, mahatara kiccakara bhoie vA vi| desArakhiya'mace, karaNanivemA guruudNddo|| vR- "khaMta"tti pitA tadAdInAmanantaroktanItyA ziSTe-kathite'pyadadAne 'mahattarasya' grAmapradhAnapuruSasya kadhayanti / "kRtyakaraH' grAmakRtye niyuktaH bhogikaH' grAmasvAmI tayorvA kathayanti / 'dezArakSakaH' mahAbalAdhikRtaH 'amAtyaH' rAjamantrI tayorvA yathAkramaM nivedyate / tathA'pyadadAne karaNe'pi nivedayanti / nRpasya tuna nivedyate, 'guru' garIyAn sarvasvaharaNAdiko daNDo bhavediti kRtvaa||
Page #1104
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 103, [ mA. 4630] [ bhA. 4630] ee u davAveMtI, ahava bhaNejjA sa kassa dAyavvo / amugassa tti ya bhaNie, vaccaha tassa'ppiNissAmo // 53 vR- 'ete' bhogikAdayo yadi dApayanti tato laSTam / athavA te bhaNeyuH sa saMstArakaH kasya dAtavyaH ? iti tataH sAdhubhiH 'amasya' iti bhaNite te bruvate varajata yUyam, vayameva tasyArpayiSyAma iti // [ bhA. 4631 ] jati siM kajjasamattI, vayaMti iharA u ghettu saMthAraM diTThe nAte cevaM, adiTTha'nAe imA jayaNA // vR- yadi "siM" teSAM sAdhUnAM tena saMstArakeNa kAryasamAptiH saJjAtA mAsakalpazca pUrNastato bhogikAdibhirvisarjitA vrajanti, 'itarathA' saMstArakakArye'samApte' pUrNe mAsakalpe taM vA'nyaM vA saMstArakaM gRhItvA paribhuJjate / evaM dRSTe saMstArake jJAte vA stene vidhiruktaH / adRSTe'jJAte ceyaM yatanA bhavati // [bhA. 4632] vijAdIhi gavesaNa, ahiDe bhoiyassa va kadheti / jo bhaddao gavesati, paMte anusaTThimAINi / / vR-vidyAdibhiH saMstArakastenasya gaveSaNA karttavyA / atha na santi vidyAdayastato'dRSTe'jJAte stene bhogikasya kathayanti / tato yo bhadrako bhavati sa svayameva gaveSayati, yastu prAntaH sa svayaM na gaveSayati, tatastatrAnuziSTyAdIni padAni prayoktavyAni eSA / purAtana gAthA, ata enAM vyAkhyAnayati [ bhA. 4633] AbhoginIya pasiNena devayAe nimittato vA vi / evaM nAe jayaNA, sacciya khaMtAdi jA rAyA // vR- AbhoginI nAma vidyA sA bhaNyate yA parijapitA satI mAnasaM paricchedamutpAdayati, sA yadyasti tatastayA yana saMstArako gRhItaH sa Abhogyate / evaM 'praznena' aGguSTha-svapnapraznAdinA, devatayA vA kSapakapRSTyA, nimittena vA avisaMvAdinA taM stenaM jAnanti / evaM jJAte sati saiva yatanA karttavyA yA khantAdigRhIte saMstArake bhaNitA yAvadapazcimo rAjA / eteSAmabhAve vidhimAha[ bhA. 4634 ] vijjAda saI bhoyAdikahaNa kena gahio na jANa'mhe / ho durAyahattho, bhaddI AmaM ti maggati ya // vR-vidyAdInAmabhAvena jJAyate kenApi gRhIta iti tato bhogikAdInAM kathayanti-saMstArako'smAkaM naSTa varttate yUyaM taM gaveSayata / bhogikaH prAha-kena gRhItaH ? / sAdhavo bruvate na jAnImo vayam / bhogikaH prAha-ajJAyamAnaM kathaM gaveSayAmi ? | sAdhubhirvaktavyam dIrgho hi rAjahasto bhavati, tena hi gaMveSyamANaH sukhenaiva stenaH prApyeta / tato yo bhadrako bhavata saH 'AmaM' satyamidam iti bhaNitvA mArgayati / / prAntaH punaridamAha [ bhA. 4635 ] jANaha jena haDo so, kattha vimaggAmi NaM ajANato / iti paMte anusaTThI- dhamma- nimittAi taha ceva // vR- yaH prAntaH sa brUyAt- 'jAnIta yUyaM yenAsau saMstArako hRtaH, ajAnAnastu kutrAhaM bhArgayAmi adezakavad andhavadvA ?' iti prAnte bruvANe'nuziSTi dharmakathA-nimittAdi tathaiva prayoktavyam /
Page #1105
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/103 A [bhA.4636] asatIya bhesaNaM vA, bhIyA vA bhoiyassa va bhennN| sAhitya dAramUle, paDinIya imesu vichubhejaa| vR-atha nAsti tatra bhogiko'sti vAparaMnadApayati tadA sAdhavobheSaNaM kurvanti / tato bhItA vA bhogikasya vA bhayena dvAramUle 'saMharanti' saMstArakaM sthApayantItyarthaH / yastu pratyanIkaH saH "eteSvapi pRthivyAdiSu kAyeSu prakSipet, yadyasmAkaMnajAtastata eteSAmapimA bhUt iti kRtvaa| eSa puraatngaathaasmaasaarthH| athainAmeva vyAkhyAti[bhA.4637] bhoiyamAdIna'satI, adavAveMte va biMti jnpuroN| munjhIhAmo sakaje, kiha logamayAiMjANaMtA / / vR-bhogikAdInAmabhAve teSu vA saMstArakamadApayatsu sAdhavo bahujanasya purato bruvate-vayaM lokamatAnijAnantaH svakArye kathaM muhyAmahe ?, ye hi lokasya naSTaM vinaSTaM vismRtaM vA jAnImaste kathamAtmIyaM na jJAsyAmaH? iti bhAvaH, ato yadyasmAkaM saMstArakaM nArpayatha tato vayaMjanapuratastaM haste gRhItvA dApayiSyAmaH ||ath-yuuyN na pratIya tataH pazyatha-. [bhA.4638] pehuNataMdula paccaya, bhIyA sAhati bhoigssete| sAhasthi sAharaMti va, doNha vimA hou paDiNIe / pR-tandulA dvividhAH kriyante-ekepehuNamizritA apare kevalAevApehuNaM naam-myuuraanggaagirH| tata ekaH sAdhuH sAdhUnAM madhyAdapasarati gRhasthAMzca bhaNati-yuSmAkaM madhyAdekaH kimapyupakaraNaM gRhNAtu / tato gRhIte sati sa sAdhurAgatya bhaNati-paGktyA sarve'pi tiSThata / sthiteSu ca sa naimittikasAdhurudakaM teSAmajalI dadAti, tato naimittikasAdhustAni pehuNAni ISTvA bhaNatianena gRhiitmiti|evNprtyye utpanne bhItAzcintayanti-nUnameteevaM jJAtvA bhogikasya kathayiSyanti, rAjAnaM vA prtyaayyissynti| evaM vicintya-nUnamete evaM jJAtvA bhogikasya kathayiSyanti, rAjAnaM vA prtyaayyissynti| evaM vicintya svahastena pratizrayadvAramUle saMstArakaM sthApayanti / pratyanIkA vA 'dvayorapi vargayoH' asmAkamamISAM ca mA bhUditi budhyA eteSu gatvA saMharanti // [bhA.4639] puDhavI AukkAe, agaDa vnnssi-tsesusaahri| dhitUNa yadAyabbo, adiTTha daDDe ya doccaM pi|| vR-kazcitpratyanIkaH sAdhusAmAcArIkovidaH sacittapRthivyakAya-traseSuprakSiptaM na grahISyanti' iti budhyA teSu 'agaDe vA' gartAyAM prakSipati / yadyapyeteSu prakSiptastathApi tato gRhItvA saMstArakasvAmino dAtavyaH / atha prayalena gaveSito'pina kutrApiSTaH, yadvA sa pratyanIkatayA tena dagdhaH tataH "doccaM pi"ti dvitIyamapi vaarmvgrhmnujnyaapyet|| paraH prAha-yathA'haM bhaNAmi tathA dvitIyAvagraho'nujJApanIyaH / katham ? iti ced ucyate-sa saMstArakasvAmI na jJApyate, yathA-naSTaH saMstArakaH, kintu gatvA bhaNitavyam-dehi taM saMstAraka nirdejamidAnIm, eSa dvitIyAvagraha ucyate / gururAha[bhA.4640] diTThata paDihaNettA, jayaNAe bhaddato visjetii| ___ maggaMte jayaNAe, uvahiggahaNe tato vivaao|| dRSTAnto nAma-nodakena svamatyA yo'bhiprAyo dRSTaH taM 'pratihanya(tya) nirAkRtya
Page #1106
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-103, [bhA. 4640] saMstArakasvAmino yatanayA sadbhAvaH kathanIyaH / kathite ca bhadrako visarjayati-gacchata nAhaM kizcidapi bhaNAmi / yaH prAntaH sa saMstArakaM mArgayati tatrAnuziSTi kartavyA / atha necchati tadA yatanayA prAntopadhitavyaH / atha balAdeva sAropadhergrahaNaM karati tatorAjakule vivAdaH kaaryH| amumevArthaM vyAkhyAti[bhA.4641] paravayaNA''uTTeuM, saMthAraM dehi taM tu guru evaM / Aneha bhaNati paMto, to naM dAhaM na dAhaM vaa|| vR- paraH-prerakastasya vacanamatra bhavati-"AuTTeuM"ti dharmakathayA saMstArakasvAmI Avartya yAcyate-taM saMstArakaM nirdejaM prayaccha / gururAha-evaM mAyayA yAcamAnasya caturgurukam, bhadrakaprAntakRtAzcadoSA bhavanti / prAnto bhaNati-AnayatataM saMstArakaMtato dAsyAmi vAna vA / / kiJca[bhA.4642] dijaMto vina gahio, kiM suhasejjo iyANi so jaao| hiya naho vA nUnaM, athakkajAyAi suuemo|| vR-dIyamAno'pi tadA nirdejo na gRhItaH, kimasau saMstArakaH idAnIM sukhazayyaH saJjAtaH? / anayA 'athakkayAbjayA' akAlaprArthanayA 'sUcayAmaH' sUcAM kurma sa nUnaM hRto vA naSTo vA / / [bhA.4643] bhaddo puna aggahaNaM, jANaMto vA vi vipprinnmejaa| kiM phuDameva na sIsai, ime huanne visaMthArA // vR-yaH punarbhadrakaH sa sAdhuSu 'agrahaNam' anAdaraM kuryAt, yo vA jAnAti 'saMstArako hato naSTo vA itisa samyagdarzana-pravrajyAdyabhimukhovipariNamet-aho! maayaavino'mii|viprinntshc brUyAt-kiM sphuTamevAsmAkaM na ziSyate' na kathyate yathA saMstArako naSTaH ?, kimevaM mAyayA yAcyate ?, ime 'huH' iti pratyakSamupalabhyamAnA anye'pi saMstArakAH santi / / [bhA.4644 ii coyagadidrutaM, paDihaMtuM sissate se sbbhaavo| . bhaddo sau mama naTTho, maggAmi na to puno daahN|| - 'iti' upapradarzane / evaM bhadraka-prAntadoSopadarzanena 'nodakadRSTAntaM' parAbhiprAya pratihatya tattvamucyate-'tasya' saMstArakasvAminaH sadbhAvaH 'ziSyate' nivedyte| niveditecabhadrako bhaNatisa saMstArato mama naSTo na yuSmAkam, adya prabhRti nAhaM mArgayAmi, labdhaM tu taM punarapi yumabhyaM daasyaami|| . [bhA.4645] tubhe vi tAva maggaha, ahaM pi jhosemi maggaha va annaM / naTTe vitubbha'NaTThA, vadaMti paMte'nusadvAdI / / vR-yUyamapi tAvattaM saMstArakaM mArgayata, ahamapitaM "jhosemi" ti gaveSayAmi, atha yuSmAkaM tvaritaM saMstArakeNa prayojanaM tadA yAvadasau labhyate tAvadanyaM mArgayata / yastu prAntaH sa sadbhAve kathite bhaNati-naTe'pi saMstArake yUyaM mama na naSTAH, yato jAnIdha tataH saMstArakamAnayata mUlyaM vA prayacchata / evaM prAnte vadati' bruvANe'nuziSTi-dharmakathA-vidyA-mantrAditathaiva pryoktvym|| tathA'pyatiSThati vidyAdInAmabhAve vA mUlyaM mArgayata iyaM yatanA[bhA.4646] mollaM natya'hirannA, uvadhiM me deha paMtadAyaNayA / annaM va deti phalagaM, jayaNAe maggiuM tss|
Page #1107
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/103 vR-ahiraNyAvayam, naastimuulym| sabrUyAt-upadhiprayacchata |tto yena sAdhunAsasaMstAraka AnItaH tasya satkamantaprAntamupakaraNaM darzanIyam / anyaM vA phalakaM yatanayA mArgayitvA dadati / taba prathamataH zuddham, tadabhAve paJcakaparihANyA, rAjakule vA gatvA vyavahAraH kriyate- dattvA dAnamanIzvara0 / / iti / etena "maggAdAnaM ca vavahAre" tti padaM vyAkhyAtam // [bhA.4647) savve vi tattha rumati, bhaddo mulleNa jAva avaraNhe / egaMThaveu gamanaM, so viyajAva'hamaM kaauN|| vR-ko'pirAjavallabhAdiH sarvAnapi sAdhUMstatra niruNaddhitatoyadikazcidyathAbhadrako mUlyena mocayatisana pratiSeddhavyaH |athprtissedhN kurvantitadAcaturguru |adhnaastimocyitaatto'praahuu yAvat sarve'pi sabAla-vRddhAstiSThanti / yadi na muJcati tata ekaM kSapakAdikaM sthApayitvA zeSAH sarve'pi gacchanti / so'pIzaH sthApyate yo'STamaM kartusamartho bhavati |asmrthsthaapne cturguru| tato'sAvaSTamaM kRtvA palAyate // [bhA.4648] laddhe tIriyakajA, tasseva'ppati jahava muMjaMti / pabhuladdhe va'samatte, doccoggaha tassa muulaao| vR-labdhe saMstArake yadi 'tIritakAryAH' samAptaprayojanAstataH tasyaiva' saMstArakasvAmino arpayanti / atha kAryamasamAptaM tato bhuJjate / atha prabhuNA-saMstArakasvAminA labdhaH sAdhUnAM ca kAryamadyApyasamAptaMtatastasya mUlAdya dvitIyaM vAramavagraho'nujJApyateeSa suutroktodvitiiyaavgrhH|| atha dvitIyapadamAha{bhA.4649] bitiyaM pabhunidhisae, najhuTThiya sunna mymnnppjjhe| asahU ya rAyaguDe, bohikabhaya satya sIse vA // vR-dvitIyapadamatra bhavati - saMstArakeNa kArya samAptam, yo'pi saMstArakasya prabhuH sa rAjJA nirviSaya AjJaptaH, dezabhaGge vA naSTaH, durbhikSe vA 'utthitaH' udvasitaH, "sune" ti saputra-dAraH kutrApyAmantritaH san gato gRhaM zUnyaM saJjAtam, 'mRto vA' kAlagataH; etAni gRhasthakAraNAni / amUni tu saMyatakAraNAni-sa sAdhurasahiSNurna zaknoti gaveSayitum, rAjadviSTe bodhikabhaye vA adhvazIrSake vA sArthavazagaH / etaiHkAraNairvipraNaSTaM saMstArakaMna gaveSayet, naca praayshcittmaapnuyaat| mU. (104) jaddivasaM samaNA niggaMthA siJjA-saMthArayaM viSpajahaMti taddivasaM avare samaNA niggaMthA havyamAgacchijjA sacceva uggahassa puvvANutravaNA ciTThai ahAlaMdamavi uggahe / / dhR-asya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.4650] uggaha eva upagato, sAgAriyauggahAu saahmmii| rahitaM va hoi khittaM, kevatikAlesa sNbNdho|| vR-pUrvasUtretAvadavagraha eva 'prakRtaH' prastutovarte, "doccaM piuggahaManunavittA" iti vacanAt, idamapi prakRtasUtramavagrahaviSayam / yadvA pUrvasUtradvaye sAgArikAvagraha uktaH, iha tu sAgArikAvagrahAdanantaraMsAdharmikAvagrahaH prtipaadyte|athvaapuurvsuutressusNstaarkN pratyayevihAraH kartavya ityuktam, atratu vihAre kRte taiH sAdhubhirvirahitamapi tat kSetraM kiyantaM kAlamavagrahayuktaM bhavati? iti nirUpyate / eSa sambandhaH / /
Page #1108
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM 104, [ bhA. 4650 ] 57 anenAyAtasyAsya vyAkhyA- "jaddivasaM ti prAkRtatvAt saptamyarthe dvitIyA, tato yasmin divase zramaNA nirgranthAH zayyA ca vasati saMstArakazca - tRNa- phalakAtmakaH zayyA- saMstArakam / atra zayyAgrahaNena RtubaddhakAlaH sUcitaH saMstArakagrahaNena tu varSAkAlaH, athavA kAraNajAte Rtubaddhe'pi saMstArako gRhyate iti kRtvA saMstArakagrahaNena dvAvapi gRhItau; tato mAsakalpe varSAvAse vA pUrNe zayyAM saMstArakaM vA yasmin divase pUrvasthitAH sAdhavaH 'viprajahati' parityajanti taddivasa evApare zramaNA nirgranthAstatra kSetre "havvaM" zIghramAgaccheyuH tataH saivAvagrahasya pUrvAnujJApanA tiSThati / kimuktaM bhavati ? - ya eva tataH kSetrAd nirgatAsteSAmevAvagrahe tat kSetram, ye tu taddivasamanye AgatAste kSetropasampannA iti kRtvA yat tra sacittAdikaM tat pUrvasthitAnAmAbhAvyam / kiyantaM kAlaM yAvad ? ityAha-"ahAlaMdamavi uggahe" iha yasyAM velAyAM te sAdhavo nirgatAstAvatIM velAM yAvad dvitIye'pyahni teSAmevAvagraho bhavatIti vakSyate, tataH yathAlandam ihASTapauruSIpramANaM madhyamaM gRhyate, etAvantamapi kAlaM tadIya evAvagrahe tata kSetram, ato yadyAgantukAstatra sacittAdigrahaNaM kurvanti tadA sAdharmikastainyapratyayaM prAyazcittamApadyante / atra tu sacittenAdhikAra iti sUtrArthaH // atha niyuktivistaraH, tatra sacittAvagrahaH zaikSaviSaya iti kRtvA prathamatastadutpattiM darzayati[ bhA. 4651] sutta - Sttha-tadubhayavisArae ya khamae ya dhammakahi vAI / kAladuammi vasaMte, uvasaMto sa-annagAmajano / / vR- 'kAladvaye' Rtubaddha-varSAvAsalakSaNe kacit kSetre vasatAM svagrAmajanaH sakrozayojanAbhyantaravarttI anyagrAmajanazca 'upazAntaH pratibuddhaH / katham? ityAha-sUtrArthatadubhayavizArada AcArya sAtizayaM pravacanavyAkhyAnaM karoti, kSapako mAsakSapaNAdi tapastapyate, dharmakathI kSIrAzravAdilabdhisampannatayA vairAgyajananIM dharmakathAM vidadhAti, vAdI paravAdinaM niruttarIkaroti / evamAdibhiH prabhAvakaiH svagrAmINo'nyagrAmINazca bhUyAn janaH pravrajyAyAM pariNataH kRtaH // nIrogeNa siveNa ya, vAsAvAsAsu niggayA sAhU / atre viya viharaMtA, taM caiva ya AgayA khittaM // [ bhA. 4652 ] vR- 'nIrogeNa' glAnyAbhAvena 'zivena ca' rAjadausthyAdyupaplavAbhAvena varSAvAsaM kRtvA te sAdhavo nirgatAH / iha 'varSAvAse bhUyAn kAla ekatra sthIyate, tataH prabhUtalokasyopazamo bhavati' ityabhiprAyeNa varSAvAsagrahaNaM kRtam, anyathA Rtubaddhe'pi mAsakalpAnantarameva vihAraH sambhavati / evaM te tataH kSetrAd nirgatA anye ca sAdhavo viharantastadeva kSetramAgatAH / / tatrAvagrahacintAM cikIrSurAha[bhA. 4653] khittoggahappamANaM, taddivasaM keti keta'horataM / jaM vela niggayANaM, taM velaM annadivasammi / / vR- iha kecidAcAryAH kSetrAvagrahasya kAlapramANaM bruvate yasmin divase te nirgatAstamevaikaM divasamavagrahaH, tata UrdhvaM rAtrAvavagraho vyvcchidyte| kecittu bhaNanti-ahorAtramavagrahaH, dvitIye'hni sUryodaye'vagraho vyavacchidyata iti bhAvaH / sUrirAha dvAvapyetAvanAdezau, ayaM punarAdezaH yasyAM velAyAM nirgatAstAmeva velAM yAvadanyasmin divase'vagraho bhavati, tataH paraM vyavacchidyate / itthaM kAlataH pramANamuktam / kSetratastu sarvataH sakrozaM yojanamavagrahaH, tata Urdhvamanavagraha iti // [ bhA. 4654 ] khettammiya vasahIya ya, uggaho tahiM sahamaggaNA hoi /
Page #1109
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/104 teviya purisA duvihA, rUvaMjANaM ajANaM ca // vR-ihAvagrahaH kSetre vA bhaved vasatau vA / yad indrakIlAdivarjitaM grAma-nagarAdi tadiha kSetraM mantavyam, tatrAvagrahaM pratItya zaikSamArgaNA kartavyA, kasyA 5'bhavati? kasya vA na ? iti vicArayitavyamityarthaH / yat punarindrakIlAdiyuktaMtadavagrahayogya kSetraMna bhavatItyakSetramabhidhIyate, tatra vasativiSayA zaikSamArgaNA bhavati, sA copariSTAt kariSyate / kSetraviSayaMtAvat karoti-"te vi ya" ityAdi, ye puruSAstatra kSetre pravrajyAM grahItumAyAtAste dvividhAH-eke rUpaM jaannto'pre'jaanntH|| idameva vyaktIkaroti[mA.4655] jANaMtamajANaMtA, caubihA tattha hoti jaannNtaa| ubhayaM rUvaM saI, cautthao hoi jasakittiM // vR-jAnanto'jAnantazceti zaikSA dvividhAH / tatra jAnantastAvat caturvidhAH, tadyathA-ekaH zaikSo vivakSitakSetrasthitasyAcAyadiH 'ubhayaM' rUpaMzabdacajAnAti, dharmakathAzravaNArthaM samAgato rUpeNa svareNa ca tamupalakSayatItyarthaH / dvitIyo rUpaM jAnAti na zabdam, tRtIyaH zabdaM na rUpam, caturthakaH punaryaza-kIrti jAnAti / yazaH-sarvadiggAminI prasiddhi, saivaikadiggAminI kIrtiH, yazaupalakSitA kIrtiH yshHkiirtiritismaasH|ystu rUpa-zabda-yazaHkIrtInAmekamapinajAnAti so'jAnAna ucyate / / atha dvitIyabhaGgamAdau kRtvA yathAkramamamUneva bhaGgAn vyAcaSTe[bhA.4656] uccAra-ceigAtisu, pAsatirUvaM viniggyssego| rattiM uviMta ziMto, kAsagamAdI suNatisaI / / kR-uccArabhUmi-caityavandanAdiSukAryeSu vinirgatasyAcAyadi rUpam ekaH dvitIyaH zaikSaH pazyati na punaH svareNa jAnIte, upAzraye tasyAnAgamanAt / tRtIyastu zaikSaH 'karSakAdi' karSakaHkRSIvalastaprabhRtikaH sakalamapi divasaM kSetrAdau sthitvA rAtrI pradoSe gRhamupAgacchan prabhAteca bhUyo'pi nirgacchan dharmakathAyAH parivartanAyA vA zabdaM zRNoti na tu ruupmvlokte|| [bhA.4657] cautho puna jasakitti, suNei saggAma-vasabhavAsI vA / ubhayaM rUvaM saI, kitti va na jANate crimo|| vR- caturthastu zaikSaH svagrAmavAsI prativRSabhagrAmavAsI vA dUrasthaH san na rUpaM pazyati na ca dharmakathAdizabdaM zRNoti, kintulokamukhenateSAmAcAryAdInAM yazaHkIrtizRNoti |ystu caramaH' ajAnAnaH zaikSaH sa rUpa-zabdAtmakamubhayaM kIrtiMca na jAnAti, paraM gRhavAsanirvitratayA pravrajyAM grahItumAyAtaH / evaM vAstavyazaikSaH paJcavidha uktH|| [mA.4658] vAyAhaDo vi evaM, paMcaviho hoiaanupubiie| eesiM sehANaM, patteyaM maggaNA innmo|| kR. 'vAtAhRto nAma' AgantukazaikSaH so'pi evameva' vAstavyazaikSavat paJcavidhaH 'AnupU.' yathoktaparipATyA vaktavyaH / athaiteSAMdazAnAmapizaikSANAM pratyekaM pRthakpRthag 'iyam eteSu dvAreSu 'mArgaNA' vicAraNA bhavati / / tAnyeva dvArANyabhidhitsuH zlokacatuSTayamAha[bhA.4659] avvAghAe puno dAI, jAvajIva praajie| paDhama-biiyadivasesuM, kahaM kapo ujANate / /
Page #1110
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 104, [bhA. 4659 ] vR- na vidyate vyAghAtaH pravrajyAvighno yasya so'vyAghAtaH zaikSaH, pUrvasAdhuSu kSetrAnnirgateSvapi pravrajyAM gRhNAti na puna kAlakSepaM karotIti bhAvaH / "puno dAI" ti 'punaH' 'bhUyo'pi yadA kila te sAdhavaH samAyAsyanti tadA pravrajiSyAmi' iti kazcit zaikSo brUyAt / "jAvajjIva parAjie "tti 'yadA yadA'haM pravrajitumabhilaSAmi tadA tadA navairnavairvighnairuttiSThamAnairyAvajjImahaM parAjitaH, ata eva me sAmpratamapi vyAghAta utthito yevaM sAdhavo vihAraM kRtavantaH' iti kazcid brUyAt / eSAM zaikSANAmekatare prathamadvitIyadivasayoH pravrajitumupasthite 'jJAyake' rUpazabdAdijJe 'kathaM' kena prakAreNa 'kalpa:' pUrvasAdhusamIpapreSaNAdiko vidhirvidhIyate ? | [bhA. 4660] jANAvie kahaM kappo, vatthavve vAtAhaDe ti ya / ujjU anuju yA vi, kahaM kappo'bhidhAraNe // vR tathA vAstavye vA vAtAhRte vA 'tvamasmAkaM nAbhavasi iti jJApite kathaM kalpo bhavet ? / RjurnAma-ya AcAryAdiretAn zaikSAn pUrvasAdhusamIpe prahiNoti, tadviparIto'nRjuH, etayozcintA karttavyA / abhidhAraNam-ekamanekAn vA sAdhUn manasyAdhAya zaikSasya gamanam, tatra kathamAbhAvyAS nAbhAvyatAyAH kalpaH kriyate ? // 59 [bhA.4661] egaggA aticchaMte, kahaM kappo vihijjate / duvihA maggaNA sIse, egavihA ya paDicchae / vR- " egaggAme "tti yatra grAme kSetrikAH sthitAstatraiva kenApi dharmakathinA ko'pi mityASTirupazamitaH sa kasyA''bhavati ? / "aicchaMte"tti kamapyAcAryamabhidhAryAtikrAmati vivakSita kSetramatItyAgrato gacchati zaikSe kathaM kalpo vidhIyate ? / tathA 'ziSye' ziSyaviSayA 'dvividhA' sajJAtakA - sajJAtakazaikSabhedAd dviprakArA mArgaNA bhavati / pratIcchake ca 'ekavidhA' kevalasaMjJAtakaviSayA mArgaNA // [bhA. 4662 ] paDisehiyavaccaMte, kahaM kappo vihijjai / saMgArAdinnate yAvi, kahaM kappo vihijjai / vR- "paDisehiyavacaMte "tti bhagavatA pratiSiddham-glAnapraticaraNAvyApRtaiH zaikSo na prabrAjanIyaH, ye tu taM pravrAjyAnyatra preSayanti taiH preSite tasmin gacchAntaraM vrajati kathaM kalpo vidhIyate ? | saGgAraH-saGketaH sa datto yasya zaikSasya sa saGgAradattaH, AhitAgnyAderAkRtigaNatvAt ktAntasya paranipAtaH, tasminnapi kathaM kalpo vidhIyate ? iti / etat sarvaM nirUpaNIyamiti dvAra zlokacatuSTayasamAsArthaH / / atha vistarArthaM vibhaNiSuH prathamato ye pUrvamabhayajJAdayaH puruSA uktAstadviSayakavakSyamANapreSaNabhedasaGgahAyAha [bhA. 4663] cattAri navaga jANaMtagammi jANAvie vi cattAri / abhidhAraNammi ee, khittammi vipariNayA vA vi // vR- yaH pUrvamubhayajJa - rUpajJAdibhedAt caturdhA jJAyaka uktaH tatra pratyekaM catvAraH 'navakA: ' preSaNaviSayA navaprakArarUpA bhavanti / tathA yo'jAnAnaH san sAdhubhiH 'tvamasmAkaM nAbhavasi kintu pUrvasAdhUnAm' ityevaM jJApitastatrApi catvAro navakAH / abhidhAraNaM nAma-manasikaraNam, tataH kSetrikaM manasikRtya yadi 'ete' avyAghAtadaya AgatAstadA vipariNatA api kSetrasvAmina
Page #1111
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/104 evAbhAvyA iti saGgrahagAthAsamAsArthaH ||athainaamev vivarISuravyAghAtadvAramaGgIkRtya tAvadAha[bhA.4664] piyamappiyaM se bhAvaM, daTuM pucchittu tassa sAhati / kattha gatA te bhagavaM, puTThA va bhaNati kiM tehiM // vR-kSetrikeSu nitiSuyo'sAvubhayajJaH zaikSaHsaH pravrajAmi' ityabhiprAyeNAgatoyAvadAgantukAn sAdhUna pazyati tataste sAdhavastasya priyamapriyaM vA bhAvaM prahasitamukhatayA dInamukhatayA vA dRSTvA pRcchanti-kimevaM prahRSTavadanazcintAparo vA zyase? | evaM pRSTvA tena svasvarUpe kathite sati "sAhati" sadbhAvaM kathayanti, yathA-gatAste'nyatra vihAreNeti / yadvA sa svayameva pRcchet- kutra gatAste bhagavantaH ? / evaM pRSTAH santo bhaNanti-kiM tairbhavataH prayojanam ? // sa prAha[bhA.4665] pavvaihaM ti ya bhaNite, amugatya gayA vayaM ti dikkheuM / tesi samIvaM nemo, na ya vAhaNate tayaM soya // vR-'pravrajiSyAmyaham' iti tena bhaNite sAdhavo vadanti-te kSetrikA amukatra grAmAdau gatAH, vayaM bhavantaM 'dIkSayitvA' pravrAjya teSAM samIpe nayAmaH, saca takam' anantaroktaM vacanaM na ca' naiva vyAhanti, na vikuTTayati-tatheti pratipadyate ityartha, eSo'vyAdhAta ucyte|| [mA.4666] saMghADaga egeNaM, paMthuvaese va muMDie tini| iitaruNa majjha there, ekeke tini nava ete|| vR-tataH sAdhavastaM pravrAjya sanATakena saha kSetrikANAmantike preSayanti 1, atha savATako na pUryate tata ekaM sAdhuM sahAyaM dattvA mutkalayanti 2, tasyApyabhAve ekAkinamapi visarjayanti paraM panthAnamupadizeyuH 3, ete taruNasya trayaH prakArAH, madhyama-sthavirayorapyevameva pratyekaMtrayaH, ete nava bhavanti / eSa prathamo nvkH|| [bhA.4667] paDhamadine saggAme, ego navago vitijjae vitio| emeva paraggAme, paDhame bitie ya ve nvgaa|| vR- eSaH "ekaH' prathamo navakaH prathamadine svagrAme pravrAjya preSayatAM mantavyaH dvitIye divase evameva dvitIyo navakaH, evaM svagrAme dvau navakAvuktau / paragrAme'pi 'evameva' prathamadvitIyadivasayauauM navakau / evamete catvAro navakA muNDitaM preSayatAM bhvnti| [bhA.4668] emeva amuMDissa vi, cauro navagA havaMti kAyavvA / emeva ya itthINa vi, navagANa caukkagA dunni|| evamevAmuNDitasyAMpipreSyamANasya catvAronavakAH kartavyA bhvnti| evamete dvenavakacatuSTaye puruSANAmukte / strINAmapyevameva dvau navakAnAM catuSko saGghATakA-''tmadvitIyAdibhi prakAraiH kartavyau / atha kSetrikANAmantike na preSayanti kintu svayameva svIkurvanti ttshctvaarogurukaaH|| adha kimarthamamuNDitaM preSayanti? iti ucyate[bhA.4669] sAgAriyasaMkAe, nicchati ghicchaMti vA sayaMmA me / teva adaTuM punaravi, paJcehamamuMDito evaM // vR-sAgArikAH-sajJAtakAsteSAM saGkayA-'mAmamI upravrAjayeyuH' iti budhyA svagrAme necchati sa zaikSaH pravrajitum / yadvA amI sAdhavaH pravrAjya mA mAM grahISyanti, yadi ca tAn sAdhUna na
Page #1112
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-104, [bhA. 4669] drakSyAmi tataH punarapyatraiva pratyeSyAmi pratyAgamanaM kariSye itibudhyA nAgantukairAtmAnaM muNDApayati, evamamuNDitaM pressynti|| evaM tAvadubhayajJaviSayo vidhiruktaH, atha rUpajJAdiviSayaM tamevAdidizanAha. [bhA.4670] eseva ya navagakamo, saI rUvaM va hoijaannte| jo puna kittiM jANati, na te vayaM sissate tassa / / vR-eSa eva navakakramaH zabdaM rUpaM ca jAnati zaikSe vaktavyaH, zabdajJe rUpajJe cetyarthaH / yaH punaH zaikSaH kIrtimeva jAnAti na rUpaM na vA zabdaM tasya 'ziSyate' nivedyate-te vayaM na bhavAmo yeSAM sakAze bhavAn pravrajitumAyAta iti // tato brUyAt[bhA.4671] kiM vana kappai tubhaM, dikkheu tesitaMna amhaM ti| tattha vi so ceva gamo, navagANaMjo purA bhnnito|| vR-kiM vA yuSmAkaM dIkSayituM na kalpate? / tataH sAdhubhirvaktavyam-teSAmeva tvamAbhavasi nAsmAkam / evamukte yadyasau bhaNati-yadyevaMtarhi mAM pravrAjya tatrapreSayata amuNDitaM vA visarjayata; tatastatrApi sa eva 'gamaH' prakAro yaH saGghATakA-''tmadvitIyAdibhirbhadaurniSpannAnAM navakAnAM purA bhaNitaH ||ath "puno dAiM" ti dvAramAha[mA.4672] vippariNayA vi jati te amhe tujhaM bhaNaMta'laM tehiN| taha viyana vite tesiM avyAhayamAdiyA hoti / / vR-ye avyAghAtAdayo vAtAhRtAntA zaikSA atra prastutAste kSetrikamabhidhArya prathamAgatA api kutA'pi hetostaMprati vipariNatAH santo yadyAgantukAn bhaNanti-vayaMyuSmAkaMsakAze pravajiSyAmaH 'alaM' paryAptaM taiH pUrva sAdhubhiritiH 'tathA'pi' evaM bruvANA api 'te' avyAhatAdayaH teSAm AgantukAnAMnabhavantikintu kSaitrikasyaivetiH gatam vyAghAta shrm| atha "puNodAI"tidvAramAha[bhA.4673] ehiMti puno dAI, puDhe siTuMsi Iya bhnnmaannaa| bahudose mANusse, anusAsaNa navaga taha ceva / / vR-AgantukasAdhUnAM samIpe 'kutra gatAH?' iti pRSTe tatastaiH 'zipTe' 'amukatra gatAH' iti kathite sa zaikSo brUyAt-"ehiti puno dAI" ti yadA te punaratrAgamiSyanti tadA pravrajiSyAmi "Iya" evaMbhaNansavaktavyaH-saumya! 'bahudoSe' bahvantarAye mAnuSyemApramAdaM kRthAH / evamanuzAsanaM kRtvA 'tathaiva' navakagamena preSaNaM kartavyam / / anuzAsanameva vizeSata upadarzayati[bhA.4674] jaMkalle kAyavvaM, nareNa ajjevataM varaM kaauN| maccU akaluNahiao, na hu dIsai AvayaMto vi|| vR-'yad' dIkSAgrahaNAdi kArya 'kalye dvitIyadine nareNa kartavyaM tadadyaiva kartuM 'varaM' prazasyam, yato mRtyu 'akaruNahRdayaH' svabhAvAdeva kaThorAzayaH tathA kathamapyApatati yathA Apatannapi na dRzyate / uktaMca zvaHkAryamadya kurvIta, pUrvAhne cAparAhnikam / ko hi tad vetti kasyAdya, mRtyusenA''patiSyati? // [bhA.4675] tUraha dharma kAuM, mA hupamAyaM khaNaM pi kumvitthaa|
Page #1113
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/104 bahuvigdho hu muhatto, mA avaraNhaM paDicchAhi // vR-bho bhavyAH! tvaradhvaM dharma kartuma, mAkSaNamapi pramAdaM kurudhvam / kutaH? ityAha-bahavaHzUla-viSa-visUcikA-zastraghAtA-'gnidAhAdibhedAdanekevinAH-jIvitAntarAyAyatrAsau bahuvighnaH, huzabdo yasmAdarthe, apizabdasya cAnuktasyApi gamyamAnatvAd yasmAd muhUrto'pi bahuvighnaH, AstAMprahara-divasAdiato mahAbhAga! maaprvrjyaagrhnne'praahnmpiprtiikssisstthaaH| evamanuzAsanaM kRtvA cturbhirnvkaistthaivpressnniiym||gtN "pnnodaaii"tidvaarm|ath yAvajIvaparAjitadvAramAha[bhA.4676] bahuso uvaTThiyassA, vigghA uDiMti jajiya jito mi| anusAsana patthavaNaM, navagAya bhave smuNddiyre|| ghR-kSetrikANAM gamanavRttAntaM jJAtvA ko'pi zaikSo brUyAt-'bahuzaH' anekazaH pravrajyAgrahaNAyopasthito'ham, paraM vAraMvAraM vighnA navanavA uttiSThante, ato "jajjiyaM" yAvajIvamahaM vipnairjito'smi, yadevaM te sAdhavo vihRtavantaH, ataH paraM teSu samAgateSu pravrajiSyAmi / evaM bruvANasyAnuzAsanaM kartavyam-bhadra ! sAmprataM tava cAritrAvArakakarmaNAnudayo vartate, ato mA pramAdI:, kojAnAti bhUyo'pi teSAmudayobhavet ? AvazyakAmihitazca kUrmacarmaSTAntastatpurataH prarUpaNIyaH / evamanuziSya prasthApana karttavyam / tatra ca tathaiva muNDitetarayoH pratyekaM catvAro navakA bhavanti / evaM prathamadvitIyadivasayoravyAhatAnAM kalpo vidhIyate ||ath "jJApite kathaM kalpo vAstavye vAtAhRte'pica" iti dvAramAha- [bhA.4677] . vAtAhaDe vi navagA, taheva jANAvie ya iyare ya / emeva yavatthavve, navagANa gamo ajaannte|| vR- vAtAhato dvidhA-jJApita itarazca / yaH kSetrikANAM yaza kIrtimapi na jAnAti sa AgantukasAdhubhi 'tvamasmAkaM nAbhavasi, ye gatAsteSAmevAbhavasi' iti sadbhAvAvagamaM kArito jJApita ucyate, itaro nAma-yazaHkIrtijJaH / tatra jJApite 'itarasmiMzca vAtAhate pravrajitumAyAte tathaiva catvAro navakA bhavanti / vAstavyo'pi zaikSo yaH kSetrikANAM yazaH kIrtimapi na jAnAti tatrApi navakAnAMgama evameva mantavyaH / atha vAstavyo vAtAhato vA yazaHkIrtimapina jAnAti sa kIzo bhavet ? ucyate[bhA.4678] vatthabbe vAyAhaDa, sevaga paratityi vaNiya sehe y| savvete ujjugo appiNAi melAi vA jtth|| vR. vAstavyo vA vAtAhRto vA yo rajakulasevako yo vA paratIrthiko yazca vaNig ete asannihitatvena yaza-kIrtimapi gurUNAM na jAnIyuH, paraM prathamadvitIyadivasayoH pravrajitumAyAtAste'pi kSetrikANAmAbhAvyAH / atha Rju-anRjudvAracintA kriyate-ya AcArya Rjurbhavati sasarvAnapyetAn kSetrikANAmarpayati, yatra vAkSetrikA bhavantitatra saGghATakAdibhiprakAraiH preSayitvA taiH saha miilyti|| [bhA.4679] mAille bArasagaM, jANagajANAdie ya cttaari| vatthavve vAyAhaDa, na labhaticauro anugdhaayaa| vR-yastu 'mAyAvI' anRjuH sana preSayati, tatraca prakArANAM dvAdazakaM bhavati, taccAgre vkssyte|
Page #1114
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH3, mUlaM-104, [bhA. 4679) tathA jJAyake jJApite ca samuditAzcatvAraH prakArA bhavanti, tadyathA-jJAyakaMprathamadivasena preSayati 1, dvitIye tameva na preSayati, 2, evaM jJApitasyApi dvau prakArau / etairvakSyamANaizca prakArairvAstavyaM vAtAhRtaM vA'preSayatazcatvAro'nuddhAtAmAsAH, nacatAn ziSyAnlabhate, kulasthavirAdibhirbalAt kSetrikANAM dApyate ityarthaH / / athAtraiva prAyazcittavRddhimAha[bhA.4680] sattarataM tavo hotI, tato chedo pahAvaI / chedena chinapariyAe, tao mUlaM tao dugaM / / vR-prAgiva draSTavyam ||prkaardvaadshkmaah[bhaa.4681] taruNe majjhima there, taddina bitie ya chakkaga icchN| emeva paraggAme, chakkaM emeva itthiisu|| vR-taruNa-madhyama-sthavirAn pratyekaMtaddivase dvitIyadine vA'preSayata ekaprakAraSaTkaM bhavati, etacca svagrAmaviSayam, paragrAme'pi evameva prakAraSaTkam sarve'pyete dvAdaza prakArAH puruSeSu bhaNitAH / evameva ca strISvapi prakAradvAdazakaM bhvti|| [bhA.4682] purisitthigANa ete, do bArasagA u muMDie hoti / emeva ya sasihammiya, jANaga jANAvie bhayaNA // vR-ete dve dvAdazake puruSa-strINAM muNDitaviSaye bhavataH / evameva ca sazikhAke'pi zaikSe dvAdazakadvayam / tadevaM jJAyake jJApite ca pratyekaM "bhayaNa"tti bhaGgakarvikalpAsteSAM catvAri dvAdazakAni bhavanti / athavA[bhA.4683] abbAhae puno dArti, jaavjiivpraadie| taddina bIyadine yA, saggAmiyare ya bArasahA // I-avyAhataH punarAgatapravrajitoyAvajjIvaparAjitazceti trayaH zaikSAH etAntaddine dvitIyadine vA'preSayataH prakAraSaTkam / etacca svagrAme itarasmiMzca' paragrAme bhavatIti kRtvA dvAbhyAM guNitaM dvAdazadhA bhavati / atha Rju-anRjulakSaNamAha[bhA.4684] jANaMtamajANaMte, nei va pesei vA amAillo / so ceva ujjuo khalu, anujjuto jo na appeti / / vR-jAnato ajAnato vAzaikSAn yo'mAyAvI sa kSetrikANAM samIpe svayaM nayati vA parahastena vA preSayati sa eva Rjuka ucyate / anRjustu so'bhidhIyate yo nArpayati na vA preSayati / athaite vAstavyA vAtAhatA jAnanto'jAnanto vA'nRjubhiH pravrAjitAH kathaM pazcAt parijJAyante? ucyatesnAnA-'nuyAnAdiSuyatra militAstatra kSetrikaiH kazcidanRjupravrajito vAtAhRtaH pRSTaH kathaM bhavAn pravrajitaH?,sabhaNati[bhA.4685] tuma ciya nIsAe, mi Agato dikkhito balA nehiM / ___ amhe kimapavvaiyA, puTThA vana te parikaheMsu / / vR-yuSmAkameva nizrayA ahamAgataH amIbhizca balAd dIkSitaH, mayA bhRzamamI pRSTAstata ebhirAkhyAtam-vayaM kiM pranajitA na bhavAmo yadevaMtAnmArgayasi? yadvAnatepRSTAH santaHkimapyAkhyAtavantaH / evaM rUpa-zabda-yazaH kItijJo vakti / yasta kIrtimapi na jAnAti sa brUyAt
Page #1115
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/104 [mA.4686] vAyAhaDotu puTTho, bhaNAi amugadina amugkaalmmi| etehi dikkhito'haM, tumhe vi suNAmi tatthA''sI // vR-tuzabdasya vizeSaNArthatayA yo vAtAhRto yaza-kIrterapyajJAyakaH sa pRTo bhaNati-'amukadine' pratipadAdI amuSmin kAle mArgazIrSAdau mAse dIkSito'hametaiH, dIkSAnantaraM ca zRNomi, ythaayuuympittraasiirniti|| [bhA.4687] emeva ya jasakittiM, jANaMto jo yataM na jaannaati| tassa vitaheva pucchA, pAvayaNI vA jadA jaato|| vR-evameva vAstavyo'piyo yaza-kIrtiM jAnAtiyazca tAM na jAnAti tasyApi tathaiva snAnAdau yadA pRcchA kRtA bhavati tadA jJAyate / yadA vA'sau 'prAvanikaH' bahuzruto jAtaH tadA svayameva jaanaati-naahmmiissaamaabhaavyH|| evaM tAvat sacittaviSayo vidhiruktaH / athAcittAdiviSayaM tamevAtidizannAha[bhA.4688] emeva ya accitte, duvihe uvadhimbhi mIsate cev| pucchA apuvvamuvarhi, daddUNa anujubhuuyaannN|| vR-evamevAcitte dvividhe' odhopagrahopadhibhedAdviprakAre upadhI mizrakeca' sopadhikazaikSe vidhimantavyaH / kathaM punarasAvAbhAvyo'nAbhAvyo vA jJAyate? ityAha-'apUrva' sArataramupadhiM dRSTavA anRjubhUtAnAM teSAmantike pRcchA bhavati, 'kSetrikairathaM kadA kutra vA gRhItaH ?' ityevaM te praSTavyA iti bhAvaH // [bhA.4689] evaM vAsAvAse, uDubaddhe paMthe jattha vA ThAti / savvastha hoti uggaho, kesiMci ptiivdiluto|| dR- evaM varSAvAse Rtubaddhe vA vidhirmantavyaH / etacca sacittamaGgIkRtyoktam / acitte tu varSAvAse vA Rtubaddhe vA mAsadvayaM divasapaJcakaM ca pUrvAvagraha iti, pathi vA vrajatAM yatra kApyAcAryastiSThati tatra sarvataH sakrozaMyojanamavagraho bhavati, tatrApyevameva sacittAdInAmAbhAvyA'nAbhAvyavidhiravasAtavyaH / keSAJcidAcAryANAmayamabhiprAyaH mArga gacchatAM pRSThato vA nAstyavagrahaH; ayaMcAnAdezaH / kutaH ? ityAha-pradIpadRSTAnto'tra bhavati / yathA hi pradIpaH sarvataH prakAzayati naikAmapi dazaM prakAzazUnyAM karoti, evamavagraho'pi sarvato bhavati, na kutracinna bhavatyapIti / / evaM tAvat kSetre sacittAdiviSayo vidhiruktaH / athAkSetre tamevAtidizati[bhA.4690] akkhitte vasadhIe, jANaga jANAvie vi emeva / ujjugamanujjuge yA, so ceva gamo havai tattha // vR- 'akSetre' indrakIlAdiyukte nagarAdau sakrozaM yojanamavagraho na bhavati, kintu tatra yasyAM vasatau yaH pUrvaM sthitastasyAM sacittAdikaM yadupatiSThate tat tasya Abhavati, na pazcAdAgatAnAm / tatrApi ya eva kSetre gama uktaH sa eva sarvo'pi jJAyake jJApiteca Rjuke'nRjuke ca vaktavya iti| atha "kathaM kalpo'bhidhAraNe" iti nirvacannAha[bhA.4691] anidiTTha sanna'satrI, gahitA-gahie yaoha sacchaMdo! niddiTTa liMgasahito, sannI tasseva n'nss|
Page #1116
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 104, [ bhA. 4691 ] 65 vR- 'abhidhAraNaM' pravrajyArthamAcAryAdirmanasA saGkalpanam, tacca dvidhA anirdiSTaM nirdiSTaM ca / anirdiSTaM nAma - abhadhArayan kamapyAcAryaM vizeSato na nirdizati / sa cAbhidhArako dvidhA- saMjJI asaMjJI ca / punarekaiko dvidhA-gRhItaliGgo'gRhItaliGgazca / eSa sarvo'pyoghataH sAmAnyenAcAryavizeSamanirdizya vrajan svacchanda AbhAvyo bhavati, yasyAntike pravrajati tasyaivAsau ziSya ityarthaH / nirdiSTaM punaH abhidhAraNaM taducyate yatra 'amukasyAcAryasya samIpe pravrajiSyAmi' iti nirdezaM karoti / eSo'pi dvidhA -saMjJI asaMjJI ca / bhUya ekaiko dvidhA-liGgasahito liGgarahitazca / tatra liGgasahitaH saMjJI yamAcAryamabhidhArya gacchati vipariNato'pi tasyaivAsI bhavati, nAnyasya // [bhA. 4692] niddiTThe assantrI, gahiyA 'gahie ya agahie sannI / tasseva avipariNate, vipariNate jassa se icchA || vR-yo'saMjJI sa gRhItaliGgI agRhItaliGgI vA bhavatu, yastu 'saMjJI' zrAvakaH so'gRhItaliGgaH; ete trayo'pyavipariNate bhAve yaM nirdiSTamAcAryamabhidhArya gacchanti tasyaivAbhavanti / atha taM prati bhAvo vipariNatastato yasya sakAze teSAM pravrajitumicchA tasyaiva te ziSyAH // atha kiM kAraNaM liGgasahito vrajati ? ityAha [ bhA. 4693 ] cAriya-samudANaTThA, tenaga gihipaMta dhammasaDDA vA / eehi liMgasahito, sannI va siyA asannI vA // vRcArika:- herikastadviSayA zaGkA mA bhUditi budhyA liGgaM gRhItvA vrajati, tathA samudAnaM bhaikSaM tadarthaM liGgaM gRhNAti, gRhItaliGgo hi sukhenaiva bhikSAmApnoti / stenA vA'pAntarAle gRhiprAntA dharmazraddhAlavo vA tiSThanti / etaiH kAraNaiH saMjJI vA asaMjJI vA sAdhusAmAcArInipuno liGgasahitaH syAditi / iha yo nirdizya vrajati sa ekamanekAn vA nirdizet / tatra yo anekAn nirdizati sa evaM saGkalpayati- 'yo me pratibhAsiSyate tasya sakAze pravrajiSyAmi' tadviSayaM vidhimAha - negA uddisa gato, liMgeNa'pphAlito tu ekkeNaM / [bhA. 4694] dahuMca acakkhussaM, niddinaM gato tassa // vR- anekAnAcAryAnuddizya liGgena sahito bahUnAM nirdiSTAnAmantike gataH / tatra caikena 'AsphAlitaH' sAdaramAbhASito yadi tamabhyupagatastadA tasyaivAsau ziSyaH / athAbhASito'pi tam 'acakSuSyam' anirdiSTaM dRSTvA nirdiSTamevAnyaM kamapyabhyupagatastadA tasyAbhavati // idameva savizeSamAha [bhA.4695] niddiTThamaniddivaM, abbhuvagaya liMgi no labhai anno / liMgI va aliMgI vA sacchaMdeNa aniddiTTho / / vR- nirdiSTamanirdiSTaM vA AcAryamabhidhArya gacchan 'liGgI' liGgasahitaH zaikSo yamAcAryamabhyugatastasyaivAbhavati, 'no' naivAnyastaM labhate / yastu 'anirdiSTa' nAdyApi kamapyabhyupagataH sa liGgI vA bhavatu aliGgI vA saH 'chandena' yamabhirocayati tasyAbhavati / / [bhA. 4696 ] emeva asihasannI, niddidvassuvagato na annassa / abbhuvagato visasiho, jassicchati do va assanI // 2015
Page #1117
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/104 vR- yathA liGgasahitaH saMjJI nirdiSTAnAM bahUnAM madhye yamevAbhyupagatastasyaivAbhavati, evamevAzisvAko'pi saMjJI bahUna nirdizyAgato yasyaiva nirdiSTasyAntike 'upagataH' pravrajituM pariNatastasyaivAsau ziSyau bhavati nAnyasya / yastu sazikhAkaH saMjJI sakamapyabhyupagato'pi yadi pazcAd vipariNatastadA yasyAntike pravrajitumicchati tasyAbhavati / "dova assannitti dvau vA' azikhAka-sazikhAkalakSaNau yau asaMjJinau tAvapi pUrvaM kaJcanAbhyupagatau pazcAd vipariNatau svacchandena yadupakaNThe pravrajatastasyAbhAvyau ||asyaivaarthsy sukhAvabodhAya bhaGgakAnAha[bhA.4697] niddiDha sani abbhuvagatetare aDaliMgiNo bhNgaa| evamasihe visasihe, vi ahasavve vicuviisN|| vR-kamapyAcArya nirdizya gachan nirdiSTaH, saMjJI zrAvakaH, 'abhyupagataH' pravrajituM pariNataH; etaistribhiH padaiH "iyare"ttipratipakSapadasahitairaSTau bhaGgAH liGginaH' liGgasahitasya gacchato bhvnti| tathAhi-nirdiSTaH saMjJI abhyupagataH 1 nirdiSTaH saMjJI anabhyupagataH 2 nirdiSTo'saMjJI abhyupagataH 3 nirdiSTo'saMjJI anabhyupagataH 4, anirdiSTapadenApyevameva catvAro bhagA labhyante, ete adhau bhaGgA liGgin uktAH |ashisvaake sazisvAke'pi caivameva pratyekamaSTau bhaGgA bhvnti| sarve'pyete miilitaashcturviNshtirupjaaynte||etessu vidhimAha[bhA.4698] pddhm-biti-ttiy-pNcm-sttm-nv-tersesubhgesu| vippariNato vi tasseva hoi sesesu scchNdo|| vR-prathama-dvitIya-tRtIya-paJcama-saptama-navama-trayodazeSu bhaGgeSu vipariNato'piyaMnirdizyAgato yaMvA abhyupagatastasyaivAbhavati / 'zeSeSu caturtha-SaSThA-'STama-dazamaikAdaza-dvAdaza-caturdazAdiSu caturvizAnteSu saptadazasu bhaGgeSu 'svacchandaH' svecchA, yaH pratibhAti tasyaivAbhavatItyarthaH // idameva vyaktIkurvannAha[bhA.4699] savvo liMgI asiho, ya sAvato jassa abbhuvagato so| niddisanniliMgI, tassevANabavagato vi|| vR-sarvo liGgI azikhAkazca zrAvako yasyAntike'bhyupagataH sa eva taM labhate / kimuktaM bhavati?-yo liGgasahito'bhyupagataH sa nirdiSTo'nirdiSTo vA saMjJI vA bhavatu, yazcAzikhAkaH zrAvako'bhyupagataH so'pi nirdiSTo'nirdiovAbhavatu, eSa sarvo'piyamevAbhyupagatovipariNato'pi tsyaivaabhvti| etena prathama-tRtIya-paJcama-saptama-navama-trayodazabhaGgAH suucitaaH| tathA yo liGgI nirdiSTaH saMjJI ca sa yadyapyanabhyupagatastathApi yameva nirdizyAgataH tasyaivAbhavati, na punarvipariNato'pyanyasya, anena dvitIyo bhaGgo gRhItaH / zeSeSu tu saptadazasvapi bhaGgeSu yatrAbhyupagatastatrAvipariNatastasyaiva, vipariNatastu svecchayA; yatra tu nAbhyupagatastatra vipariNato'viparimato vA yathAsvacchandamAbhAvya iti|| gataM "kathaM kalpo'bhidhAraNe" iti dvAram / athaikagrAme iti dvAramAha[bhA.4700] assannI uvasamito, appaNo icchAi annahiM tss| . daNaM ca pariNae, uvasAmite jassa vA khittaM / / vR-kenaci dharmakathinA kazcid 'asaMjJI mithyAdhSTi upazamitaH' pravrajyAbhimukhIkRtaH sa
Page #1118
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-104, [bhA. 4700] yAvad nAdyApi samyaktvaM pratipyate tAvat pravrajana kSetrikasyAbhavati / atha samyaktvaM pratipannaH tatra kSetramanyasyAcAryasya satkaM tato'sAvAtmana icchayA Abhavati; yadi kSetrikasyopatiSThate tatastasyaiva, athopazamayata upasthitastata upazAmayata eva, etau dvau muktvA'nyasya naabhvti| "annahiM" ti atha 'anyatra' kSetrAd bahirupazamitastadA tasyopazamakasyAbhavati / atha dharmakathinA'pi nopazAmitaH upazamina Abhavati, mUrtidarzanadvAreNopazamanakAriNa ityarthaH / atha kSetrAntarupazAntastato yasya satkaM kSetraMtasayAbhAvyaH ||amumevaarth savizeSamAha[bhA.4701] pakhitte vasamANo, aikkamaMto va na labhati asnni| chaMdeNa puvvasanniM, gAhitasammAti so lbhti|| vR-parakSetre mAsakalpena varSAvAsena vA vasan 'atikrAman vA' parakSetramagrato gantumanAstatrAvasthitaH 'asaMjJinam' apratipannasamyaktvaM svayamupazamitamapi na labhate / atha kaJcinmithyASTiM samyaktvam AdizabdAdaNuvratAni vA grAhayitvA kSetrAntaraMgataH bhUyo'pyanyadAtadeva kSetramAyAtaH, saca prAgupazAmita idAnIM pUrvasaMjJI labhyate, tatastaM pUrvasaMjJinaM samyaktvAdigrAhitaM saH' upazamakazchandena labhate / kimuktaM bhavati?-upazamikaM kSetrikaM vA yamasAvabhirocayati tsyaabhvti| evaMtrayANAMvarSANAmArato mantavyaH, triSuvarSe pUrNeSusapUrvasaMjJI kSetrikasyaivAbhAvyaH, nopshaamytH| Aha ca cUrNikRt-"tisu varisesu pugnesu khettiyassevAbhavati, na uvasAmiMtassa" ti|| gatamekagrAmadvAram / atha atikrAman' dvAramAha[mA.4702] magaMto anakhitte, abhidhAraMto u bhAvato tss| khittammi khittiyassA, bAhiM vA pariNato tassa / / vR-zaikSaH kazcidAcArya mArgayan vrajati, tasya ca 'anyakSetre' parakIyakSetrAbhyantarepathi gacchataH kazcid dharmakathI militaH, sa yadyAkarSaNahetostasya dharma kathayati tadA yamAcAryamabhidhArayan vrajati tasyAbhavati, na kathayataH / atha 'bhAvataH' svabhAvAdeva kathayati tatastasya dhrmkthiksyaabhvti|tushbdovishessnne, sacaitavizinaSTi-yadi kSetrAbhyantare svabhAvataH kathayati tataH kSetrikasyAbhAvyaH,atha kssetraabhisttodhrmkthinH| athAntarA'ntarAtasya bhAvaH pariNamate nivartate ca tataH kSetre pariNataH' pravrajyAbhimukhIbhUtaHkSetrikasyAbhavati, bahistupariNataH 'tasya' kathayata AbhAvya iti / idameva vyAcaSTe[bhA.4703] abhidhArito vaccati, pucchittA sAha vaccato tss| . parisAgato va kahaI, kaDhaNaheuM nataM lbhti|| vR-kaJcidAcAryamabhidhArayan zaikSo vrajati, tasya ko'pi sAdhuH pathi gacchan militaH, tena ca pRSTaH-amuka AcArya kutrA''ste? sAdhurAha-kiM tena bhavataH prayojanam ?; sa prAha-tasyAntike pravrajitukAmo'ham; evaM pRSTavA tasya vrajata evAkarSaNahetoH "sAha"ti dharma kathayati / yadvA grAme kApi parSadantargatasya dharma kathayata upasthitastato vanditvA tathaiva svAbhiprAye kathite sa AkarSaNahetorvizeSato dharma kathayati, kathite ca yadyasau pravrajitumabhilaSati tato na taM zaikSaM labhate, abhidhAritAcAryasyaiva saAbhavati // [mA.4704] ujju kahae pariNataM, aMto khittassa khittio labhai /
Page #1119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/104 khittabahiM tu pariNayaM, labhatuju kahI na khalu mAdI / / vR-athAsau 'kathakaH' dharmakathI RjukaH sadbhAvataH kathayati nAkarSaNahetoH, sacapravrajyAyAM pariNataH tataH kSetrAntaH pariNataM kSetriko labhate, kSetrabahiH pariNataMtu Rjuto dharmakathI labhate na khalu 'mAyI' mAyAvAn / / [bhA.4705] pariNamai aMtarA aMtarAya bhAvo niyattati tato se| khittammi khettiyassA, bAhiM tu pariNato tassa / / vR- athAntarA'ntarA tasya bhAvaH pravrajyAM prati pariNamate nivartate vA tataH kSetre pariNataH kSetrakasyAbhavati bahistu pariNataH tasya dharmakathina AbhavatIti |gtm atikrAman' dvaarm| atha "dvividhA mArgaNA ziSye ekavidhA ca pratIcchake" iti yaduktaM tatra pratIcchakaviSayAM tAvadekavidhA kevalasajJAtakaviSayAM mArgaNAmAha[bhA.4706] mAyA piyA va bhAyA, bhaginI putto tahevadhUtA y| chappete nAlabaddhA, sese pabhavaMti AyariyA // vR-mAtA pitA bhrAtA bhaginI putrastathaivaduhitAca, SaDapyete'nantaravallImadhikRtya nAlabaddhA mntvyaaH| ete cAbhidhArayantaH pratIcchakasyAbhavanti / upalakSaNamidam, tena paramparAvallIbaddhA api vakSyamANAH SoDaza janA abhidhArayantastasyaivAbhavanti / zeSAstu-ye nAlabaddhAna bhavanti teSu AcAryA prabhavanti, na pratIcchakaH ||idmev vyaktIkurvan paramparAvallI pratipAdayati[bhA.4707] mAummAyA ya piyA, bhAyA bhaginI ya eva piuNo vi / bhAtAdiputta-dhUtA, solasagaMchacca baaviisN|| [bhA.4708] bAvIsa labhati ee, paDicchao jati yatamabhidhAratI / abhidhAramanabhidhAre, nAyamanAtetarena lbhe|| kR-mAtuHsambandhino mAtA pitA bhrAtAbhaginI ceti catvArojanAH4, pituH sambandhino'pyevameva catvArojanAH 8, "bhAyAiputta-dhUya"ttibhrAtuHsambandhI putroduhitAcetijanadvayam 10,AdizabdAd bhaginyA apyapatyaM bhAgineyo bhAgineyI ceti dvayam 12, putrasyApatyaM pautraH pautrI ceti dvayam 14, duhiturapatyaM dauhitro dauhitrI ceti dvayam 16, sarvasaGkhyayA SoDazakaM bhavati / SaT cA'nantaravallIjanA atraprakSipyante, ttodvaaviNshtirbhvti||dvaaviNshtimpyetaan janAnpratIcchako labhate yadi ca 'taM' pratIcchakam 'abhidhArayanti' manasi kurvanti, anabhidhArayantastu te'pyAcAryasayaivAbhAvyA iti bhaavH| itare-uktavyatiriktAstAnabhidhArayatovAanabhidhArayato vA jJAtakAn vA'jJAtakAn vA pratIcchaMko na labhate // atha ziSyaviSayAM dvividhAM mArgaNAmAha[bhA.4709] nAyagamanAyagApuna, sIse abhidhAramanabhidhAre yA dokkhara-kharadiTuMtA, savve vi bhavaMti aayrie|| vR-dvividhA mArgaNA nAma-ye ziSyasya 'jJAtakAH' svajanA ye ca 'ajJAtakAH' asvajanAste tamabhidhArayanto vA'nabhidhArayanto vA sarve'pyAcAryasyAbhavanti na ziSyasya / kutaH? ityAha'dvyakSara-kharadRSTAntAt' "dAsena me kharo kIo, dAso vi me kharo vime|" iti nidarzanAt / / ___ atha "paDisehiya vaccaMte kahaM kappo vihijaI" iti dvAraM nirUpayannAha
Page #1120
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-104, [bhA. 4710] [bhA.4710] pubuppannagilANe, asaMtharaMte ya caugurU chaNhaM / vayamANa ege saMghADae ya chappete na lbhNti|| vR- ekatra grAme gachaH sthitaH, teSAM ca glAna utpannaH, tAticaraNe sAdhavo vyApRtAH santaH sarve'pi bhikSAmaTituM na prabhavanti, tatazcAsaMstaraNaM sAtam / evaM glAne pUrvotpanne asaMstaratAM zaikSa upasthitaH,tecaglAnakAryavyApRtatayA zaikSaM vartApayituMnapArayanti, atobhagavabhipratiSiddhamna taiH zailo dIkSaNIyaH, yadi dIkSayanti ttshcturgurukaaH| atha lobhadoSeNAmISAMSannAM prakArANAmanyatareNapreSayanti-"vayamANa" ityAdi, taMzaikSaM muNDayitvA 'vrajatvamekAkyevAmukAcAryasannidhau' iti vadanto visarjayanti, yadvA tasyaikaM kamapi sahAyaM saGghATakaM vA samarpayanti, ete trayaH prakArA muNDitasya bhavanti; amuNDitasyApyeta eva trayaH; eteSaDapitaM zaikSaM na labhante, SaDbhiH prakAraiH preSayanta ityarthaH / yeSAM samIpe preSayanti teSAmevAsau shissyH|| athAtmasamIpe sthApayanti tata ime doSAH[bhA.4711]Ayariya-gilANe gurugA, sehassA akaraNammi caulahugA / paritAvaNaNiphannaM, duhato bhaMge ya mUlaM tu|| vR-zaikSaM pravrAjya tadvaiyAvRtyavyAkulAH santo yadyAcAryANAM glAnasya vA vaiyAvRtyaM na kurvanti caturgurukAH |ath zaikSasya na kurvanti caturlaghukAH |athglaanaadiinaamnaagaaddhmaagaaddhN vAparitApanA bhavati tatastaniSpanam / "duhato bhaMge ya"tti zaikSasya yaduniSkramaNaM glAnasya yad maraNam eSa dvidhA bhaGga ucyate tatra mUlaM bhavati ||ath dvitIyapadamAha[bhA.4718] saMtharamANe pacchA, jAyaM gahite va paccha gelanaM / __ apavvaie pavvaie, saMghADege va vymaanne|| vR- iha gacche glAno vidyate paraM nAgAda glAnatvam, tataH saMstarati taiH zaikSamapi vartApayitumAcAryANAmapikartumevaM prabAjitaH zaikSaH, pazcAcaglAnatvamAgADhaM samajani, tatrodvarttanaparivartanAdivyApRtAeketAva bhikSAMna hiNDante, ye'pi hiNDantete'pina zaknuvanti sarveSAmapi paryAptamAnetum, evamasaMstaraNaM jAtam; yadvA mUlata eva glAnatvaM pUrvaM nAsIt kintu pazcAcchaikSe 'gRhIte' pravrAjite sati glAnatvamutpannaMtato'sau SaDbhiH prakAraiHpreSaNIyaH / tadyathA-'apravrajitaH' muNDitaH, 'pravrajitaH' muNDitaH / eSa dvividho'pi tridhA-saGghATakena ekasAdhunA "vayamANe" tti ekAkI vrajeti bruvANaiH, ekAkitvenetyarthaH / / atha "saMtharamANe pacchA jAyaM" ti padaM vizeSato vyAcaSTe[bhA.4713] nAgADhaM pauNissai, acireNaM taM cajAyamAgADhaM / sehaM vaTTAveuM, na taraMti gilANakiccaM ca // * vR- pUrvamanAgADhaM glAnatvaM bhavet, tataH zaikSe upasthite cintitam-acireNaivAyaM glAnaH praguNIbhaviSyati;tataHzaikSe pravrAjitetad glAnatvamAgADhaMjAtam, tataste zaikSaMvartApayituMglAnakRtyaM ca kartuM samakameva "na taraMti" na zaknuvanti, ato'nyeSAM samIpe preSayantaH zuddhAH / / [bhA.4714] apaDicchanetaresiM, jaM sehaviyAvaDA u pAyati / taMva puvvabhaNiyaM, pritaavnn-sehbhNgaai||
Page #1121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/104 vR-itare nAma-yeSAMsamIpepreSyateyadi tena pratIcchanti tadA caturgurukAH, yacca te zaikSavyApRtAH prApnuvanti taniSpannaM teSAmapratIcchatAM prAyazcittam / kiM punastad yat te prApnuvanti ? ityAhatadeva pUrvabhaNitaM paritApana-zaikSabhaGgAdikamatra doSajAtaM mantavyam / kimuktaM bhavati?. glAno'praticaryamANaH paritApyeta, zaikSo vaiyAvRtye'vidhIyamAnepratibhajyeta, AdizabdAdglAnasya maraNaM vA bhavet // [bhA.4715] saMkhaDie vA aTThA, amuMDiyaM muMDiyaM va pesNtii| vayamANe ega saMghAe yachappee na lmNti|| vR-saGkhaDi-prakaraNaM tasyA vA'rthAya manojJAhAralampaTatayA chApi grAme vrajantaHsAgArikamiti kRtvA zaikSamamuNDitaM muNDitaM vA pressynti| tatrApi "vayamANi"tti ekAkitayApreSaNenaekasAdhunA sATakena ca SaT prakArA bhavanti / etaiH SaDbhirapi preSayanto na labhante / idameva vyAkhyAti[bhA.4716} hohiMti navaggAI, aavaah-vivaah-pvvymhaadii| sehassa ya sAgariyaM, viddAhiti mA va pesiti // -iha zaikSaH keSAJcidupasthitaH, tatraca AvAha-vivAha-parvatamahAdIniprakaraNAni navAgrANi pratyAsannAni bhvissynti|aavaahH-vdhvaa varagRhAnayanam, vivAhaH-pANigrahaNam, parvatamahaHpratItaH, AdizabdAt tddaag-ndiimhaadiprigrhH| zaikSasya ca tatra 'sAgArikam utpravrAjanabhayam, yadvA yadyeSa zaikSo'trasthAsyatitadA saGghaDibhojanagRddhaH 'mAvidrAsyati' mA vinazyati, yadi ca vayamanenaiva saha gacchAmastataH saGkhaDeH sphiTAmaH ata enamanyatra preSayAma iti vicintya SaDbhiH prakAraistaM preSayanti na ca labhante, yeSAmantike preSayanti teSAmevAsAvAbhavatIti |gtN pratiSiddhe vrajati kathaMkalpovidhIyate?' iti dvaarm|smprti saGgAradatte kathaM kalpovidhIyate?' iti dvAramAhamA.4717] . gihiyANaM saMgAro, saMgAraM saMjate karemANe / anumoyati so hiMsa, pavvAcitojena tasseva // vR-gRhiNAMsambandhIyaH 'sahAraH' 'yuSmadantike'smAbhiriyataH kAlAdUrddhava pravrajyA grahItavyA' iti saGketastaMpratIcchan saMyataHsvayaMcataiH sArddha saGgAra' 'ahamamuSmidine yuSmAnpravrAjayiSyAmi' iti lakSaNaM kurvan 'hiMsA' yAvadasauna pravrajati taavntNkaalNssttkaayviraadhnaalkssnnaamnumodyti| saca zaikSastaMprati vipariNato yena pravAjitastasyaivAbhavatina saGketadAyina iti||kinyc[bhaa.4718] vipariNamai sayaM vA, parao osanna annatitthI vA / mottuM vAsAvAsaM, na hoi saMgArato iharA / / vR-saGketakaraNAnantaraM sa zaikSaH svayaM vA vipariNamati, 'parato vA' pareNa-svajanAdinA sa vipariNAmyeta, avasatravihAriSu vA pravrajet, anyatIrthiko vA bhvet| ato varSAvAsaM muktvA 'itarathA' puSTAlambanaM vinA saGgArona pratIcchanIyo na vA kartavyaH / / kimarthaM punaH saGgAramasau karoti? ityAha[bhA.4719] saMkhaDi sannAyA vA, khittaM mottavyayaM va mA hojA / eehiM kAraNehiM, saMgAra kareMte cugurugaa| vR- saGkhaDistatra grAme upasthitAnAM parihartuM na zaknoti, sajJAtakA vA tasya tatra ___
Page #1122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 71 uddezakaH3, mUlaM-104, [bhA. 4719] bhUyAMsasteSAmAgrahAttadAnIM na zaknoti gantuma, kSetraM vAtadatIvasnigdha-madhurAhArAdilAbhasampanna zaikSasya ca tatra sAgArikam atastad moktavyam mA bhUt, 'etaiH' evamAdibhi kAraNaiH zaikSasya saGgAraM yaH karoti tasya caturguru / / atha gRhasthA kimarthaM saGgAraM kurvanti ? ityAha[bhA.4720] riNa vAhiM mokkheuM, kuDuMbavittiM va'ticchite gimhe / emAdianAutte, kariti gihiNo u sNgaarN|| vR-RNaM vA vyAdhiM vA 'mokSayitum' apanetum, kuTumbasya vA pazcAnirvahaNayogyAM vRttiM sampAdayitum, yadvA grISmastadAnImatikrAntovarSAvAsaAyAtaH, evamAdibhikAraNaiHanAyukteakSaNikatAyAM gRhiNaHsaGgAraM kurvnti||ath dvitIyapadena sAre pratISyamANeAbhAvyavidhimAha[bhA.4721] agaviTTho mitti ahaM, labmati asaDhehi vippariNato vi| coyaMta'ppAheMti va, te viyanaM aMtarA gNtuN|| vR-saGgArekRte yadi 'azaTaiH' glAnAdikAryavyApRtaiH sa zaikSo nagaveSitastadA'sau agaveSitaH' 'naikamapi vAramahamamIbhirgaveSitaH' iti budhyA vipariNato'pi labhyate, teSAmevAbhavatItyartha; paraMte'pi sAdhavastamantarA'ntarA gatvA 'nodayanti' saGketasmAraNApurassaraM zikSayanti, atha svayaM gantuMna prabhavanti tataH "appAheti" sandezaM tasya preSayanti / / [bhA.4722] evaM khalu acchitre, chinne velA taheva divasehiM / velA punamaputre, vAghAe hoi cubhNgo|| 4evaMtAvad 'acchinne aniyatesaGgAre vidhiruktaH, yastuchintraH saGgArastatravidhirabhidhIyatechino nAma-kSetrataH kAlatazca pratiniyataH / kSetrato grAma-vanakhaNDAdau pravrajyAdAnArthaM bhavadbhiH samAgantavyam, kAlato velayA divasAMsaizca prtiniytaiH| tatra ca "velA putramapugne"tti velayA upalakSaNatvAd divasaizca pUrNe'pUrNe vA saGgArakAle vyAghAto bhavet, tatra ceyaM caturbhaGgI-kAlaH pUrNo nivyArghAtaM ca prAptAH, kAlaH pUrNa paraM vyAghAtaH saJjAtaH, kAlo'dyApyapUrNa paraM nivyAghati tatraprAptAH, kaalo'pypuurnnovyaaghaato'pijaatiti4|athvaa anyathAcaturbhaGgI-saMyatasyavyAghAto na gRhasthasya, gRhasthasya vyAghAto na saMyatasya, dvayorapi vyAghAtaH, dvayorapi na vyaaghaatH|| tatra saMyatasya vyAghAte vidhimAha[bhA.4723] maMdaTThigA te tahiyaM ca patto, jati mannatete ya saDhA na hoti| so labbhatI annagato vitAhe, dappaTThiyA je na u te labhaMtI / / vR-yatra grAmAdau saGketaH kRta AsIt tatra sa zaikSaH prAptaH sAdhavastu na prAptAH, tato yadyevaM manyate-mandArthinaste madviSaye, mandaprayojanA ata eva nAyAtAH' iti budhdhA vipariNataH, teca sAdhavo yadi 'zaThAH' vajikAdipratibandhayuktA na bhavanti, glAnAdikAryavyApRtatayA nAyAtA iti bhAvaH tataH sazaikSaH anyagato'pi' anyamAcAryamabhyupagato'pi taiH saadhubhirlbhyte| ye tu darpataH sthitAste naiva taM labhante, yena pravrAjitastasyaivAsau ziSya iti / / [bhA.4724 paMthe dhammakahissA, upasaMto aMtarA u annss| abhidhArito tassa u, iyaraM puna jo u pavAve // vR-yadyasau yena sAdhunA saGketo dattastadabhimukhaMprasthitaH pathi gacchan antarA'nyasya dharmakathinaH
Page #1123
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 bRhatkalpa chedasUtram -3-3/104 samIpe dharmakathAmAkaNyorpazAntaH,saca yadyabhidhArayangacchatitadA tasyaiva' abhidhaaritsyaabhvti| itaraH punaH anabhidhArayitA taM yo dharmakathI pravrAjayati tasyAbhavati // idameva vyAcaSTe[bhA.4725] punnehiM pi dinehi, upasaMto aMtarA u annassa / abhidhArito tassa u, iyaraM puna jo u pavAve // vR-pUrNaH apizabdAdapUrNairapidivasaiH 'antarA' pathi vartamAno'nyasya sakAzeupazAntaH sn| yadyabhidhArayati 'pravrajAmi tAvadahamamISAM samIpe, paraM pUrveSAmevAhaM ziSyaH' evamabhidhArayan tasyaiva pUrvAcAryasyAbhavati / itaro nAma-yaH pUrveSAM vipariNatastaM yaH pravrAjayati tasyaiva sa shissyH|| niyamapradarzanArtamidamAha[bhA.4726] hANAdisamosaraNe, daddUNa vi taMtu pariNato ann| tasseva sonapurime, emeva pahammi vacaMte / / vR-snAnAdau samavasaraNe taM' pUrvAcAryaM dRSTvA'piyadhanyameva pariNataH' pratipatrastadA tasyaivAsau ziSyona pUrvasya / evameva pathi vrjtaampyaabhaavyaa-'naabhaavyvidhirvgntvyH||ath kaH saMyatasya gRhasthasya vA vyAghAto bhavati? ityAha[bhA.4727] gelana tenaga nadI, sAvaya paDinIya vAla mahi vaasN| ii samaNe vAdhAto, mahigAvajjo u sehss| vR-glAnatvaM tasya sAdhorutpannam, stenakA vAantarAle dvividhAH, nadI vA pUrNA, zvApadA vA' vyAghrAdayaH pathi tiSThanti, pratyanIko vAtaMpraticaratrAste, 'vyAlAH' sastei vA pathi gacchantaMjanaM dazanti, mahikA vA varSa vA patitumArabdham, "iya" evaM zramaNe vayAghAtaH sambhavati / zaikSasyApi mahikAvarja sarvo'pyeSa eva vyAghAto vktvyH|| pUrvaM svayaM vipariNatamAzritya vidhiruktaH, athAnyena vipariNAmitasya vidhimAha[bhA.4738] vippariNAmiyabhAvo, na labbhate taM ca no viyaannaamo| vippariNAmiyakahaNA, tamhA khalu hoti kAyavvA / / -vipariNAmitaH-vivakSitAcAryAduttArito bhAvo yasya sa vipariNAmitabhAvaH, evaMvidhaH zaikSo na labhyate, vipariNAmakasya nAbhavatIti bhAvaH / ziSyaH prAha-'tameva' vipariNAmanaM tAvad vayaM na vijAnImaH / sUrirAha-yata evaM bhavato jijJAsA tasmAd vipariNAmanaM vipariNAmitaM tasya kathanA-prarUpaNA kartavyA bhvti||taamevaah[bhaa.4739] diTThamadiTTa videsattha gilANe maMdadhamma appsute| niSphatti natthitassA, tivihaM garahaM va se jaNati // vR-zaikSaH kamapyAcAryamabhidhArya gacchan mArge kamapi sAdhuM dRSTvA pRcchati-amuke AcAryA bhavadbhiH kadAcid dRSTAH? utAho na haTAH?; evaM pRSTe sa sAdhurvipariNAmanabudhdyA bhaNati-kiM taiH kariSyasi?; zaikSaH prAha-pravrajitukAmo'haM teSAM samIpe; evaM zrutvA sAdhurdaSTAnapi tAn 'na mayA dRSTAH' iti, athavA svadezasthAnapi bhaNati 'videzasthAste' / evamaglAnAnapi glAno'sau, vraja tvamapitasya dvitIyaH'; athavA bravIti-yastasya pArzve pravrajati so'vazyaMglAno glAnavaiyAvRtye vA nityaM vyApRto bhavati / athavA mandadharmANaste, tataH kiM tava mandadharmatA rocate ? /
Page #1124
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 3, mUlaM- 104, [ bhA. 4729] 73 yadvA'sAvalpazrutaH, tvaM ca grahaNa-dhAraNAsamarthastasya pArzve gataH kiM kariSyasi ?, tvameva vA taM pAThayiSyasIti / athavA tasya ziSyANAM niSpattireva nAsti, yaM pravrAjayati sa sarvo'pi pratibhajyate mriyate veti / 'trividhAM vA' mano-vAk kAyabhedAd jJAna-darzana-cAritrabhedAd vA triprakArAM gaha vakSyamANarItyA yadasau karoti sA vipariNAmanA mantavyA / enAM kurvatazca turgurukam, na ca taM zaikSaM labhate, ato naivaM kathanIyam, kintu dRSTAdipadeSu sadbhAvaH kathanIyaH // katham ? ityAha[bhA. 4730] jai puna tena na diTThA, neva suyA pucchito bhagati anne / jati vA gayA videsaM, to sAhai jattha te visae / vR- yo'sau zaikSeNa pRSTastena yadi te sUrayo na dRSTAH naiva zrutAstataH pRSTaH san bhaNati-ahaM na jAnAmi, 'anyAn' aparAn sAdhUn pRccha / atha jAnAti tato yathAvat kathanIyam / yadi videzaM 'gatAstato yatra 'viSaye' deze te vartante taM kathayati / atha nAkhyAti hInAdhikaM vA'' khyAti tato vipariNAmanA bhavati // [ bhA. 4731] sesesu u sabbhAvaM nAtikkhati maMdadhammavajesu / gUhate sAvaM, vippariNati hInakahaNe vA // vR- 'zeSeSu' glAnAdiSu padeSu mandadharmavarjeSu sadbhAvaM nAkhyAti, yadyapyasau glAno'lpazruto vA ziSyaniSpattirvA tasya nAsti tathApi tanna kathanIyam / yastu mandadharmA pArzvasthAdistatra sadbhAvaH kathanIyaH, mA saMsArapAragantukAmaH sutarAM saMsAre patiSyatIti kRtvA / yastu jJA-darzana-cAritratapaH sampanna vAdI dharmakathI saGgrahopagrahakArI tadviSayaM sadbhAvaM yadi 'gUhayati' apalapati hInakathanaM vA karoti, adhikamapyanyAcAryebhyo hInaM kRtvA kathayatItyartha, eSA vipariNAmanA mantavyA / / atha trividhAM garhAM vyAcikhyAsustatsvarUpaM tAvadAha [bhA. 4732] sIsokaMpaNa garihA, hattha vilaMbiya aho ya hakkAre / velA kannAya disA, acchatu nAmaM na ghettavvaM // vR- ga nAma zaikSeNa pRSTaH san zIrSAvakampanaM karoti, hastau vA dhunIte, vilambitAni vA karoti - hastau vauSThI vA vilambayatItyarthaH, yadvA bravIti aho ! pravrajyA aho ! pravrajyA, hAkAraM vA karoti-hA ! hA ! kaSTaM yadevaM naSTo lokaH, "vela "tti nAmApi tasya na varttate'syAM velAyAM grahItumiti, karNau vA tadIyanAmagrahaNe sthagayati, yasyAMcA dizi sa tiSThati tasyAM na sthAtavyamiti bravIti, upalakSaNatvAd akSiNI vA nimIlayati, yadvA nAmApi tasya nirannairya grahItavyam, ata AstAmetadviSayaM pRcchAdikamiti // [bhA. 4733] nANe daMsaNa caraNe, sutte atthe ya tadubhae ceva / aha hoti tihA garahA, kAyo vAyA maNo vA vi / vR- jJAne darzane cAritre ceti trividhA garhA bhavati tatra jJAnagarhA nAma naTapaThiteneva kiM tadIyena jJAnena ?, darzana garhA tu mithyASTirnAstikaprAyo'sau, cAritragarhA sAticAracAritro'cAritrI vA'sau / athavA sUtre'rthe tadubhaye ceti trividhA garhA-tatra sUtraM tasya zaGkita skhalitam arthaM punaravabudhyate 1 yadvA'rthaM nAvabudhyate sUtraM punarAgacchati 2, ubhayamapi vA tasyAvizuddhaM na jAnAti vA kimapIti 3 / athavA kAya vAG-manobhedAt tridhA garhA-tatra kAyagarhA teSAmAcAryANAM ,
Page #1125
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/104 zarIraM huNDAdisaMsthAnaM virUpaM vA, vAggarhA manmanaM kAhalaM vA te jalpanti, manogarhA na teSAM tathAvidhamUhA-'pohapATavaM na vA grahaNa-dhAraNAsAmarthyamiti / 'atha' eSA trividhA garhA bhavati / / prakArAntareNa garhAmevAha 74 [ bhA. 4734 ] pavvayasi Ama kas, tti sagAse amugassa niddiTThe / AyaparAdhigasaMsI, uvahaNati paraM imehiM tu / / vR- ko'pi zaikSaH kenApi sAdhunA pRSTaH pravrajasi tvam; sa prAha-Amam; 'kasya sakAze ? ' iti pRSTaH san bhUyo'pyAha-amukasyAcAryasya samIpe, evaM 'nirdiSTe' ukte sa sAdhurAtmAnaM parasmAdadhikaM zaMsitum - AkhyAtuM zIlamasyetyAtmaparAdhikazaMsI paramamIbhirvacanairupahanti / / tadyathA[bhA. 4735 ] abahussutA'visuddhaM, adhachaMdA tesu vA vi saMsagiMga / osannA saMsaggI, va tesu ekkekkae dunni / / vR- ahaM bahuzrutaH so'bahuzrutaH, ahaM vizuddhapAThakaH sa punaravizuddhapAThI, yadvA yathAcchandAste AcAryA 'tairvA' yathAcchandaiH saha te gADhataraM saMsargiNaH, gAthAyAM tRtIyArthe saptamI, avasannA vA te taiH sArdhaM saMsargiNo vA, evaM pArzvasthAdAvapi ekaikasmin bhede dvau dvau doSAvevameva vaktavyau / atha kAya vAGmanogahamiva prakArAntareNAha [bhA. 4736] sIsokaMpaNa hatthe, kanna disA acchi kAyigI garihA / velA aho yaha ttiya, nAmaM ti ya vAyigI garahA / / vR- zIrSAvakampanaM hastavilambanaM karNasthaganam anyasyAM dizi sthAnam akSinImIlanam animeSalocanasya vA kSaNamavasthAnam eSA sarvA'pi kAyikI garhA / yattu asyAM velAyAM nAma na grahItavyam aho ! kaSTam hAhAkArakaraNam nAma ca tasya kadA'pi na grahItavyamityAdibhASaNaM sA vAcikI garhA // [ bhA. 4737 ] aha mAnasigI garahA, sUtijati nitta-vattarogehiM / dhIrattaNeNa ya puno, abhinaMdai neya taM vayaNaM / / vR- 'atha' anantaraM mAnasikI garhA manasi tamAcAryaM jugupsate / kathamed jJAyate ? ityAhanetra-vakrayoH sambandhino ye rAgAH - mukulana- vicchAyIbhavanAdayo vikArAstaiH sUcyate mAnasikI garheti / yadvA 'pravrajAmi' iti bhaNite 'sAdhvidam, kRtyametad bhavyAnAm' ityAdivacobhirnaiva tadIyaM vacanamabhinandate, dhIratayA vA tUSNIka Aste / evamanyatarasmin garhAparakAre kRte tasya zaGkA bhavati- avazyamakAryakArI sa AcAryAdi sambhAvyate, na cAmI sAdhavo'lIkaM bhASante, ahamapi tatra gata AtmAnaM nAzayiSyAmIti / [bhA. 4738] etAni ya annAni ya, viSpariNAmaNapadANi sehassa / uvahi-niyaDippahANA, kuvvaMti anujuyA keI || vR- 'etAni ca ' anantaroktAni 'anyAni ca' dravya-kSetra - kAlabhAvaiH zaikSasya vipariNAmanapadAni bhavanti tatra dravyato manojJAhArAdi dadAti, kSetrataH pravAta-nivAte mano'nukUle pradeze taM sathApayati, kAlato velAyAmeva bhojayati, bhAvatastasyAkarSaNArthaM hita-madhuramupadezaM dadAti / evaM kecid 'anRjukAH' zaThA upadhi-paravaJcanAbhiprAyo nikRti kaitavArthaprayuktavacanA ''kArAcchAdanaM te
Page #1126
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 104, [ bhA. 4738 ] pradhAne yeSAM te tathAvidhA vipariNAmanapadAni kurvanti / / upasaMharannAhaeesAmantrayaraM, kappaM jo aticarejja lobhena / dhere kula gaNa saMdhe, cAummAsA bhave gurugA / / [bhA. 4739] vR- 'eteSAm' avyAhatAdidvArakalApapratipAditAnAM kalpAnAmanyataraM 'kalpa' vidhi 'yaH' AcAryAdirlobhadoSeNa 'aticaret' atikrAmet taM samyag jJAtvA kula-gaNa-saGghasthaviraiH kulAdisamavAyena vA tasya pArzvat taM zaikSamAkRSya catvAro mAsA gurukAstasya prAyazcittaM daatvym| atha sthaviraiH samavAyena vA bhaNito'pi taM zaikSaM na samarpayati tataH kula-gaNa-saGghabAhyaH kriyate // sU. (105) asthi yA ittha kei uvassayapariyAvannae acitte pariharaNArihe sa cceva uggahassa puvvANutravaNA ciTThai ahAlaMdamavi uggahe // vR- asya sambandhamAha [ bhA. 4740 ] asahINesu vi sAhammitesu iti esa uggaho butto / ayamaparI AraMbho, gihivijaDhe uggahe hoi / / 75 dR- 'asvAdhIneSvapi' kSetrAntaraM gateSu sAdharmikeSu ityeSo'vagrahaH proktaH / ayaM punaraparaH prakRtasUtrasyArambho gRhibhirvijaDhaH parityakto yaH pratizrayastadviSaye'vagrahe bhavati / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA - asti ca 'atra' anantarasUtraprastute pratizraye, kim ? 'kiJcid' AhArA - 'rthajAtAdikaM gRhasthasatkaM upAzraye paryApanaM vismRtaM parityaktaM vA upAzrayaparyApannam, 'acittaM' prAzukam, 'pariharaNArhaM' sAdhUnAM paribhoktuM yogyam, tatra saivAvagrahasya pUrvAnujJApanA tiSThati, tatropAzraye tiSThadbhiH pUrvameva 'anujAnIta prAyogyam' ityevaM yadavagraho'nujJApitaH saivAnujJApanA pazcAdupAzrayaparyApannagrahaNe vyavatiSThate na punarabhinavamanujJApanaM karttavyamiti bhAvaH / kiyantaM kAlam ? ityAha- 'yathAlandamapi' madhyamalandamAtramapi kAlaM yAvadavagraha iti sUtrArthaH / / athAmeva sUtrArthaM bhASyakRt pratipAdayati [bhA. 4741 ] AhAro uvahI vA, AhAro bhuMjaNAriho koyI / duvihaparihAra ariho, uvahI vi ya koyi na vi koyi // - iha sUtre kiJcidgrahaNena AhAra upadhirvA gahItaH, pariharamArhagrahaNena tu sa eva paribhogAIH / tatrAhAraH kazcid bhojanArho bhavati kazcicca na bhavatIti, upadhirapi kazcid dvividhaparihArasyadhAraNA - paribhogarUpasyArho bhavati kazcicca na bhavati / tathAhi [bhA. 4742 ] saMsattA''sava pisiyaM, AhAro anuvabhoja iccAdI / jhusiratiNa vaccagAdI, parihAre aNariho uvahI / / vR- 'saMsaktaM ' dvIndriyAdijantumizraM bhakta pAnaM 'AsavaH' madyaM pizitaM' pudgalam ityAdika AhAra : 'anupabhojyaH' sAdhUnAmupabhoktumayogyaH, zuSiratRNa-valkakAdika upadhirapi 'parihArasya' paribhogasyAnarho mantavyaH, arthAdApannaM odanAdika AhAro vastrAdikazcopadhi paribhogArha iti / / [bhA. 4743] ThAyaMte anutravaNA, pAtogge hoi tappaDhamayAe / so ceva uggaho khalu, ciTThai kAlo u laMdakkhA || vR- sAdhubhiH pratizraye tiSThadbhistatprathamatayA yA prAyogyasyAnujJApanA kRtA bhavati sa
Page #1127
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/105 evopAzrayaparyApannasyApi grahaNe'vagrahastiSThati, na punarbhUyo'nujJApyate / yA tu sUtre 'landAkhyA' landa ityabhidhAnaM sa kAlaH pratiptavya iti / / kRtA sUtravyAkhyA bhASyakRtA / samprati niyuktivistaraH[ bhA. 4744 ] puvviM vasahA duvihe, davve AhAra jAva avarahe / uvahissa tatiyadivase, itare gahiyammi giNhaMti // " vR- 'pUrvaM' prathamaM tiSThanta eva vRSabhAH samantAdupAzrayamavalokayanto dvividhe dravye upayogaM prayacchanti / dvividhaM dravyaM nAma AhAra upadhizca / tat prAdhUrNakAdayo gRhiNo vismRtya parityajya vA gatA bhaveyuH teSu gateSu yAvadaparAhNo na bhavati tAvadAhAraM na gRhNanti, paratastu gRhNanti / upadhestu tRtIye divase gate grahaNaM kurvanti / 'itaradnAma' arthajAtaM tat kadAcidagAriNAM vismRtaM bhavet tadekAnte nikSepaNIyam / "gahiyammi giNhaMti "tti yadi dhanikAdibhi gRhItaH - prArabdhaH prAtivezmiko naSTo bhavet tadA tatrApi yat teSAM vismRtaM tad yathoktavidhinA gRhNanti / eSa niryuktigAthAsamAsArthaH // sAmpratamenAmeva vivRNoti [ bhA. 4745] pAyaM sAyaM majjhatie va vasabhA uvassaya samaMtA / pehaMti apehAe, lahugo dosA ime tattha // vR- 'prAtaH' prabhAte 'sAyaM' sandhyAyAM 'madhyAnte vA' madhyAhnasamaye vRSabhA upAzrayaM samantAt pratyupekSante / apratyupekSamANAnAM laghuko mAsaH, doSAzceme 'tatra' apratyupekSaNe bhavanti // [bhA. 4746] sAhammi anadhammiya, gAratthiNi khivaNa vosiraNa rajjU / giNhaNa-kaDDhaNa-vavahAra- pacchakaDDuDDAha-nivvisae / / vR- 'sAdharmiNI' saMyatI 'anyadharmiNI' paratIrthikA 'agArasthA' aviratikA, etAH pradviSTAH satyaH sAdhuprati zrayasamIpe'rthajAtasya nikSepaNaM kuryu, yadvA bAlakaM vyutsRjya gaccheyuH, parISahaparAjito vA ko'pi saMyato rajjUdandhanena priyaita, tatra rAjapuruSaijJati sati grahaNA ''karSaNa-vyavahArapazcAtkRtoDDAha-nirviSayAjJApanAdayo doSA bhavanti // idameva bhAvayati [bhA. 4747] codanakuviya sahammiNi, parautthiNigI u diTThirAgeNa / anukaMpa jadicchA vA, chubhija bAlaM agArI vA // - sAdharmiNI kAcit khaNDitazIlA garbhavatI 'uDDAho'yam' iti manyamAnaiH sAdhubhirgADhaM nirbhartsaya rajoharaNAdiliGgabahikRtA bhavet, tataH sA 'madIyaM liGgamapahRtam' iti manyamAnA tayA nodanayA kupitA satI svamapatyajAtaM tadAzrayasamIpe parityajet / paratIrthinI tu 'dRSTirAgeNa' 'mA'smAkamapayazaHpravAdo bhaviSyati' iti kRtvA saMyatAnAmupAzrayasannidhau bAlakaM vyutsRjet; varaM lokazcintayiSyati etairevaitad janitamiti / athavA agArI kAcidanukampayA yacchayA vA bAlakaM tatra prakSipet / tatra 'anukampayA nAma' duSkAlAdau kAcid duHsthayoSid jIvanAya svApatyaM tadAzrayAntike tyajati-varamete'nukampAparAyaNA amuM bAlakaM zayyAtarasyAparasya vA Izvarasya gRhe nikSepsyantIti / ' yacchayA' abhisandhimantareNaivameva vyutsRjati // [bhA. 4748] hAuM va jareuM vA, acadaMtA tenAti vatthAdI / eehiM ciya janiyaM, tahiM ca dosA u janadiTThe / /
Page #1128
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-105, [bhA. 4748] 77 vRstenakAdayo vastrAdikaM hAtuMvAjarItuMva acayantaH' azaknuvantaH sAdhUnAMpratizrayasannidhau parityajeyuH / upalakSaNamidam, tenAnyatIrthikAdayaH pratyanIkatayA hiraNya-suvarNAdikamapahRtya tatranikSipeyuHtatoyadi vRSabhAstrisandhyaM vasatinapratyupekSantetadAlokobrUyAt-etairevaitadapatyamANDaM janitam, suvarNAdikaMvAapahRtam / etatrajanahaTe sati 'doSAH' grahaNA-''karSaNAdayo bhveyuH|| [bhA.4749] ahavA chubheja koyI, ubbhAmaga veriyaM va haMtUNaM / vehAnasa itthI vA, parIsahaparAjito vA vi|| vR-athavA kazcid 'udbhrAmaka' pAradArikaM vairiNaM vA hatvA pratyanIkatayA tatra prakSipet, strI vA kAcidatyantaduHsthitA vaihAyasamaraNamupAzrayasamIpe kuryAt, parISahaparAjito vA saMyata eva ko'piratadvandhanena mriyeta, 'varaM praveSTuMjvalitaMhutAzanaM, nacApi bhagnaM cirasaJcitaM vrtm|' iti kRtvA / / [bhA.4750] daviyaTTha'saMkhaDe vA, purisitthI mehuNe viseso vi| . emeva ya samaNammi vi, saMkAe giNhaNAdINi / / vR-ko'pi kazcit puruSaM 'dravyArtham' arthajAtanimittaM yadvAasaGkhaDaM-kalaho vairamityarthaH tena vA kaJcid vyaparopya saMyatopAzrayasamIpe parityajet / evaM strayamapi kazcid vinAzya prakSipet, navaraM maithune vizeSaH / kimuktaM bhavati ?-sapat kAcidaparAM sapatnI caturthasevAvighnakAriNI matvA vyaparopya ca tatra vyutsRjet, 'amISAmapayazo bhUyAt' iti kRtvA / evameva zramaNe'pi mantavyam, tamapi kazcidupakaraNa-dravyArthaM vaireNa vA mArayedityarthaH, tatra sAdhavaH zaGkayerana, tato grahaNA-''karSaNAdIni padAni prApnuvanti / / yata evamataH[bhA.4751] kAlammi pahuppaMte, cacaramAdI Thavittu paDiyaraNaM / rakkhaMti sANamAdI channe jA diTThamannehiM / vR-trisandhyaM vRSabhaiH samantato vasati pratyupekSaNIyA, pratyupekSitAyAM ca yadi kiJcit kalpasthakAdikaM pazyanti kAlazca pUryate tatazcatvarAdiSu sthApayitvA praticaraNaM kurvANAH pracchannAvakAze sthitAH zvAna-mArjArAdinA vinAzyamAnaM tAvad rakSanti yAvat klpsthkaadikmnyaiiissttmiti|| [bhA.752] bolaM pabhAyakAle, kariti janajAnanaTThayA vsmaa| paDiyaraNA puna dehe, paroggahe neva ujjhaMti / / vR-yat tatra hiraNaya-suvarNAdi kenacit parityaktaM bhavati tatprabhAtakAle evapratyupekSamANAH samyaga nirIkSyavRSabhA janajJApanArthabolaM kurvanti, yathA-kenacitpApenedaM hiraNyAdikamasmadapayazaH prdaanaarthmtrprkssiptmiti|ystu dehaH-dravyA-'rtha-vairAdikAraNavyaparopitasyapuruSAdeH zarIramityarthaH tatra praticaraNA kartavyA, samyakpraticarya yadi ko'pinapazyati tadA pariSThApanIyamiti hRdym| taca 'parAvagrahe' parakIyanivezanAdau naiva 'ujjhanti' parityajanti, kintu parairaparigRhIte bhUbhAge iti|| [bhA.4753] appaDicara-paDicaraNe, dosAya guNA ya vaniyA ee| etena sutta na karta, suttanivAto imo tattha / /
Page #1129
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 3-3/105 vR-'apraticaraNa-praticaraNayoH pratizrayasyApratyupekSaNa-pratyupekSaNayoryathAkramamete doSA guNAzca varNitAH, parametenArthena sUtraM 'na kRtaM ' na vihitam, kintu sAmAcArIprakAzanArthaM sarvametad vyAkhyAtamiti / sUtranipAtaH punarayaM 'tatreti' sUtranipAtasyaivopadarzanArthaH / / AgaMtAraThiyANaM, kajje AdesamAdiNo keI / vasiuM vissamiuM vA, chaDDittu gayA anAbhogA // [bhA. 4754] vR- iha yatrAgAriNa AgatyAgatya tiSThanti tad AgantukAgAraM tatra 'kArye' kAraNavizeSataH sthitAnAM prakRtasUtramavatarati / katham ? ityAha-AdezaH - prAdhUrNakastadAdayaH kecit pathikA AgantukAgAre rajanyAM vAsamupagatA divA vA bhojanArthaM vizrAmaM kRtavantaH, tata uSitvA vizramya vA kiJcid dravyajAtamanAbhogAt parityajya gatAH // kiM punastat ? ityAha [ bhA. 4755 ] sami-sattuga-gorasa- siNeha-gula-loNamAdi AhAre / ohe uvaggahammiya, houvahI aTThajAtaM vA / / 78 vR- ihAhAra upadhizceti dvividhaM dravyaM bhavati / tatrAhAraH 'samiti - saktu-gorasa-sneha- guDalavaNAdikaH' samiti-kaNikkA, zeSaM pratItam / upadhistu dvidhA bhavati odhe upadhi upagrahe vA, odhopadhirupagrahopadhizcetyarthaH / 'arthajAtaM' dravyaM tad vA parityaktaM bhavet // tatrAhAropadhiviSayaM tAvad dvividhamAha [mA. 4756] kAUNamasAgarie, paDiyaraNA''hAra jAva avaraNhe / emeva ya uvahissa vi, asuna sedhAi dUre ya // vR- AhAramasAgArike pradeze kRtvA tAvat praticaraNaM kurvate yAvadaparAhnaH saJjAyate / evamevopadherapi praticaraNaM karttavyam, navaramazUnye bhUbhAge saMsthApanIyaH / zaikSAdayazca dvividhasyApi dravyasya dUre karttavyAH // kiM kAramamAhAramaparAddhaM yAvat praticaranti ? ityucyatevocchijjaI mamattaM pareNa tesiM ca tena jati kajaM / [bhA. 4757] giNhaMtA vi visuddhA, jati vi na vocchiJjatI bhAvo // vR- aparAhNAt paratasteSAM pathikAnAmAhAre mamatvaM vyavacchidyate, teSAMca' sAdhUnAM yadi 'tena' AhAreNa kArya bhavati tato gRhNanto'pi vizuddhAH, yadyapi ca bhAvasteSAM tadupari na vyavacchidyate tathApyaparAhnAdUrdhvaM gRhNatAM na kazcid doSaH / upadhiM tu tRtIyadivase pUrNe gRhNanti, etAvatA tadviSayamamatvasya vyavacchedAt // [bhA. 4758] avvocchinne bhAve, cirAgayANaM pi taM payaMsiMti / pannavaNamanicchaMte, kappaM tu kareti paribhutte / / vR- atha teSAmadyApi bhAvo na vyavacchiMdyate / tato'vyavacchinne bhAve teSAM svavastrANi gaveSayatAM cirAdAyAtAnAmapi 'tam' upadhiM darzayanti, evaM ca teSAM prajJApanAM kurvanti asmAbhiretAni vastrANi svIkRtAni, tato'nugrahaM manyamAnAH sAdhUnAmanujAnItha / evamukte yadyanujAnate tataH sundaram atha necchantyanujJAtuM tAni ca vastrANi paribhuktAni tato'pkAyavadharakSaNArthaM kalpaM kurvanti // athArthajAtaviSayaM vidhimAha [ bhA. 4759] paJconiyattapuTThA, karAdi dAeMti etya na pedhe /
Page #1130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 uddezakaH 3, mUlaM-105, [bhA. 4759] darisiMti apicchaMte, ko pucchati kena ThaviyaM ca // vR-ihopAzraye yadyarthajAtaM patitamupalabhyate tadA tadapyalpasAgArike sthApyate, zaikSAdayazca dUre kartavyAH, pratyavanivRttaizca-bhUyastatraiva samAyAtaihibhiH pRSTAH- 'kutrAsmAka tadarthajAtaM tiSThati?' tataH 'karAdinA' hastAGgulyAdisaMjJayA darzayanti-atra pradeze "naM" enaM prekSadhvam / atha te na pazyanti tataH svayameva tadarthajAtaM darzayanti / yadi te pRccheyuH-kenedamatra sthApitam ?; tato vaktavyam-kaH pRcchati? kena sthApitaMca? iti||evN tAvadupAzrayaparyApaneAhArAdau vidhiruktH| atha zayyAtarAdigRhaparyApanne vidhimAha[bhA.4760] bhaDamAibhayA naTe, ghiyaa-'ghiesutesusjjhaadii| giNhaMti asaMcaiyaM, saMcaiyaM vA asaMtharaNe // vR- bhaTAH-rAjapuruSAstadAdibhayAd naSTe zayyAtarAdau athavA sajjhikAH-prAtidezmikAste gRhItRbhi-dhanikaiH AgRhItAH-RNaM dApayitumArabdhAstatasteSu sajjhikAdiSu naSTeSu tatra ya aahaaro'snycyikH-ddhi-ghRtaadistNgRhnnnti| athAsaMstaraNaMtataH 'saJcayikamapi' avagAhimAdikaM gRhNanti // [bhA.4761] sAvikkhetara naTTe, emeva ya hoi uvahigahaNaM pi / paJcAgaesu gahaNaM, muMjati dinnevamaTTe vi|| vR- prAtivezmikAdiH sApekSo vA naSTo bhaved 'itaro vA' nirapekSaH / sApekSo nAmabhUyastatraivAgantukAmaH, tadvipIto nirapekSaH / tatrobhayasminnapi naSTe 'evameva' AhAravadupadherapi grahaNaM kurvanti / sApekSanaSTeSu ca pratyAgateSu kathayanti, kathiteca dattamanujJAtaM sat paribhuJjate / ye tunirapekSanaSTAsteSu nirvivAdameva paribhuJjate / evaM "aTTe vi" tta arthajAte'pi grhnnNmntvym| atraivAkSepa-parihArAvAhamA.762] pAuggamaNutraviyaM, jati manasi evamatipasaMgo tti| AuramesajjuvamA, taha sNjmsaahgNjNtu|| vR- yadyevaM manyase-'prAyogyaM' sAdhUnAmucitaM yat tadeva sAdhubhi pUrvamanujJApitam na punaH 'aprAyogyam' arthajAtAdi,tata evmnujnyaapitmpyrthjaatNgRhnntaamtiprsnggobhvti|ttraabhidhiiytenaikaantenaarthjaatmpraayogym, yataAturaH-rogItasyabheSajopamAkartavyA-yathA''turasyAbhinavodIrNe jvarAdau yadauSadhaM pratiSidhyate tadevAnyasyAmavasthAyAM tasyaivAnujJAyate, evamarthajAtamapi puSTakAraNAbhAve pratiSiddham, yattu durbhikSAdau saMyamasya sAdhakaM tadanujJAtameva / / .mU. (106) se vatthUsu abbAvaDesuavvogaDesuaparapariggahiesu amarapariggahiesusa ceva uggahassa puvvANunavaNA ciTThai ahAlaMdamavi uggahe / / [bhA.4763] gihiuggahasAmijaDhe, iti eso uggaho smkkhaato| sAmijaDhe ajaDhe vA, ayamanno hoi aarNbho|| vR-svAminAjaDhaH-parityakto yo gRhiNAM sambandhI avagrahastadviSayaityeSaH avagrahaH' grahaNavidhiH samAkhyAtaH |ayN punaH 'anyaH parastutasUtrasyArambhaH svAminA tyakte'tyakte vAavagrahe bhvti| anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-"se"tasya nirgranthasya vAstuSu gRhessu| kathambhUteSu?
Page #1131
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/106 'avyApRteSu' zaTita - patitatayA vyApAravirahiteSu 'avyAkRteSu' dAyAdAdibhiravibhakteSu, athavA'tItakAle kenApyanujJAtamiti na jJAyate yat tadavyAkRtaM teSu tathA 'aparaparigRhIteSu' paraiH - anyairadhiSThiteSu 'amaraparigRhIteSu' devaiH svIkRteSuH saivAvagrahasya pUrvAnujJApanA tiSThati yathAlandamapyavagrahe / kimuktaM bhavati ? -yAvantaM kAlaM tAni vAstUni teSAM pUrvasvAminAmavagrahe varttante tAvantaM kAlaM saiva pUrvAnujJA tiSThati, na punarbhUyo'pyavagraho'nujJApanIya iti sUtrArthaH // samprati niryuktivistaraH[mA. 4764] 80 khittaM vatyuM setuM, ketuM sAhAraNaM ca patteyaM / avvAvaDamadhvo aDamaparamamarapariggahe caiva // vR- iha vAstu sAmAnyato dvidhA kSetraM 'vAstuca' gRhaMcetyartha / kSetraMdvidhA-setu ketu ca / yadarahaTTajalena sicyate tat setu, vRSTijalena tu yanniSpAdyate tat ketu / gRhaM punaH khAtocchritomayabhedAt tridhA vakSyate / kSetraM gRhaM cobhayamapi dvidhA-sAdhAraNaM pratyekaM ca / sAdhAraNaM-bahUnAM sAmAnyam, pratyekamekasvAmikam / sUtrapadAni pazcArdhena saGgrahItumAha- avyApRtamavyAkRtamaparaparigRhItamamaraparigRhItaM ceti // atha sAdhAraNapadaM vivRNoti[ bhA. 4765 ] dAIya-gaNa-goDINaM, seNI sAhAraNaM va dugamAdI / vatthummiettha pagayaM, Usita khAte tadubhae ya !! vR- dAyAda - gaNa-goSThInAM zreNInAM vA "dugamAi "tti dvi- triprabhRtisaGkhyAkAnAM dvitryAdijanapratibaddhAnAM vA yat kSetraM vAstu vA sAmAnyaM tat sAdhAraNamucyate / atra tu vAstunA'vikAraH, na kSetreNa / tacca vAstu tridhA - ucchritaM khAtaM tadubhayaM ca / 'ucchritaM' prAsAdaH, 'khAtaM' bhUmigRham, 'tadubhayam' adhobhUmigRhayuktaH prAsAdaH // avyApRtAdipadAni vyAcaSTe [bhA. 4766 ] saDiya-paDiyaM na kIrai, jahigaM avvAvaDaM tayaM vatyuM / avbogaDamavibhattaM, anaddiTTiyamantrapakkheNaM // vR-yat zaTita patitaM yatra ca vyApAraH ko'pi na kriyate tad vAstu avyApRtamucyate / avyAkRtaM nAma yad dAyAdairavibhaktam / aparaparigRhItaM nAma yad 'anyapakSeNa' anyadIyavaMzena nAdhiSThitaMnAnyaiH parigRhItam, svAmyeva tasya zayyAtara iti bhAvaH // idameva bhAvayati [bhA. 4767] avaro su cciya sAmI, jena vidinaM tu tappaDhamatAe / amarapariggahiyaM puna, deuliyA rukkhamAdI vA / / vR- 'aparo nAma' yena tatprathamatayA sAdhUnAM tad dattaM sa eva tasya svAmI nAnyaH kazcid, na paro' para iti smaasaashrynnaat| amaraparigRhItaM punardevakulikA vA vRkSAdikaM vA vAnamantarAdhiSThitaM mantavyam / / athAvyAkRtAdiSu dRSTAntAnupadarzayati [bhA. 4768] avvAvaDe kuiMbI, kANi'vvogaDe ya rAyagihe / aparapare so ceva u, amare rukkhe pisAyaghare // vR- avyApRte gRhe kuTumbI dRSTAntaH / avyAkRte tu rAjagRhe nagare "kANiTTa" tti pASANamayyaH pakveSTakA vA balikA mahatyazca kANikA ucyante, tanmayagRhakArApako vaNig dRSTAntaH / aparaparigRhIte'pi sa eva dRSTAntaH / amaraparigRhIte vRkSaH pizAcagRhaM vA nidarzanaM bhavatIti
Page #1132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 81 uddezaka H 3, mUlaM-106, [bhA. 4768] niyuktigAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISuH kuTumbiddaSTAntamAha[bhA.4769] nimmavaNaM pAsAe, saMkhaDi jakkha sumiNe ya kaMTIya / annaM vA vAvAraM, na kuNati avvAvaDaM tenaM // vR- egeNaM kuDubieNaM suMdaraM gharaM kAriyaM / samatte tammi saMkhaDiM kAuM 'kalle pavisAmi' tti ciMtei / navaraM vANamaMtareNaM rattiM bhannati-ji pavisihisi to te kulaM ucchAemi / tena kaMTiyAhiM phalahiUNa mukkaM, vAvAraM ca se na karei / annayA sAhUhiM AgaehiM so kuDumbI anutrvio| tena bhannai-devayAepariggahiyaMtatobheavAo bhavissai / sAhUhiM bhaNito-anujANasutumaM, labhissAmo vayaM devayAe / tao tena anunnAe tehiM kAussaggeNa jakkho Akapio bhaNai-uvarillabhUmiyaM mottuM vIsatthA acchaha / te TThiyA / tesu gatesu je anne sAhuNo iMti te tattheva ThAyaMti, sacceva uggahassa puvvaannunvnnaa|| atha gAthAkSarArthaH-kuTumbinA prAsAdasya nirmApaNaM kRtam / tataH saGghaDi kartumArabdhA / yakSeNa casvapneniveditaM-yadi prAsAdaMpravekSyasitataHsakuTumbaMbhavantaM vypropyissyaamiiti|tenknnttikaabhiH parikSiptaM tadgRham, anyamapica vyApAraMtatra na karoti, tenaavyaapRtmucyte||avyaakRte dRSTAntamAha[bhA.4770] ihittaNe Asi gharaM mahallaM, kAleNa taM khINadhanaM ca jaayN| te ummarIyassa bhayA kuDIe, dAuMThiyA pAsi gharaM jaINaM / / vR-egeNaM iDDimaMtenaM vANieNaM rAyagihe nayare sajAlamAlAcoppAlaM pakkiTTagAhiM giha kAriyaM / so ya tammi nimmavie paMcattIhUo ! puttA se phellA jAyA, kSINavibhavA ityarthaH / tattha ya uMbarIo karo dhippai / te taM dAuM acayaMtA egapAse kuDiyaM kAuM ThiyA / taM ca tehiM saMjayANa dinnaM / / athAkSaragamanikA-'Rddhimattve' maharddhikatAyAM kasyApi vaNijo gRha mahallaM' mhaajnaakulmaasiit| kAlena tat kSINadhanaMcazabdAdalpamAnuSaM ca saJjAtam / teca tadIyAH putrAH 'umbarIyasya' 'pratyudumbaraM rUpako dAtavyaH' ityevaMlakSaNasya karasya bhayAdekasmin pArve kuTIM kRtvA maulaM ca gRhaM yatInAM dattvA kuTIrake svayaM sthitAH, etadavyAkRtamucyate / / atha pUrvAnujJApanApadaM vyAkhyAti[bhA.4771] puvaTThiya'NunaviyaM, ThAyaMta'nne vi tatya te ya gtaa| evaM sunnamasunne, soceva ya uggaho hoi / / vR.avyApRte'vyAkRte vA pUrva sAdhavo'nujJApya sthitAH, teSAM mAsakalpe varSAvAse vA pUrNe zUnyIbhUte 'tatra' pratizraye'pUrNevAkalpe'zUnyaevopAzraye'nye sAdhavastiSThanti, teca' pUrvasAdhavaH kalpaM samApyAnyatra gatAH; evaM zUnye azUnye vA tatra tiSThatAM teSAM sa evAvagraho bhavati, na punarbhUyo'nujJApayanti |aprprigRhiitN vyAcaSTe[bhA.4772] aparapariggahitaM puna, apare apare jatI jai uti| avvokarDa pitaM ciya, doni vi atthA aparasadde / / vR-punaHzabdo vizeSaNArtha, sacaitadvizinaSTi-aparaparigRhItaM nAmayena sAdhUnAM tadattaM sa eva svAmInAnyaiti tAvadaparaparigRhItasyaiko'rthaprAguktaH; yadvA yadi apare'pareyatayastatropayanti tadaparaparigRhItam / avyAkRtamapi tadeva mantavyam, sarveSAmapi sAdhUnAM sAdhAraNamiti kRtvA / | 2016
Page #1133
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 vRhatkalpa-chedasUtram - 3-3/106 tadevaM dvAvapyarthAvaparazabde bhavataH, ekaH na paro'parastena parigRhItamaparaparigRhItam, dvitIya:aparaiH sAdhubhiH parigRhItamaparaparigRhItamiti || amaraparigRhItaM tu vRkSo vRkSasyAdhastAdvA gRhaM mantavyam, tatra gRhe yadi pUrvaM sAdhavo'nujJApya sthitAstadA zeSANAM sa evAvagraho bhavati / atha vRkSaviSayaM vidhimAha[mA. 4773] bhUyAipariggahite, dumammi tamaNunnavittu sajjhAyaM / egena anunnavieSa so caiva ya uggaho sese // vR- bhUtAdinA - vyantareNa parigRhIto yo drumastatra svAdhyArthaM kadAcid mantavyaM bhavati, taM ca vyantaramanujJApya svAdhyAyaM karoti / evamekenApi tasminnanujJApite zeSANAM sAdhUnAM sa evAvagraho bhavati / / athAsau vRkSaH paraparigRhIto'pyasti tataH - [bhA. 4774] sAmI anunnavijjai, dumassa jassoggaho vva asahINe / kUrasurapariggahite, dumammi kANiTTagANa gamo // vR- yastasya drumasyasvAmI so'nujJApyate / athAsI na svAdhInastato asvAdhIne tasmina 'vasvAyamavagrahaH so'nujAnItAm' iti vaktavyam / athAsau drumaH krUrasuraparigRhItastato yepAmagAriNAM saskasteSAmAgantumasau na dadAti tatra kANeSTakAgRhagamo mantavyaH, taM suraM kAyotsargeNAkampya svAdhyAyAdi kurvantIti bhAvaH // tatra cAyaM vidhiH [bhA. 4775] necchaMtena va anne, IsAlusureNa jaM anunnAyaM / tatya vi so ceva gamo, sagAripiMDampi maggaNatA // vR- ISyAlusureNa 'anyAn' gRhiNo'nicchatA 'yad' vRkSamUlAdikaM sAdhUnAmanujJAtaM tatrApi 'sa eva gamaH' pUrvAnujJApanAvasthAnalakSaNo vijJeyaH / navaraM tatra sthitAnAM sAgArikapiNDasya mArgaNA karttavyA // tAmevAha [mA. 4776 ] jakkho ciya hoi taro, balimAdIgiNhaNe bhave dosA / suviNe oyarie dA, saMkhaDikArAvaNamabhikkhaM // vR- yena yakSeNa sadrumaH parigRhItaH sa eva tatra sthitAnAM 'taraH' zayyAtaro bhavati / tato yat tasya balikUrAdi nivedyate sa zayyAtarapiNDa iti kRtvA tasya grahaNe 'doSAH' AjJAbhaGgAdayo bhavanti / yadvA yakSo vRkSasvAminaH svapne rAtrAvatIrNa kathayet-mAmuddizya bhUyobhUyaH prakaraNaM vidheyaM tato'haM na kimapi bhaNiSyAmi / evamabhIkSNasaGghaDikArApaNe yat tatra bhaktaM pAnakaM vA sa zayyAtarapiNDa iti kRtvA parihiyate // mU. (107) se vatthUsu vAvaDesu voDesu parapariggahiesu bhikkhubhAvassa aTThAe doghaM pi uggahe anunnaveyavve siyA ahAlaMdamavi uggahe / / [bhA. 4777] sAgAriMgI uggahamaggaNeyaM, sa kecciraM vAkaDa mo kahaM vA / idAni rAuggahabhaggaNA u, keNaM vidinoM sa kayA kahaM vA / / vR- 'sAgArikI' sAgArika satkA tAvadiyamavagrahamArgaNA prakRtA / 'saca' sAgArikAvagrahaH kiyantaM kAlaM kathaM vA bhavati ? ityetat pUrvasUtre 'vyAkRtaM' vyAkhyAtam, "mo" iti pAdapUraNe, idAnIM tu rAjAvagrahasya upalakSaNatvAd devendrAvagrahasya ca mArgaNA kriyate, yathA-kena kadA kathaM
Page #1134
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-107, [bhA. 4777]. vA'sau 'vitIrNa' anujJAtaH? iti / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-"se" tasya nirgranthasya 'vAstuSu' gRheSu 'vyApRteSu vyApArayukteSuvahamAnakeSvityartha 'vyAkRteSu dAyAdAdibhirvibhakteSu 'paraparigRhIteSu anyavaMzIyairadhiSThiteSu bhikSubhAvasyArthAya bhikSubhAvo nAma-jJAna-darzana-cAritrANi tRtIyavratAdikaMvA, tatraiva bhikSuzabdasya paramArthatvena rUDhatvAt, sabhikSubhAvaH paripUrNo bhUyAdityevamarthaM ye sAdhavaH pazcAdAgacchanti tairdvitIyamapi vAramavagraho'nujJApayitavyaH syAd 'yathAlandamapi' jaghanyalandamAtramapi kAlamavagrahe tatrAvasthAna iti sUtrArtha / / atha bhASyavistaraH[bhA.4778] aNavaTThiyA tarhi hoMti uggahA rAyamAdiNo curo| pAsANammi va lehA, jA titthaM tAva sakkassa / / vR. iha devendrAvagrahAdayaH paJcAvagrahAH, 'tatra' teSAM paJcAnAM madhye 'rAjAdayaH' rAjagRhapatisAgArika-sAdharmikasambandhinazcatvAro'vagrahAanavasthitA bhavanti, bhUyobhUyaH parAvartanta ityarthaH / zakrasya punaravagrahaH pASANa iva rekhA yAvat tIrthaM tAvadekavAramanujJApitaH snnunuvrtte| athayaduktam "idAnirAuggahamaggaNA u, keNaM vidinosakayA kahaMva"tti tadetannirvAhayitumAha[bhA.4779] soUNa bharaharAyA, savviDDI Agato jinsgaasN| vaMdiya namaMsiyA naM, bhatteNa nimaMtaNaM kuNai / vR-aSTApade samavasRtaM zrIRSabhasvAminaM zrutvA bharatarAjaH sAdhUnAmarthAya paJca zakaTazatAni bhakta-panabhRtAni gahItvA sarvardhayA jinskaashmaagtH|ttobhgvntN vanditvA' stutvA 'namaskRtya zarasA praNamya bhaktena sAdhUnAM nimantraNaM karoti ||bhgvaanaah[bhaa.4780] pIlAkaraM vatANaM, eyaM amhaM na kappae ghettuN| aNavalaM niruvahayaM, bhuMjaMti ya sAhuNo bhikkhaM / vR-AdhAkarmA-'bhyAhRta-rAjapiNDadoSaduSTatayA vratAnAMpIDAkarametadasmAkam, atona kalpate grahItum / yataH 'anavadyAM' prAzukAM 'nirupahatAm' eSaNIyAM sAdhavo bhikSAM bhuJjate, nAprAzukAmaneSaNIyAM vA / / [bhA.4781] taMvayaNaM soUNaM, mahatA dukkheNa adito bhrho| samaNA anuggahaM me, na kariti aho ! ahNctto|| kRtad' anantaroktaM vacanaM zrutvA bharato mahatA mAnasikena duHkhenArditaH saJjajJe ! katham? ityAha-amI zramaNAH 'me' mamAnugrahaM na kurvanti, aho ! ahamebhistyakta iti / / [bhA.4782] nAUNa tassa bhAvaM, deveMdo tassa jaannnnddhaae| caMdiya namasayA naM, paMcavihaM uggahaM pucche|| jJAtvA tasya' bharatasya bhAvaM' viSAdAtmakaMtasyaivacAvagrahasvarUpajJApanArthabhagavantaM vanditvA namaskRtya ca namiti vAkyAlajhAre paJcavidhamavagrahaM pRcchati // tatazca[bhA.4783] aTThAvayammi sele, Adikaro kevalI amiyanANI / sakkassa ya bharahassa ya, uggahapucchaM parikahei / / vR-aSTApade zaile AdikaraH kevalI amitajJAnI zakrasya ca bharatasya ca purato'vagrahapRcchAM parikathayati / tadyathA
Page #1135
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/107 [bhA.4784] deviMda-rAyauggaha, gahavati sAgArie ya saahmmii| paMcavihammi parUvite, nAyavvaM je jahiM kmi|| vR-devendrAvagraho rAjAvagrahogRhapatyavagrahaH sAgArikAvagrahaH sAdharmikAvagrahazceti paJcadhA'vagrahaH / etasmin paJcavidhe prarUpite jJAtavyaM yad 'yatra' devendrAvagrahAdau manasA vacasA vA avagrahAnujJApanaM 'kramate' avataratIti snggrhgaathaasmaasaarthH| vistarArthastuyathA pIThikAyAM "hiDillA uvarillehi bAhiyA na tu labhaMti paahnnN|" ityAdigAthAbhirabhihitastathaivAtrApi vaktavya iti // [bhA.4785] taM vayaNaM soUNaM,.deviMdo vaMdiUNa titthayaraM / vitarati appaNage uggahammijaM saahupaauggN|| vR-'tad' avagrahapratipAdakaM bhagavato vacanaM zrutvA devendrastIrthakaraM vanditvA yadAtmIye'vagrahe sAdhUnAM prAyogyaM sacittamacittaM mizraM vA tat tadAnIM sarvamapi vitarati, anujAnAtItyarthaH // [bhA.4786] souM tuTTho bharaho, laddho mae ettio imo lAbho / vitarati jaMpAuggaM, kevalakappammi bharahammi / / vR-bharato'pi bhagavato vacanaM zrutvA 'tuSTaH' pramuditaH 'aho ! mayaitAvAn lAbho labdhaH' iti paribhAvya 'kevalakalpe' sampUrNe'pi bharate yat 'prAyogyaM' sAdhUnAmucitaM sacittAdikaM tat sarvaM vitarati / / [bhA.4787] paMcavihammi parUvite, sa uggaho jANaeNa ghettvyo| annANeNoggahie, pAyacchittaM bhave tivihaM / / dhR-paJcavidheya'vagrahe prarUpite sati samprati tAtparyamucyate-sa svalvavagraho jAnatA grhiitvyH| athAjJAnenAgRhNAti ajAnannityartha tatastravidhaM prAyazcittaM bhavati / [bhA.4788] ikkaDa-kaDhiNe mAso, cAumbhAsA ya pIDha-phalaesu / kaTTha-kaliMce panagaM, chAre taha mllgaaiisu|| vR-tadyathA-ikkaDamaye kaThinamaye casaMstArake laghumAsaH, pITha-phalakeSu catvAro mAsA laghavaH, kADe kalicce vAre mAllakAdiSu ca paJcakam // mU. (108) te anukuDDesu vA anubhittIsu vA anucariyAsu anupharihAsu vA anupaMthesu vA anumerAsu vA saceva uggahassa puvvAnunavaNA ciTThai ahAlaMdamavi ugmahe / / [bhA.4789] je ceva donni pagatA, sAgAriya-rAyauggahA hoti| tesiM iha parimANaM, nivoggahammI visesennN|| vR-yAvevadvau sAgArika-rAjAvagrahI pUrvasUtrayoH prakRtI tayoreveha sUtre parimANamucyate / tatrApi nRpAvagrahe parimaNaM vishessennaabhidhiiyte||anen sambandhenAyAtasyAsyavyAkhyA-"se" tasya nirgranthasya 'anukuDayeSuvA' kuDyasamIvartiSuvA pradezeSu, evamanubhittiSu vA anucarikAsuvAanupasviAsu vAanupatheSuvA anumaryAdAsuvA |atr carikA-nagara-prAkArayorapAntarAle hastASTakamANo mArga, parikhAkhAtikA, maryAdA-sImA, shessprtiitm| eteSu saivAvagrahasya pUrvAnujJApanAtiSThati yathAlandamapi kAlamavagraha iti sUtrArtha ||ath niyuktivistaraH [bhA.4790] anukuDDe bhittIsuM, cariyA-pAgApaMtha-parihAsu /
Page #1136
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 108, [ bhA. 4790] anumerA sImAe, nAyavvaM jaM jahiM kamati // vR- anuzabdaH pratyekamabhisambadhyate, anukuDyA 'nubhittyoranucarikA - prAkArapatha-parikhAsu ca, "anumerA sImAe "tti maryAdA sImA, tato anumaryAdAyAmanusImAyAmityeko'rthaH / eteSu jJAtavyaM yad yatra sAgArika- rAjAdyavagrahAnujJApanaM kramate // enAM niryuktigAthAM vyAkhyAnayati[bhA. 4791] anukuDa uvakuDa, kuDDasamIvaM va hoi eghuuN| emeva sesaesa vi, tesi pamANaM imaM hoi // vR- anuzabdasya samIpArthadyotakasvAdanukuDyamupakuDyaM kuDyasamIpamiti vaikArtham / evameva 'zeSeSvapi' anubhitatyAdiSu padeSu mantavyam / 'teSAm' anukuDyAdInAmavagrahaviSayamidaM pramANaM bhavati // [bhA. 4792] vati-bhitti-kaDagakuDe, paMthe merAya uggaho rayaNI / anupariyAe aDDaja u, cauro rayaNIu parihAe / / vR-vRtau-babUlAdiparikSeparUpAyAM bhittau iSThakAdinirmitAyAM kaTakamaye ca kuDye mathi maryAdAyAM ca 'rayaNi 'tti ekahastamAno'vagraho bhavati / anucarikAyAmaSTau hastAH / parikhAyAM catvAro ratnayaH // idameva bhAvayati 85 [bhA. 4793] vatisAmiNo vatIto, hattho sesoggaho naravatissa / tassa tahiM mamakAro, jati vi ya nimmANi jA bhUmI // yo gRhapatirvivakSitAyA vRteH svAmI tasya vRteH parato hastamAtramavagraho bhavati, zeSastu sarvo'pi narapateravaMgraho mantavyaH / atha kiM kAraNaM vRtisvAmino vRteH parato'pyavavagraho bhavati ? ityAha- 'tasya' gRhapateH 'tatra' vRteH parato hastapramANe bhUbhAge mamakAro bhavati, ato yadyapi "nimmANi "tti mUlapAdAneva yAvad vivakSitagRhasatkA bhUmistathApi vRteH parato hastamekaM tasyAvagrahaH / evaM bhitti-kuDyAdiSvapi bhAvanIyam || [bhA. 4794] hatyaM hatthaM mottuM kuDDAdINaM tu majjhimo ranno / jattha na pUra hattho, majjhe tibhAgo tahiM rano / / vR- teSAmeva kuDyAdInAM hastaM hastamubhayorapi gRhayormuktvA madhyamaH sarvo'pi rAjJo'vagrahaH / yatra tu gRhadvayApAntarAlasyAtistokatayA hasto na pUryate tatra madhyamastrabhAgo rAjJaH, zeSau dvau gRhasvAminoH etadavagrahaparimANamuktam / atra coccArAdIni sthAna -niSadanAdIni vA kurvan yadi kuDyAdInAM hastAbhyantare karoti tato gRhapatyavagraho manasi kriyate, hastAd bahizcarikAprAkAraparikhAdiSu ca rAjAvagraho'nujJApyate, aTavyAmapi yadyasau rAjA prabhavati tadA tasyaivAvagrahaH smaryate, athAsau tatra na prabhavati tato devendrAvagraho manasi kriyate // mU. (109) se gAmassa vA jAva rAyahANIe vA bahiyA seNaM sanniviTTaM pehAe kappai niggaMthANa yA niggaMdhINa vA taddivasaM bhikkhAyariyAe gaMtuM paDiettae / no se kappai taM rayaNi tattheva uvAiNAvittae / jo khalu niggaMtho vA niggaMthI vA taM rayaNi tattheva uvAiNAi, uvAtinaMtaM vA sAijati, se duhato vi aikkamamANe Avajjai cAummAsiyaM parihAradvANaM anugghAiyaM // vR- asya sambandhamAha
Page #1137
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/109 [bhA.4795] uvarohabhayA kIrai, sapparikho puravarassa paagaaro| tena ra seNAsuttaM, anuattai uggaho jaM ca // vR-pUrvasUtre prAkAraH prAkAraparikhA coktA / sa ca prAkAraH saparikho'pi puravarasyoparodhaHparacakreNa veSTanaM tadbhayAt kriyate / tena kAraNena "ra" iti pAdapUraNe senAsUtramidamArabhyate / yaccAvagrahaH pUrvasUtrebhyaH anuvartate, avyavacchinna evAgacchannastIti bhAvaH, ato yathA rodhake rAjAvagrahamanujJApya bahirnirgamyate pravizyate vA tathA'bhidhIyate ||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-sezabdo'thazabdArthe / atha grAmasya vA yAvad rAjadhAnyA vA, yAvatkaraNAd nagarasya vA kheTasya vA ityAdiparigrahaH, eteSAmanyatarasya bahi senAM rAjJaH skandhAvAraMrodhakaM kRtvA sanniviSTaM 'prekSya' dRSTvA kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA tadivasaM bhikSAcaryAyAM gatvA pratyAgantum / "no" naiva "se" tasya vivakSitasya bhikSoH kalpate tAM rajanI 'tatraiva' senAyAm upAdAtum' atikrAmayitum / yaH khalu nirgrantho vA nirgranthI vA tAM rajanIM tatraivopAdadAti upAdadataM vA svAdayati saH 'dvidhA'pyatikrAman jinasImAnaM rAjasImAnaM ca vilumpana ApadyatecAturmAsikaM parihArasthAnamanuddhAtikamiti sUtrArthaH ||ath bhASyavistaraH[mA.4796] senAdI gammihiI, khittuppAyaM imaM viyaannittaa| asive omoyarie, bhaya-cakkA'miggame gurugaa|| pR. kvacit mAsakalpakSetra sthitaitim-senA-paracakramatra samAyAsyati, AdizabdAd azivamavamaudarya mlecchAdibhayaM vA bhaviSyati / evamAdau kAraNe pazcAdapi gamiSyata iti kRtvA anAgatameva tataH kSetrAd nirgantavyam / kathaM punaranAgataM tad jJAyate ? ityAha-kSetrasyotpAtaH kSetrotpAtaH-paracakrAdyupadravasUcakAni liGgAnItyarthaH, tAni ca dikcakravAlaM dhUmAyate, akAle tarUNAMpuSpa-phalAni jAyante, mahatAzabdena bhUmikApate, samantataHkrandita-kUjitazabdAH zrUyante ityAdIni mantavyAni / evaM kSetrotpAtamamuM vijJAya nirgantavyam / atha na nirgacchanti tataH azive avamaudarye bodhikabhaye paracakrAgamane jJAte'pi nirgamanakurvatAM caturgurukAH // [bhA.4797] ANAiNo ya dosA, virAdhanA hoi sNjmaa-''yaae| asivAdimmi paruvite, adhikAro hoti senaae|| vR-AjJAdayazca doSAH virAdhanA ca saMyamA-''tmaviSayA bhavati / saMyamavirAdhanA zuddhe bhaktapAne'labhyamAne'neSaNIyaM gRhNIyAdityAdikA, AtmavirAdhanA, pritaap-mhaaduHkhaadikaa| yadA cAzivAdikaM pratipadaM prarUpitaM bhavati tadA atra senAyA adhikAraH kartavyaH / azivAdikaM ca prathamoddezake'dhvasUtre saprapaJcaM prarUpitamiti neha bhUyaH prarUpyate // taca paracakrAgamanaM yathA jJAyate tathA darzayati[bhA.4798] atisesa-devata-nimittamAdi ativaha pavitti sotUNaM / niggamana hoi puvvaM, amAgate ruddha vocchinne / vR-avadhijJAnAdhatizayena svayameva jJAtam, apareNa vA atizayajJAninA pRSTena kathitam, devatayA vA kayAcidAkhyAtam, avisaMvAdinA vA nimittenAvagatam, AdigrahaNena vidyAmantrAdiparigrahaH, athavA pravRtti-vArtA tAmavitAMzrutvA, tataH kSetrAt pUrvameva nirgamanaM karttavyaM bhvti|
Page #1138
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM 109, [bhA. 4798 ] athAnAgataM na jJAtam sahasaiva tannagaraM ruddhaM panthAno vyavacchinnAstato na nirgaccheyurapi / athavA amIbhi kAraNairjJAte'pi na nirgatA bhaveyuH [bhA. 4799 ] * gelana rogi asive, rAhuTTe taheva omammi / uvahI - sarIratenaga, nAte vi na hoti niggamanaM // vR- 'glAnaH' jyarAdipIDitaH kazcidasti tatpratibandhena gantuM na zakyate, "rogi "tti duSTarogeNa kuSThAdinA kazcidatyantamabhibhUtaH sa parityuktaM na pAryate, bahirvA azivaM rAjadviSTamavamaudaryaM ca vidyate, upadhistenAH zarIrastenA vA bahirgacchata upadravanti, etaiH kAraNairjJAti'pi paracakrAgamane nirgamanaM na bhavati // [ bhA. 4800 ] eehiya anehi ya, na niggayA kAraNehi bahuehiM / acchaMti hoi jayaNA, saMvaTTe nagararodhe ya // vR- etairanyaizca bahubhiH kAraNairna nirgatA bhaveyuH tatastatraiva santiSThatAM saMvartte nagararodhake ca yatanA vaktavyA / saMvartto nAma- paracakrAgamanaM zrutvA yat parvata- jala-durgAdiSu bahUnAM grAmANAM janaH saMvarttIbhUyaikatra tiSThati / nagararodhakaH pratItaH / tatra saMvarte yatanAmAha [ bhA. 4801] saMvaTTammi tu jayaNA, bhikkhe bhattaTTaNAe vasahIe / tammi bhaye saMpatte, avAuDA ekkao ThaMti / / 87 vR- saMvartte tiSThatAM 'bhaikSe' bhaktArthanAyAM vasatau ca yatanA karttavyA / 'tasmiMzca' paracakralakSaNe bhaye samprApte'pAvRtA ekatastiSThantIti niyuktigAthAsamAsArtha / / sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA. 4802] vaIyAsu va pallIsu va, bhikkhaM kAuM vasaMti saMbaTTe / savvammi rajakhobhe, tattheva ya jANi thaMDille // vR- saMvarte'bhinavasanniviSTatayA sacittaH pRthivIkAyo bhavatIti kRtvA bhaikSAM na hiNDante kintu pUrvasthitAsu vrajikAsu vA pallISu vA bhikSAM kRtvA tatraiva sthaNDile bhuktvA rAtrau saMvarte samAgatya vasanti / atha sarvasyApi rAjyasya kSobhaH tato vrajikAdikamapi nAsti tadA 'tatraiva' saMvartte yAni kulAni sthaNDile sthitAni teSu bhikSAM hiNDante // atha na santi sthaNDile sthitAni tata iyaM yatanA [ bhA. 4803 ] pUvaliya-sattu-odanagahaNaM paDalovariM pagAsamuhe / sukkhAdINa alaMbhe, ajaviMtA vA vi lakkheti / vR-jagAri-takra-tImanAdau Ardre prapatati pRthivIkAyavirAdhanA bhavediti matvA yAH pUpalikA ye ca saktavo yazca zuSkaudana evamAdikaM zuSkadravyaM paTaloparisthite prakAzamukhe bhAjane gRhNanti / atha zuSkAdInA lAbho na bhavati AdizabdaH svagatAnekamedasUcakaH, na vA tairAtmAnaM yApayanti tata ArdreNa gRhyamANena yatra paTalakAdI kharaNTako lagnastaM samyag lakSayanti // gataM bhikSAdvAram / atha bhaktArthanAdvAramAha [bhA.4804] pacchannAsati bahiyA, aha sabhayaM tena cilimiNI aMto / asatIya va sabhayammi va, dharaMti addheyare bhuMje // [bhA. 4804] pacchannAsati bahiyA, aha sabhayaM tena cilimiNI aMto /
Page #1139
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/109 asatIya va sabhayambhiva, dharaMti addheyare bhuMje / / vR-saMvartasyAntaH pracchanne pradeza bhaktArthanaM karttavyam / athAntaH pracchannaM nAsti tataH saMvartasya bahirgatvA samuddeSTavyam / atha bahi sabhayaM tataH 'antaH' saMvartasyAbhyantara eva cilimilikAM dattvA bhoktavyam / atha nAsti cilimalikA samaye vA sA na prakaTIkriyate tato arddha sAdhavo bhAjanAni dhArayanti, 'itare' dvitIyA arddha kamaThakeSu bhuJjate / / [bhA.4805] kAle apahucaMte, bhae va satthe va gNtukaammmi| kappuvari bhAyaNAI, kAuM ikko uprivese|| vR-atha vArakeNa bhunAnAnAM kAlo na pUryate, bhaye vA tvaritaM bhoktavyam, yo vA saMvarte sArthaH sa gantukAmastataH kalpasyopari bhAjanAni 'kRtvA' sthApayitvA sarve'pi kamaThakAdiSu bhuJjate ekazca teSAM sarvevAmapi pariveSayet / / {bhA.4806] pattega vaDDagAsati, sajjhilagAdekkao gurU viisuN| omena kappakaraNaM, anno gurunekato vA vi // vR-pratyekaM yadi sarveSAM vaDukAni' kamaThakAnina santitatoye sajjhillakAH parasparaM sahodarA bhrAtaraH, AdizabdAdanye'piyeprItivazenaikatra milantiteekataH samuddizanti, guravaH viSvak pRthag bhuJjate / yadA sarve'pi bhuktAstadA yastatra 'ayamaH' laghustena kamaThakAnAM kalpakaraNaM vidheyam, gurUNAM satkaM kamaDhakataiH sahana miilyte|anystsy kalpaM prayacchati / apUryamANeSuca sAdhUnAM gurozca kamaDhakAnyekato'pi kalpayanti // [bhA.4807] bhANassa kappakaraNaM, daDillaga mutti kaDuyarukkhe y| tesa'sati kamaDha kappara, kAumajIve padese y|| vR-bhAjanasya kalpakaraNaM dagdhabhUmikAyAM gomUtrabhAvite vA bhUbhAge kaTukavRkSasyAdhastAdvA kartavyam / teSAM' dagdhAdisthaNDilAnAmabhAve kamaDhakeSughaTAdikaparavA bhAjanasya kalpaM kRtvA tat kalpapAnakamanyatra nItvA sthaNDile pariSThApayanti, gatevAsaMvartepazcAt parimalitajIvapradezeSu pariSThApyam / samaye vA tvaramANAH sthaNDilasya vA abhAve 'dharmA-'dharmAstikAyasambandhiSu ajIvapradezeSu pariSThApayAmaH' iti buddhiM vidhAya asthaNDile pariSThApayanti // gataM bhaktArthanadvAram / vasatidvAramAha[bhA.4808] goNAdIvAghAte, alabmamANe va bAhi vsmaannaa| vAtadisi sAvayamae, avAuDA tena jggnntaa|| vR-saMvartasyAnto nirAbAdhe parimalite pradeze vasanti / atha tatra gavAdibhiritastatastaDaphaDAyamAnaivyA_to yadvA tatra prAzukapradezo na labhyate tato bahirvasanto yato ghATibhayaMtaM bhUbhAgaM varjayitvA vasanti / atha tatra zvApadabhayaM tato yasyAM dizi vAtastAM varjayanti / yena ca paracakramayena tatrasaMvartepraviSTAstasminprAptesarvamupakaraNaMgupilepradeze sthApayitvA svayamekato'nyatra pradeze'pAvRtAH kAyotsargeNa tiSThanti starakSaNArthaMca vArakeNa rajanIM sakalAmapi jAgrate ||ath kasmAdapAvRtAstiSThanti? ityAha [bhA.4809] jinaliMgamappaDihayaM, avAuDe vA vi dissa vanaMti /
Page #1140
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-109, [bhA. 4809] thaMbhaNi-mohanikaraNaM, kaDajoge vA bhave karaNaM // vR-acelatAlakSaNaM jinaliGgamapratihatam, evaMsthitAnAM na ko'pyupadravaM karotIti bhAvaH / athavA te stenA apAvRtAn dRSTavA svayameva evaMsthitAnAM na ko'pyupadravaM karotIti vA teSAM stambhana-mohane kurvanti / yo vA 'kRtayogaH' sahasayodhI tena tAze Akampe gacchasaMrakSaNArthaM 'karaNaM' zikSaNaM teSAM vidheyam ||gtN saMvartadvAram / atha nagararodhakadvAramAha[bhA.4810] saMvaTTaniggayANaM, niyaTTaNA aTTharoha jynnaae| vasahI-bhattaTThaNayA, thaMDillavigiMcaNA bhikkhe / / vR- ye mAsakalpaprAyogyAt kSetrAnirgatya saMvarte sthitAste saMvartanirgatA ucyante, teSAM tatra sthitAnAmavaskandAdibhayena bhUyo'pi saMvAda nagaraM prati nivartanA bhavati / yadvA glAnAdibhiH kAraNaiH prathamameva nagarAnna nirgatAstato nagare vasatAmaSTau mAsAn rodhake yatanayA vastavyaM bhvti| sA ca yatanA vasati-bhaktArthana-sthaNDilavivecana-bhaikSaviSayA karttavyA / / tatra vasatiyatanAM tAvadAha[bhA.4811] hAnI jAveTThA, do dArA kaDaga cilimiNI vsbhaa| taMceva egadAre, mattaga suvaNaMca jayaNAe / / vR-rodhake tiSThadbhirau vasatayaH pratyupekSaNIyAH, tAsupratyekamRtubaddhe mAsaM maasmaasitvym| aSTAnAmalAbhe sapta, evaM hAnyA tAvad vaktavyaM yAvat saMyatAnAM saMyatInAMca "egaTTha"ti ekaiva vasatirbhavati / tatraikasyAM vasatau sthitAnAM dve dvAre bhavataH, apAntarAle kaTakaM cilimilikAM vA vRSabhAH kurvnti|athdvaardvyNn bhavati tataekadvAre'pi tameva vidhiM kurvnti| kAyikAbhUmezcAbhAve mAtrakeNa yatante, yatanayA ca svapanaM kurvantIti niyuktigAthAsamAsArthaH / / atha bhASyakAra enAmeva vivRNoti[bhA.4812] roheu aTTha mAse, vAsAsu sabhUmi to nivA jaMti / parabalaruddhe vi pure, hArviti na mAsakappaM tu|| vR. aSTau RtubaddhikAn mAsAn 'rodhayitvA' rodhaM kRtvA tota varSAsu nRpAH 'khabhUmim' AtmIyarAjyabhuvaM gacchanti / sAdhavazca rodhake vasantaH parabalaruddhe'pipuremAsakalpaMna hApayanti kintu tatra prathamata evASTau vasatayo'STau bhikSAcaryA pratyupekSaNIyAH ||athaassttau na prApyante tataH[bhA.4813] bhikkhassa va vasahIya, va asatI satteva cauro AvekkA / laMbhAlaMbhe ekeka gassa negA u sNjogaa| vR- bhaikSasya vA vasatervA asati sapta pratyupekSaNIyAH / tadaprAptau SaDAdiparihANyA catamro yAvadekA'pi pratyupekSaNIyA / kimuktaM bhavati?-vasatayo bhikSAcaryAzca yadyaSTau na prApyante tata ekaikaparihANyA yAvadekA vasatirekA bhikSAcaryA / atra caikaikasyA lAbhe'lAbhe cAneke saMyogA bhavanti / tathAhi-aSTau vasatayo aSTau bhikSAcaryA 1, aSTau vasatayaH sapta bhikSAcaryA 2, aSTau vasatayaH SaD bhikSAcaryA 3, evaM yAvadaSTau vasataya ekA bhikSAcaryA, evamaSTau bhaGgA bhavanti, eteca vasateraSTakamamuJcatA labdhAH, saptakAdibhirapyekakaparyantairevamevASTAvaSTau bhaGgA labhyante, sarvasaGghayayA bhaGgakAnAM catuHSaSTiruttiSThate / catuHSaSTitamazca maGgaka ekA vasatirekA bhikSAcaryetilakSaNaH / sA
Page #1141
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 3-3/109 caikA vasati saMyatAnAM saMyatInAM saMyatInAM ca pRthag bhavati // athobhayeSAmapi yogyA vasati pratyekaM nAvApyate tata ekatrApi vastavyam, tatra yatanAmAha [bhA. 4814] ettha vasaMtANaM, pihadduvArA'satIya sayakaraNaM / majjheNa kaDaga cilimiNi, tesubhayo thera khuDDIto // vR- saMyatAnAM saMyatInAM ca ekatra basatau vasatAmiyaM yatanA-yadi catuHzalAdikaM pRthagdvAraM tad gRhaM tadA tatrAntare kaTakaM cilimilIM vA dattvA tiSThanti / pRthagdvArasyAbhAve "sayakaraNaM" ti svayameva kuDyaM chittvA dvitIyaM dvAraM karttavyam / gRhamadhye ca kuDyAbhAve kaTazcilimilikA vA dAtavyA / ' tayozca' kaTasya cilimilikAyA vA AsannayorubhayoH pArzvayormadhyAdekasmin sthavirA: sAdhavo dvitIye ca kSullikAH saMyatyo bhavanti / etaccAgre vyaktIkariSyate // atha "taM ceva egadAre" tti padaM vyAkhyAti [ bhA. 4815 ] dAraduyassa tu asatI, majjhe dArassa kaDaga puttI vA / nikkhama pavesavelA, sasadda piMDeNa sajjhAto // vR-yadi dvAradvayaM na bhavati svayaM ca pRthag dvAraM kartuM na labhyate tatastasyaikadvArasya madhye kaTakaM 'potikAM vA' cilimilIM dattvA dvidhA vibhajanaM vidheyam / tatrArddhena sAdhavo nirgacchanti arddhana saMyatya iti / atha saGkIrNA sA vasatirna vA vibhaktuM labhyate tataH parasparaM nirgamapravezavelAM varjayanti, yasyAM velAyAM saMyatA nirgacchanti tasyA na saMyatya iti / nirgacchantazca zabdaM kurvanti, piNDena ca svAdhyAyaM kurvanti, zRGgArakathAM na kurvanti, na vA paThanti // atha "svapanaM ca yatanayA" iti padaM vyAcaSTe [bhA. 4816] aMtammi va majjhammi va, taruNI taruNA ya savvabAhirato / majhe majjhima therI, khuDDI khuDDA ya therA ya / / vR yAstaruNyastA ante vA madhye vA bhavanti, taruNAstu sarvabAhyataH karttavyAH, tato madhye madhyamAH sthavirA: kSullikAzca sAdhvyaH, tataH kSullakAH sthavirA: cazabdAd madhyamAstaruNAzca bhavantItyakSarArthaH / bhAvArthastu vRddhavivaraNAdavagantavyaH / taccedam-taruNIo aMte vA ThavinaMti majhe vA / tattha aMte tAva bhannai egammi aMte taruNIo ThavijraMti, tAsiM Arato majjhimAto, tAsi Arato therIo, tAsiM Arato khuDDIto, khuDDINaM Arato therA, therANaM Arato khuDDA, tesiM bAhiM majjhimA, tesiM parikheveNa taruNA, esA rattiM vasaMtANaM jayaNa tti / / atha mAtrakapadaM vyAkhyAti[bhA. 4817] patteya samaNa dikkhiya, purisA itthI ya savve ekatthA / pacchanna kaDaga cilimiNi, majjhe vasabhA ya matteNaM // vR- yatropAzrayANAmalpatayA rAjakIya Adezo bhavet - ye kecit pAkhaNDinaste sarve'pyekatrAvatiSThantAmiti / tatra yadi 'pratyekAH ' stravarjitAH 'zramaNAH' nirgrantha-zAkyAdayo dIkSita puruSAH sarve'pyekasyAM vasatau sthitAH yAzca pAkhaNDinyaH strayastA api sarvA ekatra sthitAstata iyaM yatanA-yaH pracchannaH pradezastatra sAdhubhiH sAdhvIbhizca sthAtavyam, pracchannasyAbhAve madhye kaTakaM cilimilikAM vA vRSabhAH kurvanti, kAyikAbhUmerabhAve divA rAtrau ca mAtrakeNa vRSabhA yatante // [bhA. 4818] pacchanna asati niNhaga, boDiya bhicchaya asoya soyA ya /
Page #1142
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-109, [bhA. 4818] pauradava vaDDagAdI, garahA yasaaMtaraM ekko / / vR-pracchatrasya kaTaka-cilimilikayozcAbhAve nihaveSu tiSThanti, tadabhAve boTikeSu, tadaprAptI bhikSukeSu / eteSvapi pUrvamazaucavAdiSu, tataH zaucavAdiSu |shaucvaadissuc sthitA AcamanAdiSu kriyAsupracuradraveNa kAryaM kurvanti, vaDakam-kamaDhakaM tatra bhuJjate, AdizabdAd apareNApi yena te zaucavAdino jugupsAM na kurvanti tasya parigrahaH / evaM prakcasya garhA parihRtA bhavati / sAntaraM copaviSTA bhuJjate / "ego" tti ekaH kSullakAdi kamaDhakAnAM kalpaM karoti / / atha "patteya samaNa dikkhiya" tti padaM vyAkhyAti[bhA.4819] pAsaMDIpurisANaM, pAsaMDitthINa vA vi pttege| pAsaMDitthi-pumANaM, va ekato hotimA jayaNA / / vR-pASaNDipuruSANAMpASaNDistrINAM vA pratyekaM sthitAnAMpASaNDistrI-puruSANAmekataHsthitAnAM vA iyaM yatanA bhavati / / bhA.4820] je jaha asoyavAdI, sAdhammI vA vi jattha tahi vAso / nihuyA ya juddhakAle, na buggaho neva sjjhaao|| vR-ye yathA azaucavAdino ye ca jIvAdipadArthAstikyavAditvena kAruNikatvena ca sAdhUnAM sAdharmikAH 'teSu teSAM madhye sAdhubhirvAsaH kartavyaH / yadA ca tatra dvayorapi sainyayoryuddhakAlo bhavati tadA nibhRtAH' nivyApArA bhavanti / idameva vyAcaSTe-'na vigrahaH' svapakSeNa parapakSeNa vA saha kalaho na karttavyaH,naivacatadAnIsvAdhyAyovidheyaH ||gtaa vstiytnaa| bhaktArthanayatanA'pi "pauradava vaDagAI" ityAdinA atraivauktA / atha sthaNDilayatanAmAha[bhA.4821] taMceva puvvabhaNitaM, patteyaM disasamANe kuruyA ya / thaMDilla sukkha harie, pavAyapAse padesesu // vR-sthaNDilaMtadevapUrvamaNitaM "anAvAyamasaMloe" ityAdinA yathA pIThikAyAmuktaMtathaivAtrApi mntvym| prathamasthaNDilAlAbhezeSeSugacchatAM pratyekaMmAtrakagrahaNaM bhavati, sAgArikeNaca dRzyamAne kurukucA kartavyA / evaM bahi sthaNDile labhyamAne yatanA / atha bahirna labhyate nirgantuM tato yad nagarAbhyantare sthaNDilamanujJAtaMtatra yAni tRNAni zuSkANi teSu vyutsRjati, teSAmabhAvedaramaliteSu mizreSu, tadaprAptI hariteSu sacitteSvapi vyutsRjati / atraca pratyekA-'nanta-sthirA-'sthirAdiyatanA sarvA'pi karttavyA yathA oghaniyuktau bhaNitA / atha prapAte gartAyAM nadItaTe prakAropari vA rAjJA'nujJAtaM tata eteSAM pArve vyutsRjati / yadi sarvathaiva sthaNDilaM na labhyate adhazaca bhUmi na pazyati tato dharma-'dharmAdipradezeSvapi vyutasRjan shuddhH|| atha "patteyaM dissamANe kuruyA ya"ti padaM vyAkhyAti[bhA.4822] paDhamAsai amaNunnetarANa gihiyANe vA vi aalog| patteyamatta kurukuya, davaM ca pauraM gihtthesuN| [mA.4823] tena paraM purisANaM, asoyavAdINa vacca AvAtaM / itthI-napuMsakesuvi, parammuho kurukuyA seva / / vR-gAthAdvayamapi pIThikAyAM vyAkhyAtam / /
Page #1143
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/109 eSA uccArayatanA bhnnitaa| atha zarIravivecanayatanAmAha[bhA.4824] pacchanna puvvabhaNiyaM, vidinna thaMDilla sukkha harie ya / agaDa varaMDaga dIhiya, jalaNe pAse padesesu // vR-yadyasau kAlagataH sAdhustatra kenApi na jJAtastato'ntarmuhUrtapramANe upayogakAle'tIte'nyaliGgaMkRtvA 'pracchannam' alpsaagaarikNsthnnddilepritthaapyte|ath jJAtastadA "puvvabhaNiya"tti yadi nagarAd nirgamo na labhyate pratyapAyo vA nirgatAnAM bhavati tato nagarAbhyantare pUrvam-ihaiva mAsakalpaprakRte pAriSThApanikAniryuktau vA yo bhaNito vidhistenopAzrayAdaparadakSiNasyAM dizi pariSThApayanti |ath tasyAM nalabhyetato rAjJA 'vitIrNam' anujJAtaMyatsthaNDilaMtatra pariSThApayanti! athasthaNDile haritAni bhavantitataH zuSkatRNeSu, tadabhAvemizreSu, tadaprAptI hritessvpiprisstthaapynti| atha rAjJA'bhihitam-sarvairapi pAkhaNDibhi 'agaDe' gartAyAM zabaMparityaktavyam, prAkAravaraNDake vA dIrdhikAyAM vA nadyAM vA vahantyAM jvalane vA jvalati prakSeptavyaM tata eteSAM pArve pritthaapynti| atha na labhyate pArzvataH parityaktuMtataH 'dharmAstakAyAdipradezeSu pariThApayAmi' iti buddhiM kRtvA tatraiva prkssipnti|| atha rAjJA vitIrNe sthaNDile pariSThApayatAM vidhimAha[bhA.4825] annAe paraliMgaM, uvaogaddhaM tulettu mA micchN| nAte uDDAho vA, ayaso ptyaardosovaa|| kR-yadyasautatrAjJAtastadA paraliGgaM kriyate, tacca upayogAddhAm' antarmuhUrtalakSaNAM 'tolayitvA' pratIkSya kartavyam, mA mithyAtvaM gamiSyatIti kRtvA / yo janajJAtastatra paraliGgaM na kriyate, mA uDDAho bhavet / uDDAho nAma-ete mAyAvantaH pApAcArAH paropaghAtakAriNazceti / itthaM teSAmuDDAhe jAyamAne pravacanasyApyayazaH pravAdobhavati prastAradoSazca kul-gnn-svinaashlkssnnupjaayte| etaddoSapariharaNArthaM svaliGgenaiva prisstthaapyte||ath bhikSAdvAramAha[bhA.4826] na vi ko vi kaMci pucchati, nitamanitaMva aMto bAhiM vA / AsaMkite paDiseho, nikkAraNa kAraNe jtnnaa|| vR-yatra rodhake 'antaH' nagarAbhyantarA bahirnirgacchantaMbahi-kaTakAdvA nagarAntaH pravizantaM na ko'pi kaJcit pRcchati tatra svecchayA bahirantarvA bhikSAmaTanti / yatra punarAzaGkitaM-ka eSaH? kuto vA AgataH ? maiSa bahirgataH san kimapi kathayiSyati kimarthaM vA nirgacchati ? Ize AzaGkite niSkAraNe pratiSedhaH' na gantavyam / kAraNetuyatanA vakSyamANA bhavati / / idameva bhAvayati[mA.727] pauranna-pAnagamane, cauromAsA hvNt'nugghaayaa| sota iyare ya vattA, kula gaNa saMghe yptyaaro|| vR-pracurAna-pAnelabhyamAne yadi bahirgacchati tadA catvAromAsA anuddhAtA bhavanti AjJAdayazca doSAH / tena sAdhunA 'saH' svakIyaAtmA itareca' abhyantaravartinaH sAdhavaH parityaktA bhvnti| tatra sa bahi sainye gataH san pRcchayamAno'pi yadA kimapi nAkhyAti tadA 'cAriko'yam' iti matvA gRhyate, abhyantaravarttinastu amISAM pravrajito nirgatastena bhedaH pradattaH' iti kRtvA gRhynte|
Page #1144
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-109, [bhA. 4827] evaM ca kula-gaNa-saGghaprastAro'pi rAjJA kriyeta tato niSkAraNe na gantavyam / / [bhA.4828] aMto alabmamANe, esaNamAIsu hoti jaitavvaM / jAvaMtie visodhI, amaccamAdI alAbhevA / vR-'antaH' madhye prAzukaiSaNIye'labhyamAne paJcakaparihANikrameNaiSaNAdiSu doSeSunagarAbhyantara eva yatitavyam, yAvad yAvantikAdirUpeSu vizodhikoTidoSeSu yatamAnazcaturlaghuprApto bhavati / tathApyalambhe'mAtyaM AdizabdAd dAnazrAddhAdIn vA prajJApayanti / te yadyavizodhikoTidoSairduSTaM prayacchanti tadA tadapi gRhyate, na punarbahirgantavyam / atha tathApina labhyate tataH[bhA.4829] Apucchita Arakkhita, seTTI senAvatI amaJca rAyANaM / niggamana didurUve, bhAsA ya tahiM asaavjjaa| dR-'ArakSikaH' koTTapAlastamApRcchanta-vayamatranasaMstarAmaH ttobhirnirgcchtaaNdvaarNpryccht| yadyasau brUyAt-mA nirgacchata ahaM bhavatAM paryAptaM dAsyAmi tato gRhyate / atha brUyAt-nAsti me kiJcid bhaktaM dAtavyam, yuSmAMzca visarjayan rAjJo bibhemi, tataH zreSThinaM pRcchata / tataH zreSThinamApRcchanti, evaM senApatimamAtyaM rAjAnaM vA''pRcchanti / tato yadi rAjJA'pi visarjitAstadA nirgamanaM kurvnti| dvArapAlAnAMca sAdhavodayante, yathA-etAn ISTarUpAn kuruta,bhikSAgrahaNArdhamete nirgamiSyanti pravekSyanti vA, na kiJcid bhavadbhirvaktavyam / tatra ca bahirgatarasAvadyA bhASA bhASitavyA / / amumevArthaM spaSTayati[bhA.4830] mA vaccaha dAhAmi, saMkAe vA na deMti niggaMtuM / dAnammi hoi gahaNaM, anusadvAdINi paDisedhe // vR-ArakSikAdayaH pRSTAH santo bhaNanti-mA vrajata, vayaM bhaktaM dAsyAmAhe / te ca bhedazaGkayA sAdhUnAM nirgantuM na dadati tato yadyavizuddhamapi te prayacchanti tadA tasya grahaNaM karttavyam / atha "paDisehe"tina bhaktaM na ca nirgantuM dadati tato'nuziSTi-dharmakathAdIni prayujyante / / [bhA.4831] bahiyA vi gametUNaM, ArakkhitamAdiNo tahiM niti| hita-na-cArigAdI, evaM dosA jaDhA hoti // vR. bahirapi gatA evamevArakSika zreSThiprabhRtIn 'gamayitvA' prajJApya tatra bhikSAmaTanti / evaM kurvadbhirhata-cArikAdayo doSAH parihatA bhavanti // ye sAdhavo bahi prasthApyante te'mIbhirguNairyuktA bhavanti[bhA.4832] piyadhamme daDhadhamme, saMbaMdha'vikAriNo krnndkkhe| paDivattIya kusale, tabbhUme pesae bhitaa|| vR-priyadharmaNo DhadharmaNazca pratItAn, "saMbaMdha" tti yeSAM antarbahizca svajanasambandho bhavati 'avikAriNo nAma' nodbhaTaveSAna vA nakdarpazIlAstAn, 'karaNadakSAn' bhikSAgrahaNAdikriyAsu paricchedavataH, pratipatti-prativacanapradAnaM tatra kuzalAn, "tabbhUmi"tti yo bahi skandhAvAra Agatastasya bhUmau jAta-vardhitAn, evaMvidhAn sAdhUn bahi preSayet / / "bhAsA ya tahiM asAvana" tti padaM vyAcikhyAsurAha [bhA.4833] kevatiya Asa hatthI, jodhA dhanaM va kittiyaM ngre|
Page #1145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/109 paritaMtamaparitaMtA, nAgara senA vana vi jANe / / vR-bAhyaskandhAvArasatkAH pRccheyuH-nagarAbhyantare kiyanta'zvA hastino yodhA vA sajjitAH santi? dhAnyaM vA kiyannagare'sti? 'nAgarAH paurAH senA vA paritAntAH' rodhakeNodvignA uta 'aparitAntAH' anudvignAH? / evaM pRSTe vaktavyam-na jaane'hN|| te bravIran-tatraiva vasantaH kathaM na jAnItha ? / sAdhavo bruvate[bhA.4834] suNamANA vina suNimo, sajjhAya-jjhANa niccmaauttaa| sAvanaM soUNa vina hulabbhA''ikkhiuM jtinno|| vR-vayaM svAdhyAya-dhyAnayornityamAyuktAH santaH zRNvanto'pi vArtAntaraM na zRNumaH, api casAvadhaM zrutvA'piyatInAmanyasyAkhyAtuM na labhyate' nyujyte|antHprvissttsy tu yadi ko'pi pRcchati tadA vaktavyam-bhikSAdhupayogena na jJAtam / antarbahizca sAdhAraNamidamuttaram zRNoti bahu karNAbhyAmakSibhyAM bahu pazyati / na ca dRSTaM zrutaM sarvaM, bhikSurAkhyAtumarhati / / evaM bhikSAmaTitvA paryApta sAte sati kiM kartavyam ? ityAha[bhA.4835] bhattaTTaNamAloe, mottUrNa saMkitAI tthaannaaii| saccitte paDisedho, atigamanaM diguruvANaM / / kR'bhaktArthanaM bhojanaM Aloke prkaashebhvti|yaani zaGkitAni'cArikAdizaGkAviSayabhUtAni gupilAni sthAnAni tAni muktvA, teSu na vidheyamityarthaH / yazca sacittaHpradrajitumupatiSThate tatra 'pratiSedhaH sa na pravrAjayitavyaH kintu ye pUrva dvArapAlena dRSTarUpAH kRtAsteSAmeva 'atigamanaM' bhUyaH pravezo bhavati / / eSA bahvarthasaGghAhikA niyuktigAthA, ata enAM bhASyakRd vivRNoti[bhA.4836] sAvaga-saciTThANe, otavitekatara itara bhttttuN| tesa'satI Aloe, vaDDaga-kuruyAdi saceva // vR-yatra zrAvakaH zrAvikAcobhayamapioyavitaM-sAdhusAmAcArIkuzalaM tatrasthAne bhktaarthynti| tadalAbhe yatraikataraM sAdhusAmAcArIcaturaMtatra smuddessttvym|ektrsyaapikhedjnysyaabhaave 'itareSu' akhedajJeSvapi zrAvakeSuyathAbhadrakevA bhktaarthyitvym| teSAmabhAve'TavyAm Aloke azaGkanIye saprakAze pradeze samuddizanti / vaDDaga-kurukucAdikA tu saiva yatanA kartavyA / zaikSastu yadi ko'pyupatiSThatetadAna pravrAjanIyaH / athako'pisvayameva liGgaMkRtvApravizati tato vaktavyamvayaM gaNitA nAmAGkitA eva dvAreNa nirgatAH, tataH tvaM tatra gataH san gRhItvA vinAzayiSyase / evamukte'pi yadyasAvAgacchati tadA dvAraM prAptA dvArapAlaM bhaNanti-na jAnImo vayaM kamapyenam, asmAnetAn dRSTarUpAn kurut|| [bhA.4837] bhattaTThiya bAhADA, punaravi ghettu atiMti pajjattaM / anusaTThI dAraTTe, anno va'satIya jaM aMtaM / / vR-evaM bhakta-pAnaM paryAptaM gRhItvA 'bhaktArthitAH' kRtabhojanAH 'bAhADitAH' tadbhuktanyUnabhAjanAH punarapi nagaraM 'atiyanti pravizanti / yadi 'dvArasthaH' dvArapAlo mArgayati-paudgalika me pracchata; tato'nuziSTi krtvyaa| anyo vA yadi ko'pyanukampayA dadAti tadA na vAraNIyaH /
Page #1146
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-109, [bhA. 4837] tasya asati' abhAve yad 'antam prAntaM tad dIyate // [bhA.4838] ruddhe vocchinne vA, dAraDhe do vi kAraNaM diive| iharA cAriyasaMkA, akaalokhNdmaadiisu|| vR-atha nirgatAnAM dvAraM ruddhaM-sthagitaM gamAgamo vA vyavacchinnastataH 'dvaye'pi' AbhyantarA bAhyAzca sAdhavo dvArasthasyAgre kAraNaM diipynti|aabhyntraabruvte-asmaakNsaadhvo bahirnirgatAH bahizca ruddhAH; bAhyA bruvate-vayaM kAraNe bhikSAyAM bahirnirgatA paraM dvArANi niruddhAni / 'itarathA' yadi na kathayanti tataH akAle-rAtrau vA vikAle vA yadyavaskandaH-dhATI tadAdIni bhavanti tadA cArikazaGkA bhavet-ye sAdhavo nirgatAste bhUyo na praviSTAH, nUnaM caarikaasteaagtaaaasiirniti| [bhA.4839] bAhiM tu vasiukAmaM, atineMtI pellaNA anecchNte| gurugA parAjaya jaye, bitiyaM ruddhe va vocchinne / / vR-bahirnirgatAnAM ko'pyekazcintayet-mukto'smitAvat cArakavAsAt, na bhUyaH pravizAmi; atra sUtramavatarati / evaM bahirvasantaM prajJApayanti-Arya ! sUtre pratiSiddham, na vartate bahirvastum, dvayorjina-rAjAjJayoratikramaH kRto bhavati / evaM prajJApya nagaraM pravezayanti / atha necchati praveSTuM tataH "pellaNa"tti balAmoTikayA zeSaiH sa pravezanIyaH / yadi na pravezayanti tatazcatvAro gurukaaH| kadAcidAbhyantarANAMparAjayo'pareSAMcajayo bhavettataH ebhirbhedaH pradattaH' iti zaGkayA prastAradoSA bhveyuH| dvitIyapadamatrabhavati-bahirnirgatasyasarvato'pinagaraM niruddham, gamAgamaH sarvathaiva vyavacchinna iti kRtvA tatrApi vasan shuddhH|| mU. (110) se gAmaMsi vA jAva sannivesaMsi vA kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA savvao saMmaMtA sakosaMjoyaNaM uggahaM ogiNhittANa cihitte| vR-asya sambandhamAha- . [bhA.4840] gAmAiyANa tesiM, uggahaparimANajANaNAsuttaM / kAlassava parimANaM, vuttaM ihaiMtu khettassa / / vR- 'teSAm' anantarasUtroktAnAM grAmAdInAM kiyAnavagraho bhavati ? iti zaGkAyAmavagrahaparimANajJApanArthamidaM sUtramArabhyate / yadvA pUrvasUtreSu "ahAlaMdamavi uggahe" ityAdibhaNatA'va=grahaviSayaM kAlasya parimANamuktam, iha tu kSetrasya tadevocyate ||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-atha grAme vA nagare vA yAvat sanniveze vA kalpate nirgranthAnAMvA nirgranthInAM vA 'sarvataH' sarvAsu dikSu 'samantAt' catasRSvapi vidikSu sakrozaM yojanamavagrahamavagRhya sthAtumiti suutraarthH|| atha bhASyavistaraH[bhA.4841] uddamahe tiriyaM pi ya, sakosagaM hoi savvato khettaM / iMdapadamAiesuM, chaddisi sesesu cau paMca / / vR-Urdhvadiy adhaudik "dvitiyaM piya" ti tiryak-pUrva-dakSiNA'parottarA lakSaNA zcatasro dizaH, etAsuSaTsu dikSugirimArgesthitAyAM sarvataH sakozAMyojanaM kSetraM bhavati, tathaindrapadAdiSu sambhavati / indrapado nAma-gajAgrapadagiriH, tatra ghupariSTAd grAmo vidyate adho'pi grAmo madhyamazreNyAmapigrAmaH / tasyAzcamadhyamazreNyAzcatasRSvapi dikSugrAmAH santi, tato madhyamazreNigrAme
Page #1147
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/110 sthitAnAM SaTsu dikSu kSetraM bhvti|aadishbdaad anyo'pi yaIzaH parvatastasya parigrahaH / zeSeSu parvateSu catasRSu pavvasu vA dikSu sakozaM yojanaM kSetraM bhvti|| samabhUmikAyAM vyAghAtAbhAve dikcatuSTaye kSetram, vyAghAtaM pratItya punarittham[bhA.4842] egaMvado va tini va, disA akosaM tu sabbato vA vi| . savvato tu akose, agujANAo jA khettaM // - ekadigbhAvinA parvatAdivyAghAtena kiJcid grAmAdikamekasyAM dizi akrozaM bhavati, sakozayojanAvagraharahitamityarthaH / evaM digdvayabhAvikA vyAghAtena dvayordizoskrozam, tridigbhAvinA tisRSu dikSu, dikcatuSTayabhAvinA tu sarvato'pyakrozaM bhavati / tatra ca sarvato'kroze grAmAdau agrodyAnaM yAvat kSetram, tataH paramakSetramiti / / kiJca[bhA.4843] saMjama-AyavirAdhana, jattha bhave deha-uvahitenA vaa| taM khaluna hoi khettaM, ugdheyavvaM ca kiM tattha // vR-yatra grAmAdau prAptAnAM saMyamA-''tmavirAdhanA bhavati, yatra ca dehopadhisteSA bhavanti tat khalu kSetra na bhavati / kiM vA tatrAvagrahItavyaM yena kSetramucyeta? ||ath kiM punaH kSetram ? ityAha[bhA.4844] khettaM calamacalaM vA, iMdamaniMdaM skosmkkosN| vAghAtammi akosaM, aDavijale sAvae tene|| kRyatrAvagraho vicArayitumupakrAntastAt kSetraMcalamacalaM vA bhavet / calaM vrajikAdi, acalaM graamaadi|punrekaikN dvidhA-'endram' indkIlAdiyuktam anindaMvA tdvipriitm|ttrydclmnindN ca tat sakrozamakrozaM vA / pazcAnupUrvyA amUneva bhedAn vyAcikhyAsuridamAha-"vAghAyammi" ityAdi, yatra yasyAM dizi vyAghAtastat tasyAmakrozaM bhavati / kaH punavyAtiH ? iti ced ata Aha-aTavI tasyAM dizi vartate, "jalaM"ti samuto nadI vA tatrA''ste, 'zvApadA vA' siMhavyAghrAdayaH tatra santi, 'stenA vA' upadhi-zarIraharA vidyante / etaiH kAraNaiH sA dig niruddhA, grAma-gokulAdyabhAvAdavagrahItavyaM kimapi tatra naasti||ath sakrozamAha[bhA.4845] sese sakosa maMDala, mUlanibaMdha anummuyNtaannN| . pubuTTitANa uggaho, samamaMtarapalligA doNhaM / / vR-zeSaM nAma-yad anantaroktavyAghAtarahitaM tatra mUlanibandhamANDalamamuJcatAMsArvataH sakrozaM yojanamavagraho bhvti| katham? iti ced ucyakte-mUlagrAmAdekaikasyAM diziyojanArdamarddhakrozena sadhikaM tAvadavagraho bhavati, sa ca pUrvA-'parAbhyAM dakSiNottarAbhyAM vA kRtvA sakrozaM yojanaM bhavati, yadvA gati-pratyAgatibhyAmekasyAmapi dizi (sakroza) yojanaM mantavyam / tatra sakroze akroze vA yepUrvasthitAsteSAmavagraho bhavati / yatra samakamanujJApitaM tat kSetraM sAdhAraNam / atha sambaddheSu kSetreSu samakamevAnujJApitaM tota yadi dveantarapallike tata ekeSAmekA apressaampyekaa| athaikaivAntarapallikA tato dvayorapi sAdhAraNA // . atha bahrayastatrAntarapallikAstataH ko vidhiH? ityAha[bhA.4846] khettassaMto dUre, AsatraM vA ThitANa smgNtu| addhaM addhaddhaM vA, dugAisAhAraNaM hoi||
Page #1148
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM-110, [bhA. 4846] vR-dvitriprabhRtiSu sambaddheSu kSetreSu samakamanujJApya sthitAnAM kAzcidantarapallikAH kSetrAntaH' kSetrasyAbhyantare bhavati, "dUre"tti kAzcittudUreyAbhyaH samudAnaM mUlagrAmamAnIyamAnaM kSetrAtikrAntaM bhavatIti kRtvA prathamAlikAyAM tad nirvAhyate, "Asanne"tti kAzcit punarAsanne yAbhyaH samudAnaM mUlagrAmamAnIyamAnaM kSetrAtikAntaMna bhvti|tto yAvantyastA antarapallikAstAsAM sarvAsAmapyarddha vA, ardhArddha vA caturthabhAga ityarthaH, vAzabdAt tribhAgAdikaMvA dvikAdInAM-dvitriprabhRtInAM gacchAnAM sAdhAraNaM bhavati / / athAtraivAbhAvyA-'nAbhAvyavidhimAha[bhA.4847] taNa-Dagala-chAra-mallaga-saMthAraga-bhatta-pAnamAdINaM / sati laMbhe assAmI, khettiya te motta'NunavaNA / / kRtRNa-Dagala-kSAra-mallaka-saMstAraka-bhakta-pAnAdInAM sati' vidyamAneprAcuryeNa lAbhe kSetrikA asvAminaH, akssetrikaannaampyetaanyaabhvntiityrth| "temotta'NunavaNa"ttiyeSAMtRNAdInAM kSetrikairanujJApanA kRtA tAni muktvA, tAnyakSetrikANAM nAbhavantIti bhAvaH / / kiM punaH kSetrikANAmAbhavati? ityucyate[bhA.4848] oho uvaggaho viya, saccittaM vA vi khettiyssete| motUNa pADihAriM, asaMtharate v'nnunvnnaa|| kR-oghopadhirupagrahopadhizca sacittaM vA' zaikSAdikam, etAni kssetriksyaabhvnti| yadyakSetrikA teSAmekataraM gRhNanti tadA prAyazcittam, paraM muktvA prAtihArikaM dvividhamapyupadhim, taM gRhasthebhyo mArgayanto na prAyazcittabhAja iti hRdayam / yaH punaraprAtihArikastaM na labhante / atha zItAdinA paritApyantetata evamasaMstaradbhirvastrAderanujJApanA krtvyaa| kSetrikairapi sNstrnnetessaamnujnyaatvym|| [mA.4849] jai puna saMtharamANA, na diti itare va tesi giNhaMti / tividhaM Adeso vA, tena vinA jA ya prihaanii|| vR-yadi punaH saMstarantaH kSetrikA asaMstaratAmatrakSetrikANAM vastradikaM na prayacchanti, 'itare vA' akSetrikAH saMstaranto'pi 'teSAM' kSetrikANAmanApRcchayA balAmoTikayA vA gRhNanti tataH 'trividhaM jaghanya-madhyamotkRSTaniSpanna paJcaka-mAsalaghu-caturladhulakSaNaM prAyazcittam, sUtrasyAdezAdvA navamam / tena ca' vastradinA vinA yA parihAni taniSpannamapi teSAM prAyazcittam / / idameva vyaktIkaroti[bhA.4850]je khettiyA motti na deMti ThAgaM, laMbhe vijA''gaMtuvayaMte hAnI / pellaMti vA''gaMtu asaMtharammi, ciraM va doNhaM pi virAdhanA u / / vR-ye kSetrikA vayam' iti kRtvA bhakta-pAnAdeHprAcuryeNa lAbhe'pianyeSAM "ThAgaM' avakAzaM na prayacchanti tata AgantukAnAM vrajatAM yA parihANistanniSpannaM teSAM prAyazcitam / atha kSetrikANAmasaMstaraNe'pyAgantukAH 'prerayanti' prerya tiSThantitecAgantukA adezikAH prAghuNakAzca tataH 'ciraM vA' prabhUtaM kAlaM vAzabdAd alpaM vA kAlamasaMstaraNaM teSAM bhavet tataH 'dvayeSAmapi' AgantukAnAM vAstavyAnAM ca yA virAdhanA tanniSpanna prAyazcittam ||yt evamataH [bhA.4851] asthi hu vasabhaggAmA, kudesaNagarovamA suhavihArA / 2017
Page #1149
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/110 bahugacchuvaggahakarA, sImacchedeNa vasiyavvaM // i.santi vidyante vRSabhagrAmAH / ihAcArya AtmadvitIyo gaNAvacchedika AtmatRtIya eSa paJcako gaccho bhavati, IzAstrayo gacchAH paJcadaza janAH, ete yatra Rtubaddhe nirvahanti; varSAsu punaH saptako gacchaH, tadyathA-AcArya AtmatRtIyogaNAvacchedika AtmacaturthaH,IzAstrayo gacchA ekaviMzatirjanA bhavanti, ete yatra varSAvAse jaghanyena nirvahanti te vRSabhagrAmA ucyante / te ca kIzAH ? ityAha-kudezasya yanagaraM tenopamA yeSAM te kudezanagaropamAH, te ca 'sukhavihArAH' sulabhabhakta-pAnA nirupadravAzca, ata evabahUnAmantaroktapramANanAMtriprabhRtInAMgacchAnAmupagrahakarAH, tatasteSu sImAcchedena bahubhirapi gacchairvastavyam, na ko'pi parasparaM matsaro vidheya iti bhAvaH / sImAcchedo nAma-sAhikA-grAmArdha-vATakAdivibhajanam / yathA-asyAM sAhikAyAM bhavadbhiH paryaTanIyam asyaapunrsmaabhirityaadi| yadvA yetatra kSetre samakaM prAptAstaiHsImAcchedena vstvym| yathA-yuSmAkaM sacittamasmAkamacittam, athavA yuSmAkamantaH asmAkaMbahi, yuSmAkaM striyaH asmAkaM puruSAH, yuSmAkaM zrAddhAH asmAkamazrAddhAH, athavA yo yad lapsyate tasyaiva tad AbhAvyam / / idameva vyAkhyAnayati{bhA.4852] ekavIsa jahanneNaM, puvaTTitai uggaho itare bhattaM / pallI paDivasabhe vA, sImAe aMtarA gaamo|| vR-pUrvoktanItyA varSAsu ekaviMzatirjanAH upalakSaNatvAd Rtubaddhe paJcadazajanA yatrajaghanyena saMstaranti sa vRSabhagrAma ucyate, utkarSatastu dvayorapikAlayoAtriMzatsahanasaGkhyAko gaccho yatra saMstarati sa vRSabhagrAmaH, tatra ye pUrvasthitAsteSAmavagrahaH, itare bhakta-pAnamAtrasaMtuSTAstiSThanti, tatraca sImAcchedo vidhAtyaH / katham? ityAha-"pallI" ityAdi, yuSmAbhirantaraplyAMparyaTanIyam, asmAbhi prativRSabhagrAme / prativRSabhagrAmo nAma-mUlagrAmAdarghayojane mahAn grAmaH / athavA antarapallayAH prativaRSabhasya vA ardha yuSmAkamardhamasmAm / evaM sImAyAM mUlagrAmasya prativRSabhagrAmasya vA'ntarA yo grAmastasyApyadhaM yuSmAkamadharmasmAkam / etadacalamanindraM ca kSetraM yantavyam ||athaaclpendr kSetramAha[bhA.4853] iMdakkhIlamanoggaho, jattha ya rAyAjahiMca paMca ime| seDiamacca purohiya, senAvatti satthavAhe y|| vR-indrakIlako nAma-indrasthUNA sA yajottiSThate indramAtRkA vA tatra 'avavagrahaH' avagraho na bhavati / anindrakIlake'pi yatra rAjA mUrdhAbhiSiktaH parivasati / rAjarahite'pi yatreme paJca vasanti-zreSTI amAtyaH purohitaH senApati sArthavAhazceti // [bhA.4854] addhANasIsae vA, samosaraNe vA viNhANa anuyaanne| etesunasthi uggaho, vasahIe maggaNa akhette|| vR-adhvazIrSakaM nAma-yataH paraM samudAyena yantavyaM samyag mArgAvahanAt tatra militAnAm, samavasaraNaM nAma-kulasamavAyo gaNasamavAyaH saGghasamavAyo vA (tatra militAnAm, snAnamarhapratimAsnapanaM tanniyittamekatra militAnAm, anuyAnaM-rathayAtrA tatra vA militAnAm, eteSu nAstyavagrahaH / atha evAkSetratayA eteSu vasatAvavagrahasya mArgaNA krtvyaa|
Page #1150
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 3, mUlaM- 110, [ bhA. 4854 ] atha kimarthameteSvavagraho na bhavati ? ityucyate [ bhA. 4855 ] bahujanasamAgamo tesu hotti bahugacchasannivAto ya / vA puvvaM tu tadaTThA, pelleja akociyA khettaM / / 99 vR- 'teSu' indrakIlakAdiSu bahoH prabhUtasya janasya samAgato bhavati, adhvazIrSakAdiSu ca bahUnAM gacchAnAM sannipAtaH - mIlako bhavati, ataH kecidakovidAH 'tadarthaM' 'kSetramidamasmAkamevAbhAvyaM bhavatu' iti kRtvA 'pUrvam' anyebhyaH prathamaM samAgatya mA kSetraM prerayeyuH ityeteSu nAvagraho'dhikriyate / / idameva bhAvayati [bhA.4856] saDDA dalaMtA uvahiM nisiddhA, siDe rahassammi karejja mannuM / pabhAvayaMte ya na macchareNaM, tityaM saladdhI duhato vi hAnI // vR-tatrendrakIlAdau zrAddhAH keSAJcidAcAryANAM 'upadhim' vastrAdyupakaraNaM dAtuM lagnAH, taizca 'navartate'smAkamidaM grahItum' iti bhaNitvA te niSiddhAH; tataH zrAddhAH pRccheyuH eSamIyAnyapyamUni vastrANi kimiti na kalpante ? ; tato rahasyam- 'nAsmAkamamUni Abhavanti' itilakSaNaM teSAM purataH kathayitavyam, tatra ca 'ziSTe' kathite sati te zrAddhAH 'manyum' aprItikaM kurvIran / ye ca 'salabdhayaH' dharmakathAdilabdhisampannAste matsareNa 'vayaM kimapi tAvad na lapsyAmahe ataH kimarthamevameva prayAsaM kurmaH ?' ityanuzayena tIrthaM dharmakathAdinA na prabhAvayanti / tataH "duhato vi hANi "tti dvayorapi-sacittA-'cittalAbhayoH parihANirbhavati / tatra sacittahAni ko'pi dezaviratiM sarvaviratiM vA na pratipadyate, acittahAnirAhAra-vastrAdi tathAvidhaM na prApyate / ata eteSu nAvagraho bhavati / vasatiM pratItya punareteSvapi bhavati / / katham ? ityAha [bhA. 4857] gAlayaTThiyANaM, tu maggaNA dUre maggaNA natthi / Asanne tu ThiyANaM, tattha imA maggaNA hoi // vR- 'ekAlaye' ekasyAM vasatau sthitAnAmavagrahasya mArgaNA bhavati / tatra yaH pUrvaM tasyAM vasatau sthitaH tasya sacittamacittaM vA Abhavati / atha samakaM dvau bahavo vA sthitAstadA sAdhAraNA sA vasatiH / ye tu tasyA vasatedUre sthitAH teSAsavagrahasya mArgaNA nAsti / ye punarAttane sthitAsteSAmiyamavagrahasya mArgaNA bhavati // [ bhA. 4858 ] tajjhAya kAla kAiya, nillevaNa acchaNe asati jaMto / vasahigamo pellaMte, vasahI puna jA samApunnA // bR- 'antaH' pratizrayasyAbhyantare yadi svAdhyabhUmeH kAyikAbhUmeH pAtravirlepanabhUmeH AsanamdhyAnAdinimittamupavezanaM tadbhUmezcAbhAvastato yA bahi svAdhyAyabhUmiprabhRtayastAH samakamanujJApitAH sAdhAraNAH / athaike pUrvaM sthitA apare ca pazcAt tataH pUrvasthitAnAmavagrahaH, pazcAdAgatAstu pUrvasthitAnanujJApayanti / yadi te pUryamANe'vakAze nAnujAnanti itare vA tamapUryamANaM prerayanti tato vasativiSayo'pi sa eva prAyazcittAdirgamo bhavati yaH pUrvaM kSetraM prerayatAm upalakSaNatvAd ananujJApayatAM coktaH / vasati punariha yA 'samApUrNA' zramaNairAkulA tasyAH preraNe doSA mantavyAH / / uktamacala kSetram / atha calamAha [bhA. 4859 ] vaigA sattho senA, saMvaTTo cauvihaM calaM khettaM !
Page #1151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/110 etesiM nANattaM, vocchAmi ahaanupubiie|| kR.ajikA sArtha senA saMvarta iti caturvidhaM calaM kSetram / eteSAM caturNAmapi nAnAtvaM vakSyAmi yathA''nupUk / / pratijJAtameva karoti[bhA.4860] jenoggahitA vaigA, pamANa tUha duha bhaMDi pribhoge| samavaiga puvva uggaha, sAhAraNa jaMca nIsAe / vR-yena sAdhunA sA vrajikA pUrvamavagRhItA sa vajikAvagrahasya svAmI bhavati / tasya ca vrajikAvagrahasya kiMpramANam ? iticintAyAM carituMbrajanti tAvAn vrajikAyA avagrahaH; aparo bravIti-"tUhaM"ti tIrtha jalapAnasthAnamityeko'rthaH, tatra jalapAnArthaM gAvo yAvad gacchanti; anyaH prAha-"duha"tti yatropasthAne gAvo duhyante / AcArya prAha-trayo'pyete'nAdezAH, ayaMtu samIcIna Adeza:-"bhaMDaji paribhoge"tti yAvati bhUbhAge 'bhaNDikAH'gantrayastiSThanti yAvacca vrajikAyAH samIpe gobhi paribhuktam, evAd ajikAvagrahasya pramANaM mantavyam / tatra ca yadi samakaM dvau sAdhuvavekasyAM jikAyAM sthitau tadA sAdhAraNA sA jikA ! athaikaH pUrvaM sthito dvitIyastu vajikAntareNa samaM pazcAdAyAtastataH pUrvasyAvagraho bhavati / atha parasparanizrayA sthitAstataH sAdhAraNaM tat kSetram / yasyAzca vajikAyA nizrayA dvitIyA vajikA sthitA tasyAM ye sAdhavasteSAmavagraha AbhavatIti saGgrahagAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISuranAdezatrayaM nirasyAcAryamataM tAvad vibhAvayati[bhA.4861]na goyaro neva ya goNipAnaM, novaTTha dujhaMti va jattha gaavo| amatya goNAdisujattha khunaM, sa uggaho sesamanuggaho tu|| du-na 'gocaraH' gavAM cAristhAnaM naiva ca gavAM yatra pAnaM na vA yatropasthAne gAvo duhyante kintu vrajikAyA abhyAse gavAdibhiryatra kSutraM AdizabdAdgantrIbhizcayAvadAkrAntaM tAvAnavagrahaH zeSaM tu' gocarAdisthAnaM srvmpynvgrhH|| [bhA.4862] jai samagaM do vaigA, ThitA tu sAdhAraNaM tato khettaM / annavaigAe sahitA, tattheva'nne ThitA apabhU / / vR-yadi samakamekasyAM jikAyAM dvau gacchau sthitau tataH sAdhAraNaMtat kSetram / atha kAcid vrajikA pUrva sAdhubhiravagRhItA tatrAnye sAdhavo anyayA vajikayA sahitAH pazcAdAgatAH tatraiva vrajikAyAM sthitAstadA te pazcAdAgatA aprabhavaH, pUrvasthitA eva svAmina iti / [bhA.4863] annonnaM nIsAe, ThitANa sAhAraNaM tu doNhaM pi / nIsahitAe apabhU, tattha va annatya va vasaMtA // vR-atha pUrvasthitAH pazcAdAgatAzca anyonyaM' parasparaM nizrayA sthitAstatasteSAM dvayeSAmapi sAdhAraNaM kSetram / atha pUrvasyA brajikAyA nizrayA sthitAyAmAgantukavajikAyAM ye sAdhavo vartante te tatra vA'nyatra vA vasanto'vagrahasya 'aprabhavaH' na svaaminH|| atha kimarthamanyasyA vajikAyA nizrAM sA vrajikA pratipadyate? ucyate[bhA.4864] duggaTThie vIraihiTThie vA, kate nivANe va Thiehi puvvaM / __ bhaeNa toyassa va kAraNeNaM, ThAyaMtagANaM khalu hoi nissA / /
Page #1152
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 3, mUlaM-110, [bhA. 4864] 101 vR-'durge sthitAH' stena-paracakrAdyagamye sthAne sthitA sA'nyA vajikA, yadvA vIreNa svAminA sA adhiSThitA, athavA taiH pUrvaM sthitaiH' prathamavajikAsambandhibhirgokulikaistatra 'nipAnaM' jalapAnasthAnaM kRtamasti, tato bhayena toyasya vA kAraNena tasyAM jikAyAM tiSThatAmapareSAM gokulikAnAM nizrA bhavati / / evamAgantukA jikA yena kAraNena pUrvasyA nizrAM pratipadyate tadabhihitam / athAgantukAyA nizrAM yathA parvA pratipadyate tathA darzayati[mA.4865] bhayasA uThetumanA, vaigA annA ya tattha jai ejjaa| pacchApatte nissA, je puvaThiyA na te pbhunno|| vR- kAcid jikA bhayena 'utthAtumanAH' pracalitukAmA, 'anyA ca' navA vrajikA yadi tatrAgacchet, sA ca balavatA parigRhItA, tataH pazcAprAptAyA api tasyA nizrAM pUrvA pratipadyate, tato ye pUrvasthitAH sAdhavaste'vagrahasya na prabhavaH kintu pazcAtyAptA iti|| atha jikAyA eva prakArAntaramAha[bhA.4866] vaigAe uhiyAe, acchaMte ahava hoja gelanaM / anne tattha paviThThA, tammi va annammi vA tUhe // vR- yasyAM jikAyAM sAdhavaH sthitA sA utthitA anyA ca tatrAgantukAmA taiH zrutA tata utthitAyAmapivajikAyAM tiSThatAm athavA glAnatvaM kasyApisAdho vettatastatraivasthitAnAmanye gokulikAH sAdhubhiH sahitAH 'tatra' prAcInadrajikAsthAne praviSTAste ca tatra vA "tUhe" tIrthe gAH pAnIyaM pAyayeyuH anyatra vA tato'trAvagrahamArgaNA kriyate / / [bhA.4867] jai vA kuDI-paDAlisu, pubvillakatAsute ThitA sNtaa| annami vipajetA, tUhe assAmiNo hoti|| vR-vAzabdaHprakArAntaradyotakaH / yadi 'te' AgantukA gokulikA pUrvagokulikakRtAsukuTIpaDAlikAsu sthitAstato'nyasminnapi tIrthe gAH pAyayanto'svAmino bhavanti / tato yadi te pUrvasthitAH sAdhavo niSkAraNikA tadAna prbhvH| atha glAnAdikAraNena sthitAstadA te svAminaH, nAgantukAH tatrAvagrahasya prabhavaH / / [bhA.4868] anatya vA viThAuM, pAiMti kaillae jai nivANe / te khalu na hoti pahuNo, sabhAvatUhe pahU huMti / / vR.yadvA pUrvakRtAH kuTI-paDAlikA varjayitvA'nyatra sthAne sthitvA AgantukA gokulikA yadi pUrvaM kRte nipAne gAH pAyayanti tadA te khalu' AgantukAH sAdhavo na prabhavo bhavanti / yaditu 'svabhAvatIrthe' svAbhAvike nipAne pAyayanti tadA AgantukAH sAdhavaH prabhava iti / [bhA.4869] emeva mAsakappe, atIrie uDiyAe pattiyarA / pucillA huMti pahU, pune haTThA ya na lahaMti // vR-evameva 'atIrite' asampUrNemAsakalpe utthitAyAM pUrvajikAyAm itarA vrajikA tatra prAptA tataH pUrvasAdhava eva prabhavaH / atha mAsakalpaH pUrNaste ca 'hRSTAH' aglAnA api tatraiva sthitAstato nAvagrahaM labhante, pazcAprAptA eva tatra prabhava iti // [bhA.4870] phAsuga goyarabhUmI, uccAre ceva channa vasahI y| tal
Page #1153
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 bRhatkalpa-chedasUtram -3-3/110 haTThA vi labhaMtevaM, tadabhAve paccha je pattA / / vR. atha tatra prAzukA gocarabhUmiruccArabhUmizca vidyate, vasatizca channA prApyate, anyatra ca tathAvidhA nAsti tato hRSTA api 'evam' anantaroktayuktyA labhante / tadabhAve' anantaroktakAraNAbhAve ye pazcAt prAptAsta eva labhante / / gataM vajikAdvAram / atha sArthadvAramAha[bhA.4871] jenoggahio sattho, jena ya satthAho samaga doNhaM pi| jAvaiyA paDisatthA, puvvaThiya saahaarnnNjNc|| kR'yena' sAdhunAsArthaH pUrvamavagRhItoyana vA sArthavAhaH pUrvamanujJApitastasyAvagraha aabhvti| atha samakamanujJApitastato dvayorapyavagrahaH / yAvantazca 'pratisA' maulasArthAd laghutarAstatra samAgatya milanti teSu ye sAdhavaste pUrvasthitAnAmupasampannA bhavanti / yatra parasparaM nizrayA dvau sArthI tiSThatastatra sAdhAraNaM mantavyamiti // etadeva spaSTayati[bhA.4872] satye ahappadhANA, ekkanekena styvaahou| ApucchiyA vidinne, doNha vi miliyA va egtttthaa|| vR-sArthe ye kecid yathApradhAnAH puruSAste ekenAnujJApitAH, ekena tu sAdhunA sArthavAha ApRSTaH, tAbhyAM cobhayorapi vitIrNam-anujJApitaM tato yena kRtaM nAtikramyate tena yasmai pradattaM tasyAvagrahaH / atha dvAvapyanatikramaNIyau tato dvayorapi sAdhAraNaM kSetram / atha dvAvapyekatra militAvanujJApitau tato yena pUrvamanujJApitastasyAvagraha iti // [bhA.4873] itthaM mahallasatthaM, DaharAgo paDicchae na te pbhunno| turiyaM vA AdhAvati, bhaeNa emeva assAmI / / - mahallaM-bRhattaraM kamapi sArthamAgacchantaM 'DaharakaH' laghutaraH sArtha pratIkSate tato ye laghutarasArthavAsinaH sAdhavaste nAvagrahasya prabhavaH / yo vA sArtho bhayena tvaritaM bRhattarasArthamilanAyAdhAvati tatrApiye sAdhavaste evameva' asvAminaH, bRhattarasArthavAsina evAvagrahasya svAmina iti bhaavH|| [bhA.4874] aDavImajjhammi nadI, duggaMvA ettha do vi vsiuunnN| volehAmo pabhAe, nissA sAdhAraNaM kuNai / / vR-dvau sArthAvakatra militau parasparamitthaM nizrAM kurutaH, yathA-yadidamaTavImadhye nadI durgavA vidyate atra dvaye'pi janA rAtrAvuSitvA prabhAte 'volayiSyAmaH' purato gamiSyAmaH iti parasparasAdhAraNAM nizrAM yatra kurutastatra sacittAdikaM sarvamapi sAdhAraNam // gataM sArthadvAram / atha senAdvAramAha[bhA.4875] senAe jattha rAyA, aNoggaho jattha vA paviTTho so| sesammi uggaho jo, gamo u vaigAe so ihaI / / vR-'yatra' yasyAM senAyAM rAjA bhavatitatrAvagraho na bhavati / 'yatra vA' grAmAdau kSetre 'saH' rAjA praviSTastatra yadyapyanye sAdhavaH pUrvasthitAH santi tathApi yAvantaM kAlaM satatrAste tAvannAvagrahaH / zeSaM nAma-yatra grAmAdau rAjA na praviSTo yA vA muNDasenA arAjakA ityartha tatrAvagraho bhavati paraM tatra yo vrajikAyAM gama uktaH sa ihApi mantavyaH / / gataM senAdvAram / atha saMvartadvAramAha
Page #1154
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH3, mUlaM-110, [bhA. 4875] 103 [bhA.4876] nAgarago saMvaTTo, anoggaho jattha vA paviThTho so| sesammi uggaho jo, gamo u satthammi so ihii|| vR-'nAgarakaH' nagarasambandhI saMvattaH anavagrahaH' natatrAvagraho bhavati / 'yatra vA' prAmAdau sa nAgarakaH saMvataH praviSTastatrApi nAvagrahaH / zeSaH-grAmeyakasaMvatastatrAvagraho bhavati paraM ya eva sArthe gama uktaH sa eveha drssttvyH|| cUrNIvacobhiH phalakaiH suyojitairgurupratiSThAnayutaiH sasUtrakaiH / tRtIyakoddezakavAridhiM satAM, tarI tarItuM vivRtiH kRtA mayA // uddezakaH-3 samAptaH muni dIparalasAgareNa saMzodhitA sampAditA vRhatkalpasUtre tRtIya uddezakasya (bhadrabAhusvAmiracitA niyuktiyukta) saMghadAsa gaNi viracitaM bhASya evaM malyagiri kSemakIrti AcAryAbhyAM viracitA TIkA prismaaptaa| (uddezakaH-4) vyAkhyAtastRtIya uddezakaH, samprati caturtha Arabhyate / tasya cedamAdisUtram mU.(111) taoanugghAiyA pannattA, taMjahA-hatyakammaMkaremANe, mehuNaMpaDisevamANe, rAIbhoyaNaM bhuNjmaanne|| vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? iti cintAyAM sambandhavidhimeva tAvadupadarzayati[bhA.4877] sutte suttaM bajjhati, aMtimapupphe va bajjhatI tNtuu| iya suttAto suttaM, gahaMti atyAto suttaM vA // vR-iha sambandho'nekadhA bhavati-yathA puSpeSu grathyamAneSu yadA 'sUtram' tantuniSThito bhavati tadA tatraiva sUtre'paraM sUtraM badhyate, antimapuSpe vA tanturbadhyate, baddhavA ca puSpANi grathyante; evaM yasminnantimasUtre uddezako niSThito bhavati tataH sUtrAdaparasyoddezakasya yad AcaM sUtraM tad yadi sahazAdhikArikaM bhavati tadA sUtrAt sUtraM granthantItyucyate / kApi punararyAdaparasUtraM sambadhyate / vAzabdopAdAnAt kvApyarthAdarthasya sambandhaH kriyte||ttraarthaat sUtrasambandhaM tAvad darzayati[bhA.4878] ghoso tti goulaM ti ya, egaTuM tattha saMvasaM koii| khIrAdiviMdhiyatanU, mA kammaM kuja AraMbho // vR-ghoSa ikatigokulamiti caikArtham / tatratRtIyoddezakAntyasUtrAbhihitacalakSetradvArAvasarAyAte gokule saMvasana kazcit sAdhuH kSIrAdibRMhitatanuH pracuradugdha-dadhyAdhupacitazarIro mohodbhavena mA hastakarma kuryAt, upalakSaNamidam, tenemA vA maithunaMpratiseveta, atastadvAraNArthamAdisUtrasyArambhaH kriyte||ath sUtrAt sUtrasambandhamAha[bhA.4879] heTThA'naMtarasutte, vuttamanugghAiyaM tu pacchittaM / tena va saha saMbaMdho, eso saMdaTThao nAma / / vR-tRtIyoddezake yadadhastAdantyasUtraM tasya antarasUtre' rodhakAkhye yo bahirbhikSAcaryA gatastAM rajanIM tatraiva bahirAvasati tasyAnuddhAtikaM prAyazcittaM sAkSAdevoktam, atrApi devAnuddhAtikaM
Page #1155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/111 sAkSAdeva sUtreNAbhidhIyate, evaM 'tena vA rodhakasUtreNa samaM 'sandaSTako nAma' sadhzapUrvAparasUtradvayasandaMzakagRhIta iva sambandho bhavati / / athAnyAcAryaparipATyA sambandhamevAha[bhA.4880] uvaciyamaMsA vatiyAnivAsiNo mA kareja karakamma / iti sutte AraMbho, AillapadaM ca sUei / / vR-vrajikAnivAsinaH santaH sAdhava upacitamAMsAH sAtAH karakarma mA kAryuriti prastutasUtraviSaya ArambhaH / ayaM ca sambandhaH "hatthakammaM karemANe" itilakSaNaM atrAdyapadaM - sUcayati // [mA.4881] taha vi ya aThAyamANe, tirikkhamAIsu hoi mehunnaM / . nisibhattaM girijanne, aruNammi va duddhamAIyaM // dR-'tathApi' karakarmaNA'pyatiSThatipariNAmetirazcAdiSu maithunapratisevanamapikadAcidbhaved iti dvitIyapadasUcA / brajikAyAM ca giriyajJAdau sAyAhnasaGkhaDyAM nizibhaktaM pratiseveta aruNodayavelAyAM vA dugdhAdikaMgRhNIyAditi tRtiiypdsuucaa|| ___ anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-'trayaH' trisaGkhyAkAH 'anuddhAtikAH' uddhAto nAma"addheNa chinnasesaM" ityAdividhinA bhAgapAtaH sAntaradAnaMvAuddhAtaH,savidyateyeSuteudghAtikAH, tadviparItAanuddhAtikAH 'prajJaptAH' tIrthakarAdibhiHprarUpitAH / tadyathA' ityupapradarzanArtha / hanti hasati vA mukhamAvRtyAneneti hastaH-zarIraikadezo nikSepA''dAnAdisamarthaH, tena yatkarma kriyate tad hastakarma, tat kurvan / tathA strI-puMsayugmaM mithunamucyate, tasya bhAvaH karma vA maithunam, tat pratisevamAnaH / tathA rAtrI bhojanam-azanAdikaM bhunAnaH / eSa sUtrArtha ||ath niyuktivistaramAha[bhA.4882] ekkassa U abhAve, kato tigaM tena ekkgssev| nikkhevaM kAUNaM, nippattI hoi tiNhaM tu // vR-ihatrayANAM saGghayA prathamato vktvyaa| tatraikasyAbhAve kutastrikaMsambhavati? tena kAraNena prathamata ekasyaiva nikSepaM kRtvA tatastrayANAM nikSepasya niSpatti kartavyA bhavati / yathApratijJAtameva karoti[bhA.4883] nAmaM ThavaNa davie, mAtugapada saMgahekkae ceva / panjava bhAve ya tahA, satteekkakkagA hoti // vR-nAmaikakaM sthApanaikakeM dravyaikakamAtRkApadaikakaM saGgahaikakaMparyavekakaMbhAvaikakam / etAni saptakakAni bhavanti // tatra naam-sthaapnekssunnnne|drvyaikkNpun zarIra-bhavyazarIravyatiriktamAha[bhA.4884] davve tivihaM mAdukapadammi uppnn-bhuuy-vigtaadii| sAli tti va gAmo tiva, saMgho tti va saMgahekkaM tu // vR-'dravye' dravyaviSayaMekakaM trividham, tdythaa-scittmcittNmishrc| sacittaMpunarapi dvipadacatuSpadA-'padabhedAt tridhA / tatra dvipadaikakaM ekaH puruSaH, catuSpadaikakaM eko'zva eko hastI, apadaikakaM eko vRkSa ityAdi / acittaikakaM ekaH paramANuH ekamAbharaNam / mizrakakaM sAlaGkAra ekaH puruSaH / mAtRkApade tu cintyamAne ekakaM utpanna-bhUta-vigatAdikam, "uppane ivA, vigate ivA, dhuve i vA" ityasya padatrayasyaikataramityarthaH / AdizabdAd akArAdyakSarAtmikAyA vA
Page #1156
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 111, [bhA. 4884] 105 mAtRkAyA ekataraM padam / saGgrahaikakaM bahutve'pyekavacanAbhidheyam, yathA-zAliriti vA grAma iti vA saGgha iti vA // atha paryAyakakAdIni darzayati [bhA. 4885 ] duvikappaM pajAe, AdiTTha janna-devadatto tti / anAdiTThe ekko tti ya, pasatthamiyaraM ca bhAvammi || vR-paryAyaikakaM 'dvivikalpaM' dviprakAram, tadyathA - AdiSTamanAdiSTaM ca, vizeSarUpaM sAmAnyarUpaM cetyarthaH / tatrAdiSTaM yajJadatto devadatta ityAdi, anAdiSTamekaH ko'pi manuSya ityAdi / athavA paryAyaikakaM varNAdInAmanyatama ekaH paryAyaH / bhAvaikakaM dvidhA-Agamato noAgamatazca / AgamatI jJAtA upayuktaH / noAgamataH prazastam 'itaraca' aprazastamiti dvidhA / prazastamaupazamikAdInAmekataro bhAvaH, aprazastamaudayiko bhAvaH / atrAprazastabhAvaikakenAdhikAraH, hastakarmAdInAmaprazasta bhAvodayAdeva sambhavAt // atha 'trikasya nikSepe kRte dvikanikSepaH kRta eva bhavati' iti manyamAnastrirakanikSepajJApanArthamidamAha [ bhA. 4886] nAmaM ThavaNA davie, khette kAle ya gaNaNa bhAve ya / eso u khalu tigassA, nikkhevo hoi sattaviho / vR- nAmatrikaM sthApanAtrikaM dravyatrikaM kSetratrikaM kAlatrikaM gaNanAtrikaM bhAvatrikaM ceti / eSa khalu trikasya nikSepaH saptavidho bhavati // nAma - sthApanAtrike gatArthe / dravyatrikaM jJa bhavyazarIravyatiriktaM jJApayatidavve saccittAdI, saccittaM tattha hoi tivihaM tu / dupaya catuppada apadaM, parUvaNA tassa kAyavvA // [bhA. 4887 ] vR- dravyatrikaM sacittA-citta-mizrabhedAt tridhA / tatra sacittatrikaM bhUyastrividhaM bhavati / tadyathA-dvipadatrikaM catuSpadatrikaM apadatrikam / tasya ca saprabhedasyApi parUpaNA karttavyA / sA ca yathA sacittaikakasya kRtA tathaivAvagantavyA // [bhA. 4888 ] paramANumAdiyaM khalu, acittaM mIsagaM ca mAlAdI / tipadesa tadogADhaM, tinniva logA u khettammi // kR- paramANutrayam, AdizabdAd dvipradezikatrayaM yAvadanantapradezikatrayam, etadacittatrikaM drssttvym| mizratrikaM tu mAlAtrayaM mantavyam, tatra hi puSpANi sacittAni sUtramacittamiti kRtvA / AdigrahaNena sAlaGkArapuruSatrayamityAdi gRhyate / kSetratrayam-traya AkAzapradezAH, "tadogADhaM" ti teSu vA triSu AkAzapradezeSu avagADhaM dravyaM kSetratrayam, trayo vA lokAH' adholokatiryaglokordhvalokalakSaNAH kSetratrayamucyate // [ bhA. 4889 ] tisamaya taTThitigaM vA, kAlatigaM tIyamAtiNo ceva / bhAve pasatyamitaraM, ekkekkaM tattha tivihaM tu // vR- kAlatrayaM trayaH samayAH, "taTThitigaM va"tti trisamayasthitikaM vA dravyaM kAlatrayam, athavA atItA 'nAgata-vartamAnakAlA eva kAlatrayam / bhAvatrayaM prazastam 'itarad' aprazastaM ceti dvidhA / punarekaikaM trividham / tatra jJAnaM darzanaM cAritraM ceti prazastam, midhyAtvamajJAnamaviratizcetyaprazastam / aviratirapi hastakarma-maithuna- rAtribhaktaprati sevAbhedAdiha prastAve trividhA / atra cAnayaivAdhikAraH //
Page #1157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/111 vyAkhyAtaM traya iti padam / athAnudghAtikapadaM vyAkhyAtumAha[bhA.4890] ugghAtamanugghAte, nikkhevo chaviho u kAyavvo nAmaMThavaNA davie, khette kAle ya bhAve y|| vR-iha hasvatvAddIrghatvavad udghAtikAdanuddhAtikasya prasiddhiriti kRtvA dvayorapyuddhAtikA'nuddhAtikayoH SaDvidho nikSepaH kartavyaH / tadyathA-nAmani sthApanAyAM dravye kSetre kAle bhAve ceti // tatra nAma-sthApane gatArthe / dravyAdiviSayamuddhAtikamanuddhAtikaMca darzayati[bhA.4891] ugghAyamanugghAyA, davvammi hliddraag-kimiraagaa| khettammi kaNhabhUmI, pattharabhUmI ya hlmaadii|| vR-'dravye dravyata udghAtiko haridrArAgaH, sukhenaivApanetuzakyatvAt; anuddhAtikaH kRmirAgaH, apanetumazakyatvAt / kSetrata udghAtikaM kRSNabhUmam, anuddhAtikA prastarabhUmi / kutaH ? ityAha"halamAdi"ttihala-kulikAdibhiH kRSNabhUmamuddhAtayituM-kSodayituMzakyam, prstrbhuumirshkyaa|| tathA[bhA.4892] kAlammi saMtara niraMtaraMtu samayo ya hot'nugghaato| bhavvassa aTTa payaDI, ugghAtima etarA iyare / / vR-kAlata udghAtikaM sAntaraM prAyazcittasya dAnam, anuddhAtakaM nirantaradAnam / tuzabdAd laghumAsAdikamuddhAtikam, gurumAsAdikamanuddhAtikam / athavA kAlataH samayo'nuddhAtiko bhavati, khaNDazaH kartumazakyatvAt AvalikAdaya udghAtikAH,khaNDayituM zakyatvAt / bhAvata udghAtikA bhavyasyASTau karmaprakRtayaH, uddhAtayituM zakyatvAt / 'itarasya' abhavyasya satkAstA eva 'itarAH' anuddhaatikaaH|| kutaH ? iti ced ucyate[bhA.4893] jena khavaNaM karissati, kammANaM tAriso abhavvassa / naya uppajjai bhAvo, ti bhAvo tassa'nugghAto / / vR. 'yena' zubhAdhyavasAyena 'karmamAM' jJAnAvaraNAdInAM kSapaNamasau kariSyati sa tAzo bhAvo'bhavyasya kadAcidapi notpadyate ityatastasya bhAvo'nuddhAtaH, karmaNAmuddhAtaM kartumasamarthaH, ata eva tasya karmANi anuddhAtikAni bhaNyante / atra ca prAyazcittAnuddhAtikenAdhikAraH / / taca kutra bhavati? ityAha[bhA.4894] hatye ya kamma mehuNa, rAtIbhatte ya hot'nugghaataa| etesiMtu padANaM, patteya parUvaNaM vocchN| kR-hastakarmakaraNe maithunasevane rAtribhakte, eteSutriSusUtroktapadeSu anuddhAtikAni' gurukANi prAyazcittAni bhavanti / tatra hastakarmaNi mAsagurukam, maithun-raatribhktyoshcturgurukaaH| etacca prAyazcittaM yadA yatra sthAne bhavati tat purastAd vyaktIkariSyate / atha 'eteSAM' hastakarmAdInAM trayANAmapi padAnAM 'pratyeka' pRthak prarUpaNAM vakSye / / yathApratijJAtameva nirvAhayitukAmo hastakarmaprarUpaNAM tAvadAha[bhA.4895] nAmaM ThavaNAhattho, davvahattho ya bhAvahatyo ya / duviho ya davvahatyo, mUlaguNe uttaraguNe y||
Page #1158
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-111, [bhA. 4895] 107 vR-nAmahastaH sthApanAhasto dravyahasto bhAvahastazceti caturdhA hastaH / tatra nAma-sthApanAhastau gatArthau / dravyahasto jJazarIra-bhavyazarIravyatirikto dvividho bhavati, tadyathA-mUlaguNanirvartita uttrgunnnirvrtitshc|ttryojiivviprmuktsy zarIrasya hastaH samUlasya-jIvasya guNena-prayogeNa nirvartita iti mUlaguNanivartitaH, yastu kASTha-citra-lepyakarmAdiSu hastaH sa uttaraguNanirvartita ucyate ||ath bhAvahastamAha[bhA.4896] jIvo ubhAvahattho, neyavyo hoi kmmsNjutto| vitiyo viya Adeso, jo tassa vijANao puriso / / vR. "jIvo"tti vibhaktivyatyayAd yo jIvasya hastaH 'karmasaMyuktaH' AdAnanikSepAdakriyAyuktaH sana noAgamato bhAvahasta ucyate / dvitIyo'pi cAtrAdezaH samasti-yaH 'tasya' hastasya 'vijJAyakaH' tadupayuktaH puruSaH so'pi bhAvahastaH, Agamata ityarthaH / atra noAgamato bhAvahastenAdhikAraH / / atha karmapadaM vyAcaSTe[bhA.4897] nAmaM ThavaNAkammaM davvakammaMca bhAva kmmNc| davammi tuNNadasitA, adhikAro bhAvakammeNaM / sR-nAmakarma sthApanAkarma dravyakarma bhAvakarmaceti caturdhA karmaNo nikSepaH / tatra nAma-sthApane kSunne dravyakarma jJazarIra-bhavyazarIravyatiriktaM tunnaNaM vA dazikAnAM bandhanaM vA, upalakSaNamidam, tena kumbhAkara-rathakArAdigatamapi dravyakarma mantavyam / yadvA vyatiriktaM dravyakarma dvidhA-karmadravyaM nokarmadravyaM ca / karmadravyaM jJAnAvaraNAdikarmaparyAyamanApannAH karmavargaNApudgalAH, yadvA yad jJAnAvaraNAdikaM karma baddhaM na tAvadudayamAgacchati tat karmadravyam / nokarmadravyaM AkuJcana prasAraNotkSepaNA-'vakSepaNa-gamanabhedAtpaJcadhA / bhAvakarmadvidhA-Agamato noaagmtshc|aagmtH karmapadArthajJAtA upayuktaH, noAgamato'vidho jJAnAvaraNAdikarmaNAmudayaH / eSAM madhye'tra katamenAdhikAraH? iticed ata Aha-adhikAro'tra 'bhAvakarmaNA' mohodayalakSaNena / zeSAstu ziSyamativyutpAdanArthaM prarUpitAH / tato bhAvahastenayat karma kriyate tad hastakarama bhaNyate iti prakramaH / / atha bhAvakamaiva vyAcikhyAsurAha[bhA.4898] duvihaM ca bhAvakammaM, asaMkiliTuM ca saMkiliTuM ca / ThappaM tu saMkiliTuM, asaMkiliTuM tu vocchAmi / / vR-dvividhaMcabhAvakarma, tadyathA-asaMkliSaM ca saMkliSTaM ca / cazabdo svagatAnekabhedasUcakau / tatra saMkliSTaM 'sthApyaM pazcAd vakSyate / asaMkliSTaM tu sAmpratameva vkssyaami| yathApratijJAtameva pramANayati[bhA.4899] chedane bhedane ceva, dhaMsaNe pIsaNe thaa| abhighAte sinehe ya, kAye khAre tti yaavre|| kRchedanaM bhedanaMcaivagharSaNa peSaNaMtathAabhighAtaH snehazca kAyaH kssaariticaaprH| evamasaMkliSTasya karmaNo'STau bhedA bhavanti // etAni ca chedanAdIni zuSire vA kuryAdazuSire vA / punarekaikaM zuSiracchedanAdi dvidhA / katham ? iti ce ucyate. [bhA.4900] ekkevaM taM duvihaM, anaMtara paraMparaM ca nAyavvaM /
Page #1159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/111 aTThA'naTThAya puno, hoti anaTThAya maaslhuN|| vR-yadazuSirasya zuSirasya vAchedanaM tadekaikaMdvividham-anantaraMparamparaMca jnyaatvym| punarekaikaM dvidhA-arthAdanAcca, sArthakaM nirarthaka cetyarthaH / anarthakaM chedanAdikaM kurvato mAsalaghu, asAmAcArIniSpatramiti bhAvaH / / kathaM punaH chedanamanantaraM paramparaM vA sambhavati? ityAha[bhA.4901] naha-daMtAdi anaMtara, piplamAdI paraMpare aannaa| chappaigAdi asaMjame, chede paritAvaNAtIyA / vR. nakhairdantaiH AdigrahaNAt pAdena vA yat chidyate tadanantaraM chedanamucyate / piSpalakena AdigrahaNAt pAillaka-churikA-kuThArAdibhiryat chidyate ttprmprcchednm| evamanantaraM paramparaM vA chindatA tIrthakara-gaNadharANAmAjJAbhaGgaH kRto bhavati / taM chindantaM dRSTvA'nye'pi chindanti itynvsthaa| ete tiSThantarazchedanAdikaMsiTTaraM kurvantina svAdhyAyam evaMzayyAtarAdaucintayati mithyAtvam / virAdhanA dvividhA-saMyame aatmnic| tatra vastrAdau chidyamAne SaTpadikAdayo yad vinAzamaznuvate so'saMyamaH, saMyamavirAdhanetyarthaH / atha chedanaM kurvato hastasya pAdasya vA chedo bhavati tata AtmavirAdhanA, tatra ca paritApa-mahAduHkhAdiniSpannaM pArAJcikAntaM prAyazcittam / / atha zuddhaM zuddhena prAyazcittamAha[mA.4902] ajhusira jhusire lahuo, lahugA gurugo ya hoti gurugaay| ' saMghaTTaNa paratAvaNa, lahu-guruga'tivAyaNe mUlaM // vR-azuSiramanantaraM chinatti mAsalaghu, zuSiramanantaraM chinatti cturlghukm| azuSiraM paramparaM chidantogurukomAsaH, zuSiraMparamparaM chindatazcaturgurukAH bhvnti|shussirebhutrdosstvaad gurutaram, parampare zastragrahaNe saMkliSTataraM cittamiti kRtvA gurutamaM prAyazcittam / evaM zuddhapade SaTkAyavirAdhanAbhAve mantavyam / azuddhapade punaridamaparaM prAyazcittam-"saMghaTTaNa" ityAdi, chedanAdikaM kurvan dvIndriyAn saGkaTTayati caturlaghu, paritApayati caturguru, upadrAvayati SaDlaghuH trIndriyAn saTTayati caturguru, upadrAvayati chedaH; paJcendriyAn saTTayati SaDguru, paritApayati chedaH, paJcendriyamatipAtayati mUlam / evamindriyAnulomyena savistaraM yathA pIThikAyAmuktaM tathaivAtrApi mantavyam ||athvaa dvitIyo'yamAdezaH[mA.4903] ajhusira'naMtara lahuo, gurugo a paraMpare ajhusirmmi| jhusirAnaMtare lahugA, gurugA tu paraMpare ahvaa|| vR-azuSire'nantare laghuko mAsaH, azuSire parampare guruko mAsaH / zuSire'nantare caturlaghu, zuSire parampare caturgurukAH / athaveti prAyazcittasya prkaaraantrtaayotkH|| evaM tAvat chedanapadaM vyAkhyAtam / atha bhedanAdIni padAni vyAkhyAtukAma idamAha[bhA.4904] emeva sesaesu vi, kara-pAdAdI anaMtaraM hoi| jaMtu paraMparakaraNaM, tassa vihANaM imaM hoti / / -'evameva' chedanavat 'zeSeSvapi bhedanAdiSupadeSuprAyazcittaMvaktavyam |nvrNkr-paadaabhyaam AdizabdAd jAnu-kUparAdibhizarIrAvayavaiH kriyamANaM bhednaadikmnntrNbhvti||yttu bhedanAdeH paramparAkaraNaM tasya vidhAnamidaM bhavati / tadyathA
Page #1160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 109 uddezaka : 4, mUlaM-111, [bhA. 4905] [bhA.4905] kuvaNayamAdI bedo, ghaMsaNa maNimAdiyANa ktttthaadii| paTTAvarAdi pIsaNa, gopphaNa-ghanumAdi abhighAto / / vR-"kuvaNao" laguDastena AdizabdAd upala-leSTukAbhirvA ghaTAdeH bhedaH' bhedanam, dvidhA tridhA vA cchidrapAtanamityarthaH, etat paramparAbhedanamucyate / evaM gharSaNaM maNikAdInAM mantavyam, yathAmaNikArAlakuTavedhAn kRtvA maNikAngharSanti AdizabdAtpravAlAdiparigrahaH / "kaTThAi" tti candanakASThaM phalakAdikaM vA yad gharSati tadvA gharSaNam / "paTTa"tti gandhapaTTakastatra varAHpadhAnAyegandhAstadAdInAMpeSaNaMmantavyam / gophaNA-carmadavarakamayI prasiddhA, tayAdhanu-prabhRtibhirvA leSTukamupalaM vA yat prakSipati eSo'bhighAta ucyate / / athavA[mA.4906] vihuvaNa-naMta-kusAdI, sineha udagAdiAvarisaNaM tu / kAo tu biMba satthe, khArotu kliNcmaadiihiN|| vR-vidhuvanaM-vIjanaka nantakaM-vastra kuzaH-darbhastaprabhRtibhirvIjayan yat prANino'bhihanti eSa vA abhidhAta ucyate / sneho nAma udakena AdizabdAd ghRtena tailena vA AvarSaNaM karoti / kAyo nAma dvipadAdInAM 'bimba' pratirUpamityarthaH tat zastreNa paramparAkaraNabhUtena patracchedyAdiSu nivartayati / 'kSAraH' lavaNaM tamazuSire zuSirevA kaliJcAdibhiH prkssipti| 'kaliJcaH' vNshkrprii| eSu doSAnAha[bhA.4907] ekekkAto padAto, ANAdIyA ya saMjame dosaa| evaM tu aNaTTAe, kappai aTThAe jayaNAe / vR-ekaikasmAdbhedanAdapadAdAjJAbhaGgAdayo doSAH, saMyame Atmanica prAguktanItyA virAdhanA, evamete doSA anarthakaM chedanAdikaM kurvato bhavanti / atha arthaH-prayojanaM tasmin prApte yatanayA chedanAdikaM karoti tadA kalpate // idameva dvitIyapadaM bhAvayati[bhA.4908] asatI adhAkaDANaM, dasigAdigachedanaM va jynnaae| gulamAdi lAunAle, kapparabhedAdi emeva / / kRyathAkRtAnAM vastrANAmabhAvedazikAzchettavyAH,AdizabdAtpramANAdhikasyavA vastradezchedanaM 'yatanayA' yathA saMyamA-''tmavirAdhanA na bhavati tathA karttavyam / bhedanadvAre-guDAdipiNDasya bhedaM kuryAt, alAbu-tumbakaMtasya vA nAlamadhikaraNabhayA bhindyAt, kaparaM-kapAlaM tadAdinAvA kAryamutpannaM tato ghaTagrIvAderbhedanam "evameva yatanayA kuryAt / / [bhA.4909] akkhANa caMdane vA, vighaMsaNaM pIsaNaM tu agtaadii| vagghAtIna'bhighAto, agatAdi patAva suNagAdI / / vR- gharSaNadvAre-akSAH-prasiddhAH teSAM viSamANAM samIkaraNArtham, candanasya vA glAnAdeH paridAhopazamanArthaM gharSaNaM karttavyam / peSaNadvAre-glAnAdinimittameva agadAdeH peSaNaM vidheyam / abhighAtadvAre-vyAghrAdInAmabhibhavatAMgophaNayA dhanuSA vA'bhighAtaH kArya, agadAdervApratApyamAnasya zunaka-kAkAdayo'bhiNtanto leSTunA bhessyitvyaaH|| [bhA.4910] bitiya davujhaNa jataNA, dAhe vA bhuumi-dehsiNcntaa| paDinIgA-'sivasamaNI, paDimA khArotu sellaadii|
Page #1161
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/111 vR-snehadvAre - 'dvitIyam' apavApadaM pratItya snehamudvaritaM kSAramadhye prakSipya pariSThApayet / dravaMpAnakaM tasyojjhanaM yatanayA vidheyam / "dAhe "tti lUtAyA uSNasya vA gADhataramamitApe pratizrayabhUmikAyAmAvarSaNaM kuryAt, tRSAbhibhUtaM vA dehaM siJcet, glAnaM bhaktapratyAkhyAninaM vA dAhAbhibhUtaM siJcet / kAyadvAre - kazcid gRhasthaH pratyanIkastasyopazamanIM pratimAM kRtvA tato yAvadasAvanukUlo bhavati tAvad mantraM japet, azivaprazamanIM vA pratimAM vidadhyAt / kSAradvAreanantaraM paramparaM vA zuSire'zuSire vA prasUtizamanArthaM kSAraM prakSipet / tatra zuSire darzayati-"khAro tu sillAdi ' ' tti sellaM-vAlamayaM sindUraM tatra kSAraH kSepaNIyaH, kiM saJjAto na vA ? iti // upasaMharannAha[bhA. 4911] kammaM asaMkiliTTaM, evamiyaM vanniyaM samAseNaM / kammaM tu saMkiliDaM, vocchAmi ahAnupuvIe // vR- evamidamasaMkliSTaM hastakarma samAsena varNitam / sAmprataM saMkliSTaM hastakarma yathAnupUrvyA vakSyAmi // tadevAha - [mA. 4912] 110 vasahIe doseNaM, daGkaM sarituM va puvvabhuttAI / etehi saMkiliTThe, tamahaM vocchaM samAseNaM // vR- vasaterdoSeNa vA strINAM vA''liGganAdikaM vidhIyamAnaM dRSTavA 'pUrvabhuktAni vA' strIbhiH sArdhaM hasita krIDitAdIni smRtvA etaiH kAraNaiH 'saMkliSTaM' hastakarma yathotpadyate tadahaM vakSye samAsena || tatra vasatidoSaM tAvadAha[bhA. 4913] duviho vasahIdoso, vittharadoso ya rUvadoso ya / duviho ya rUvadoso, isthigata napuMsato caiva // vR- dvividho vasatidoSo bhavati, tadyathA-vistaradoSazca rUpadoSazca / tatra vistaradoSo dhazAlAdikA vistIrNA vasati, sa pazcAd vakSyate / rUpadoSo dvidhA strIrUpagato npuNskruupgtshc| [ bhA. 4914] ekkeko so duviho, sacitto khalu taheva acitto / acitto vi yaduviho, tatthagatA''gaMtuo caiva // vR- 'saH' strIrUpagato napuMsakarUpagatazca doSa ekaiko dvividhaH sacitto'cittazca, jIvayutaviSayo'jIvayutaviSayazcetyarthaH / acittaH punarapi dvividhaH tatragata Agantukazca // ubhayamapi vyAcaSTe [bhA. 4915 ] kaTThe putye citte, daMtovala maTTiyaM va tatthagataM / emeva ya AgaMtuM, pAlittaya beTTiyA javaNe / / - yAH kASThakarmaNi vA pustakarmaNi vA citrakarmaNi vA nirvartitA strIpratibhA yadvA dantamayamupalamayaM mRttikAmayaM vA strarUpaM yasyAM vasatI vasati tat tasyAM tatragataM mantavyam, tadviSayo doSo'pyupacArAt tatragata ucyate / evameva cAgantukamapi mantavyam / AgantukaM nAmayad anyata Agatam / tato yathA tatragatAH strIpratimA bhavanti tathA''gantukA api bhaveyuH / tathA cAtra pAdaliptAcAryakRtA 'veTTika "tti rAjakanyakA dRSTAntaH / sa cAyam- pAlittAyariehiM rano bhaginIsarisiyA jaMtapaDimA kayA / caMkamaNummesa-nimesamayI tAlaviMTahatthA AyariyANaM purato ciTThai | rAyA vi aIva pAlittagassa sinehaM karei / dhijAiehiM paudvehiM rano kahiyaM bhaginI te
Page #1162
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-111, [mA. 4915] 111 samaNaeNaM abhiogiyaa| rAyAnapattiyati, bhaNioa-peccha, dNsemute| rAyA Agato, pAsittA pAlittAyariyANaM ruTTho paccosario ya / tao sA AyariehiM ceDa ti vigaraNI kayA / rAyA suTutaraM AuTTo / / evamAgantukA api strIpratimA bhavanti / "javaNe"tti yavanaviSaye IzAni strIrUpANi prAcuryeNa kriyante / / vyAkhyAtaM dvividhamapyacittam / atha sacittaM vyAkhyAyate, tadapi dvividham-tatragatamAgantukaM ca / etadubhayamapi vyAkhyAnayati{bhA.4916] paDivesiga-ekkaghare, sacittarUvaM tu hoti tatthagayaM / sunnamasunnaghare vA, emeva ya hoti aagNtuN|| vR-prAtivezmikagRhe ekagRhe vA-ekatraivopAzraye kAraNataH sthitAnAM yat striyA rUpaM dRzyate tat tatragataM sacittaM rUpaM bhavati / athavA zUnyagRhamazUnyagRhaM vA praviSTena yA tatra sthitA strI vilokyate tadapi tatragatam / evameva cAgantukamapi sacittaM strIrUpaM bhavati, pratizraye yA strI samAgacchati tadAgantukamiti bhAvaH / / atra tiSThatAM doSAnupadarzayati[bhA.4917] AliMganAdI paDisevaNaM vA, daTuM sacittANamacedane vA / saddehi svehi ya iMdhito tU, mohaggi saMdippati hiinstte|| kR-teSAM tatragatAnAmAgantukAnAMvA sacittAnAMstrIrUpANAmAliGganAdIni pratisevanAM vAkurvato dRSTvA, acetanAni vA strIrUpANi vilokya, pratisevyamAnAyA vA striyaH zabdAn zrutvA, taiH zabda rUpaizca 'indhitaH prajvAlitaH 'tuH punararthe mohAgni kasyApi hInasattvasya bhuktabhogino'. bhuktabhogino vA sandIpyate, tataH smRtikaraNa-kautukadoSA bhaveyuH ||kthm ? ityAha. [bhA.4918] kotUhalaM ca gamanaM, siMgAre kuDDachiddakaraNe y| diDhe pariNaya karaNe, bhikkhuNo mUlaM duve itare / / vR-kutUhalaM tasyotpadyate-Asanne gatvA pazyAmi, zRNomi vA zabdam,evaM kutUhale utpanne tatra gamanaM kuryAt zRGgAraM vA gAyantIM zrutvA gacchet, kuDyasya vA chidraM kRtvA pralokayet, dRSTe ca so'pitadbhAvapariNatobhavet-ahamapyevaM karomIti, etadbhAvapariNataHkazcittadevAliGganAdikaM karaNaM kuryAt / eteSu sthAneSu bhikSormUlaM yAvat prAyazcittam, 'itarayoH' upAdhyAyA''cAryayoryathAkramaM dve' anavasthApya-pArAJcike caramapade bhavataH // idameva vyAcaSTe[bhA.4919] lahuto lahugA gurugA, chammAsA cheda mUla dugameva / diDhe ya gahaNamAdI, puvvuttA pcchkmmNc|| vR-tatragataH zRNoti mAsalaghu, kutUhalaM tasyotpadyate mAsaguru, vrajatazcaturlaghukAH, zRGgAraM zRNvatazcaturgurukAH, kuDyasya chidrakaraNe SaNmAsA laghavaH, chidreNa pazyannAste SaDguravaH, tadbhAvapariNate cchedaH, AliGganAdikaraNe mUlam, evaM bhikSoH prAyazcittamuktam / upAdhyAyasya mAsagurukAdArabdhamanavasthApye paryavasyati / AcAryasya caturlaghukAdArabdhaM pArAJcike tiSThati anyacca-ArakSikAdibhiSTe sati grahaNA-''karSaNAdayaH pUrvoktA doSAH / yA vA pratimA sA kadAcidAliGgayamAnA bhajyeta tataH pshcaatkrmdossH|| eSa vasativiSayo rUpadoSa uktaH / atha vistaradoSamAha[mA.4920] appo ya gaccho mahatI ya sAlA, nikkAraNe te ya tahiM ThitA u / E
Page #1163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/111 kajje ThitA vA jatanAe hInA, pAvaMti dosaM jatanA imA tuu|| vR-alpazcAsau gaccho yastatra pratizraye sthitaH,zAlA ca sA mahatI vistIrNA ghazAletyarthaH, te ca sAdhavo niSkAraNe 'tatra' upAzraye sthitA vartante, athavA kArye sthitAH paraM 'yatanayA vakSyamANalakSaNayAhInAH, tato vezyAprabhRtiSustrISusamAgacchantISu 'doSa kautukasmRtikaraNAdikaM prApnuvanti ||kaarnne tu tatra tiSThatAmiyaM yatanA[mA.4921] asivAdikAraNehiM, annA'sati vitthaDAe ThAyati / otappota karitI, sNthaarg-vtth-paadehiN|| 1-azivAdibhiH kAraNaiH kSetrAntare'tiSThantastatraanyasyAvasaterabhAve vistRtAyAmapivasatI tiSThanti / tatra ca saMstArakairvastra-pAtraizca bhUmikA otaprotAM kurvanti, mAlayantItyarthaH / / idameva vyanakti[bhA.4922] bhUmIe saMthAre, aDDaviyaDDe kareMti jaha dardu / ThAtumaNA vi divasao, na ThaMti rattiM timA jatanA / / vR-vistIrNAyAM vasatau tathA bhUmyAM saMstArakAn ardavitardAn kurvanti yathA tAn dRSTavA sthAtumanaso'pi na tisstthnti| eSA divasato ytnaa| rAtrau punariyaM yatanA / / [bhA.4923] vesatthIAgamaNe, avAraNecauguruMca aannaadii| anulomana niggamaNaM, ThANaM annatya rukkhAdI / / vR-vezyAstrI yadi rAtrAvAgacchati bhaNati ca- ahamapyatra vasAmi' iti tataH sA vaarnniiyaa| atha na vArayanti tatazcaturgurukam AjJAdayazca doSAH / "anulomaNe"tti anukUlairvacanaiH sA pratiSeddhavyA na kharaparuSaiH, mA sAdhUnAmabhyAkhyAnaM dadyAd' iti kRtvA ! "niggamane"ttiyadi sA vezyA nirgantuM necchati tataH sAdhubhirnirgantavyam, 'anyasmin' zUnyagRhAdi sthAne sthAtavyam, tadabhAve vRkSamUlAdAvapi stheyam, na punastatreti // idameva vyaktIkaroti[bhA.4924]puDhavI osa sajotI, hariya tasA uvadhitena vAsaM vaa| sAvaya sarIratenaga, pharusAdI jAva vavahAro / / dR- yadyapi bahi pRthivIkAyo'vazyAyo vA, 'sajyotirvA' sAgnikA vA anyA vasati, haritakAyastrasaprANino vA tatra santi tathApi nirgantavyam / atha bahirupadhistenabhayaM varSa vA varSati zvApadAH zarIrastenakA vA tatra santi tataH paruSavacanairapi sA vezyA bhaNitavyAnirgacchAsmadIyAt pratizrayAt / AdizabdAt tathApyanirgacchantyAM bandhanAdikamapi vidhIyate, yAvad vyavahAro'pi karaNe upasthitAyAH kartavyaH / idameva bhAvayati[bhA.4925] amhedAni visahimo, iDmiputta balavaM asahaNo'yaM / nIhi anite baMdhana, nivakaDhaNa siridharAharaNaM / / vR-sAdhavo bhaNanti-vayaM kSamAzIlA idAnIM vividhaMviziSTaM vA sahAmahe, tatoyastatrAkAravAn sAdhuH sadayate-ayaMtu 'RddhimatputraH' rAjakumArAdi 'balavAn' sahasrayodhI 'asahanaH' kopano balAdapi bhavatIM niSkAzayiSyati tataH svayameva nirgaccha / yadi nirgacchati tato laSTam, atha na nirgacchati tadA sarve'pi sAdhava eko vA balavAn tAM baghnAti, tataH prabhAte mucyate / muktA ca
Page #1164
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-111, [bhA. 4925] yadi nRpasyAntike sAdhUnAkarSati tadA karaNe gatvA kAraNikAdInAM vyavahAro dIyate / tatra ca zrIgRhodAharaNaM krtvym| yathA-yadi rAjJaH zrIgRhe ratnApahAraM kurvan kazciccauraH prApyate tatastasya kaM daNDaM prayacchatha ? / kAraNikAH prAhu:-zirastadIyaM gRhyate / sAdhavo bhaNanti-asmAkamapyeSA ratnApahAriNI avyApAditA mudhaiva muktA / te prAhu:-kAni yuSmAkaM ratnAni? | sAdhavo bhaNantijJAnAdIni / kathaM teSAmapahAraH? / anAcArapratisevanAdapadhyAnagamanAdineti / / atha sastrIkaH puruSaH samAgacchet so'pi vAraNIyaH / tathA cAha[bhA.4926] ahikAro vAraNammi, jattiya apphunna tattiyA vshii| atiraga dosa bhaginI, rattiM Araddhe nicchubhaNaM // vR-yatra kevalA puruSamizritA vA strI samAgacchati tatra sarvatrApi vAraNAyAmadhikAraH, sA kartavyoti bhAvaH / ata eva cotsargato ghanazAlAyAM na vastavyaM kintu yAvadbhiH sAdhubhiH sA "apphunna"tti vyAptA bhavati tAvatI' tAvapramANA vasatiranveSaNIyA |athaatiriktaayaaN vasatau vasanti tataH 'doSAH' pUrvoktA bhavanti / kAraNatastasyAmapi sthitAnAM kazcitpuruSaH strIsahitaH samAgacchatisa cAnukUlairvacobhirvAraNIyaH, vAryamANazcabrUyAt-'eSAmebhaginI saMrakSaNIyA, sAdhUnAM samIpe cAzaGkanIyA' iti cchAnA bhaNitvA sthita'sau, rAtrau ca prArabdhastAM pratisevituM tataH sAdhubhirvaktavyaH-arenirlajja ! kimasmAnatrasthitAnna pazyasiyadevamakArya karoSi?; evamuktvA niSkAzanaM tasya krtvym|| [bhA.4927] Avarito kammehi, sattU viva uhito thrthrNto| muMcati ya bheMDitAto, ekkakaM bhe nivAdemi / / vR-athAsau niSkAzyamAnoruSyedruSTazca karmabhi' kaSAyamohanIyAdibhi AvRtaH' AcchAditaH sAdhUnAmupari zatruriva roSeNa "tharatharaMto''tti bhRzaM kampamAnaH prahAraM dAtumutthitaH vAgyogena ca 'bhiNDikAH' bADImahatA zabdena muJcati, yathA- "bheyuSmAkamekaikaM nipAtayAmi / / [bhA.4928] niggamanaM taha cevA, niddosa sadosa'niggame jtnnaa| sajjhAe jhANe vA, AvaraNe saddakaraNe vaa|| .vR-evaM tasmin viruddha sAte tasyA vasateH saJjAte tasyA vasateH sAdhubhirnirgamanaM tathaiva' kartavyaM yathApUrvaM veshyaastriyaamuktNydibhirnirdossm|ath sadoSaMtataH 'anirgame anirgacchatAmiyaM yatanA- svAdhyAyo mahatA zabdena kriyate dhyAnaM vA dhyAyate / yasya svAdhyAye dhyAne vA labdhirna bhavati saH 'AvaraNa' karNayoH sthaganaM vidadhAti 'zabdakaraNaM vA' mahatA zabdena bolovidhiiyte|| evamapi yatamAnasya kasyApi tat pratisevanaM dRSTvA karmodayo bhavet / katham? iti ced ucyate[bhA.4929] vaDapAdava ummUlaNa, tikkhammi va vijalammi vccNto| kuNamANo vi payattaM, avaso jaha pAvatI paDaNaM / [bhA.4930] taha samaNasuvihitANaM, savvapayatteNa vI jataMtANaM / kammodayapaccaiyA, virAdhanA kAsati havejA // vR-yathA vaTapAdapasyAnekamUlapratibaddhasyApi girinadIsalilavegenonmUlanaM bhavati, "tikkhammi [2018
Page #1165
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 bRhatkalpa - chedasUtram - 3-4/111 va"tti vibhaktivyatyayAd yathA vA tIkSNena nadIpUreNa kRtaprayatno'pi puruSo hiyate, 'vijale vA' kardamAkule vA vrajan prayatnaM kurvANo'pyavazaH patanaM yathA prApnoti, tathA zramaNasuvihitAnAM sarvaprayalenApi nirvikRtikavidhAna-vAcanApradAnAdinA yatamAnAnAM vasatidoSeNAnAcAradarzanAd mohodayaH saJjAyate / tatazca 'karmodayapratyayikA' vedamohanIyakarmodayahetukA kasyacidanagArasya cAritravirAdhanA bhavet / evamasAvudIrNamoho dhRtidurbalastamudayamadhisoDhumazakto hastakarma karoti tatra prAyazcittamAha [ bhA. 4931] paDhamAe porisIe, bitiyA tatiyAe taha cautthIe / mUlaM chedo chammAsameva cattAri yA gurugA / / vR-prathamAyAM pauruSyAM hastakarma karoti mUlam, dvitIyAyAM chedaH, tRtIyAyAM SaNmAsA guravaH, caturthyA catvAro mAsA guravaH / / enAmeva niyuktigAthAM vyAcaSTe [bhA. 4932] nisi paDhamaporisubbhava, adaDhadhitI sevane bhave mUlaM / porisiporisisahane, ekkekkaM ThANagaM hasai // vR-'nizi' rAtrau prathamapauruSyAM mohodbhavo jAtaH tasyAmevAdhDhadhRtiryadi hastakarma sevate tadA mUlam / atha prathamapauruSImadhisahya dvitIyAyAM sevate chedaH / dve pauruSyAvadhisahya tRtIyAyAM sevate SaDguravaH / tisraH pauruSIradhisahya caturthyA sevamAnasya caturgurukAH / evaM pauruSIpauruSIsahane ekaikaM prAyazcittasthAnaM hasati / / [bhA.4933] bitiyammi vi divasammiM, paDisevaMtassa mAsiyaM guruaM / chaDe paccakkhANaM, sattamae hoti tegicchaM / / I vR evaM rAtrI caturo yAmAnadhisahya dvitIye divase prathamapauruSyAM pratisevamAnasya mAsagurukam / tataH paraM sarvatrApi mAsagurukam / laghUni tu prAyazcittAni atra na bhavanti, ata evedaM hastakarmasevanamanuddhAtikamucyate / evamasau pratisevya saGghATikasyAnyasya vA kasyApyAlocayet / sa ca prAguktahastakarmakArakasAdhupaJcakApekSayA SaSThaH sAdhustaM prati bravIti yat kRtaM tadakRtaM na bhavati, samprati bhaktapratyAkhyAnamaGgIkuru / saptamake caikitsyaM bhavati / iyamatra bhAvanA- saptamo bravIti-asya mohodayasya nirvikRtikA 'vamaudarikAdirUpA cikitsA kartavyA // tathA[mA. 4934] paDilAbhaNa'TThamammiM, navame sahI uvassae phAse / dasamammi pitA-puttA, ekkArasamammi Ayarie / - aSTame sAdhau pratilAbhanAyA upadezo bhavati / navamo brUte - zrAddhikA upAzraye samAnIyate sA bhavataH zarIraM spRzet / dazame sAdhau - pitA putrau yuvAM sajJAtikagrAmaM gatvA cikitsAM kurutamityupadizati / ekAdaze saGghATikasAdhau AcAryA ityullekhenopadezo bhavati kimuktaM bhavati?ekAdazI bravIti-yadAcAryA Adizanti tad vidhehi / ayaM zuddhaH // zeSeSu prAyazcittamAha [ bhA. 4935 ] chaTTo ya sattamo yA, ahasuddhA tesi mAsiyaM lahuyaM / uvarilla jaM bhaNaMtI, therassa vi mAsitaM gurugaM // V vR SaSTha- saptamau ' yathAzuddhI' na doSayuktamupadezaM dadAte, yatazca gurUNAmupadezamantarema svecchayA bhaNatastato mAsikaM laghukaM tayoH prAyazcittam / 'uparitanAH' aSTama navama - dazamA yat sadoSamupadezaM
Page #1166
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : : 4, mUlaM- 111, [ bhA. 4935 ] 115 bhaNanti tena trayANAmapi mAsagurukam / sthavirasyApi pituH putreNa saMha sajJAtagrAmaM gacchato mAsagurukam // athAmUneva SaSThAdisAdhUnAmupadezAn vivRNoti [bhA. 4936 ] saMghADagAdikahaNe, jaM kata taM kata idAni paJcakkhA / avisuddha duDavaNo na samati kiriyA se kAyavvA // vR- saGghATikasya AdizabdAd anyasya vA 'hastakarma kRtaM mayA' ityevaM kathane kRte sisa brUyAt yat kRtaM tat kRtameva, idAnIM bhaktaM pratayAcakSva ?, kiM te bhraSTapratijJasya jIvitena ? iti / saptamaH prAha- 'avizuddho duSTavraNaH' rapphakAdikaH kriyAM vinA na zAmyati ataH kriyA "se" tasya kartavyA, evaM bhavatA'pyasya mohodayavraNasya nirvikRtikA 'vamaudarikAdikA kriyA vidheyA yenopazamo bhavati // [ bhA. 4937] paDilAbhaNA u sahI, kara sIse vaMda Uru doccaMge / sUlAdiruyomajjaNa, oaTTaNa sahimAnemo // ghR- aSTamaH prAha- "saDDI" zrAvikA sA pratilAbhanAM karoti, pratilAbhayantyAM coryo pAtrake sthite yathAbhAvenAbhyupetya vA vAlite Urumadhyena dvitIyAGgAdikamavagalati, tataH sA zrAddhikA kareNa spRzati, "sIse vaMda" ti zIrSeNa vA vandamAnA pAdau spRzet, tataH strIsparzena bIjanisargo bhavet / navamaH prAha-'"sUlAiruya'tti zUlam AdigrahaNAt gaNDamanyataradvA tadanurUpaM rugjAtamakasmAdutpAdyate tataH zrAddhikA AnIyate, sA tat zUlAdikamapamArjayati "oaTTaNa "tti gAr3hataramudvartayati evaM bIjanisargo bhavet tataH zrAddhikAmAnayAmaH // [bhA.4938] sandAyapalli nehiM (NaM), mehuNi khuhuMta niggamovasamo / avidhitigicchA esA, AyarikahaNe vidhikkAro // vR- yasya mohodayaH samutpannastasya pitaraM prati dazamo bhaNati - 'sajJAtaka palli' sajJAtakagrAmaM "NaM" iti enaM AtmIyaM putraM naya, tatra maithunikA - mAtuladuhitA tayA saha "khur3aMta "tti sopahAsavacanairbhinnakathAbhi parasparaM hastasaGgharSeNa ca krIDato bIjanirgamo bhavet, tatazca mohopazamo bhavati / eSA sarvA'pyavidhicikitsA bhaNitA / yastu bravIti - AcAryANAmetadAlocaya, tataste yAM cikitsAmupadizanti sA kartavyA / etadekAdazasya sAdhorvidhikathanamucyate // atraiva prakArAntaramAha [bhA.4939] sAruvi gihattha (micche), paratitthinapuMsage ya sUyaNayA / cauro ya huMti lahugA, pacchAkammammi te ceva / vRkazcid brUyAt- 'sArUpikaH' siddha putraH tadrUpo yo napuMsakastena hastakarma kAryatAm / dvitIyaH prAha-gRhasthapurANanapuMsakena / tRtIyo bhaNati - mithyAdRSTinapuMsakena / caturtho bravItiparatIrthikanapuMsakena / eteSAM caturNAmapi "sUyaNaya"tti hastakarmakaraNe 'sUcanAM' preraNAM kurvANAnAM catvAro laghavastapaH- kAlavizeSitA bhavanti / tatra prathama dvAbhyAmapi laghavaH, dvitIye tapasA laghavaH, tRtIye kAlane laghavaH, caturthe dvAbhyAmapi gurava iti / atha te hastakarma kRtvA pazcAtkarma kurvanti, udakena hastau dhAvantItyarthaH, tatrApi 'ta eva' caturlaghavaH // [mA. 4940] eseva kamo niyamA, itthIsu vi hoi AnupuvIe /
Page #1167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/111 cauro ya anugdhAyA, pacchAkammammi te lahugA / / vR-'eSa eva' sArUpikAdikaH kramo niyamAt strINAmapi AnupUrvyA vaktavyo bhavati / tadyathAprathamo bravIti-siddhaputrikayA hastakarma kAryatAm, evaM dvitIyaH - gRhasthapurANikayA, tRtIyaHmithyASTigRhasthayA, caturtha-paratIrthikyA / caturNAmapyevaMbhaNatAM strIsparzakArApaNapratyayAzcatvAraH 'anuddhAtAH ' gurukA mAsAstathaiva tapaH- kAlavizeSitAH prAyazcittam / pazcAtkarmaNi tu 'ta eva' catvAro mAsA laghukAH // tadevaM gataM 'vasaterdoSeNa' iti dvAram / 'TvA smRtvA vA pUrvabhuktAni ' iti dvAradvayaM tu yathA nizIthe prathamoddezake prathamasUtre vyAkhyAtaM tathaivAtrApi mantavyam / tadevamuktaM hastakarma | atha maithunamabhidhitsurAha [ bhA. 4941] mehunaM pi ya tivihaM, divvaM mAnussayaM tirikkhaM ca / ThANAI mottUNaM, paDisevaNi sodhi sa ceva // vR-maithunamapi trividham / tadyathA- divyaM mAnuSyaM tairazcaM ca / atra ca yeSu stAneSvetAni divyAdIni maithunAni sambhavanti tAni muktvA sthAtavyam / yadi teSu tiSThati tAni vA divyadIni pratisevate tadA tadeva sthAnaprAyazcittaM saiva ca pratisevanAyAM zodhiryA prathamoddezake sAgArikasUtre'bhihitA atha dvitIyapadaM saprAyazcittamucyate / tatra paraH prerayati- [ mA. 4942 ] / mUluttarasevAsuM, avarapadammiM nisijjhatI sodhI / mehune puna tividhe, sodhI avavAyato kinnu / / vR- 'mUlaguNottaraguNapratisevanAsu' prANAtipAta piNDavizodhiprabhRtiviSayAsu 'aparapade' utsagapeikSayA anyasminnapavAdAkhye sthAne 'zodhi' prAyazcittaM tAvanniSidhyate, na dIyata ityarthaH, maithune punastrividhe'pi kimarthamapavAdataH pratisevyamAne zodhirabhidhAsyate ? / / sUrirAha-dvividhA pratisevanA- darpikA kalpikA ca anayoH prarUpaNArthaM tAvadidamAha [ bhA. 4943 ] rAga-dosANugayA, tu dappiyA kappiyA tu tadabhAvA / ArAdhanA u kappe, virAdhanA hoti dappeNaM // vR-rAga-dveSAbhyAm anugatA sahitA yA pratisevanA sa darpikA, yA tu kalpikA sA 'tadabhAvAt' rAga-dveSAbhAvAd bhavati / ziSyaH prAha-darpeNa kalpena vA'' sevite kiM bhavati ? iti ucyatekalpenAsevite jJAnAdInAmArAdhanA bhavati, darpeNa pratisevite teSAmeva virAdhanA bhavati / / Ahayadi rAga-dveSavirahitA kalpikA bhavati tarhi maithune kalpikAyA abhAvaH prApnoti / ucyateprApnotu nAma, kA no hAni: ? / tathA cAha [bhA.4944 ] kAmaM savvapadesu vi, ussagga-'vavAdadhammatA juttA motuM mehuNabhAvaM, na vinA so rAga-dosehiM / / vR- 'kAmam' anumatamidamasmAkam 'sarveSvapi padeSu' mUlottaraguNarUpeSu 'utsargA 'pavAdadharmatA yuktA' utsarga-pratiSedhaH apavAdaH - anujJA taddharmatA- tallakSaNatA sarveSvapi padeSu yujyate; tathApi muktvA 'maithunabhAvam' abrahmAsevanam tatra utsargadharmataiva ghaTate nApavAdadharmatA / kimartham ? ityAha- asau maithunabhAvo rAga-dveSAbhyAM vinA na bhavati, ato dvitIyapade'pi na tatrAprAyazcittIti hRdayam || ayaM punarasti vizeSaH
Page #1168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 117 uddezaka : 4, mUlaM-111, [bhA. 4945] [mA.4945] saMjamajIvitaheuM, kusalenAlaMbanena va'neNaM / bhayamANe tu akiccaM, hAnI vaDDI va pacchitte / / vR-'saMyamajIvitahetoH 'cirakAlaM saMyamajIvitena jIviSyAmi' iti budhdyA 'kuzalena vA' tIrthAvyavacchittyAdilakSaNenAnyenApyAlambanena 'akRtyam' abrahma 'bhajamAnasya' AsevamAnasya prAyazcitte hAni vRddhi, vakSyamANanItyA bhvti|| Aha-maithune kalpikA sarvathaiva na bhavati? iti ata Aha[bhA.4946] gIyattho jatanAe, kaDajogI kAraNammi nidoso / - egesiM gIta kaDo, aratta'duTTho tujtnaae|| -gItArtha yatanayA' alpatarAparAdhasthAnapratisevArUpayA kRtayogI' tapaH karmaNi kRtAbhyAsaH 'kAraNe' jJAnAdau sevate, eSa prathamo bhaGgaH, atraca pratisevamAnaH kalpikapratisevAvAniti kRtvA nirdoSaH / gItArtho yatanayA kRtayogI niSkAraNe, eSa dvitIyo bhaGgaH, atra sadoSaH / evaM caturNA padAnAMSoDaza bhaGgAH krtvyaaH| ekeSAM punarAcAryANAmiha paJcapadAni bhavanti-gItArtha kRtayogI arakto adviSTo yatanayA sevate, eSa prathamo bhaGgaH gItArthaH kRtayogI arakto'dviSTo'yatanayA, eSa dvitIyo bhaGga evaM paJcabhiH pdaiaatriNshdbhgaabhvnti| atrApi prathamabhaGge kalpikA pratisevA mantavyA, na zeSeSu ||aah-ydi tatra kalpikA tarhi nirdoSa evAsau, ucyate[bhA.4947] jati savvaso abhAvo, rAgAdINaM havija nighoso| jataNAjutesu tesutu, appataraM hoti pacchitaM / / vR-yadi 'sarvazaH' sarvaprakAreNaiva rAgAdInAmabhAvo maithune bhavettato bhavennirdoSaH,taca nAsti, ato na tatra sarvathA nirdoSaH, paraM yatanAyuteSu 'teSu' gItArthAdivizeSaNaviziSTeSu sAdhuSvalpataraM prAyazcittaM bhavati ||ath yaduktam-"hAnirvRddhi prAyazcitte bhavati" tatra hAniMtAvad vivarISurAha[bhA.4948] kulavaMsammi pahINe, rajaM akumAragaM pare pelle| taMkIratu pakkhevo, etya ya vuddhIe pAdhannaM / / vR-kazcid nRpatiranapatyaH samantriNAproktaH-yUyamaputriNastataH kulavaMzeprakSINe rAjyamakumArakaM matvA pare rAjAnaH prerayeyuH tataH kriyatAmaparapuruSaprakSepaH, sa copAyena tathA kartavyaH yathA loke apayazaH pravAdo na samucchalati kumArazcotpadyate, 'atra ca' uphAyanirUpaNe buddheH prAdhAnyam, tayaivAsau samyaka parijJAyate nAnyatheti bhAvaH / idameva savizeSamAha[bhA.4949] sAmattha niva aputte, saciva munI dhammalakkha vesanatA / aNahabiyataruNarodho, egesi pddimdaaynntaa| vR-'aputre' aputrasya nRpasya sacivena saha "sAmasthaNaM" paryA locanam, yathA-kathaM nAma kumAraH sambhavitA? / tato mantriNA bhaNitam-yathA parakSetre'pareNa bIjamuptaM kSetrasvAmina AbhAvyaM bhavati evaMtavAntaHpurakSetre'nyenApi bIjaMnisRSTaM tvaivputrobhvti|raajnyaa prtipnntdvcnm| bhUyo'pyamAtyaH prAha-ye munayo'yazaHpravAdAllaJjantete dharmalakSyeNa dharmakathAkArApaNavyAjena yadvA "dhammalakhe"ti 'rAjA sAntaHpuraH zrAvako gRhe'rhatAMpratimAHzuzrUSatetAHsAdhavo vanditumAgacchata' ityevaMdharmavyAjena "vesanaya"tti pravezanIyAH / evamamAtyavacanaM pratipadya rAjJA tathaiva kRtm| tato rAjagRhaM praviSTeSu
Page #1169
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 bRhatkalpa - chedasUtram - 3-4/111 sAdhuSu ye taruNAH anaghabIjAH - avinaSTabIjAsteSAM lakSaNAdibhirjJAtvA rodhaH niyantraNA kRtA, zeSAstu kSullaka- sthavirAdayo visarjitAH / yadvA "taruNa rohe "tti pAThaH, te taruNAH 'avarodhe ' antaHpure taruNastrabhi sArdhaM balAd bhogAn bhojayitumArebhire / rAjapuruSAzca ghorarUpadhAriNo bhaNanti yadi bhogAnna bhokSyadhve tato vayaM mArayiSyAmaH / tatraikaH sAdhuH "varaM praveSTuM jvalitaM hutAzanaM, na cApi bhagnaM cirasaJcitaM vratam / varaM hi mRtyu suvizuddhakarmaNo, na cApi zIlaskhalitasya jIvitam // " ityAdi paribhAvya martumadhyavasitaH, tasyaivamanicchato rAjapuruSaiH zirazchinnam / "egesiM paDimadAyaNaya'tti 'ekeSAm AcAryANAmayamabhiprAyaH, yathA mandaraprakAze pradeze lepyapratimAyA lAkSArasapUrNAyAH zIrSaM chittvA darzitam, tataH sAdhavo bhaNitAH yathaitasya zirazchinnam evaM bhavatAmapi zirazchedo vidhAsyate / / idameva bhAvayati [bhA. 4950] taruNINa ya pakkhevo, bhogehi nimaMtaNaM ca bhikkhussa / bhottuM anicchamANe, maraNaM ca tahiM vavasiyassa / / vR-taruNInAM sAdhubhiH sahAntaHpure prakSepaH kRtaH, bhogaizcaikasya bhikSoH prathamato nimantraNaM kRtam, tasya ca bhoktumanicchato maraNaM ca tatra vyavasitasya zirazchedazcakre // [ bhA. 4951] davaNa taM visasaNaM, sahasA sAbhAviyaM kaitavaM vA / viguruvviyA ya lalanA, harisA bhayasA va romaMco // vR- 'tat' tathAvidhaM 'vizasanaM' vyaparopaNaM 'svAbhAvikaM' sAdhoreva 'kaitavikaM vA' pratimAyAH kriyamANaM sahasA STvA 'vikurvitAzca' alaGkRta-vibhUSitA lalanA vilokya kasyApi harSeNa bhayena vA romAJca bhavet / sakAro'lAkSaNikaH / atraiva prAyazcittamAha [mA. 4952] suddhallasite bhIe, paccakkhANe paDiccha gaccha thera vidU / mUlaM chedo chammAsa caura guru-lahu lahuga mAso // vR- yastAvad maraNamadhyavasitaH sa zuddhaH / dvitIyaH ullasitaH - 'etenApi miSeNa striyaM prApsyAmaH' iti budhyA uddhuSitaromakUpaH saJjAtastasya mUlam / aparaH- yadi na pratiseve tato mama zirazchidyate; evaM bhItasya pratisevamAnasya cchedaH / aparacintayati-ahamevaM mAryamANaH samAdhiM nAsAdayiSyAmi, asamAdhimaraNena ca durgatiGgamI, ato bhaktapratyAkhyAnaM kRtvA mariSye; evaM sevamAnasya SaDguravaH / apara idamAlambanaM karoti - ahaM jIvan pratIcchakAnAM vAcanAM dAsyAmi; tasya SaDlaghavaH / apara idamAlambanaM karoti-ahaM jIvana pratIcchakAnAM vAcanAM dAsyAmi; tasya caturlaghukam / aparaH paribhAvayati-vidvAMsaH-AcAryasteSAM vaiyAvRtyakartA ko'pi na vidyate tadarthaM pratiseve; tasya mAsalaghukam // idameva vyAkhyAti [bhA.4953] niravahayajoNithINaM, viuvvaNaM harisamullasite mUlaM / bhaya romaMce chedo, parina kAhaM ti chaggurugA // vR-paJcapaJcAzato varSANAmupariSTAdupahatayonikA strI bhavati, teSAmArato anupahatayonikA, garbhaM gRhNAtItyarthaH / evaM nirapahatayonikastrINAM 'vikurvaNaM' maNDanaM dRSTavA yasya harSa samullasati tatazcAbrahma pratisevamAnasya tasya mUlam / yasya tu bhayena romAJca utpadyate tasya cchedaH / parijJA
Page #1170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 119 uddezakaH 4, mUlaM-111, [bhA. 4953] bhaktapratyAkhyAnaM tAM kariSyAmIti yaH pariNatastasya ssddgurukaaH|| [bhA,4954] mA sIdeja paDicchA, gaccho phiTTeja thera sNghech| guruNaM veyAvacaM, kAhaM ti ya sevato lhuo|| vR-'mA pratIcchakAH sIdeyuH' iti budhdhA yaH sevate tasya SaDlaghukAH / yastu mAM vinA gacchaH sphiTet' ityAlambate tasya caturguru / 'sthavirAn saGgrahISyAmi' iti kRtvA sevamAnasya caturlaghu / 'gurUNAM vaiyAvRtyaM kariSye' iti hetoH sevamAnasya laghumAsaH / / uktA prAyazcittasya hAniH / atha vRddhimAha[bhA.4955] lahuo u hoti mAso, dubbhikkha'visajjaNe ya sAhUNaM / nehAnurAgaratto, khuDDo ciya necchae gNtuN| [bhA.4956] kAlenesanasodhi, payahati paritAvito digiMchAe / alabhate ciya maraNaM, asamAhI titthvocchedo|| vR-'iha durbhikSaM bhaviSyati' iti matvA sUribhiranAgatameva gacchaM gRhItvA nirgantavyam / atha svayaM jasAbalaparikSINAstataH sAdhavo visarjanIyAH / atha na visarjayanti tata AcAryasyAsAmAcArIniSpanno laghuko mAso bhavati AjJAdayazca doSAH / ete cApare tatra doSA bhavanti-sa gacchodurbhikSebhakta-pAnamalabhamAnaH "digiMchAe"tti bubhukSayA paritApitaH san 'kAlena kAlakrameNa eSaNAzuddhimapi prajahAti, maraNamapi cAsamAdhinA bhaktamalabhamAnasya bhaveta, tIrthavyavacchedazca bhavati, ato visarjanIyaH sarvo'pi gacchaH / tatra ca visarjite kiM bhavati? iti ata Aha"nehAnurAga" ityAdi pUrvagAthAyAH pazcArddham / snehAnurAgaraktaH kazcit kSullako necchati gantuM paramanicchannapi pressitH| tato'sau gurusnehAnurAgaparavazodezaskandhAtpalAyitvA prtinivRttH| sUribhirabhihitam duSThu tvayA kRtaM yadevaM bhUyaH prtyaagtH| AcAryAzca svayaM keSucinizrAgRheSu yAM bhikSAlabhante tasyAH saMvibhAgaMkSullakasya prycchnti| tataH kSullakazcintayati-aho! mayA guravo'pi kleshitaaH| tataH sa pRthaga bhikSAM hinndditH| tatraikA proSitapatikA kSullakamupasargayantI bhaNatiyadi mayA sArdhaM tiSThasi tato yatheSTaM te bhaktaM pUrayiSyAmIti // evaM ca[bhA.4957] bhikkhaM piya parihAyati, bhogehiM nimaMtaNAya saahuss| giNhati ekaMtariyaM, lahugA gurugA cumbhaasaa|| vR-bhaikSamapi durbhikSAnubhAvena parihIyate bhogaizca nimantraNA tasya sAdhoH samajani tataH sa cintayati-yadyenAMpratisevituM necchAmitato bhaktAbhAvadasamAdhimaraNena priye, ataH sAmprataM tAvat pratiseve, pazcAd dIrgha kAlaM saMyama pAlayiSyAmi sUtrArthau ca grahISyAmi etapratyayaM ca prAyazcittaM cariSyAmi; evaM cintayitvA yatanAM karoti / katham? ityAha-"giNhaI" ityAdi, ekAntaritaM bhaktaM gRhNAti pratisevate ca / tatra prathamadivase pratisevamAnasya catvAro ladhumAsAH / dvitIye dine'bhaktArthena sthitvA tRtIye dine pratisevamAnasya catvAro gurumAsAH // _[bhA.4958] paDisevaMtassa tahiM, chammAsA chedo hoti mUlaM ca / aNavaThThappo pAraMcio ya pucchA ytivihmmi|| - evamekAntaritaM bhaktaM gRhNatastAM ca 'tatra' tAze durmikSe pratisevamAnasya paJcama For
Page #1171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 vRhatkalpa-chedasUtram -3-4/111 saptamayordinayoryathAkramaM SaNmAsA laghavo guravazca bhavanti, tato navame dine cchedaH, tata ekAdaze mUlam, tadanantaraM trayodaze divase'navasthApyam, tataH paJcadaze divseprtisevmaansypaaraanycikm| atha nirantaraM pratisevate tadA dvitIyadivasa eva mUlam / eSA vRddhirabhihitA / "pucchA ya tivihammi"ttiziSyaH pRcchati-'trividhe' divya-mAnuSya-tairazcalakSaNemaithunekathamabhilASa utpadyate? // sUrirAha[bhA.4959] vasahIe doseNaM, daTuM sariuM va puvvbhuttaaii| tegiccha saddamAdI, asajjaNA tIsu vI jataNA / / vR-'vsteyossenn' strI-pazu-paNDakasaMsaktilakSaNena, yadvA strayam AliGganAdikaM vA dRSTavA, gRhasthakAle vA yAni strIbhisAdhaM bhuktAni vAhasitAnivAlalitAnivA tAni smRtvA maithunabhAva utpadyate / evamutpanne kiM kartavyam ? ityAha-"tegiccha" ityAdi, cikitsA kartavyA, sA ca nirvikRtikaprabhRtikA / tAmatikrAntasyazabdAdikA vAyatanA krtvyaa|kimuktN bhavati? - yatra sthAne strIzabdarahasyazabdaMvA zRNoti tatra sthavirasahitaHsthApyate, AdizabdAd yatrAliGganAdikaM pazyati tatrApi sthApyate / "asajjaNa"tti tasyAMzabdazravaNAdirUpAyAM cikitsAyAM sajana-saGgo gRddhirita yAvat sA tena na kartavyA / evaM triSvapi divyAdiSu maithuneSu yatanA mantavyA / / idameva savizeSamAha[bhA.4960] biiyapade tegiMcha, nivvItiyamAdigaM atikkte| sanimitta'nimitto puna, udayA''hAre sarIre ya / / vR-dvitIyapade nirvikRtikA-'vamaudarikA-nirbalAhArordhvasthAnA-5'cAmlA-'bhaktArtha-SaSThA'STamAdirUpAM cikitsAmatikrAntasya zabdAdikA'nantaroktA yatanA bhavati / eSA ca sanimitte'nimitte vA maithunAbhilASe bhavati / tatra sanimitto vasatidoSAdinimittasamutthaH, animittaH punaH karmodayena 1 AhArataH 2 zarIraparivRddhitazca 3 ya utpadyate / sarvametad yathA nizIthe prathamoddezake bhaNitaM tathaiva draSTavyam ||gtN maithunam / atha rAtribhojanamAha[bhA.4961] rAto ya bhoyaNammiM, cauro mAsA hvNt'nugghaayaa| . ANAdiNo ya dosA, AvajaNa saMkaNA jaav| vR-rAtrau bhojane kriyamANecatvAromAsAH 'anuddhAtAH' guravo bhavanti AjJAdayazca dossaaH|ye caprANAtipAtAdiviSayA Apatti-zaGkAdoSAH parigrahasyApattiM zaGkAM ca yAvat prathamoddezake "no kappai rAo vA viyAle vA asanaM vA 4" ityAdI rAtribhaktasUtre ihaivAbhihitAste sarve'pi draSTavyAH ||ath dvitIyapadamAha[mA.4962] niruvaddavaM ca khemaMca, hohiti ranno ya kIratU saMtI / addhANaniggatAdI, devI pUyAya agjhiyagaM // vR-upadravo nAma-azivaM galarogAdikaM vA, tasyAbhAvo nirupadravam / kSemaM paracakrAdyupaplavAbhAvaH / tataH 'nirupadravaM ca kSemaM ca madIye deze bhaviSyati' iti paribhAvya rAjA zAnti kartukAmastapakhino rAtrau bhojayet / yadvA rAjaputro vA nAgarA vA 'rAjJaH zAnti kriyatAm' iti kRtvA ye rAtrau na bhuJjate sutapakhinazca te rAtrI bhojanIyAH, eSa tasyA vidyAyA upacAra iti
Page #1172
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 999 [ bhA. 4962 ] paribhAvayanti, te ca sAdhavo'dhvanirgatAdayastatra samprAptAstato vakSyamANo vidhirvighAtavyaH / yadvA rAjJaH kasyApi devI vAnamantarapUjAM kRtvA tapasvinAM rAtribhojanalakSaNam "ajjhiyakaM" upayAcitaM manyeta / / kutaH ? iti ced ucyate [bhA.4963 ] avadhIriyA va patiNA, savattinIe va puttamAtAe / gelanneNa va puTThA, vuggahauppAdasamaNe vA // vR- 'patinA' bhartrA 'avadhIritA' apamAnitA sA devI, yadvA yA tasyAH sapatnI sA putramAtA tathA na suSThu bahumAnyate, glAnatvena vA sA gADhataraM spRSTA, vigraho vA tasyAH kenAmi sArdhamutpannastato vigrahotpAdasya zamanArthaM vAnamantarapUjA kartavyA, sa ca vAnamantaro rAtrau sAdhuSu bhojiteSu paritoSamudrahati // tataH[bhA. 4964 ] ekkkaM atiuM, nimaMtaNA bhoyaNena vipuleNaM / bhottuM anicchamANe, maraNaM ca tarhi vavasitassa / / 121 vR- ekaikaM sAdhuM balAbhiyogena rAjabhavane 'atinIya' pravezya rAtrau vipulena bhojanena nimantraNA kRtA, abhihitAzca sAdhavaH yadi samprati na bhokSyadhve tato vayaM vyaparopayiSyAmaH / evamukte teSAmekasya sAdhostadAnIM bhoktumanicchato maraNaM ca tatra vyavasitasya zirazchinnam, dvitIyo harSAdullasitaH, tRtIyo bhIta ityAdi yathA maithune tathA mantavyam // atra prAyazcittamAha[ mA. 4965 ] sudullasite bhIe, paJcakkhANe paDiccha gaccha thera vidU / mUlaM chedo chammAsa cauro mAsA guruga lahuo // vR- gatArthA / atra yatanAmAha [mA. 4966 ] tatyeva bhokkhAmo, anicche bhuMjAmo aMdhakArammi / koNAdI pakkhevo, poTTala bhANe va jati nItA // - rAtrI bhojyamAnaiH sAdhubhirabhidhAtavyam-bhAjaneSu gRhItvA tataH 'tatraiva' svapratizraye bhokSyAmahe, na vartate gRhasthAnAM purato bhoktum; evamuktvA tato'lpasAgArikaM nItvA pariSThApayanti / athAnyatra netuM na prayacchanti bhaNanti ca - asmAkaM purato bhoktavyam; tato vaktavyam-pradIpamapanayata, andhakAre bhojanaM kurmaH, tatasteSAmapazyatAM koNeSu AdizabdAd aparatra vA ekAnte kavalAn prakSipanti / athavA vastreNa poTTalakaM baddhA tatra prakSipanti, bhAjaneSu vA prakSipanti yadi nijakAni alAbUni bhavanti // atha pradIpaM nApanayanti tata idaM vaktavyam [bhA. 4967 ] gelatreNa va puTThA, bAhADa' rucI va aMgulI vA vi / bhuMjaMtA vi ya asaDhA, sAlaMbA'mucchitA suddhA // vR- yadi te durbalAstato bhaNanti - glAnatvena spRSTA vayam etaccAsmAkamapathyam, yadi samuddizAmastato mriyAmahe, tasmAnmA RSihatyAM kuruta / athavA bhaNitavyam asmAbhirgalaka yAvad bhuktam, bAhADaM ca prabhUtaM bhuktAnAM kuto rucirupajAyate ? / yadyevaM na pratyarpayanti tato mAtRsthAnenAGgulIM vadane prakSipya vamanamutpAdayanti / yadi tathApi na pratiyanti tataH stokaM tanmadhyAdAsvAdayanti / atha tathApi na visarjayanti tata evaM sAlambanAH 'azaThAH' rAga-dveSarahitA amUrcchitAH stokaM bhuJjAnA api zuddhAH / / upasaMharannAha
Page #1173
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/111 mA.4968] etthaM puna adhikAro, anughAtAjesu jesu ThANesu / unnAriyasarisAI, sesAI vikovaNaTThAe / / vR-'atra punaH' prastutasUtre hastakarma-maithuna-rAtribhaktaviSayaiH sthAnaiH 'adhikAraH pryojnm| kaiH? ityAha-yeSuyeSu sthAneSu anuddhAtAni' gurukANi prAyazcittAnibhaNitAni tairevaadhikaarH| 'zeSANi' laghuprAyazcittasahitAni sthAnAni punaruccAritArthasadhzAni ziSyANAM vikopanArthamuktAni / / mU. (112) tao pAraMciyA pannattA, taMjahA-duDhe pAraMcie, pamatte pAraMcie, annamantraM karemANe paarNthie| vR-asya sambandhamAha[bhA.4969] vuttA tavArihA khalu, sodhI chedArihA adhaidAni / dese sabve chedo, sabve tiviho tumUlAdI / / vR-taporhA zodhiH khalu pUrvasUtre proktA, athedAnI chedArhA'bhidhIyate / sa ca chedo dvidhAdezataHsarvatazcAdezacchedaH paJcarAtrindivAdikaH SaNmAsAntaH / sarvacchedaH mUlAdi' mUlA-'navasthApyapArAJcikabhedAt trividhaH / atra sarvacchedaH pArAJcikalakSaNo'dhikriyate / / Aha yadyevaM tarhi[bhA.4970] cheo na hoi kamhA, jati evaM tatya kAraNaM suNasu / anughAtA AruvaNA, kasiNA kasiNesa saMbaMdho / vR-cheda eva sUtre'pi kasmAnna bhavati ?, "tato chedArihA pannattA, taM jahA-duDhe chedArihe" ityAdisUtraM kimarthaM na paThitam ? iti bhAvaH / sUrirAha-yadyevaM bhavadIyA buddhistato'tra kAraNaM zRNu-yA kilAdisUtre'nantarokte'nuddhAtAkhyA''ropaNA bhaNitA sA 'kRtsnA guruketyarthaH, iyamapi pArAJcikAkhyA''ropaNA kRtsnaiva, ataH tRtsnAyA AropaNAyA anantaraM kRtsnaivaaropnnaa'bhidhiiyte|ess sambandhaH anena sambandhenAyatasyAsya vyaakhyaa-tryHpaaraanycikaaHprjnyptaaH| tadyathA-duSTaH pArAzcikaH, pramattaH pArAzcikaH, 'anyonyaM' parasparaM mukha-pAyuprayogataH pratisevanAM kurvANaH pArAzcika iti sUtrasamAsArthaH // atha vistarArthaM bhASyakRd vibhaNiSurAha[bhA.4971] aMcu gati-pUyaNammi ya, pAraM puna'nuttaraM budhA biMti / sodhIya pAramaMcai, na yAvi tadapUtiyaM hoti / / / vR-"aJca gati-pUjanayoH" iti vacanAd adhurdhAturgatI pUjane cAtra gRhyate / tatra gatyartho yathA-pAraM-tIraMgacchati yena prAyazcittenAsevitena tatpArAzcikam / atha pAraM kimucyate? ityAha'pAraMpunaH saMsArasamudrasyatIrabhUtam 'anuttaraM nirvANaM 'budhAH' tIrthakRdAdayo bruvate,anenAsevitena sAdhurmokSaM gacchatIti bhAvaH / tad yasyApadyate so'pyupacArAt pArAJcika ucyate / yadvA zodheH 'pAraM' paryantamaJcati yat tat pArAJcikam, apazcimaM prAyazcittamityarthaH / pUjArtho yathA-'na cApi' naiva tat' prAyazcittapAragamanamapUjitaM kintu pUjitameva, tato yena tapasA pAraMprApitena aJcayatezrIzramaNasaGghana pUjyate tat pArAJcikaM pArAJcitaM vA'bhidhIyate / tadyogAt sAdhurapi paaraanycikH| atha tameva bhedataH prarUpayati [bhA.4972] AsAyaNa paDisevI, duviho pAraMcito smaasennN|
Page #1174
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-112, [bhA. 4972] 123 ekkevammiya bhayaNA, sacaritte ceva acritte|| vR-pArAJcikaH samAsena dvividhaH, tadyathA-AzAtanApArAJcikaH pratisevipArAJcikazca / punarekaikasmin dvividhA bhajanA kartavyA / katham ? ityAha-dvAvapyetau sacAritriNo vA syAtAmacAritriNau vA / / kathaM punareSA bhajanA? ityAha[bhA.4973] savvacarittaM bhassati, kenati paDisevitena tu pdenN| katthati ciTThati deso, pariNAma'varAhamAsajja / / vR-kenacidaparAdhapadena pAJcikApattiyogyena pratisevitena sarvamapi cAritraM bhrazyati, kutrApi punaH cAritrasya dezo'vatiSThate / kutaH ? ityAha- pariNAma' tIvra-mandAdirUpam 'aparAdhaM ca' utkRSTa-madhyama-jaghanyarUpamAsAdya cAritraM bhavedvAna vA / idameva bhAvayati[bhA.4974] tullammi vi avarAdhe, pariNAmavaseNa hoti nANattaM / katthati pariNAmammi vi, tulle avarAhanANattaM // vR-tulye'pyaparAdhe pariNAmavazena' tIvra-mandAdyadhyavasAyavaicitryabalAt cAritraparibhraMzAdI nAnAtvaM bhavati, kutracit punaH pariNAme tulye'pi 'aparAdhanAnAtvaM' pratisevanAvaicitryaM bhvti|| athAzAtanApArAJcikaM vyAcikhyAsurAha[bhA.4975] titthakara pavayaNa sute, Ayarie gaNahare mhiddddiie| ete AsAyaMte, pacchitte maggaNA hoi / / vR-tIrthakaraprakcanaM zrutamAcAryAngaNadharAnmaharddhikAMzca, etAnyaAzAtayatitasya prAyazcitte vakSyamANalakSaNA mArgaNA bhavati / / tatra tIrthakaraM yathA''zAtayati tathA'bhidhIyate[bhA.4976] pAhuDiyaM anumannati, jANato kiM va bhuMjatI bhoge| thItitthaM piya vucati, atikakkhaDadesaNA yAvi // dR- 'prAbhRtikAM' suraviracitasamavasaraNa-mahAprAtihAryAdipUjAlakSaNAmarhan yad anumanyate tatra sundaram / jJAnatrayapramANena ca bhavasvarUpaMjAnan vipAkadAruNAn bhogAn kimitibhuGkte? mallinAthAdezcastriyAapiyattIrthamucyatetad atiivaasmiiciinm| 'atikarkazA' atIvaduranucarA tIrthakaraiH sarvopAyakuzalairapi vA dezanA kRtA sA'pyayuktA / / [bhA.4977] anaM va evamAdI, avi paDimAsu vi tilogamahitANaM / paDirUvamakuvvaMto, pAvati pAraMciyaM tthaannN|| vR-anyamapyevamAdikaMtIrthakRtAmavarNa yo bhASate, tathA apI' tyabhyuccaye, 'trilokamahitAnAM' bhagavatAM yAH pratimAstAsvapi yadyavarNaM bhASate, yathA-'kimetAsAM pASANAdimayInAM mAlyA'laGkArAdipUjA kriyate?' evaM bruvan, 'pratirUpaMvA vinayaM vandana-stuti-stavAdikaMtAsAmavajJAbudhyA akurvan pArAzcikaM sthAnaM prApnoti ||ath pravacana-saGghastasyAzAtanAmAha[bhA.4978] akkosa-tajjaNAdisu, saMghamahikkhivati sNghpddiniito| anne vi asthi saMghA, siyAla-naMtikka-DhaMkANaM // vR-yaH saGghapratyanIkaH saH "akosa-tajjaNAisu"ttivibhaktivyatyayAd Akroza-tarjanAdibhiH saGghamadhikSapati / yathA-santyanye'pi zRgAla-nAntikka-DhaGkaprabhRtInAM saGghAH, yAzAste tA:
Page #1175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/112 zo'yamapIti bhAvaH, eSa Akroza ucyte| tarjanAtu- huM huMjJAtaMbhavadIyaM saGghatvam' ityaadikaa|| atha zrutAzAtanAmAha[bhA.4979] kAyA vayA ya te cciya, te ceva pamAyamappamAdA ya / mokkhAhikAriyANaM, jotisavijJAsu kiM ca puno| vR-dazavaikAlikottarAdhyayanAdau yattaeva,TkAyAstAnyevaca vratAni tAveva pramAdA'pramAdau bhUyobhUya upavarNyante tad atIvAyuktam / mokSAdhikAriNAM ca sAdhUnAMjyotiSavidyAsu punaH kiM nAma kArya yena zrute tAH pratipAdyante? / / athA''cAryAzAtanAmAha[bhA.4980] iDDi-rasa-sAtagurugA, parovadesujayA jahA maMkhA / attaTThaposaNarayA, poseMti diyA va appANaM / / dR- AcAryAH svabhAvAdeva Rddhi-rasa-sAtagurukAH, tathA majhA iva paropadezodyatAH, lokAvarjanaprasaktA iti bhAvaH, 'AtmArthapoSaNaratAH' svodarabharaNaikacetasaH / idameva vyAcaSTedvijA ivA''tmAnamamI poSayanti ||ath gaNadharAzAtanAmAha[bhA.4981] abbhuvanayaM vihAraM desiMti paresi symudaasiinaa| uvajIvaMti ya riddhiM, nissaMgA motti ya bhnnNti|| vR- gaNadharA gautamAdayo 'abhyudyataM vihAraM' jinakalpaprabhRtikaM pareSAmupadizanti svayaM punarudAsInAstaM na pratidhante, 'RddhiM vA' akSINamahAnasika-cAraNAdikAM labdhimupajIvanti "nissaGgA vayam' iti ca bhaNanti ||ath maharddhikapadaM vyAkhyAnayati[bhA.4982] gaNadhara eva mahiDDI, mahAtavastI va vAdimAdI vaa| titthagarapaDhamasissA, AdiggahaNena gahitA vA // -iha gaNadhara eva sarvalabdhisampannatayA maharddhika ucyate, yadvA maharddhiko mahAtapasvI vA vAdi-vidyA-siddhaprabhRtiko vA bhaNyate, tasya yad avarNavAdAdikaraNaM sA maharddhikAzAtanA / gaNadharAstu tIrthakaraprathamaziSyA ucyante, AdigrahaNena vA te gRhItA mntvyaaH|| athaiteSAmAzAtanAyAM prAyazcittamArgaNAmAha[bhA.4983] paDhama-bitiesu carimaM, sese ekeka caugurU hoti / savve AsAdito, pAvati pAraMciyaM ThANaM / / -"titthayara vayaNa suyaM" iti gAthAkramapramANyAtprathamaH-tIrthaGkarodvitIyaH-saGkastayordezataH sarvatovA''zAtanAyAM paaraanycikm| zeSeSu zrutAdiSuekaikasmin dezataHAzAtyamAnecaturgurukAH prAyazcittaM bhavanti / atha sarvatastAnyAzAtayati tatasteSvapi pArAzcikaM sthAnaM prApnoti // [bhA.4984] titthayarapaDhamasissa, ekkaM pA''sAdayaMtu paarNcii| atthasseva jiNiMdo, pabhavo so jena suttassa // vR-'tIrthakaraprathamaziSyaM gaNadharamekamapyAzAtayan pArAJciko bhavati / kutaH ? ityAha'jinendraH tIrthakaraHsa kevalasyaivArthasya 'prabhavaH' prathama utpattihetuH, sUtrasya punaH sa eva gaNadharo yena kAraNena 'prabhavaH' prathamataH praNetA, tatastamekamapyAzAtayataH paaraanycikmucyte|| ukta AzAtanApArAzcikaH samprati pratisevanApArAJcikamAha
Page #1176
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-112, [bhA. 4985] 125 [bhA.4985] paDisevanapAraMcI, tividho so hoi aanupubbiie| duDhe ya pamatte yA, neyabve annamanne ya / / vR-pratisevanApArAzcikaH 'saH' iti pUrvopanyastaH 'trividhaH' triprakAraH 'AnUpUrvyA' sUtroktaparipATyA bhavati / tadyathA-duSTaH pArAzcikaH, pramattaH pArAzcikaH, anyonyaM ca kurvANaH pArAJciko jJAtavyaH / tatra duSTaM tAvadAha[bhA.4986] duvidho ya hoi duTTho, kasAyaduTTo ya visayaduvo ya / duviho kasAyaduTTo, sapakkha parapakkha cubhNgo|| vR-dvividhazca bhavati duSTa-kaSAyaduSTazca viSayaduSTazca / tatra kaSAyaduSTo dvividhaH-khapakSaduSTaH parapakSaduSTazca / atra caturbhaGgI, gAthAyAM puMstvaM prAkRtatvAt / tadyathA-svapakSaH svapakSe duSTaH 1 svapakSaH parapakSe duSTaH 2 parapakSaH svapakSe duSTaH 3 parapakSaH parapakSe duSTaH 4 // tatra prathamabhaGga bibhAvayiSurAha[bhA.4987] sAsavanAle muhanaMtae ya ulugacchi sihariNI ceva / eso sapakkhaduTTo, parapakkhe hoti negvidho|| vR-"sAsavanAle"tti sarSapabharjikA, "muhaNaMtakaM"mukhavastrakA, ulUkaH-dhUkastasyevAkSiNI yasya sa ulUkAkSaH, 'zikhariNI marjitA / ete catvAro dRssttaantaaH| eSa svapakSakaSAyaduSTo mntvyH| parapakSakaSAyaduSTaH punaranekavidho bhavatIti niyuktigAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivarISuH sarSapanAladRSTAntaM tAvadAha[bhA.4988] sAsavanAle chaMdana, guru savvaM bhuMje etare kovo| khAmaNamanuvasamaMte, garNi Thavetta'nnahi parinnA / / [bhA.4989] pucchaMtamaNakkhAe, socca'nnato gaMtu kattha se sarIraM / guru puvva kahita'dAtana, paDiyaraNaM dNtbhNjntaa|| vR-iha prathamaM kathAnakam-egeNa sAhuNA sAsavabhajiyA susaMbhiyAladdhA, tattha se atIva gehii| Ayariyassaya AloiyaM / paDidesie nimaMtie ya AyarieNaMsavvA visamuddihA / itaropadosamAvanno / AyarieNaM lakkhiyaM, "micchAmi dukkaDaM' kayaM tahAvi na uvasamai, bhaNai ya-tujjha daMte bhaMjAmi / gurumA ciMtiyaM-'mA asamAhimaraNeNa mArissaitti gaNe annaM gaNaharaM ThavettA annaM gaNaM gaMtUNa bhattapaJcakhANaM kayaM / samAhIe kAlagayA / iyaro gavesamANo sajjhaMtie pucchai-kattha AyariyA ? / tehiM na akkhAyaM / so annato soccA tattha gaMtuM pucchai-kahiM AyariyA ? 1 te bhaNaMti-samAhIe kaalgyaa|punopucchi-khiNsriirgNpridvviyN? |Ayariehi yapuvvaM bhaNiyaMmAtassapAvassamamasarIrapariTThAvaNiyAbhUmiM kahejAha, mAAgaTThi-vigadi karemANo uDDAhaM kaahii| tehiM akahie anato souM tattha gaMtuM uvaTThiyAo golovalaM kaDDiUNa daMte bhaMjaMto bhaNai-etehiM tume sAsavanAlaM khaiyaM / taM sAhUhiM paDiyaraMtehiM diddN| __ athAkSaragamanikA-sarSapanAlaviSayaM 'chandanaM nimantraNaM guroH kRtam / guruNA ca sarva bhuktm| itarasya kopaH / guruNA kSAmaNe kRte'pi sa nopazAntaH / tato'nupazAnte tasmin 'gaNinam' AcArya sthApayitvAanyasmin gaccho parijJA' bhktprtyaakhyaanmnggiikRtm|tsycshissyaadhmsy 'guravaH kutra gatAH?' iti pRcchato'pi sajjhilakasAdhubhi khyAtam / tato'nyataH zrutvA tatra
Page #1177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/112 gatvA 'kutra teSAMzarIram?' iti pRcchA kRtA / gurubhizca pUrvameva tadIyovRttAntaH kathita aasiit| "dAyaNa"tti akAraprazleSAt tatastairAcAryazarIrapariSThApanAbhUmirna darzitA / sa cAnyataH zrutvA gato dantamaJjanaM kRtavAn / sAdhubhizca gupilasthAne sthitaiH praticaraNaM kRtamiti / / atha mukhAnantakaSTAntamAha[mA.4990] muhanaMtagassa gahaNe, emeva ya gaMtu nisi galaggahaNaM / sammUDheNiyareNa vi, galae gahito matA do vi|| vR-ekena sAdhunA mukhAnantakamatIvojjvalaM labdham, tasya ca gurumirgrahaNaM kRtam / tatrApi 'evameva' pUrvAkhyAnakasazaM vaktavyam / navaraM tat punarmukhAnantakaM pratyarpayato'pi na gRhItam / tato guruNA khagaNa eva maktaMpratyAkhyAtam / nizAyAM virahaM labyA mukhAnantakaM gRhNAsi' iti bhaNatA gADataraMgale grahaNaM kRtm| sammUDhenaca 'itareNApi' guruNA sa galake grahItaH / evaM dvAvapi mRtau / / ulUkAkSaSTAntamAha[bhA.4991] atyaMgae vi sibbasi, ulugacchI ! ukkhaNAmi te acchii| paDhamagamo navari ihaM, ulugacchIu tti dokketi // vR- ekaH sAdhurastaGgate'pi sUrye sIvyan apareNa sAdhunA parihAsena bhaNitaH-ulUkAkSa ! kimevamastaGgate'pi sUrye sIvyasi? / saprAha-evaM bhaNatastava dveapyakSiNI utkhanAmi / atrApi sarvo'pi prathamAkhyAnakagamo mantavyaH / navaramiha svagaNe pratyAkhyAtabhaktasya kAlagatasya rajoharaNAd ayomayI kIlikAmAkRSya 'mAM ulakAkSaM bhaNasi?' iti bruvANo dve apyakSiNI uddhRtya tasya daukayati, "vairaM mayA nimitam' iti kRtvA / / zikhariNISTAntamAha[bhA.4992] sihariNilaMbhA''loyaNa, chaMdie savvAite auggiraNA / / bhattaparinA annahi, na gacchatI so ihaM nvri|| vR-ekena sAdhunA utkRSTA zikhariNI labdhA / sAcagurUNAmAlocitA, tayAcaguravaH 'chanditAH' nimantritAH |saa cataiH srvaa'pyaapiitaa| tataH sa sAdhuH prdvessmupgtomaarnnaarthdnnddkmudriinnvaan| sagurubhiHkSAmito'piyadA nopazAmyatitadA bhktprijnyaakRtaa|nvrmih 'saH' AcAryo'nyasmin gaNe na gataH / tasya ca samAdhinA kAlagatasya zarIrakaM teta daNDakena kuTTitam // yata ete doSAstato lomastIvro na kartavyaH / prathA cAha[bhA.4993] tivvakasAyapariNato, tibbayarAgANi pAvai bhyaaiN| mayagassaM daMtamaMjana, samamaraNaM DhokkanuggiraNA / / vR-tIvrAH utkaTA ye kaSAyasteSu pariNato jIvastIvratarakANi bhayAni prApnoti / yathAprathama dRSTAntoktasyAcAryasya tIvralobhapariNatasya dantamaJjanabhayam, dvitIya dRSTAntoktayostu ziSyA''cAryayostIvrakrodhapariNatayoH samakAlaMmaraNam, tRtIyahaSTAntoktasya dnnddkodgirnnm| IzAHsvapakSakaSAyaduSTAliGgapArAJcikAH krtvyaaH|| gataH prathamo maGgaH athadvitIyabhaGgamAha[bhA.4994] rAyavadhAdi pariNato,ahavA vi haveja rAyavahao tu| so liMgato pAraMcI, jo viya parikahatI tNtu|| vR-rAjJo rAjAmAtyasya vA aparasya vA prAkRtagRhasyasya vadhAya pariNataH, athavA rAjavadhaka
Page #1178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 127 uddezaka : 4, mUlaM-112, [mA. 4994] eva sa bhavet vihitarAjavadha ityarthaH, evamanekavidhaH parapakSaduSTaH / eSa sarvo'piliGgapArAzcikaH kartavyaH / 'yo'picaAcAryAdikaH 'taM' rAjavadhakaM parikarSati' vapiyati so'piliGgapArAJciko vidheyaH // atha tRtIyabhaGga ucyate-parapakSaH svapakSe duSTaH sa kathaM bhavati ? ucyate-pUrvaM gRhavAse vasato vAde parAjita AsIt, skandakAcAryeNa pAlakavat, vairiko vA sa tasyA''sIt / sapunaH kIzo bhavet ? ityAha[bhA.4995] sannI va asannI vA, jo duTTho hoti tU saparakhammi / tassa nisiddhaM liMga, atisesI vA vi dinAhi / / vR-saca saMjIvA asaMjJI vA yaHsvapakSe duSTo bhavati tasya liGgaM niSiddham, pravrajyA na dAtavyeti bhaavH| atizayajJAnI vA 'upazAnto'yam' iti matvA tasyApi liGgaM dadyAt / / atha caturthabhaGgaH parapakSaH parapakSe duSTa iti bhAvyate[bhA.4996] ratro juvaranovA, vadhato ahavA vi issarAdINaM / . so usadesina kappai, kappati annammi annaao| vR-yo rAjJo vA yuvarAjasya vA vadhakaHathavA'piIzvarAdInAM ghAtakaH 'satu' sapunaHsvadeze dIkSituMna kalpate, kintu kalpate'nyasmin deze'jJAto dIkSitum / / [bhA.4997] ittha puna adhIkAro, pddhmillg-bitiybhNgduddhehiN| tersi liMgavivego, ducarime vA liMgadAnaM tu|| vR-atra punaH prathama-dvitIyabhagaduSTairadhikAraH, 'svapakSaH svapakSe duSTaH, svapakSaH parapakSe duSTaH' ityAdyabhaGgadvayavartibhiriti bhAvaH / eteSAM liGgavivekarUpaM pArAJcikaMdAtavyam / atizayajJAnI vA yadi jAnAti 'na punarIzaM kariSyati' iti tataH samyagAvRttasya liGgavivekaM na karoti / "ducarime"ti tRtIya-caturthalakSaNau yau dvau caramabhaGgau tayoH 'cA' vikalpena liGgadAnaM kartavyam / kimuktaMbhavati? parapakSaH svapakSeduSTaH, parapakSaH parapakSe duSTaH' itibhaGgadvaye vartamAnAyadhupazAntA iti samyag jJAyante tato liGgadAnaM kartavyam, atha nopazAntAstato na pravrAjyante / pravrAjitA api tAni sthAnAni parihAryante; eSa vAzabdasUcito'rthaH / / atha 'sarSapanAlAdidRSTAntaprasiddhA doSA mA bhUvan' iti hetorAcAryeNa yathA sAmAcArI sthApanIyA tathA pratipAdayannAha[bhA.4998] savvehi vighettavvaM, gahaNe ya nimaMtaNeya jo tu vihI / muMjatI jatanAe, ajataNa dosA ime hoti|| vR-sarvairapi sAdhubhirAcAryaprAyogyaM svasvamAtrakeSugrahItavyam / tathA grahaNe canimantraNecayo vakSyamANo vidhi sa sarvo'pi krtvyH| evaM yatanayA sUrayo bhuJjate |aytnyaa tu bhujAnAnAm 'ime' vakSyamANA doSA bhavanti / / enAmeva niyuktigAthAM bhAvayati[bhA.4999] sabvehi vi gahiyammI, thovaM thovaM tu ke vi icchNti| savvesi na vi bhuMjati, gahitaM pi bitija Adeso // vR-sarvairapi AcAryaprAyogye gRhIte kecidAcAryA idamicchanti, yathA-tata ekaikasya hastAt stokaM stokaM gRhItvA guruNA bhoktavyam; eSa prathama AdesaH / apare bruvate-ekenaiva guruyogya grahItavyam, athAnyairapi gRhItaM tatastadgRhItamapiteSAMsarveSAMhastAt stokastokaMna bhoktavyam,
Page #1179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/112 kintu tairnimantritena vaktavyam-paryAptam, ita UrdhvaM na gacchati; eSa dvitIya aadeshH|| amumeva vyAcaSTe[bhA.5000]gurubhattimaM jo hiyayAnukUlo, so giNhatI nissamaNissato vA / tasseva so giNhati neyaresiM, alabbhamANammi va thova thovaM / / vR. yo gurubhaktimAn yazca gurUNAM 'hRdayAnukUlaH' chandonuvartI sa guruprAyogya nizrAgRhebhyo'nizrAgRhebhyo vA gRhmAti, tasyaiva ca sambandhi saH' AcAryoM bhakta-pAnaM gRhNAti, na 'itareSAm aparasAdhUnAm / athaikaH paryAptaM na labhate tato'labhyamAne stokastokaM sarveSAmapi gRhNAti / eSa grahaNavidhiruktaH / samprati nimantraNe vidhimAha[bhA.5001] sati laMbhammi vigiNhati, iyaresiM jANiUNa nibNdh| muMcati ya sAvasesaM, jANati uvayArabhaNiyaM ca / / vR- sati' vidyamAne'piprAcuryeNa lAbhe yadi itare sAdhavo nimantrayamANA gADhaM nirbandhaM kurvate tatastaM jJAtvA teSAmapi gRhNAti / taca tadIyaM bhuJjAnaH sAvazeSaM muJcati, mA sarvasmin bhukte pradveSa sa gacchet upacArabhaNitaM ca jAnAti, 'ayamupacAreNa, ayaM punaH sadbhAvena nimantrayate' ityevaM bhishcikairuplkssytiityrthH|| [bhA.5002] guruNo bhuttuvvariyaM, bAlAdasatIya maMDaliM jAti / jaMpuna sesagagahitaM, gilANamAdINa taM diti|| kR-gurUNAMyadbhuktodvaritaMtadbAlAdInAM diiyte| teSAmabhAve maNDalIyAti' maNDalIpratigrahe kssipyte| yatpunaH zeSaiH-gurubhaktimayariktaiHsAdhubhitrike gRhItaMtad glaanaadiinaaNprycchnti|| [bhA.5003] sesANaM saMsahUM, na chubhatI mNddliipddigghe| pattega gahita chubbhati, obhAsaNalaMbha mottUNaM / / vR-'zeSANAM' guruvyatiriktAnAM saMsRSTaM maNDalIpratigrahe na kSipyate / yattu glAnAdInAmaya 'pratyekaM pRthak pRthaga mAtrakeSu gRhItaM tat teSAmudvaritaM maNDalyA prakSipyate, paramavabhASitalAbhaM muktvA, sana prakSipyata iti bhAvaH / / [bhA.5004] pAhuNagaTThA va tagaM, dharettumatibAhaDA vigicaMti / iha gahaNa-bhuMjaNavihI, avidhIe ime bhave dosA / / vR-prAghuNakArthaM vA 'takaM glAnArthamAnItaM prAyogyaM 'dhRtavA' sthApayitvA yadi aMtibAhaDAH' atIvadhrAtAH prAdhuNakAzca nAyAtAH tadA "vivecayanti' parityajanti / evamiha grahaNabhojanavidhirbhavati / yadyenaM vidhiM na kurvanti tatastasmin avidhau ime doSA bhaveyuH / / [bhA.5005] tivvakasAyapariNato, tibvatarAgAI pAvai bhyaaii| mayagassa daMtabhaMjaNa, samamaraNaM DhokaNuggiraNA // vR-vyAkhyAtArthA / / uktaH kaSAyaduSTaH / atha viSayaduSTamAha[bhA.5006] saMjati kapaTTIe, sijjAyari anautthinIe y| eso u visayaduTTho, sapakkha parapakkha cubhNgo|| vR-ihApi svapakSa-parapakSapadAbhyAM caturbhaGgI, tadyathA-svapakSaH svapakSe duSTaH 1 svapakSaH parapakSe
Page #1180
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-112, [bhA. 5006] 129 duSTaH 2 parapakSaH svapakSe duSTaH 3 parapaSaH parapakSe duSTaH 4 / tatra 'kalpasthikAyAM' taruNyAM saMyatyAM 'saMyataH' adhyupapannaiti prathamo bhaGgaH / saMyataeva zayyAtarabhrUNikAyAmanyatIrthakyAMvA'dhyupapanna iti dvitIyaH / gRhasthaH saMyatIkalpasthikAyAmadhyupapanna iti tRtIyaH / gRhastho gRhasthAyAmiti caturtha / eSa viSayaduSTazcaturvidho mantavyaH ||athaitessu prAyazcittamAha[bhA.5007] paDhame bhaMge carimaM, anuvarae vA vi bitiybhNgmmi| seseNa na iha pagataM, vA carime liMgadAnaM tu|| vR-prathame bhane 'carama' pArAJcikam 'anuparatasya' anivRttsy| dvitIye'pi bhane paaraanycikm| 'zeSeNa tu' tRtIya-caramabhaGgadvayena nAtra prakRtam, atra pArAJcikasya prastutatvAt tasya ca parapakSe'ghaTamAnatvAt / athavA "vA carime liMgadAnaM tu"tti 'vA' vikalpena-bhajanayA carama bhaGgadvaye liGgadAnaM kartavyam, yadyupazAntastadA'nyasmin sthAne liGgaM dAtavyam anyathA tu neti bhAvaH / / atha prathamabhaGge doSaM darzayannAha[bhA.5008] liMgena liMginIe, saMpattiM jai niyacchatI paavo| sabajinAna'jjAto, saMgho AsAtio tenaM / / vR-'liGgena' rajoharaNAdinA yuktaH 'liGginyAH' saMyatyAH sampattiM yadi adhamatayA kathamapi kazcit pApaH 'niyacchati' prApnoti tarhi tena pApena sarvajinAnAm 'AryA' saMyatyaH saGgazca bhagavAnAzAtito mntvyH|| [bhA.5009] pAvANaM pAvayaro, diTTi'bbhAse viso na vaddati hu| . jo jinapuMgavamuI, namiUNa tameva dhariseti // vR-pApAnAM sarveSAmapi sa pApataraH, ata eva dRSTeH-locanasyAbhyAse'pi-samIpe'pi kartuM saH 'na vartate na kalpate yaH 'jinapuGgavamudrAM' zramaNIM natvA tAmevagharSayati / / [bhA.5010] saMsAramanavayaggaM, jAti-jarA-maraNa-vedanApauraM / pAvamalapaDalachannA, bhamaMti muddAdharisaNeNaM / / kRsaMsAram anavadagram' aparyantaMjAti-jarA-maraNa-vedanApracuraMpApamalapaTalacchannA mudrAgharSaNena pribhrmnti|| tataH[bhA.5011] jatthuSpajati doso, kIrati pAraMcito sa tamhA tu / so puna sevImasevI, gItamagIto va emeva // vR-yatra kSetre yasya saMyatIgharSaNAdiko doSa utpadyate utpatsyatevAsa tasmAt kSetrAt pArAJcikaH kriyate / sa punaH sevI vA syAdasevI vA, tena tat kAryaM kRtaM vA bhavedakRtaM veti bhAvaH; evameva gItArtho vA bhavedagItArtho vA, sa sarvo'pi pArAJcikaH kartavyaH ||kthm ? ityAha[bhA.5012] uvassaya kule nivesana, vADaga sAhi gAma desa rajje vaa| kula gaNa saMdhe nijUhaNAe pAraMcito hoti / / vR-yasya yasminnupAzraye doSa utpanna utpatsyate vA satata upAzrayAt pArAJcikaH kriyate / evaM yasmin gRhasthakule doSa utpannaH, tathA nivezanam-ekanirgama-pravezadvAro dvayomiyorapAntarAle 2019
Page #1181
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/112 dvyAdigRhANAM sannivezaH, evaMvidhasvarUpa eva grAmAntargataH pATakaH, sAhI- zAkhArUpeNa zreNikrameNa sthitA grAmagRhANAmekataH paripATiH, grAmaH pratItaH, deza: - janapadaH, rAjyaM nAma yAvatsu dezeSu ekabhUpaterAjJA tAvaddezapramANam / eteSu yatra yasya doSa utpanna utpatsayate vA sa tataH pArAJcikaH kriyate / tathA kulena yo niryUDhaH - bAhyaH kRtaH sa kulapArAJcikaH / gaNAdU bAhyaH kRto gaNapArAJcikaH / saGghAdyasya niryUhaNA kRtA sa saGghapArAJcikaH / kimarthamupAzrayAdipArAzcikaH kriyate ? ityAha[ bhA. 5013] uvasaMto vi samANo, vArijjati tesu tesu ThANesu / haMdi hu puno vi dosaM, taTThANAsevaNA kuNati vR- 'upazAnto'pi' svaliGgipratisevanAt pratinivRtto'pi san 'teSu teSu sthAneSu' pratizrayakula-nivezanAdiSu viharan vAryate / kutaH ? ityAha-'handi' iti kAraNopapradarzane, 'hu'riti nizcaye, punarapyasau tasya sthAnasyAsevanAt tameva doSaM karoti // idameva spaSTataramAha 130 / [ bhA. 5014 ] jesu viharaMti tAto, vArijati tesu tesu ThANesu / paDhamagabhaMge evaM, sesesu ti tAI ThANAI // vR- 'yeSu' grAmAdiSu 'tAH saMyatyo viharanti teSu teSu sthAne, sa viharan vAryate, tataH pArAJcikaH kriyata ityarthaH / evaM 'prathamabhaGge' svapakSaH svapakSe duSTa:' itilakSaNe vidhiruktaH / 'zeSeSvapi ' dvitIyAdiSu bhaGgeSu tAni sthAnAni varjanIyAni / kimuktaM bhavati ? - dvitIyabhaGge yasyAmagAryAmadhyupapannastadIye kula-nivezanAdau pravizan vAraNIyaH, tRtIya- caturthabhaGgayoH 'parapakSaH svapakSe parapakSe vA duSTaH' itilakSaNayoH upazAntasyApi teSu sthAneSu liGgaM na dAtavyam // [ bhA. 5015 ] etvaM puna ahigAro, paDhamagabhaMgena duviha duTTe vii| uccAriyasarisAI, sesAI vikovaNaTThAe / / 'vR- atra punaH 'dvividhe'pi' kaSAyato viSayatazca duSTe prathamabhaGgenAdhikAraH / 'zeSANi punaH' dvitIyabhaGgAdIni padAni uccAritasaddazAni vineyamativikopanArthamabhihitAni // gato duSTaH pAJcikaH / samprati pramattapArAJcikamAha [ mA. 5016 ] kasAe vikahA vigaDe, iMdiya niddA pamAda paMcavidho / ahigAro suttammiM, tahigaM ca ime udAharaNA // vR- 'kaSAyAH ' krodhAdayaH, 'vikathA' strIkathAdikA, 'vikaTaM' madyam, 'indriyANi' zrotrAdIni 'nidrA' vakSyamANA, eSa paJcavidhaH pramAdo bhavati / ayaM ca nizIthapIThikAyAM yathA savistaraM saparAyazcitto'pi bhAvitastathaivAtrApi mantavyaH / navaramiha svapanaM suptaM nidrA ityarthaH, tayA'dhikAraH / sA ca paJcavidhA-nidrA 1 nidrAnidrA 2 pracalA 3 pracalApracalA 4 satyAnarddhizceti 5 / tatrasuhapaDiboho niddA, duhapar3iboho ya niddaniddA ya / payalA hoi ThiyassA, payalApayalA u caMkamato // styAnarddhistu styAnA prabaladarzanAvaraNIyakarmodayAt kaThinIbhUtA RddhiH -caitanyazaktiryasyAmavasthAyAM sA styAnarddhiH, yathA ghRte udake vA styAne na kiJcidupalabhyate evaM caitanyaRdhyAmapi styAnAyAM na kiJcidupalabhyata iti bhAvaH / atra pArAJcikasya prastutatvAt styAnarddhinidrayA'dhikAraH / tasyAM cAmUnyudAharaNAni //
Page #1182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 131 uddezakaH4, mUlaM-112, [bhA. 5017] [bhA.5017] poggala moyaga pharusaga, daMte vaDasAlabhaMjaNe sutte| etehiM puno tassA, viviMcaNA hoti jtnnaae|| vR- 'pudgalaM' pizitam, 'modakaH' laDDakaH, 'pharusakaH' kumbhakAraH, 'dantAH' pratItAH, vaTazAlAbhaJjanam / etAni paJcodAharaNAni 'supte' styAnaddhinidrAyAM bhavanti / "etaiH' etaddaSTAntoktaizcikaiH styAnapirijJAya tasya' styAnarddhimataH sAdhoryatanayA vivecanaM parityAgaH kartavyo bhavati // tatra pudgaladRSTAntamAha[bhA.5018] pisiyAsi puvva mahisaM, vigacciyaM dissa tattha nisi gNtuN| anaMhaMtuMkhAyati, uvassayaM sesagaM neti // vR- egammi gAme ego koDuMbI pakvAni ya taliyAni ya timmanesu a anegaso maMsappagAre bhakkhei / so a tahArUvANaMtherANaM aMtie dhammaM souM pavvaio gAmAisuviharai / tena ya egatya gAme mahiso vigiccamANo diTTho / tassa maMse abhilaasojaato|soten abhilAseNaabbocchinneNeva bhikhaM hiMDittA abbocchintreNeva bhutto, evaM avvocchinneNa viyaarbhuumiNgto|crimaa suttaporisI kayA, AvassayaM kAuM pAtosiyA porisI vihitA / tadabhilAsI ceva sutto, suttasseba thINaddhI jaayaa| souDio, anAbhoganivvattieNakaraNeNaM gato mahisamaMDalaM, annaM mahisaMhaMtuMbhakkhittA sesaM AgaMtuM uvassayassa uvariM ThavitaM / pacUse gurUNaM Aloei-eriso suviNo dittttho| sAhUhiM disAvalokaM kareMtehiM diTuM kuNimaM, jANiyaM jahA-esa thINaddhI / tAhe liMgapAraMciyaM pacchittaM se dinnaM // atha gAthAkSarArthaH-pizitAzI kazcit 'pUrva gRhavAse AsIt / sa ca mahiSaM vikarttitaM dRSTvA sAtatadbhakSaNAbhilASaH 'tatra' mahiSamaNDale 'nizi' rAtrI gatvAanyaM mahiSaM hatvA khaadti| 'zeSam' uddharitamupAzraye nayati / / laDDakaSTAntamAha[bhA.5019] moyagabhattamaladdhaM, bhaMtu kavADe gharassa nisi khAti / bhANaMca bhareUNaM, Agato AvAsae vigdde|| vR-ekaH sAdhurmikSAM hiNDamAno modakabhaktaM pazyati / tatra suciramavalokitamavabhASitaMca, paraM na labdham / tatastadalabdhvA tadadhyavasAyapariNata eva prasuptaH, rAtrau tatra gatvA gRhasya kapATau bhaMktvA modakAn bhakSayati, zeSairmodakairbhAjanaM bhRtvAsamAgataH prAbhAtike Avazyaka vikaTayatiIzaH svapno mayA dRSTa iti|ttH prabhAte modakabhRtaMbhAjanaM dRSTavA jJAtam, ythaa-styaanddhiriti| tasyApaliGgapArAzcikaM dattam / zeSaM pudgalAkhyAnakavad vaktavyam ||ath pharusakadRSTAntamAha[bhA.5020] avaro pharusagamuMDo, maTTiyapiMDe va chiMdiuM siise| egaMte avayajjhai, pAsuttANaM vigddnnaay|| vR-'aparaH kazcit 'pharusakaH kumbhakAraH kApigacche muNDojAtaH,pravrajita ityrthH| tasya rAtrau prasuptasya styAnarddhirudIrNA / sa ca pUrva mRttikAcchedAbhyAsI tato mRttikApiNDAniva samIpaprasuptAnAMsAdhUnAMzirAMsi cchetumArabdhaH tAnicazirAMsi kddevraannicaikaanteapojjhti| zeSAH sAdhavo'pasRtAH / sa ca bhUyo'pi prasuptaH / tataH prabhAte 'IzaH svapno mayA dRSTaH' iti vikaTanA kRtA / prabhAte ca sAdhUnAM zirAMsi kaDevarANi ca pRthagbhUtAni dRSTvA jJAtam, yathAstyAnaddhiriti / liGgapArAzcikaM dttm||ath dantadRSTAntamAha
Page #1183
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/112 132 [ mA. 5021] avaro vi dhADio mattahatthiNA purakavADe bhaMtUNaM / tassukkhaNittu daMte, vasahI bAhiM vigaDaNA ya / / - aparaH ko'pi sAdhurgRhasthabhAve 'mattahastinA' zuNDAmutkSipya dhAvatA ghATitaH, palAyamAno mahatA kaSTena chuTTitaH / eSa cUrNyabhiprAyaH / nizIthacUrNikRtA tu "ego sAhU goyaraniggato hatyiNA pakkhitto" iti likhitam / evamubhayathA'pi taM hastikRtaM parAbhavaM smRtvA sa sAdhuH tasyopari pradveSamApannaH prasuptaH / udIrNastyAnarddhizcotyAya purakapATau bhaMktvA hastizAlAM gatvA tasya hastino vyApAdanaM kRtvA dantAnutkhanya vasaterbahiH sthApayitvA bhUyo'pi prasuptaH prabhAte ca 'vikaTanA' svapnamAlocayati / sAdhubhizca digavalokanaM kurvANairgajadandI vIkSitau / tataH 'styAnarddhimAn asI' iti jJAtvA liGgapArAJcikaH kRtaH / vaTazAlAbhaJjanadhSTAntamAha [ bhA. 5020] ubbhAmaga vaDasAlena ghaTTito kei puvva vaNahatthI / vaDasAlabhaMjaNA''nana, ussaggA''loyaNA gose // kR- ekaH sAdhuH 'udbhrAmaka:' bhikSAcaryAM gataH / tatra grAmadvayasyApAntarAle vaTavRkSo mahAn vidyate / sa ca sAdhurgADhataramuSNAbhihato bharitabhAjanastRSita-bubhukSita Iryopayukto vegenA''gacchan "baDasAlena "tti liGgavyatyayAd vaTapAdapasya zAlayA zirasi ghaTTitaH suSThutaraM paritApitaH / tato vaTasyopari pradveSamupagataH tadadhyavasAyapariNatazca prasuptaH / udINastyAnarddhizcotthAya tatra gatvA vaTapAdapaM bhaMktvA unmUlya tadIyA zAlAmAnIyopAzrayopari sthApitavAn / 'utsarge ca' AvazyakakAyotsargatrike kRte 'gose ca' prabhAte tathaiva gurUNAmAlocayati / tato digavaloke kRte tathaiva jJAtam, liGgapArAJcikaH kRtazca / kecidAcAryA bruvate - sa pUrvabhave vanahastI babhUva, tato manujabhavamAgatasya pravrajitasyodIrNastyAnarddheH pUrvamavAbhyAsAd vaTazAlAbhaJjanamabhavat / zeSaM prAgvad // kathaM punarasau parityajanIyaH ? ityAha [ bhA. 5023] kesava addhabalaM patraveMti muya liMga natthi tuha caraNaM / necchassa harai saMgho, na vi ekko mA padosaM tu / / vR- kezava:- vAsudevastasya balAdardhabalaM styAnarddhimato bhavatIti tIrthakRdAdayaH prajJApayanti / etacca prathamasaMhananinamaGgIkRtyoktam, idAnIM punaH sAmAnyalokabalAd dviguNaM triguNaM caturguNaM vA balaM bhavatIti mantavyam / yata evamataH sa prajJApanIyaH - saumya ! muJca liGgam, nAsti tava 'caraNaM' cAritram / yadyevaM guruNA sAnunayaM bhaNito muJcati tataH zobhanam / atha na muJcati tataH saGghaH samudito liGga tasya moktumanicchataH sakAzAd 'harati' uddAlayati, na punarekaH / kutaH ? ityAha-mA tasyaikasyopari pradveSaM gacchet, pradviSTazca vyApAdanamapi kuryAt // liGgApahAraniyamArthamidamAha [bhA. 5024] avi kevalabhuppADe, na ya liMgaM deti anatisesI se / desavata daMsaNaM vA, giNha anicche palAyaMti // vR- 'apiH' sambhAvane sacaitat sambhAvayati-yadyapi tenaiva bhavagrahaNena kevalamutpAdayati tathApi "se" "tasya' styAnarddhimato liGgamanatizayI na dadAti / yaH punaratizayajJAnI sa jAnAti-na bhUya etasya styAnarddhinidrodayo bhaviSyati tato liGgaM dadAti, itarathA na dadAti / liGgApahAre punaH
Page #1184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 133 uddezaka : 4, mUlaM-112, [bhA. 5024] kriyamANe'yamupadezo dIyate- 'dezavratAni' sthUlaprANAtipAtaviramaNAdIni gRhANa, tAni cet pratipattuMna samarthatataH 'darzana' samyaktvaM gRhaann| athaivamapyanunIyamAno liGgaMmoktuMnecchati tadA rAtrau taM suptaM muktvA palAyante' dezAntaraM gcchnti|| gataH pramattapArAJcikaH / athAnyonyaM kurvANaM tamevAha[bhA.5025] karaNaM tu annamanne, samaNANa na kappate suvihitANaM / - je puna kareMti nAtA, tesiMtu viviMcaNA bhaNiyA // vR-tuzabdasya vyavahitasambandhatayA anyonyaM' parasparaMpunaryat 'karaNa' mukha-pAyuprayogena sevana tat zramaNAnAM suvihitAnAM kartuM na kalpate / ye punaH kurvanti te yadi jJAtAstadA teSAM 'vivecanA' pariSThApanA bhaNitA / idameva vyAcaSTe[bhA.5026] Asaga-posagasevI, keI purisA duveyagA hoti / tesiM liMgavivego, bitiyapadaM rAyapavvaite / / vR-AsyaM mukhaM AsyamevAsyakam, posakaH-pAyuH, Asyaka-posakAbhyAM sevituM zIlameSAmityAsaka-posakasevinaH; kecit 'puruSAH sAdhavaH 'dvivedakAH' strI-puruSavedayuktA bhavanti, napuMsakavedina ityarthaH; teSAM liGgavivekaH kartavyaH, linggpaaraanycikNdaatvymityrthH| dvitIyapadamatra bhavati-yorAjapravrajitastasyAsyaka-posakasevino'pi liGgaM nApahiyate, prNytnyaasprityjyte| gato'nyonyaM kurvANaH pArAJcikaH / samprati yo duSyAdiryataH pArAzcikaH kriyate tadetad darzayati[bhA.5027] viio uvassayAI, kIrati pAraMcito na liNgaato| anuvaramaM puna kIrati, sesA niyamA tu liNgaao| vR- 'dvitIyaH' viSayaduSTa upAzrayAdeH pArAzcikaH kriyate, kSetrata ityarthaH, 'na liGgAd' liGgapArAJciko na vidhIyate / atha tato doSAnnoparamate tadA'nuparaman liGgato'pi pArAJcikaH kriyte| zeSAH' kaSAyaduSTa-pramattA-'nyonyasevAkAriNo niyamAd liGgapArAJcikAH kriynte| kimeta eva pArAJcikAH? astIti brUmaH / kIzaH saH ? iti ced ucyate[bhA.5028] iMdiya-pamAdadosA, jo puna avarAhamuttamaM ptto| sabbhAvasamAuTTo, jati ya guNA se ime hoNti|| vR. indriyadoSAt pramAdadoSAdvA pArAzcikApattiyogyAd yaH punaH sAdhuH 'uttamam' utkRSTamaparAdhapadaM prAptaH sa yadi 'sadbhAvasamAvRttaH' 'nizcayena bhUyo'hamevaM na kariSyAmi' iti vyavasitastadA sa tapaHpArAzcikaH kriyate, yadi ca "se" tasyeme guNA bhavanti / / ke punaste? ityAha[bhA.5029] saMghayaNa-viriya-Agama-sutta-'tya-vihIe jo samaggo tu / tavasI niggahajutto, pavayaNasAre abhigatattho / vR- saMhananaM-vajraRSabhanArAcam, vIrya-dhRtyA vajrakuDyasamAnatA, AgamaH-jaghanyena navamapUrvAntargatamAcArAkhyaMtRtIyaM vastuutkarSatodazamapUrvamasampUrNam, tacca sUtrato'rthatazca yadi parijitaM bhavati, etaiH saMhananAdibhirvidhinA ca-taducitasamAcAreNa yaH 'samagraH' sampUrNa / 'tapasvI nAma' siMhanikrIDitAditapaHkarmabhAvitaH / 'nigrahayuktaH' indriya-kaSAyANAM nigrahasamartha / 'pravacana
Page #1185
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/112 sAre'bhigatArtha' pariNAmitapravacanarahasyArtha iti|| kiJca[bhA.5030] tilatusatibhAgamitto, vi jassa asubho na vijjatI bhaavo| nitahaNAi ariho, sese nijjUhaNA ntthi|| vR-yasya gacchAniyUMDhasya tilatuSatribhAgamAtro'pi niyUDho'ham' ityazubho bhAvo na vidyate sani!haNAyAH 'arhaH' yogyaH / zeSasya etadguNavikalasya nirvRhaNA nAsti, na krtvyetyrthH|| idameva vyAcaSTe[bhA.5031] . eyaguNasaMpajutto, pArvati pAraMciyArihaM ThANaM / eyaguNavippamukke, tArisagammI bhave mUlaM / / kR-etaiH-saMhananAdibhirguNaiH samprayuktaH pArAJcikArha sthaanpraapnoti|yHpunretdgunnviprmuktH 'tAze' pArAJcikApattiprApte'pimUlameva prAyazcittaM bhvti||athpaaraanycikmevkaaltoniruupyti[bhaa.5032] AsAyaNA jahanne, chammAsukkosa vArasa tumaase| vAsaM bArasa vAse, paDisevao kAraNe bhtio| vR-AzAtanApArAzciko jaghanyena SaNmAsAn utkarSatazca dvAdaza mAsan bhavati, etAvantaM kAlaM gacchAniyUDhastiSThatItyarthaH / pratisevanApArAJciko jaghanyena saMvatasaram utkarSato dvAdaza varSANi niyUMDha aaste| "paDisevao kAraNe bhaio" ttiyaH pratiSevakapArAzcikaH saH 'kAraNe' kulagaNAdikArye 'bhaktaH' vikalpitaH, yathoktakAlAdagipi gacchaM pravizatIti bhAvaH / / atha tasyaiva gaNanirgamanavidhimAha[bhA.5033] ittiriyaM nikkhevaM, kAuM annaM gaNaM gmittaannN| davvAdi subhe vigaDaNa, niruvassaggaTTha ussggo|| vR-iha yaH pArAcikaM pratipadyate sa niyamAdAcArya eva bhavati, tena ca svagaNe pArAJcikaM na pratipattavyam, anyasmin gaNe gantavyam / tata itvaraMgaNanikSepamAtmatulye ziSye kRtvA tato'nyaM gaNaM gatvA 'dravyAdiSu' dravya-kSetra-kAla-bhAveSu 'zubheSu' prazasteSu 'vikaTanAm' AlocanAM paragaNAcAryasya prycchti| ubhAvapi ca nirupasargapratyayaM kAyotsarga prkurutH|| atha kiM kAraNaM svagaNe na pratipadyate ? ucyate[bhA.5034] appacaya nibbhayayA, ANAbhaMgo ajaMtaNA sagaNe / paragaNe na hoMti ee, ANAthiratA bhayaM ceva / / vR-svagaccha eva pArAJcikapratipattauagItArthAnAmapratyayo bhavati-nUnamakRtyamanena pratisevitaM yena pArAdhikaH kRtH| tatasteSAM nirbhayatA bhavati, nagurUNAM bibhyatItyarthaH / abibhyatazcAjJAbhaGgaM kurviirn|ayntrnnaa casvagaNe bhavati, ziSyAnurodhAdinA svayameva bhakta-pAnAnayanAdau niyantraNA vakSyamANAna bhavatItyarthaH / paragaNe caite doSAnabhavanti / apica-tatra gacchatAbhagavatAmAjJAnupAlane 'sthiratA' sthairya kRtaM bhavati, bhayaM cAtmanaH saAyate, tataH paragaNaM gatvA tatra pArAJcikaM patipadya nirapekSaH sakrozayojanAt kSetrA bahirbrajati / tasya ceyaM sAmAcArI[bhA.5035] jinakappiyapaDirUvI, bAhiM khettassa so Thito sNto| viharati bArasa vAse, egAgI jhaannsNjutto||
Page #1186
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-112, [bhA. 5035] 135 kR-'jinakalpikapratirUpI' 'alepakRtaM maikSaM grahItavyam, tRtIyasyAM pauruSyAM paryaTanIyam ityAdikA yAzI jinakalpikasya caryA tAM kurvan kSetrA bahi sthitaH san 'saH' pArAJcikaH ekAkI 'dhyAnasaMyuktaH zrutaparAvartanakacitto dvAdaza varSANi viharati / / yasya cA''cAryasya sakAze pratipadyate tena yat kartavyaM tadAha[bhA.5036] oloyaNaMgavesaNa, Ayarito kuNati savvakAlaM pi| upapanne kAraNammiM, savvapayatteNa kAyavvaM / / -AcArya pArAzcikasya 'sarvakAlamapi' yAvantaM kAlaM prAyazcittaM vahati tAvantaM sakalamapi kAlaM yAvat pratidivasamavalokanaM karoti, tatsamIpaM gatvA taddarzanaM karotItyarthaH / tadanantaraM 'gaveSaNaM' 'gato'lpaklamatayAbhavatAM divasorAtrirvA?' itipRcchAMkaroti / utpanne punaH 'kAraNe' glAnatvalakSaNe sarvaprayatnena bhakta-pAnAharaNAdikaM svayamAcAryeNa tasya krtvym|| [bhA.5037] jo u udehaM kuJjA, Ayario keNaI pamAeNaM / ArovaNA u tassA, kAyavvA puvvnidditthaa|| vR- yaH punarAcArya 'kenApi pramAdena' janavyAkSepAdinA 'upekSAM kurute' tatsamIpaM gatvA taccharIsyodantaM na vahati tasyA''ropaNA 'pUrvanirdiSTA' glAnadvArAbhihitA kartavyA, catvAro gurukAstasya prAyazcittamAropayitavyamiti bhaavH|| yaduktam "utpanne kAraNe sarvaprayatnena kartavyam" tad bhAvayati[bhA.5038] Aharati bhatta-pAnaM, uvvattaNamAiyaM pi se kuNati / ___ sayameva gaNAhivaI, aha agilANo sayaM kuNati // vR-atha sa pArAJciko glAno'bhavat tatastasya 'gaNAdhipati' AcArya svayameva bhaktaMpAnaMca 'Aharati' Anayati, udvartanam AdizabdAtparAvartanorddhakaraNopavezanAdikaMtasya svyNkroti| atha jAtaH 'aglAnaH' nIrogastata AcAryaM na kimapi kArayati kintu sarvaM svayameva kurute|| adhunA yaduktam "oloyaNaM gavesaNa" ti tadvyAkhyAnArthamAha[bhA.5039]ubhayaM pi dAUNa sapADipucchaM, voDhuM sarIrassa ya vttttmaanni| . AsAsaittANa tavokilaMtaM, tameva khettaM samuti theraa|| vR-'sthavirAH' AcAryAH ziSyANAM pratIcchakAnAM ca 'ubhayamapi' sUtramathaMca, kiMviziSTam ? ityAha-'sapratipRcchaM' pRcchA-praznastasyAH prativacanaM pratipRcchA tayA sahitaM sapratipRccham, sUtraviSaye'rthaviSaye ca yad yena pRSTaM tatprativacanaM dattvA tatsakAzamupagamya tadIyazarIrasya "vaTTamANi"ti vartamAnekAle bhavAvArttamAnI-vArtetyarthaHstAM vahanti, alpaklAmyatAMpRcchantIti bhAvaH / so'picA''cArAgataM mastakena vande' iti pheTAvandanakena vndte| zarIrarasya codantamUtvA yadi tapasA klAmyati tata AzvAsayanti / AzvAsya ca tadeva kSetraM' yatra gaccho'vatiSThate tat samupagacchanti sthavirAH / / atha dvAvapi sUtrArthI dattvA tatra gantuM na zaknoti tataH ko vidhiH? ityAha[bhA.5040] asahU suttaM dAtuM, do vi adAuM va gacchati pae vi| saMghADao se bhattaM, pAnaM cA''neti maggeNaM //
Page #1187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/112 vR- ihaikasyApi kadAcidekavacanaM kadAcicca bahuvacanaM sarvasyApi vastuna ekaa'nekruuptaakhyaapnaarthmitydussttm| asahiSNurAcAryasUtraM dttvaagcchti|ath tathApina zaktoti tataH 'dvAvapi' sUtrA-'rthAvadatta 'prage' prabhAta eva gacchati / tasya ca tatra gatasya ekaH saGghATako bhaktaM pAnakaM ca 'mArgeNa' pRSThata Anayati // kadAcinatra gacchedapi tatraitAni kAraNAni[bhA.5041] gelaneNa va puTTho, abhinavamukko tato va rogaato| kAlammi dubbale vA, kajje anne va vaaghaato|| vR- sa AcAryo glAnatvena vA spRSTo bhaved athavA 'tasmAd' glAnatvakAraNAd rogAd 'abhinavamuktaH' tatkAlamuktaH syAt tato na gacchet / yadi vA kAle 'durbale na vidyate balaM gamanAya yasmin gADhAtapasammavAdinA sa durbalaH-jyeSThA-''SADhAdikaH kAlaH,durazabdo'bhAvavAcI, tasmin na gacchet, zarIraklezasambhavAt / "kaLe anne va vAghAto" ityatra saptamI tRtIyArthe prAkRtatvAt, tato'yamarthaH-anyena vA kAryeNa kenApi vyAghAto bhavet / / kaM punastat kAryam ? ityAha[mA.5042] vAyaparAyaNa kuvito, ceiy-tddvv-sNjtiighnne| puvyuttANa cauNha vi, kajANa haveja annayaraM / / vR-vAde kasyApi rAjavallabhavAdinaH parAjayena nRpati kupitaH syaat|athvaa caityaM-jinAyatanaM kimapi tenAvaSTabdhaM syAt tatastanmocane kruddho bhvet|athvaa tavyasya-caityadravyasya saMyatyA vA grahaNaM rAjJA kRtaM tanmocane vA kupitaH / tataH 'pUrvoktAnAm ihaiva prathamoddezake pratipAditAnAM nirviSayatvAjJApana-bhaktapAnaniSedhopakaraNaharaNa-jIvitacAritrabhedalakSaNAnAMcaturNA kAryANAmanyatarat kAryamutpannaM bhavettato nagacchet ||agmne copAdhyAyaHpreSaNIyo'nyo vA, tathAcAha[mA.5043] pesei uvajjhAya, annaM gItaM va jo tahiM joggo / puTTho va apuTTho vA, sacAvi dIveti taM kajaM // kR-pUrvoktakAraNavazataH svayamAcAryasyagamanAbhAve upAdhyAyaMtadabhAve'nyo vAyogItArthastatra yogyastaM preSayati / sa cApi tatra gataH san tena pArAJcitena 'kimityadya kSamAzramaNA nAyAtAH ?' iti pRSTo vA'pRSTo vA tat 'kArya' kAraNaM dIpayet, yathA-amukena kAraNena nAyAtA iti / [bhA.504 jANatA mAhappaM, sayameva bhaNaMti etthataM joggo| asthi mama ettha visao, ajANae so va te beti // vR- iha yadi glAnIbhavanAdinA kAraNena kSamAzramaNAnAgamanaM pRSTenApRSTena vA dIpitaM tadA na kimapyanyat tena pArAJcitena vaktavyaM kintu guvadiza evobhAbhyAM yathoditaH sampAdanIyaH / atha rAjapradveSonirviSayatvAjJApanAdinA vyAghAto dIpitastatra yadi te upAdhyAyAanyevAgItArthAstasya zakti svayameva budhyante tato jAnantaH svayameva tasya mAhAsyaM taM bruvate, yathA-asmin prayojane tvaM yogya iti kriyatAmudyamaH / atha na jAnate tasya zakti tataH sa eva tAnajAnAnAn brUte, yathAasti mamAtra viSaya iti / etacca svayamupAdhyAyAdibhirvA bhaNito vakti[bhA.5045] acchau mahAnubhAgo, jahAsuhaM guNasayAgaro sNgho| __ gurugaM pi imaM kajaM, maM pappa bhavissae lahuyaM //
Page #1188
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM - 112 [bhA. 5045] 137 vRtiSThatu yathAsukhaM mahAn anubhAgaH- adhikRtaprayojanAnukUlA acintyA zaktiryasya saH, tathA guNazatAnAma anekeSAM guNAnAm AkaraH- nidhAnaM guNazatAkaraH saGghaH / yata idaM gurukamapi kAryaM mAM prApya laghukaM bhaviSyati, samartho'hamasya proyajanasya lIlayA'pi sAdhane iti bhAvaH // evamukte so'nujJAtaH san yat karoti tadAha [bhA. 5046 ] abhihANa - heukusalo, bahUsu nirAjito viusabhAsu / gaMtUNa rAyabhavane, bhaNAti taM rAyadArahaM // vR- 'abhidhAna hetukuzala: ' zabdAmrAge tarkamArge 'tIva kSutra ityarthaH, ata eva bahuSu vidvatsabhAsu 'nIrAjitaH' nirvaTitaH itthambhUtaH sa pArAzviko rAjabhavena gatvA taM 'rAjadvArasthaM ' pratIhAraM bhaNati // kiM bhaNati ? ityAha [bhA. 5047] paDihArarUvI ? bhaNa rAyarUviM, tamicchae saMjayarUvi daGkaM / nivedayittA yasa patthivassa, jahiM nivo tattha tayaM pavese // vR- he pratIhArarUpin ! madhye gatvA 'rAjarUpiNaM' rAjAnukAriNaM bhaNa, yathA tvAM saMyatarUpI draSTumicchati / evamuktaH san 'saH' pratIhArastathaiva pArthivasya nivedayati / nivedya ca rAjAnumatyA yatra nRpo'vatiSThate tatra 'takaM' sAdhuM pravezayati // [bhA. 5048] taM pUyaittANa suhAsanatthaM, pucchrisu rAyA''gayakouhallo / pahe urAle asue kayAI, sa cAvi Aikkhai patthivassa // vR- 'taM' sAdhuM praviSTaM santaM rAjA pUjayitvA 'zubhAsanasthaM' zubhe Asane niSannabhAgatakuhUhalo'prAkSIt / kAn ? ityAha-praznAn 'udArAn' gambhIrArthAn kadAcidapyazrutAn "pratihArarUpin" ! ityevamAdikAn / 'sa cApi sAdhurevaM pRSTaH pArthivasyAcaSTe / / kimAcaSTe ? ityAhajArisaga AyarakkhA, sakkAdINaM na tAriso eso / tuha rAya ! dArapAlo, taMpi ya cakkINa paDirUvI // [ bhA. 5049] - yA zakAH khalu zakrAdInAm, AdizabdAt camarAdiparigrahaH, AtmarakSA na tAdhza eSa tatra rAjan ! dvArapAlastata uktam "he pratIhArarUpin !" / tathA tvamapi yAddazazcakravartI tAdhzI na bhavasi ratnAdyabhAvAt, atrAntare cakravartisamRddhirAkhyAtavyA, kiJca pratApa zIryanyAyAnupAlanAdinA tatpratirUpo'si tata uktam "rAjarUpiNaM brUhi", cakravartipratirUpamityarthaH / / evamukte rAjA prAha-tvaM kathaM zramaNAnAM pratirUpI ? tata Aha [bhA. 5050 ] samaNANaM paDirUvI, jaM pucchasi rAya ! taM kahamahaM ti / niratIyArA samaNA, na tahA'haM tena paDirUvI | vR- yat tvaM rAjan ! pRcchasi 'atha / kathaM tvaM zramaNAnAM pratirUpI ? ' tadahaM kathayAmi yathAM zramaNA bhagavanto niraticArA na tathA'haM tena zramaNAnAM pratirUpI, na tu sAkSAt zramaNa iti // pratirUpitvameva bhAvayati [ bhA. 5051] nijjUDho mi narIsara !, khette vi jaINa acchiuM na labhe / atiyArassa visodhiM, pakaremi pamAyamUlassa // vR-he narezvara ! pramAdamUlasyAticArasya samprati vizodhiM prakaromi, tAM ca kurvan 'niryUDho'smi'
Page #1189
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/112 niSkAsito'smi, tataAstAmanyat, kssetre'piytiinaamhmaasthaanlbhe,ttHshrmprtirupyhmiti| rAjA prAha-sattvayA kRto'ticAraH ? kA vA tasya vizodhi? evaM pRSTe yat kartavyaM tadAha[bhA.5052] kahaNA''uTTaNa AgamanapucchaNaM dIvaNA ykjss| vIsajjiyaMtiya mae, hAsussalito bhnntiraayaa| dR-kathanaM rAjJA pRSTasya prasaGgato'nyasyApi yathA pravacanabhAvanA bhavati / tataH 'Avartanam' Akampanam, rAjJo bhaktIbhavanamiti bhAvaH / tadananataramAgamanakAraNasyapraznaH-kena prayojanena yUyamatrA''gatAH stha ? / atrAntareyena kAryeNAgatastasya dIpanA prakAzanA / tato rAjA "hAsussalio"tti hAsena yukta utsRtaH-hRSTo hAsotsRtaH, hasitamukhaHprahRSTazca sannityarthaH, bhnnti| yathA-mayA visarjitaM' mutkalitaM nirviSayAjJApanAdikaM kaarymiti|| evaM ca kiM sAtam ? ityAha[bhA.5053] saMgho na labhai kajaM, laddhaM kajaM mahAnubhAeNaM / tubbhaMti visajjemi, soviya saMgho tti puueti|| kR-nirviSayatvAjJApanamutkalanAdilakSaNakAryasaGkhonalabhatekintutenapArAcikena mahAnubhAgena' sAtizayAcintyaprabhAvena labdham / na ca sa evaM kAryalAbhena garvamudvahati, yata Aha-"tumaMti" ityAdi, rAjA prAha-yuSmAkaMbhaNitenAhaMpUrvagrAhaM tyaktvA tat kArya visarjayAmi nAnyathA / 'so'pi ca' pArAJciko brUte-ko'ham ? kiyanmAtrI vA? garIyAn sako bhaTTArakaH, tatprabhAvAdevAha kiJcijAnAmi, tasmAt saGghAmAhUya kSamayitavA yUyamevaM brUta-mutkalitaM mayA yuSmAkamiti / tato rAjA'pi siipuujyti|| [bhA.5054] abmasthito varannA, sayaM vasaMgho visajjati tu tuttttho| AdI majjha'vasANe, sa yAvi doso dhuo hoi|| vR- rAjA sajhaM brUyAt-mayA yuSmAkaM visarjitaM kAryam, paraM madIyamapi kAryamidAnIM kurutamuJcatAsya pArAzcikasya prAyazcittam / evaM rAjJA'bhyarthitoyadi vA svayamapituSTaH saiH visarjayati' mutkalayati / kimuktaM bhavati?-yad vyUDhaM tad vyUDhameva, zeSaM tu punardezataH sarvato vA prasAdena muJcati / tasya ca pArAJcikatapasastadAnImAdimadhyamavasAnaM vA bhavet, triSvapi saGghasyAdezAt 'sa cApi' pArAJcikapattiheturdoSaH 'dhutaH' kampitaH, prasAdena spheTito bhavatItyarthaH / tatra dezo dezadezo vA prAyazcittasya tena voDhavyaH / atha rAjA tasyApi mocane nirbandhaM karoti tadA tadapi mucyate / dezo nAma-SaDbhAgaH, deshdeshH-dshbhaagH|| tatra deze yAvanto mAsA bhavanti tadetat pratipAdayati[bhA.5055] ekko ya donni doni ya, mAsA cauvIsa hoti chddbhaage| desaM doNha vi eyaM, vaheja muMceja vA savvaM // vR-ihAzAtanApArAJcikojaghanyataH SaNmAsAnutkarSatovarSabhavati ityuktam, tatraSaNmAsAnAM SaSThe bhAge eko mAso labhyate varSasya tuSaDbhAge dvau mAsaubhavataH / pratisevanApArAJciko jaghanyato varSam utkarSato dvAdaza varSANi bhavatItyuktam, tatrApi varSasya SaDbhAge dvau mAsau dvAdazavarSANAM SaSThe bhAge caturvizatimAsA bhvnti| evaMvidhaMdezaM 'dvayorapi' AzAtanA-pratisevanApArAJcikayoH
Page #1190
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 112, [bhA. 5055 ] sambandhinaM saGghasyAdezAd vahet, yadvA sarvamapi saGgho muJcet, na kimapi kArayedityarthaH // atha dezadezamAha [bhA. 5056 ] aTThArasa chattIsA, divasA chattIsameva varisaM ca / bAvattariM ca divasA, dasabhAga vahejja bitio tu // vR- AzAtanApArAJcake SaNmAsAnAM dazame bhAge'STAdaza divasA varSasya tu dazame bhAge SaTtriMzaddivasA bhavanti / pratisevanApArAJcike saMvatsarasya dazame bhAge SaTtriMzaddivasA dvAdazavarSANAM dazame bhAge varSamekaM dvAsaptatizca divasA bhavanti / etAvantaM kAlaM yad vahed eSaH 'dvitIyaH' dezadeza ucyate // upasaMharannAha[bhA.5057] pAraMcINaM doNha vi, jahanamukkosayassa kAlassa / chAMdasabhAgaM, vaheja savvaM va jhosijjA // 139 vR- 'dvayorapi' AzAtanA-pratisevanApArAJcikayorjaghanya utkRSTazca yaH kAlastasya sambandhinaM SaDbhAgaM dazabhAgaM vA'nantaroktaM vahet / yadvA 'sarvamapi avaziSyamANaM saGghaH kSapayet, prasAdena muJcediti bhAvaH // mU. (113) tato anavaTTappA pannattA, taM jahA- sAhammiyANaM tennaM karemANe, annadhammiyANaM tennaM karemANe, hatthAdAlaM dalemANe // vR- asya sambandhamAha[ bhA. 5058] pacchittamanaMtariyaM, heTThA pAraMciyassa aNavaTTho / Ayariyassa visodhI, bhaNitA imagA uvajjhAte // vR- pUrvasUtre pArAJcikaprAyazcittamuktam, tasya 'adhastAd' anantaritamanavasthApyaprAyazcittaM bhavati, ataH sAmprataM tadabhidhIyate / yadvA pUrvasUtre AcAryasya zodhirbhaNitA, iyaM punarupAdhyAyaviSayA saivAbhidhIyate / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- trayaH 'anavasthApyAH' tatkSaNAdeva vrateSvanavasthApanIyAH prajJaptAH / tadyathA-sAdharmikAH sAdhavasteSAM satkasyotkRSTopadheH ziSyAdervA 'stainyaM' cauryaM kurvANaH / anyadhArmikAH- zAkyAdayo gRhasthA vA teSAM satkasyopadhyAdeH stainyaM kurvan / tathA hastenAtADanaM hastAtAlaH, sUtre ca takArasya dakArazrutirArSatvAt, taM "dalamANe " dadat, yaSTi-muSTi- lakuTAdibhirAtmanaH parasya vA praharanniti bhAvaH / athava "hatthAlaMbaM " ti pAThaH, hastAlamba iva 'hastAlambaH' azivAdiprazamanArthamabhicArukamantrAdiprayogastaM " hatthAlaMbaM " ti pAThaH, hastAlamba iva 'hastAlambaH' azivAdiprazamanArthamabhicArukamantrAdiprayogastaM "dalamANe" kurvan / yadvA "atthAdAnaM dalamANe" tti pAThaH, tatra 'arthAdAnam' arthopAdAnakAraNamaSTAGganimittaM 'dadat' prayuJjAnaH / eSa sUtrasaGkSepArthaH // atha vistarArthaM bibhaNiSurAha [ bhA. 5059 ] AsAyaNa paDisevI, aNavaTTappo vi hoti duviho tu / ekkekko vi yaduviho, sacaritto ceva acaritto // vR- AzAtanAnavasthApyaH pratisevyanavasthApyazcetyanavasthAyapyo'pi dvividho bhavati, na kevalaM pArAzcika iti apizabdArthaH / punarekaiko'pi dvividhaH sacAritro'cAritrazceti / etau dvAvapi bhedI pArAJcikavad vaktavyau / athAzAtanAnavasthApyamAha
Page #1191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/113 [bhA.5060] titthayara pavayaNa sute, Ayarie gaNahare mhiddddiie| ete AsAdeMte, pacchitte maggaNA hoi / / vR-tIrthakaraH pravacanaM zrutaM AcAryoM gaNadharo maharddhikaJceti / etAnAzAtayataH prAyazcitte mArgaNA bhavati / amISAM cAzAtanA pArAJcikavad bhaavniiyaa|| prAyazcittamArgaNA punariyam[bhA.5061] paDhama-bitiesunavamaM, sese ekeka caugurU hoti / savve AsAdeto, anavaTThappo u so hoi|| vR-prathama-dvitIyayoH' tIrthaGkara-saGghAzAtanayorupAdhyAyasya 'navamam' anavasthApyaM bhavati / 'zeSeSu zrutAdiSu pratyekamekaikasminAzAtyamAne caturguravo bhavanti |ath 'sarvANi' catvAryapi zrutAdI AzAtayati tato'sau anavasthApyo bhvti|| ukta AzAtanAnAvasthApyaH / atha pratisevanAnavasthApyamAha[bhA.5062] paDisevaNaaNavaTTho, tividho so hoi aanupuviie| sAhammi annadhammiya, hatthAdAlaM va dalamANe / / vR-yaH pratisevanAnavasthApyaH sUtresAkSAduktaHsa AnupUrvyAtrividhIbhavati-sAdharmikastainyakArI anyadhArmikastainyakArI hastAtAlaM ca dadat // tatra sAdharmikastainyaM tAvadAha[mA.5063] sAhammi tena uvadhI, vAvAraNa jhAmaNA ya ptttthvnnaa| sehe AhAravidhI, jA jahi ArovaNA bhnnitaa|| vR-sAdharmikANAm 'upadheH' vastra-pAtrAdilakSaNasya stainyaM karoti / "vAvAraNa"tti gurubhirupadherutpAdanAya 'vyApAraNA' preSaNA kRtA tatastamutpAdya gurUNAmanivedyApAntarAle svayamevAdhitiSThati / "jhAmaNA ya" tti upakaraM sadbhAvenAsadbhAvena vA 'dhyAmitaM dagdhaM bhavet tayAjena zrAvakamabhyarthya vastrAdikaM gRhItvA svayameva bhuGkte / "paTThavaNa"ti kenApyAcAryeNa kasyApi saMyatasya hasteaparAcAryasya DhaukanAya pratigrahaHpreSitastamasAvantarAsvayameva sviikroti| "sehe"tti shaikssvissyNstainyNkroti| "AhAravihi"ttidAnazrAddhAdiSusthApanAkuleSu gurubhirananujJAtaH 'AhAravidhim' ashnaadikmaahaarprkaarNgRhnnaati| eteSu sthAneSusAdharmikastainyaM bhvti| atra ca yA yatrasthAne AropaNA' prAyazcittAparaparyAyA bhaNitA sAtatra vktvyaa| eSa niyuktigAthAsa paarthH||saamprtmenaamev vivarISurAha[bhA.5064] uvahissa AsiAvaNa, sehamasedhe yadiTTa'diTTe ya / sehe mUlaM bhaNitaM, aNavaThThappo ya paarNcii| vR-ihopadheH AsiAvaNaM stanyamityeko'rthaH, taca zaikSo vA kuryAdazaikSo vA, ubhAvapi dRSTaM vAstainyaM kuryAtAmadhSTaM vA / tatra zaikSemUlaMyAvatprAyazcittaMbhaNitam, upadhyAyasyA'navasthApyaparyantam, AcAryasya pArAJcikAntam // etadeva bhAvayati[bhA.5165] seho tti agIyattho, jo vA gIto aNivisaMpanno / uvahI puna vatthAdI, sapariggaha etaro tiviho / / vR-zaikSa iti padenAgItArtho bhaNyate, yo vA gItArtho'pi 'anRddhisampannaH' AcAryapadAdisamRddhimaprAptaH so'pi zaikSa ihocyate / upadhipunarvastrAdikaH, AdizabdAt pAtraparigrahaH / saca
Page #1192
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-112, [mA. 5065] 141 'saparigrahaH' parigRhItaH syAd 'itaro vA' aparigRhItaH / punarekaikastrividhaH- jaghanyo madhyama utkRSTazca ||ath "sehe mUlaM" ityAdi pazcArddha vyAkhyAti[bhA.5066] aMto bahiM nivesaNa, vADaga gAmujANa siim'tikte| mAsa cau chacca lahu guru, chedo mUlaM taha durgaca / / vR- 'antaH' pratizrayAbhyantare sAdharmikANAmupadhimaSTaM zaikSaH stenayati mAsalaghu, vasaterbahira6STameva stenayatimAsaguru nivezanasyAntasiguru, bhishcturlghu|vaattksyaantshcturlghu, bahizcaturguru |graamsyaantshcturguru, bahi ssddlghu| udyAnasyAntaHSaDlaghu, bhissddguru|siimaayaa antaH SaDguru, atikrAntAyAM tu tasyAM bahizchedaH / "mUlaM taha dugaM ca"tti mUlaM tathA 'dvikaM ca' anavasthApya-pArAJcikayugam ||etdev bhAvayati[bhA.5067] . evaM tA addiTTe; diDhe paDhamaM padaM parihavettA / teceva asehe vI, adiTTha diDhe puno ekaM // vR-evaM tAvadaSTe stainye kriyamANe zaikSasaya prAyazcittamuktam / dRSTe tu 'prathama' mAsalaghulakSaNaM padaM parihApya' parihatya mAsagurukAdArabdhamUlaM yaavdvktvym|ashaikssH-upaadhyaaystsyaapysstte 'tAnyeva' mAsagurukAdIni mUlAntAniprAyazcittasthAnAni bhavanti, dRSTe punaH ekaM' mAsagurulakSaNaM padaM hasati, caturlaghukAdArabdhamanavasthApye niSThAM yaatiityrthH|aacaarysyaapyghtte'nvsthaapyaantmev, dRssttetucturgurukaadaarbdhNpaaraanycketisstthti||gtN sAdharmikopadhistainyadvAram / athavyApAraNAdvAramAha[mA.5068] vAvAriya AnehA, bAhiM ghettUNa uvahi giNhaMti / lahugo aditi lahugA, aNavaTuppo va AdesA // vR-'vyApAritAnAma gurubhipreSitAH, yathA-"Aneha"ttiupadhimutpAdyA''nayata / te caivamuktA anekavidhamupadhiM gRhibhyaH 'gRhItvA' utpAdya 'bahireva' AcAryasamIpamaprAptA upadhiM gRhNanti, 'idaMtava idaM mama iti vibhajya svayameva svIkurvantItyarthaH; evNgRhnntaaNmaasldhu|aagtaaaacaarysy na dadati caturlaghavaH, prastutasUtrAdezAdvA sa svacchandavastragrAhakaH sAdhuvargo'navasthApyo bhvti|| - gataM vyaapaarnnaadvaarm| athadhyAmanAdvAram-sA ca dhyAmanA dvividhA-satI astiic| tatrAsatIM tAvadAha [bhA.5069] dadunimaMtaNa luddho'nApucchA tattha gaMtu naM bhnnti| jhAmiya uvadhI aha tehi pesito gahita nAto y|| vR-AcAryA kenApi dAnazrAddhAdinA virUparUpairvastrairnimantritAH, taizca tAni pratiSiddhAni / ekazca sAdhustAM nimantraNAM zrutvA tAni ca sundarANi vastrANi dRSTavA 'lubdhaH' lobhaM gataH / tata AcAryamanApRcchaya "gaM" iti taM zrAvaka tatra gatvA bhaNati-asmAkamupadhi 'dhyAmitaH' dagdhaH tato'haM tairAcAryayuSmAkaM sakAze vastrArtha preSitaH; evamukte dattastenopadhi / sa ca gRhItvA gataH, anye ca sAdhava aagtaaH| zrAddhana bhaNitam-yuSmAkamupadhirdagdha iti kRtvA yo bhavadbhi sAdhuH preSitastasya nUtanopadhirdatto vartate, yadi na paryAptaM tato bhUyo'pi dadAmIti / sAdhavo bruvatenAsmAkamupadirdagdho navA vayaMkamapi pressyaamH| evaM sa lobhAbhibhUtaH sAdhustena zrAvakeNa jJAtaH, yatA-gurUNAM pRcchAmantareNAyaM gRhItavAn / / tatazca kiM bhavati? ityAha
Page #1193
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 bRhatkalpa - chedasUtram - 3-4 / 113 [bhA. 5070] lahugA anuggahammiM, gurugA appattiyammi kAyavvA / mUlaM ca tenasadde, voccheda pasajjaNA sese // vR- evaM tena sAdhunA stainyena vastreSu gRhIteSu yadyapyasau zrAddho'nugrahaM manyate - "yathA'pi tathA'pi gRhNatAmamI sAdhavaH' iti tathApi caturlaghavaH / athAprItikaM karoti tatazcaturguravaH prAyazcittaM kartavyAH / athAsau 'steno'yaM steno'yam' iti zabdaM janamye vistArayati tadA mUlam / yacca zeSadravyANAM zeSasAdhUnAM vA vyavacchedaM "pasajaNa "tti prasaGgataH karoti tanniSpannaM prAyazcittam // atha satIM dhyAmanAM darzayati [ bhA. 5071] suvvatta jhAmiovadhi, pesaNa gahite ya aMtarA luddho / lahugo adete gurugA, anavaTThappo va AdesA // vR- atha 'suvyaktaM ' satyenaiva dhyAmita upadhi tato gurubhistathaiva preSaNaM kRtam, preSitazca san yenAcAryA nimantritAstasmAdanyasmAdvA zrAvakAd vastrAdikamupadhiM gRhItvA antarA 'lubdhaH' lobhAbhibhUto yadi gRhNAti tadA laghuko mAsaH / Agato'pi yadi gurUNAM na prayacchati tadA caturguravaH, sUtrAdezAdvA'navasthApyo bhavati / / gataM dhyAmanAdvAram / atha prasthApanAdvAramAha [ bhA. 5072] ukkosa sanijogo, paDiggaho aMtarA gahaNa luddho / lahugA aMdete gurugA, aNavaTTappo va AdesA / / vR- kenApyAcAryeNa kasyApi saMyatasya haste aparAcAryasya DhaukanahetoH pratigrahaH preSitaH, sa ca 'utkRSTaH ' utkRSTopadhirUpo yadvA vRtta samacaturasra - varNADhyatAdiguNopetaH, tathA saha niryogenapAtrakabandhAdinA yaH sa saniryogaH / evaMvidhasya pratigrahasya 'antarA' apAntarAla evAsau lubdhaH 'grahaNaM' svIkaraNaM karoti tatra caturlaghu / tatra gatasteSAM sUrINAM taM pratigrahaM na prayacchati caturguravaH, sUtrAdezena vA'navasthApyo 'sau draSTavyaH // gataM prasthApanAdvAram, atha zaikSadvAramAha [bhA. 5073] pavvAvaNijja bAhiM, Thavettu bhikkhassa atigate sNte| sehassa AsiAvaNa, abhidhAreMte va pAvayaNI // vR- ko'pi sAdhuH 'pravrAjanIyaM' sazikhAkaM zaikSaM gRhItvA prasthitaH, taM ca bhikSAkAle kvApi grAme bahi sthApayitvA bhikSArtham atigataH praviSTaH praviSTe ca sati tasmin aparaH sAdhustaM zaikSaM hRSTvA vipratArya ca tasya "AsiyAvaNaM" apaharaNaM karoti / sAdhuvirahito vA ekAkI kamapi sAdhumabhidhArayan- manasi kurvan zaikSo svayamevA''tmano dikparicchedaM kuruta iti saGgrahagAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivRNoti [ bhA. 5074] sannAtigato addhANito va vaMdanaga puccha seho mi / so kattha majjha kaje, chAta- pivAsassa vA aDati // vR-saMjJAbhUmigata AdizabdAd bhaktAdipariSThApanikArthaM nirgataH ko'pi sAdhuH zaikSaM dRSTavAn athavA 'AdhvanikaH' pathiko'sau sAdhustataH pathi gacchan zaikSaM dRSTavAn / tena ca vandanake kRte sati sAdhuH pRcchati ko'si tvam ? kuta AgataH ? kva vA prasthitaH ? | zaikSaH prAha- amukena sAdhunA sArddhaM prasthitaH pravrajitukAmaH zaikSo'samyaham / sAdhuH pRcchati sa sAdhuH samprati kva gataH ? zaikSo bhaNati sa mama kArye bubhukSitasya pipAsitasya vA bhakta pAnArthaM paryaTati //
Page #1194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 143 uddezaka : 4, mUlaM-112, [bhA. 5075] [bhA.5075] manjhamiNamana-pAnaM, uvajIva'nukaMpanAya suddhou| puTThamapuDhe kahaNA, emeva ya iharahA doso|| vR-tataH sa sAdhurmadIyamidamana-pAnam 'upajIva' bhuMkSveti bruvANo yadi 'sAdharmiko'yam' ityanukampayA dadAti tadA zuddhaH / zaikSeNa pRSTo'pRSTo vA yadi evameva' anukampayA dharmakathAM karoti tadAzuddhaH / itarathA' apaharaNArtha bhakta-pAnaMdadato dharmavA kathayato 'doSaH' caturgurukaM prAyazcittam / / apaharaNaprayogAneva darzayati[mA.5076] bhatte panavaNa nigRhaNA ya vAvAra jhaMpaNA cev| patthavaNa-sayaMharaNe, sehe avvatta vatte y|| vR-apaharaNArtha bhakta-pAnaM dadAtidharma vAtasya purataHprajJApayati / tataH sazaikSa AvRttaH san bhaNati-bhavata eva sakAze'haM pravrajAmi kintuna zaknomi yenA''nItastatpurataH sthAtum, tato mAM gupile pradeze nigUhata; tato'sautaM vyApArayati-amukatra nilIya tissttheti| tatastaM tatra nilInaM sAdhuH palAlAdinAjhampayati, sthagayatItyarthaH / athavA'nyaiH sArdhamanyaMgrAmaMprasthApayati, ekAkinaM vA preSayati-amukatra grAmAdau vraja, ahamapyamuSmi divase ttraa''gmissyaami|athvaa svayameva gRhItvA tmphrti| etAniSaTpadAni bhavanti, tadyathA-bhaktapradAnaM1dharmakathA2 nigUhanAvacanaM 3 vyApAraNaM4 jhampanaM 5 prasthApana-svayaMharaNaM 6 ceti| eteSuSaTsupadeSu zaikSe vyakte'vyakteca prAyazcittamidaM bhvti|| [bhA.5077] guruo caulahu cauguru, chalahu chaggurugameva chedo y| bhikkhu-gaNA''yariyANaM, malUM aNavaTTha paarNcii|| vR-bhikSuryadhavyaktazaikSasyApaharaNArthaM bhaktaM dadAti tadA mAsagurU, dharmaprajJApanAyAM caturlaghu, nigRhanavacane caturguru, vyApAraNeSaDlaghu, jhampaneSaDguru, prasthApane svyNhrnnevaacchedH| evamavyakte zaikSe bhaNitam / avyakto nAma-yasyAdyApi zmazru na saJjAtam / yastu vyaktaH-saJjAtazmazrustatra caturlaghukAdArabdhamUlaM yAvadbhikSoHprAyazcittam / gaNinaH-upAdhyAyasya caturlaghukAdArabdhamanavasthApye tiSThati / AcAryasya caturgurukAdArabdhaM pArAJcike paryavasyati / / evaM sasahAye zaikSe bhaNitam, yaH punarasahAyo'bhidhArayan vrajati tatra vidhimAha[bhA.5078] abhidhAraMta vayaMto, puTTho vaccAma'haM amugamUlaM / panavaNa bhattadAne, taheva sesA padA ntyi| vR- ko'pi zaikSa ekAkI kamapyAcAryamabhidhArayan pravrajyAbhimukho vrajati / tena kvacid grAmepathivA sAdhuMdhSTvA vndnkNkRtm| sAdhunA pRSTaH-ka gacchasi? saprAha-amukasyA''cAryasya pAdamUle pravrajanArthaM vrajAmi / evamukte yadi bhikSuravyaktazaikSasya bhaktadAnaM karoti mAsaguru, dharmaprajJApanAyAM caturlaghu; vyaktazaikSasya bhaktadAne caturlaghu, dharmakathAyAM caturguru / upAdhyAyA''cAryayoryathAkramaMSaDlaghuSaDgurukaMca bhavati, adhastanamekaikaMpadaMhasatIti bhAvaH / zeSANi tu' nigUhana-vyApAraNa-jhampanAdIni padAni na santi, asahAyatvAt, tadabhAvAt prAyazcittamapi nAstIti / etecApare doSAH__[bhA.5079] ANAda'naMtasaMsAriyatta bohIya dullabhattaM ca /
Page #1195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/113 sAhammiyatenammiM, pmttchlnnaa'dhikrnnNc|| vR-zaikSamapaharata AjJAbhaGgAdayo doSA bhavanti / anantasaMsArikatvaM ca bhagavatAmAjJAbhaGgAd bhavati / bodhezca durlabhatvaM jAyate / sAdharmikastainyaM ca kurvANaH pramatto labhyate / pramattasya ca prAntadevatayA chalanA bhavati / yasya ca sambandhI so'pahiyate tena samam 'adhikaraNaM' kalaha upajAyate / evaM tAvat puruSaviSayA doSA uktAH / atha strIviSayAMstAnevAtidizati[bhA.5080] emeva ya itthI, abhidhAreMtIe taha vyNtiie| . vatta'vvattAe gamo, jaheva purisassa nAyavyo / / vR-evameva striyAapizaikSikAyAH abhidhArayantyAstathA "vayaMtIe"tisasahAyAyAH pravrajituM vrajantyA vyaktAyA avyaktAyAzca gamaH sa eva jJAtavyo yathA puruSasyoktaH // atha prAvacanikapadaM vyAcaSTe[bhA.5081] evaMtuso avadhito, jAghe jAto sayaM tu paavynnii| nikkAraNe ya gahito, vaccati tAhe purillaannN|| vR. "evam' antaroktaiH prakAraiH saH' zaikSo'pahRtaH san yadA svayameva prAvacaniko jAtaH, anyo vA niSkAraNeyaH kenApigRhItaHsaAtmano dikparicchedaM kRtvA bhUyo'pibodhilAbhAvAptaye pUrveSAmevAcAryANAmantike vrajati // [bhA.5082] annassa va asatIe, gurummi abbhujjegtrjutte| dhAreti tameva gaNaM, jo yahaDoM kAraNajjAte / / vR- yena sa zaikSo niSkAraNe'pahRtastasya gacche'paraH ko'pyAcAryapadayogyo na vidyate tato'nyasyAbhAveyadvA sa guru-AcAryo'bhyudyatasyaikatareNayuktaH,abhyudyatamaraNamabhyudyatavihAraM vA pratipanna ityarthaH, tato yadi ko'pi ziSyasteSAM niSpanno nAsti tadA tameva gaNamasau dhArayati yAvat ko'pi tatra niSpanna iti / yazca kAraNajAte kenApyAcAryeNa hRtaH so'pi tameva gaNaM dhArayati / / kiM punastata kAraNam ? ityAha[bhA.5083] nAUNa ya vocchedaM, puvvagate kAliyAnujoge ca / ajjAkAraNajAte, kappati sehaavhaarotu|| vR- ko'pyAcAryoM bahuzrutastasya pUrvagate kiJcid vastu prAbhRta vA kAlikAnuyoge'pi zrutaskandho'dhyayanaM vA vidyate taccAnyasya nAsti tatoyadhanyasyanasaGkrAmyatetadA vyvcchidyte| evaM pUrvagate kAlikAnuyogeca vyavacchedaM jJAtvA taM ca samprasthitaM zaikSaM grahaNa dhAraNAsamartha vijJAya bhaktadAna-dharmakathAdibhirvipariNAmya jhampanAdInyapi kurvANaH zuddhaH / yadvA tasyA''cAryasya nAsti ko'pyAryANAM parivartakastatastAsAmapi kAraNajAte zaikSamapaharet / evaM kalpate zaikSApahAraH kartum ||tsy ca kAraNe'pahRtasya ko vidhiH? ityAha[bhA.5084] kAraNajAya avahito, gaNaM dhareto tu avaharaMtassa / jAhego niSphanno, pacchA se appaNo icchaa| vR- yaH kAraNajAte'pahRtaH sa tadIyaM gaNaM dhArayan apaharata evAbhAvyo bhavati / atha yena kAraNenApahRtastat kAraNaMna pUrayatitadA puurvessaamevaabhvtinaaphrtH| saca kAraNApahatastasmin
Page #1196
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-112, [bhA. 5084] 145 gaNe tAvadAste yAvadeko'pi gItArtho niSpatraH, pazcAt tasyA''tmIyA icchA, tatra vA tiSThati pUrveSAM vA sakAze gacchati / yastu niSkAraNe'pahRtaH sa ekasmin nirmAte niyamAt pUrveSAmantike gacchati, na tasyA''tmIyeccheti bhAvaH / / gataM zaikSadvAram / athA''hAravidhimAha[bhA.5085] ThavaNAgharammi lahugo, mAdI gurugo anuggahe lhugaa| appattiyammi gurugA, voccheda pasajjaNA sese|| vR-dAnazrAddhAdikulaM sthApanAgRhaM bhaNyate, tasminyaAcAryaasandiSTaH ananujJAtovApravizati tasya mAsalaghu / athavA prAghUrNaka-glAnArthamahamihA''yAtaH' iti teSAM zrAddhAnAM purato mAyAM karoti tato mAyino maasgurukm| evamukte yadi te zrAddhAH anugraho'yam' iti manyante tadA caturlaghu / athAprItikaM kurvanti tatazcaturguravaH, yacca tadravyavacchedAdizeSadoSANAM 'prasajanA' prasaGgastaniSpanaM prAyazcittam / idameva vyAcaSTe[bhA.5086) ajja ahaM saMdiTTo, puTTho'puTTho vasAhatI evaM / pAhuNaga-gilANaTThA, taMca paloTTeti to bitiyaM / / vR-kazcidAcAryairasandiSTaH sthApanAkuleSu pravizya pRSTo'pRSTo vA idaM bhaNati-adyAhaM gurubhiH 'sandiSTaH' preSita iti, tato mAsalaghu / yadi ca pUrvaM sandiSTaH saGghATakaH praviSTa AsIt zrAddhaizca tasyAsandiSTasyAgreidaMbhaNitaM bhavet-sandiSTasakATakasya dattamiti; tatobrUyAt-prAghUrNakArthaM glAnAtha vA sAmpratamahamAgata iti, evaM 'ta' zrAddhajanaM mAyayA yadi praloTayati prAghUrNakArthaM glAnArtha vA sAmpratamahamAgata iti, evaM 'taM' zrAddhajanaM mAyayA yadi praloTayati tato 'dvitIya' maatguru|| teca zrAddhA vipariNameyuH, vipariNatAzcA''cAryAdInAMprAyogyaMna dadhuH tataH zuddhaMzuddhenApyetat prAyazcittam[bhA.5087] Ayari-gilANa gurugA, lahugA ya havaMti khamaga-pAhuNae / gurugo ya bAla-buDhe, sese sabbesumAsalahuM / vR-AcAryasya glAnasya ca prAyogyamadadAneSu zrAddheSu caturguravaH / kSapakasya prAghuNakasya ca yogyamadadAneSu caturlaghavaH / bAlavRddhAnAM yogye'labhyamAne gurumAsaH / zeSANAm' etadvyati riktAnAM sarveSAmapi prAyogye'labhyamAne mAsaladhu / gataM sAdharmikastainyam / athA'nyadhArmikastainyamAha[bhA.5088] paradhammiyA viduvihA, liMgapaviTThA tahA gihatyA y| tesiM tinaM tivihaM, AhAre uvadhi sccitte|| kR-paradhArmikA anyadhArmikA ityeko'rthaH teicadvividhAH-liGgapraviSTA gRhsthaashc| liGgapraviSTAH' zAkyAdayaH, 'gRhasthAH' prtiitaaH| teSAm ubhayeSAmapi stainyaMtrividham-AhAraviSayamupadhiviSayaM sacittaviSayaM ceti // tatrA''hAraviSayaM tAvadAha[bhA.5089] bhikkhUNa saMkhaDIe, vikaraNarUveNa bhuMjatI luddho| AbhogaNa uddhaMsaNa, pavayaNahIlA durappattI / / vR-bhikSavaH-bauddhAsteSAM saGghayAM kazcid lubdho "vikaraNasaveNa" liGgavivekena bhuGkte, [20] 100
Page #1197
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/113 tadIyaM liGgaM kRtveti bhAvaH / evaM bhuJjanaM yadi ko'pi 'Abhogayati' upalakSayati tadA caturlaghavaH / evamupalakSya yadyasau 'uddharSaNaM nirbhartsanaM karoti tatazcaturgurukAH / pravacanahIlAM vA te kuryuH, yathA durAtmAno'mI bhojananimittameva pravrajitA iti // api ca [ bhA. 5090] gihavAse vi varAgA, dhuvaM khu ete adikallANA / galato navari na valito, eesiM satthuNA ceva // vR-gRhavAse'pyete varAkAH 'dhruvaM' nizcitameva adhSTakalyANAH, eteSAM ca 'zAkhA' tIrthakRtA duzcaratarAmAhArazudhyAdicaryAmupadizatA galaka eva navaraM na valitaH, zeSaM tu sarvamapi kRtamiti bhAvaH // gatamAhAraviSayaM stainyam / athopadhiviSayamAha [mA. 5091] uvassae uvahi ThavetuM gatammi bhicchummi giNhatI lahugA / gehaNa kaDhaNa vavahAra pacchakaDDuDDAha nivvisae / / - 'upAzraye maThe 'upadhim' upakaraNaM sthApayitvA kazcid bhikSukaH- bauddha bhikSAM gataH, tasmin gate yadi tadIyamupadhiM gRhNAti tadA caturlaghavaH / sa bhikSukaH samAyAtaH svakIyamupakaraNaM stenitaM matvA tasya saMyatasya grahaNaM karoti caturguravaH / rAjakulAbhimukhamAkarSati SaDguravaH / vyavahAraM kArayitumArabdhe cchedaH / pazcAtkRte mUlam / uDuhane'navasthApyam / nirviSayAjJApane pArAJcikam / atha sacittaviSayaM stainyamAha [ mA. 5092] saccitte khuDDAdI, cauro gurugA ya dosa ANAdI / gehaNa kaNa vavahAra pacchakaDuDDAha nivvisae / vR- saccittastainye cintyamAne bhikSukAdeH sambandhinaM kSullakam AdizabdAd akSullakaM vA yadyapaharati tadA catvAro gurukAH AjJAdayazca doSAH / grahaNA-''karSaNa-vyavahAra- pazcAtkRtoDDAhaniviSayAjJApanAdayazca doSAH prAgvad mantavyAH // athaiteSveva prAyazcittamAha [ bhA. 5093] [bhA. 5094] gehaNe gurugA chammAsa kaDDaNe cheo hoi vavahAre / pacchAkaDampi mUlaM, uDuhaNa viraMgaNe navamaM // uddAvaNa nivvisae, egamanege padosa paarNcii| avampo doya, dou pAraMcito hoi // vR-gAthAdvayaM gatArtham // [bhA. 5095 ] khuDaM va khuDDiyaM vA, neti avattaM apucchiyaM tene / vattammi natthi pucchA, khettaM thAmaM ca nAUNaM // vRkSullako vA kSullikA vA yo'dyApi avyaktaH sa yasya zAkyAdeH sambandhI tamapRSTavA yadi taM kSullakaM kSullikAM vA nayati tataH 'stenaH' anyadhArmikastainyakArI sa mantavyaH, caturgurukaM ca tasya prAyazcittam / yastu vyaktastatra nAsti pRcchA, tAmantareNApi sa pravrAjanIyaH / kiM sarvathaiva ? uta na? ityAzaGkayA''ha kSetra sthAma ca jJAtvA / kimuktaM bhavati ? -yadi vivakSitaM kSetraM zAkyAdibhAvitaM rAjavallabhatAdikaM vA teSAM tatra balaM tadA pRcchAmantareNa vyakto'pi pravrAjayituM na kalpate, anyathA kalpata iti / evaM tAvalliGgapraviSTAnAM stainyamuktam / atha gRhasthAnAM tadevAhaemeva hoti tennaM, tivihaM gAratthiyANa jaM vRttaM / [bhA. 5096]
Page #1198
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 112, [bhA. 5096 ] 147 gahaNAdigA ya dosA, savisesatarA bhave tesu // vR- evamevAgArasthAnAmapi 'trividham ' AhArAdibhedAt triprakAraM stainyaM bhavati yadanantarameva paratIrthikAnAmuktam / 'teSuca' gRhastheSu AhArAdikaM stenayatAM grahaNAdayo doSAH savizeSatarA bhaveyuH / te hi rAjakule karAdikaM prayacchanti, tatastadvalena samadhikatarAn grahaNA-''karSaNAdIn kArayeyuH // kathaM punaramISAmAhArAdikaM stenayati ? iti ucyateAhAre piTThAtI, taMtU khaDDAdijaM bhaNita puvyaM / [bhA. 5097] piDuDiya kabbaDI, saMghumaNa paDiggahe kusalA // - AhAre - piSTAdikaM bahirvirallitaM dRSTvA kSullikAH stenayati / upadhI- "taMtu "tti sUtrATikAm upalakSaNatvAd vastrAdikaM vA'paharati / sacitte kSullakaH - bAlakastam AdizabdAd akSullakaM vA stenayati / ityAha- "piTuMDi" ityAdi, kAzcit kSullikA bhikSAmaTantyaH kiJcid gRhaM praviSTAH, tatra ca bahiH piSTaM visAritamAste, taca dhTvA tAsAM madhyAdekA kalpasthikA piSTapiNDikAM gRhItvA patadgrahe prakSiptavatI, sA cAviratikayA dRSTA tato bhaNitam-enAM piSTapiNDikAM gRhItvA patadrahe prakSiptavatI, sA cAviratikayA dRSTA tato bhaNitam-enAM piSTapiNDikAmatraiva sthApayata; tatastayA kSullikayA kuzalatvenAnyasyAH saGghATikAyA antare prakSiptA / evaM sUtrATikAmapi dakSatvenAparet / / atha sacittaviSayaM vidhimAha [bhA. 5099] apariggahA u nArI, na bhavati to sA na kappati adinnA / sA vi yahu kAya kappati, jaha paumA khuDDumAtA vA // vR- 'nArI' strI sA prAyeNAparigrahA na bhavati, pitR-patiprabhRtInAmanyatareNa parigRhItA bhavatIti bhAvaH / uktaM ca pitA rakSati kaumAre, bhartA rakSati yauvane / putrAzca sthAvire bhAve, na stra svAtantrayamarhatI // tato nAsavadattA satI kalpate pravrAjayitum / sA'pi ca kacidadattA'pi kalpate, yathA padmAvatIdevI karakaNDumAtA pravrAjitA, yathA vA kSullakakumAramAtA yogasaGgrahAbhihitA yazobhadrA nAmnI pravrAjitA // atha dvitIyapadamAha [bhA. 5100] biiyapadaM AhAre, addhANe haMsamAdiNo uvahI / uvaujjiUNa pubbi, hohiMti jugappahANa tti // vR- dvitIyapadamAhArAdiSu triSvapi abhidhIyate tatrA''hAre'dhvAnaM praveSTukAmAstato vA uttIrNA uphalakSaNatvAd azivAdau vA vartamAnA asaMstaraNe adattamapi bhakta - pAnaM gRhNIyuH / AgADhe kAraNe upadhimapi haMsAdeH sambandhinA prayogeNotpAdayet / sacittaviSaye'pi 'bhaviSyantyamI yugapradhAnAH' ityAdikaM puSTAlambanaM 'pUrvaM' prathamameva 'upayujya' paribhAvya gRhasthakSullakAn anyatIrthikakSullakAn vA haret / / idameva bhAvayati [bhA. 5101] asivaM oma vihaM vA, pavisiukAmA tato va uttinnA / thati liMgi annatitthiga, jAtitu adine giNhaMti // bR- azivagRhIte viSaye svayaM vA sAdhavo'zivagRhItA bhakta - pAnalAbhAbhAvAnna saMstareyuH,
Page #1199
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/113 avamaMdurbhikSaM tatra vA bhakta-pAnaM na labheran, 'viham' adhvAnaM vA praveSTukAmAstato vA uttIrNAna saMstareyuH, tataH svaliGginAM yA sthalikA-devadroNI tasyAM yAcante, yadi te na prayacchanti tadA balAdapigRhNanti |athblvntste dAruNaprakRtayo vA tato'nyatIrthikAnAmapisthalISu yAcyate, yadina prayacchanti tataH svayameva prakaTaM pracchannaM vA gRhIyuH / evaM gRhastheSvapi yAcitamalabhamAnAH svayamapi gRhNanti / asaMstaraNe upadhirapyevameva stainyarayogeNa grahItavyaH / / [bhA.5102] nAUNa ya vocchedaM, puvvagate kAliyAnutoge y| gihi atratitthiyaM vA, harija etehi hetUhiM / / kR-pUrvagatekAlikAnuyoge vA vyavacchedaM jJAtvAyogRhasthakSullako'nyatIrthikakSullako vA grahaNadhAraNAmedhAvIsa yAcito yadA na labhyate tadA svayamapi gRhnniiyaat| aitaiH' evamAdibhiH 'hetubhiH' kAraNairgRhasthamanyatIrthikaMvAharet ||gtmnydhaarmikstainym|ath 'hatyAdAlaMdalemANe" ityAdi pAThatrayaM vivarISurAha[bhA.5103] hatthAtAle hatthAlaMbe, atthAdAne ya hoti bodhvye| etesiM nANattaM, vocchAmi ahaanupubbiie|| vR-hastAtAlo hastAlambo'rthAdAnaM ceti tridhApATho'traboddhavyaH / eteSAMtrayANAmapinAnAtvaM vakSyAmi yathA''nupUrvyA'ham // tatra hastAtAlaM tAvad vivRNoti[bhA.5104] ugginnammiya gurugo, daMDopaDiyammi hoi bhayaNA u| evaM khuloiyANaM, louttariyANa vocchaami|| kR-iha hastenaupalakSaNatvAtkhaGgAdibhizca yad AtADanaMsahastAtAlaH / sa ca dvidhA-laukiko lokottarikazca / tatra laukike hastAtAle puruSavadhAya khaDgAdAvudgIrNe 'gurukaH' rUpakANAmazItisahasralakSaNo daNDo bhavati / patite tu prahAre yadi kathamapi na mRtastadA 'bhajanA' deze deze'parAparadaNDalakSaNA bhvti|athmRtstdaatdevaashiitishsrdnnddH / evaM 'khuH' avadhAraNe, laukikAnAM daNDo bhavati / lokottarikANAM tu daNDamataH paraM vakSyAmi / / [bhA.5105] hatyeNa va pAdeNa va, aNavaThThappo u hoti ugginne / paDiyammi hoti bhayaNA, uddavaNe hoti carimapadaM / / vR-hastena vApAdena vA upalakSaNatvA yaSTi-muSTayAdinA vA yaH sAdhuHsvapakSasya parapakSasya vA prahAramudgirati so'navasthApyo bhavati / patite tu prahAre bhajanA, yadi na mRtastato'navasthApya eva, athApadrANaH-mRtaH tadA 'caramapadaM' pArAzcikaM bhavati / / atredaM dvitIyapadam[bhA.5106] Ayariya vinayagAhaNa kAraNajAte va bodhikaadiisu| karaNaM vA paDimAe, tattha tu bhedo pasamaNaM ca // vR- AcArya kSullakasya vinayagrAhaNaM kurvan hastAtAlamapi dadyAt / 'kAraNajAte vA' gurugacchaprabhRtInAmAtyantike vinAze prApte bodhikastenAdiSvapi hastAtAlaM prayuJjIta / pazcArddhana hastAlambamAha-"karaNaMvA' ityAdi, aziva-purarodhAdau tapazamanArtha pratimA puttalakaM karoti, tata abhicArukamantraparijapan 'tatraiva' pratimAyAM bhedaM karoti, tatastasyopadravasya prazamanaM bhvti|| eSA niyuktigAthA ata enAM vivRNoti
Page #1200
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH4, mUlaM-112, [bhA. 5107] 149 [bhA.5107] vinayassa ugAhaNayA, knnaamodd-khddddugaa-cveddaahiN| sAvekkha hatthatAlaM, dalAti mammANi pheddiNto|| vR. iha vinayazabdaH zikSAyAmapi vartate, yata uktam-"vinayaH zikSA praNatyoH" iti / tato'yamarthaH-'vinayasya' grahaNazikSAyAAsevanAzikSAyAvAgrAhaNAyAMkriyamANAyAMkarNAmoTakena khaDukAbhiH capeTAbhirvA sApekSaH jIvitApekSAM kurvanata eva 'marmANispheTayan yeSupradezeSvAhataH san mriyate tAni pariharan AcArya kSullakasya hastAtAlaM dadAti / atra paraH prAha-nanu parasya paritApe kriyamANe'sAtavedanIyakarmabandho bhavati tat kathamasAvanujJAyate? ucyate[bhA.5108] kAmaM paraparitAvo, asAyahetU jinehi pnntto| Ata-parahitakaro puna, icchijjai dussale sa khalu // vR-'kAmam' anumatamidamasmAkam-paraparitApo jinairasAtahetuHprajJaptaH, paraM saH' paraparitApaH 'duHzale' vAcchikSayA dugraha durvinIte ziSye khalu' nizcitamiSyataeva / kutaH? ityAha-"Ayaparahiyakaro"tti hetau prathamAbhAvapradhAnazca nirdezaH, tato'yamartha-AtmanaH parasya chitkrtvaat| tatrA''sanaH ziSyaM zikSA grAhayataH karmanirjarAlAbhaH, parasya tu samyaggRhItazikSasya yathAvat gharama-karaNAnupAlanAdayo bhUyAMso guNAH / punaHzabdo vizeSaNe, sa caitad vizinaSTi-yo duSTAdhyavasAyatayA paraparitApaH kriyate sa evAsAtahetuH prajJaptaH, yastu zuddhAdhyavasAyenA''tmaparahitakaraH kriyate sa naivAsAtaheturiti |amumevaarth dRSTAntena draDhayati[bhA.5109] sippaMneuNiyahA, ghAte visahaMti loiyA guruNo / nayamadhuranicchayA te, na hoti esevihaM uvamA / / vR- "sippaM"ti makAro'lAkSaNikaH, zilpAni-rathakArakarmaprabhRtIni naipuNyAni ca-ciligaNitAdikalAkauzalAni tadartha laukikAH zikSakAH 'guroH' AcAryasya ghAtAnapi sahante, naca 'te' ghAtAstadAnIMdAruNAapi'madhuranizcayAH' sundarapariNAmAnabhavanti, kintuzilpAdiparijJAne vRttilAbha-janapUjanIyatAdinApariNAmasteSAM sundarobhavatIti bhAvaH / eSaivopamA 'iha' prastutArthe mantavyA, yathA teSAM te ghAtA hitAstathA prastutasyApi durvinItasya ziSyasyeti bhAvaH / atrAyaM bRhadbhASyoktaH sopanayo'paro dRSTAntaH ahavA vi rogiyassA, osaha cADUhi pijjae pugchi / pacchA tAlettumavI, dehahiyahAe dijjaise / iha bhavarogattassa vi, anukUleNaM tu sAraNA puTviM / pacchA paDikUlena vi, paralohiyaTTha kAyavvA / / "osaha"tti vibhaktilopAdauSadhamiti mantavyam ||at eva sAdhurevaMvidho bhavet[bhA.5110] saMviggo maddavio, amuI anuyattao visesannU / ujuttamaparitaMto, icchiyamatthaM lahai saahuu|| vR-'saMvignaH' mokSAbhilASI, 'mArdavikaH' stabdhatAvikalaH, amoci' gurUNAmamocanazIlaH, 'anuvartakaH' teSAmeva cchando'nuvartI, 'vizeSajJaH' vastvavastuvibhAgavedI, udyuktaH svAdhyAyAdI, aparitAnto vaiyAvRtyAdau, evaMvidhaH sAdhurIpsitamarthamiha paratra ca labhate //
Page #1201
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 - - bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/113 atha "kAraNajAte va bohigAIsu" ti padaM vyAcaSTe[bhA.5111] bohikatenabhayAdisu, gaNassa gaNiNo va acae ptte| icchaMti hatthatAlaM, kAlAticaraMva sajaM vA / / vR-bodhikastenabhaye AdizabdAt zvApadAdibhayeSu vA yadi 'gaNisya gacchasya gaNino vA' AcAryasya 'atyayaH' Atyantiko vinAzaH prAptastadA 'kAlAticaraM vA' kAlAtikrameNa 'sadyo vA' tatkAlameva hastatAlamicchanti, gItArthA iti gmyte||ath hastAlambaM vyAkhyAnayati[bhA.5112] asive purovarodhe, emAdIvaisasesu abhibhUtA / saMjAyapaccayA khalu, annesuya evmaadiisu|| vR-azivena loko bhUyAn priyate, parabalena vA puraM samantAduparuddham, tatra bahikaTakayodhaiH AbhyantarANAM kaTakamarda kriyate, atrakSayAdvAkSudhAmriyate, AdizabdAdgalagaNDAdibhirvA rogaidine dine prabhUtojanomaraNamaznute, evamAdibhiH vaizasaiH' duHkhairabhibhUtAste paurajanAH saJjAtapratayayAH' 'yo'tra pure AcAryo bahuzruto guNavAMstapasvI sa zakto vaizasamidaM niroddham, nAnyaH kazcid' iti samiti-samyag jAtaH pratyayo yeSAM te tathA, na kevalamatraiva kintu anyeSvapyevamAdiSu sanAtapratyayAstesambhUyatamAcArya trAyasva' itizaraNamupagatAH prAalipuTAH paadptitaastisstthnti|| [bhA.5113] maraNabhaeNa'bhibhUte, te nAtuM devataM vuvaasNte| paDimaM kAuMmajhe, vidhati maMte privjveNto|| vR-tataHsaAcAryastAnpaurajanAnmaraNabhayenAbhibhUtAn devatAmivA''tmAnaM paryupAsInAn jJAtvAtadanukampAparItacittaH pratimAMkRtvAtata abhicArukamantrAnparijapantAMpratimAMmadhyabhAge vidhyati, tato naSTA sA kuladevatA, prazamitaH sarvo'pyupadravaH / evaMvidhahastAlambadAyI yadA'bhyuttiSThate tadA tatkAlameva nopasthApyate kintu kiyantamapi kAlaM gaccha eva vasanvyAmardanaM kAryate ||athaa'rthaadaanmaah[bhaa.5114] anukaMpaNA nimitte, jAyaNa paDisehaNA sunimev| dAyaNa pucchA ya tahA, sAraNa ubbhAvaNa vinAse / vR-kasyApyAcAryasya bhAgineyo vrataM parityajya mutkalApayati, tata AcAryasya 'anukampA' 'kathamayaM dravyamantareNa gRhavAsamadhyAsiSyate ?' ityevaMlakSaNA babhUva / sa ca 'nimitte atIva kuzalaH' iti kRtavA tenaivAvarjitayordvayorvaNijorantiketaMbhAgineyaMrUpakayAcanAya pressitvaan| saca tatraikena vaNijA 'kiMmama zakunikA rUpakAn hadate?' evamuktvA pratiSiddhaH, dvitIyena tu rUpakanavalakAnAM darzanA kRtA / dvitIyecavarSe dvAbhyAmapi vaNigbhyAMpRcchA kRtA |tt AcAryeNa 'sAraNA' krayANakagrahaNaviSayA zikSA dattA / tato yena rUpakA na dattAstasya sarvasvavinAzaH samajani, yenatudattAstasya 'udbhAvanaM maharddhikatAsampAdanaM kRtvaan| eSa niyuktigaathaakssraarthH| bhAvArthastu kthaankaadvseyH| taccedam ujjenIe ego osannAyario nemittito / tassa ya dunni mittA vANiyagA, te taM Apucchiu~ ApucchiuM vavaharaMti-kiMbhaMDaM giNhAmo muyAmovA? / evaM te issriibhuuyaa| tassa ya Ayariyassa bhAginejjo bhogAmilAsI Agamma taM AyariyaM taM AyariyaM kevaie maggati tAhe AyariyeNaM
Page #1202
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-112, [bhA. 5114] 151 khuDDaeNasamaMtesiM doNhaM pimittANaMsagAsaM pesavito-rUvagasahassaM dehiM / tena gaMtuMAyariyavayaNeNaM maggito-dehi / bhaNai-kiM mama sauNI rUvagA hagaMti ? nasthi mama ettiyA, vIsamette demiM / tena nechiyaM, AyariyassayanivediyaM / tAhe AyarieNa bitiyamittassasagAsaM pesavito, maggitoya ArayivayaNeNaM / tena caMgoDae kAuM bahU navalayA daMsiyA-etto jAvatiehiM bhe rUvaehiM icchA tAvati giNhaha / tehiM AgaMtuMAyariyassa uvanIto naulago; tAhe bhAiNijassa dino| bitiyavarise tevaNiyagA doviAyariyaMpucchaMti-esamaMvarisekerisaMbhaMDaMgeNhAmo? |aayriehiN saunivAitto bhaNito-jattito te gharasAro tena kappAsa-ghaya-gule ghettuM aMtoghare saMgoveha / bitio appasAriyaM bhaNito-tumaM subahuM taNa-kaTTa-vaMse dhannaM ca ghettuM bAhiM nagarassa niraggeyaTThANe saMgovAhi / tadA ya anavuTThI jAyA, ahaaggIuhito, savvaM ngrNdttuN| saunIittassa savvaMkappAsAti daTuM, bitiyassa na daTuM, tAhe tena taM taNa-kahuM dhannaM ca sumahagdhaM vikkiyaM, agANaM sayasahassANaM AbhAgI jaato| taosauniyAitto AyariyaM bhaNati-kiha bhenimittaM visaMvatiyaM? |aayriennN bhaNiyaM-kiMmama nimittaM sauNayA hagai? taopAyapaDieNaMkhAmioamumevArthaMgAthAtrayeNa bhASyakAra Aha[bhA.5115] ujjenI osanaM, do vaNiyA pucchiyaM vavaharaMti / bhogAbhilAsa mantraya, muMcaMti na rUvae sunii| [bhA.5116] caMgoDa naladAyaNa, bititenaM jattie tahiM eko / anammi hAyaNammiya, giNhAmo kiM ti pucchti|| [bhA.5117] taNa-kaTTha-neha-dhane, giNhaha kappAsa-dUsa-gulamAdI / . aMto bahiM ca ThavaNA, aggI sauNI na ya nimittaM // vR-tisro'pi vyAkhyAtArthAH / navaraM bhaccako bhAgineya ucyate / "jattiya tarhi ekko"tti 'yAvanto yuSmabhyaM rocante tAvato navalakAn gRhNIta' evaM dvitIyena vaNijA bhaNitam 'tatra' teSAM madhye eko navalako gRhiitH| anyasmin 'hAyane' varSe ityarthaH / 'dUSyaM vastramucyate / "saunI na ya nimittaM"ti 'na ca' naiva mama zakunikA nimittaM hadate / / [bhA.5118] eyArisou puriso, anavaTThappo u so sadesammi / netUNa anadesa, ciTThauvaTThAvaNA tassa // vR-'etAdRzaH' arthAdAnakArI yaH puruSo'bhyuttiSThate sa svadeze 'anavasthApyaH'na mahAvrateSu sthApyate kintu tamanyadezaM nItvA tasya ca tatra tiSThata upasthApanA krtvyaa|| kutaH? iti ced ucyate[bhA.5119] puvaDbhAsA bhAseja kiMci gorava sineha bhayato vA / na sahai parIsaha pi ya, nANe kaMDu va kacchullo / / vR-taM naimittaMka tatrasthitaM lokaH pUrvAbhyAsAd nimittaM pRcchet, so'pi RddhigauravataH snehAdvA bhayAdvA 'kiJcid' lAbhA-'lAdikaM tatrasthito bhASeta / api ca-sa jJAnaviSayaM parISahaM tatra na sahate, soDhuM na zaknotItyarthaH / yathA kacchuH-pAmA tadvAn puruSaH 'kaNDUM' kharjitaM vinA sthAna zaknoti evameSo'pi tatra nimittakathanamantareNa na sthAtuM zakta iti bhAvaH / / ____ atha pUrvoktamapyarthaM vizeSajJApanArthaM bhUyo'pyAha
Page #1203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 [ bhA. 5120 ] taiyassa dontri mottuM, davve bhAve ya sesa bhayaNA u / paDisiddha liMgakaraNaM, kAraNe annattha tatyeva // bRhatkalpa - chedasUtram -3-4/113 I vR- iha 'sAdhammiyetaNiyaM karemANe" ityAdisUtrakramaprAmANyena hatthAyAlastRtIya ucyate, sa tridhA - hastAtAlo hastAlambo'rthAdAnaM ceti / tatrA''dye dve pade muktvA yat zeSam arthAdAnAkhyaM tRtIyaM padaM tatra dravyato bhAvatazca liGgapradAne bhajanA bhavati / katham ? ityAha- "paDisiddha" ityAdi, uttaratra " kAraNe" ityabhidhAsyamAnatvAd iha niSkAraNamiti gamyate, tato niSkAraNe pratiSiddhamarthAdAnakAriNo 'liGgakaraNaM' dravyaliGgasya bhAvaliGgasya vA tatra kSetre pradAnam / 'kAraNe tu' bhaktapratyAkhyAnapratipattilakSaNe'nyatra vA tatra vA'nujJAtameva // eSA purAtanA gAthA, ata enAM vivarISurAha[ bhA. 5121] hatthAtAlo tatio, tassa u do Aime pade mottuM / atyAyANe liMgaM, na diMti tatyeva visayammi / / vR- hastAtAlaH sUtrakramaprAmANyena tRtIyaH, tasya dve Adime hastAtAla hastAlambalakSaNe pade muktvA yad arthAdAnAkhyaM padaM tat vartamAnasya tatraiva 'viSaye' deze liGgaM na dadati // saca arthAdAnakArI gRhiliGgIvA syAdavasatraliGgI vA / tatra [ bhA. 5122] gihiliMgassa u donni vi, osane na diMti bhAvaliMgaM tu / diti do vi liMgA, uvaTThie uttimaTThassa // vR-yo gRhiliGga pravrajyArthamabhyuttiSThate tasya 'dve api' dravya-bhAvaliGge tasmin deze na dIyete / yaH punaravasantrastasya dravyaliGgaM vidyata eva paraM bhAvaliGgaM tasya tatraiva na dadati / yadA punarasAvuttamArthapratipattyarthamupatiSThate tadA tasminnapi deze dvayorapi gRhasthA 'vasannayordve api liGge dIyete / athavedaM kAraNam [bhA. 5123] omA-'sibamAIhi va, tappissati tena tassa tattheva / naya asahAo muccai, puTTho ya bhaNijja vIsariyaM // - avamA'ziva-rAjadviSTAdiSu vA samupasthiteSu gacchasya 'pratitarpiSyati' upagrahaM kariSyati tena kAraNena tatraiva kSetre tasya liGgaM prayacchanti / tatra ceyaM yatanA-"na ya asahAo" ityAdi, sa tatrAropitamahAvrataH san 'asahAyaH' ekAkI na mucyate, lokena ca nimittaM pRSTo bhaNati - vismRtaM mama sAmprataM tad nimittamiti / atha sAdharmikAdistainyeSu prAyazcittamupadarzayati [ mA. 5124 ] sAhammiya -'nnadhanmiyatetresu u tattha hotimA bhayaNA / lahugo lahugA gurugA, aNavaTuppo va AesA / / vR- sAdharmikastainyA'nyadhArmikastainyayostatra tAvadiyaM 'bhajanA' prAyazcittaracanA bhavatiAhAraM stenayato laghumAsaH, upadhiM stenayatazcaturlaghu, sacittaM stenayatazcaturguravaH / Adezena vA'navasthApyam // [mA. 5125 ] ahavA anuvajjhAo, eesa paesa pAvatI tivihaM / tesuM caiva paesuM, gaNi-AyariyANa navamaM tu // vR- athavA 'anupAdhyAyaH' ya upAdhyAyo na bhavati kintu sAmAnyabhikSu saH 'eteSu padeSu'
Page #1204
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-112, [bhA. 5125] 153 AhAropadhi-sacittastainyarUpeSu yathAkramaM trividhaM' laghumAsa-caturlaghu-caturgurulakSaNaM prAyazcittaM prApnoti / eteSveva ca' AhArAdiSu padeSu gaNinaH-upAdhyAyasyA''cAryasya ca 'navamam' anavasthApyaM bhvti||atr paraH prAha-nanusUtre sAmAnyenAnavasthApyaeva bhaNitaH napunarlaghupAsAdikaM trividhaM prAyazcittam tat kathamidamarthenAbhidhIyate ? ucyate-ArhatAnAmekAntavAdaH kvApi na bhavati / tathA cAha[bhA.5126] tullammi vi avarAhe, tullamatullaM va dijjae doNhaM / pAraMcike vi navamaM, gaNissa guruNo utaM caiva // vR-tulyaH-sazo'parAdhaH dvAbhyAmapi-AcAryopAdhyAyAbhyAM sevitastatradvayorapi tulyamatulyaM vA prAyazcittaM dIyate / tatra tulyadAnaM pratItameva, atulyadAnaM punaridam-'pArAJcike'pi dIyate na pArAJcikam, 'guroH' AcAryasya punaH 'tadeva' pArAJcikaM dIyate / tato yadyapi sUtre sAmAnyenA'navasthApyamuktaM tathApi tat puruSavizeSApekSaM pratipattavyam, yadvA'bhIkSNasevAniSpannam / / tathA cAha[bhA.5127] ahavA abhikkhasevI, anuvaramaM pAvaI gaNI navamaM / pAvaMti mUlameva u, abhikkhapaDiseviNo sesA // vR-athavA sAdharmikastainyAdeH 'abhIkSNasevI punaH punaH pratisevAM yaH karoti satataH sthAnAd 'anuparaman' anivartamAnaH 'gaNI' upAdhyAyo nvmNpraapnoti| zeSAstu yeupAdhyAyatvamAcAryatvaM vA na prAptAte'bhIkSNapratisevino'pi mUlameva prApnuvanti nAnavasthApyam // [mA.5128] asthAdAno tatio, aNavaTTho khettao smkkhaao| gacche ceva vasaMtA, nijUhijaMti sesA u|| vR. aSTAGganimittaprayogeNa artha-dravyamAdatte iti arthAdAnaH, tato'rthAdAnAkhyo yastRtIyo'navasthApyaH sa kSetrataH samAkhyAtaH, tatra kSetre nopasthApyata ityarthaH / zeSAstu' hastAtAlakAriprabhRtayo gaccha eva vasanto nirgRhyante, AlApanAdibhi padaiH bahiH kriyante ityrthH| atha kI zaguNayuktasyAnavasthApyaM dIyate? ityAha[bhA.5129] saMghayaNa-viriya-Agama-suttatthavihIya jo samaggo tu| tavasI niggahajutto, pavayaNasAre abhigyttho| [bhA.5130] tilatusatibhAgametto, vi jassa asubho na vijjatI bhAvo / nitahaNAe ariho, sese nijjUhaNA ntthi|| [bhA.5131] eyaguNasaMpautto, aNavaThThappo ya hoti nAyavyo / eyaguNavippamukke, tAriyammI bhave mUlaM // [bhA.5132] AsAyaNA jahanne, chammAsukkosa bArasa u maasaa| vAsaM bArasa vAse, paDisevao kAraNe bhio|| [bhA.5133] ittiriyaM nikkhevaM, kAuM ca'nnaM gaNaM gamittANaM / davvAi suhe viyaDaNa, niruvassaggaTTa ussggo|| [bhA.5134] appaccaya nibbhayayA, ANAbhaMgo ajaMtaNA sgnne|
Page #1205
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/113 paragaNe na hoMti ee, ANAthirayA bhayaM ceva // vR-gAthASaTkaM yathA pArAJcike vyAkhyAtaM tathaiva mantavyam / navaraM "davvAi subhe viyaDaNa "tti dravya-kSetra -kAla- bhAveSu 'zubheSu' prazasteSu dravyato vaTava- kSAdau kSIravRkSe, kSetrata ikSukSetrAdI, kAlataH pUrvAhNe, bhAvataH prazasteSu candra-tArAdibaleSuH gurUNAM 'vikaTanAm' AlocanAM dadAti / tata AcAryA bhaNanti - "eyarasa sAhussa aNavaTThaSpatavassa niruvasagganimittaM ThAmi kAusaggaM ti annatthUsasieNaM ityAdi vosirAmi" iti yAvat caturviMzatistavamuccAryA''cAryA bhaNanti eSa tapaH pratipadyate tato na bhavadbhiH sArdhamA lApAdikaM vidhAsyati, yUyamapyetena sArdhamAlApAdikaM pariharadhvamiti / evaM tapaH pratipadya yadasau vidaghAti tad upadarzayati [bhA. 5135] sehAI vaMdato, paggahiyamahAtavo jino ceva / viharai bArasa vAse, aNavaTThaSpo gaNe caiva // vR- zaikSAdInapi vandamAnaH 'jina iva' jinakalpika iva ca pragRhItamahAtapAH, 'pAraNa ke nirlepaM bhakta- pAnaM grahItavyam' ityAdyanekAbhigrahayuktaM caturtha-SaSThAdikaM vipulaM parihAratapaH kurvanniti bhAvaH / evaMvidho'navasthApyaH 'gaNa eva' gacchAntargata evotkarSato dvAdaza varSANi viharati // idameva bhAvayati[mA. 5136] aNava vahamANo, vaMdai so sehamAdiNo savve / saMvAso se kappai sesA u payA na kappaMti // vR- paragaNe'navasthApyaM vahamAnaH 'saH' upAdhyAyAdi zaikSAdInapi sarvAn sAdhUn vandate / tasya ca gacchena sArdhamekatropAzraye ekasmin pArzve zeSasAdhujanAparibhogye pradeze saMvAsaH kartuM klpte| zeSANi tu padAni na kalpante / kAni punastAni ? ityAha [mA. 5137] AlAvaNa paDipucchana, pariyahuTThANa vaMdanaga matte / paDilehaNa saMghADaga, bhattadAna saMbhuMjaNA ceva // vR-AlapanaM sa sAdhubhiH saha na karoti te'pi taM nA''lapanti / sUtrArthayoH zarIrodantasya vA pratipracchanaM sa teSAM na karoti te'pi tasya na kurvanti / evaM 'parivartanam' ekato guNanam 'utthAnam' abhyutthAnaM te api na kurvanti / vandanakaM tu sarveSAmapi sa karoti tasya punaH sAdhavo na kurvanti / "matte"tti khelamAtrAdipratyarpaNaM tasya na kriyate so'pi teSAM na karoti / upakaraNaM parasparaM na pratyupekSante / saGghATakena parasparaM na bhavanti / bhaktadAnamanyo'nyaM na kurvanti / ekatra maNDalyAM na sambhuJjate / yaccA'nyat kiJcit karaNIyaM tat tena sArdhaM na kurvanti // "saMgho na labhai karja-" ityAdigAthAH pAJcikavad draSTavyAH // mU. (114) to no kappaMti pavvAvittae, taM jahA paMDae vAIe kIve // vR- asya sambandhamAha - [ bhA. 5138] na vijaI vaesuM, sajjaM eeNa hoti aNavaDo / duvihammi vi na Thavijjai, liMge ayamanna jogo u // vR- yena taddoSoparato'pi 'sadyaH' tatkSaNAdevAnAcaritatapovizeSo bhAvaliGgarUpeSu mahAvrateSu na sthApyate etena kAraNenAnavasthApya ityucyate, sa cAnantarasUtre bhaNitaH / ayaM punaH 'anyaH '
Page #1206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 155 uddezakaH 4, mUlaM-114, [bhA. 5138) paNDakAdiddhividhe'pi dravya-bhAvaliGge yo na sthApyate sa pratipAdyate / eSa 'yogaH sambandhaH / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-trayono kalpante pravrAjayitum tadyathA- 'paNDakaH' npuNskH| 'vAtiko nAma' yadA svanimittato'nyathA vA mehanaM kASAyitaM bhavati tadAna zaknoti vedaMdhArayituM yAvanna pratisevA kRtA / klIbaH' asamarthaH, sa ca dRSiTklIbAdilakSaNaH / eSa sUtrArthaH / atha bhASyavistaraH[bhA.5139] vIsaMtuapavvajjA, nijuttIe u baniyA puvi| . iha puna tihi adhikAro, paMDe kIve yvaaiiyaa|| pR-'viMzatiH' bAla-vRddhAdibhedAd viMzatisaGkhyAH apravrAjyAH 'pUrva' nAmaniSpanne nikSepe 'niyuktau' paJcakalpe saprapaJcaM varNitAH / iha punastrabhirevAdhikAraH-paNDakena klIbena vAtikena ceti, gurutaradoSaduSTA amI iti kRtvA / / atha pravrAjanAvidhimeva tAvadAha[bhA.5140] gIyatthe pavvAvaNa, gIyatye apucchiUNa cugurugaa| tamhA gIyattharasa u, kappai pavvAvaNA pucchaa| vR- gItArthenaiva pravrajanA kartavyA nAgItArthena yadyagItArtha pravrAjayati tadA caturgurukam / gItArtho'piyadi apRSTvA' pRcchaamntrennprvraajytitdaatsyaapicturgurukaaH| tasmAdgItArthasya pRcchAzuddhaM kRtvA pravrajanA kartuM kalpate / pRcchAvidhizcAyatam-ko'si tvam ? ko vA te nirvedo yena pravrajasi? / / evaM pRSTe sati[bhA.5141] sayameva koti sAhati, mittehi va pucchio uvaaennN| ahavA vilakkhaNehiM, imehi nAuM pariharejjA / / vR-svayameva ko'pi' paNDakaH kathayati, yathA-saddazemanuSyatvemameddazaH trairAzikavedaH samudIrNa iti / yadvA mitraistasya nirvedakAraNamabhidhIyeta / pravrAjakena vA sa evopAyapUrvaM pRSTaH kathayet / athavA 'lakSaNaiH' mahilAsvabhAvAdibhi ebhi' vakSyamANaitviA taM pariharet / / tatra pRcchAM tAvad bhAvayati[bhA.5142] najaMtamanajaMte, nivveyamasaDDe paDhamayo pucche| anAo puna bhannai, paMDAina kappaI amhN|| vR- yaH pravrajitumupasthitaH sa jJAyamAno vA syAdajJAyamAno vA / jJAyamAno nAmaamuko'mukaputro'yam, tadviparIto'jJAyamAnaH / tatra yo jJAyamAnaH sa yadi zrAddhaH zrAvako na bhavati tataH prathamatastaM nirve pRcchet / yaH punarajJAtaH sa samAsena bhaNyate-na kalpate'smAkaM paNDakAdi pravrAjayitum // sa ca yadi paNDakastata evaM cintayati[bhA.5143] nAo bhitti paNAsai, nivveyaM pucchiyA va se mittaa| sAhati esa paMDo, sayaM va paMDotti nivveyaM / / vR-jJAto'syamIbhiritimatvA prnnshyti|athvaayaani "se" tasya mitrAmitAni pRcchayanteeSa taruNa Izvaro nIrogazca vidyate tataH kena nivedana pravrajati? evaM pRSTAni tAni bruvate-eSa paNDaka iti / svayaM vA saH 'paNDako'syaham' iti nirvedaM kathayati // atha pUrvolliGgitAni paNDakalakSaNAni nirUpayati
Page #1207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/114 [bhA.514] mahilAsahAvo sara-vannabheo, meNDaM mahaMtaM mautA ya vaayaa| sasaddagaMmuttamapheNagaMca, eyANi ca ppaMDagalakkhaNANi / / vR-paNDako vakSyamANanItyA mahilAsvabhAvo bhavati / svara-varNabhedazcatasya bhavati / svarabhedo nAma-puruSasya striyAzca svarAd vilakSaNastasya svaro bhavati / varNagrahaNena gandha-rasa-sparzA api gRhyante, tato varNabhedo nAma-varNAdayaH tasya stra-puruSavilakSaNA anyAzA bhavanti / 'meDham' aGgAdAnaM tacca 'mahat' pralambaM bhvti|vaakc mUdukA' komalA bhavati |muutrN sazabdamaphenakaMca bhavati / etAni SaT paNDakalakSaNAni mantavyAni / "mahilAsvabhAvaH' iti padaM vyAcaSTe[bhA.5145] gatI bhave paJcavaloiyaM ca, miduttayA sIyalagattayA y| dhuvaM bhavedokkharanAmadhejo, sakArapaccaMtario ddhkaaro|| vR-gati strIva mandA savinamA ca bhavati / pArvataH pRSThatazca pratyavalokitaM kurvan gcchti| zarIrasya ca tvam mRdvI bhavati / 'zItalagAtratAca' aGgopAGgAnAM zItalaH sparzo bhavati / etAni striyA iva lakSaNAni dRSTvA mantavyam-'dhruvaM' nizcitamayaM vyakSaranAmadheyo bhavet / taccAkSaradvayaM sakArapratyantarito DhakAra iti pratipattavyam, prAkRtazailyA 'saMDhaH' saMskRte tu SaNDaH' iti bhaavH| kiJca[bhA.5146] gai bhAsa vattha hatthe, kaDi paTThibhumA ya kes'lNkaare| pacchanna manjanAni ya, pacchatrayaraMca niihaaro|| vR-"gaI"tti yathA strI tathA zanaiH savikAraM gacchati / strIva bhaassaaNbhaasste| tathA vastra yathA strI tathA paridhatte, zirovA vastreNa sthagayati / "hatthe"tti hastau kUparAdho vinyasya kapolayorvA nivezya jalpati / abhIkSNaM ca kaTIbhaGgakaroti, pRSThaM vA vastraNa susthagitaM karota / bhASamANazca savibhrama bhrayugalamutkSipati, dhU-romANi vAstrasazAni / stravat kezAnAmoTayati / mahilAnAmalaGkArAn pinahyati / pracchanne ca pradeze 'majjanAni' snAnAdIni karoti / pracchannataraMca 'nIhAraH' uccAra-prazravaNAtmakastena kriyate // [bhA.517] purisesubhIru mahilAsusaMkaro pamayakammakaraNo y| tivihammi vi vedammi, tiyabhaMgo hoi kAyavvo // vR- 'puruSeSu' puruSamadhye 'bhIru' sabhayaH zaGkamAna Aste / mahilAsu 'saGkaraH' sammilanazIlo nizaGko nirbhayastiSThati pramadAH-striyaH tAsAMyat karma-NDana-dalana-pacana-pariveSaNodakAharaNapramArjanAdikaM tat svayameva karotiti pramadAkarmakaraNaH, kRt "bahulam" iti vacanAt kartari anttprtyyH| evamAdikaM baahylkssnnNpnnddksymntvym| aabhyntrNtulkssnnNtsytRtiiyvedodyH| sa ca napuMsakavedastravidhe'pi vede bhavati, yata Aha-trividhe'pi vede pratyekaM trikabhaGgaH kartavyo bhavati / katham ? iti ced ucyate-puruSaH puruSavedaM vedayati, puruSaH strIvedaM vedayati, puruSo napuMsakavedaM vedayati, evaM strI-napuMsakayorapi vedatrayodayo mantavyaH / / __ Aha yadyevaM tato yaducyate 'stra-puruSa-napuMsakavedA yathAkramaM phumphakA-davAgni-mahAnagaradAhasamAnAH tadetad vyA-hanyate ? atrocyate [bhA.5148] ussaggalakkhaNaM khalu, phuphaga taha vanadave nagaradAhe /
Page #1208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 157 uddezaka : 4, mUlaM-114, [bhA. 5148] avavAdato u bhaio, ekeko dosu tthaannesu|| vR- iha vivakSitasya vastunaH kAraNanirapekSaM sAmAnyasvarUpamutsarga ucyate, tatastrayANAmapi vedAnAmidamutsargalakSaNameva mantavyam / yathA-strIvedaH phumphakAgnisamAnaH, puruSavedo vanadavAgnisamAnaH, napuMsakavedomahAnagaradAhasamAna iti / apavadatastutrividho'pi vedaH bhaktaH' vikalpitaH / katham ? ityAha-ekaiko vedaH svasthAnaM muktvA itarayorapi dvayoH sthAnayorvartate / yathA-strI strIvedasamAnA vA puruSavedasamAnA vA napuMsakavedasamAnA vA bhavet, evaM puruSanapuMsakayorapi vktvym||ath prakArAntareNa paNDakalakSaNamAha[bhA.5149] duviho u paMDao khalu, dUsI-uvadhAyapaMDao ceva / uvaghAe viya duviho, vee ya taheva uvakaraNe / / vR-dvividhaH khalu paNDakaH, tadyathA-dUSitapaNDaka upaghAtapaNDakazca / dUSitaNDako dvividhaHAsikta upsiktshc| etacca bheddvymrthaadvyaakhyaatm| upaghAtapaNDako'pidvividhaH-vedopaghAte upakaraNopaghAte ca // tatra dUSitapaNDakaM tAvad vyAkhyAnayati[bhA.5150] dUsiyaveo dUsiya, dosu va veesusajjae duusii| dUseti sesae va, dohi va sevijae duusii| vR- dUSito vedo yasya sa dUSitavedaH, eSa dUSita ucyate / "dvayorvA' napuMsaka-puruSavedayoH athavA napuMsaka-strIvedayoryaH 'sajati' prasaGgaM karoti sa prAkRtazailyA dUsI bhaNyate / yo vA 'zeSau' strI-puruSavedau 'dUSayati' nindati sa dUSI / "dvAbhyAM vA' Asyaka-posakAbhyAM yaH sevyate sevate va sa dUSI / / asyaiva bhedAnAha[bhA.5151] Asitto Usitto, duviho dUsI u hoi naayvyo| Asitto sAvadho, aNavacco hoi uusitto|| vR-sa dUSI dvividho jJAtavyo bhavati-Asikta upasiktazca / Asikto nAma 'sApatyaH' yasyApatayamutpadyate, sabIjaiti bhAvaH / yastu 'nirapatyaH' apatyotpAdanasAmarthya vikalaH, nirvIja ityarthaH, sa upasikta ucyate // vyAkhyAto dUSipaNDakaH, athopaghAtapaNDakamAha[bhA.5152] puvi duccinnANaM, kammANaM asubhphlvivaagennN| to uvahammai veo, jIvANaM pAvakammANaM / / vR-pUrvaM 'duzcIrNAnAM durAcArasamAcaraNenArjitAnAM karmaNAmazubhaphalaH 'vipAkaH' udhayo yadA bhavati tato jIvAnAM pApakarmaNAM veda upahanyate / tatra cAyaM dRSTAntaH [bhA.5153] jaha hemo u kumAro, iMdamahe bhuunniyaanimittennN| mucchiya giddho yamao, veo vi ya uvahao tassa // vR-yathA hemo nAma kumAra indramahe samAgatA yA bhrUNikAH-bAlakAstAsAM nimittena 'mUrcchito gRddhaH' atyantamAsaktaH san 'mRtaH' paJcatvamupagataH, vedo'pica tasyopahataH sAta itykssraarth| bhAvArthaH kathAnakAdavaseyaH / taccaidam- hemapure nagare hemakUDo rAyA / hemasaMbhavA bhAriyA / tassa putto varataviyahemasannimo hemo nAma kumaaro|soy pattajovvaNo annayA iMdamahe iMdaTThANaM gao, pecchai ya tattha nagarakulabAliyANaM rUvavaINaM paMcase bali-puSpha-dhUvakaDucchayahatthe / tAo daTuM
Page #1209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/114 sevagapurise bhaNai-kimeyAoAgayAo? kiMvAabhilasaMti? / tehiM laviyaM-iMdaM maggaMtivara sobhaggaM ca abhilasaMti / bhaNiyA ya tena sevagapurisA-ahameesiM iMdena vara datto, neha eyAo aNteurmmi| tehiM tAo ghettuMsavvAoaMteure chuuddhaao|taahe nAgarajano rAyANaM uvaTThiyo-moeha tti| tao rannA bhaNiyaM-kiMmajjhaputto naroyati tuhaM jAmAuo? |to nAgarA tuhikkA tthiyaa| 'eyaranno sammataMti avinappa gayA nAgarA / kumAreNa tA savvA prinniiyaa|so ya tAsu atIva pstto| pasattassa ya tassa savvabIyanIgAlo jaao| tao tassa veovadhAo jAo maoya / anne bhaNaMti-tAhiM ceva 'appaDisevago'tti rUsiyAhiM adAehi maario|| eSa vedopaghAtapaNDaka ucyate / athopakaraNopaghAtapaNDakamAhabhA (5154] uvahaya uvakaraNammiM, sejjAyarabhUNiyAnimitteNaM / to kavilagassa veo, tatio jAo durhiyaaso|| kRzayyAtarabhrUNikAnimittena pUrvam 'upakaraNe aGgAdAnAkhye upahate' chinnesati tataH krameNa kapilasya duradhisahastRtIyo vedojAtaityakSarArthaH / bhAvArthastu kathAnakenocyate-suTThiyA aayriyaa| tersi sIso kavilo nAma khuDDago / so sijjAyarassa bhUNiyAe saha kheDaM kareti / tassa tattheva anjhovavAo jAo / annayA sA sijjAtarabhUNiyA egAgiNI nAtidUre gAvINaM dohaNavADagaM gyaa| sA tao duddha-dahiM ghettUNA''gacchati / kavilo ya taM ceva vADagaMbhikkhAyariyaM gcchti| tenaMtarA asArie anicchamANI balA bhAriyA uppAiyA / tIe kabbaTTiyAe adUre piyA chitte kisiM karei / tIe tassa kahiyaM / tena sA diTThA joNibbheiruhirokkhittA mahIe loliMtiyA ya / so ya kohADahatthagao ruTTho / kavilo ya tenakAleNa bhikkhaM aDituMpaDiniyatto, tena ya dittttho| mUlAo se sAgAriyaM saha jaladharehiM nikaMtiyaM / so ya AyariyasamIvaM na gao, utrikhNto| tassa ya uvagaraNovadhAeNa tatio vedao udino / so junnakoTTiNIe saMgahio / tattha se itthIveo vi udinno / / eSa upahatopakaraNa ucyate / ayaM ca puM-napuMsakavedodayAd AsyaposakapratisevI bhavati,, vedodayaM ca niroDhuM na zaknoti ||tthaa cAtra dRSTAntaH[bhA.5155] jaha paDhamapAusammiM, goNo dhAo tu hriygtnnss| . anusajjati koTTibiM, vAvagnaM dudhigaMdhIyaM // [bhA.5156] evaM tu kei purisA, bhotUNa vi bhoyaNaM ptivisittuN| tAva na hoMti u tuTThA, jAvana paDisevio bhaavo| vR-yathA prathame prAvRSi gauH' balavardo haritatRNasyadhrAto durabhigandhAM vyApannAMca koTimbinIM gAmanusajati, evaM 'kecid' utkaTabedAH puruSA bhojanaM prativiziSTaM snigdha madhura bhuktvA'pi tAvat tuSTA na bhavanti yAvadAsya-posakalakSaNo bhAvo na pratisevito bhavati // evaMvidhaH kadAcidanAbhogena pravAjito bhavet tataH kena hetunA pazcAd jJAyate? ityAha[bhA.5157] gahaNaM tu saMjayassA, AyariyANaM va khippmaaloe| bahiyA va niggayANaM, carittasaMbheyaNI vikahA // vR-sa paNDakaH pravrajitaH san pratisevanAbhiprAyeNa saMyatasya grahaNaM kuryAt / sa ca saMyataH kssiprmaacaaryaannaamaalocyet| yadi nAlocayatitatazcaturguru / athavA pratizrayAntarvirahamalabhamAnaH
Page #1210
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-114, [bhA. 5157] 'bahiH' vicArabhUmau gatAnAM cAritrasambhedinIM vikathAM kuryAt // idameva bhAvayati[bhA.5158] chaMdiya gahiya gurUNaM, jo na kahe jo va sitttthvehejaa| parapakkha sapakkhe vA, jaM kAhiti so tamAvajje / / vR-'chandito nAma' tena paNDakena 'mAM pratisevasva, ahaM vA tvAM pratiseve' ityevaM yo nimantrito yazca sAdhustena gRhItaH, etau dvAvapi yadi gurUNAM na kathayataH 'ziSTe vA kathite yadi gurava upekSA kurvanti tadA sarveSAmapi caturguru / yatra parapakSe svapakSevApratisevanAMkurvansa paNDaka uDDAhAdikaM kariSyati tat te 'Apadyante' prApnuvanti / / "carittasaMbheyaNI vikaha" ti padaM vyAcaSTe[bhA.5159] ityikahAu kahittA, tAsi avanaM puno pgaaseti| samalaM sAvi agaMdhiM, khetoya na eyare taaii| vR-sa paNDakaH strIkathAH kathayati, yathA tAH paribhujyante yad vA sukhaM tatra bhavati / evaM kathayitvA panastAsAmavarNaM prakAzayati, yathA-samalaM zrAvi 'agandhi ca' durgandhaM tadIyaM liGagam, tAsucaparibhujyamanAsu puruSasya khedojAyate, "etare"ttiasmAkaM punarAsyake 'tAni' dUSaNAni na bhavanti // sa ca paNDaka evaMvidhai; kuceSTitairlakSayitavyaH{bhA.5160] sAgAriyaM nirikkhati, taM ca maleUNa jiMghaI hatyaM / pucchati sevimasevI, ativa suhaM ahaM ciya duhA vi|| vR-sAgArikamAtmanaH parasya vA satkamabhIkSNaM nirIkSate / 'taca' sAgArikaM hastena malayitvA taM hastaM jighrati / bhuktabhoginaM ca sAdhuM rahasi pRcchati-napuMsakasya yUyaM gRhavAse sevino vA na vA?, tasmin sevyamAne atIva sukhamutpadyate / tatastasya sAdhorAzayaM jJAtvA bhaNati-ahameva napuMsakaH 'dvidhA'pi' Asyaka-posakAbhyAM pratisevanIyaH / evaM taM paNDakaM jJAtva gurUNAmAlocanIyamiti prkrmH|| [bhA.5161] so samaNasuvihitesuM, paviyAraM katthaI albhmaanno| to seviumAraddho, gihiNo taha annatitthI y|| vR- 'saH' paNDakaH 'zramaNasuvihiteSu' svAdhyAya-dhyAnanirateSu sAdhuSu maithunapravicAraM kutrApyalabhamAnastato gRhiNastathA'nyatIrthinazca pratisevitumArabdhaH / / tatraite doSA bhaveyuH[bhA.5162] ayaso ya akittIyA, tammUlAgaM tahiM pavayaNassa / tesi pi hoi saMkA, savve eyArisA manne / vR"tahiM"ti 'tatra' vivakSite grAmAdau 'tanmUlaM taddhetukaM pravacanasyAyazazcAkIrtizca bhvti| tatrAyazonAma-chAyAghAta, akiirti-avnnvaadbhaassnnm|yec bhaTTa-caTTa nartakaprabhRtayastaMpratisevante teSAmapi zaGkA bhavati-sarve'pyamIzramaNA 'IzAeva' trairAzikA bhvissynti| 'manye' iti nipAto vitarkArthaH ||ayshHpdmkiirtipdN ca vyAcaSTe[mA.5163] erisasevI savve, vi, erisA eriso va paasNddo| so eso na vi anno, asaMkhaDaM ghoDamAIhi // vR-prabhUtajanamIlake loka evaM brUyAt-IzaM-napuMsakaMsevituMzIlaM yeSAMteIzasevinaH, sarve'pyete 'IzAH' trairAzikAH, 'Izo vA' dammabahula eSa pAkhaNDaH / evamayazaHkIrtizabdaH sarvatrApi
Page #1211
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 bRhatkalpa - chedasUtram - 3-4/114 pracarati / sAdhUn vA bhikSA-vicArAdinirgatAn dRSTvA yuvAnaH kelipriyA bruvate - are are bhaTTin ! gomin ! sa eSa zrImandirakArakaH / anyaH prAha- nApyeSa sa iti / athavA te bravIran-samAgacchata samAgacchata zramaNAH ! yUyamapi tAdRzaM tAdRzaM kuruta / evamuktaH kazcidasahiSNastairghoTAdibhiH sahAsaGghaDaM kuryAt / ghoTAH-caTTAH, AdizabdAd ArAmika-miNTha- gopAlAdiparigarahaH // uktaH paNDakaH, atha klIbamAha [bhA. 5164 ] kIvassa gotra nAmaM, kammudaya nirohe jAyatI tatio / tammi vi so ceva gamo, pacchatturasagga avavAde // vR- klIbasya 'gauNaM' guNaniSpannaM nAma, kliSyate iti klIvaH / kimuktaM bhavati ? -maithunAbhiprAye vayasyAGgAdAnaM vikAraM bhajati bIjavindUzca parigalati sa klIbaH / ayaM ca mAhamohakarmodayena bhavati / yadA ca parigalatastasya nirodhaM karoti tadA niruddhavasti kAlAntareNa tRtIyavedo jAyate / sa ca caturdhA ddaSTiklIvaH zabdaklIba AdigdhaklIbo nimantraNAklIbazceti / tatra yasyAnurAgato vivastrAdyavasthaM vipakSaM pazyato mehanaM galati sa dRSTiklIbaH / yasya tu suratAdizabdaM zRNvataH sa dvitIyaH / yastu vipakSeNopagUDho nimantrito vA vrataM rakSituM na zaknoti sa yathAkramamAdigdhaklIbo nimantraNAklIbazceti / caturvidho'pyayamapratisevamAno nirodhena napuMsakatayA pariNamati / 'tasminnapi' klIbe 'sa eva' prAyazcittotsargA 'pavAdeSu gamo bhavati yaH paNDaka syoktaH // gataH klIbaH, atha vAtikaM vyAcaSTe [ mA. 5165 ] udaeNa vAdiyassA, savikAraM jA na tassa saMpattI / taccani-asaMvuDIe, diTThato hoi alabhaMte // vR- yad sanimittenAnimittena vA mohodayena sAgArikaM 'savikAraM' kASAyitaM bhavati tadA na zaknoti vedaM dhArayituM yAvanna 'tasya' pratisevamAnasya samprAptirbhavati, eSa vAtika ucyate / atra ca taccanikenAsaMvRtAyA agAryA pratisevakena dRSTAnto bhavati ego taccanio jalayaranAvArUDho / tattha tassa purao ahAbhAveNa agArI asaMvuDA niviDA / tassa ya taccaniyassa taM daddhuM sAgAriyaM thaddhaM / tena veyaukkaDayAe asahamANeNa janapurao paDigAhiyA agArI / taM ca purisA haMtumAraddhA tahAvi tena na mukkA / jAhe se bIyanisaggo jAo tAhe mukkA / / ayamapi 'alabhamAnaH' aprApnuvan niruddhavedo napuMsakatayA pariNamati / ukto vAtikaH / "ekagrahaNena tajjAtIyAnAM sarveSAmapi gahaNam' iti kRtvA aparAnapi napuMsakabhedAn nirUpayati [bhA. 5166 ] paMDa vAie kIve, kuMbhI IsAlue ti ya / saunI takkammasevI ya, pakkhiyApakkhite ti ya / / vR- paNDaka-vAtika-klIbA anantarameva vyAkhyAtAH / kumbhI dvidhA jAtikumbhI vedakumbhI ca | yasya sAgArikaM bhrAtRdvayaM vA vAtadoSeNa zUnaM mahApramANaM bhavati sa jAtikumbhI / ayaM ca pravrAjanAyAM bhajanIyaH yadi tasyAtimahApramANaM sAgArikAdikaM tadA na pravrAjyate, atheSacchUnaM tataH pravrAjyate / vedakumbhI nAma-yasyotkaTamohatayA pratiseMvanAmalabhamAnasya mehanaM vRSaNadvayaM vA zUyate sa ekAntena niSiddhaH, na pravrAjanIya iti / 'ISyAlurnAma' yasya pratisevyamAnaM dRSTvA IrSyAmaithunAbhilASa utpadyate so'pi niruddhavedaH kAlAntareNa trairAziko bhavati / 'zakunI' vedatkaTatayA
Page #1212
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM - 114, [bhA. 5166 ] 161 , gRhacaTaka ivA'bhIkSNaM pratisevanAM karoti / 'tatkarmasevI nAma' yadA pratisevite bIjanisargo bhavati tadA zvAna iva tadeva jihvayA leDhi evaM vilInabhAvamAsevamAnaH sukhamiti manyate / pAkSikApAkSikastu sa ucyate yasyaikasmin zukle kRSNe vA pakSe'tIva mohodayo bhavati, dvitIyapakSe tu sa svalpo bhavati // [ bhA. 5167 ] sogaMdhie ya Asitte, baddhie cippie tiya / maMtosahiovahate, isisatte devasatte ya // vR- 'saugandhiko nAma ' sAgArikasya gandhaM zubhaM manyate, sa ca sAgArikaM jighrati malayitvA vA hastaM jighrati / "Asitto nAma" strazarIrAsaktaH, sa mohotkaTatayA yonI mehanamanupravizya nityamAste / ete sarve'pi niruddhavastayaH kAlAntareNa napuMsakatayA prinnmnti| eteca paNDakAdayo dazApi pravrAjayitumayogyAH / tathA 'varddhito nAma' yasya bAlasyaiva cchedaM dattvA dvau bhrAtarAvapanItau / 'cipitastu' yasya jAtamAtrasyaivAGguSTha-pradezinI - madhyamAbhirmalayitvA vRSaNadvayaM gAlitam / aparastu mantreNopahato bhavati / anyaH punarauSadhyA upahataH / kazcid RSiNA zapto bhavati-mama tapaHprabhAvAt puruSabhAvaste mA bhUyAt / evamaparo devena ruSTena zaptaH / ete varddhitAdayaH SaDapi yadyapratisevakAstadA pravrAjayitavyAH // athaiteSAM pravrAjane prAyazcittamAha [bhA. 5168 ] dasasu vi mUlA''yarie, vayamANassa vi havaMti caugurugA / sesANaM chaNhaM pI, Ayarie vadaMti caugurugA / / vR- paNDakAdIn AsiktAntAn dazApi napuMsakAn yaH prAjayati tasyA''cAryasya dazasvapi pratyekaM mUlam / teSveva dazasu yo vadati 'pravAjayata' tasyA'pi caturgurukA bhavanti / 'zeSANAM' varddhitAdInAM SanAmapi pratisevakAnAM pravrAjane AcAryasya caturgurukam / yo vadati 'pravrAjayata' tasyApi caturgurukam // atha ziSyaH praznayati [ bhA. 5169 ] thI - purisA jaha udayaM, dhareti jhANovavAsa-niyamehiM / evamapumaM vi udayaM, dharijja jati ko tahiM doso || vR- yathA strI-puruSA dhyAnopavAsa-niyamairupayuktA vedodayaM dhArayanti, evam 'apumAn' napuMsako'pi yadi vedodayaM dhArayet tataH 'tatra' prabrAjite ko doSaH syAt ? // [ bhA. 5170] ahavA tatie doso, jAyai iyaresu kiM na so bhavati / evaM khu natthi dikkhA, saveyayANaM na vA titthaM / - athavA yuSmAkamabhiprAyo bhavet- 'tRtIye' napuMsake vedodaye cAritrabhaGgalakSaNo doSo bhavet, tata ucyate- 'itarayoH ' stra-puruSayorapi vedodaye sa doSaH kiM na bhavati ? / api ca kSINamohAdIn muktvA zeSAH sarve'pi saMsArasthA jIvAH savedakAH, teSAM ca doSadarzanAdeva bhavaduktanItyA nAsti dIkSA, tadabhAvAcca 'na tIrthaM' na tIrthasya santatirbhavati // sUrirAha [bhA. 5171] thI - purisA patteyaM, vasaMta dosarahitesu ThANesu / saMvAsa phAsa diTThI, iyare vatthaMvadito // 20 11
Page #1213
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/114 vR-strI pravrAjitA strINAMmadhye nivasati, puruSaH pravrAjitaH puruSamadhye vasati, evaM tI pratyekaM doSarahiteSu sthAneSu vasataH / itarastu-paNDako yadi strINAM madhye vasati tadA saMvAse sparzato dRSTitazca doSA bhavanti, evaM puruSeSvapi saMvasatastasya doSA bhavanti / vatsA-''mraSTAntazcAtra bhavati-yathA vatso mAtaraM dRSTvA stanyamabhilaSati, mAtA'pi putraM dRSTvA prasnauti; AnaM vA khAdyamAnamakhAdyamAnaM vA dRSTvA yathA mukhaM kliyati; evaM tasya saMvAsAdinA vedodayenAbhilASa utpdyte|bhuktaa-'bhuktbhoginH saadhvovaatmbhilsseyuH| yataevamataH paNDako ndiikssnniiyH| dvitIyapade etaiH kAraNaiH pravrAjaye'pi[mA.5172] asive omoyarie, rAyaDDhe bhae va AgATe / gelana uttimaDhe, nANe tahadasaNa carite // isa pravrAjitaH san azivamupazamayiSyati, azivagRhItAnAM vA pratitarpaNaM kariSyati / evamavamaudarye rAjadviSTe bodhikAdibhaye vA AgADhe glAnatve uttamArthe vA jJAne darzane cAritre vA sAhAyakaM kariSyati / etaiH kAraNaiH paNDakaM pravrAjayet / / athainAmeva gAthAM vyAkhyAti[bhA.5173] rAya(TTha-bhaesuMtANaTTha nivassa ceva gmntttthaa| vijo vasayaMtassava, tappissati vA gilANassa / / vR-rAjadviSTe bodhikAdibhayeca trANArthanRpasya vaaabhigmnaarthm|kimuktNbhvti?-raajdvisstte samApatite dezAntaraM gacchatAM tannistAraNakSama bhakta-pAnAdhupaSTambhaM kariSyati, rAjavallabho vA sa paNDakastato rAjAnamanakUlayiSyati, bodhikAdibhayevAsabalavAn gacchasya pritraannNvidhaasyti| glAnatvadvAre-sapaNDakaH svayameva vaidyo bhavettatoglAnasya cikitsAM kariSyati, yadvA saH tasya' vaidyasyaglAnasyavAvetana-bheSajAdinA 'pratitarpiSyati upkrissyti|vaashbdaaduttmaarthprtiptrsy vA mamAsahAyasya sAhAyyaM kariSyati, svayameva vA'sAvuttamAya pratipastyate / / [bhA.5174] guruNo va appaNo vA, nANAdI giNhamANa tppihiti| caraNe desAvakkami, tappe omA-'sivehiM vaa|| vR- tathA gurorAtmano vA jJAnam AdizabdAd darzanaprabhAvakAni zAstraNi gRhRto'sau bhktpaanaadibhirvstraadibhishcopkrissyti|crnne yatracAritraMpAlayituMna zakyatetatodezAdapakramaNaM kurvatAM maarggraamaadissusvjnaadiblaadbhkt-paanaadibhistskraadirkssnntshcopkrissyti|avmaa'shivyorvaa pratitarpiSyati / atra cAnAnupUrvyA api vastutvakhyApanArtha avamA-'zivadvArayoH paryante vyAkhyAnam // [bhA.5175] eehi kAraNehiM, AgAdehiM tu jo upvvaave| __ paMDAIsolasagaM, kae u ko vigicaNayA / / vR- etaiH kAraNairAgAdvaiH samupasthitairya paNDakAdiSoDazakasyAnyataraM napuMsakaM pravrAjayati tenA''cAryeNa 'kRte' samApite kArye tasya napuMsakasya 'vivecanaM' pariSThApanaM kartavyam / / tatra pravrAjanAyAM tAvad vidhimAha[bhA.5176] duviho jAnamajAnI, ajAnagaM panaveMti u imehiM / janapaccayaTThayAe, najaMtamaNajamANe vi||
Page #1214
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : : 4, mUlaM- 114, [bhA. 5176 ] 163 yU- dvividho napuMsakaH - jJAyako'jJAyakazca / tatra yo jAnAti 'sAdhUnAM trairAzikaH pravrAjayituM na kalpate' sa jJAyakaH, tadviparIto'jJAyakaH / tatra jJAyakamupasthitaM prajJApayanti- bhavAn dIkSAyA ayogyaH, tato'vyaktaveSadhArI zrAvakadharmaM pratipadyasva, anyathA jJAnAdInAM virAdhanA te bhaviSyati / ajJAyakamapyevameva prajJApayanti / athainAM prajJApanAM necchati pravrajyAmevAbhilaSati Atmanazca kiJcidazivAdikaM kAraNamupasthitaM tatastamajJAyakaM janapratyayArtham 'amIbhiH' kaTIpaTTakAdibhiH prajJApayanti / sacAjJAyakastatra janena jJAyamAno'jAyamAno vA syAdubhayatrApyayaMvidhi kartavyaH // [bhA. 5177] kaDipaTTae ya chihalI, kattariyA bhaMDa loya pADhe ya / dhammaka sani rAula, vavahAra vigiMcaNA vihinA // vR- kaTIpaTTakaM sa paridhApayitavyaH / 'chihalI' zikhA tasya sirasi dhAraNIyA / atha necchati tataH karttayA~ 'bhANDena vA' kSureNa muNDanaM vidheyam, loco vA vidhAtavyaH / " pADi "tti paratIrthikamatAdIni sa pAThanIyaH / kRte kArye dharmakathA kartavyA yena liGgaM parityajya gacchati / athaivaM liGgaM na muJcati tataH 'saMjJibhiH zrAvakaiH prajJApanIyaH / atha rAjakulaM gatvA kathayati tato vyavahAro'pi kartavyaH / evaM tasya 'vigiJcanA' pariSThApanA 'vidhinA' vakSyamANanItyA vidheyA / eSa dvAragAthAsamAsArthaH / ! sAmpratamenAmeva vivRNoti [bhA. 5178 ] kaDipaTTao abhinave, kIrai chihalI ya amha' vevA''sI / kattariyA maMDaM vA, anIcche ekkekkaparihAnI || vR-kaTIpaTTako'bhinavapravrajitasya tasya kriyate na punaragrAvapUrakaH, zirasi ca 'chihalI nAma' zikhA dhriyate / yadi brUyAt- kiM mamAgrAvapUrakaM sarvamuNDanaM vA na kuruta ?; tato vRSabhA bhaNantiasmAkamapi prathamamevameva kRtamAsIt / tacca muNDanaM kartaryA kartavyam, atha necchati tataH 'bhANDena' kSureNa, kSuramapyanicchato locaH kartavyaH / evamekaikaparihANirmantavyA / zikhA tu sarvatrApi dhAraNIyA / [mA. 5179] chihaliM tu anIcchaMte, bhikkhugamAdImataM pa'nIcchaMte / parautthiyavattavvaM, ukkamadAnaM sasamae vi // vR- atha zikhAmapi necchati tataH sarvamuNDanamapi vidhIyate / pAThastu-dvividhA zikSA grahaNe Asevane ca / AsevanAzikSAyAM kriyAkalApamasau na grAhyate / grahaNazikSAyAm-bhikSukAHsaugatAsteSAm AdizabdAt kapilAdInAM ca paratIrthikAnAM matamadhyApyate; atha tadapi necchati tataH zRGgArakAvyaM pAThyate, tadapyanicchantaM dvAdazAGgeyAni paratIrthikavaktavyatAnibaddhAni sUtrANi tAni pAThayanti, tAnyapyanicchataH svasamayasyAlApakA utkrameNa vilulitA dIyante / AsevanAzikSAyAM vidhimAha [bhA. 5180 ] vIyAra- goyare dherasaMjuo ratiM dUre taruNANaM / gAha mamaM pi tato, terA gAheti jatteNaM // vR- vicArabhUmiM gacchan gocaraM vA paryaTana sthavirasAdhusaMyukto hiNDApyate / rAtrI taruNAnAM dUre kriyate / taM ca sAdhavo na pAThayanti tato yadi brUyAt-mAmapi pAThaM grAhayata, tataH sthavirAH sAdhavo yalena grAhayanti // kiM tat ? ityAha [ bhA. 5181] veraggakahA visayANa niMdaNA uTTha-nisiyaNe guttA /
Page #1215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/114 cukca-khaliesu bahuso, sarosamiva codae trunnaa|| kR-yAni sUtrANi vairAgyakathAyAMviSayanindAyAMca nibaddhAni tAni grAhyate, athavA vairAgyakathA viSayanindA ca tasya purataH kthniiyaa|uttisstthnto niSIdantazca sAdhavaH 'guptAH' susaMvRtA bhavanti yathA'GgAdAnaM sa na pshyti| tasya yadi sAmAcAryAM cukla-skhalitAni bhavanti; cukaM nAma-vismRtaM kiJcit kAryam, skhalitaM tadeva vinaSTam; tato ye taruNAste saroSamiva taM paruSavacobhirbahuzo nodayanti yena taruNeSu nAnubandhaM gacchati // atha dharmakathApadaM vyAcaSTe[bhA.5182] dhammakahA pADhinati, kayakajA vA se dhmmmkkhNti| mA hana paraM pi logaM, anuvvatA dikkha no tujhaM / / dR-dharmakathAH vA sa pAThyate / 'kRtakAryA vA' yena kAryeNa dIkSitastaM samApitavantaH "se" tasya dharmamAkhyAnti, yathA-mahAbhAga! rajoharaNAdi liGgaM dhArayan parabhave bodherupaghAtakaraNAya tvaM vartase, tatomAparamapi lokaM 'hana' vinAzaya, muJca rajoharaNAdi liGgam, tavANuvratAni dhArayituM budhyante na dIkSA / / evaM prajJApito yadi muJcati tadA laSTam, atha na muJcati tataH[bhA.5183] sani kharakammiovA, bheseti kato idhesa kNcikko| nivasiDhe vA dikkhito, etehiM anAte pddiseho|| vR-yaH kharakarmikaH saMjJI sa pUrvaM prajJApyate-asmAbhi kAraNe trairAzikaH pravrAjitaH, sa idAnIM liGgaM necchati parityaktuM tato yUyaM prajJApayata / evamukto'sAvAgatya gurun vanditvA sarvAnapi sAdhUna nirIkSate, tatastaM paNDakaM pUrvakathitacikairupalakSya bhUmitalAsphAlana-ziraHkampanakharaddaSTinirIkSaNa-parupavacanarbheSayati-kuta eSaH 'iha' yuSmAkaM madhye 'kaJcitkaH' napuMsakaH ? iti; taM ca bravIti-apasara sAmpratamitaH, anyathA vyaparapayiSyAmi bhavantam / evamukto'pi yadi liGgaM na muJcati, kharakarmikasya vA zrAvakasyAbhAve yadi nRpasya kathayati-ahametairdIkSitaH sAmprataM punaH parityajanti; tato vyavahAreNa jetavyaH / katham ? ityAha- yadyasau janenAjJAto dIkSitastataH pratiSedhaH kriyate, 'nAsmAbhirdIkSitaH' iti apalapyata ityarthaH ||athaasau brUyAt. [bhA.5184] ajjhAvio mi etehi ceva paDisedho kiMva'dhIyaM te / ____ chaliyAtikahaM kahati, kattha jatI kattha chliyaaii|| vR-ahametairevAdhyApitastato'pipratiSedhaH kArya, na kimapyasmAbhiradhyApita ityarthaH / athavA vaktavyam-kiM tvayA'dhItam ? / tato'sau chalitakAvyAdikathAmAkarSat tatra vaktavyam-kutra yatayaH? kutra ca chalitAdikAvyakathA ?, sAdhavo vairAgyamArgasthitAH zRGgArakathAM na paThantina vA pAThayanti // vayamIzaM sarvajJabhASitaM sUtraM paThAmaH[bhA.5185] puvAvarasaMjuttaM, veraggakaraMsataMtamaviruddhaM / porANamaddhamAgahabhAsAniyataM havati suttaM // vR- yatra pUrvasUtranibandhaH pAzcAtyasUtreNa na vyAhanyate tat pUrvAparasaMyuktam / 'vairAgyakaraM' vissysukhvaimukhyjnkm| svatantreNa svasiddhAntenasahAviruddhaMsvatantraviruddham, 'sarvathA sarvakAlaM sarvatra nAstyAtmA' ityAdisvasiddhAntavirodharahitamityarthaH / 'porANaM nAma' purANaiH-tIrthakaragaNadharalakSaNaiH pUrvaparuSaiH praNItam / ardhamAgadhabhASAniyatamiti prakaTArthama /
Page #1216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 165 uddezaka : 4, mUla-114, [bhA. 5185] evaMvidhamasmadIyaM sUtraM bhavati / kiJca[bhA.5186] je suttaguNA bhaNiyA, tavivarIyAiM gAhae puci / nitthinakAraNANaM, sacceva vigiMcaNe jayaNA // khu-ye sUtrasya guNAH "niddosaM sAravaMtaMca, heujuttmlNkiyN|" ityAdayaH pIThikAyAM bhaNitAH 'tadviparItAni tadguNavikalAni sUtrANi pUrvameva taM grAhayet / tataH 'nistIrNakAraNAnAM' samAptavivakSitaprayojanAnAM saiva "vivecane' pariSThApane yatanA bhavati / / evaM vyavahAreNa pariSThApanavidhiruktaH / yastu vyavahAreNa na zakyate parityaktuM tasyAyaM vidhiH[bhA.5187] kAvAlie sarakkhe, tacaniya vasabha liMgarUveNaM / vaDuMbagapabbaie, kAyabva vihIe vosirnnN|| vR-gItArthA avikAriNo vRSabhA ucyante, te kApAlika-saraska-tatranikaveSagrahaNena taM pariThApayanti / yaH vaDumbakaH-bahusvajanaHpravrAjitastasyaivaMvidhena vidhinA vyutsarjanaM krtvym| etadeva bhAvayati[bhA.5188] nivavallaha bahupakkhammi vA vitaruNavisahAmiNaM biMti / bhinnakahA obhaTThA, naghaDai iha vacca paratitthiM // vR-yo nRpasya vallabho bahupAkSiko vA-prabhUtasvajana-mitravargastayorayaM pariThApane vidhiH-yadA napuMsako rahasi taruNabhikSumavabhASate bhinnakayAM vA karoti tadA te taruNavRSabhA idaM bruvate"iha yatInAM madhye IzaMna ghaTate, yadi tvamIzaMkartukAmo'si tata uniSkramaNaM kuruparatIrthikeSu vA vraja / / tato yadi brUyAt[mA.5189] tumae samagaM AmaM, ti niggao bhikkhmaailkkhnnN| nAsati bhikkhugamAdisu, choDhUNa tato vi hi plaati|| vR-'tvayA samamahaM paratIrthikeSu gamiSyAmi' evamuktaH sa taruNavRSabha Amamiti bhaNitvA nirgacchati / nirgatazca bhikSukAdiveSeNa gatvA teSu bhikSukAdiSu prakSipya nazyati / yaH punastatra nIto'pitaMsAdhUnamuJcatitaMrAtrau suptaM matvA tataeva' bhikSukAdisthAnAtpalAyate,bhikSAdilakSyeNa vA nirgato nazyati ||to no kappaMti. mU.(115) evaM muMDAvittae sikkhAvittae uvaThThAvittae saMbhuMjittae saMvAsittae taMjahApaMDae vAie kIve dR-yathaite paNDakAdayastrayaH pravrAjayituMna kalpante evameta eva kathaJcit chalitena pravrAjitA api santaH 'muNDApayituM zirolocena luJcituMna klpte|evN zikSApayituM pratyupekSaNAdisAmAcArI grAhayitum 'upasthApayituM' mahAvrateSu vyavasthApayituM 'sambhoktum ekamaNDalIsamuddezAdinA vyavahArayituM 'saMvAsayitum' AtmasamIpe Asayitumiti sUtrArthaH ||ath bhASyam[bhA.5190] pavvAvio siyatti u, sesaM panagaM anaayrnnjoggo| ____ ahavA samAyaraMte, purimapada'nivAritA dosaa|| vR-sapaNDakaH 'syAt kadAcidanAbhogAdinA pravAjito bhavet, itizabdaH svruuppraamaarthH| evaM pravAjito'pi yadi pazcAd jJAtastadA "sesaMpaNagaM"ti vibhaktivyatyayAt 'zeSapaJcakasya'
Page #1217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 bRhatkalpa chedasUtram -3-4/115 muNDApanAdilakSaNasyAnAcaraNayogyaH, na tadAcaraNIyamiti bhAvaH / atha lobhAdhabhibhUtatayA tadapi samAcarati tataH pUrvasmin-pravrAjanAkhye pade ye pravacanApayazaHpravAdAdayo doSA uktAste anivAritAH, tadavasthA eva mantavyA iti bhaavH|| [bhA.5199] muMDAvio siya tIsa sesacaukkaM annaayrnnjoggo| * ahavAsamAyaraMte purimapada'nivAriyA dosA / / -anAmogAdinA muNDApito'pisyAt tataH 'zeSacatuSkasya zikSApanAdilakSaNasyAcaraNe ayogyaH / atha samAcarati tataH puurvpddossaaanivaaritaaH||evN tisrogAthA vaktavyAH, yathA[bhA.5192] sikkhAvio siyattI, sesatigassA anaayrnnjoggo| ahavAsamAyaraMte, purimapada'nivAriyA dosA // [bhA.5193] uvaThThAvio siyattI, sesadugassA anAyaraNajoggo / ahavA samAyaraMte, purimapada'nivAriyA dosaa| [mA.5194] saMma~jio siya tI, saMvAseuM anaayrnnjoggo| ahavA saMvAsiMte, purimapada'nivAriyA dosA / / vR-evaM SaDvidhasacittadravyakalpasUtrANi krameNa bhavanti / tathA cAtrAmI dRSTAntAH[bhA.5195] mUlAto kaMdAdI ucchuvikAro yajaha rsaadiiyaa| mippiMDa-gorasANa ya, hoti vikArAjaha kameNaM / / [mA.5196] jaha vA nisegamAdI, gabbhe jAtassa naammaadiiyaa| hoti kamA logammiM, taha chabbiha kappasuttA u|| vR-yathA mUlAtkanda-skandha-zAkhAdayo bhedAHkrameNa bhavanti, ikSuvikArAzcarasa-kakkabAdayo yathAkrameNajAyante, mRtpiNDasya vAyathAsthAza-koza-kuzUlAdayo gorasasya ca dadhi-navanItAdayo vikArA yathA krameNa bhavanti, yathA vA garne praviSTasya jIvasya niSeka:-ojaH-zukrapudgalAharaNalakSaNastadAdayaHAdizabdAtkalalA-'rbuda-pezIprabhRtayaH paryAyA bhavanti, jAtasya vA tasyaiva 'nAmAdayaH' nAmakaraNa-cUDAkaraNaprabhRtayaHkramAdyathA loke bhavanti, tathA SaDavidhakalpasUtrANi yathAkramamAvipravrAjanAdiSaTkaviSayANi krameNa bhavanti // mU. (116)tao nokappaMti vAittae, taMjahA-avinIe, vigaIpaDibaddhe, aviosviypaahudde| tao kappati vAittae, taMjahA-vinIe, novigaIpaDibaddhe, viosviypaahudde|| asya sambandhamAha[mA.5197] paMDAdI paDikuTThA, chaviha kappammimA vidittevaM / avinIyamAdititayaM, pavAdae esa sNbNdho|| dR-paNDakAdayastraya eva SaDvidhe sacittadravyakalpe pratikuSTAH nApare kecita, evaM viditvA 'mA avinItAditritayaM pravAcayed' iti kRtvA prastutasUtramArabhyate / eSa sambandhaH / / prakArAntareNa sambandhamAha[mA.5198] sikkhAvaNaM ca mottuM, aviniyamAdINa sesagA tthaannaa| __negaMtA paDisiddhAsa ayamaparo hoi kappo u||
Page #1218
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-116, [bhA. 5198] 167 -ye pUrvasUtre SaT pravrAjanAdayo dravyakalpAH pratipAditAH teSAM madhyAdekAM grahaNazikSApaNAM muktvA zeSANi sthAnAni avinItAdInAMtrayANAM naikAntena pratiSiddhAni / grahaNazikSApratiSedhArtha tu prastutaM sUtramArabhyate / ayamaparaH sambandhasya 'kalpaH' prakAro bhavati / / anenAyAtasyAsya vyAkhyA-trayo no kalpante vAcayituM' sUtraM pAThayitumarthaM vA zrAvayitum / tadyathA-'avinItaH' sUtrA-'rthadAturvandanAdivinayarahitaH / vikRtipratibaddhaH ghRtAdirasavizeSagRddhaH, anupaghAnakArIti bhAvaH |avyvshmim-anupshaantNpraabhRtmivpnaabhRtN-nrkpaalkaushlikNtiivrkrodhlkssnnNysyaasii avyavazamitaprAbhRtaH / / etadviparItAstu trayo'pi kalpante vAcayitum / tadyathA-vinIto novikRtipratibaddho vyavazamitaprAbhRtazceti sUtrArthaH // atha niyuktivistaraH[bhA.5199] vigai avinIe lahugA, pAhuDa gurugA ya dosA ANAdI / soya iyare ya cattA, bitiyaM addhaannmaadiisu|| kR-vikRtipratibaddhamavinItaMca vAcayatazcaturlaghukAH avyvshmitpraabhRtNvaacytshcturgurukaaH| AjJAdayazca doSAH / sa ca 'itare ca' sAdhavaH parityaktA bhavanti / tatra sa tAvad vinayamakurvan jJAnAcAraM virAdhayatIti kRtvAparityaktaH, itareca tamavinItaM dRSTava vinayaMna kurvantIti prityktaaH| dvitIyapadamatra bhavati-adhvAdiSu vartamAnAnAM yo'vinItAdirapyupagrahaM karoti sa vAcanIyaH / eSA niyuktigAthA / / enAmeva bhASyakRd vivRNoti[mA.5200] avinIyamAdiyANaM, tiNha vibhayaNA u aTThiyA hoti / paDhamagabhaMge suttaM, paDhamaM bitiyaM tu crimmmi|| vR-avinItAdInAMtrayANAmapipadAnAMaSTikA bhajanA bhavati, aSTabhaGgItyarthaH / yathA-avinIto vikRtipratibaddho'vyavazamitaprAbhRtaH 1 avinIto vikRtipratibaddho vyavazamitaprAbhRtaH 2 ityAdi yAvadaSTamo bhaGgo vinIto vikRtyapratibaddho vyavazamitaprAbhRtazceti / atra ca prathame bhaGge prathamasUtra nipatati, 'carame aSTame bhaGge dvitIyaM sUtramiti / atha trayANAmapi vAcane yathAkramaMdoSAnAha[bhA.5201] iharA vitAva thabmati, avinIto laMbhito kimu suenn| mA naTTho nassihitI, khae va khArAvaseo tu|| pR-'itarathA'pi' zrutapradAnamantareNApitAvadavinItaH stabhyate' stabdho bhavati kiM punaH zrutena lambhitaH san?, mahimAnamiti zeSaH / ataH svayaM naSTo'sau anyAnapimAnAzayiSyati, kSate vA kSArAvaseko mA mUditi kRtvA nAsau vAcanIyaH ||api ca. [bhA.5202] gojUhassa paDAgA, sayaM payAtassa vaDDayati vegN| dosodae ya samaNaM, na hoina nidAnatulaM vA // vR-iha gopAlako gavAmagrato mUtvA yadA patAkAM darzayati tadAtAH zIghrataraM gacchantIti zruti; tato goyUthasya svayaM prayAtasya yathApatAkAvegaMvardhayatitathA durvinItasyApizrutapradAnamadhikataraM durvinayaM vardhayati / tathA doSANAM-rogANAmudaye 'caH' samucye 'zamanam' SadhaM na dIyate, yatazca nidAnAdutthito vyAdhitattulyaM-tatsaddazamapi vasturogavRddhibhayAna dIyate; yadvA doSodaye dIyamAnaM zamanaMna nanidAnatulyaM bhavati, kintu bhavatyeva, tato na dAtavyam evamasyApi durvinayadoSabhare vartamAnasya zrutauSadhamahitamiti kRtvA na devam / /
Page #1219
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/116 [bhA.5203] vinayAhIyA vijA, deti phalaM iha pare ya logmmi| na phalaMti vinayahInA, sassANi va toyhiinnaaii| vR- vinayenAdhItA vidyA iha paratra ca loke phalaM dadati, janapUjanIyatA-yazaH pravAdalAbhAdikamaihikaM nizreyasAdikaM cA''muSkikaM phalaM DhokayantIti hRdayam / vinayahInAstu tA adhItA na phalanti, sasyAnIva toyahInAni-yathA jalamantareNa dhAnyAni na phalanti // atha vikRtipratibaddhamAha[bhA.5204] rasalolutAi koI, vigatina muyati daDho vi dehennN| abhaMgeNa va sagaDaM, na calai koI vinA tiie| kR- rasalolupatayA kazcid dehena Dho'pi vikRtiM na muJcati sa vAcayitumayogyaH / kazcit punarabhyaGgena vinA yathA zakaTaM na calati tathA 'tayA' vikRtyA vinA nirvoDhuM na zaknoti tasya gurUNAMmanujJayA vidhinA gRhNato vAcanA dAtavyeti / / kiJca[mA.5205] ussaggaM egassa vi, ogAhimagasa kAraNA kunnti| giNhati va paDiggahae, vigatiM vara me visjjitaa| yogaM vahamAnaH kazcidekasyApyavagAhimasya kAraNAd vikRtyanujJApanAviSayaM kAyotsarga kroti|prtigrhe vA vikRtigRhNAti, varamamunA'pyupAyename vikRti visrjyitaarH||evN mAyAM kurvataH kiM bhavati? ityAha[mA.5206] atavo na hoti jogo, na ya phalae icchiyaM phalaM vijaa| ____ avi phalati viulamaguNaM, sAhanahInA jahA viJjA // kR'atapAH' tapasA vihInaH 'yogaH' zrutasyoddezanAdivyApAroM na bhavati / na ca tapasA vinA gRhyamANA 'vidyA' zrutajJAnarUpA 'IpsitaM' mano'bhipretaM phalaM phalati, 'api' iti abhyuccaye, pratyuta vipulam 'aguNam' anarthaM phalati / yathA sAdhanahInA vidyA, yasyAH prajJaptiprabhRtikAyA vidyAyA upavAsAdiko yaH sAdhanopacAraH sA tamantareNa gRhyamANeti bhaavH|| athAvyavazamitaprAbhRtaM vyAcaSTe[bhA.5207] appe vipAramANiM, avarAdhe vayatikhAmiyaMtaM c| bahuso udIrayaMto, aviosiyapAhuDo sa khalu // vR-'alpe'pi' paruSabhASamAdAvaparAdhe "pAramANi" paramaM krodhasamuddhAtaM yo vrajati, 'tacca' aparAdhajAtaM kSAmitamapi yo bahuza udIrayati sa svalvavyavazamitaprAbhRta ucyate / / asya vAcane doSAnAha[mA.5208] duvidho u pariccAo, iha codaNa kalaha devycchlnaa| paralogammiya aphalaM, khittammi va Usare bIjaM // vR- durvinItAderapAtrasya vAcanAdAne 'dvividhaH parityAgaH' iha-paralokabhedAd bhavati / tatrehalokaparityAgo nAma-sa yadi smAraNAdinA preryate tadA kalahaM karoti, apAtravAcanena ca prmttNpraantdevtaachlyet| paraloketu parityAgaH-tasya zrutapradAnaM aphalaM' sugati-bodhikAlAbhAdikaM pAratrikaM phalaM na prApayati, USara iva kSetre bIjamuptaM yathA niSphalaM bhvti||
Page #1220
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-116, [bhA. 5208] 169 "so ya iyare ya cattA" iti padaM vyAkhyAti[bhA.5209] vAijaMti apattA, hanudAni vayaM pi erisA homo| iya esa parighAto, iha-paraloge'navatthA y|| vR-sa tAvad jJAnAcAravirAdhakatayA saMsAraMparibhramatIti parityaktaH / itare'pi sAdhavastAn vAcyamAnAn dRSTavA cintayanti-aho! apAtrANyapi yadi vAcyante "hanudAni"ti tataH sAmprataM vayamapIddazA bhavAmaH; "iya" evaM teSAmapi duniyAdIpravartamAnAnAmiha-paralokayoH parityAgaH kRto bhavati / anavasthA caivaM bhavati, na ko'pi vinayAdikaM karotItyarthaH / / atha "dvitIyapadamadhvAdiSu bhavati' iti yaduktaM tad vyAcaSTe[bhA.5210] addhANa-omAdi uvaggahammiM, vAe apattaM pitu vttttmaannN| vucchijjamANammi va saMthare vI, annAsatIe vitu taM pivaae| vR-adhvani vAavamaudarye vA AdizabdAd rAjadviSTAdiSuvA bhakta-pAnAdinA gacchasyopagrahe vartamAnam 'apAtramapi' durvinItAdikaM labdhisampannaM vAcayet / athavA kimapyapUrva zrutaM tasyA''cAryasya samasti, pAtrabhUtazca ziSyo na prApyate, taccAnyatrAsakAmyamANaM vyavacchidyate, tataHsaMstaraNe'piapAtraM vAcayet / yadvA nAsti tasyAnyaH ko'pi ziSyastato'nyasyAbhAve 'mA sUtrArtho vismaratAm' iti kRtvA 'tamapi' apAtrabhUtaM vAcayet / / mU. (117) tao dussannappA patrattA, taM jahA-duDhe mUDhe buggaahie| vR.asya sambandhamAha[bhA.5211] sammatte vi ajoggA, kimu dikkhaNa-vAyaNAsa dutttthaadii| dussannappAraMbho, mA moha parissamo hojjA // vR-duSTAdayastrayaH samyaktvagrahaNe'pyayogyAH kiM punardIkSaNa-vAcanayoH?,atasteSAMprajJApane 'moghaH' niSphalaH prajJApakasya parizramo mA bhUditi duHsaMjJApyasUtramArabhyate / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-trayaH duHkhena-kucchreNa saMjJApyante-pratibodhyanta iti duHsNjnyaapyaaHprjnyptaaH| tadyathA-'duSTaH' tattvaM prajJApakaM vA prati dveSavAn, sa cAprajJApanIyaH, dveSeNopadezApratipatteH / evaM 'mUDhaH'guNa-doSAnabhijJaH / vyudgrAhitonAma' kuprajJApakaDhIkRtaviparItAvabodhaH / eSa suutraarthH| atha bhASyavistara:[mA.5212] dussanappo tiviho, duTThAtI duTTo vannito puTviM / mUDhassa ya nikkhevo, aTThaviho hoi kaayvyo|| vR-duHsaMjJApyo duSTAdibhedAt trividhH| tatra duSTaH 'pUrva pArAJcikasUtreyathA varNitaH tathA'trApi mantavyaH / mUDhasya punaraSTavidho nikSepo vakSyamANanItyA kartavyo bhvti|| tatra padatrayaniSpannAmaSTabhaGgI tAvadAha[mA.5213] . duDhe mUDhe vugAhie ya bhayaNA u ahiyA hoi / paDhamagabhaMge suttaM, paDhamaM viiyaM tu carimammi // vR-duSTo mUDho vyudgrAhita iti tribhi padairaSTikA bhajanA bhavati, aSTau bhaGgA ityarthaH / atra ca prathame bhaGge prathamaM sUtraM nipatati, 'carame' aSTame bhale 'aduSTo'mUDho'vyugrAhitaH' ityevaMlakSaNe
Page #1221
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/117 'dvitIyaM' kSyamANaM sUtramiti / / atha mUDhasyASTadhA nikSepamAha [ bhA. 5214] davva disi khetta kAle, gaNaNA sArikkha abhibhave vede / vuggAhaNamantrANe, kasAya matte tha mUDhapadA / / vR- dravyamUDho digmUDhaH kSetramUDhaH kAlamUDho gaNanAmUDhaH sAdhzyamUDho'bhibhavamUDho vedamUDhazcetyaSTadhA mUDhaH / tathA "buggAhaNa "tti vyudgrAhaNAmUDho vyAdugrAhita iti caiko'rthaH sa ca vakSyamANadvIpajAtavaNiksutAdivat / "antrANi "tti naJaH kutsArthatvAd 'ajJAnaM' mithyAjJAnam, tacca bhArata- rAmAyaNAdiku zAstrazrutisamuttham, tena yo mUDhaH so'pi vyudgrAhito bhaNyate / 'kaSAyamUDhaH' tIvrakaSAyavAn, sa ca kaSAyaduSTe sarSapanAlAdidhTAntasiddhe'ntarbhavati / 'matto nAma' yakSAvezena mohodayena vA unmattIbhUtaH, sa ca abhibhvmuuddh-vedmuuddhaadaavvtrtiiti| etAni mUDhapadAni bhavantIti dvAragAthAsaprArthaH / sAmpratamenAmeva vivRNotidhUmAdI bAhirato, aMto dhatturagAdiNA davve / jo davvaM va na jANati, ghaDigAvoddo vva dinaM pi // [mA. 5215] vR- iha yo bAhyenAbhyantareNa vA dravyeNa mohamupagataH sa dravyamUDha ucyate / tatra bAhyato dhUmAdinA''kulito yo muhyati, 'antaH' abhyantare ca dhattUrakeNa madanakodravodanena vA bhuktena yo muhyati / athavA yaH pUrvadRSTaM dravyaM kAlAntare dhTamapi na jAnIte sa dravyamUDhaH / ghaTikAvodravat egassa vANiyassa pavasiyassa majjA paMDaraMgeNa samaM saMpalaggA / paMDaraMgeNa bhannati - anibbuyae hiyae kerisI ratI ?, viviktavisrambharaso hi kAmaH, to nssaamo| 'mA ya ayaso hohiti' ti anAhamaDayaM choDhuM palIvittA naTThANi gaMgAtaDaM gayAI / so vaNito annayA Agao gharaM dahaM pAsittA tAniya aTThiyANi roviumaaddhtto| bhajjAsinehAnurAgeNaM 'eyANi aTTINi se gaMgaM nemi' tti tAni anAhamaDaya'TThiyANi ghaDiyAe choDhuM gaMgaM gato / tIe bhajjAe ya diTTho, na ya saMjANati / tAe pucchio ko tumaM ? / tena akkhAyaM pavasiyassa gharaM dahUM, bhajjA ya me daDDhA, tato mae bhajJjAnurAgeNaM 'tAni aTThiyANi gaMgaM nemi' tti Agato, 'gaMgAe chUDhehiM sugatiM jAhiti' evaM pita se seyaM karemi / tIse anukaMpA jAyA / tIe bhaNiyaM ahaM sA tava majjA / na pattiyati / eyANi aTTiyANi kiM alikkayANi ? / bahuvihaM bhannamANo jAhe na pattiyati tAhe tIe jaM puvviM kIliyaM jaMpiyaM bhutaM evamAda savvaM sAbhinnANaM saMvAdiyaM tAhe pattijio / esa davvamUDho / atha digmUDha kSetramUDha-kAlamUDhAnAha [ bhA. 5216] disimUDho puvvA'vara, mannati khette tu khetavaccAsaM / diva-rAtivivaccAso, kAle piMDAradiTThato // ghR- digmUDho nAma viparItAM dizaM manyate, yathA- pUrvAmaparAmiti / kSetramUDhaH kSetraM na jAnAti, kSetrasya vA viparyAsaM karoti, viparItamavabudhyate ityarthaH, rAtrI vA parasaMstArakamAtmIyaM manyate, eSa kSetramUDhaH / kAlamUDho divasaM rAtriM manyate / atra piNDAradhSTAntaH- ego piMDArago ubmAmigAsuto abhavaddale mAhisadadhiduddhaM nisaDhaM pAuM divasato sutto| tao uTThio niddAcamaDhito jonhaM mannamANo divA caiva mahisIo gharesu choDhUNa ubbhAmigAdharaM paTThito / 'kimeyaM ?' ti jaNakalakalo jAto tao vilakkhIbhUo ti / evaM diya-rAivivazvAsaM kuNaMto kAlamUDho bhannai || gaNanAmUDhaM
Page #1222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 171 uddezaka : 4, mUlaM-117, [mA. 5216] sAdRzyamUDhaM cAha[bhA.5217] UnAdhiya mannato, uTTArUDho vagaNaNato mUDho / sArikkha thANu puriso, kuddubisNgaamdittuNto|| vR-yogaNayanUnamadhikaM vAmanyate sa uSTrArUDha iva gaNanAmUDho bhaNyate |jhaa-ego uTTapAlo uddIo egavIsaM rakkhai / annayA uTTIe ArUDho gaNito jattha ArUDho taM na gaNei, sesA vIsaM gaNei / puno vi gaNei vIsaM / 'nasthi me ego uTTo tti anne pucchai / tehiM bhaNito jatthArUDho si esate igviisimo|saadhshymuuddho yathAsthANuMpuruSaM mnyte|anc kuTumbinI-mahattara-senApatI tayoH saGnAmeNa dRSTAntaH- ego gAmo coraseNAvaiNA corehiM samaM AgaMtUNa rattIe hato / tatthaya gAme jo mahattaro so tattha coraseNAvaissa sriso| tao saMgAme uvaTThie corasenAvaI mArito, gAmillaehiM 'mahayaro'tti mantramANehiM daDdo / corehiyagAmamahayaro 'senAvaitti kAu palliM niio| so bhaNati-nAhaM seNAhiyo / corA bhaNaMti-esa raNapisaio tti palavai / anayA so nAsiuM sagAmaM gato / te bhaNaMti-ko si tuma? peto pisAo vA tena paDirUveNa Agao? / tao sAbhinnANe kahie pacchA sNghio|ubho visayaNA sArikkhamUDhA / / athAbhibhavamUDhamAha[bhA.5218] abhibhUto sammujjhati, satya-'ggI-vAdi-sAvayAdIhiM / abbhudaya anaMgaratI, vedammitu raaydittuNto|| vR-saGgrAmAdau khaGgAdinA zastraNa, pradIpanake vA agninA, vAdakAle vA vAdinA, araNyevA zvApada-stenAdibhizcAbhibhUto yaH sammuhyati so'bhibhvmuuddhH|vedmuuddhstus ucyateyaH abhyudayena' atIvavedodayena 'anagaratim' anaGgakrIDAM karoti / rAjadRSTAntazcAtrabhavati- jahA AnaMdapuraM nagaraM / jitArI raayaa| vIsatthA bhAriyA / tassa putto anaMgo nAma bAlate acchirogeNa gahito nicaM ruyaMto acchati / atrayA jananIte naginiyAe ahAbhAvena jAnu-UruaMtare choDhuM uvagUhito / do vi tesiM gujjhA paropparaM samapphiDitA, taheva tuNhikko Thito / laddhovAyA ruvaMtaM puno puno taheva kareti / so vihAyati ruyaMto / pavaDDamANo tattheva gityo / mAtue vi anuppiyaM / pitA se mato / so rajje Thito tahAvitaM mAyaraM paribhuMjati / sacivAdIhiM vucchamANo vinI tthito|| pUrvoktaM vakSyamANaM cArthaM saGgrahItumimAM gAthAmAha[bhA.5219] rAyA ya khaMtiyAe, vaNi mahilAe kulA kuTuMbimmi / dIve ya paMcasele, aMdhalaga suvannakAre y|| vR-'rAjA' anantaroktaHkhantikAyAmanurko vedamUDhaH / vaNig ghaTikAvodrAkhyaH svamahilAyAM raktaH svamahelAmanupalakSayan dravyamUDhaH / 'kuTumbinaH' senApatermahattarasya ca kulAni sAdRzyamUDhe udAharaNam / "dIve"ti dvIpajAtaH puruSaH / "pNcsele"ttipnycshailvaastvyaabhirpsrobhiryugraahitHsuvrnnkaarH| "aMdhalaga"ti dhUrtavyudgrAhitAandhAH / "suvannagAre"tisuvarNakAravyugrAhitaH purussH| ete catvAro'pi vakSyamANalakSaNA vyudgrAhaNAmUDhA mantavyAH / eSa saGgrahagAthAsamAsArtha // sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.5220] bAlassa acchiroge, sAgAriya devi saMphuse tusinnii| ubhaya ciyatta'bhisege, naThAti vutto vi maMtIhi / /
Page #1223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/117 vR-idaMgAthAtrayaM gatArtham / navaram-"ubhayaciyatta'bhisege"tti 'ubhayorapi' devI-kumArayoH prItikaraM tad viSayasevanam / rAjyAbhiSeke'pi saAte tAmasau na muJcati / / [mA.5221] choTUNa'nAhamaDayaM, jhAmittuMgharaM patimmi uputthe| dhutta haraNujjha pati advigaMga kahiteya sddhnnaa|| vR-dvitIyagAthAyAm-"dhuttaharaNujjha"ttidhUrtena tasyA vnnigbhaaryaayaaaphrnnm| tasyA api patimujjhitvA gaGgAtaTe gmnm|| [bhA.5222] senAvatissa sariso, vaNito gAmillato nio palliM / nAhaM ti raNapisAI, ghare vi daTTo tti necchaMti // vR-tRtIyagAthAyAm-"nAhaMti" ityAdi, mahattareNa 'nAhaMsenApatiH' ityuktecaurAzcintayantieSa raNapizAcakItenaivaM vkti|gRhe'pi gataMtamahattaraMtegrAmeyakAH 'dagdhaH' iti kRtvA necchanti saGgrahItum / / vyAkhyAto mUDhaH / samprati vyudgrAhitaM vyAcikhyAsurdIpajAtaSTAntamAha[bhA.5223] potavivattI Avanasatta phalaeNa gAhiyA diivN| sutajamma vaSTi bhogA, vuggAhaNa naavvnniyaa''yaa|| vR- ego vaNito / tassa bhajjA aIva iTTA / so vANijjeNa gaMtukAmotaM Apucchati / tIe bhaNiyaM-ahaM pi AgacchAmi / tena sA nItA / sA gubviNI |smuddmjhe vinaTuM jANavataM / sA phalagaM vilggaaaNtrdiivepttaa| tattheva pasUtA dAragaM / so vaNio samudde mo|saa mahilA tammi cevdaaresNplggaa|taae so vuggAhito-jaimANusa picchijjAsitonAsenjAsi, temAnusarUveNa rakkhasA / atrayA duvvAyahayapoeNa vANiyA aagyaa| te daTuM so nAsei / tehiM nAyaM vuggAhio kennaavi|kh vi allINopucchio savvaM kahei / tehiM bahuso pannavio-evaM mahApavaM, pricyaahi| tahA vinoparicayati ||athaakssraarthH-'potH' pravahaNaM tasya viptti|aapnsttvaacsaa phalakena dvIpaM grAhitA / sutasya janma vRddhizcAbhavat, bhogAMzca tena saha bhoktuMmArabdhA / vyudgrAhaNakaM ca kRtm| nauvaNijazca ciraadaayaataaH| evaMvidhA vyudgrAhitAHprajJApanAyA ayogyaaH||tthaa cAha[bhA.5224] puci buggAhiyA, keI, narA pNddiymaanino| nicchaMti kAraNaM kiMcI, dIvajAte jahA nre|| vR-pUrvaM vyudgrAhitAH kecid narAH paNDitamAnino necchantikAraNaM kiJcit zrotumitizeSaH, dvIpajAto yathA nrH|| atha paJcazailaSTAntamAha[bhA.5225] caMpA anaMgaseno, paMca'cchara thera nayana duma vle| vihapAsa nayana sAvaga, iMginimaraNe ya uvvaato|| kR. campAyAmanagasenaH suvarNakAraH, kumAranandIti tasya nAmAntaram / tasya ca paJcazailadvIpavAstavyAbhyAmapsarobhyAM vyudgrAhitasya sthavireNa tatra nayanam / 'drumazca vaTavRkSo'pAntarAleSTaH tatrA''rohaNam |sthvirsy valaye Avarte gtvaamrnnm| 'vihapAsati vihagAH' bhAraNDanAmAnaH pakSiNasteSAM darzanam |taiH pnycshaildviipenynm| hAsa-prahAsAbhyAM bhUya ihAnItasya zrAvakeNaca bahutaraMprajJApyamAnasya tsyeginiimrnnprtiptti|ttH paJcazailadvIpeupapAta itykssraarthH| kathAnakaM tu supratItaM bahuvistaraM ceti kRtvA na likhyate ||andhdRssttaantmaah
Page #1224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 173 uddezakaH 4, mUlaM-117, [bhA. 5226] [bhA.5226] aMdhalagabhatta pasthiva, kimiccha seja'nna dhutta vNcnntaa| aMdhalabhatto deso, pavvayasaMghADaNA haraNA / / vR.andhabhaktaH kazcit pArthivaH / sa kimIpsitaM zayyA-'nnAdidAnaM dadAti / dhUrtena ca teSAM vaJcanA / katham ? ityAha-'andhalabhakto'muko dezaH samasti tatra yuSmAn nayAmaH' ityuktvA parvate saGghATanA kRtA, parasparaMlagayitvA tatra bhrAmitA ityarthaH / tataH 'haraNaM tadIyaM dravyaM hatvA gata ityakSarArtha / bhAvArtha punarayam-aMdhapuraM nagaraM / tattha anaMdho raayaa| soya aMdhabhatto tena sabha kAuM aMdhalayANaM aggAhAro dinno / tattha khANa-pANAie supariggahiyA sussUsijaMtA acchNti| tesiM subahuM dacvaM asthi / annayA ya egena dhutteNa diTThA / tao 'ee musAmi'tti micchovayAreNaM te atIva uvacarati / atrayA tena aMdhalayA bhaNiyA-amhe aMdhalagadAsA, jattha amhe vasAmo so savvo videso aMdhalagabhatto, rAyA ya tattha aMdhalANaM ammApiyaraM, tubbhe ettha duhiyA, jai icchaha to tattha nemo / tehiM icchiyaM / tao rAto nINettA nAidUreNa bhaNiyA-iha'sthi corA, jai me kiMci aMtaddhaNaM asthi to appeha / tehiM vIsaMmeNa appiyaM / tao tena te purillaM maggillassa lAittA annonlaggA mahaMtaM silaM chinaTaMkaMDoMgarasamaMbhAmiyA bhaNiyA ya-patthare geNhaha, jo bhe alliyaitaM pahaNejjAha, jai bhe koi bhaNejA-'musiyA kena vi aMdhA DoMgaraM bhAmiyA' jANaha te core, tao pahaNijjAha / evaM bhaNittA palAmo / te ya govAlamAIhiM diTThA, bhaNaMti ya-muTThA varAgA DoMgaraM bhAmiyAdhutteNaM |to etete cora'tikAuMpattharekhivaMti DhoyaMca nadeti ||suvrnnkaardRssttaantmaah[bhaa.5227] lobheNa moragANaM, bhaccaga! chejjejja mAhute kannA / chAdemiNaM taMbeNaM, jati pattiyasena logassa // vR-kazcidvodraH suvarNakAreNa bhaNitaH, yathA-'maccaka!' bhAgineya! "moragANaM" ti kuNDalAnAM lobhenamA 'te' tava ko chidyetAm, atoyadi lokasya na pratyayasetataH "Na"mita etat kuNDalayugalaM tApreNa chAdayAmyahamityakSarA / bhAvArthastvayam- egasya voddassa janasuvannaghaDiyANi kuMDalAni kannesusuvanakAreNa ditttthaanni|toten bhanai-bhAgiNejja! ahaMtavaeteevaM karemijahAegAniyassa paMthe vacamANassa na koi harai, annahA te subbalobheNa corehiM kannA chejessaMti / tena bhaNiyaM-evaM houtti / kalAeNa te kuMDale ghettuM anne suvannarIriyAmayA kAM dinnA, maNio a-jaNo bhaNihiikalAeNa muTTho varAo, na ya te pattijjiyavvaM / 'evaM' paDivaJjittA niggo| logo jo jo pAsai so so bhaNai-suMdarA rIriyA / so bhaNai-sovaniyA ee, tubbhe visesaM na yANaha / / kiJca[bhA.5228] jo itthaM bhUtattho, tamahaM jANe kalAyamAmo ya / buggAhito na jANati, hitaehi hitaM pibhnnNto|| -yo'tra ko'pi 'bhUtArthaH' paramArtha tamahaM jAne kalAdamAmakazca jAnAti / evamasau tena suvarNakAreNa vyugrAhito hitaiH puruSaiH hitamapi bhaNyamAno na jAnAti / IzA vyudgrAhaNAmUDhA mantavyAH |ajnyaanmuuddhaadystusugmtvaadbhaassykRtaan vyAkhyAtAH, ataevAsmAbhiragAthAyAmeva vyAkhyAtA iti / athaiSAM madhye ke mUDhAH ? ke vA vyudgrAhitA? iti darzayannAha[bhA.5229] rAyakumAro vaNito, ete mUDhA kuya te do vi / buggAhiyA ya dIve, selaMdhala-bhaccae ceva // w
Page #1225
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/117 kyorAjakumAromAtRpratisevakaH, yazcavaNigghaTikAvodrAkhyaH,yeca te senApati mahatarasatke dve api kule, ete mUDhA mantavyAH / yastu dvIpajAtaH, yazca paJcazailasuvarNakAraH, ye cAndhAH yazca 'bhaccakaH' suvarNakArabhAgineyaH, upalakSaNatvAdyeca bhAratAdikuzAstrazrutibhAvitAajJAnamUDhAH, ete vyugrAhitA mntvyaaH|| athaiSAM madhye ke pravrAjayituM yogyAH? ke vAna? ityAha[bhA.5230] mottUNa vedamUDhaM, appaDisiddhAu sesA mUDhA / vuggAhitA ya duTThA, paDisiddhA kAraNaM mottuN| vR-vedamUDhaM muktvAye zeSAH dravya-kSetramUdAdayaste'pratiSiddhAH, pravrAjayituMkalpanta ityrthH| ye tu vyudgrAhitAH "duSTAzca' kaSAyaduSTAdayaste kAraNaM muktvA pratiSiddhAH, kAraNe tu kalpanta iti bhAvaH ||kimrthmete pratiSiddhAH? ityAha[bhA.5231] jaMtehi abhiggahiyaM, AmaraNaMtAe taM na muNcNti| sammattaM pina laggati, tesiM katto caritaguNA / / vR-yat 'taiH' vyudgrAhitAdibhiH kimapi zAkyAdidarzanam anyadvA bhAratAdikaM mithyAzrutam 'abhigRhItam AbhimukhyenopAdeyatayA svIkRtaM tad AmaraNAntaM na muJcanti / ata evaiteSAM samyaktvamapina lagati, kutazcAritraguNAH? iti|| kathaM punaramISAM samyaktvamapina lagati? ityAha[bhA.5232] soy-suy-dhorrnnmuh-daarbhrnn-peykinycmiesu| saggesu devapUyaNa-cirajIvana-dAnadiDhesu / / kR-iha bhAratAdIzauca-suta ghoraraNamukha-dArabharaNa-pretakRtyamayeSudevapUjana-cirajIvana-dAnahaTeSu ca svargeSu ye bhAvitA bhavanti, yathA-zaucavidhAnAt putrotpAdanAd ghorasamaraziraHpravezAd dharmapalIpoSaNAt piNDapradAnAdipretyakarmavidhAnAd vaizvAnarAdidevapUjanAt candrasahasrAdirUpacirakAlajIvanAd dhenu dharitryAdidAnAt svargA avaapynte|| [bhA.5233] incevmaailoiykussuivuggaahnnaakuhiyktraa| phuDamavi dAijjataM, giNhaMti na kAraNaM keii|| -ityevamAdilaukikakuzrutivyugrAhaNAkuthitakarNAsantastasyAH kuzruteraghaTanAyAMsphuTamapi daryamAnaM kAraNam' upapattiM 'kecid gurukarmANonapratipadyante atasteduHsaMjJApyA mntvyaaH|| mU. (118)tao susanappA panattA, taMjahA-aduDhe amUDhe avuggaahie| vR-trayaH 'susaMjJApyAH sukhaprajJApanIyAH prjnyptaaH| tdythaa-adusstto'muuddho'vyudgraahitshceti|| Aha-pUrvasUtreNaivArthApatyA idamavasIyate-yadetadviparItA aduSTAdayaH susaMjJApyaH tataH kimarthamidamArabdham ? ucyate[bhA.5234] kAmaM vipakkhasiddhI, atthAvattIi hota'vuttA vi| taha vivivakkhovudhati, kAliyasuyadhammatA esaa|| vR-'kAmam' anumatamidam-vipakSasya-pratipakSArthasya siddhiranuktA'pyarthApatyA bhavati tathApi vipakSaH sAkSAducyate / kutaH ? ityAha-kAlikazrutasya 'dharmatA' svabhAvaH zailIeSA-yadarthApattilabdho'pyarthaH sAkSAdabhidhIyate / tathA ca tallakSaNAnyeva darzayati
Page #1226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 175 uddezaka : 4, mUlaM-118, [bhA. 5235] [bhA.5235] vavahAra na'tthavattI, aNappieNa ya cutthbhaasaae| mUDhanaya agamitena ya, kAlena ya kAliyaM neyaM / / kR"vavahAre"tinaigama-saGgraha-vyavahArAkhyAstrayovyavahAranayaucyate, RjusUtrAdhAstucatvAro nizcayanayaH / tatra 'vyavahAreNa vyavahAranayatamatena kAlikazrute prAyaH sUtrArthanibandho bhavati, "ahigArotIhi osanaM"ti vacanAt / "na'tyakttI"tiarthApatti kAlikazrutena vyavar3iyate kintu tayA labdho'pyarthaH prapaJcitajJavineyajanAnugrahAya sAkSAdevAbhidhIyate, yathA uttarAdhyayaneSu prathamAdhyayane "ANAniddesakare" ityAdinA vinItasvarUpamabhidhAyArthApattilabdhamapyavinItasvarUpam "ANAaniddesakare" ityAdinA bhUyaH sAkSAdabhihitamiti / "aNappieNa ya"tti 'anarpitaM-viSayavibhAgasyAnarpaNaM tena kAlikazrutaMracitam, vizeSAbhidhAnarahitamityarthaH, yathA"je bhikkhU hatthakammaM kareise AvAi mAsiyaM parihArahANaM anugghAiyaM" atra ca yasminnavasare yathA hastakarma sevamAnasya mAsagurukaM bhavati sa vizeSaH sUtre sAkSAtroktaH paramarthAdavagantavyaH, evamanyatrApi draSTavyam / "cautthamAsAe"tti iha satyA-mRSA-mizrA-'satyAmUSAbhedAt catasra bhaassaa-| tatra pareNa saha vipratipattau satyAMvastunaH sAdhakatvena bAdhakatvena vA pramANAntarairabAdhitA yA bhASA bhASyatesA satyA, saiva pramANairbAdhitA mRSA, saiva bAdhyamAnA-'bAdhyamAnarUpA mizrA yA vastusAdhakatvAdyavivakSayA vyavahArapitA svarUpamAtrAbhidhitsayA procyate sA pUrvoktabhASAtrayavilakSaNAasatyAmRSAnAmacaturthabhASA bhaNyate, sA cAmantraNyA-''jJApanIpramRtisvarUpA, tayA kAlikazrutaM nibaddham yathA-"goyamA!" ityAmantraNI, "savejIvAna haMtavvA" ityAjJApanI ityAdi / dRSTivAdastu naigamAdinayamatapratibaddhanipunayuktibhirvastuta-tvavyavasthApakatayA satyabhASAnibaddha iti bhaavH| tathA mUDhAH-vibhAgenAvyavasthApitA nayA yasmin tad mUDhanayam, bhAvapradhAnazcAyaMnirdezaH, tatomUDhanayatvena kaalikNvijnyeym|tthaa gamAH-bhaGgagaNitAdayaHsazapAThA vAtairyuktaMgamikam, tadviparItamagamikama, tenAgamikatvena kAlikazrutaMjJeyam, "gamiyaM dihivAo, agamiyaM kAliyaM" (nandI) iti vacanAt / kAlena hetubhUtena nivRtaM kAlikam, kAle-prathamacaramapauruSIlakSaNe paThyata iti vyutpatteH / etairlakSaNaiH kAlikazrutaM jnyeym| mU. (119) niggathiM ca NaM gilAyamANi pitA vA bhAyA vA putto vA palissaejA, taM ca niggaMthI sAinejA, mehuNapaDisevaNapattA AvAi cAummAsiyaM parihAraTTANaM anugghAiyaM / / mU. (120) niggaMdhaM ca naM gilAyamANaM mAyA vA bhaginI vA dhUtA vA palissaejjA, taM ca niggaMthe sAijejA, mehuNapaDisevaNapatte Avajai cAummAsiyaM parihArahANaM anugghAiyaM / / vR-athAsya sUtradvayasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.5236] uvahayabhAvaMdavvaM, sacittaM iti nivAriyaM sutte| bhAvA'subhasaMvaraNaM, gilANasutte vijogo'yaM / / vR-duSTatAbhirdoSaiH upahataH-dUSitaH bhAvaH-pariNAmo yasya tadupahatabhAvam, evaMvidhaM sacittaM dravyaM pravrAjanAdau "iya" evamanantarasUtre nivaaritm|ihaapiglaansuutre'shubhbhaavsy pariSvajanAnumodanalakSaNasya saMvaraNa nivaarnnNvidhiiyte|ayN yogaH' sambandhaH anenAyAtasyAsya vyAkhyA'nirgranthI' prAguktazabdArthAma, cazabdovAkyAntaropanyAse, "NaM' iti vAkyAlaGkAre, "gilAyamANi"
Page #1227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/120 ti 'glAyantI' "glai harSakSaye' zarIrakSayeNa harSakSayamanubhavantIM pitA dAbhrAtA vA putro vAnirgranthaH san 'pariSvajet prapatantI dhArayan nivezayan utthApayan vA zarIrespRzet, 'taMca' puruSasparza sA nirgranthI maithunapratisevanaprAptA 'svAdayet' anumodayet tata Apadyate cAturmAsikaM prihaarsthaanmnuddhaatikm||evN nirgranthasUtramapi vyAkhyeyam / navaram-mAtA vA bhaginI vA duhitA vA pariSvajet; eSa sUtrArthaH ||ath niyuktivistaraH-tatra paraH prAha-nanu 'puruSotamodharma' iti kRtvA prathamaM nirgranthasya sUtmabhidhAtavyaM tato nirgranthAH, ataH kimartha vyatyAsaH ? ityAha[bhA.5237) kAmaM purisAdIyA, dhammA sutte vivajjato taha vi| dubbala-calassabhAvA, jeNitthI to katA pddhmN|| vR-'kAmam' anumatamidam-yat 'puruSAdayaH puruSamukhyA dharmAbhavanti, tathApi sUtre viparyayaH kRtaH / kutaH ? ityAha-durbalA-dhRtibalavikalA calasvabhAvA ca strI yena kAraNena bhavati tataH prathamamasau kRtA itydossH|| [bhA.5238] vaiNi tinavari nemmaM, anAvina kappatI suvihiyaannN| avi pasujAtI AliMgiuM pikimu tA palissaiuM / -iha sUtreyad vratinI nirgranthI bhaNitAtadnavaraM nama cihnam upalakSaNaMdraSTavyam, tenAnyA'pi strI suvihitAnAM na kalpate pariSvaktum / idameva vyAcaSTe-'pazujAtirapi' chAgikAprabhRtipazujAtIyasvarapi AliGgituMna kalpate, kimu tAvatpariSvaktum ? / yat tu sUtre pariSvajanamabhihitaM tat kAraNikam ata evAha[bhA.5239] niggaMtho niggaMthi, itthi gihatyaM ca sNjyNcev| palisayamANe gurugA, do lahugA ANamAdINi // vR-nirgrantho nirgranthI pariSvajati caturgurukAHtapasA kAlena ca gurvH| striyam' aviratikAM pariSvajatitaeva tapasA guravaH |gRhsthN pariSvajati caturlaghukAHkAlena guravaH / saMyataM pariSvajati ta eva dvAbhyAmapi laghavaH' tapasA kAlena ca / sarvatra cAjJAdIni dUSaNAni bhvnti|| idameva vyAcaSTe[bhA.5240] niggaMthI thI gurugA, gihi pAsaMDi-samaNe ya culhugaa| dohi gurU tavagurugA, kAlagurU dohi vI lhugaa| vR-nirgranthasya nirgranthI pariSvajataH caturguravo dvAbhyAmapi gurukaaH| striyaM pariSvajatasta eva tapoguravaH / gRhasthaM pariSvajataH caturlaghavaH kAlaguravaH / pASaNDipuruSaM zramaNaM vA' pariSvajatazcaturlaghava eva 'dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM laghavaH / / [bhA.5241] micchatte uDDAho, virAdhanA phAsa bhaavsNbNdho| AtaMko doNha bhave, gihikaraNe pcchkmmNc|| kR-nirgranthaM nirgranthIMpariSvajantaM dRSTvA yathAbhadrakAdayo mithyAtvaMgaccheyuH, ete yathA vAdinastathA kAriNo na bhvnti|uddddaaho vAbhavet, etesaMyatIbhirapi samamebrahmacAriNaH / evaM zaGkAyAMcaturguru, nizaGkite mUlam / evaM pravacanasya virAdhanA bhavet / tena vA sparzeNa dvayorapi mohodaye sAte bhAvasambandho'pi syAt, tatazca pratigamanAdayo doSAH / AtaGko vA dvayoranyatarasya bhavet sa
Page #1228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 177 uddezakaH 4, mUlaM-120, [bhA. 5241] pariSvajane saGkrAmet / gRhasthasya capariSvajanakaraNe pazcAtkarmadoSo bhavet // idameva pazcAddhaM vyAcaSTe[bhA.5242] koDha khae kacchujare, avaroppara saMkamaMte cubhNgo| itthINAti suhINa ya, aciyattaM giNhaNAdIyA // vR-kaSTha-kSata-kacchU-jvaraprabhRtike rogeparasparaM saGkAmati caturbhaGgIbhavati-saMyatasya sambandhI kuSThAdi saMyatyAH saGkAmati saMyatyAH sambandhIvA saMyatasyasaGkAmatiradvayorapyanyonyaM sakAmati 3dvayorapina saGkrAmati / atrAdhamaGgatraye rogasaGkramaNakRtAH paritApanAdayo doSAH / tathA "itthI" ityAdi, tasyAH striyaH sambandhino ye jJAtayo yeca suhRdasteSAmaprItikaM bhavati-kimayaM zramaNo'smatsambandhinImitthamAliGgati? iti / tatazca grahaNA''karSaNAdayo dossaaH|| [bhA.5243] gihiesupacchakammaM, bhaMgo te ceva rogmaadiiyaa| saMjaya asaMkhaDAdI, bhuttA-'bhutte ya gmnaadii|| vR-gRhiSu pariSvajyamAneSu pazcAtkarma bhavati, saMyatena spRSTo'ham' iti kRtvA gRhasthaH snAnaM kuryAditi bhaavH| aviratikAyAH pariSvaGgebhAvasambandho'pijAyeta, tatazca bhaGgaH' brahmacaryavirAdhanA bhavet, rogasaGkramaNAdayazca ta eva doSAH / saMyataM tu pariSvajatastena sahAsaGkhaDAdayo doSAH / bhuktabhoginazca smRtikaraNenAmuktabhoginaH kautukena pratigamanAdayo doSAH / evaM taavnikaarnne'glaanaayaashcoktm|| [bhA.524 emeva gilANAe, sutta'phalaM kAraNe tujynnaae| kAraNe ega gilANA, gihikula paMthe va pattA vA / / vR-emavameva glAnAyA api saMyatyAH pariSvajane kriyamANe doSajAlaM mantavyam / paraH prAhananvevaM sUtramaphalaM prApnoti, tatra hi pariSvajanamanujJAtaMsvAdanaMpunaHpratiSiddham / sUrirAha- kAraNe yatanayA kriyamANepariSvajane sUtramavatarati / kathaMpunastasyasambhavaH? ityAha-kAraNe kAcidAryikA "ega"tti ekAkinI saMvRttA, sA ca pazcAd glAnIbhUtA, "gihikula"tti gRhasthakulAnizrayA sAsthitA, athavA "gihikula"ttisAtasyaikakulasamudbhUtA bhaginyAdisambandhena nijakA gRhasthatAM parityajya tadantike pravrajitA, sA cAnIyamAnA pathi vA vartamAnA vivakSitagrAmaM vA prAptA glAnA jAtA / / tatreyaM yatanA[mA.5245] mAtA bhaginI dhUtA, tadheva sannAtigA ya saDDI ya / gArasthi kuliMgI vA, asoya soe ya jynnaae| vR-tasyAH saMyatyA yA mAtA bhaginI duhitA vA tayA tasyA utthApanAdikaM kaaryte|etaasaambhaave yA tasyAH "saMjJAtakA' bhAgineyI-pautrIprabhRtikA tayA kAryate / tasyA abhAve zrAddhikayA / tadabhAve gRhasthayA yathAbhadrikayA kuliGginyAvA kAryate / tAsvapi prathamamazaucavAdinImi, tataH zaucavAdinIbhirapi yatanayA kArayitavyam / [bhA.5246] eyAsiM asatIe, agAra sannAya naalbddhoy| ___ samaNo va'nAlabaddho, tassa'sati gihI avytullo|| . 20[12]
Page #1229
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 bRharakalpa-chedasUtram -3-4/120 - etAsAM strINAmabhAve yo'gAraH 'saMjJAtakaH tasyAH svajanaH, sa ca mAtula-putrAdirapi syAd atastapratiSedhArthamAha-'nAlabaddha-' vallIbaddhaH, pita-bhrAta-putraprabhRtika ityarthaH, sa utyApanAdikaMtasyAH kaaryte| tadabhAve zramaNo'pi yastasyA naalbddhoasmaanvyaaH| tasyAsati anAlabaddho'pi yo gRhI vayasA atulyaH sa kaaryte|| [bhA.5247] doni vianAlabaddhAu, jujaMtI etya kaarnne| . kiDhI kannA vimajjhA vA, emeva purisesu vi|| dR-nAlabaddhAbhAve 'dvAvapi strI-puruSAvanAlabadvapi 'kAraNe' AgADhe utthApanAdikaM kArayituM yujynte| tatrApiprathamaM "kiDhi"tti sthavirA strI kAryate / tadabhAve kanyakA / tadaprAptau mdhymaa| evaM puruSeSvapi vaktavyam ||amumevaarth purAtanagAthayA vyAkhyAnayati[bhA.5248] asaIya mAuvagge, pitA va bhAtA va se krejaahi| doNha vitesiM karaNaM, jati paMthe tena jtnnaae|| mAtRvargo nAma-strIjanaH tasyAbhAve yaH tasyAH saMyatyAH sambandhI pitA vA bhrAtA vA sa utthApanAdikaM karoti / "doNha vi" ityAdi, dvayorapitayoH karaNam, kimuktaM bhavati?-pathi vartamAnAyAH prAptAyA vA athavA nijakAyA vA anijakAyA vA anantaroktavidhinA tasyA utthApanAdikaM kartavyam / yadAca pathi glAnA saMvRttA tadA svayameva yatanayA' golakaJcakatirodhAnarUpayA tasyAH parikarma karoti // athavA "doNha vi"tti vibhaktivyatyayAd dvAbhyAmapi draSTavyam / tatrAyamarthaH[bhA.5249] thI purisa nAla'nAle sapakkha parapakkha soya'soye y| AgAdammiu kajje, kereti savvehi jtnnaae| dR-AgADhe kArye striyA vA puruSeNa vA nAlabaddhena vA anAlabaddhena vA svapakSaNa vA parapakSaNa vA zaucavAdinA vA'zaucavAdinA vA sarvairapi yatanayA kArayati / / [bhA.5250] paMthammi apaMthammiva, annassa'satI satI v'kunnmaanno| aMtariyakaMcukAdI, scciyjtnaatupubttaa|| vR-pathi apathi vA vartamAnAyA anyasyAbhAve yadvA vidyate'nyaH paraMsa bhaNito'pi na karoti tataHsvayameva kurvan gopAlakaJcukAdibhirantaritaH karoti / atra ca saivapUrvoktA yatanA mantavyA yA tRtIyoddezake prathamasUtre glAnasaMyatyAH praticaraNe prtipaaditaa|| evaM tAvadekAkinaH sAdhovidhiruktaH / atha gacche tamevAha(mA.5251] gacchammi pitA puttA, bhAtA vA ajagovanattU vaa| etesiM asatIe, tivihA vi kareMti jynnaae| kR-gacchevasatAMyaditasyAH pitAputrIbhrAtAvA AryakovA' pitAmahAdi naptAvA' pautro'sti tataH saMyatInAmaparasya vAstrIjanasyAbhAve taiH karttavyam / eteSAM pitRprabhRtInAmabhAve 'trividhA api' sthavira-madhyama-taruNAH sAdhavaH 'yatanayA' gopAlakaJcukatirohitAH kurvnti| idaM gache prAptAyA abhihitam, atha pathi vartamAnAyA ucyate[bhA.5252] dotrivi vayaMtipaMthaM, ektarA donnivA na vcNtii| For
Page #1230
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 120, [bhA. 5252] 179 tat vi sa eva jataNA, jA vRttA nAyagAdIyA // vR- 'dve api' nijakA 'nijake saMyatyau panthAnaM vrajataH, ekatarA vA vrajati, dve api na vrajataH, evamete trayaH prakArAH / atra tRtIyaH prakAraH zUnyaH, sthAnasthitAnAM vA azaknuvatAM gacchamaprAptAnAM vA bhavati / triSvapi cAmISu yatanA saiva mantavyA yA pUrvaM jJAtakAdikrameNa gacche prAptAyAH proktA // [ mA. 5253 ] evaM vikIramANe, sAtijane caugurU tato pucchA / tammi avatthAya bhave, tahigaM ca bhave udAharaNaM // kR- 'evamapi' yatanayA kriyamANe parikarmaNi yadi sA nirgranthI puruSasparza svAdayati tadA caturguravo dvAbhyAmapi tapaH - kAlAbhyAM guravaH / "tato puccha"tti tataH ziSyaH pRcchati yasyAM glAnAvasthAyAmutthAtumapi na zakyate tasyAmapi maithunAbhilASo bhavatIti kathaM zraddheyam ? | sUrirAha- 'tatra' iti tAddagavasthAyAmapi mohodaye idamudAharaNaM bhavet // [mA. 5254 ] kulavaMsammi pahINe, sasa-bhasaehiM ca hoi AharaNaM / sukumAliyapavvajjA, sapacavAtA ya phAseNaM // vR- zazaka- bhasakAbhyAmAharaNaM bhavati / katham ? ityAha- kulavaMze sarvasmin azivena prakSINe sati sukumArikAyAH pravrajyA tAbhyAM dattA / sA cAtIva sukumArA rUpavatI ca / tatastena sparzadoSeNa upalakSaNatayA rUpadoSeNa ca sapratyapAyA jAtA / enAmeva niyuktigAthAM vyAkhyAti [ bhA. 5255 ] jiyasattunaravariMdassa aMgayA sasa bhasA ya sukumAlI / [bhA. 5256] [ bhA. 5257 ] dhamme jinapannatte, kumAragA caiva pavvaitA // taruNAine niccaM, uvassae sesigANa rakkhaTTA / gaNiNi guru-bhAukahaNaM, pihuvasae hiMDae ekko // ikkhAgA dasabhAgaM, savve vi ya vaNhiNo u chabbhAgaM / amhaM puna AyariyA, addhaM adveNa vibhayaMti // hata-mahita-vipparaddhe, vaNhikumArehi turumiNInagare / kiM kAhiti hiMDato, pacchA sasato va bhasatI vA / / [ bhA. 5259 ] bhAya'nukaMpa paritrA, samohayaM ego bhaMDagaM bitito / Asatya vaNiya gahaNaM, bhAuga sArikkha dikkhA ya // [mA. 5258] vR- iheva aDDabharahe vanavAsIe nagarIe vAsudeva jeGkabhAuNo jarAkumArassa pauppae jiyasattU rAyA / tassa duvai puttA sasao bhasao ya, dhUyA ya sukumAliyA nAmeNaM / annayA te bhAuNo do vi pavvaiyA, gIyatthA jAyA, sannAgadaMsaNatthaM AgayA / navaraM savvo vi kulavaMso pahINo sukumAliyaM evaM mottuM / sA tehiM pavvAviyA, turamiNi nagariM gayA, mahayariyAe dinnA / sA atIva rUvavaI jaojao bhikkhA - viyArAdisu vaccai tao tao taruNajuvAnA piTThato vaccati / vasahIe paviTThae vi taruNA uvassayaM pavisittA ciTThati / saMjaIo na taraMti paDilehaNAi kiMci kAuM tAhe tAe mahayariyAe gurUNaM kahiyaM sukumAliyAe taNaeNaM mama annAto vi viNassihiMti / tAhe guruNA sasaga bhasagA bhaNitA-sArakkhaha etaM bhaginiM / te taM ghetuM vIsuM uvassae ThiyA / tesiM ego bhikkhaM
Page #1231
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/120 hiMDai, ego taM payatteNa rkkhaai| do vi bhAyaro sAhassamlA je taruNA ahivaDaMti te hata-mahite kAuMdhADeti |tey virAhiyA bhikkhaM ndeti| taosoego bhikkhaM hiMDaMtotiNhaM pjttNnlhi| biio pacchA desakAle phiDie hiMDato na saMtharai tAhe sA bhaNai-tubbe dukkhiyA mA hoha, ahaM bhattaM paJcakkhAmi / paccakkhAe mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA / tehiM nAyaM-kAlagaya tti / tAhe egeNaMuvagaraNaMgahiyaM, biieNaMsA ghiyaa|gcchNtaannNtaaeiisittipurisphaaso veiosAijjiyaM ca / tao te taM pariThavittA gayA gurusagAsaM / iyarI rattIe sIyalavAeNaM samAsasthA saceyaNA jaayaa|gose egeNaM satthavAhaputteNaM ditttthaa|taaeso bhaNio-jaite bhaekajaM to sAravehiM / sA tena sAraviyA mahilA se jAyA / tebhAyaro anayA bhikkhaM hiMDate dalRpAesupaDiyA parunnA / sA tehiM sArikkheNa paJcabhinnAyA puno pavavAviyA |evN jaitAva tIe samugghAyagayAe sAijjiyaM, kimaMga puna iyarI gilANI na saainyjijaa?|| __ athAkSarArtha:-jitazatrunaravarendrasya 'aGgajau' putrI zazaka-masakau sukumArikA ca duhitA / tato jinapraNItedharme kumArakAveva tau pravrajitau |krmenn ca tAbhyAM bhaginyapi prtaajitaa|ttstsyaa rupadoSeNa taruNairAkIrNe nityamupAzraye zeSasAdhvInAM rakSaNArtha gaNinyA gurave niveditm| gurubhizca prAtrIH kthitm|ttH pRthagupAzrayetAM gRhItvA sthitii| tayormadhyAdeko bhikSArthaMhiNDate, ekastAM rakSati / / kimarthaM punastasyA rakSaNamevaM tI kRtavantau ? ityAha-"ikkhAgA" ityAdi / 'ikSvAkavaH' ikSvAkuvaMzanRpatayaH prajAH samyak pAlayanto'pAlayantazca yathAkramaM tadIyapuNyapApayordazabhAgaM labhante / sarve'pi ca 'vRSNayaH' hariMzanRpataya evameva SaDbhAgaM labhante / asmAkaM punaH pravacaneAcAryAsAdhu-sAdhvIjanaMsaMyamA-''tma-pravacanaviSayapratyapAyebhyaH samyakpAlayanto apAlayantovA yathAkramaM puNyaM pApaMcArddhamarddhana vibhajanti, ata eva tau tAMrakSitavantAviti bhAvaH / / tatazca-"viNhikumArehi"tivRSNayaH-yAdavAsteSAMkumArauvRSNikumArI, zazakabhasakAvityarthaH, tAbhyAM turumiNInagayA~ upasargakAri taruNajano bhUyAn hata-mathita-viprArabdhaH kRtaH / tatra hatacapeTAdinA, mathitaH-mAnamlAniMprApitaH, viprArabdhaH-vividha-khara-paruSavacanai prkrssennnivaaritH| tata evaM prabhUtaloke virAdhite sati kiM kariSyati pazcAd bhikSAM hiNDamAnaH zazako bhasako vA bhakta-pAnalAbhAbhAvAt ?,nkimpiitibhaavH| tataH sukumArikAyA bhrAtroranukampayA parijJA' bhaktapratyAkhyAnam / tato maraNasamuddhAtena samahavahatAM' kAlagateyamiti jJAtvA ekaH 'bhANDam' upakaraNaM dvitIyastAM gRhItavAn / tataH zItalavAtena AzvastAyAH tasyA vaNijA grahaNam, kAlAntareNa ca bhrAtRbhyAM sAdhkSyeNa pratyabhijJAya dIkSA pradatteti // vyAkhyAtaM nirgranthIsUtraM / atha nirgranthasUtraM vyAcaSTe[mA.5260] eseva gamo niyamA, niggaMthINaM pi hoti naayvyo| tAsiM kula pavvajA, bhattaparinA ya bhAtummi / / vR-eSa evagamo nirgranthasya pariSvajanaM kurvatInAM nirgrnthiinaaNjnyaatvyobhvti|nvrm-'taasaaN' nirgranthInAMsambandhI "kula"ttiekakulodbhavoprAtArUpavAnpravrajitastasyApikrameNa bhaktaparijJA sAtA // idameva vyAcaSTe [bhA.5261] viulakule pavvaite, kappaTTaga kiDhiyakAlakaraNaM ca /
Page #1232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 181 uddezakaH 4, mUlaM-120, [bhA. 5261) . jovaNa taruNI pellaNa, bhaginI sArakkhaNA vIsuM / [bhA.5262] so ceva yapaDiyaraNe, gamato juvatijana vAraNa parinA / kAlagato tti samohato, unjhaNa gaNiyA purisvesii|| vR-kvApi vipulakule samudbhUtaM bhginiidvyNprvrjitm| tataH kulavaMzastathaiva srvo'piprkssiinnH| navaramekaH kalpasthako jiivti| tataH saMjJAtakadarzanAyAgatenatenAryikAdvayena kiDhikA-sthavirA mAtetyarthaH tatprabhRtikuTumbasya kAlakaraNaM zrutam |sc kalpasthakaH pravrAjya gurUNAM dttH|yauvnN ca prApto'sAvatIva rUpavAn samajani, tatastaruNIbhiH preryate / tato gurUNAmAjJayA te bhaginyau viSvagupAzraye nItvA saMrakSitavatyau ||kthm ? ityAha-sa eva 'prativaNe' rakSaNe gamo bhavati yaH sukumArikAyAuktaHevaM yuvatijanavAraNe kriyamANetasya bhaginIduHkhaMtathAvidhaM ghttvaabhktprijnyaa| tataH "samavahataH kAlagata itivijJAya 'ujjhana pariSThApanam / tasyacasvasparzana samAzvAsitasya punazcaitanye sajAte puruSadveSiNyA gaNikayA grhnnm| tatastasyAH ptisnyjaatH|kiytypi kAle gate samAgatAbhyAM bhaginIbhyAM pratyabhijJAya bhUyaH pravrAjita iti // mU. (121) no kappai niggaMdhANa vA niggaMdhINa vA asanaM vA pAnaM vA khAima vA sAimaM vA paDhamAe porisIe paDiggAhittA pacchimaM porisiM uvAiNAvittae / se ya Ahancha uvAiNAvie siyA taM no appaNA a~jijjA, no annesiM anuppaejA, egaMte bahuphAsue thaMDile paDilehitA pamajjittA pariTTaveyabbe siyaa| appaNA muMjamANe anesiM vA dalamANe Avajai cAummAsiyaM parihArahANaM ugghAiyaM / / ma. (122) no kappai niggaMthANa vA 2 asanaM yA 4 paraM addhajoyaNamerAe uvaaynnaavitte| se ya Ahaca uvAiNAvie siyAtaM no appaNA jijA jAva Avajai cAummAsiyaM parihArahANaM ugghAiyaM / / kha-asya sUtradvayasya sambandhamAha[bhA.5263] bhAvassa u atiyAro, mA hojja itI tu patthute sutte| kAlassa ya khettassa ya, duve u suttA anatiyAre / / vR. 'bhAvasya' brahmavratapariNAmasya 'aticAraH' atikramo mA bhUditi anantaraprastute sUtre prtipaadite|ath kAlasya ca kSetrasya cAticAraH-atikramo mA bhUditi dve sUtre praarbhyete||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA nokalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAMvA azanaM vA pAnaM vA khAdimaM vA svAdimavAprathamAyAM pauruSyAMpratigRhya pazcimAMpauruSI "uvAiNAvittae"ti 'upAnAyayituM' smpraapyitumiti|tc "Ahaca"kadAcid upAnAyitaM syAttataH 'tad' azanAdikaMnA''tmanA bhuJjIta na vA anyeSAM sAdhUnAmanupradadyAt / kiM punastarhi vidheyam ? ityAha-ekAnte bahuprAzuke sthaNDile pratyupekSyacakSuSApramRjya rajoharaNena pariThApayitavyaM syAt tad AtmanA bhujhAno'nyeSAM vA dadAnaApadyate caaturmaasikNprihaarsthaanmuddhaatikm||evN kssetraatikraantsuutrmpivktvym| navaram-arddhayojanalakSaNAyA maryAdAyAatikrAmayitumazanAdikaMna klpte| syAt tadupAnAyitaM bhavet tato yaH svayaM tad bhuGkte'nyeSAM vA dadAti tasya caturlaghukamiti sUtradvayArthaH / / - atha niyuktivistaraH
Page #1233
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/122 [bhA.5264] vitiyAu paDhama pubbi, uvAtiNe cauguruMca aannaadii| dosA saMcaya saMsatta dIha sANe ya goNe y|| vR-AstAMtAvat pazcimAcaturthI pauruSI kintu dvitIyAyAH pauruSyAH prathamA'pipUrvA bhaNyate prathamAyAzca dvitIyA pAzcAtyA, evaM tRtIyAyA dvitIyA pUrvA dvitIyAyAstRtIyA pAzcAtyA, catustRitIyA pUrvA tRtIyasyAzcaturthI pazcimA / tataH prathamAyAH pauruSyA dvitIyAyAmazanAdikamatikAmayatazcaturgurukam, AjJAdayazca dossaaH| tathA snycyobhvti|cirN cAvatiSThamAnaM tdshnaadikNpraannibhisNsktNbhvti|diirghjaatyovaa zvAvAsamAgacchettataHsadravabhAjanavyagrahasta utthAtumazaknuvan tAbhyAM khAdyeta / 'gauH' balIvardastena vA hanyeta / atrA''tmavirAdhanAniSpanna caturguru / tadbhayena ca itastataHsdamAno bhAjanaM bhindyAt ttrcturldhu|tencvinaa yA prihaannistnisspnnm| arthateSAM bhayAnnikSipati ttshcturlghu|| [bhA.5265] agani gilANucAre, abmuTThANe ya pAhuNa nirodhe| . sajjhAyaviNaya kAiya, payalaMta paloTTaNe pAnA / / - "agani" ti agnAdutthite bhAjanamAravyApRtvenAnirgacchan dahyeta, tatpratibandhena vA upadherdAho bhavet tatropadhiniSpannaM prAyazcittam / glAnasya vaiyAvRtyamudvartanAdikaM bhAravyApatona karoti, akriyamANe paritApanAdikaMsa prApnuyAt taniSpanaM caturlaghukAdi pArAzcikAntam, atha nikSipya karoti tato mAsalaghu / tena parigRhItenocAraM vyutsraSTu na zaknoti tato dhArayato glAnatvAropaNA, atha gRhItena vyutsRjati tata uDDAhaH / gurUNAM prAghuNakasya cA'bhyutthAnaM na karoti caturlaghu, atha karoti tato bhAjanabhedAdayo doSAH / mRtabhAjanadhAraNe gAtranirodhenAsamAdhirbhavet / tathAsvAdhyAyana prsthaapyti|aacaaryaadiinaaN pAdaprakSAlanAdikaM vinayaM na karoti / kAyikIM na vyutsRjati, gRhItena vA vyutsRjati |prclaaymaansy vA bhAjanaM praluThet, tasya ca praloThane pAnakAdinA plAvyamAnAH prANino vipadyante / athAmUneva saJcayAdidoSAn vyAcaSTe[mA.5266] nissaMcayA u samaNA, saMcayitu gihIva hoti dhaaretaa| saMte anuvabhogo, dukkhaM ca vigiMciuM hoti / / vR-nissaJcayAH zramaNAucyante, tato yadite'pigRhItvAdhArayanti tadA gRhiNaiva saJcayino bhavanti / ciraM cAvatiSThamAnaM tad bhakta-pAnaM saMsajyeta / saMktaM ca sAdhUnAmupaboktuMna kalpate, 'vivektuMca' pariSThApayituM tad duHkhaM bhavati, yatastatra pariThApyamAne yaiH prANibhi saMsaktaM te vinAzamaznuvate // [bhA.5267] emeva sesaesuvi, egataravirAdhanA ubhayato vi| asamAdhi vinayahAnI, tappaJcayaniarAe y|| dR-evameva zeSvapi dIrghAdiSu dvAreSu bhAvanA kartavyA, sAcaprAgeva kRtA / tathA ekatarasya' sAdho janasyavA virAdhanaA dhaIraaghajAtIyadiSu bhavati / ubhayam-AtmA saMyamazceti dvayaM tasya viraadhnaaubhyviraadhnaa| "asamAhi" tiagninAdahyamAnasyAsamAdhimaraNaMbhAreNAkrAntasya vA asamAdhi-duHkhenAvasthAnaM bhavet / guruprabhRtInAM ca vinayahAni kurvatastapratyayanirjarAyA
Page #1234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 183 uddezaka : 4, mUlaM-122, [bhA. 5267] api haanirbhvti|| [mA.5268] pacchittaparUvaNatA, etesi ThaveMtae ya je dosaa| ___ gahitakaraNaM ya dosA, dosA ya parihaveMtassa / / vR-'eteSAM' saJcayAdInAM sarveSAmapi prAyazcittaprarUpaNA kartavyA, sA ca prAgevalezataH kRtaa| 'sthApayataH' nikSipatazca ye doSAH, ye ca gRhItena kAryANi kurvato bhAjanabhedaprabhRtayo doSAH, ye capariSThApayato doSAste'pi vaktavyA iti // [bhA.5269] tamhA ujahiM gahitaM, tarhi muMjaNe vajjiyA bhave dosaa| evaM sodi na vijJjati, gahaNe viya pAvatI bitiyaM / / -yata etAvanto doSAH tasmAd yasyAmeva pauruSyAM gRhItaM tasyAmeva bhoktavyam / evaM kurvatA doSAH pUrvoktA varjitA bhavanti / paraH prAha-nanvevaM zodhina vidyate yataH gahaNe vitti yAvad bhikSAM gRhNAti tAvadeva dvitIyAM pauruSIM prApnoti // sUrirAha[bhA.5270] evaMtA jinakappe, gacchammi cautthiyAeje dosaa| itarAsi kinna hoMtI, davve sesammi jtnnaae| vR- evaM tAvaJjinakAlpikAnAmuktaM yaduta 'yasyAmeva gRhItaM tasyAmeva bhoktavyam / gacchavAsinastuprathamAyAM gRhItvA yadi caturthImatikAmayanti tadA ye saJcayAdayodoSAuktAstAn praapnuvnti| bhUyo'pi paraHprerayati-'itarayoH' dvitIya-tRtIyayoH pauruSyorazanAdidravyaM vArayatAM kimete doSA na bhavanti ? |gururaah-bhvnti, paraMdravye bhuktazeSe kAraNe yatanayA dhAryamANe doSA na bhavanti / / kathaM punastadudvaritaM bhavati ? ityAha[bhA.5271] paDilAbhaNA bahuvihA, paDhamAe kadAci naasimvinnaasii| tatya vinAsiM bhuMje'jinne parine ya itaraM pi|| vR-abhigatazrAddhena dAnazrAddhenavA kacitprakaraNe prathamapauruSyAMbahuvidhA pratilAbhanA kRtA, bahubhirbhakSya-bhojyadravyairityarthaH / taca dravyaM dvivA-vinAzi avinAzi ca / kSirAdikaM vinAzi, avgaahimaadikmvinaashi|ttry vinAzi dravyaM tad namaskAra-pauruSIpratyAkhyAnavAnto mujhte| zeSasAdhUnAM yadyajINaM yadi vA taiH parijJAtaM-tasyA namaskAra-pauruSIpratyAkhyAnavAnto muJjate / zeSasAdhUnAM yadyajINaM yadi vA taiH parijJAtaM-tasyA vikRteH pratyAkhyAnaM kRtam abhaktArtho vA pratyAkhyAtaHAtmArthikA vAtetataH 'itaradapi avinAzi dravyamapi bhujte||amumevaarthvyaacsstte[bhaa.5272] jaiporisittayA taM, gameti to sesagANa na visajje / agameMtA'jinne vA, dharaMti taM mttgaadiisu|| dR-yadi pauruSIpratyAkhyAnavantastad dravyaM sarvamapi 'gamayanti nirvAhayituM zaknuvanti tataH 'zeSANAM' pUrvArddhapratyAkhyAninAM na visarjayeyuH na dadhuH / atha te sarvamapi na gamayanti tataH puurvaarddhprtyaakhyaaninaampidiiyte| atha teSAmapyajIgatatomAtrakAdiSu tad' ashnaadikNdhaarynti| athavA'munA kAraNena dhArayet[mA.5273] taM kAu koi na tarai, gilANamAdINa dAumaccuNhe / nAuMva bahuM viyarai, jahAsamAhiM carimavajaM /
Page #1235
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/122 vR-'tad' azanAdikaM kRtvA' bhuktvA kazcid glAnAdInAM prAyogyamAnIya dAtum atyuSNe' atIvAtape caTite na zaknoti, etena kAraNena dhArayet / yadvA 'bahu' prabhUtaM maikSaM labdhaMtataH 'mA pariSThApayitavyaM bhaved' iti jJAtvA guravo'zanAderdharaNaM vitaranti, anujAnantItyarthaH / gAthAyAmekavacanaM prAkRtatvAt / athavA "jahAsamAhi" ti prathamapauruSyAM labdhaM paramadyApyajIrNa tato yAvajIryate tAvaddhArayedapi / evaM yathA yathA samAdhirbhavati tathA bhuJjIta paraM caramAvarjam, caturthI pauruSarSI nAtikAmayediti bhaavH| tatra ca dhAryamANe iyaM yatanA[bhA.5274] saMsajimesu chubmai, gulAi levADe iyare lonnaaii| jaMca gamissaMti puno, esevaya bhuttasese vi / / 'saMsajimeSu saMsaktiyogyeSu lepakRteSu gorsaadidrvyessuguddaadikNprkssipyteyennsNsjynte| itaranAma-alepakRtaMtacadisaMsaktiyogyaMtadAtara lvnnaadikNprkssipednguddm|ycc prathamapauruSyAM. dvitIyapauruSyAM vA bhuktvA punaH gamayiSyanti, kiyatImapi velAM pratIkSya bhUyo mokSyanta ityarthaH, tatrApi bhuktazeSe dhAryamANe "eSa eva' guDAdiprakSepaNarUpo vidhirbhvti|| [bhA.5275] coei dharijaMte, jai dosA giNhamANi kina bhve| ussagga vIsamaMte, ulmAmAdI udikkhte| ghR-'nodayati prerayati paraH-yadyevaM bhakta-pAne dhAryamANe doSAstato bhaktAdau gRhyamANe kimete zvAna-gavAdayo doSAna bhavanti? bhvnteyev|tthaakaayotsrgkurvto'pitev bAhuparitApanAdayazcadoSAH, evaM vizrAmyato'pitaeva doSAH,udbhAmakabhikSAcaryAMyegatAstadAdInapi "udikkhaMte" tti pratIkSamANasya ta eva doSAH / / para eva prAha[bhA.5276] evaM avAtadaMsI, thUle vi kahaM na pAsaha avaaye| haMdi hu niraMtaro'yaM, bharito logo avAyANaM / / dR-yadyevaM yUyamapi 'apAyadarzinaH' sUkSmAnapyapAyAn prekSadhve tataH sthUlAnapi bhikSAcaryAdiviSayAnapAyAn kathaM na pazyatha ?, 'handIti' upadarzane, 'hu' nizcitam, pazyantu bhagavanto yad evaM nirantaro'pyayaM loko'pAyAnAM bhRtH||kym ? iti ced ucyate[bhA.5277] bhikkhAdi-viyAragate, dosA pddiniiy-saannmaadiiyaa| uppajate jamhA, na hulabmA hiMDiuM tmhaa|| vR-bhikSA-vicArAdau gatAnAM sAdhUnA pratyanIka-zvAna-gavAdayo bahavo doSA yasmAdutpadyante tasmAd 'nahi' naiva sAdhunA hiNDituM labhyam // [mA.5278] ahavA AhArAdI, na ceva niyayaM havaMti ghettvvaa| nevA''hAreyavvaM, to dosA vajiyA hoti // -athavA''hArAdayaH 'niyataM' sarvadA na grahItavyA bhavanti kintu caturtha-SaSThAdikaM kRtvA sarvathaivAzaktenAhAro graahyH| yadvA naiva kadAcidapyAhArayitavyam / evaM 'doSAH' apAyAH sarve'pi varjitA bhavanti // evaM pareNokte sUrirAha[bhA.5279] bhannati sajjhamasajjhaM, kajaM sajhaMtu sAhae matimaM / avisajhaM sAto, kilissati nataMca sAdheti //
Page #1236
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-122, [bhA. 5279] 185 . vR-bhaNyate'tra prativacanam-kArya dvividham-sAdhyamasAdhyaM ca / tatra matimAn sAdhyameva kArya sAdhayati nAsAdhyam / tuzabdaevakArArthaH / yastuyuSmAzo'visAdhyaM sAdhayati sa kevalaM klizyati nacatat kArya sAdhayati, yathA mRtpiNDena paTAdisAdhanAya pravartamAnaH puruSa iti, asAdhyaM cAtra bhikSAcaryAdAvaparyaTanam // kutaH? iti ced ucyate[bhA.5280] jati eyavippahUNA, tava-niyamaguNA bhave nirvsesaa| AhAramAdiyANaM, ko nAma kahaM pi kuvvejA / / vR-yadietaiH-AhArAdibhirvividhaprakarSeNa hInAH-rahitAstapo-niyamaguNA niravazeSA bhaveyuH tata AhArAdInAM ko nAma kathAmapi kuryAt ? ataAhAragrahaNArthaM bhikSAyAmaTanIyamiti prkrmH| etena "ahavA AhArAdI" ityAdyapi pratyuktaM draSTavyam // idameva savizeSamAha[bhA.5281] mokkhapasAhaNahetU, nANAtI tappasAhaNo deho| dehaTThA AhAro, tena tu kAlo anunnAto / / kR-iha mokSaprasAdhanahetavaH 'jJAnAdIni' jJAna-darzana-cAritrANi, teSAMcaprasAdhano deho bhavati, ato dehArthamAhAra iSyate / sa ca kAle gRhyamANo dhAryamANo vA cAritrasyAnupaghAtako bhavati, tena kAraNena kaalo'nujnyaatH|| katham ? ityAha[bhA.5282] kAle u anunAe, jati vihu laggejja tehi dosehiM / suddho vuvAdinaMto, laggati u vivajjae prennN|| vR-AdyapraharatrayalakSaNo dvitIyAdipauruSItrayAtmakovA kAlo bhkt-paanaaderinne'nujnyaatH| evaMvidhe'nujJAtekAle yadyapi 'taiH' pUrvoktairdoSaiH lagyeta' spRzyatetathApi zuddhaH / anujJAtakAlAt pareNa 'upAnAyayan' atikrAmayan 'viparyaye' avidyamAneSvapi doSeSu 'lagati' saprAyazcitto mntvyH|| [bhA.5283] paDhamAe giNhitUNaM, pacchimaporisi uvAdiNatijo u| teceva tatya dosA, bitiyAe je bhaNiya pulviM // vR-prathamAyAMpauruSyAMgRhItvA pazcimApauruSIM yo'tikrAmayatitatrataeva doSAyepUrvaprathamAyAM gRhItvA dvitIyAyAmatikrAmayato jinakalpikasya bhaNitAH / / amUni cAtikrAmaNakAraNAni[bhA.5284] sajjhAya-leva-sivvaNa-bhAyaNaparikamma-saTTarAdIhi / sahasa anAbhogeNa va, uvAdiyaM hoj jA carimaM // vR-svAdhyAye'tIvopayogA vismRtm| evaM lepaparikarmaNaM kurvataH, vastra vAsIvyataH, bhAjanaM vAparikarmayataH, dezakathAdikaMvA saTTaram-AlajAlaM kurvataH,AdizabdaH sttttrsthaanekbhedsuuckH| eteSuyadatyantavyagratvaMsa sahasAkAraH, 'anAbhogaH' atyntvismRtiH|evNshsaakaarennaanaabhogen vA 'caramAM' caturthI yAvadatikrAmitaM bhvet|| [bhA.5285] AhacuvAiNAviya, vigiMcaNa prin'sNthrNtmmi| ___ annassa geNhaNaM bhuMjaNaMca asatIe taraseva / / vR-etaiH kAraNaiH "Ahaca" kadAcidatikrAmitaM bhavet tataH 'vivecya' parityajya 'parijJA' divasacaramapratyAkhyAnaM krtvym| atha na saMstarantitataHkAle pUryamANe 'anyasya' azanAdegrahaNaM
Page #1237
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/122 bhojnNckrtvym|ath kAlona pUryate na vAtadAnIM paryApta labhyatetataH yatanayAyathA agItAryA 'tadevedamazanAdikam iti na jAnanti tathA tasyaiva paribhogaH krtvyH|| [mA.5286] biiyapaeNa gilANassa kAraNA adhavuvAtiNe ome| addhANa pavisamANo, majjhe ahavA vi uttitro|| vR-dvitIyapade glAnasya kAraNAtprAyogyaMbhaktAdikamatiriktamapi kAlaMdhArayet, glAnakRtye vAtAva vyApRtAHyAvat caramapauruSIM jAtA, athavAavameparyaTataeva caturthIsajAtA, adhvani vA pravizan sArthavazago'tikrAmayet, evamadhvano madhye vartamAnastato vA uttIrNo'saMstaran atikrAmayed mujIta vA na kazcid dossH|| vyAkhyAtaM kAlAtikrAntasUtram / atha kSetrAtikrAntUsatraM vyAkhyAnayati[mA.5287] paramaddhajoyaNAo, ujANa pareNa caugurU hoti| ANAdiNo ya dosA virAdhanA sNjmaa-''yaae|| vR-ardhayojanaM-dvigavyUtaMtataHparamazanAdikamatikAmayatazcaturguru / AstAMtAvad ardhayojanam agrodyAnAdapi prennaatikaamytshcturgurukaaH|aajnyaadyshcdossaaH, saMyamA-''tsanozca viraadhnaa|| tAmevAha[mA.5288] bhAreNa vedanAe, na pehatI khANumAdi abhighaato| iriyA pagaliya tenaga, bhAyaNabhedo ya chkkaayaa| vR-bhAreNAkrAnto vedanAbhibhUtaH sthANu-kaNTakAdIni na prekSate, azvAdibhirvA'bhihanyate, athavA "abhighAu"tti vaTazAkhAdinA zirasi ghaTyate, IyA~ vA na zodhayati, dUranayanena ca bhaktapAne parigalite pRthivyAdivirAdhanA, stenairvA samuddezo hiyeta / kSudhA-pipAsAtasya vA kSINabalasya bhAjanabhedo bhavet tatra SaTkAyavirAdhanA AtmanaH parasya ca tena vinA prihaanni|| paraH prAha[bhA.5289J ujhAna AraeNaM, tahiyaM kiM te na jAyate dosaa| parihariyA te hojjA, jati vi tahiM khettamAvaje // vR-udyAnAdArato grAmAderAnIyamAne bhakata-pAne kiM te doSA na jAyante yadevamudyAnAt parata ityabhidhIyate? / sUrirAha-'te' doSAstIrthakaravacanaprAmANyena parihatA bhavanti yadyapyanujJAtakSetre tAn doSAnApadyate / / punamarapi paraH prerayati[bhA.5290] evaM suttaM aphalaM, suttanivAto imotu jinakappe / gacchammi addhajoyaNa, kesiMcI kAraNetaM pi / / vR- nanu yadyudyAnAt parato nAtikrAmayitavyam tato yat "paramaddhajoyaNamerAo"ti sUtra bhaNitaMtadaphalaM praapnoti| AcArya prAha-yad 'agrodyAnAtparatonAtikrAmayitavyam ityucyate sa eSa sUtrArthanipAtaH 'jinakalpe' jinakalpikaviSayo mantavyaH, yat punaH "arddhayojanAt parataH" ityAdi sUtraM tad gachavAsiviSayama, kAraNetu tadapyardhayojanaM netavyam, evamApavAdikaM sUtram / yadvA "kesiMcI kAraNe taM pi" tti anyathA vyAkhyAyate- 'keSAJcid' AcArya-bAlavRddhAdInAM kAraNe 'tadapi' ardhayojanaMgamyate / / idameva bhAvayati
Page #1238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 187 uddezakaH 4, mUlaM-122, [bhA. 5291] [mA.5291] sakkhettejadA na lamati, tatto dUre vi kAraNe jatati / gihiNo viciMtaNamanAgatammi gache kimaMga puna / / vR-'svakSetre svagrAme yadA na labhate tadA dUre'pyAcAryAdInAM kAraNebhakta-pAnagrahaNArtha yatate, ardhayojanamapi gacchatIti bhAvaH / apica-yadyapi svagrAme prAcuryeNa labhyate tathA'pyutsargatastatra nhinnddniiym| kutaH? ityAha-yadi tAvadgRhiNo'pikrayavikrayasamprayuktAanAgataMprAdhUrNakAdyarthaM ghRta-guDa-lavaNa-tamDulAdInAMcintAM kurvanti kimaGga punargacche sabAla-vRddhe yeSAMkrayavikrayaH saJcayazca nAsti taiH prAghUrNakAdhartamanAgataM ca cintniiym|| tataH[mA.5292] saMghADegoThavaNAkulesusesesubAla-vuhAdI / taruNA bAhiragAme, pucchA dittuNt'gaariie|| vR-svagrAme yAni dAnazrAddhAdIni sthApanAkulAni teSu gurUNAM saGghATaka ekaH pravizati / yAni svagrAme zeSANi kurlavAni teSu bAla-vRddhA-'sahiSNiprabhRtayo hiNDante / ye tu taruNAste bahimei pryttnti|shissyH pRcchati-kimAdareNakSetraM pratyupekSya rakSaya? |gururaah-agaaryaadhttaanto'tr kriyte|| [bhA.5293] parimiyabhattapadAne, nehAdavaharati thovathovaM tu| pAhuNa viyAla Agata, visana AsAsaNA dAnaM / / -ego kiviNavaNioagArIeavissasaMtotaMdula-ghata-lavaNa-kaDubhaMDAdiyaMdivasaparivvayaM parimitaM deti, AvaNAto gharena kiMcitaMdulAdidhAreti agArIeciMtA-jadieyassaabmarahito mitto vA anovA padosAdiavelAe Agamissati to kiM dAhaM? tao appaNo buddhipubageNa vaNiyassa ajAnato neha-taMdulAdiyANa thovathovaM pheddeti| kAlena bahumussannaM / annayA tassa mitto padosakAle Agato / AvaNaM ArakkhiyabhayA gaMtuMna sakkati / vaNiyassa ciMtA jAtA, visano 'kahametassa bhattaM dAhAmi?' ti / agArI vaNiyassa manogataM bhAvaM jANittA bhaNati-mA visAdaM karehi, savvaM se krime|tiie abhaMgAdiNANhAveuM visimaahaarNbhuNjaavio| tuTTo mitto pabhAe puno jemeuMgato / vaNio vi tuTTho bhAriyaM maNai-ahaM te parimiyaM demi, kato etaM? ti| tIesavvaM kahiyaM / tuTTeNa vaNieNa 'esAgharaciMtiya tisvvoghrsaarosmppio||athaakssraarthHprimitbhktprdaane sati snehAdemadhyAdagArI stokastokamapaharati / prAghUrNakasya ca vikAle Agamanam, tatogRhapatirviSanaH / tayA tasyAzvAsanAkRtA / tataH prAghUrNakasya bhkt-paandaanmkaarii|| [bhA.5294] evaM pIIvaTTI, vivarIya'treNa hoi didruto| . loguttare visesA, asaMcayA jena samaNA tu|| k-evaM kriyamANe tayoH suhRdoH prsprNpriitivRddhirupjaayte|vipriitshcaanyen prakAreNa dRSTAnto bhavati-tatra parimitabhaktamadhyAdagArIstokastokanApaharati tataH suhRdAdeHprAghuNakasya snehacchedo bhavati / evaM yadi gRhasthA apyanAgataM cintayanti tataH kukSizambalaiH sAdhubhiH sutarAmanAgataM cintniiym|apic-lokottre yena asaJcayAH zramaNAstena kAraNena vizeSataH kssetrrkssnniiym|| [bhA.5295] janalAvo paragAme, hiMDittA''neti vasahi iha gAme / dejaha bAlAdINaM, kAraNajAte ya sulbhNtu||
Page #1239
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/122 kR-janasyAtmIyAtmIyagRheSugrAmadhye vA militasyAlApaH-pravAdo bhavati-amI sAdhavaH paragrAme hiNDitvA bhikSAmihAnayanti tataH kevalaM vasatireveha grAme amISAm / evaM zrutvA gRhapatayaH svasvamahelA Adizandi-ye bAlAdayo'tra bAlAdayo'tra hiNDante teSAmAdareNasavizeSa pryccht| evaM vidhAyAM cintAyAM prAghUrNakAdikAraNajAte yadi dezakAle'dezakAle vA hiNDante tadA'pi sulabhaM bhvti| [bhA.5296] pAhuNavisesadAne, nijjara kittI ya ihara vivriiyN| puTviM camaDhaNasiggA, na deti saMtaM pi kajjesu / / prAghurNakasya vizeSeNa AdareNa bhakta-pAnedIyamAneparalokenirjarAihalokeca kIrtirbhavati, cazabdAtprItivRddhi parasparopakAritAca bhvti| 'itarathA prAghuNakasyAkriyamANe etadeva viparItaM bhavati, nirjarAdikaM bhavatItyarthaH / kathaM punastad dAnaM na bhavati? ityAha-pUrvaM camaDhanayA-dine dine pravizadbhiH sAdhubhiH siggAni-parizrAntAni sthApanAkulAni 'sadapi' gRhe vidyamAnamapi ghRtAdikaM dravyaM prAghUrNakAdikAryeSu utpanneSuna prayacchanti / evaM guNa-doSAn vijJAya kSetraM prayatnena rakSaNIyamiti prkrmH||ayNcaaprsttr guNo bhavati[bhA.5297] borIi ya diluto, gacche vAyAmo tahi ca patirikaM / kei puna tattha bhuMjaNa, AnemAne bhaNiya dosaa|| kR-bahime bhikSATane kriyamANe prabhUtaM dugdha-dadhyAdikaM prAyogyaM prApyate, tathA cAtra badaryA dRssttaantobhvti|apicgccheethaivsaamaacaariignndhrbhnnitaa-ydbhinmitrunnairbhikssaayaamttniiym| vyAyAmazcamohacikitsAnimittaM taiH kRto bhavati / tatra' bahimicazabdAd iha cagrAme "pairika" ekAntaM bhavati, mutkalamityarthaH / yadvA "pairika" ti paraM bhakta-pAnaM tatrAvApyate / kecit punarAcAryadezIyA bruvate-'tatraiva' bahimi bhojanaM karttavyam, yato ye pUrvamAnayato bhAra-vedanAdayo doSAbhaNitAste evaMparihatA bhvnti| etatparamatamuttaratra niraakrissyte||ath badarISTAntamAha[bhA.5298] gAma'bmAse badarI, nIsaMdakaDupphalA yakhulA y| pakkA''mA'lasa ceDA, khAyaMtiyare gatA dUraM / / vR-kasyApi grAmasya 'abhyAse' pratyAsattau badarI / sA grAmanisyandapAnIyena saMvardhitA tataH kaTukaphalA sNvRttaa| anyacca sA svabhAvata eva kubjA tataH sukhArohA / tasyAM na kAnicit phalAni pakvAni kAnicidAmAni, athavA "pakvA''ma"tti mandapakvAni / tatra ye alasAH 'ceTakAH bAlakAstetAMbadarIsukhArohAmAruhya kaTukAnyapi badarANibhakSayanti, tAnyapisvalpatayA na paryAptAni bhavanti / itare nAma' analasAH-uutsAhavanto bAlakAste dUramaTavIM gatAH, tatra ca mahAbadarIvaneSu paripakvAni badarANi yathecchaM khaadnti|| [bhA.5299] sigghataraM te AtA, tesi'tresiMcaditi symev| khAyaMti eva ihaI, Aya-parasuvahA trunnaa|| -tato yAvat te'lasAstasyAM kaTukabadA~ klizyamAnA Asate tAvat 'te' dUragAmino bAlakAAtmanaH parayAptaM kRtvA badarapoTTalakamArAkrAntAH zIghrataramAgatAH teSAm alasAnAm 'anyeSAM ca' gRhe sthitAnAM svajanAnAM badarANi paryAptayA dadati, svayameva ca bhakSayanti / evam
Page #1240
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-122, [mA. 5299] 189 'ihApi gacchavAse taruNA bhikSavo vIryasampannA utsAhavanto bAhyagrAme hiNDamAnA AtmanaH pareSAM ca-bAla-vRddhAdInAM sukhAvahA bhavanti / / katham? iti ced ucyate[mA.5300] khIra-dahImAdiNa ya, laMbho sigghatara paDhama pirike| ugmamadosA vijaDhA, bhavaMti anukaMpiyA citre|| vR-yathA te'lasAzceTakAstathA bAla-vRddhAdayo'pi kubjabadarIkalpe tasmin mUlagrAme pratyahamudvejyamAnatayA ciramapi hiNDamAnAH kodrava-kUrAdikameva labhante, tadapi na paryAptam / ye tutaruNA bahimi gacchantite'nalasaceTakalpAH, tataH kSIra-dadhyAdInAM prAyogyadravyANAM lAbhasteSAM bahimi bhavati, zIghrataraMca te svagarAme Agacchanti / "paDhama" tipratamAlikAMca svayaM kurvanti, bAlAdibhyaH prthmtrNvaasmaagcchnti| "parivaM"tipracuraM bhakta-pAnamutpAdayanti |udgmdossaashc 'vijaDhAH' parityaktA bhvnti| 'itareca' baalaadyo'nukmpitaabhvnti||amumevaarthsvishessmaah[bhaa.5301] evaM uggamadosA, vijaDhA pairikkayA anomaanN| mohatigicchA yakatA, viriyAyAro ya anucinno|| i. 'evaM' bahigrAma gacchadbhistaiH 'udgamadoSAH' AdhAkarmAdayaH parityaktA bhavanti / "pairikkaya" ti pracurasya bhakta-pAnasaya lAbho bhavati / 'anapamAna' svapakSApamAnaM na bhavati / 'bhohacikitsA ca' parizramA-''tapa-vaiyAvRtyAdibhirmohasya nigrahaH kRto bhavati / vIryAcArazca 'anucIrNaH' anuSThito bhavati / / atha paraH prAha[bhA.5302] ujAnato pareNaM, uvAtiNaMtammi puvva je bhnnitaa| bhArAdIyA dosA, te ceva ihaM tu savisesA / / vR-nanuzobhanamidam-yaaryojanaMgamyate, kintu teSAM bharitabhArANAmAcAryasakAzamAgacchatAM ye pUrvamudyAnAt pareNa 'upAnAyayati' atikrAmayati bhArAdayo doSA bhaNitAsta eveha savizeSA bhvnti||ttH kiM kartavyam ? ityAha[mA.5303] tamhA tu na gaMtavvaM, tahi bhottavvaM na vA vibhottavyaM / iharA bhe te dosA, iti udite codgNbhnnti|| dR-tasmAdAcAryasamIpe bhakta-pAnena gRhItena na gantavyaM kintu tatraiva' bahimi bhoktavyam, evaM bhArAdayo doSAH parihRtA bhavanti / "na vA vibhottav" ti vAzabdaH pakSAntaradyotakaH, atha bhavanto bhaNiSyanti-naiva bahirgAme bhoktavyam, tata evamitarathA "bhe" bhavatAM 'taeva' bhArAdayo doSAH / evaM 'udite' bhaNite sati suurinodkN maNati-yadi tatra samuddizanti tato mAsalaghu, bhavato'pyevaMbhaNatomAsaladhu, taizca tatra prAyogyaM samuddizadbhirAcAryAdayaH parityaktAmantavyAH, teSAM prAyogyamantareNa paritApanAdisambhavAt // __ Aha kimivAcAryamantareNa na sidhyati yadevaM tadarthaM prAyogyapAnIyate? ityAha[bhA.5304] jai eyavippahUNA, tava-niyamaguNA bhave niravasesA / AhAramAiyANaM, ko nAma kahaM pi kuvvejA / / vR-yadi etena-AcAryeNa viprahINAH-enamantareNetyarthaH tapo-niyamaguNA niravazeSA bhaveyuH tata AcAryaprAyogyANAmAhArAdInAmanveSaNe ko nAma kathAmapi kurvIta?, na kazcit / idamatra
Page #1241
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/122 hRdayam- sarvo'pi tapo-niyamAdikaH prayAso'smAkaM saMsAranistaraNArtham, te ca tapaHprabhRtayo guNA gurUpadezamantareNa na samyagavagamyanate, na vA niravazeSA api yathAvadanuSThAtuM zakyante, ataH saMsAranistaraNArthamAcAryANAM prAyogyAnayanAdinA kartavyameva vaiyAvRtyamiti / api ca[bhA. 5305] jati tAva loiya gurussa lahuo sAgArio puDhavimAdI / Anayane parihariyA, paDhamA Apuccha jataNAe / vR- yadi tAvallIkikA api yo guru-pitA jyeSThAbandhurvA kuTumbaM dhArayati tasminnabhukte na bhuJjate, yacotkRSTaM zAlyodanAdikaM tat tasya prayacchanti; tataH kiM punaryasya prabhAvena saMsAro nistIryate tasya prAyogyamadattvA evameva bhujyate ? / yastu bhaGke tasya mAsalaghu / vasaterabhAvAcca tatra bhuJjAnAn sAgAriko yadi pazyati tadA caturlaghu, AjJAdayazca doSAH / asthaNDile ca samuddizatAM pRthivyAdivirAdhanA / Anayane tu sarve'pyete doSAH parihnatA bhavanti, ato gurusamIpamAnetavyam / dvitIyapade prathamAlikAM kurvanto gurumApRcchaya gacchanti / yatanayA ca yathA saMsRSTaM na bhavati tathA prathamAlikA kartavyA // [bhA. 5306] cogavayaNaM appA'nukaMpio te ya me paricattA / Ayarie anukaMpA, paraloe iha pasaMsaNayA // - 'nodaMkavacanaM nAma' paraH preyati yAvat te tato grAmAt pratyAgacchanti tAvat tRSNAkSudhAklAntA atIva paritApyante, evaM prasthApayadbhirbhavadbhirAtmA anukampitaH 'te ca' sAdhavaH parityaktA bhavati / gururAha - nanu mugdha ! ta evAnukampitAH, katham ? ityAha- "Ayarie" ityAdi, yad AcAryavaiyAvRtye niyuktA eSA pAralaukikI teSAmanukampA, ihaloke'pi te'nukampitAH, yato bahubhyaH sAdhu-sAdhvIjanebhyaH prazaMsAmAsAdayanti // paraH prAha [bhA: 5307 ] evaM pi paricattA, kAle khamae ya asahupurise ya kAlo gimho u bhave, khamao vA paDhama-bitiehiM // vR- yataste bubhukSita-tRSitA bhArAkrAntAH zIta-vAtA ''tapairabhihatAH panthAnaM vahanti, yUyaM tu zItalacchAyAyAM tiSThatha, tata evamapite parityaktAH / sUrirAha teSAmapi kAlaM kSapakamasahiSNupuruSaM ca pratItya prathamAlikAkaraNamanujJAtam / tatra kAlaH- grISmalakSaNastasmin prathamAlikAM kRtvA pAnakaM pibanti, kSapako vA prathama dvitIyaparISahAbhyAmatIva bAdhitaH prathamAlikAM karoti, evama sahiSNurapi bubhukSArtaH prathamAlikAM kuryAt / / atra paraH prAha [bhA. 5308] jai evaM saMsa, appatte dosiyAiNaM gahaNaM / laMbaNa bhikkhA duvihA, jahannamukosa tiya panae / vR- yadyevamasau bahireva prathamAlikAM karoti tato bhaktaM saMsRSTaM bhavati, saMsRSTe ca gurvAdInAM dIyamAne'bhakti kRtA bhavati / gururAha aprApte deza-kAle doSAnAdergrahaNaM kRtvA yeSu vA kuleSu prabhAte velA teSu paryaTaya prathamAlikAM kurvanti, bhAjanasya ca kalpaM kurvanti / prathamAlikApramANaMca dvidhA-lambanato bhikSAtazca / tatra jaghanyena trayaH 'lambanA: ' kavalAstisrazca mikSAH, utkarSataH paJca lambanAH paJca vA bhikSAH / zeSaM sarvamapi madhyamaM pramANam // atha taiH kutra kiM grahItavyam ? iti nirUpayati
Page #1242
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 4, mUlaM- 122, [mA. 5309 ] [bhA. 5309] ettha hoi bhattaM, bitiyammi paDiggahe davaM hoti / gurumAdIpAuggaM, matta bitie ya saMsattaM // vR- sAdhudvayasya dvau pratigrahau dvau ca mAtrakau bhavataH / tatraikasmin pratigrahe bhaktaM grahItavyam, dvitIye ca 'dravaM' pAnakaM bhavati / tathaikasmin mAtrake AcAryAdInAM prAyogyaM gRhyate, dvitIye tu saMsaktaM bhaktaM vA pAnakaM vA pratyupekSate / yadi zuddhaM tataH pratigrahe prakSipyate // 191 [bhA. 5310] jati rikko to davamattagammi paDhamAliyAe gahaNaM tu / saMsatta gahaNa davadullabhe ya tattheva jaM paMtaM // vR-yadi rikto'sau dravamAtrakaH tatastatra prathamAlikAyA grahaNaM kartavyam, evaM saMsRSTaM na bhavati / athavA tasmin dravamAtrake saMsaktaM dravaM gRhItam, dravaM vA tatra kSetre durlabhaM tataH 'tatraiva' bhaktapratigrahe yat prAntaM tad ekena hastenAkRSya anyasmin haste kRtvA samuddizati, evaM saMsRSTaM na bhavati / / [ bhA. 5311] biiyapadaM tatthevA, sesaM ahavA vi hoi savvaM pi / tamhA gaMtavvaM AnanaM, va jati vi puTTho taha vi suddho // vR- dvitIyapadamatrocyate-atIva bubhukSitAstatraivAtmanaH saMvibhAgaM bhuJjate, zeSaM sarvamapyAnayanti, athavA tatraiva sarvamAtma-parasaMvibhAgaM bhuJjate / yata eSa evaMvidho vidhissmAd vidhinA gantavyaM vidhinA AnetavyaM vidhinA tatraiva bhoktavyam / evaM sarvatra vidhiM kurvan yadyapi doSaiH spRSTo bhavati tathApi zuddhaH // kathaM punaH sarvamasarvaM vA bhikSAcaryAgatena bhoktavyam ? ityAhaaMtarapallIgahitaM, paDhamAgahiyaM va bhuMjae savvaM / [mA. 5312] saMkhaDa dhuklaM vA, jaMgahiyaM dosiNaM vA vi // vR- yad antarapallikAyAM gRhItaM prathamapauruSIgRhItaM vA tat sarvamapi bhuGkte / yatra vA jAnanti saGghaDyAM dhruvo lAbho bhavitA tatra yat pUrvaM gRhItaM tat sarvamapi bhoktavyam / yad vA doSAnaM gRhItaM tadazeSamapi bhoktavyam // [bhA. 5313] darahiMDieva bhANaM, bhariyaM bhuttuM puno vi hiMDijjA / kAlo vA'tikkamaI, bhuMjejjA aMtarA savvaM // vR- athavA 'darahiNDite' ardhaparyaTita eva bhAjanaM bhRtaM tato'lpasAgArike tat paryAptaM bhuktvA punarapi bhikSAM hiNDeta / athavA yAvad AcAryAntike Agacchanti tAvat kAlo'tikrAmati, caturthapauruSI lagati sUryo vA'stametItyarthaH, tataH sarvamapi 'antarA' tatraiva bhuJjIta // [bhA. 5314 ] paramaddhajoyaNAto, ujjANa pareNa je bhaNiya dosA / AhadhuvAtiNAvie, te cevussagga-avavAtA // - athArdhayojanAtpareNa atikrAmayati tadA ye udyAnAt parato'tikrAmaNe doSAH pUrvaM bhaNitAsta eva draSTavyAH / atha "Ahacca" kadAcidanAbhogAdinA'tikrAmitaM tatastAvevotsargA'pavAdI, utsargatastad na bhoktavyam apavAdataH punarasaMstaraNe bhoktavyamiti bhAvaH // pU. (123) niggaMtheNa yagAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe anuSpavidveNaM anatare acitte anesaNije pAna- bhoyaNe paDiggAhie siyA, atthi yA itya kei sehatarAe anuvaTThAviyae kappai se tassa dAuM anuppadAuM vA; natthi ya ittha kei sehatarAe anuvaTThAviyae taM no appaNA bhuMjejjA, no annesiM
Page #1243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 dAvae, egaMte bahuphAsue paese paDilehittA pamajittA paridvaveyavve siyA / / vR- asya sambandhamAha [ bhA. 5315] AhAra eva pagato, tassa u gahaNammi vanniyA sohI / Aha puna asuddhe, acitta gahie imaM suttaM / / vR- AhAra evAnantarasUtre prakRtaH / 'tasya ca' AhArasya grahaNe zodhirvarNitA, yathA zuddha AhAro grahItavyaH tathA bhaNitamiti bhAvaH / "AhaJca" kadAcit punarazuddho acitta AhAro gRhIto bhavet tatra ko vidhiH ? ityasyAM jijJAsAyAmidaM sUtramArabhyate // [mA. 5316] ahavaNa sacittadavvaM, paDisiddhaM davvamAdipaDisehe / bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4 / 123 iha puna acittadavvaM, vAreti anesiyaM jogo // vR- athavA pUrvatarasUtreSu "tao no kappaMti pavvAvittae" ityAdiSu sacittadravyaM 'dravyAdipratiSedhena' dravyaM paNDakAdikaM tadAzritya pratiSedho dravyapratiSedhastena, AdizabdAd "duDhe mUDhe" ityAdiSu ca bhAvapratiSedhena pratiSiddham / 'iha punaH' prakRtasUtre'cittadravyamaneSaNIyaM vArayati / eSa 'yogaH' sambandhaH // anenAyAtasyAsya vyAkhyA-nirgranyena ca gRhapatikulaM piNDapAtapratijJayA'nupraviSTena "annatare "tti udgamotpAdanaiSaNAdoSANAmanyatareNa doSeNa duSTam 'aneSaNIyam' azuddham 'acittaM' nirjIvaM pAna bhojanamanAbhogena pratigRhItaM syAt, taccotkRSTaM na yatastataH parityaktuM zakyate, asti cAtra kazcit 'zaikSatarakaH' laghutaraH 'anupasthApitakaH' anAropitamahAvrataH kalpate "se" 'tasya' nirgranthasya 'tasmai' zaikSAya dAtumanupradAtuM vA / tatra dAtuM prathamataH, 'anupradAtuM ' tenAnyasmintreSaNIye datte sati pazcAt pradAtum / atha nAstyatra ko'pi zaikSatarako'nupasthApitakastatastad datte sati pazcAt pradAtum / atha nAstyatra ko'pi zaikSatarako'nupasthApitakastatastad naiva AtmanA bhuJjIta na vA'nyeSAM dadyAt kintu ekAnte bahuprAzuke pradeze pratyupekSya prabhRjya ca pariSThApayitavyaM syAditi sUtrArtha // atha niyuktivistaraH [ bhA. 5317] anatara nesaNijjaM, AuTTiya giNhaNe tu jaM jattha / anabhoga gahita jataNA, ajataNa dosA ime hoMti / vR- 'anyatarad' udgamAdInAmekataradoSaduSTamaneSaNIyamAkuTTikayA yo gRhNAti / AkuTTikA nAma-svayameva bhokSye zaikSasya vA dAsyAmi / evamupetya grahaNe yena doSeNAzuddhaM tamApadyate, yaca yatra doSe prAyazcittaM tat tasya bhavati / athAnAbhogenAneSaNIyaM gRhItaM tato yatanayA zaikSasya dAtavyam | yadi ayatanayA dadAti tata ime doSA bhavanti // [ mA. 5318] mA savvameyaM mama dehamannaM, ukkosaeNaM va alAhi majjhaM / kiM vA mamaM dijjati savvameyaM, izceva vuttau tu bhaNAti koI // vR- tena aneSaNIyamiti kRtvA zaikSasya dattam, sa ca zaikSo brUyAtmA sarvametad 'annaM' bhaktaM mama datta, athotkRSTamiti kRtvA me dIyate tatrotkRSTena bhaktena mamAlam, kiM vA sarvametad mama dIyate ? iti / evaM zaikSeNoktaH kazcid bhaNati // [bhA. 5319] etaM tubbhaM amhaM, na kappati cauguruM ca ANAdI / saMkA va abhiogge, egena va icchiyaM hojjA / /
Page #1244
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 4, mUlaM-123, [bhA. 5319] 193 - etat tava kalpate, asmAkaM tu na kalpate' evaM bhaNatazcaturgurukam AjJAdayazca dossaaH| zaGkA ca tasya zaikSasya AbhiyogaH-kArmaNaM tadviSayA bhavati / 'ekena vA' kenacit zaikSeNa tad dIyamAnamIpsitaM bhavet tasya ca glAnatve yathAbhAvena jAte sati dvitIyazaikSa uDDAhaM kuryAt / / idameva bhAvayati[bhA.5320] kammodaya gelane, daLUNa gato kareja uDDAhaM / egassa vA vi dine, gilANa vamiUNa uddddaaho|| vR-karmodayAdyathAbhAvenaiva glAnatve jAte sati sacintayet-etaiH 'mAvratAdayaMpratimajyatAm' iti kRtvA mamAbhiyogyaM dattam / evaM 'iSTavA' jJAtvA sa bhUyo gRhavAsaM gataH san uDDAhaM kuryAtetaiH kArmaNaM mama dattamiti / ekasya vA datte sati yadA glAnatvaM jAtaM tadA dvitIyaH zaikSo vrataM vamitvA prabhUtajanasamakSamuDDAhaM kuryAt / / kiM punazcintayitvA sa vrataM vamati ? ityAha[bhA.5321] mA paDigacchati dinnaM, se kammaNa tena esa aagllo| jAva na dijjati amha vi, hanudAni palAmitA turiyaM / / vR-mA pratigamiSyatIti budhyA kArmaNamasya dattaM tenAyaM "Agallo" glAnaH sAtaH, ato yAvadasmAkamapi kArmaNaM na dIyate tAvat tvaritamidAnImahamapi plaaye| athavA kazcididaM brUyAt[mA.5322 bhatteNa me na kajaM, kallaM bhikkhaM gato va bhorkhaami| anna va deha manjhaM, iya ajate ujjhiNigadosA / / vR-bhaktena 'me' mama na kAryam, kalye vA bhikSAM gato vA bhokSye, anyadvA bhaktaM mahyaM pryccht| "iya" evamayatanayA dIyamAne 'ujjhinikA' pAriSThApanikA bhavet / tasyAMca doSAH kITikAmakSikAdivirAdhanArUpA mantavyAH / / athavA ekasya glAnatve jAte'parazcintayet[bhA.5323] hanu va asaMdeha, esa maohaMtu tAva jiivaami| vagghA hucaraMti ime, migacammagasaMvutA paavaa|| -"hanu" ti haH' iti khede 'nuH' iti vitrke| eSa tAvadasandehaM mRtaH, ahaMtutAvadidAnI jIvAmi, ime ca pApAH zramaNakA mRgacarmasaMvRtA vyAghrAzcaranti, bahi sAdhuvezacchannA hiMsakA amI iti bhAvaH / ato yAvad ete mAM jIvitAnna vyaparopayanti tAvat pratigacchAmIti / / kiJca[bhA.5324] abhiogaparajjhassa hu, ko dhammokiM va tena niyameNaM / ahiyakaramAhINa va, abhijoeMtANa ko dhmmo|| vR-abhiyogena-kArmaNena "paranjhassa"tti paravazIkRtasya mama ko nAma dharmo bhaviSyati?, kiMvA tena niyamena mama kAryam ?, tathA adhikakaragrAhiNAmivAmISAmapyevamabhiyojayatAM ko dharma? na kazcidityarthaH / evaM vicintya gRhavAsaM bhUyo'pi kuryAt // yo glAnIbhUyogadrajitaH sa pravrajantamityaM vipariNamayet[bhA.5325] kicchAhi jIvito haM, jati mariuM icchasI tahiM vacca / esa tu bhaNAmi bhAuga!, visakuMbhA te mhupihaannaa|| 2013 Jain International
Page #1245
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/123 -'kRcchrAd' atiduHkhenAhaMtAvad jIvitaH, atoyadi tvamapi martumicchasi tadA tatra' teSAM sAdhUnAmantikeja, yena bhavato'pyevaMsampadyata itibhAvaH / apica-he prAtaH ! eSo'hamekAntahito bhUtvA bhavantaM bhaNAmi-te sAdhavo viSakumbhA madhupidhAnAH santi, mukhenajIvadayAdhupadezakaMmadhuraM vaco jalpanti, cetasA tu viSavat paravyaparopaNAridAruNapariNAmA iti hRdayam / evaM vipariNAmito'sau pravrajyAmapratipadyamAnaH SaTkAyavirAdhanAdikaM yat karoti taniSpanna ayatanAdAyinaH prAyazcittam / / kiJca[bhA.5326] vAtAdInaM khobha, jahannakAlusthie visaa''sNkaa| avi juJjati anavise, neda ya saMkAvise kiriyA / / vR-tasyAzuddhAhAradAnAnantaraM vAtAdInAM kSobhe 'jaghanyakAlAt' tatkSaNAdevotthite viSAzA bhavati-manyeviSamamIbhirmama dattaM yenaivaMmesahasaivadhAtukSobhaH smjni| evaM cintayatastasyAcirAdeva maraNaM bhavet / kutaH ? ityAha-"avi" ityAdi, api' sambhAvanAyAma, sambhAvyate ayamartha yad anyasya sarvasyApi viSasya mantrAdikriyA yujyate, zaGkAviSasyatu kriyA' cikitsA naiva bhavati, mAnasikatvena tasya pratikartumazakyatvAt / yata ete doSA ato nAyatanayA dAtavyam / atra paramatamupanyasya dUSayati[bhA.5327] kei puna sAhiyavvaM, assamaNo haMti paDigamo hoja / dAyavvaM jataNAe, nAe anulomnnaa''uttttii| kRkecit punarAcAryA bruvate-sphuTameva tasya kathayitavyam-bhavata evedaM kalpate; etaca na yujyate / yata evamukte kadAcidasau brUyAt-yat zramaNAnAM na kalpate tad mama yadi kalpate tata evamaham 'azramaNaH' na zraNamo bhavAmi, azramaNasya na nirarthakaM me zirastuNDamuNDanamaH iti vicintya pratigamanaM kuryAt / yata evamato yatanayA dAtavyam / yatanayA ca dIyamAnaM yadi jJAtaM bhavati tadA vakSyamANavacanaiH 'anulomanA' prajJApanAtathA kartavyAyathA tasya AvRtti samAdhAna bhvti||prjnyaapnaavidhishcaaym[bhaa.5328]abhinvdhmmo si abhAvito si bAlo vataM si anukNpo| tava cevaTThA gahitaM, muMjijA to paraM chNdaa|| kR'abhinavadharmA' adhunaiva gRhItapravrajayo'si tvam, ata eva 'abhAvito'si' nAdyApi bhaikSabhojanena bhAvitaH, bAlazca tvamasi ata eva anukampyaH' anukampanIyaH, tata idamutkRSTadravyamazuddhamapitavaivArthAya gRhItam, ataH paraM 'chandAt svacchandena bhunyjiithaaH|| [bhA.5329] kappo ciya sehANaM, pucchasuanne viesa hu jinANA / sAmAiyakappaThitI, esA suttaM cimaM veti // dR-apica-kalpa evaiSa zaikSANAM yadaneSaNIyamapi bhoktuM kalpate, yadi bhavato na pratyayastataH pRccha 'nyAnapi' gItArthasAdhUn / te'pi tena pRSTAH santo bruvate-eSA hu nizcitaM 'jinAjJA' tIrthakRtAmupadezaH, sAmAyikakalpasya caiSaiva sthiti| sUtraMcate sAdhavaH / sUtraMca te sAdhavaH 'idaM' prastutaM "asthi yA ittha kei sehatarAe" ityAdirUpaM bruvate / bhaveta kAraNaM yenAkuTTikayA'pi dadyAt / / katham ? ityAha
Page #1246
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : : 4, mUlaM- 123, [bhA. 5330] [bhA. 5330] paratitthiyapUyAto, pAsiya vivihAto saMkhaDIto ya / vippariNameja sedho, kakkhaDacariyAparissaMto || 195 vR- kvApi kSetre paratIrthikAnAM pUjAH sAdarasnigdha-madhurabhojanAdirUpAstadupAsakairvidhIyamAnA dRSTvA vividhAzca saGghaDIravalokya zaikSaH karkazacaryAparizrAntaH san vipariNameta // tataH[ bhA. 5331] nAUNa tassa bhAvaM, kappati jataNAe tAhe dAuM je / saMtharamANe deto, laggai saTTANapacchitte // vR- jJAtvA 'tasya' zaikSasya 'bhAvaM' snigdha-madhurabhojanaviSayamabhiprAyameSaNIyAlAbhe yatanayA tasyAneSaNIyamapi dAtuM kalpate / atha saMstarato'pi dadAti tataH svasthAnaprAyazcitte lagati, yena doSeNAzuddhaM tanniSpannaM prAyazcittamApadyata iti bhAvaH // - [bhA. 5332] sehassa va saMbaMdhI, tArisamicchaMte vAraNA natthi / kakkhaDe va mahiDIe, bitiyaM addhANamAdIsu // vR- zaikSasya vA sambandhinaH ke'pi snehAtirekata utkRSTaM bhaktamAnIya dadyuH, tasya ca tA zaM bhoktuMmicchataH 'vAraNA' pratiSedho nAsti "kakkhaDe va " ti karkazam-avamaudaryaM tatrAsaMstaraNe'zuddhaM zaikSasya dAtavyam, zuddhAmAtmanA bhoktavyam / "mahiDIe "ttikarkazam avamIdayaM tatrAsaMstaraNe'zuddhaM zaikSasya nAdyApi bhAvitaH tAvat prAyogyabhaneSaNIyaM dIyate / "biiyaM addhANamAdIsu" tti adhvAdiSu kAraNeSu dvitIyapadaM bhavati, svayamapyaneSaNIyaM bhuJjAnAH zuddhA iti bhAvaH / eSA purAtanI gAthA / / sAmpratamenAmeva vivRNoti [bhA. 5333] nIyA va keI tu virUvarUvaM, Aja mataM anuvaTThiyassA / sa cAvi puccheja jatA tu there, tadA na vAreti NaM mA gurUgA // vR- nijakAH kecid 'virUparUpaM' modakA 'zokavarti zAlyodanaprabhRtikamutkRSTaM bhaktamanupasthitasya zaikSasyArthAyAnayeyuH / sa ca tairnimantrito yadA 'sthavirAn' AcAryAn pRcchetgRhNAmyahamidam ? na vA ? iti tadA guravo "Na" miti 'taM' zaikSaM na vArayanti / kutaH ? ityAha"mA guruga "tti mA vArayatAM catvAro gurukAH prAyazcittaM bhavet // kimarthaM punarna vAryate ? ityAha[ bhA. 5334 ] loluga sinehato vA, agrahabhAvo va tassa vA tesiM / giuse tumme vi bahuM, purimahI nivvigatigA mo // - lolupatayA saMjJAtakasnehato vA sa tad bhaktaM bhoktumabhilaSet tato yadi vAryate tadA 'tasya' zaikSasya 'teSAM vA' saMjJAtakAnAm 'anyathAbhAvaH' vipariNamanaM bhavet / saMjJAtakAzca yadi sAdhUnAmantrayante- bahyetad bhaktam ato yUyamapi gRhNIta; tato vaktavyam-"mo" iti vayaM pUrvArddhapratyAkhyAnino nirvikRtikA vA // atha te saMjJAtakA bravIran / [ bhA. 5335] maMdakkheNa na icchati, tubme se deha beha naM tumme kiM vA vAremu vayaM, giNhatu chaMdeNa to biMti // vR- eSa yuSmAbhiranujJAtaH 'mandAtreNa' lajjayA na grahItumicchati tato yUyaM tasya prayacchata, bhagata vA yUyam-gRhANeti / tatra bruvate kiM vA vayaM vArayAmaH ? gRhNAtu svayameva chandena yadi rocate / atha 'kakkhaDe va mahiDDIe" tti padadvayaM vyAkhyAti
Page #1247
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/123 vIsuM vome ghettuM diMti va se saMthare va ujjhati / bhAveMtA vimito, dalaMti jA bhAvito'nesiM // [bhA. 5336] vR- 'avame' durbhikSe yAvantikAdikamaneSaNIyaM 'viSvak' pRthag gRhItvA zaikSasyArthAyA''nItaM tasyaiva prayacchanti, saMstarantovA ujjhanti / yovA RddhimapravrajitastaM 'bhAvayantaH' maikSa-bhojanabhAvanAM grAhayanto yAvad bhAvito na bhavati tAvad yena vA tena vA doSeNAneSaNIyaM prAyogyaM labdhvA dadati / yadyevaM RddhimatpravrajitaM nAnuvartayanti tatazcaturgurukam // kutaH ? iti ced ucyate[bhA. 5337 ] titthavivaDI ya pabhAvanA ya obhAvaNA kuliMgINaM / emAdI tatva guNA, akuvvato bhAriyA caturo // vR- Rddhimati pravrajite tIrthavivRddhirbhavati, 'yadIdhzA apyeteSAM sakAze pravrajanti tato vayaM dramakaprAyAH kimevaM gRhavAsamadhivasAmaH ? ' iti budhdhA bhUyAMsaH pravrajantIti bhAvaH / prabhAvanA ca pravacanasya bhavati kuliGginAM cApabhrAjanA bhavati, teSAM madhye iiddshaamRddhimtaambhaavaat| evamAdayaH 'tatra' rAjAdipravrajite yato guNA bhavanti atastasyAnuvartanAmakurvatazcatvAro bhArikA mAsAH prAyazcittam // atha dvitIyapadamAha [bhA. 5338] addhANA'sive ome, rAhuTTe asaMthareMtA u / sayamavi ya bhuMjamANA, visuddhabhAvA apacchittA / / vR- adhvA 'zivA 'vama-rAjadviSTeSu asaMstarantaH svayamapyaneSaNIyaM vizuddhabhAvA bhuJjAnA aprAyazcittA mantavyAH // bhU. (124) je kaDe kappaTThiyANaM kappai se akaSpaTThiyANaM, no se kappai kappaTThiyANaM / je kaDe akappaTThiyANaM no se kappai kampaTThiyANaM kappai se akpptttthiyaannN| kappe ThiyA kappaTThiyA, akappe ThiyA akappaTThiyA || vR- asya sambandhamAha[mA. 5339] sutteneva u jogo, missiyabhAvassa patravaNaheuM / akkheva ninnao vA, jamhA tu Thio akappammi / / vR-sUtreNaiva 'yogaH' sambandhaH kriyate mizritabhAvasya' 'kimarthamidamazuddhaM mama dIyate ? 'ityevaM kaluSitapariNAmasya zaikSasya prajJApanAhetoridaM suutrmaarbhyte| yadvA 'kathaM zaikSasyAneSaNIyaM kalpate?" ityevaM kenApi 'AkSepe' pUrvapakSe kRte 'nirNayaH' nirvacanamanena kriyate / katham ? ityAha-yasmAd asau zaikSaH 'akalpe' sAmAyikasaMyamalakSaNe sthitaH tataH kalpate tasyAneSaNIyamiti // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- 'yad' azanAdikaM 'kRtaM' vihitaM kalpasthitAnAmarthAya kalpate tad akalpasthitAnAm, no tat kalpate kalpasthitAnAm / ihAcelakyAdI dazavidhe kalpe ye sthitAste kalpasthitA ucyante, paJcaryAmadharmapratipattAra ityarthaH / tataH paJcayAmikAnuddizya kRtaM cAturyAmikAnAM kalpata ityuktaM bhavati / tathA yad 'akalpasthitAnAM' cAturyAmikAnAmarthAya kRtaM no tat kalpate 'kalpasthitAnAM paJcayAmikAnAM kintu kalpate tad 'akalpasthitAnAM I caturyAmikAnAm / atraiva vyutpattimAha-'kalpe' AcelakyAdau dazavidhe sthitAH kalpasthitAH / / 'akalpe' asthitakalparUpe sthitA akalpasthitAH / eSa sUtrArthaH // atha niryuktivistaraH
Page #1248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 197 uddezakaH 4, mUlaM-124, bhA. 5340] [bhA.5340] kapaThiiparUvaNatA, paMceva mahavvayA caujjAmA / kappaTThiyANa paNagaM, akappa caujAma sehe y|| vR- kalpasthiteH prathamataH prarUpaNA kartavyA / tadyathA-pUrva-pazcimasAdhUnAM kalpasthitiH paJcamahAvratarUpA, madhyamasAdhUnAM mahAvidehasAdhUnAM ca kalpasthitizcaturyAmalakSaNA / tato ye kalpasthitAsteSAM "panagaM"ti paJcevamahAvratAni bhavanti / akalpasthitAnAM tu catvAroyAmAH' catvAri mahAvratAni bhavanti, 'nAparigRhItA strI bhujyate' iti kRtvA caturthavrataM parigrahavrata eva eSAmantarbhavatIti bhAvaH yazcapUrva-pazcimatIrthakarasAdhUnAmapi sambandhIzaikSaH so'pisamAyikasaMyata iti kRtvAcaturyAmiko'kalpasthitazca mantavyaH, yadApunarupasthApito bhaviSyati tadAkalpasthita iti // prarUpitA kalpasthiti / iha "je kaDe kappaTTiyANaM" ityAdinA''dhAkarma sUcitam atastasyotpattimAha[bhA.5341] sAlI ghaya gula gorasa, navesu vallIphalesu jAtesu / putraDha karaNa sahA, AhAkamme nimaMtaNatA // vR-kasyApidAnarucerabhigamazrAddhasya vA nakaH zAliqyAngRhe samAyAtastataH sacintayati'pUrva yatInAmadattvA mamAtmanA paribhoktuMna yuktaH' iti paribhAvyA''dhAkarma kuryAt / evaM ghRte guDe gorase naveSu vA tumbyAdivallIphaleSu jAteSu puNyArtha dAnaruci zrAddhaH "karaNaM" ti AdhAkarma kRtvA sAdhUnAM nimantraNaM kuryAt // tasya cAdhAkarmaNo'mUnyekArthikapadAni[bhA.5342] AhA ahe ya kamme, AtAhamme ya attkmmey| taMpuna AhAkamma, nAyavvaM kappate kassa / / vR-AdhAkarma adhaHkarma Atmaghnam Atmakarma ceti catvAri nAmAni / tatra sAdhUnAmAdhayApraNidhAnenayat karma SaTkAyavinAzenAzanAdiniSpAdanaMtaAdhAkItathAvizuddhasaMyamasthAnebhyaH pratipAtya AtmAnaM avizuddhasaMyamasthAneSu yad adho'dhaH karoti tad adhaHkarma / AtmAnaMjJAna-darzana-cAritrarUpaMhanti-vinAzayatIti aatmghnm|ytpaackaadeH sambandhikarma-pAkAdilakSaNaM jJAnAvaraNIyAdilakSaNaMvA tad AtmanaH sambandhi kriyate aneneti Atmakarma tat punarAdhAkarma kasya puruSasya kalpate ? na vA? yadvA kasya tIrthe kathaM kalpate ? na kalpate vA? itymiibhidvritivym||taanyev darzayati[mA.5343] saMghassa purima-pacchima-majjhimasamaNANa ceva samaNINaM / cauNhaM uvassayANaM, kAyavvA maggaNA hoti / / kR-AdhAkarmakArI sAmAnyena vizeSeNa vA saGghasyoddezaM kuryaat| tatra sAmAnyena-avizeSitaM samuddizati, vizeSeNa tu pUrvavAmadhyamaMvA pazcimaMvA saGghacetasi praNidhatte zramaNAnAmapyoghato vibhAgatazcanirdezaM kroti| tatraudhataH-avizeSitazramaNAnAma, vibhAgataH paJcayAmikazramaNAnAM caturyAmikazramaNAnAM vA / evaM zramaNInAmapi vaktavyam / tathA caturNAmupAzrayANAmapyevameva sAmAnyena vizeSeNa ca mArgaNA kartavyA bhavati / tatra catvAra upAzrayA ime-paJcayAmikAnAM zramaNAnAmupAzrayamuddizatItiekaH,paJcayAmikAnAmeva zramaNInAM dvitIyaH, evaM caturyAmika zramaNazramaNInAmapyevameva dvAvupAzrayau mantavyau // idameva bhAvayati
Page #1249
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 [ bhA. 5344 ] saMgha samuddisittA, paDhamo bitio ya smnn-smnniio| tatio uvassae khalu, cautthao egapurisassa / / vR-AdhAkarmakArI prathamo dAna zrAddhAdi saGgha sAmAnyena vizeSeNa vA samuddizyAdhAkarma karoti / dvitIyaH zramaNa - zramaNIH praNidhAya karoti / tRtIya upAzrayAnuddizya karoti / caturtha ekapuruSasyoddezaM kRtvA karoti // atra yathAkramaM kalpyA-'kalpyavidhimAha bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/124 [ bhA. 5345] jati savvaM uddisiuM, saMghaM kAreti doNha vi na kappe / ahavA savve samaNA, samaNI vA tattha vi taheva // bR- 'yadIti' abhyupagame / yadi nAma RSabhasvAmino'jitasvAminazca tIrthamekatra militaM bhavati pArzvasvAmi-varddhamAnasvAminorvA tIrthaM militaM yadA prApyate tadA tatkAlamaGgIkRtyAyaM vidhirabhidhIyate sarvamapi saGgha sAmAnyenoddizya yadA AdhAkarma karoti tadA 'dvayorapi' paJcayAmikacaturyAmikasaGghayorna kalpate / atha sarvAn zramaNAn sAmAnyenoddizati tataH 'tatrApi' zramaNAnAmapi sAmAnyenoddeze 'tathaiva' sarveSAmapi paJcayAmikAnAM caturyAmikAnAM ca zramaNAnAM na klpte| evaM zramaNInAmapi sAmAnyenoddeze sarvAsAmakalpyam // atha vibhAgoddeze vidhimAha [ bhA. 5346 ] jai puna purimaM saMghaM, uddisatI majjhimassa to kappe / majjhimauddi puna, do pi akappitaM hoti / / - yadi punaH pUrvamRSabhasvAmisatkaM sarvvaM samuddizati tataH 'madhyamasya' ajitasvAmisaGghasya kalpate / atha madhyamaM samuddizati tadA 'dvayorapi' pUrva - madhyamasaGghayorakalpyaM bhavati / evaM pazcimatIrthakarasatkaM saGghamuddizya kRtaM madhyamasya kalpate, madhyamasya kRtaM dvayorapi na kalpate // [bhA. 5347] emeva samaNavagge, samaNIvagge ya puvvamuddiTThe / majjhimaMgANaM kappe, tesi kaDaM doNha vina kappe | qha-evameva zramaNavarge zramaNIvarge ca pUrveSAm RSabhasvAmisambandhinAM zramaNAnAM zramaNInAM vA yad uddiSTam - uddizya kRtaM tad madhyamAnAM zramaNa-zramaNInAM kalpate / 'teSAM' madhyamAnAmarthAya kRtaM 'ubhayeSAmapi' pUrva madhyamAnAM sAdhu-sAdhvInAM na kalpate / evaM pazcima-madhyamAnAmapi vktvym|| athaikapuruSoddeze vidhimAha [bhA. 5348 ] purimANaM ekkassa vi, kayaM tu savvesi purima-carimANaM / na vi kappe ThavaNAmettagaM tu gahaNaM tahiM natthi // vR- 'pUrveSAm' RSabhasvAmisatkAnAmekasyApi puruSasyArthAya kRtaM sarveSAmapi pUrvapazcimAnAmakalpyam, pazcimAnAmapyekasyArthAya kRtaM sarveSAM pUrva-pazcimAnAmakalyam / etacca 'sthApanAmAtraM ' prarUpaNAmAtraM saMjJAvijJAnArthaM kriyate, bahukAlAntaritatvena pUrvapazcimasAdhUnAmekatrAsambhavAt tatra parasparaM grahaNaM 'nAsti' na ghaTate / madhyamAnAM tu yadi sAmAnyenaikaM sAdhumuddizya kRtaM tata ekena gRhIte zeSANAM kalpate / atha kamapyekaM vizeSya kRtaM tataH tasyaivAkalpyam, zeSANAM sarveSAmapi kalpyam, pUrva-pazcimAnAM tu sarveSAmapi tantra kalpate / / athopAzrayoddeze vidhimAha[ bhA. 5349 ] evamuvassaya purime, uddiTTha na taM tu pacchimA bhuMje / majjhima- tavvajjANaM, kappe uddiTThasama puvvA //
Page #1250
--------------------------------------------------------------------------
________________ - uddezakaH 4,mUlaM-124, [bhA. 5349] 199 vR. evaM yadi samAnyenopAzrayANAmAmuddezaM karoti tadA sarveSAmakalpyam / atha pUrveSAmaAdyatIrthakarasAdhUnAmupAzrayAnuddizati tatastadarthamuTiSTaM pazcimA upalakSaNatvAtpUrve vA sAdhavaH sarve'pi na bhuJjate, madhyamAnAM punaH kalpanIyam / atha madhyamasAdhUnAmupAzrayAn sarvAnuddizya krotittomdhymaanaaNpuurv-pshcimaanaaNcsrvessaamklpym|ath kiyataeva madhyamopAzrayAnuddizati tataH tadvarjAnAM teSu-upAzrayeSuye zramaNAstAnvarjayitvA shessaannaaNmdhymshrmnnshrmnniinaaNklpte| "uddihasama puva"tipUrve sAdhavaH-RSabhasvAmisatkA bhaNyante, te udiSTasamAH' yaM sAdhumuddizya kRtaMtattulyAH, ekamuddizya kRtaM sarveSAmakalpanIyamiti bhAvaH / / evaM tAvatpUrveSAMmadhyamAnAMca bhaNitam / atha madhyamAnAM pazcimAnAM cAbhidhIyate[mA.5350] savve samaNA samaNI, majjhimagAceva pacchimA cev| majjhimaga samaNa-samaNI, pacchimagA smnn-smnniito|| vR-sarve zramaNAH zramaNyo vA yadoddizyante tA sarveSAmakalpyam / "majjhimagAceva" tiatha madhyamAH zramaNAH zramaNyo vA uddiSTAstato madhyamAnAM pazcimAnAM ca sarveSAmakalpyam / "pacchimA ceva" tti pazcimAnAM zramaNa-zramaNInAmuhiSTe teSAM sarveSAmakalpyam, madhyamAnAM kalyam / madhyamazramaNAnAmuSTiM madhyamasAdhvInAM kalpate, madhyamazramaNInAmudiSTaM madhyamasAdhUnAM kalpate / pazcimazramaNAnAmuhiTe pazcimasAdhu-sAdhvInAM na kalpate, madhyamAnAmubhayeSAmapi kalpate / evaM pazcimazramaNInAmapyuddiSTe vaktavyam / / [bhA.5351] uvassaga gaNiya-vibhAiya, ujjuga-jaDDA yavaMka-jaDDA y| majjhimaga ujju-pannA, pecchA sannAzyagA''gamaNaM // athopAzrayeSu sAdhUna gaNita-vibhAjitAn karoti / gaNitA nAma-iyatAMpaJcAdisaGkhyAkAnAM dAtavyam, vibhAjitA nAma-'amukasyAmukasya' iti nAmotkIrtanena nirdhaaritaaH|atrcturbhnggiignnitaa api vibhAjitA api 1 gaNitAna vibhAjitAH2 vibhAjitA na gaNitAH3na gaNitA navibhAjitAH4atraprathamabhaGge madhyamAnAM gaNita-vibhAjitAnAmevAkalpyam, zeSANAM klpte| dvitIyamoM yAvadgaNitapramANairna gRhItaM tAvat sarveSAmakalpyam, gaNitapramANairgRhIte madhyamAnAM zeSANAM kalpyam / tRtIyabhane yAvantaH saddazanAmAnasteSAM sarveSAmakalpyam, zeSANAM kalpyam / caturthabhate sarveSAmakalpyam / pUrva-pazcimAnAM tu sarveSvapi bhaGgeSu na kalpate / paraH prAha-nanu sarveSAM sarvajJAnAM sahaza eva hitopadezastataH kathaM paJcayAmikAnAM caturyAmikAnAM ca visazaH kalpyA'kalpyavidhiH ? atrocyate-kAlAnubhAvena vineyAnAmaparAparaM tathAtathAsvabhAvapariNAma vimalakevalacakSuSA vilokya tIrthakRdbhirityaM klpyaa-'klpyvidhivaicitrymkaari| tathAcAha"unuga-jaDDA ya" iti, pUrvasAdhavaH Rju-jaDAH pazcimasAdhavo vakra-jaDA madhyamA Rju-prAjJAH / eteSAM ca trividhAnAmapi sAdhUnAM naTaprekSAhaTAntena prarUpaNA krtvyaa| trividhAnAmeva ca sAdhUnAM sajJAtakakulamAgatAnAM gRhiNa udgamAdidoSAn kuryuH tatrApi tridhA nidarzanaM kartavyam / / tatra naTaprekSaNakadRSTAntaM tAvadAha[mA.5352] naDapecchaMdaNaM, avassa AloyaNA na sA kppe| kauyAdI sopecchati, na te vipurimANa to savve //
Page #1251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/124 - kazcit prathamatIrthakarasAdhubhikSA paryaTan naTasya prekSA' prekSaNakaM dRSTavA kiyantamapi kAlamavalokya samAgataH, sa ca RjutvenAvazyamAcAryANAmalocayati, yathA-no nRtyan mayA vilkitH|aacaaryairuktm-'saa' naTAvalokanAsAdhUnAM kartuna klpte|ttH 'yathA''dizanti bhagavantastathaiva' ityabhidhAya bhUyo'pi bhikSAmaTan kayokAdikamI prekSate / kayoko nAmaveSaparAvartakArI naTavizeSaH / AdizabdAd nartakIprabhRtiparigrahaH / tatastathaivAlocite guravo bhaNanti-nanupUrvaM vAritastvamAsI / saprAha-naTa eva draSTuMvAritona kayokaH, eSacamayA kayoko ghttH| evaMyAvanmAtraMparizpuTena vacasAvAryantetAvanmAtramevaitevarjayanti,napunaH sAmokatamaparasya pAzasya pratiSedhaM pratipadyante / yadA tu bhaNyate "na te vi"ti 'te'pi' kayokAdayo na kalpante draSTuM tadA sarvAnapi pariharanti, ataH pUrveSAM sAdhUnAM sarve'pi naTAdayo na kalpante draSTumiti prthmmevopdessttvym|| [bhA.5353] emeva uggamAdI, ekeka nivArietare ginnhe| savve vina kappati, ti vArito jajhiyaM vaje / / 'evameva naTaprekSaNoktenaiva prakAreNa pUrvatIrthakarasAdhuryadiekaikamudgamAdidoSaMnivAryate tatoyamevAdhAkarmAdikaMdoSaM nivAritastameva varjayati itarAMstu pUtikarma-krItakRtAdIn gRhNAti, na varjayatItyarthaH / yadA tu 'sarve'pi' udgamadoSA na kalpante iti vArito bhavati tadA sarvAnapi yAvajIvaM varjayati / / atha saMjJAtakAgamanapadaM vyAcaSTe[bhA.5354] sanAyagA vi ujuttaNeNa kassa kata tujjhameyaM ti| mama uddiSTa na kappai, kItaM annassa vA pgre|| vR-prathamatIrthakaratIrtheyadA sAdhuH saMjJAtakakulaMgacchatitadAte saMjJAtakAH kiJcidAghAkarmAdikaM kRtvA sAdhunA 'kasyArthAya yuSmAbhiridaMkRtam?' iti pRSTAHsanta Rjutvena kathayanti-yuSmadardhametad iti| tataH sAdhurbhaNati-mamoTiSTabhaktaMna klpte| evamuktaH sa gRhI krItakRtaM anyadvA doSajAtaM kRtvA dadyAt, 'uhiSTamevAmunA pratiSiddhaM na krItAdikam' iti budhyA / athavA'nyasya sAdhorAyAdhAkarma prakuryAta, 'mamoTiSTaMna kalpate iti bhaNatA tenAtmana evAdhAkarma pratiSiddham nAnyeSAm iti budhyaa|| [mA.5355] savvajaINa nisiddhA, mA anumanna ti uggamA Ne siN| iti kadhite purimANaM, sabbe savvesina kreNti|| vR-yadA tu teSAM gRhiNAmagre'bhidhIyate-sarve'pyudgamadoSAH sarveSAM yatInAM 'niSiddhAH' na kalpante, mA bhUd "ne" asmAkaM "siM" ti teSAM doSANAM anumatidoSa iti kRtvA / tata evaM kathite sati te gRhiNaH sarveSAmapi sAdhUnAM sarvAnapyudgamadoSAn na kurvanti / evaM pUrveSAM tIrthe ye dAnazrAddhAdaya udgmdosskaarinnste'piRju-jddaaitibhaavH||athRju-jddpdvyaakhyaanmaah. [bhA.5356] ujjuttaNaM se AloyaNAe jaDuttaNaM se jaM bhujo| tajAtie na yANati, gihI vi anassa annaM vaa|| vR-RjutvaM "se" 'tasya' prathamatIrthakarasAdhorevaM mantavyam-yad ekAnte'pyakRtyaM kRtvA gurUNAmavazyamAlocayati / yat punarbhUyastajAtIyAn doSAn najAnAti na ca varjayati tena tasya
Page #1252
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-124, [bhA. 5356] 201 jaDatvaM draSTavyam / gRhiNo'pi yad ekasya nivAritaM tad anyasya nimittaM kurvanti 'anyaM vA' krItakRtAdikaMdoSaM kurvanti etat teSAM jaDatvam / yattu pRSTAH santaH parisphuTaM sadbhAvaM kathayanti etat teSAM Rjutvam / / atha madhyamAnAmRju-prajJatAM bhaavyti| [bhA.5357] ujuttaNaM se AloyaNAe pannA u sesvjnnyaa| sannAyagA vi dose, na kareMta'nne na ya'nnesi // - 'rahasyapi yat pratisevitaM tad avazyamAlocayitavyam' ityAlocanayA madhyamatIrthaGkarasAdhUnAmRjutvaM mantavyam, yat punaH zeSANAM-tajjAtIyAnAmarthAnAM svayamabhyUhya te varjanAM kurvanti tataH prajJA teSaM prtipttvyaa|tehi 'naTAvalokanaM kartuMna kalpate' ityuktAH prAjJatayA svacetasi paribhAvayanti-yathA etad naTAvalokanaM rAga-dveSanibandhanam iti kRtvA parihiyate tathA kayokanartakyAdidarzanamapi rAgadveSanibandhanatayA parihartavyameva iti vicantya tathaiva kurvnti| saMjJAtakA apiteSAm idamuddiSTabhaktaMmamana kalpate' ityuktAzcintayanti-yathaitasyAyaM doSo'kalpanIyastathA'nye'pi tajjAyAH sarve'pyakalpanIyAH, yathA caitasya teakalpanIyAstathA sarveSAmapi sAdhUnAM na klpnte| evaM vicintya 'anyAn udgamadoSAnna kurvanti, anyeSAMca sAdhUnAM hetorna kurvnti|| atha vakra-jaDavyAkhyAnamAha[bhA.5358] vaMkA una sAhaMtI, puTThA ubhaNaMti unnh-kNttaadii| pAhuNaga saddha Usava, gihiNo vi ya vAulaMtevaM / / vR-pazcimatIrthakarasAdhavo vakratvena kimapyakRtyaM pratisevyApi 'na kathayanti' nAlocayanti, jaDatayAca jAnanto'jAnanto vA bhuuystthaivaapraadhpdeprvrtnte|nttaavloknN kurvANAzcadRSTAstato gurubhiH pRSTAH-kimiyatI velAM sthitAH ? / tato bhaNanti-uSNenAbhitApitA vRkSAdicchAyAyAM vizrAma gRhItavantaH, kaNTako vA lagna AsIt satatra sthitairapanItaH, AdizabdAd anyadapyevaMvidhamuttaraM kurvantIti / gRhiNo'pi AdhAkarmAdau kRte pRSTA bhaNanti- prAghuNakA AgatAstadarthamidamupaskRtam, asmAkaMvAIze zAlyodanAdau bhakte'dya zraddhA samajani, utsavo vA adyAmuko'smAkam / evaM gRhiNo'pi vakra-jaDatayA sAdhUna 'vyAkulayanti' vyAmohayanti, sadbhAvaM nAkhyAntItyarthaH / etena kAraNena cAturyAmika-paJcayAmikAnAmAdhAkarmagrahaNe vizeSaH kRta iti prakramaH / / atha dvitIyapadamAha[bhA.5359] Ayarie abhisege, bhikkhummi gilANae ya bhayaNA u / tikkhutta'Davi pavese, caupariyaTTe tao gahaNaM / / vR. AcAryA-'bhiSeka-bhikSUNAmekataraH sarve vA glAnA bhaveyuH tatra sarveSAmapi yogyamudgamAdidoSazuddhaM grahItavyam / alabhyamAne paJcakaparihANyA yatitvA caturgurukaM yadA prAptaM bhavati tadA''dhAkarmaNaH bhajanA' sevnaabhvti|athvaa bhajanA nAma-AcAryasyAbhiSekasya gItArthabhikSozca yenadoSeNAzuddhamAnItaMtatparisphuTameva kthyte| yaH punaragItArtho'pariNAmako vA tasya na nivedyate / azivAdibhirvA kAraNairaTavIma-adhvAnaM praveSTumabhilaSanti tatra prathamameva zuddho'dhvakalpaH trikRtvaH' trInvArAn gaveSyate, yadAna labhyatetadA caturthe parivartepaJcakaparihANyA AdhAkarmikasya grahaNaM karoti / adhvanirgatAnAMcAyaM vidhiH
Page #1253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/124 [bhA.5360] caurocautthabhatte, AyaMbila egaThANa purimardu / nivvIyaga dAyabvaM, sayaM ca puvvoggahaM kujA / / vR- AcArya svayameva catuHkalyANakaM prAyazcittaM gRhNAti, tatra catvAri caturthabhaktAni catvAryAcAmlAni catvAri "ekasthAnAni' ekAzanakAnItyarthaH catvAri pUrvArdhAni catvAri nivRtikAni (nirvikRtikaani)cbhvnti|ttH zeSA apyapariNAmakapratyayanimittaMcatuHkalyANaka prtipdynte| yo'pariNAma bhaktasya paJcakalyANakaMdAtavyam, tatra caturthabhaktAdIni pratyekaM paJca paJca bhvnti|svyNcaacaarypuurvmev prAyazcittasyAvagrahaNaM kuryAyena zeSAH sukhenaiva prtipdynte|| Aha-yat pUrva pratiSiddhaM tat kimevaM bhUyo'nujJAyate ? anujJAtaM cet tataH kimarthaM prAyazcittaM dIyate? ityAha[mA.5361] kAla-sarIrAvekkhaM, jagassabhAvaM jinA viyaannittaa| taha taha disaMtidhamma, jhijati kammaMjahA akhilaM // - 'kAla-zarIrApekSa kAlasya zarIrasya ca yAddazaH pariNAmo balaM vA tadanurUpaM jagataHmanuSyalokasya svabhAvaM vijJAya 'jinAH' tIrthakarAstathA tathA vidhi-pratiSedharUpeNa prakAreNa dharmupadizanti yathA akhilamapi karma kSIyate / yaccAnujJAte'pi prAyazcittadAnaM tad anavasthAprasaGgavArANArtham / / ma. (125/ bhikkhUyagaNAo avakkammaicchejA annaM gaNaM uvasaMpajjittANaM viharittae, no se kappai anApuchittAAyariyaM vA uvajjhAyaM vApavattiM vA theraM vAgaNiM vA gaNaharaMvAgaNAvaccheiyaM vA anaM gaNaM uvasaMpanittANaM viharittae; kappai se ApucchittA AyariyaM vAjAva gaNAvaccheiyaM vA anaMgaNaM uvasaMpaJjittANaM viharittae; te ya se viyarejA evaM se kappai annaM gaNaMuvasaMpajjittANaM viharattae teya se no vitarejA evaM se no kappai anaMgaNaM uvasaMpajittANaM vihritte| vR-evamagretanamapi sUtrASTakamuccAraNIyam / / athAsya sUtranavakasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.5362] kappAto va akappaM, hoja akappA va saMkamo kappe / gaNi gache va tadubhae, cutammi aha suttsNbNdho|| vR-pUrvasUtre kalpasthitA aklpsthitaashcoktaaH| teSAM ca 'kalpAt' sthitakalpAd 'akalpe' asthitakalpe saGkamaNaM bhavet, 'akalpAd vA' asthitakalpAt 'kalpe sthitakalpe saGkramaNaM bhavet, athavA 'gaNI' AcArya upAdhyAyo vA tasya gacche sUtrA-'rtha-tadubhayasmin 'cyute' vismRte sati gacchAntare saGkramaNaM bhavet, atastadvidhiranenAbhidhIyate / eSa sUtrasambandhaH / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-'bhikSu' sAmAnyasAdhuH cazabdAd nirgranthI ca gaNAd 'avakramya' nirgatya 'icchet' abhilaSed anya gaNamupasampadya vihartum / kalpate "se" tasya bhikSorAcArya vA yAvatkaraNAd upAdhyAyaM vA pravartinaM vA sthaviraM vA gaNinaM vA gaNadharaM vA gaNAvacchedakaM vA''pRcchayAnyaM gaNamupasampadya vihartum / 'te ca' AcAryAdaya ApRSTAH santastasyAnyagaNagamanaM 'vitareyuH' anujAnIyuH tata evaM tasya kalpate anya gaNamupasampadya vihartum / te ca tasya na vitareyuH tato no kalpate tasyAnyaM gaNamupasampadya vihartumiti sUtrArtha / / atha niyuktivistaraH [bhA.5363] tihANe avakamaNaM, nANahAdasaNe critttttthaa|
Page #1254
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-125, [bhA. 5363] 203 ApucchaUNa gamanaM, bhIto na niyattate kotI // [bhA.5364)ciMtaMto 2 vaigAdI 3, saMkhaDi 4 pisugAdI 5 apaDisehe ya 6 / parisille sattamae 7, gurupesavie ya 8 suddhe y|| vR-sthAnaM kAraNamityeko'rthaH, tatastribhiH sthAnaiH-kAraNairgacchAd apakramaNaM bhavati-jJAnArtha darzanArthaM cAritrArthaM ca / atha niSkAraNanyaM gaNamupasambadyate tatazcaturgurukaM AjJAdayazca doSAH / kAraNe'piyadigurumanApRcchaya gacchati tatazcaturgurukam, tasmAdApRcchaya gntvym| tatrajJAnArtha tAvad abhidhIyate-yAvad AcAryasakAze zrutamasti tAvad azeSamapi kenApi ziSyeNAdhItam, astica tasyAparasyApi zrutasya grhnneshktistto'dhikshrutgrhnnaarthmaacaarymaapRcchti|aacaayennaapi sa visarjayitavyaH / tasyaivamApRcchaya gacchata ime'ticArA bhavanti te parihartavyAH / tatra kazcita teSAmAcAryANAM karkazacaryAM zrutvAmItaH san nivartate |tthaa 'kiM vrajAmi? mAvA?' iti cintayan vrajati 2 / vajikAyAM vA pratibandhaM karoti, AdizabdAd dAnazrAddhAdiSu dIrghA gocaracaryA karoti, aprAptaM vA dezakAlaM pratIkSate 3 / "saMkhaDi"tti saGghaDyAM pratibadhyate / / "pisugAi" ti pizuka-matkuNAdibhayA nivartate anyatra vA gacche gacchati 5 / "appaDiseha" tti kazcidAcAryastaM paramameghAvinamanyatra gacchantaM zrutvA parisphuTavacasA taM na pratiSedhayati kintu ziSyAn vyApArayati-tasminnAgatevyaJjana-ghoSazuddhaMpaThanIyamyenAtraivaiSatiSThati; evamapratiSedhayannapi pratiSedhako labhyate, tenaivaM vipariNAmitaH santadIye gacchepravizati 6 / "parisille"tti parSadvAn sa ucyate yaH saMvijJAyA asaMvijJAyAzca parSadaH saGgrahaM karoti, tasya pArve tiSThataH saptamaM padam / "gurupesavie ya" ti tatra samprApto bravIti-ahamAcArya zrutAdhyayananimittaM yuSmadantike preSitaH 8 / eteSu bhItAdiSvaSTasvapi padeSu vakSyamANanItyA prAyazcittam / yatsu bhItAdidoSavipramuktaH samAgatobravIti-'ahamAcAryavisarjito yuSmadantikesamAyAtaH' iti saH'zuddhaH' npraayshcittmaak| bhItAdipadeSu prAyazcittamAha[bhA.5365] panagaMca bhinnamAso, mAso lahugo ya saMkhaDI gurugaa| pisumAdI mAsalahU, cauro lahugA apaDisehe / / vR-bhItasya nivartamAnasya paJcakam / cintayato bhinnamAsaH / vrajikAdiSu pratibadhyamAnasya maaslghu| saGkhaDyAM cturgurukaaH|pishukaadibhyaanivrtmaansymaaslghu apratiSedhakasyapArve tiSThatazcatvAro lghukaaH|| [bhA.5366] parisille caulahugA, gurupesaviyammi mAsiyaM lhugN| seheNa samaM guruga, parisille pavisamANassa / / kRparSadvataAcAryasyasakAzetiSThatazcaturlaghukAH 'gurubhipreSito'ham' iti bhnnnelghumaasikm| zaikSaNasamaM parSadvato gacchepravizatazcaturgurukAH |gRhiitopkrnnsy tatra pravizata updhinisspnm|| [bhA.5367] paDisehagassa lahugA, pariselle cha ca carimao suddho| tesiM pihoMti gurugA, jaMcA''bhavvaM na taM lbhtii|| vR-'pratiSedhakasya' pratiSedhakatvaM kurvatazcaturlaghu / parSadaM mIlayataH SaD laghukAH / 'caramaH' bhItAdidoSarahitaH sazuddhaH / teSAmapi pratiSedhakAdInAmAcAryANAMtasvagacchepravezayatAMcatvAro
Page #1255
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/125 gurukAH / yaca sacittamacittaM vA vAcanAcAryasyAbhAvyaM tat te kiJcidapi na labhante, yaH pUrvamabhidhAritastasyaivAcAryasya tadAbhAvyamiti bhaavH|| atha bhItAdipadAnAM krameNa vyAkhyAnamAha[bhA.5368] saMsAhagassa souM, paDipaMthigamAdigassa vA bhiio| AyaraNA tattha kharA, sayaM va nAuM pddiniytto| vR-saMsAdhako nAma-volApakaH pRSThataH kutazcidAgato vAsAdhustanmukhena zrutvA, pratipanthikaHsammukhInaH sAdhvAdistadAdervA mukhAt zrutvA, svayaMvA 'jJAtvA' smRtvaa| kim? ityAha-'AcaraNA' caryA tatra tasyAcAryasya gacche kharA' karkazA / evaM zrutvA jJAtvA vA bhItaH sanyaH pratinivRttastasya paJcakaM bhavatIti shessH||ath cintayanniti padaM vyAcaSTe[bhA.5369] puvaM ciMteyavvaM, niggato ciMteti kiM nu hu kremi| vaccAmi nayattAmiva, tahiM va annatya vA gcche|| - 'pUrvameva' yAvanna nirgamyate tAvacintayitavyam / yastu nirgatazcintayati-kiM karomi? vrajAmi nivartevA?, yadvA tatra vA'nyatra vagacche gacchAmi? iti; samAsalaghuprAyazcittaMprApnoti iti prakramaH // vrajikA-saGkhaDIdvAradvayamAha[bhA.5370] uvvattaNamapatte, lahuo khaddhassa muMjaNe lahugA / pIsa? suvaNe lahuo, saMkhaDi gurugAyajaMca'naM / / dhU-vajikAM zrutvA mArgAdudvartanaM karoti aprAptAM vA velAMpratIkSate lghumaasH| atha khaddhaMprabhUtaM tatra bhuGkte tatazcaturlaghu ! pracura muktvA ajIrNabhayena 'nisRSTaM' prakAmaM svapiti laghumAsaH / saGkhaDyAmaprAptakAlaM pratIkSamANasya prabhUtaM gRhNato vA caturgurukAH / "jaM ca'naM ti yacca hastena hastasajhaTTanaMpAdenapAdasyAkramaNaMzIrSeNa zIrSasyAkuTTanamityAdikamanyadapisADyAMbhavati taniSpanna prAyazcittam ||ath pratiSedhakadvAramAha[bhA.5371] amugattha amugo vaccati, mehAvI tassa khnnttttaae| paMtha ggAmeva pahe, vasadhIya va koivAvAre / [bhA.5372] abhilAvasuddha pucchA, roleNaM mA hubhe vinaasejaa| iti kahate lahugA, jati sehaTThA tato gurugaa|| kR-kazcidAcAryo vizuddhasUtrArthasphuTavikaTavyaanAbhilApI, tena ca zrutam-amukAcAryAntiko medhAvI sAdhuramukazrutAdhyayanArthaM vrajati / tato'sau 'mA mAmatikramyAnyatra gamad' iti kRtvA tasyAkarSaNArtham 'atha' anantaraM ziSyAnpratIcchakAMzca vyaapaaryti|kv? ityAha-"paMthaggAme va pahe"ttiyatra pathi grAmesa bhikSAMkariSyati, madhyena vA sameSyati, yena vA pathA samAgamiSyati, yasyAM vA vasatI sthAsyati teSu sthAneSu gatvA yUyamabhilApazuddhaM parivartayantastiSThata / yadA sa Agato bhavati tadA yadi asau pRccheta-kena kAraNena yUyamihAgatAH?; tato bhavadbhirvaktavyamasmAkaM vAcanAcAryA abhilApazuddhaM pAThayanti, yadi abhilApaH kathaJcidanyathA kriyate tato mahadaprItikaMte kurvanti, bhaNantica-atropAzraye bahUnAM rolenAbhilApaM "bhe" yUyaMmA vinAzayateti, tatastadAdezena vayamatravijane parivartayAmaH / evamAkarSaNaMkurvatazcaturlaghukAH / atha tena AgacchatA
Page #1256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 205 uddezakaH 4, mUlaM-125, [bhA. 5372] zaikSaH ko'pilabdhaH tadartham eSa zaikSo me bhUyAd' iti kRtvA AkarSati tatazcaturgurukAH / / evaM bahirAvarNya kiM karoti? ata Aha[bhA.5373] akkhara-vaMjaNasuddhaM, maMpucchaha tammiAgae sNte| ghosehi ya parisuddhaM, pucchaha niuNe ya suttatthe / / vR-saAcArya ziSyAn pratIcchakAn vA bhaNati-yadA yuSmAkamabhilApazuddhaguNanayA raJjitaH sa upAzrayamAgacchati tadA tasminnAgate akSara-vyaanazuddhaM sUtraM mAM pRcchata akSarANi pratItAni, vyaJjanazabdena abhivyaJjakatvAd atra padamucyate |tairkssrairvynyjnaishcsuddhNtthaa ghoSaizca udAttAdibhiH parizuddhaM sUtraM paThanIyam, nipuNAMzca sUtrArthAnamA tadAnIM pRcchata / evamanayA bhajhyA tamanyatra gacche gacchantaM pratiSedhayati |gtN pratiSedhakadvAram / atha parisilladvAramAha[bhA.5374] pAuyamapAuyA ghaTTa maTTha loya khura vividhavesaharA / . parisillassa tuparisA, thalie vana kiMci vAreti // vR-yaH parisillaAcAryasa saMvignAyAasaMvignAyAzcaparSadaH samahaM karoti, tatastasya sAdhavaH kecit prAvRtAH, kecidaprAvRtAH, kecid 'ghRSTAH' phenAdinA ghRSTajavAH, kecid 'mRSTaH' tailena mRSTakezA mRSTazarIrA vA, apare localuJcitakezAH, anye kSuramuNDitAH, evamAdivividhaveSadharA tasya parSat / sthalI-devadroNI tasyAmivAsau na kiJcirapi vArayati // [bhA.5375] tattha pavese lahugA, saccitte cauguruMca ANAdI / . uvahInipphannaM piya, acitta citte ya ginnhte| vR-'tatra' parSadvato gacche pravezaM kurvatastasya caturladhu / atha sacitena zaikSeNa sAddha pravizati tatazcaturgurava AjJAdayazca doSAH / athAcittena vastrAdinA saha pravizati tata updhinisspnnm| mizre saMyogaprAyazcittam / tathA sacittA-'cittaM dadato gRhNatazcaivameva prAyazcittam / / atha pizukAdidvAraM gurupreSitadvAraM cAha[bhA.5376] DhiMkuNa-pisugAdi tahiM, sotuMnAuM va snnivttNte| amugasutatyanimitaM, tujjhammi gurUhi pesvio|| -diDaNa-pizuka-daMza-mazakAdIna zarIropadravakAriNastatra zrutvA jJAtvA vA sannivartamAnasya maaslghu| tathA 'amukazrutArthanimittaM gurubhiryuSmadantike preSito'ham' iti bhaNato maaslghu|| Aha-evaM bhaNataH ko nAma doSaH? sUrirAha[bhA.5377] ANAe jiNidANaM, na hu baliyatarA u aayriyaannaa| jinaANAe paribhavo, evaM gavyo avintoy|| vR-jinendraireva bhagavadbhiruktam, yathA-nirdoSo vidhinA sUtrArthanimittaM yaH samAgatastasya sUtrArtho dAtavyau / na ca jinendrANAmAjJAyAH sakAzAdAcAryANAmAjJA balIyastarA / api ca'evam AcAryAnuvRttyA zrute dIyamAne jinAjJAyAH paribhavobhavati, tathA preSayataupasampadyamAnasya pratIcchatazca trayANAmapi garvo bhavati, tIrthakRtAM zrutasya cAvinayaH kRto bhavati, tataH 'gurubhiH preSito'ham itina vktvym| yastu bhItAdidoSavipramukto'bhidhAritAcAryasyAntike AyAtaH sazuddhaH / yastu pratiSedhakAdInAM pArve tiSThati tatra vidhimAha
Page #1257
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/125 [mA.5378] annaM abhidhAretuM, uppaDiseha parisillamannaM vA / pavisaMte kulAdigurU, saccittAdI va se haauN|| [bhA.5379] te do'vuvAlabhittA, abhidhArejjate deMti taM theraa| ghaTTaNa vicAlaNaM tiya, pucchA vipphAlanegaTThA / vR-yaH punaranyamAcAryamabhidhArya apratiSedhakaMvA parSadvantaM vA'nyaM vA pravizati, tasya pArve upasampadyata ityarthaH, taM yadi 'kulAdiguravaH' kulasthavirAgaNasthavirAH saGghasthavirA vAjAnIyustato yat tenAcitta sacittaM vA satyAcAryasyopanItaM tat tasya sakAzAd hatvA tau 'dvAvapi' AcAryapratIcchakau sthavirA upAlabhante-kasmAt tvayA ayamAtmapAveM sthApitaH ? kasmAd vA tvamanyamabhidhArya atra sthitaH?; evam 'upAlabhya taM pratIcchakaM ghaTTayitvA 'tat' sacittAdikaM sarvamabhidhAritasyAcAryasya dadati' prayacchanti, tadantikepreSayantItyarthaH |athghttttyitveti ko'rthaH? ityAha-ghaTTaneti vA vicAraNeti vA pRccheti vA visphAleti vA ekArthAni padAni // tataH[bhA.5380] ghaTeuM saccittaM, esA ArovaNA u avihiite| bitiyapadamasaMvigge, jayaNAe kayammi to suddho|| vR-taMpratIcchakaM ghaTTayitvA' 'kamabhidhArya bhavAnprasthitaAsIt ?' iti pRSTvA sacittAdikaM tasyAbhidhAritasya pArvesthavirAH preSayantIti gamyate / "esA ArovaNA avihIe"tiyA pUrva pratiSedhakatvaM parSanmIlanaM vA kurvata AropaNA bhaNitA sA avidhiniSpanA mantavyA / vidhinA tu kAraNe kurvANasya na prAyazcittam, tathA cAha-"biiyapaya" ityAdi, yamasAvabhidhArayati sa AcAryo'saMvignastato dvitIyapade yatanayA pratiSedhakatvaM kuryAt / kA punaryatanA? iti ced ucyate-prathamaM sAdhubhistaM bhANayati-mA tatra vraja / pazcAdAtmanA'pi bhaNet, pUrvoktena vA ziSyAdivyApAraNaprayogeNa vArayet / evaM yatanayA pratiSedhakatve kRte'pi 'zuddhaH' nirdoSaH / / amumevArthamAha[bhA.5381] abhidhAreto pAsasthamAdino taM ca jati sutaM atthi| je apaDisehadosA, te kuvvaMto vi nidoso|| vR-yAn abhidhArayantrasau vrajati te AcAryA pArzvasthAdidoSaduSTAH, yacca zrutamasAvabhilaSati tedyadi tasya pratiSedhakasyAsti, tato ye pratiSedhakatvaM kurvataH 'doSAH' ziSyavyApAraNAdayastAn kurvannapi nirdoSastadA mantavyaH / / [bhA.5382] jaMpuna saccittAtI, taM tesi deti na visayaM gehe| vitiya'citta na pese, jAvaiyaM vA asaMtharaNe // vR-yatpunaH sacittAdikaMpratIcchakenAgacchatA labdhaMtat teSAm' abhidhAritAcAryANAM dadAti na punaH svayaM gRhnnaati| dvitIyapade yad vastradikamacittaM tad azivAdibhikAraNaiH svayamalamamAno na preSayedapi athavA yAvadupayujyate tAvad gRhItvA zeSaM teSAM samIpe preSayet / asaMstaraNe vA sarvamapi gRhnniiyaat| sacittamapyamunA kAraNena na pressyet|| [bhA.5383] nAUNaya voccheyaM, puvvagae kAliyAnuoge y| sayameva disAbaMdha, kareja tesiM na pesenjA / /
Page #1258
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-125, [bhA. 5383] 207 -yastena zaikSa AnItaH sa paramamedhAvI, tasya ca gacche nAsti ko'pyAcAryapadayogyaH, yacca tasya pUrvagataM kAlikazrutaM vA samasti tasyAparo grahItA na prApyate, tatastayorvyavacchedaM jJAtvA svayameva tasyAtmIyaM digbandhaM kuryAt, na teSAM prAgabhidhAritAnAM pArzve preSayet ||ath parSadvato apavAdamAha[bhA.5384 asahAto parisillattaNaM pi kujA u mNddhmmesuu| pappa va kAla-'ddhANe, saccittAdI vi geNhejA / / -'asahAyaH ekAkI sa AcAryastataH saMvignamasaMvignaM vA sahAyaM gRhNIyAt / ziSyA vA mandadharmANa gurUNAM vyApAraMna vahantitatoyaMvAtaMvA sahayaM gRhNAnaH parSadvattvamapi kuryAt / zrAddhA vA mandadharmANo na vastra-pAtrAdi prayacchanti tato labdhisampannaM ziSyaM yaM vA taM vA parigRhNIyAt / durbhikSAdikaMvA kAlamadhvAnaMvA prApyaye upagrahakAriNaH ziSyAstAn saGga hIyAt / evaMparSadvattvaM kurvan pratIcchakasya sacittAdikaM tatra preSayet, pUrvoktakAraNe vA sAte svayamapi gRhNIyAt / / atha yo'sau pratIcchako gacchati tasyApavAdamAha[bhA.5385] kAlagayaM soUNaM, asivAdI tattha aMtarA vA vi| parisellaya paDisehaM, suddho annaM va visamANo / / kRyamAcAryamabhidhAryavrajatitaMkAlagataM zrutvA, yadvA yatra gantukAmastatraantarAvAazivAdIni zrutvA parSadvataH pratiSedhakasya vA anyasya vA pArzve pravizan zuddhaH / etad avishessitmuktm| athAtraivA''bhAvyA-'nAmAvyavizeSa bibhaNiSurAha[bhA.5386] vaccaMto vi yaduviho, kttamavattassa maggaNA hoti / vattammi khetavalaM, avvatte aNappio jaav|| vR-yaH pratIcchako vrajati so'picadvividhaH-vyakto'vyaktazca / tayoH sahAyaH kiM dAtavyo? navA? iti mArgaNA kartavyA / tatra vyaktasya yaH sacittAdilAbhaH 'kSetravarja' parakSetra muktvA bhavati sa sarvo'pyabhidhAritAcAryasyAbhavati / yaH punaravyaktaH sa sahAyairyAvadadyApi tasyAcAryasyApitonabhavati tAvatparakSetraM muktvAyatte sahAyAlabhante tat pUrvAcAryasyaivAbhavati iti shgaathaasmaasaarthH||athainaamev vivRNoti[bhA.5387] sutaavvattoagIto, vaeNa jo solasaNha aarennN| tavivarIo vatto, vattamavatte ya cubhNgo|| vR-avyaktodvidhA-zrutena vysaac|ttr zrutenAvyakto'gItArtha, vayasA'vyaktastuSoDazAnAM varSANAmagi vartamAnaH, tadviparIto vyakta ucyate / atra ca vyaktA-'vyaktAbhyAM caturbhaGgI bhavati-zrutenApyavyakto vayasA'pyavyaktaH 1 zrutenAvyakto vayasA vyaktaH 2 zrutena vyakto vayasA'vyaktaH 3zrutena vyakto vysaa'pivyktH4||asy ca sahAyAH kiMdIyante ? utana dIyante? ityAha[bhA.5388] vattassa vi dAyavvA, pahuppamANA sahAya kimu iyre| khettavivajaM acaMtiesujaM labbhati purille / / -AcAryeNa pUryamANeSusAdhuSuvyaktasyApi sahAyAdAtavyAH kiMpunaH 'itarasya' avyaktasya?,
Page #1259
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/125 tasya sutarAM dAtavyA iti bhAvaH / te ca sahAyA dvidhA-AtyantikA anAtyantikAzca / AtyantikA nAma- ye tena sArddha tatraivAsitukAmAH, ye tu taM tatra muktvA pratinivartiSyante te anAtyantikAH / tatrAtyantikeSu sahAyeSu yad vyaktaH 'kSetravivarjaM' parakSetraM muktvA sacittAdikaM labhate tat "purille" tti yasyA''cAryasyAbhimukhaM vrajati sa purovartI bhaNyate, abhidhArita ityarthaH, tasya sarvamapi sacittAdikamAbhavati / parakSetre tu labdhaM kSetrikasyAbhAvyam // [bhA. 5389] jai neuM etumanA, jaM te maggille vatti purimassa / niyama'vvatta sahAyA, netu niyattaMti jaM so ya // vR- atha te sahAyAstaM tatra nItvA AgantukAmAH, anAtyantikA ityarthaH, tato yat te sahAyA labhante tat sarvamapi "maggille"tti yasya sakAzat prasthitAH tasyAtmIyasyAcAryasyAbhavati / "vatti purimassa'' tati yat punaH sa vyaktaH svayamutpAdayati tat 'purimasya' abhidhAritasyAbhavati / yaH punaravyaktastasya niyamenaiva sahAyA dIyante, te ca sahAyA yadi AtyantikAstadA yad asau te ca labhante tad abhidhAritasyAbhAvyam / atha taM tatra nItvA nivartante tato yad asau te ca parakSetraM muktvA labhante tat sarvaM pUrvAcAryasyAbhavati yAvad adyA'pyasI nArpito bhavati / / bitiyaM apahucaMte, na dejja vA tassa so sahAe tu / vaigAdiapaDibajjhaMtagassa uvahI visuddho u ! [ bhA. 5390] vR- dvitIyapadamatra bhavati - apUryamANeSu sAdhuSu sahAyAn sAdhUn tasyAcAryo na dadyAdapi / sa cAtmanA zrutena vayasA ca vyaktaH, tasya ca vrajikAdAvapratibadhyamAnasyopadhirvizuddho bhavati, nopahanyate / atha vrajikAdiSu pratibadhyate tata upadherupaghAto bhavati // [mA. 5391] ege tU vaccaMte, uggahavajraM tu labhati saccittaM / vaccaMta gilANe aMtarA tu tahi maggaNA hoi // ghR- yo vyakta ekAkI vrajati sa yadi anyasyAcAryasya yo'vagrahastadvarjite' navagrahakSetre yat kiJcid labhate tat sacittamabhidhAryamANasyAbhavati / "vaccaMta" ityAdi, yo'sau jJAnArtha vrajati sa dvau trIn vA''cAryAn kadAcid abhidhArayet 'teSAM madhye yo me abhirociSyata tasyAntike upasampadaM grahISyAmi' iti kRtvA / sa cAntarA glAno jAtaH, taizcAcAryai zrutam, yathA-asmAnabhidhArya sAdhurAgacchan pathi glAno jAta iti; tatreyamAbhAvyA-'nAbhAvyamArgaNA bhavati // [ bhA. 5392 ] Ayariya donni Agata, ekke ekke va nAgae gurugA / naya labhatI saccittaM kAlagate vippariNae vA // vR- yadi tau dvAvapi AcAryAvagAtau tato yat tena labdhaM tad ubhayorapi sAdhAraNam / athaikastayorAgataH 'ekaJca' dvitIyo nAgataH tato'nAgatasya caturguru, yaca sacittamacittaM vA tadasI na labhate, yastaM gaveSayitumAgatastasya sarvamAbhavati / evaM tryAdisaGkhyAkeSvAcAryeSvabhidhAriteSu bhAvanIyam / athAsau glAnaH kAlagatastadA'pi yo gaveSayitumAgacchati tasyaivAbhavati, netarevAm / athAsau vipariNatastato yasya vipariNataH sa na labhate / yat punaH sacittA - dikamabhidhAryamANe labdhaM pazcAd vipariNatastato yadavipariNate bhAve labdhaM tad labhate, vipariNate bhAve labdhaM na labhate //
Page #1260
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 125, [bhA. 5393] [ bhA. 5393] paMtha sahAya samatyo, dhammaM soUNa pavvayAmi tti / khette ya bAhi pariNaye, vAtAhaDe maggaNA iNamo // vR-yo'sau jJAnArthaM prasthitastasya pathi gacchataH kazcid midhyAdRSTiH 'vAtAhRtaH' vAtenA''hRta iva vAtAhRtaH, Akasmika ityarthaH, samartha sahAyo militaH, sa ca tasya pArzve dharmaM zrutvA 'pravrajAmi' iti pariNAmamupagatavAn / sa ca pariNAmaH sAdhuparigRhIte kSetre jAto bhavet, 'kSetrAt vA bahiH' indrasthAnAdau vA aparigRhIte vA kSetre, tatastatra vAtAhate pravrajituM pariNate iyaM mArgaNA bhavati || [ bhA. 5394] khettammi khettiyassA, khettavahiM pariNae purillassa / aMtara pariNaya viSpariNae ya negA u maggaNatA // 209 vR- sAdhuparigRhIte kSetre pravrajyApariNataH kSetrikasyAbhavati / kSetrAd bahiH pariNatastu " purillassa'' tti tasyaiva sAdhorAbhavati / athAntarA'ntarA sa pravrajyAyAM pariNato vipariNatazca bhavati tataH kSetre' kSetre ca dharmakathikasya rAga-dveSau pratItyAnekA mArgaNA / tadyathA-yadi dharmakathI RjutayA kathayati tadA kSetre pariNataH kSetrikasyAbhavati, akSetre pariNato dharmakadhikasya / atha vipariNate bhAve rAgeNa na kathayati, yadA kSetrAnnirgato bhaviSyati tadA kathayiSyAmi yena me Abhavati / evaM kSetranirgatasya kathite yadi pariNataH tadA kSetrikasyAbhavatItyevaM vibhASA kartavyA / / [bhA. 5395 ] vIsajjiyammi evaM avisajjie caulahuM ca ANAdI / tesi pi huti lahugA, avidhi vihI sA imA hoi || vR- evameSa vidhirguruNA visarjite ziSye mantavyaH / athAvisarjito gacchati tadA ziSyasya pratIcchakasya ca caturlaghu / atha visarjito dvitIyaM vAramanApRcchaya gacchati tadA mAsalaghu AjJAdayazca doSAH / yeSAmapi samIpe'sau gacchati teSAmapyavidhinirgataM taM pratIcchatAM bhavanti catvAro laghavaH, sacittAdikaM cAbhAvyaM na labhante / eSo' vidhiruktaH, vidhi punarayaM vakSyamANo bhavati / / sa punarAcArya ebhi kAraNairna visarjayati[mA. 5396 ] parivAra - pUyahe, avisajyaMte mamattadosA vA / anulomena gamejA, dukkhaM khu vimuciraM guruNo // vR- AtmanaH parivAranimittaM na visarjayati, bahubhirvA parivAritaH pUjanIyo bhaviSyAmi, 'mama ziSyo'nyasya pArzvaM gacchati' iti mamatvadoSAdvA na visarjayati, evamavisarjayantaM gurum 'anulomnA' anukUlairvacobhi 'gamet' prajJApayet / kutaH ? ityAha- 'duHkhaM' duSkaraM 'khuH' avadhAraNe gurUn vimoktum, paramapakArakAritvAd na te yatastato vimoktuM zakyA iti bhAvaH / tataH prathamata eva vidhinA gurUnApRcchaya gantavyam / / kaH punarvidhiH ? iti ced ucyate [mA. 5397] nANammi tini pakkhA, Ayari-ujjhAya se sagANaM ca / ekkeka paMca divase, ahavA pakkheNa ekkekaM // sR- jJAnArthaM gacchatA AcAryopAdhyAya zeSasAdhUnAM trIn pakSAn ApRcchA kartavyA / tatra prathamamAcAryaM paJca divasAnApRcchati, yadi na visarjayati tata upAdhyAyaM paJca divasAnApRcchet, yadi so'pi na visarjayati tadA zeSAH sAdhavaH paJca divasAn praSTavyAH, eSa ekaH pakSo gataH; tato 2014
Page #1261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/125 dvitIyaM pakSamevamevAcAryopAdhyAya-zeSasAdhUna pratyemekaikaM paJcabhirdivasaH pRcchati; tRtIyamapi pakSamevameva pRcchati, evaM trayaH pakSA bhavanti / athavA pakSeNaikaikaM pRcchet / kimuktaM bhavati?. nirantaramevAcArya ekaMpakSamApracchanIyaH,tata upAdhyAyo'pyekaMpakSam, gacchasAdhavo'pyekaM pakSam, evaMvA trayaH pakSAH / evamapi yadi na visarjayanti tato'visarjita eva gacchati // [bhA.5398] eyavihimAgataM tU, paDiccha apaDicchaNe bhave lhugaa| ahavA imehi Agate, egAdi paDicchatI gurugaa| vR- etene vidhinA AgataM pratIcchakaM pratIcchet / apratIcchatazcaturlaghukA bhaveyuH / adhAmIbhirekAdibhiH kAraNairAgataM pratIcchati ttshcturgurukaaH||taanyev ekAdIni kAraNAnyAha[bhA.5399] ege apariNate yA, appAhAre ythere| gilANe bahuroge ya, maMdadhammeya pAhuDe / / ekaakinmaacaarymuktvaassmaagtH| athavA tasyAcAryasyapAyetiSThantite apariNatAH' AhAra-vastra-pAtra-zayyA-sthaNDalAnAmakalpikAH taiH sahitamAcArya muktvA AgataH |athvaa sa AcArya 'alpAdhAraH' tameva pRSTavA sUtrA-'rthavAcanAM dadAti / sthaviro vA sa AcArya, yadvA tadIye gacche ko'pi sAdhuH sthavirastasya sa eva vaiyAvRtyakartA |glaano vAbahurogI vaasaacaary| 'glAnaH' adhunotpanarogaH, 'bahurogInAma cirakAlaM bahubhirvA rogairabhibhUtaH athavA ziSyAstasya mandadharmANastasyaiva guNena saamaacaariimnupaalynti| evaMvidhamAcArya parityajyAgataH / "pAhuDe"tti guruNA samaM 'prAbhRtaM' kalahaM kRtvA samAgataH; athavA 'prAbhRtakAriNaH' AsaGkaDikAstasya ziSyAstasyaiva guNena naasngkhddynti|| [bhA.5400] eyArisaMviosaja, vippavAso na kpptii| sIsa-paDicchA-''yarie, pAyacchittaM vihijjatI / / vR-etAzamAcArya vyutsRjya 'vipravAsaH' gamanaM kartuna klpte| yadi gacchati tataH ziSyasya pratIcchakasyAcAryasya ca trayANAmapi prAyazcittaM vidhIyate / tatraikaM glAnaM vA muktvA ziSyasya pratIcchakasya vA samAgatasya caturgurukAH, yazcAcAryapratIcchati tasyApi caturguru / prAbhRte ziSya. pratIcchakayozcaturgurukameva, AcAryasyapaJcarAtrindivacchedaH / zeSeSu apariNatAdiSupadeSuziSyasya caturguru, pratIcchakasya caturlaghu, AcAryasyApi ziSyaM pratIcchata eteSu caturguru, pratIcchakaM pratIcchatazcaturlaghu / / atha 'jJAnArtha trIn pakSAnApracchanIyam' ityatrApavAdamAha[bhA.5401] biiyapadamasaMvigge, saMvigge ceva kaarnnaagaatte| nAUNa tassabhAvaM, kappati gamanaM anaapucchaa|| vR-dvitIyapadamatra bhavati-AcAryAdiSvasaMvignIbhUteSu na pRcchedapi / saMvigneSvapi vA kinycidaagaaddhN-caaritrvinaashnkaarnnNstriiprbhRtikmaatmnHsmutptrNtto'naapRcchyaa'pigcchti| teSAM vA-gurUNAM svabhAvaMjJAtvA-'natepRSTAH santaH kathamapivisarjayanti' itimatvAanApRcchayApi gamanaM klpte||athaavisrjiten na gantavyamityapavadati[bhA.5402] ajjhayaNaM vocchijjati, tassa ya gahaNammi asthi sAmatthaM / navi viyaraMti cireNa vi, etena'visajjito gcche||
Page #1262
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 4, mUlaM- 125 [ mA. 5402 ] 211 vR-kimapyadhyayanaM vyavacchidyate, tasya ca tadrahaNe sAmarthyamasti, na ca guravazcireNApi 'vitaranti' gantumanujAnate, etena kAraNenAvisarjito'pi gacchet || 'avidhinA Agata AcAryeNa na pratIcchanIyaH' ityasyApavAdamAha - [bhA. 5403] nAUNa ya vocchedaM, puvvagate kAliyAnuoge ya / avihi-anApucchA''gata, suttatthavijANao cAe / - pUrvagate kAlikazrute vA vyavacchedaM jJAtvA avidhinA - vrajikAdipratibandhenAgatamanApRcchayAgataM vA sUtrArthajJAyako vAcayet, na kazciddoSaH / / yastena pratIcchakena zaikSastasyAbhidhAritasyAnAbhAvya AnItaH sa na grahItavyaH' ityapavadati [ bhA. 5404] nAUNa ya vocchedaM, puvvagate kAliyAnuoge ya / suttatthajANagassA, kAraNajAte disAbaMdho // vR- pUrvagate kAlikazrute vA vyavacchedaM jJAtvA sUtrArthajJAyakena kAraNajAte anAbhAvyasyApi AtmIyo digbandhaH kartavyaH / Aha- kimarthamanibaddho na vAcyate ? ucyate-anibaddhaH svayameva kadAcid gacchet pUrvAcAryeNa vA nIyeta, kAladoSeNa vA mamatvIbhAvamAlambya vAcayiSyanti iti digbandho'nujJAtaH / idameva savizeSamAha [bhA. 5405 ] sasahAya avatteNaM, khette vi ucaTThiyaM tu saccittaM / daliyaM nAuM baMdhati, ubhayamamattaTTayA taM vA // vR- avyaktena sasahAyena yaH zaikSo labdho yazca parakSetre'pi upasthitaH sacittaH sa pUrvAcAryasya kSetrikANAM vA yadyapi AbhAvyastathApi taM 'dalikaM' paramamedhAvinamAcAryapadayogyaM jJAtvA yadyAtmIye gacche nAstyAcAryapadayogyastatastasyAtmIyAM dizaM badhnAti, svaziSyatvena sthApayatItyarthaH / kutaH ? ityAha-ubhayasya-sAdhu-sAdhvIvargasya tatra saikSe mamatvam- 'asmAkamayam ityevaM mamIkAro bhUyAt' iti kRtvA, yadvA svagacchIyasAdhUnAM tasya ca zaikSasya 'parasparaM sajjhilakA vayam ityevaM mamatvaM bhaviSyati' iti budhyA tamAtmIyaziSyatvena badhnAti / "taM va "tti yo vA pratIcchaka AyAtastamapi grahaNa-dhAraNAsamarthaM vijJAya svaziSyaM sthApayati / evaM zaikSaH pratIcchako vA kAraNe ziSyatayA nibaddhaH san yadA nirmAto bhavati tadA [ bhA. 5406 ] Ayarie kAlagate, pariyadRi taM gaNaM ca so ceva / coeti ya apaDhaMte, imA u tahi maggaNA hoi // dR- AcArye kAlagate sati gacchasya nibaddhAcAryasya ca vyavahAro bhaNyate sa svayameva taM gaNaM parivartayati / sa ca gaccho yadi zrutaM na paThati tatastamapaThantaM nodayati / yadi noditA api te gacchasAdhavo na paThanti tata iyamAbhavadvyavahAramArgaNA bhavati // [bhA. 5407 ] sAhAraNaM tu paDhame, bitie khittammi tatiya suh-dukkhe| aNahijjate sIse, sese ekkArasa vibhAgA // - kAlagatasyAcAryasya prathame varSe sacittAdikaM sAdhAraNam, yadasau pratIcchakAcArya utpAdayati tat tasyaivAbhavati yad itare gacchasAdhava utpAdayanti tat teSAmevAbhavatIti bhAvaH / dvitIye varSe yat kSetropasampanno labhate tat te'paThanto labhante / tRtIye varSe yat sukha-duHkhopasamapanno labhate
Page #1263
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/125 tat te labhante / caturthe varSe kAlagatAcAryaziSyA anadhIyAnA na kiJcillabhante / zeSA nAmaye'dhIyateteSAmadhIyAnAnAMvakSyamANAekAdaza vibhAgA bhavanti ||shissyH pRcchati-kSetropasampannaH sukha-duHkhopasampano vA kiM labhate? sUrirAha[bhA.5408] khettovasaMpayAe, bAvIsaM saMthuyAya mittAya / suha-dukkha mittavajjA, cautthae nAlabaddhAI / / vR-kSetropasampadA upasampannaH 'dvAviMzatim' anantara paramparAvallIbaddhAnmAtA-pitrAdInajanAn labhate, saMstutAnica' pUrva-pazcAtsaMstavasambaddhAniprapautra-zvazurAdIni mitrANica sahajAtakAdIni labhate, dRssybhaassitaanitunlbhte| sukha-duHkhopasampannastuetAnyeva mitrvaanilbhte|cturthstupnycvidhopsmptkrmpraamaannyaat zrutopasampannaHsa kevalAnyeva dvAviMzatinAlabaddhAnilabhate, ayaM ca prsnggenoktH|kssetropsmpnn-sukhduHkhopsmpnnyoryd AbhAvyamuktaM tatteziSyAanadhIyAnA dvitIye tRtIye ca varSe yathAkramaM labhante, caturthe varSe sarvapapyAcAryasyAbhavati na teSAm / / ye tuziSyA adhIyate teSAM vidhirucyate tasya kAlagatAcAryasya caturvidho gaNo bhavet-ziSyAH ziSyikAHpratIcchakAH prtiicchikaashceti| eteSAMpUrvoTiSTa-pazcAduSTiyoH saMvatsarasaGkhyayA ekAdaza gamA bhavanti / pUrvoSTiM nAma-yat tenAcAryeNa jIvatA teSAM zrutamudhiSTam, yat punastena pratIcchakAcAryeNodhiSTaM tat pazcAdudhiSTam / tatra vidhimAha[bhA.5409] pubuddiDhe tassA, pacchuddiSTe pvaayyNtss| saMvaccharammi paDhame, paDicchae jaMtu scittN|| vR-yad AcAryeNa jIvatA pratIcchakasya pUrvamuSTiSTaM tadeva paDhan prathame varSe yat sacittamacittaM vA sa labhate yat 'tasya kAlagatAcAryasyAbhavati, eSa eko vibhAgaH / atha pazcAduSTiM tataH prathamasaMvastasera yat sacittAdikaM labhate tat sarvaM 'pravAcayataH' pratIcchakAcAryasyAbhavati, eSa dvitIyo vibhaagH|| [bhA.5410] pubvaM pacchuddiSTe, paDicchae jaMtu hoi saccittaM / saMvaccharammi bitie, taMsavvaM pavAyayaMtassa // vR-pratIcchakaH pUrvodiSTaM pazcAduddiSTaM vA paThatu yat tasya sacittAdikaM tadvitIye varSe sarvamapi pravAcayato bhavati, eSa tRtIyo vibhaagH| atha ziSyasyAbhidhIyate[bhA.5411] puvaM pacchuddiSTe, sIsammi yajaMtu hoi sacittaM / saMvaccharammi paDhame, taM sabbaM gurussa Abhavai / / vR-ziSyasya kAlagatAcAryeNa vA udiSTaM bhavet pratIcchakAcAryeNa vA tadA'sau paThan yat sacittAdikaM labhate tat sarvaM prathama saMvatsare 'guroH' kAlagatAcAryasyAbhavati, eSa caturtho vibhaagH| [bhA.5412] pubuddilaM tassA, pacchuddiSTaM pdaayyNtss| saMvaccharammi bitie, sIsammi ujaMtu saccittaM / / vR-ziSyasya pUrvoddiSTamadhIyAnasya dvitIye varSe sacittAdikaMkAlagatAcAryasyAbhavati, paJcamo vibhAgaH / pazcAduddiSTaM paThataH ziSyasya sacittAdikaM pravAcayata AbhAvyaM bhavati, SaSTho vibhAgaH / /
Page #1264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 213 uddezakaH 4, mUlaM-125, [bhA. 5413] [bhA.5413] puvvaM pacchuddiSTe, sIsammi ya jaMtu hoi saccittaM / saMvaccharammi tatie, taM savvaM pavAyayaMtassa // vR-pUrvoddiSTaM pazcAduddiSTaMvA paDhatiziSye sacittAdikaMtRtIye varSesarvamapipravAcayata Abhavati, saptamo vibhaagH|| [bhA.5414] pubuddiDhe tassA, pacchuddiSTe pvaayyNtss| saMvaccharammi paDhame, sissiNie jaMtu saJcittaM // vR-ziSyasya pUrvoddiSTamadhIyAnasya dvitIya varSesacittAdikaMkAlagatAcAryasyAbhavati, paJcamo vibhAgaH / pazcAduddiSTaM paThataH ziSyasya sacittAdikaM pravAcayata AbhAvyam, navamo vibhAgaH / / [bhA.5415] puvvaM pacchuddiSTe, sissiNiejaMtu hoi sccittN| saMvaccharammi bIe, taM savvaM pavAyayaMtassa // kRpUrvoddiSTaMpazcAduddiSTaMvA paThantyAMziSyikAyAMsacittAdilAbho dvitIyevarSepravAcayataAbhavati, dazamo vibhAgaH // [mA.5416] puvvaM pacchuddiDe,paDicchigA jaMtu hoti saccittaM / saMvaccharammi paDhame, taM savvaM pavAyayaMtassa / / dR- pUrvoddiSTaM pazcAduddiSTaM vA paThantyAM pratIcchikAyAM prathama eva saMvatsare sarvamapi pravAcayata Abhavati, eSa ekAdazo vibhAgaH / eSa eka Adeza uktaH / atha dvitIyamAha[bhA.5417] saMvaccharAI tini u, sIsammi paDicchae u tddivsN| evaM kule gaNe yA, saMvacchara saMghe chmmaasaa|| -pratIcchakAcAryAstavAM kulasatko gaNasatkaH sanasatko vA bhavet / tatra yadi kulasatkaH tadAtrIn saMvatsarAn ziSyANAM vAcyamAnAnAM sacittAdikaM na gRhNAti, ye punaHpratIcchakAsteSAM vAcyamAnAnAMyasminneva dine AcArya kaalgtstddivsmevgRhnnaati| evmekkulstkevidhiruktH| atha cAsau gaNasatkastataH saMvatsaraM ziSyANAM scittaadikNnaaphrti|ystukulstko gaNasatko vAna bhavati sa niyamAt saGghasatkaH, saca SaNmAsAn ziSyANAM sacittAdikaM na gRhNAti / tena ca pratIcchakAcAryeNa tatra gacche varSatrayamavazyaM sthAtavyam, parataH punaricchA // [bhA.5418] tatthevaya nimmae, aniggae niggae imA merA / sakule tini tiyAI, gaNe dugaM vaccharaM sNghe|| vR-'tatraiva' pratIcchakAcAryasamIpe tasmin anirgate yadi ko'pi gacche nirmAtastadA sundrm| atha na nirmAtaH saca varSatrayAt parato nirgataH te vA gacchIyAH 'eSa sAmpratamasmAkaM sacittAdikaM harati' iti kRtvA tato nirgatAstadA iyaM mayArdA' sAmAcArI-"sakule" ityAdi, 'svakule svakIyakulasya samavAyaM kRtvA kulasya kulasthavirasya vA upatiSThante, tataH kulaM teSAMvAcanAcArya dadAti vArakeNa vA vAcayati / kiyantaM kAlam ? ityAha-"tinni tiyAI" ti trayastrikA nava bhavanti, tato nava varSANi vAcayatItyuktaM bhavati; yadi kRtvA gaNamupatiSThante, gaNo'pi dve varSe pAThayati, naca sacittAdikaMharati; yadyevamapyanirmAtAstataH samupatiSThante, sako'pivAcanAcArya dadAti, sa ca saMvatsaraM pAThayati evaM dvAdaza varSANi bhavanti / yadyevameko'pi nirmAtastadA ___
Page #1265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 bRhaskalpa-chedasUtram -3-4/125 sundaram, atha na nirmAtastataH punarapi kulAdiSu kulAdisthavireSu vA tenaiva krameNopatiSThante, tAvantameva kAlaM kulAdIni yathAkramaM pAThayanti, naca sacittAdikaM haranti, evametAnyapi dvAdaza vrssaannibhvnti|puurvdvaadshmishcmiilitaanijaataavrssaannaaNcturvishti| yadietAvatAkAlenaiko'pi nirmAtastadA viharantu, atha na nirmAtastato bhUyo'pi kula-gaNa-saddheSu tathaivopatiSThante, te'pi tathaiva paatthynti| etAnyapi dvAdaza varSANi caturvizatyA mIlyante jAtA SaTatriMzatA vaSaireko'pi nirmAtastato viharantu / / athaiko'pina nirmAtAH, katham ? iti ced ucyate[bhA.5419] omAdikAraNehi va, dummehatteNa vAna nimmaao| kAUNa kulasamAyaM, kula there vA uvaTThati / / 1. avamA-'zivAdibhiH kAraNairanavaratamaparAparagrAmeSu paryaTatAM durbhadhastayA vA naiko'pi nirmAtastataH kulasamavAyaM kRtvA (kula) kulasthavirAn vA sarve'pyupatiSThante tatastairupasampadaM graahyitvyaaH||kutr punaH? iti ced ucyate[bhA.5420] pavvajaegapakkhiya, uvasaMpaya paMcahA sae ThANe / chattIsA'tikate, upasaMpaya pttuvaadaae| kRyaH pravrajyayA ekapAkSikastasyapAce upsmpdNtaankulsthviraagraahyeyuH|saacupsmpt paJcadhA vakSyamANanItyA 'svakam AtmIyaM sthAnam 'upAdAya gRhItvA tairupasampattavyam / / idameva bhAvayati[bhA.5421] gurusajjhilao sajhaMtio va guruguru gurussa vA nttuu| ahavA kulighato U, pvvjaaegpkkhiio|| -'gurusajjhilakaH guruNAMsahAdhyAyI pitRvyasthAnIyaH sanjhantikaH' AtmanaHsabrahmacArI bhrAtRstAnIyaH, 'guruguru' pitAmahasthAnIyo guru-, guroH sambandhI 'naptA praziSya AtmAno bhrAtRvyasthAnIyaH, ete pravrajyayA ekapAkSikA ucyante / athavA 'kulasatkaH' samAnakulodbhavaH so'pi prvrjyyaikpaakssikH| eteSAM samIpe ythaakrmmupsmpttvym|| [mA.5422] pavvajAe sueNa ya, caubhaMguvasaMpayA kmennNtu| puvAhiyavIsarie, paDhamAsai ttiybhNgeu|| vR. ihaikapAkSikaH pravrajyayA zrutena ca bhavati / tatra pravrajyaikapAkSiko'nantaramuktaH, zrutaikapAkSikaH-yenasahakavAcanika suutrm|atrcturbhhii-prvrjyyaikpaakssikH zrutenaca pravrajyayA na zrutena 2 zrutena na pravrajyayA 3 na pravrajyayA na zrutena 4 / eteSu cAmunA krameNopasampat pratipattavyA / "paDhamA" ityAdi, prathamataH prathamataH prathamamajhe upasampattavyam, tadabhAve tRtIye bhaGge / kutaH ? ityAha- yataH pUrvAdhItaM zrutaM vismRtaM sat teSu sukhenaivojjvAlayituM zakyate, shrutaikpaakssiktvaat||ath paJcavidhAmupasampadamAha[mA.5423] suya suha-dukkhe khete, magge vinovsNpyaaey| bAvIsa saMthuya vayaMsa diTThabhaTThe yasave y|| -zrutopasampat 1 sukha-duHkhopasampat 2 kSetropasampad 3mArgopasampad 4 vinayopasampat 5 evameSApaJcavidhA upsmpt| etAsupaJcasvapyAbhavavyavahAramAha-"bAvIsa" ityAdi, zrutopasampadi
Page #1266
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 125, [bhA. 5423] 215 dvAviMzatirnAlabaddhAni labhyante / tadyathA-mAtA 1 pitA 2 bhrAtA 3 bhaginI 4 putro 5 duhitA 6, mAturmAtA 7 mAtuH pitA 8 mAturbhrAtA 9 mAturbhaginI 10, evaM piturmAtA 11 pitA 12 bhrAtA 13 bhaginI 14, bhrAtuH putro 15 duhitA 16, bhaginyAH putraH 17 putrikA 18, putrasya putra 19 putrikA 20, duhituH putraH 21 putrikA 22 ceti / etAni dvAviMzatirapi zrutopasampadaM pratipannasyAbhavanti / sukha-duHkhopasampannastu etAn sarvAnapi vayasyAMzca labhate / mArgopasampanna etAn sarvAnapi labhate, apare ca ye kecid dhyabhASitAstAnapi prApnoti / vinayopasampadaM pratipannastu 'sarvAnapi ' jJAtA - 'jJAta- dhSTA'dhSTAn labhate, navaram-vinayArhasya vinayaM prayuGkte // "sae ThANe" tti yaduktaM tasyAyamarthaH paJcavidhA'pyupasampat svasmin sthAne pratipattavyA / kimuktaM bhavati ? zrutopasampadaM pratipitsoryasya pArzve zrutamasti tat tasya svasyAnam, sukhaduHkhArthinaH svasthAnaM yatra vaiyAvRtyakarAH santi, kSetropasampadarthino yadIye kSetre bhakta-pAnAdikamasti, mArgopasampadarthino yatra mArgajJaH samasti, vinayopasampadarzino yatra vinayakaraNaM yujyate, etAni svasthAnAni / athavA svasthAnaM nAma pravrajyayA zrutena ca ya ekapAkSikastatra prathamamupasampattavyam, pazcAt kulena zrutena caikapAkSikasya pArzve, tataH zrutena gaNena caikapAkSikasya samIpe, tataH zrutenaikapAkSikasya sannivau, tataH pravrajyayaikapAkSikasya sakAze, tataH pravrajyayA zrutena vA naikapAkSikasyApi pArzve upasampat pratipattavyA / / Aha-sAdharmikavAtsalyArAdhanArthaM sarveNApi sarvasya zrutAdhyApanAdi kartavyaM tataH kimarthaM prathamaM pravrajyA kulAdibhirAsannatareSUpasampadyate ? ityAha [bhA. 5424] savvassa vi kAyavvaM, nicchayao kiM kulaM va akulaM vA / kAlasabhAvamamatte, gArava - lajjAhiM kAhiMti // vR-nizcayataH sarveNa sarvasyApyavizeSeNa zrutavAcanAdikamAtpano vipulatarAM nirjarAmabhilaSatA kartavyam, kiM kulakulaM vA ityAdivicAraNayA ? ; paraM duSSamAlakSaNo yaH kAlastasya yaH svabhAvaHanubhAvastena 'AtmIyo'yam' ityAdikaM yad mamatvam, yadya gurvAdiviSayaM gauravaMbahumAnabuddhiH, yA vA tadIyA lajjA, etaiH preritAH sukhenaiva kariSyantIti kRtvA prathamaM pravrajyAdibhirAsanatareSUpasampadyata iti // gataM jJAnArthaM gamanam / atha darzanArthaM gamanagamAha [ bhA. 5425] kAliya puvvagae vA, nimmAo jati ya atthi se sattI / daMsaNadIvagaheuM, gacchai ahavA imehiM tu / / vR- kAlikazrute pUrvagate vA yad vA yasmin kAle zrutaM pracarati tasmin sUtreNArthena ca yadA nirmAto bhavati, yadi ca tasya grahaNa- dhAraNazaktistathAvidhA samasti tato darzanadIpakAnisamyagdarzanojjvAlanakArINi yAni sammatyAdIni zAstrANi teSAM hetoranyaM gaNaM gacchati // athavA ebhiH kAraNairgaccheta [ bhA. 5426] bhikkhugA jahiM dese, voDiya thali niNhaehiM saMsaggI / siMpannavaNaM asahamANe vIsajjie gamanaM // vR-yatra deze 'bhikSukAH ' bauddhA boTikA vA nihavA vA bahavasteSAM tatra sthalI tatra ye AcAryA sthitAstaiH sArddhamAcAryANA saMsargiH prItirityarthaH te ca bhikSukAdayaH svasiddhAntaM prajJApayanti,
Page #1267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/125 sacAcAryo dAkSiNyena tarkagranthApravINatayAvAtUSNIkastiSThati,tAMcatadIyAMprajJApanAmasahamAnaH kazci vineyazcintayati-anyaM gaNaM gatvA darzanaprabhAvakAnizAstraNipaThAmi yenAmUna niruttarAn karomi / evaM vicintya sa tathaiva gurunApRcchaya tairvisarjito gacchati // idameva bhAvayati[bhA.5427] loe via parivAdo, bhikkhugamAdI ya gADha camaditi / vipariNamaMti sehA, obhAbhijati savA y|| vR-bhikSukAdInAM svasiddhAntaM zira uddhATya prarupayatAmapi yadA sUrayo na kimapi bruvate tato loke'picaparivAdo jAtaH-eteodanamuNDA na kimapijAnate, amItu saugatAH srvmvbudhynte| evaM te bhikSukAdayaH parivAdaM zrutvA gADhataraMjainazAsanaMcamaDhayanti, zaikSAzca vipariNamanti, zrAddhAzca raktapaTopAsakairapabhrAjyante-ete zvetabhikSavo baTharaziromaNayazcATukAriNaH, yadyasti sAmarthya tto'smaakmuttrNprycchntu|athvaataiHbhikssukaadibhiH sthalikAyAmAcAryasyApivaNTakonibaddho vartate, bhAga ityarthaH // tataH[bhA.5428] rasagiddho va thalIe, paratitthiyatajjaNaM ashmaanno| ____ gamanaM bahussutattaM, AgamanaM vaadiprisaau||| vR.sa AcAryastasyAM sthalikAyAM rasagRddhaH snigdha-madhurAhAralampaTaH sAmarthya satyapi na kiJciduttaraM prayacchati / evamAdikAM paratIrthikatarjanAmasahamAnaH ziSya AcArya vidhinA pRTavA 'nirgataH' anyagaNagamanaM kRtavAn, tatra ca tarkazAstrANi zrutvA bahuzrutatvaM tasya saJjajJe, tato bhUyaH svagacche Agamanam, Agatenaca pUrvamAcAryA draSTavyAH, tato'nyasyAM vasatau sthitvA yA tatra vAdamArgakuzalA parSat tAM paricitAM kRtvA rAjJo mahAjanasya ca purataH paratIthikAn niSpiSTaprazranavyAkaraNAn karoti / / [bhA.5429] vAyaparAyaNakuviyA, jati paDisehaMti sAhu laTuMca / aha ciranugao amhaM, mA se pavattaM parihaveha / / vR-vAde parAjayena kupitAH santo yadi te bhikSukAdaya AcAryasya taM vaNTaMpratiSedhayanti tataH "sAdhu sundaraM 'laSTaM ca abhISTaMjAtamiti |ayttr ko'pibrUyAt-etasya ko doSaH? ciramanugata eSo'smAkam, mA pUrvapravRttaM dAtavyasya parihApayata // tataH ko vidhiH? ityAha[mA.5430] kAUNa yappaNAma, chedasutassA dalAha pddipucchN| annatya vasahi jaggaNa, tesiMca nivedanaM kaauN|| dR-guroH padakamalasya pramANaM kRtvA vaktavyam-chedazrutasya pratipRcchAM mama prayacchata / atra cAgItAzRiNvanti tato'nyasyAM vasatIgacchAvaH / evamukto'piyaditasyAvasate nirgacchati tatrAkhyAnikAdikathApanena ciraM rAtrau guravo jAgaraNaM kArApaNIyAH, 'teSAM ca' agItArthAnAm 'vamAcAryamevaMneSyAmaH, bhavadbhirbolo na kartavyaH' iti nivedanaM kRtvA gntvym||idmev vyAcaSTe[bhA.5431] sadaM ca hetusatya, ahijao chedasutta na8 me| etya ya mA asutatthA, suNija to anahiM vasimo / / vR-'zabdazAstram aindrAdikaM hetuzAstraM sammatyAdikamevamAdikaMzAstramadhIyAnasya chedasUtra' nizIthAdikaM sUtrato'rthatastadubhayato vA mama naSTaM tasya pratipRcchAM me prayacchata / 'atra ca vasatau
Page #1268
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-125, [bhA. 5431] 217 'azrutArthA' zaikSAapariNAmakA vAmA zRNuyuH, tato'nyasyAM vasatauvasAmaH / evamanyavyapadezena niSkAzayati // atha tasyA vasateH kSetrAdvA nirgantaM necchati tato'yaM vidhi:[bhA.5432] khittA''rakkhiniveyaNa, iyare puvvaM tu gAhiyA smnnaa| jaggavio soaciraM, jaha nilaMtona cetetii|| . vR-'ArakSikaH' dANDapAzikastasya nivedanaM kriyate-"khitta"tti asmAkaMkSiptacitaH sAdhuH samastitaM vayamardharAtre vaidyasakAzaM neSyAmaH, sa yadi nIyamAnaH 'hriye'haM hriye'ham' ityAraTet tato yuSmAbhirna kimapi bhaNanIyam / 'itare' agItArthA zramaNAH pUrvameva grAhitAH kartavyAHvayamAcAryamevaM neSyAmaH, mA bolaMkurudhvam / sa cAcAryazciramAkhyAyikAH kathApayitvA jAgaritaH san yadA nirbharaM supto bhavati tadA nIyate yathA nIyamAno na kiJcit cetayati / / [bhA.5433] niNhayasaMsaggIe, bahuso bhantuveha so kuNai / tuha kiM ti vacca pariNama, gatA-''gate nInio vihiNA / / vR-atha nihravAnAMsaMsaryA''cAryona nirgacchati, bahuzobhaNyamAno'pyupekSAM kurute, athavA brUyAt-yadyahaM nihnavasaMsarga karomi tato bhavataH kiM duHkhayati ? vraja tvaM yatra gantavyam / evaM pariNAmaM guruNAM jJAtvA ziSyeNa 'gatA-''gatena' anyaM gaNaMgatvA zAstrANyadhItya bhUya Agatena nivAn parAjityAcAryaH 'vidhinA' anantaroktena niSkAzitaH kartavyaH / / [bhA.5434] esA vihI visajjie, avisajjie lahuga dosa aannaadii| tesi pihuMti lahugA, avihi vihI sA imA hoi / / -eSa vidhiguruNA visarjite shissyemntdhyH| avisrjitsytugcchtshcturlghudossaashcaajnyaadyH| 'teSAmapi' pratIcchatAMcaturlaghukAH / eSo'vidhirukto'tovidhinA gntvym||scaaryvidhirbhvti[bhaa.5435] daMsaNanite pakkho, Ayari-ujjhAya-sesagANaM ca / ekeka paMca divase, ahavA pakkheNa savve vi|| vR-darzanaprabhAvakANAM zAstrANAmarthAya nirgacchata ekaM pakSamAcAryopAdhyAya-zeSasAdhUnAM ApacchanakAlo bhavati / tadyathA-AcArya paJca divasAnApRcchayate, yadi na visarjayati tata upAdhyAye'pi paJca divasAna, zeSasAdhavo'pipaJca divasAn / athavA pakSaNa srve'pipRcchynte| kimuktaM bhavati?-dine sarve'pi pRcchayante yAvat pakSaH pUrNa iti|| [bhA.5436] etavihiAgataM tU, paDiccha apaDicchaNe bhave lahugA / ahavA imehiM Agata, egAgi(di) paDicchaNe gurUgA / / [bhA.5437] ege apariNae yA, appAhAre ya there| gilANe bahurogI ya, maMdadhamme ya paahudde|| [bhA.5438] etArisaM viosajja, vippavAso na kppii| sIsa-paDicchA-''yarie, pAyacchittaM vihijii| [bhA.5439 biiyapadamasaMvigge, saMvigge ceva kAraNAgADhe / nAUNa tassabhAvaM, hoi u gamanaM anApucchA / / vR-gAthAcatuSTayamapi gatArtham / / gataMdarzanArthaM gamanam / atha cAritrArthamAha
Page #1269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/125 [bhA.540] carittadva dese duvihA, esaNadosA ya itthidosaay| gacchammiya sIyaMte, AyasamutthehiM dosehi| vR-cAritrArthaM gamanaM dvidhA-dezadoSairAtmasamutthadoSaizca / dezadoSAdvividhAH-eSaNAdoSAH strIdoSAzca / AtmasamutthA api dvidhA-gurudoSA gacchadoSAzca / tatra gaccho yadi 'AtmasamutyaiH' cakravAlasAmAcArIvitathakaraNalakSaNairdoSaiH sIdet tatra pakSamApRcchanAste, tata Udhrva gacchati / / idameva vyAcaSTe. [bhA.541] jahiyaM esaNadosA, purakammAI na tattha gaMtavvaM / udagapaurova deso, jahiM va crigaaisNkinno| vR-yatra deze puraH karmAdaya eSaNAdoSA bhaveyuH tatra na gantavyam / yo vA udakapracuro dezaH sindhuviSayavayovA carikAdibhiH-parivrAjikA-kApAlikI-taccanikAdibhirbahumohAbhirAkIrNo viSayastatrApi na gantavyam / / athAzivAdibhiH kAraNaistatra gatA bhaveyustataH[mA.5442] asivAIhigatA puna, takajasamANiyA tao niNti| Ayariyamantei puna, Apucchiu appaNa niti / / vR-aziva-durbhikSa-paracakrAdibhiH kAraNaistatra gatA api "takanasamANiya" tti prAkRte pUrvAparanipAtasyAtantvAt samApitatatkAryA, saMyamakSetre yadA'zivAdInisphiTitAni bhavantIti bhAvaH, tadA 'tataH' asaMyamakSetrAd niryanti nirgcchnti| yadyAcAryA kenApi pratibandhena sIdanto na nirgacheyuH tato ye eko dvau bahavo'sIdantaste gurumApRcchaya AtmanA nirgcchnti| tatra cAyaM vidhiH[bhA.543] do mAse esaNAe, itthiM vajejja addhdivsaaii| gacchammi hoi pakkho, aaysmutthegdivsNtu|| -eSaNAyAmazudhyamAnAyAM yatanayA'neSaNIyamapi gRhNan dvaumAsI gurumApRcchan prtiiksste| atha strI-zayyAtarIpratikA upasargayati Atmanazca dRDhaM cittaM tato'STau divasAn gurunApRcchaya tatastat kSetraM varjayet / yatra ca gacchaH sIdati tatra pakSamApRcchaya gantavyam / atha striyAM svayamadhyupapanastata Izo Atmasamutye AgADhadoSe ekadivasamApRcchaya gacchati // [mA.54) seJjayarimAi saejjhae va Auttha dosa ubhae vaa| Apucchai sannihiyaM, santrAigataM va tatto u|| vR-athAtmanAzayyAtaryAdau striyAM 'sajjhikAyAM vA prAtivezmikyAmatIvAdhyupapannaH, 'ubhayaM vA' parasparamadhyupapanaM tato yadyAcArya sannihitastadA tamApRcchaya gacchati / athAsannihitaH saMjJAbhUmyAdau gata AcAryastadA tataevAnApRcchayA gacchati,aparaMvA sannihitasAdhuMbhaNati-mama vacanena guruNAmApracchanaM nivedanIyam // [bhA.545] eyavihimAgayaM tU, paDiccha apaDicchaNe bhave lhugaa| ahavA imehiM Agaya, egAgi(dI) paDicchaNe gurugA / / [mA.5446] egeapariNae yA, appAhAre ythere| gilANe bahurogIya, maMdadhamme ya pAhuDe //
Page #1270
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 125, [bhA. 5447] [bhA. 5447] eyArisaM viosajja, vippavAso na kappaI / sIsa- paDicchA ''yarie, pAyacchittaM vihijaI || 219 vR-gAthAtrayamapi gatArtham bhavet kAraNaM yena na pRcchet[ bhA. 5448 ] biiyapadamasaMvigge, saMvigge caiva kAraNAgADhe / nAUNa tassa bhAvaM, appaNo bhAvaM anApucchA / / vR- dvitIyapadamatrocyate- AcAryAdirasaMvigno bhavet, athavA saMvignaH param ahidaSTAdikamAgADhakAraNamavalambya na pRcchet, 'tasya vA' guroH 'bhAvaM' 'sucireNApi na visarjayati' iti lakSaNaM jJAtvA, AtmIyaM ca 'bhAvam' 'ahamiha tiSThannavazyaM vinasyAmi' iti jJAtvA' nApRcchayA'pi vrajet // atha guroH cAritre sIdato vidhimAha [ mA. 5449] sejAyarakappaTTI, caritaThavaNAe abhigayA khariyA / sAruvio gihattho, so vi uvAeNa hAyavvo / / vR- zayyAtarasya kalpasthikAyAM AcAryeNa cAritrasya sthApanA kRtA, tAM pratisevata iti bhAvaH, tasyAM cAritrasthApanAyAM jAtAyAm, dvyakSarikA vA kAcid 'abhigatA' jIvAdyadhigamopetA zrAviketyarthaH tasyAmAcAryo'dhyupapannaH, sa ca cAritravarjito veSadhArI bhavet, sArupiko vA gRhastho vA upalakSaNatvAt siddhaputrako vA / tatra muNDitazirAH zuklavAsaH parivAyI kacchAmabadhnAno' bhAryako bhikSAM hiNDamAnaH sArupika ucyate / yastu muNDaH sazikhAko vA sabhArthakaH sa siddhaputrakaH / evameSAmanyatara upAyena hartavyaH / katham ? iti ced ucyate pUrvaM tAvad guravo bhaNyante vayaM yuSmadvirahitA anAthA ataH prasIda gacchAmo'paraM kSetram / evamukte yadi necchanti tato yasyAM sa pratibaddhaH sA prajJApyate - eSa bahUnAM sAdhUnAmAdhAraH, etena vinA gacchasya jJAnAdInAM parihAni, ato mA narakAdikaM saMsAramAtmano vardhaya / yadi sA sthitA tataH sundaram / atha na tiSThati tato vidyA- mantrAdibhirAvartyate / tadabhAve kevayikA api tasyA dIyante, guruzca pUrvakrameNa rAtrI hartavyaH / evaM tAvad bhikSumaGgIkRtya vidhiruktAH // sU. (126) gaNAvaccheie ya gaNAdavakkamma icchejA annaM gaNaM uvasaMpajittANaM viharittae, kappati gaNAvaccheiyassa gaNAvaccheiyattaM nikkhivittA annaM gaNaM uvasaMpajittANaM viharittae / no se kappai aNApucchittA AyariyaM vA jAva annaM gaNaM upasaMpajittANaM viharittae: kappai se AucchitA AyariyaM vA jAva viharittae / te ya se vitaraMti evaM se kappar3a jAva viharittae; te ya se no vitaraMti evaM se no kappai jAva viharittae mU. (127) Ayariya-uvajjhA ya gaNAo avakamma icchejA anaM gaNaM uvasaMpajittANaMvihattie, kappai Ayariya-uvajjhAyassa Ayariya-uvajjhAyattaM nikkhivittA annaM gaNaM uvasaMpacittANaM viharitae / no se kappai anApucchittA AyariyaM vA jAva annaM gaNaM uvasaMpaJjittANaM viharittae; kappati se ApucchittA jAva vihritte| te ya se vitaraMti evaM se kappati annaM gaNaM uvasaMpatrittANaM viharittae; te ya se no viyarAMti evaM se no kappati annaM gaNaM uvasaMpajjittANaM viharittae // vR- asya sUtradvayasya vyAkhyA prAgvat / navaram-gaNAvacchedikatmAcAryopAdhyAyatvaM ca nikSipya gantavyamiti vizeSaH // atha ASyam
Page #1271
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/127 [ bhA. 5450 ] emeva gaNAvacche, gaNi-Ayarie vi hoi emeva / navaraM puna nANattaM, te niyamA huti vattA u // dR- 'evameva ' bhikSuvad gaNAvacchedikasya jJAna - darzana - cAritrArthamanyaM gaNaM gacchato vidhirdraSTavyaH / gaNinaH-upAdhyAyasyAcAryasya caivameva vidhiH / navaraM punaridaM nAnAtvam-niyamAt 'te' gaNAvacchedikAdayo vyaktA eva bhavanti nAvyaktAH // [ bhA. 5451] eseva gamo niyamA, niggaMdhINaM pi hoi nAyavvo / nA jo u neI, saccitta na appiNe jAva // vR- 'eSa eva ' bhikSusUtrokto gamo nirgranthInAmapyaparaM gaNamupasampadyamAnAnAM jJAtavyaH / navaramniyamenaiva tAH sasahAyAH / yaH punaH jJAnArthaM tA AryikA nayati sa yAvadadyApi na vAcanAcAryasyArpayati tAvat sacittAdikaM tasyaivAbhavati / arpitAsu punarvAcanAcAryasyAbhAvyam // kaH punastA nayati ? ityAha[bhA. 5452] paMcaNhaM egayare, uggahavajraM tu labhati saccittaM / Apuccha aTTha pakkhe, itthIsattheNa saMviggo // vR- 'paJcAnAm' AcAryopAdhyAya pravartaka sthavira-gaNAvacchedakAnAmekataraH saMyatIrnayati / tatra sacitAdikaM parakSetrAvagrahavarjaM sa eva labhate / nirgranthI ca jJAnArthaM vrajantI aSTau pakSAnApRcchatitatrAcAryamekaM pakSamApRcchati, yadi na visarjayati tata upAdhyAyaM vRSabhaM gacchaM caivameva pRcchati; saMyatIvarge'pi pravartinI - gaNAvacchedikA -'bhiSekA-zeSasAdhvIryathAkramamekaikaM pakSamApRcchati / tAzca strIsArthena samaM saMvignena pariNatavayasA sAdhunA netavyAH // mU. (128) bhikkhU ya gaNAo avakkamma icchejA annaM gaNaM saMbhogapaDiyAe uvasaMpajittANaM viharittae, no se kappai anApucchittA AyariyaM vA jAva annaM gaNaM saMbhogaviyAe uvasaMpacittANaM viharitae: kappai sa ApucchittA AyariyaM vA jAva vihrite| te ya se viyaraMti evaM se kappai jAva viharittae; te ya se no niyarejjA evaM se no kappai jAva viharittae / jatthuttariyaM dhammavinayaM bhejA evaM se kappai annaM gaNaM saMbhogapaDiyAe uvasaMpajittANaM viharittae; jatyuttariyaM dhammavinayaM no labhejA evaM se no kampai annaM gaNaM jAva viharittae / vR- asya vyAkhyA prAgvat / navaram-sambhogaH- ekamaNDalyAM samuddezanAdirUpaH tatpratyayaM tannimittam / " jatthuttariyaM" ityAdi, 'yatra' gacche uttaraM pradhAnataraM 'dharmavinayaM' smAraNAvAraNAdirUpAM dhArmikIM zikSAM labheta evaM "se" tasya kalpate anyaM gaNamupasampadya vihartum / yatrottaraM dharmavinayaM no labheta evaM "se" tasya no kalpate upasampadya vihartumiti sUtrArthaH / / atha bhASyam [ bhA. 5453 ] saMbhogo vi hu tihi kAraNehi nANaTTa daMsaNa carite / saMkamaNe caubhaMgo, paDhamo gacchamami sIyaMte // vR- sambhogo'pi tribhiH kAraNairiSyate / tadyathA jJAnArthaM darzanArthaM cAritrArthaM ca / taMtra jJAnArthaM darzanArthaM vA yasyopasampadaM pratipannastasmin sUtrArthadAnAdau sIdati gamAntarasaGkramaNe sa eva vidhirya pUrvasUtre bhaNitaH / cAritrArthaM tu yasyopasampannastatra caraNa-karaNakriyAyAM sIdati caturbhaGgI bhavati gacchaH sIdati nAcArya 1 AcArya sIdati na gacchaH 2 gaccho'pyAcAryo'pi sIdati 3 na
Page #1272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 221 uddezakaH 4, mUlaM-128, [bhA. 5453] gaccho nApyAcArya 4 iti / atra prathamo bhaGgo gacche sIdati mantavyaH / tatra ca guruNA svayaM vA gacchasya nodanA kartavyA / kathaM punaH sa gacchaH sIdet ? ityAha[bhA.5454] paDileha diyatuaTTaNa, nikkhiva AdAna vinaya sjjhaae| aalog-tthvnn-bhtt-bhaas-pddl-senyaatraaiisu|| kRtegacchasAdhavaH pratyupekSaNAMkAlena kurvanti, nyUnA-'tiriktAdidoSairviparyAsena vA pratyupekSante, garu-glAnAdInAM vAna pratyupekSante / niSkAraNe divA tvgvrtynti| daNDakAdikaM nikSipanta Adadato vA na pratyupekSante, na vA pramArjayanti, duSpratyupekSitaM duSpramArjitaM vA kurvanti / yathArha vinayaM na prayuJjate / svAdhyAye-sUtrapauruSImarthapauruSI vA na kurvanti, akAle'svAdhyAye vA kurvanti / pAkSikAdiSu AlocanAMnaprayacchanti, athavA "Aloya"tti "ThANadisipagAsaNayA" ityAdikaM saptavidhamAlokaM na prayuJjate, saGkhaDI vA Alokante / sthApanAkulAni na sthApayanti ! bhaktArtha' maNDalyAM samuddezanaM na kurvanti / gRhasthabhASAbhiSinte, sAvadhaM vA bhASante / paTalakeSu AnItaM bhuJjate shyyaatrpinnddNbhunyjte|aadigrhnnen udgamAghazuddhaM gRhNanti // eteSu gacchasya sIdato vidhimAha[bhA.5455] coyAvei ya guruNA, visIyamAnaM gaNaM sayaM vA vi| AyariyaM sIyaMtaM, sayaM gaNeNaM ca coyAve / / vR-prathamabhaGgesAmAcAryAMviSIdantaMgacchaMguruNAnodayati, athavA svayameva nodyti|dvitiiybhngge AcArya sIdantaM svayaM vA gaNena vA nodyti|| [bhA.5456] dunni vi visImANe, sayaM vaje vA tahiM na sIyaMti / ThANaM ThANA''sajja u~, anulomAIhi coeti / / vR-tRtIyabhaGge gacchA-''cAroM dvAvapi sIdantau svayameva nodayati, ye vA tatra na sIdanti tairnodayati, kiMbahunA? sthAnaM sthAnam AsAdya prApyAnulomAdibhirvacobhirnodayati / kimuktaM bhavati?-AcAryopAdhyAyAdikaM bhikSu-kSullakAdikaM vA puruSavastu jJAtvA yasya yAzI nodanA yogyA yo vA kharasAdhyo mRdusAdhyaH krUro'krUro vA yathA nodanAM gRhNAti taM tathA nodayet / / [mA.5457] bhaNamANe bhaNAviMte, ayANamANammi pakkho ukkoso| lajjAe paMca tinni va, tuha kiM ti va pariNaya vivego|| vR-gacchamAcAryumubhayaM vA sIdantaM svayaM bhaNan anyaizca bhANayannAste / yatra na jAnAti ete bhaNyamAnA api nodyamaM kariSyanti tatrotkarSataH pakSamekaM tiSThati / guruM punaH sIdantaM lajjayA gauraveNa vA jAnanapipaJca trIn vA divasAnabhaNannapi zuddhaH / atha nodyamAno gaccho gururubhayaM vA bhaNet-tava kiM duHkhayati? yadivayaM sIdAmastarhi vayameva durgatiM gamiSyAmaH / evaMvidhe bhAve teSAM pariNate teSAM vivekaH parityAgo vidheyaH / tatazcAnyaM gaNaM sngkmti| tatra caturbhaGgI-saMvignaH saMvignaM gaNaM saGkrAmati 1 saMvigno'saMvignam 2 asaMvignaH saMvignam 3 asaMvignosaMvignam 4 // tatra prathamo bhaGgastAvaducyate[bhA.5458] saMviggavihArAo, saMviggA dunni ejja annayare / Aloiyammi suddho, tivihovahimaggaNA navari / / - saMvignavihArAd gacchAt saMvignau dvau 'anyatarau' gItArthA-'gItArthI saMvigne gacche
Page #1273
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/128 samAgacchetAm, saca gItArtho'gItArtho vA yato divasAt saMvignebhyaH sphiTitaH taddinAdArabhya sarvamapyAlocayati, Alociteca zuddhaH / navaram-trividhopadheH-yathAkRtAdirUpasyamArgaNA krtvyaa|| idameva vyAcaSTe[bhA.5459] gIyamagIto gIte, appaDibaddhe na hoi uvghaato| avigIyassa vi evaM, jena sutA ohninyjuttii|| vR-sa saMvignogItArtho vA syAdagItArtho vaa| yadi gItArtho drajikAdiSu apratibaddha AyAtaH tata upadherupadhAto na bhavati, na prAyazcittam / 'avigItasya' agItArthasyApi yena jaghanyata odhaniyuktiH zrutA tasyApi "evameva' apratibadhyamAnasya nopadhirupahanyate // [bhA.5460] gIyANa vimissANa va, duNha vayaMtANa viymaaiisu| paDibajhaMtANaM pihu, uvahi na hamme na vaa''ruvnnaa|| kR'dvayoH' gItArthayorgItArthavimizrayovrijatojikAdiSupratibadhyamAnayorapyupadhi pahanyate, . na vA 'AropaNA' prAyazcittaM bhavati / evameko'neke vA vidhinA samAgatA yatprabhRti gaNAd nirgatAstata ArabhyAlocanAM dadati ||ath trividhopadhimArgaNAmAha-- [bhA.5461] AgaMtumahAgaDayaM, vatthavvaahAkaDassa asiie| meliMtimajjhimehiM, mA gaarvkaarnnmgiie|| vR-tasya gItArthasyAgItArthasya vA trividha upadhirbhavet / tadyathA-yathAkRto'lpaparikarmA saparikarmA ca / vAstavyAnAmapyevameva trividha upadhirbhavati / tatra yathAkRto yathAkRtena saha mIlyate, alpaparikarmAalpaparikarmaNA, saparikarmA saparikarmaNA |athvaastvyaanaaN yathAkRto nAsti tataAgantukasya yathAkRtaM vAstavyamadhyamaiH-alpaparikarmabhi saha miilynti| kiM kAraNam? ti ced ata Aha-mA so'mIlitaH satragItArthasya 'madIya upadhiruttamasambhogiko'to'hameva sundaraH' ityevaM gauravakAraNaM bhvediti|| [bhA.5462] gIyatthe na melijai, jo puna gIo vi gAravaM kunni| tassuvahI meliai, ahikaraNaM apaJcaoiharA // kR-gItArthoyadiagauravI tatastadIyoyathAkRtaHpratigrahovAstavyayathAkRtAbhAve'lpaparikarmabhiH sahana mIlyaneta kintu uttamasammogikaH kriyte|ystugiitaartho'pigaurvNkroti tasya yathAkRto vAsatvAyalpaparikarmabhi saha mIlyate / kiM kAraNam ? iti ced ata Aha-"ihara"ti yadi yathAkRtaparibhogena paribhujyate tadA kenApyajAnatA alpaparikarmaNAsama melitaM dRSTvA sa gItArthaH 'adhikaraNam' asaGkhaDaM kuryAt, kimartha madIyautkRSTopadhirazuddhenasaha mIlitaH? iti| apratyayo vA zaikSANAM bhaveta, ayameteSAM sakAzAdudhatataravihArI yenopadhimutkRSTaparibhogena paribhuGkte, ete tuhInatarA iti|| [bhA.5463] evaM khalu saMvigge, saMvigge saMkama karemANe / saMviggamasaMvigge, asaMvigge yAvi sNvige|| dR-evaMkhalusaMvignasya saMvigneSu saGkamakurvANasya vidhiruktaH |ath saMvignasyAsaMvigneSu saGkAmato'saMvignasya vA saMvigneSusaGkrAmato vidhirucyte||ttr saMvignasyAsaMvignasakramaNe
Page #1274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 23 uddezaka : 4, mUlaM-128, [bhA. 5463] vidhirucyate / / tatra saMvignasyAsaMvignasaGkamaNe tAvadime doSAH[bhA.5464] sIhaguhaM vagdhaguhaM, udahiM va palittagaMva jo pavise / asivaM omoyariyaM, dhuvaM se appA pricctto|| vR-siMhaguhAM vyAghraguhA 'udadhiM vA samudraM pradIptaMvA nagarAdikaM yaH pravizati, azivamavamaudarya vA yatra deze tatra yaH pravizati tena dhruvamAtmA parityaktaH / / [bhA.5465] caraNa-karaNappahIne, pAsatthe jo u pavisae smnno| catamANae pajahiuM, so ThANe paricayai titri|| kRevaMsiMhaguhAdisthAnIyeSucaraNa-karaNaprahINeSupArazvastheSuyaH zramaNaH yatamAnAn saMvignAn 'prahAya parityajya pravizatisamandadharmA trINi sthAnAni jJAna-darzana-cAritrarUpANi prityjti| api ca-siMhaguhAdipraveze ekabhavikaM maraNaM prApnoti, pAvastheSupunaH pravizanannanekAni maraNAni prApnoti // [bhA.5466] emeva ahAchaMde, kusiil-osnn-niiy-sNstte| jaMtinni paricayaI, nANaM taha daMsaNa carittaM / / vR-'evameva' pArzvasthavad yathAcchandeSu kuzIlA-'vasanna-nityavAsi-saMsakteSu ca pravizato mantavyam / yacca trINi sthAnAni parityajatItayuktaM tad jJAnaM darzanaM cAritraM ceti draSTavyam // gato dvitIyabhaGgaH / atha tRtIyabhaGgamAha[bhA.5467] paMcaNhaM egayare, saMdigge saMkamaM kremaanne| Aloie vivego, dosuasaMvigge scchNdo|| vR. pArzvasthA-'vasanna-kuzIla-saMsakta-yathAcchandAnAmekataraH saMvigneSu saGkramaM kurvan prathamamAlocanAMdadAti,tata aalocite'vishuddhopdhevivekNkroti|scydicaaritraarthmupsmpdyte tataH pratIcchanIyaH / yastu 'dvayoH' jJAna-darzanayorAyAsaMvigna upasampadyate tasya 'svacchandaH' svAbhiprAyaH, nAsau pratIcchanIya iti bhAvaH |athvaa "dosu asaMvigge"tti 'asaMvigno'saMvigne saGkAmati' iti spedvidhA'pyasaMvigne caturthabhane svacchandaH' svecchA, avastubhUtatvAdnako'pi tatra vidhiriti bhaavH|| [bhA.5468] paMcegatare gIe, Arubhiyavate jayaMtae tmmi| jaMuvahiM uppAe, saMbhoita sesmujjhNti|| -teSAMpaJcAnAM-pArzvasthAdInAmekataraAgacchan yadi gItArthastataHsvayameva mahAvratAnyuccAyAropitavrato yatamAnaH-vrajikAdAvapratibadhyamAno mArge yamupadhimutpAdayati sa sAmbhogikaH, "sesamunjhaMti" ti yaH prAktanaH pArzvasthopadhirazuddhastaM pariSThApayanti / yaH punaragItArthastasya vratAni guravaH prayacchanti, upadhizca tasya cirantano'bhinavotpAdito vA sarvo'pi prityjyte|| teSu cAyamAlocanAvidhiH[bhA.5469] pAsatthAImuMDie, AloyaNa hoi dikkhpbhiiNtu| saMviggapurANe puna, jappabhiI ceva osanno / / .. - yaH pArzvasthAdibhireva muNDitaH-pravrAjitastasya dIkSAdinAdArabhya AlocanA bhavati /
Page #1275
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/128 yastu pUrvaM saMvignaH pazcAt pArzvastho jAtaH tasya saMvignapurANasya yatprabhRti avasanno jAtastaddinAdArabhyA''locanA bhavati / / mU. (129) gaNAvaccheie ya gaNAdavakkamma icchejA annaM gaNaM saMbhogapaDiyAe uvasaMpajjittANaM viharittae, no se kappati gaNAvaccheiyattaM anikkhivittA saMbhogapaDiyAe jAva viharittae: kappati se gaNAvaccheiattaM nikkhivittA jAva vihritte| no se kappai anApucchitA AyariyaM vA jAva * viharittae: kappati se ApucchitA AyariyaM vAjAva vihrite| te ya se vitaraMti evaM se kappai anaM gaNaM saMbhogapaDiyAe jAva viharittae; te ya se no vitaraMti evaM se no kappai jAva viharittae / jatthuttariyaM dhammavinayaM labhejA evaM se kappati annaM gaNaM saMbhogapaDiyAe jAva viharitae; jatthuttariyaM dhammaviNayaM no labhejA evaM se no kappati jAva viharittae / mU. (130) Ayariya-uvajjhAe ya gaNAdavakkamma icchejA annaM gaNaM saMbhogapaDiyAe jAva viharittae, no se kappati Ayariya-uvajjhAyattaM anikkhivittA annaM gaNaM saM0 jAva viharittae; kaSpati se Ayariya-uvajjhAyattaM nikkhivittA jAva viharittae / no se kappai aNApucchitA AyariyaM vA jAva viharittae; kappati se AMpucchittA AyariyaM vA jAva viharittae / te ya se vitaraMti evaM se kappati jAva viharittae; te ya se no vitaraMti evaM se no kappati jAva viharittae / jatyuttariyaM dhammavimayaM labhejjA evaM se kappar3a jAva viharittae; jatthuttariyaM dhammavinayaM no labhejA evaMse no kaMmpati jAva viharittae / vR- asya sUtradvayasya vyAkhyA pUrvavat / / atha bhASyam[bhA. 5470] emeva gaNAvacche, gaNi-Ayarie vi hoi emeva / navaraM puna nAmattaM, ete niyamena gIyA u // vR- evameva gaNAvacchedikasya tathA gaNinaH upAdhyAyasyAcAryasya ca sUtraM mantavyam / navaraM punaratra nAnAtvam-ete niyamato gItArtho bhavanti nAgItArthAH // mU. (131) bhikkhU ya icchijjA annaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae, no se kappai anApucchittA AyariyaM vA jAva gaNAvaccheiyaM vA anaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae; kappai se ApucachittA AyariyaM vA jAva gaNAvaccheiyaM vA annaM Ayariya- uvajjhAyaM uddisAvittae / te ya se viyarijjA evaM se kappai annaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae; te ya se no viyarejA evaM se no kampai annaM Ayariya-uvajjAyaM uddisaavitte| no se kappai tesiM kAraNaM adIvittA annaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae; kappati se tesiM kAraNaM dIvittA annaM AyariyauvajjhAyaM uddisAvittae / vR- asya vyAkhyA prAgvat / navaram-anyam 'AcAryopAdhyAyamuddezayitum' AcAryazcopAdhyAyazcAcAryopAdhyAyam, samAhAradvandvaH, yadvA AcAryayukta upAdhyAya AcAryopAdhyAyaH, zAkapArthivavad madhyapadalopI samAsaH, AcAryopAdhyAyAvityarthaH, tAvanyAvuddezayitumAtmana icchet / tato no kalpate anApRcchayAcAryaM vA yAvad gaNAvacchedikaM vA ityAdi prAgvad draSTavyam / tathA na kalpate 'teSAm' AcAryAdInAM kAraNam 'adIpayitvA' anivedya anyamAcAryopAdhyAyam 'uddezayitum' Atmano gurutayA vyavasthApayitum / kAraNaM dIpayitvA tu kalpate / eSa sUtrArtha //
Page #1276
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 131, [bhA. 5470 ] atha bhASyam [ bhA. 5471] suttammi kahiyammI, Ayari-ujjhAya uddisAviMti / tiuess uddisijjA, nANe taha daMsaNa carite // 225 vR- 'sUtre' sUtrArthe 'AkRSTe' ukte sati niyuktivistara ucyate - AcAryopAdhyAyamabhinavamuddezayana trayANAmarthAyoddizet / tadyathA jJAnArthaM darzanArthaM cAritrArthaM ceti // [bhA. 5472] pdf nANe mahakampasutaM, sirasattA kei uvagae deyaM / tassa uddisijjA, sA kalu sejjANa jinaANA // vR-jJAne tAvadabhidhIyate - keSAJcidAcAryANAM kul gaNe vA mahAkalpa zrutamasti, taizca gaNasaMsthiti kRtA-yo'smAkaM ziSyatayopagacchati tasyaiva mahAkalpazrutaM deyaM nAnyasya / tatra cotsargatI nopasampattavyam, yadi anyatra nAsti tadA 'tasya' mahAkalpazrutasyArthAya tamapyAcAryamuddizet, uddizya cAdhIte tasmin pUrvAcAryANAmevAntike gacchet, na tatra tiSThet / kutaH ? ityAha-sA khalu teSAmAcAryANAM svecchA, 'najinAjJA' na hi jinairidaM bhaNitam - ziSyatayopagatasya zrutaM dAtavyamiti / atha darzanArthamAha[bhA. 5473] vijA-maMta-nimitte, UsatyaTTha daMsaNaTThAe / caritaTThA puvvagamo, ahava ime huMti AesA // vR-vidyA-mantra- nimittArthaM ' hetuzAstrANAM ca ' govindaniyuktiprabhRtInAmarthAya yad anya AcArya uddizyate tad darzanArthaM mantavya / cAritrArthaM punaruddezane 'pUrva' prAgukta eva gamo bhavati / athavA tatraite 'AdezAH' prakArA bhavanti // [ bhA. 5475 ] vatte khalu gIyatthe, avvatte vaeNa ahava agIyatye / vatticcha sAra pesaNa, ahavA'' sanne sayaM gamanaM // [bhA. 5474 ] Ayariya uvajjhAe, osannohAvite va kAlagate / osana chavi khalu, vattamavattassa maggaNayA // vR- AcArya upAdhyAyo vA avasannaH saJjAtaH "avadhAvito vA gRhasthIbhUtaH kAlagato vA / yadi avasannastataH SaDvidho bhavet pArzvastho'vamagnaH kuzIlaH saMsakto nityavAsI yathAcchandazceti / yazca tasya ziSya AcAryapadayogyaH sa vyakto'vyakto vA bhavet tatreyaM mArgaNA // - atra catvAro bhaGgAH tatra vayasA vyaktaH SoDazavArSikaH zrutena ca vyakto gItArthaH, eSa prathamo bhaGgaH / vayasA vyaktaH zrutenAvyaktaH, eSo'rthato dvitIyaH / vayasA'vyaktaH zrutena vyaktaH, ayamarthatastRtIyaH / "avvatte vaeNa ahava agIyatthi "tti caturtho bhaGgo gRhItaH sa cAyamvayasA'pyavyaktaH zrutena cAvyakta iti 4 / atra prathame bhaGge dvidhA'pi vyaktasya 'icchA' anyamAcAryamuddizati vA na vA / yAvannoddizati tAvat tamavasannIbhUtamAcAryaM dUrasthaM sArayituM sAdhusaGghATakaM preSayati / athAsatre sa AcAryastataH svayameva gatvA nodayati // nodanAyAM caivaM kAlaparimANam [bhA. 5476 ] egAha panaga pakkhe, caumAse varisa jattha vA milai / 201 151
Page #1277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 vRhatkalpa-chedasUtram 3-4/13, coei coyavei va, necchaMte sayaM tu vttttaave|| kR'ekAhaMnAma dinedinegatvAnodayati, ekaantritNvaa|tthaa 'paJcAhaM paJcAnAMdivasAnAmante, evaM pakSe caturmAse varSAnte vA 'yatra vA' samavasaraNAdau milati tatra svayameva nodayati, aparairvA svagacchIya-paragachIyairnodanAM kaaryti|ydisrvthaa'pinecchtittHsvymevtNgnnNvrtaapyti|| [bhA.5477] uddisai va atradisaM, payAvaNaTThA nsNghtttthaae| jai nAma gAraveNa vi, mueja nicche syNtthaaii|| vR-athavA sa ubhayavyaktaH 'anyAM dizam aparamAcAryamuddizati taca tasyAvasatrAcAryasya 'pratApanArtham' uttejanArthaM na punargaNasya saGgrahopagrahanimittam / sa ca tatra gatvA bhaNatiahamanyamAcAryamuddizAmi yadi yUyamitaH sthAnAd noparamadhye / tataH sa cintayet-aho! amI mayijIvatyapiaparamAcAryaM pratipadyante, mudhAmi paarshvsthtaam|ydinaamaivN gauraveNApipArzvasthatvaM muJcet tataH sundaram, atha sarvathA necchatyuparantuMtataH svayameva gacchAdhipatye tiSThati // . gataH prathamo bhgH| atha dvitIyamAha[bhA.5478] suavatto vatavatto, maNai gaNaM tena sArituM stto| sArehi sagaNameyaM, anna va vayAmo AyariyaM // vR-yaH zrutena vyakto vayasA punaravyaktaH sa svayaM gacchaM vartApayitumasamartha tamAcArya bhaNatiahamaprAptavayastvena tvadIyaMgaNaMsArayituMnazaktaH, ataHsArayasvagaNamenam, ahaMpunaranyasyaziSyo bhaviSyAmi, athavA ahamete vA'nyamAcArya vrajAmaH, uddisAma ityrthH|| [bhA.5479] Ayariya-uvajjhAyaM, nicchaMte appaNA ya asmtthe| tigasaMvaccharamaddhaM, kula gaNa saMghe disaabNdho|| vR- evaMbhaNita AcArya upAdhyAyo vA yadi necchati saMyame sthAtuma, sa cAtmanA gaNaM vartApayitumasamarthaH, tataH kulasatkamAcAryamupAdhyAyaM vA uddizati / tatra trINi varSANi tiSThati, taM cAcArya sArayati / tataH trayANAM varSANAM parataH sacittAdikaM kulAcAryoM harati' iti kRtvA gaNAcAryamuddizati / tatra saMvatsaraM sthitvA sadAcAryasya digbandha pratipadya 'varSA' SaNmAsAn tatra tiSThati / / kulAdgaNaM gaNAca sarkasaGkrAmannAcAryamidaM bhaNati[bhA.5480] sacittAdi haraMtI, kulaM pinecchAmo jaMkulaM tubmaM / vadhAmo annagaNaM, saMghaM va tumaMjaina ThAsi // kR-yattvadIyaM kulaM tadIyA AcAryA asmAkaMvarSatrayAdUz2a sacittAdikaMharantiataH kulamapi necchAmaH, yadi tvamidAnImapina tiSThasi tato vayaM gaNaM sajhaMvA vrjaamH|| [mA.5481] evaM piaThAyaMte, tAhe tU addhapaMcame vrise| sayameva dhareigaNaM, anulomeNaM ca saarei|| vR-evamarddhapaJcamaivarSe pUrvAcAryo nodanAbhipratApito'piyadinatiSThati tata etAvatA kAlena sa zrutavyakto vayasA'pi vyaktI jAta iti kRtvA svayameva gaNaM dhArayati / yatra ca pUrvAcArya pazyati tatra anulomavacanaistathaiva sArayati / [bhA.5482] ahava jai asthi therA, sattA pariyaTTiUNa taM gcchN|
Page #1278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 227 uddezakaH 4, mUlaM-131, [bhA. 5482] duhaovattasarisago, tassa ugamao munneyvyo| vR-athavAyaditasya zrutavyaktasya sthavirAstaMgacchaM parivayituMzaktAH santitataH kulagaNasaGkeSu nopatiSThate kintu sa svayaM sUtrArthI ziSyANAM dadAti, sthavirAstu gacchaM parivartayanti / evaM ca dvidhAvyaktasazastasya gamo jJAtavyo bhvti||gto dvitIyabhaGgaH / atha tRtIyabhaGgamAha[bhA.5483] vattavao u agIo, jaitherA tatya kei giiytthaa| tesaMtige paDhaMto, coeisa asai anntth|| vR-yo vayasA vyaktaH paramagItArthaH, tasya ca gache yadi ke'pi sthavirA gItArthAH santi tataH 'teSAM' sthavirANAmantike paTan gacchamapi parivartayati, avasannAcArya cAntarA'ntarA nodyti| teSAMgItArthasthavirANAmabhAve gnnNgRhiitvaa'nytropsmpdyte|gtstRtiiyo maGgaH atha caturthabhaGgamAha[bhA.5484] jo puna ubhayaavatto, vaTTAvaga asai so u uddisii| sabbe si uddisaMtA, mottUNaM uddisaMti ime|| vR-yaH punaH ubhayathA-zrutena vayasA cAvyaktastasya yadi sthavirAH pAThayitAro vidyante apare ca gacchavapikAstato'sAvapinAnyamuddizati |sthviraannaambhaavesniymaadnymaacaarymuddishti| 'sarve'pi' bhanacatuSTayavartino'pyanyamAcAryamuddizanto'mUna muktvA uddizanti / / tadyathA[bhA.5485] saMviggamagIyatthaM, asaMviggaMkhalu taheva gIyatyaM / asaMviggamagIyatyaM, uddisamANassa cugurugaa| vR-saMvignamagItArthaM asaMvignaM gItArtha asaMvignamagItArthaM ceti trInapyAcAryatvenoddizatazcaturgurukAH / ete ca yathAkramaM kAlena tapasA tadubhayena ca gurukAH krtvyaaH|| atraiva prAyazcittavRddhimAha[bhA.5486] sattarattaM tavo hoi, tao cheo phaavii| chedena chinapariyAe, tao mUlaM tao dugN|| vR- etAnayogyAnuddizyAnAvartamAnasya prathamaM saptarAtraM dine dine caturguru, dvitIyaM saptarAtraM SaDlaghu, tRtIyaMSaDguru, caturthacaturgurukachedaH, paJcamaMSaDlaghukaH, SaSThaMSaDgurukaH,tata ekadivase mUlam, dvitIye'navasthApyam, tRtIye pArAJcikam / athavA SaDgurukatapo'nantaraM prathamata eva sapparAtraM SaDgurukacchedaH, tataH mUlA-'navasthApya-pArAJcikAni prAgvat / yadvA tapo'nantaraM paJcakAdicchedaH sapta sapta dinAni bhavati, zeSaM pUrvavat / evaM prAyazcittaM vijJAya saMvigno gItArtha uddeSTavyaH / tatrApi vizeSamAha[mA.5487] chaTThANavirahiyaM vA, saMviNaM vA vi vayai gIyatthaM / cauroya anugghAyA,tastha viANAiNo dosaa|| vR-SaDbhiH sthAnairvakSyamANairvirahitamapi saMvignaM gItArtha yadi sadoSa kAthikAdidoSasahitaM 'vadati' AcAryatvena uddizati tadA ctvaaro'nuddhaataaH| tatrApyAjJAdayo doSAH ||idmev vyAcaSTe[bhA.5488] chaTThANAjA niyago, tavirahiya kAhiyAitA curo| teviya uddisamANe, chaTThANagayANaje dosA // vR-'SaTsthAnAni nAma' pArzvastho'vasannaH kuzIlaH saMsakto yathAcchando nityavAsI ceti,
Page #1279
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 vRhatkalpa-chedasUtram -3-4/131 etaiH SaDbhirvirahitA ye 'kAthikAdayaH' kAthika-prAzninakaHmAmAka-samprasArakAkhyA catvArastAnapyuddizatasta eva doSAye SaTsthAneSu-pArzvasthAdiSu gatAnAM-praviSTAnAM bhavanti // eSa sarvo'pyavasanne AcArya vidhiruktaH / athAvadhAvita-kAlagatayovidhimAha[bhA.5489] ohAviya kAlagate, jAdhicchA tAhi uddisaavei| avvattetivihe vI, niyamA puna sNghtttthaae| vR-avadAvite kAlagate vA gurau 'trividhe'pi pratamabharAvarje maGgatraye'pi yo'vyaktaH sa yadA icchA bhavati tdaa'nymaacaarymuddeshyti|athvaa 'trividhe'pi kulasatkegaNasatkesasatke caAcAryopAdhyAyeAtmana uddezaM kArayati / sa cAvyaktatvAniyamAt snggrhopgrhaarthmevoddishti| AcArya gRhIbhUtamavasannaM vA yadA pazyati tadetyaM bhaNati[bhA.5490] ohAviya osanne, bhaNai anAhA vayaM vinA tujhe| kamasIsamasAgarie, duSpaDiyaragaMjato tinnhN|| kR-avadhAvitasyAvasanasya vAguroH 'kramayoH pAdayoHzIrSamasAgArike pradeze kRtvA bhaNatibhagavan! anA vayaM yuSyAvinA, ataH prasIda, bhUyaH saMyame stitvaasnaadhiikuruddimbhklpaansmaan| ziSyaH pRcchati-tasya gRhIbhUtasya acAritriNo vA caraNayoH kathaM ziro vidhIyate ? gururAha'duSpratikaraM duHkhena pratikartuM zakyaM yatastrayANA, tadyathA-mAtA-pitroH svAmino dharmAcAryasya cA yaduktam-"tiNhaMduSpaDiyAraMsamaNAuso!-ammA-piyassa bhaTTissa dhammAyariyassaya" ityaadi| tata evamavasanne'vadhAvite vA gurau vinayo vidhIyate / kiJca[bhA.5491] jo jena jammi ThANammi ThAvio daMsaNe va caraNe vaa| sotaM tao cutaM tammiceva kAuM bhave nirinno|| vR-yaH 'yena' AcAryAdinA yasmin sthAne sthApitaH, tadyathA-darzane vA caraNe vA, 'saH ziSyaH 'taM' guruM 'tataH' darzanAt caraNAdvA cyutaM tatraiva' darzane caraNe vA 'kRtvA' sthApayitvA 'nirRNaH' RNamukto bhavati kRtapratyupakAra ityarthaH / / atha "kappai tesiM kAraNaM dIvittA" ityAdisUtravayavaM vyAcaSTe[bhA.5492/1]tIsu vi dIviyakajA, visaJjitA jai yatatya taM ntyi| kRtriSvapi' jJAna-darzana-cAritreSu vrajanto bhikSuprabhRtayaH 'dIpitakAryA' pUrvoktavidhinA niveditasvaprayojanA guruNA visarjitA gacchanti / yadi ca tatra' gacche 'tad' avasatratAdikaM kAraNaM nAsti tata upasampadyate, nAnyatheti / / mU (132) gaNAvaccheie ya icchijA anaM Ayariya-uvajjhAyaM udisAvittae, no se kappai gaNAvaccheiyattaM anikhivittA anaMAyariya-uvajjhAyaM udisAvittae; kappaise gaNAvaccheiyattaM nikhivittA anna Ayariya-uvajjhAyaM uddisaavitte| no se kappai aNApucchittA AyariyaM vA jAva gaNAvaccheiyaM vA annaM Ayariya-uvanjhAyaM uddisAvittae; kappai se ApucchittA jAva udisAvittae / no se kappati tesiM kAraNaM adIvittA annaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisovittae; kappai se tesiM kAraNaM dIvittA apaMjAva udisaavitte| mU. (133) Ayariya-uvajjhAe icchitA anaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae, no se
Page #1280
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka 4, mUlaM- 132, [bhA. 5492 ] 229 kampai Ayariya- uvajjhAyataM anikkhivittA annaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae; kampai se Ayariya-uvajjhAyataM nikkhivittA annaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae no se kappati anApucchitA AyariyaM vA jAva gaNAvaccheiyaM vA annaM Ayariya- uvajjhAyaMuddisAvittae: kaSpati se ApucchittA AyariyaM vA jAva gaNAvaccheiyaM vA anaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae / te ya se vitaraMti evaM se kappati jAva uddisAvittae; te ya se no viyaraMti evaM se no kappai jAva uddisAvittae / no se kappai tesiM kAraNaM adIvittA annaM Ayariya-uvajjhAyaM uddisAvittae; kappara se tesiM kAraNaM dIvittA jAva uddisAvittae / vR- sUtradvayasya vyAkhyA prAgvat // atha bhASyam [ mA. 5492 / 2] nikkhiviya vayaMti duve, bhikkhU kiM dAni nikkhivat / vR- "nikkhiviya cayaMti duve" ityAdi pazcArddham / 'dvI' gaNAvacchedika AcAryopAdhyAyazca yathAkramaM gaNAvacchedikatvamAcAryopAdhyAyatvaM ca nikSipya vrajataH / yastu bhikSu sa kimidAnIM nikSipatu ? gaNAbhAvAd na kimapi tasya nikSepaNIyamasti, ata eva sUtre tasya nikSepaNaM noktamiti bhAvaH // atha gamAvacchedikA - SScAryayorgaNanikSepaNe vidhimAha [ bhA. 5493 ] duNha'TThAe duNha vi, nikkhivaNaM hoi ujjamaMtesu / sIaMtesu a sagaNo, vaccai mA te vinAsijjA / / vR- 'dvayoH ' jJAna-darzanayorarthAya gacchato: 'dvayorapi' gaNAvacchedikA -''cAryayoH svagaNasya nikSepaNaM ye 'udyacchantaH' saMvignA AcAryAsteSu bhavati / atha sIdantaste tataH 'sagaNaH ' svagaNaM gRhItvA vrajati na punasteSAmantikenikSipati / kutaH ? ityAha-mA 'te' ziSyAstatra muktA vinazyeyuH // idameva bhAvayati [ bhA. 5494 ] vattampi jo gamo khalu, gaNavacche so gamo u Ayarie / nikkhivaNe tammi cattA, jamuddise tammi te pacchA // vR- yo gama ubhayavyakte bhikSAvuktaH sa eva gaNAvacchedike AcArye ca mantavyaH / navaramgaNanikSepaM kRtvA tI AtmadvitIyau AtmatRtIyau vA vrajataH / tatra svagaccha eva yaH saMvigno gItArtha AcAryAdistatrAtmIyasAdhUn nikSipati / athAsaMvignasya pArzve nikSipati tataH te sAdhavaH parityaktA mantavyAH, tasmAd na nikSepaNIyAH kintu yena tena prakAreNAtmanA saha netavyAH / tato yamAcAryaM sa gaNAvacchedika AcAryo vA uddizati tasmin 'tAn' AtmIyasAdhUn pazcAd nikSipati, yathA ahaM yuSmAkaM ziSyastathA ime'pi yuSmadIyAH ziSyA iti bhAvaH / / idamevAha[bhA. 5495 ] jahaappagaM tahA te, tena pahuppaMte te na ghettavvA / apahuppaMte giNhai, saMghADaM muttu savve vA // vR-yathA AtmAnaM tathA tAnapi sAdhUn nivedayati / 'tenApi' AcAryeNa pUryamANeSu sAdhuSu 'te' pratIcchakAcAryasAdhavo na grahItavyAH, tasyaiva tAn pratyarpayati / atha vAstavyAcAryasya sAdhavo na pUryante tata ekaM saGghATakaM tasya prayacchati, taM muktvA zeSAnAtmanA gRhNAti / atha vAstavyAcArya sarvathaivAsahAyastataH sarvAnapi gRhNAti // [ bhA. 5496 ] sahu asahussa vi tena vi, veyAvaccAi savva kAyavvaM /
Page #1281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/133 te tesi anAesA, vAvAreu na kappaMti // dR- ' tenApi ' pratIcchakAcAryAdinA tasyAcAryasya sahiSNorasahiSNorvA vaiyAvRtyAdikaM sarvamapi kartavyam | 'te'pi' sAdhavaH 'teSAM' AcAryANAmAdezamantareNa vyApArayituM na kalpante // mU. (134) bhikkhU ya rAto vA viyAle vA Ahacca vIsuM bhijA, taM ca sarIragaM kei veyAvaccakare bhikkhuicchiJjA egate bahuphAsue paese paridvavittae, atthiyAI tha kei sAgAriyasaMtie uvagaraNajAe acitte pariharaNArihe, kappa se sAgArikaDaM gahAya taM sarIragaM egaMte bahuphAsue paese pariTThavittA tattheva uvanikkhiviyavve siyA // vR* asya sambandhamAha [mA. 5497 ] tihiM kAraNehiM anaM, AyariyaM uddisija tahi dunni / muttuM taie pagayaM, vIsuMbhaNasuttajogo'yaM // vR- 'tribhiH kAraNaiH' avasannatAdibhiranyamAcAryamuddizedityuktam / tatrAdye 'dve' avasannA'vadhAvitalakSaNe muktvA 'tRtIyena' kAlagatarUpeNa kAraNena prakRtam, tadviSayo vidhiranenAbhidhIyata iti bhAvaH / eSa viSvagbhavanasUtrasya 'yogaH' sambandhaH // [ bhA. 5498 ] ahavA saMjamajIviya, bhavaggahaNajIviyAu vigae vA / anuddeso vRtto, imaM tu suttaM bhavaccAe // vR- athavA saMyamajIvitAdbhavagrahaNajIvitAdvA vigate'nyayAcAryasya uddezaH pUrvasUtre uktaH / idaM tu sUtraM bhavajIvitaparityAgaviSayamArabhyate / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- bhikSu cazabdAd AcAryopAdhyAyau vA rAtrau vA vikAle vA "AhaJca" kadAcid 'viSvag bhavet' jIvazarIrayoH pRthagbhAvamApnuyAt, mriyata ityarthaH / tacca zarIrakaM 'kazcid' vaiyAvRtyakaro bhikSuricchet 'ekAnte' vivikte 'bahuprAzuke kITikAdisattvarahite pradeze pariSThApayitum / asti cAtra kiJcit sAgArikasatkaM 'acittaM' nirjIvaM 'pariharaNAI' paribhogayogyamupakaraNajAtam, vahanakASThamityarthaH / kalpate "se" tasya bhikSostat kASThaM 'sAgArikakRtaM ' 'sAgArikasyaiva satkamidaM nAsmAkam' ityevaM gRhItvA tat zarIramekAnte bahuprAzuke pradeze pariSThApayitum / taca pariSThApya yato gRhItaM tat kASThaM tatraivopanikSeptavyaM syAditi sUtrArthaH / samprati niyuktivistaraH [ bhA. 5499 ] puvi davvoloyaNa, niyamA gacche uvakkamanimittaM / bhattaparitra gilANe, puvvuggaho thaMDilasseva // sR- yatra sAdhavo mAsakalpaM varSAvAsa vA kartukAmAstatra pUrvameva tiSThantaH dravyasyavahanakASThAderavalokanaM niyamAd gacchvAsinaH kurvanti / kimartham ? ityAha-upakramaH-maraNaM tat kasyApi saMyatasya bhavedityevamartham / tacca maraNaM kadAcid bhaktaparijJAvato bhavet, kadAcit tu glAnasya, upalakSaNamidam, tenAzukAreNa vA maraNaM bhavet, tataH pUrvameva mahAsthaNDilasya vahanakASThAdezca 'avagrahaH' pratyupekSaNaM vidheyam // atha dvAragAthAtrayamAha [bhA. 5500 ] paDilehaNA disA naMtae ya kAle diyA va rAo ya / jaggaNa-baMdhana-cheyaNa, eyaM tu vihiM tahiM kujjA / / [bhA. 5501 ] kusapaDimAi niyattaNa, mattaga sIse taNAI uvagaraNe /
Page #1282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 231 - uddezakaH 4, mUlaM-134, {mA. 5501] kAussagga padAhiNa, abmuTThANe ya vaahrnne|| [bhA.5502] kAussagge sajjhAie ya khamaNassa maggaNA hoi| yosiraNe oloyaNa, subhA-'subhagai-nimittaTThA // vR- vahanakASThasya sthaNDilasya ca prathamata eva pratyupekSaNaM vidheyam / "disa"tti digbhAgo nirUpaNIyaH / "naMtae ya"tti aupagrahikAntakaM mRtAcchAdanArthaM gacche sadaiva dhAraNIyam; jAtipradhAnazcAyaM nirdezaH, tato jaghanyato'pi trINi vastrANi dhAraNIyAni / "kAle diyA va rAo a"tti divA rAtrI vA kAlagate viSAdo na vidheyaH / rAtrau ca sthApyamAne mRtake jAgaraNaM bandhanaM chedanaMca kartavyam / evaM vidhiM tatra kuryAt ||tthaa nakSatraM vilokya kuzapratimAyA ekasyA dvayorvA karaNabhakaraNaM vA / "niyattaNi"tti yena prathamato gatAH na tenaiva pathA nivartanIyam / mAtrake pAnakaM gRhItvA purata ekena sAdhunA gantavyam / yasyAM dizi grAmastataH zIrSa kartavyam / tRNAni samAni prastaraNIyAni / "upakaraNaM' rajoharaNAdikaM tasya pArve dhAraNIyam / avidhipariSThApanAyAHkAyotsargasthaNDile sthitairna krtvyH| nivartamAnaiHprAdakSiNyaM na vidheym| zabasya cAbhyutthAne vasatyAdikaM parityajanIyam / yasya ca saMyatasya 'vyAharaNaM' nAmagrahaNaM sa karoti tasya locaH kartavyaH / / gurusakAzamAgataiH kAyotsargo vidheyaH / svAdhyAyakasya kSapaNasya ca mArgaNA kartavyA / uccArAdimAtrakANAM vyutsarjanaM kartavyam / apare'hnitasyAvalokanaM zubhA'zubhagatijJAnArthanimittagrahaNArthaMcavidheyamiti dvAragAthAtrayasamAsArthaH / / athaitadeva vivarISurAha[bhA.5503] jaM dadhvaM ghanamasiNaM, vAvArajaDhaMca ciTThae baliyaM / veNumaya dArugaMvA, taM vahaNaTThA paloyaMta / / vR-yad dravyaM veNumayaM dArukaM vA ghanamasRNaM 'vyApAramuktam' avahamAnakaM balIyaH' dRDhataraM sAgArikasya gRhe tiSThatitat kAlagatasya vahanArthaM prathamameva pralokayanti, mahAsthaNDilaM ca prtyupekssnniiym||ath na pratyupekSante tata ime doSAH[bhA.5504] asthaMDilammikAyA, pavayaNaghAo ya hoi aasnne| chaDDAvaNa gahaNAI, paruggahe tena pehijjA // vR-asthaNDile prisstthaapynssttkaayaaviraadhyti| pravacanaghAtazcagrAmAderAsanne pariSThApayato bhavati / parAvagrahe ca pariSThApayataH chapinaM bhavet / chapinaM nAma-te balAdapi sAdhupAdinyatra taM zabaM parityAjayeyuH / grahaNA-''karSaNAdayo doSA bhaveyuH / tato mahAsthaNDilamavazyaM prAgeva pratyupekSeta / / gataM pratyupekSaNAdvAram / atha digdvAramAha[bhA.5505]disa avaradakkhiNA dakkhiNA ya avarA ya dakkhiNApuvvA / avaruttarA ya puvvA, uttara puvvuttraacev|| vR-prathamam 'aparadakSiNA' nikratI dig nirIkSaNIyA, tadabhAve dakSiNA, tasyA abhAve'parA, tadaprAptau 'dakSiNapUrvA' AgneyI, tadalAbhe 'aparottarA' vAyavI, tasyA abhAve pUrvA, tadabhAve uttarA, tadabhAve uttarapUrvA / / samprati prathamAyAM dizi satyAM zeSadikSu pariThApane doSAnAha[bhA.5506] samAhI ya bhatta-pAne, uvakaraNe tumaMtumA ya kalahoya / bhedo gelanaM vA, carimA puna kaDae anaM / /
Page #1283
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 bRhakalpa-chedasUtram -3-4/134 vR-prathamAyAM dizizabasya pariSThApane pracurAna-pAna-vastralAbhataHsamAdhirbhavati / tasyAM satyAM yadi dakSiNasyAM pariSThApayanti tadA bhakta-pAnaM na labhante, aparasyAmupakaraNaM na prApnuvanti, dakSiNapUrvasyAMtumantumAparasparaM sAdhUnAM bhavati, aparottarasyAM kalahaH saMyata-gRhasthA-'yantIkiH samaM bhavati, pUrvasyAM gaNabhedazcAritrabhedo vA bhavet, uttarasyAMglAnatvam, 'caramA' pUrvottarA sA kRtamRtakapariSThApanA anyaM sAdhumAkarSati, mArayatItyarthaH // {mA.5507] Asatra majjhadUre, vAghAtahA tuthaMDile tinni| khettudaya-hariya-pANA, niviThThamAdI va vaaghaae|| vR-prathamamAyAmapi dizi trINi sthaNDilAni pratyupekSaNIyAni-grAmAderAsanne madhye dUre ca / kimarthaM punastrINi pratyupekSyante ? ityAha-vyAghAtArtham, vyAghAtaH kadAcid bhavedityarthaH / sa cAyam-kSetraMtatrapradeze kRSTam, udakena vA bhAvitam, haritakAyo vAjAtaH,trasaprANibhirvA saMsaktaM samajani, grAmo vA niviSTaH, AdigrahaNena sArtho vA AvAsitaH / evamAdiko vyAghAto yadi AsannasthaNDile bhavatitadAmadhyepariSThApayanti, tatrApivyAghAtedUrepariSThApayanti / athaprathamAyAM dizi vidyamAnAyAM dvitIyAyAM tRtIyAyAM vA pratyupekSante ttshcturgurukaaH|| ete ca doSAH[bhA.5508] esaNapellaNajogANa va hAnI bhinna mAsakappo vaa| bhattovadhIabhAve, iti dosA tena pddhmmmi|| kR-bhakta-pAnAlAbhAdupadheralAbhAca eSaNApreraNaMkuryuH / athaiSaNAMna prerayeyuH tataH yogAnAm AvazyakavyApArANAM hAni / aparaM vA kSetraM gacchatAM mAsakalpo bhinno bhavet / evamAdayo doSA bhaktopadhyorabhAve bhavanti tataHprathame digbhAge mahAsthaNDilaM pratyupekSaNIyam // [bhA.5509] emeva sesiyAsu vi, tumaMtumA kalaha bheda maraNaM vaa| jaMpAvaMta suvihiyA, gaNAhivo pAvihiti tNtu|| kR-yathAdvitIyAyAMtRtIyAyAMca doSA uktA evameva 'zeSAsvapi catuthyArdiSu yattumantumAkaraNaM kalahaM gaNabhedaM maraNaM vA suvihitAH prApnuvanti tad gaNAdhipaH sarvamapi prApsyati / atha prathamAyAM vyAghAtastato dvitIyAyAmapi pratyupekSaNIyam / tasyAM ca sa eva bhakta-pAnalAbhalakSaNo guNo bhavati yaH prthmaayaamutH| atha dvitIyasyAM vidyamAnAyAM tRtIyAyAmAM pratyupekSante tataH sa eva prAgukto doSaH, evamaSTamI dizaM yAvad netavyam / atha dvitIyasyAM vyAghAtastatastRtIyasyAM pratyupekSaNIyam, tasyAM ca sa eva guNo bhavati / evamuttarottaradikSvapi bhAvanIyam / / gataM digdvAram / atha nantakadvAramAha[bhA.5510] vitthArA-''yAmeNaM, jaMvatthaM labmatI smtiregN| cokkha sutigaMca setaM, uvakkamaTThA dharetavvaM // vR-vistAreNAyAmena ca yad vastrapramANamarddhatRtIyahastAdikaM tRtIyoddezake bhaNitaM tato yad vstrsmtireklbhyte| kathambhUtam? "cokkhaM" dhavalitaM zucikanAma sugandhi zvetaM paannddurm| evaMvidhaMjIvitopakramArthaM gacche dhArayitavyam ||gnnnaaprmaannen tu tAnitrANi bhavanti, tadyathA[bhA.5511] atthuraNahA egaM, biiyaM chodumuvari ghanaM bNdhe| ukkosayaraM uvariM, bNdhaadiichaadnntttthaae|
Page #1284
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 134, [bhA. 5511] 233 vR- ekaM tasya mRtakasyAdha AstaraNArthaM dvitIyaM punaH prakSipyopari ghanaM baghnIyAt / kimuktaM bhavati ? -dvitIyena tad mRtakaM prAvRtyopari davarakeNa ghanaM badhyate / tRtIyam 'utkRSTataram' atIvojjvalaM bandhAdicchAdanArthaM tadupari sthApanIyam / evaM jaghanyatastrANi vastrANi grahItavyAni / utkarSatastu gacchaM jJAtvA bahUnyapi gRhyante // [ bhA. 5512] etesiM aggahaNe, cauguru divasammi vanniyA dosA / rattiM ca paDicchaMte, gurugA uDDANamAdIyA || vR- 'eteSAm ' evaMvidhAnAM trayANAM vastraNAmaMgrahaNe caturguru prAyazcittam / malinavastraprAvRte ca tasmin divasato nIyamAne 'doSAH' avarNavAdAdayo varNitAH / athaitaddoSabhayAd 'rAtrI pariSThApayiSyAmi' iti budhdhA mRtakaM pratIkSApayati tatazcaturgurukA utthAnAdayazca doSAH / / kathaM punaravarNavAdAdayo doSAH ? ityAha [bhA. 5513 ] ujjhAie avano, duviha niyattI ya mailavasaNANaM / tamhA tu ahata kasiNaM, dhareMti pakkhassa paDilehA // vR- "ujjhAie" malinakucele tasmin nIyamAne'varNo bhavati-aho amI varAkA mRtA api zobhAM na labhante / malinavastrANAM ca darzane dvividhA nivRttirbhavati, samyaktvaM pravrajyAMca grahItukAmAH pratinivartante / zuci - zvetavastradarzane tu lokaH prazaMsati-aho ! zobhano dharma iti / yata evaM tasmAd 'ahatam' aparibhuktaM 'kRtsnaM' pramANataH pratipUrNa vastratrikaM dhAraNIyam / pakSasya cAnte tasya pratyupekSaNA kartavyA, divase divase pratyupekSamANaM hi malinIbhavet // gataM nantakadvAram / atha "divA rAtrau vA kAlagataH" iti dvAramAha[bhA. 5514] AsukAra gilANe, paJcakhAe va aanupucciie| divasassa va rattIi va, egatare hoja'vakkamaNaM // vR-Azu zIghraM sajIvasya nirjIvIkaraNamAzukAraH, tatkAraNatvAd ahi-viSa-vizUcikAdayo'pyAzukArA ucyante, taiH 'apakramaNaM' maraNaM kasyApi bhavet / 'glAnatvena vA' mAnchena ko'pi mriyeta / 'AnupUrvyA vA' zarIraparikarmaNAkrameNa bhakte pratyAkhyAte sati kazcit kAladharmaM gacchet / evaM divasa - rajanyorekatarasmin kAle jIvitAdapakramaNaM bhavet // [ mA. 5515 ] eva ya kAlagayammiM, muninA sutta - 'tthagahitasAreNaM / na visAto gaMtavvo, kAtavva vidhIya vosiraNaM / / vR- 'evam' etena prakAreNa kAlagate sati sAdhau sUtrA 'rthagRhItasAreNa muninA na viSAdo gantavyaH, kintu kartavyaM tasya kAlagatasya vidhinA vyutsarjanam // katham ? ityAhaAyario gIto vA, jo va kaDAI tahiM bhave sAhU / [ bhA. 5516 ] kAyavvo akhilavihI, na tu soga bhayA va sItejjA | vR- yastatrAcAryo'paro vA gItArtho yo vA agItArtho'pi 'kRtAdi' Ize kArye kRtakaraNaH AdizabdAd dhairyAdiguNopetaH sAdhurbhavati tenAkhilo'pi vidhiH kartavyaH, na punaH zokAd bhayAdvA tatra 'sIdet' yathoktavidhividhAne pramAdaM kuryAt // kimAlambya zoka-bhaye na kartavye ? ityAha[bhA. 5517] savve vi maraNadhammA, saMsArI tena kAsi mA sogaM /
Page #1285
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/134 jaM ca'ppaNo vi hohiti, kiM tattha bhayaM prgymmi|| vR-sarve'pisaMsAriNojIvA maraNadharmANaityAlamvya zokaMmAkArSIH / yacca maraNamAtmano'pi kAlakrameNa bhaviSyati tatra 'paragate' parasya sabhAte kiM nAma bhayaM vidhIyate? na kiJcidityarthaH / / gataM "divA rAtrau vA" iti dvAram / atha jAgaraNa-bandhana-cchedanadvAramAha[bhA.5518] jaM velaM kAlagato, nikAraNa kAraNe bhave nirodho| jaggaNa baMdhana chedana, etaM tu vihiM tahiM kujA / / vR-divArajanyAM vA yasyAM velAyAMkAlagatastasyAmeva velAyAM niSkAzanIyaH / evaM niSkAraNe uktam / kAraNe tu nirodho'pi bhavet / nirodho nAma-kiyantamapi kAlaM pratIkSApyate / tatra ca jAgaraNaM bandhanaM chedanaM etam evamAdikaM vidhiM vakSyamANanItyA kuryAt / / kaiHpunaH kAraNaiH sa pratIkSApyate? ityAha[bhA.5519] hima-tena-sAvayabhayA, pihitA dArA mahAninAdo vaa| . ThavaNA niyagAva tahiM, Ayariya mahAtavassI vA // vR-rAtrau duradhisahaM himaM patati, stenabhayAt zvApadabhayAdvA na nirgantuM zakyate / nagaradvArANi vAtadAnIM pihitAni / 'mahAninAdo vA' mahAjanajJAtaH satatra grAme nagare vA / 'sthApanAvA' tatra grAmAdau IzI vyavasthA, yathA-rAtrau mRtakaM na ziSkAzanIyam / 'nijakA vA saMjJAtakAstatra santi te bhaNanti-asmAkamanApRcchayA na niSkAzanIyaH / AcAryo vA sa tatra nagare'tIva lokavikhyAtaH / "mahAtapasvI vA' prabhUtakAlapAlitAnazano mAsAdikSapako vA / etaiH kAraNa rajanyAM pratIkSApyate / / divA punarebhi kAraNaiH pratIkSApayet[bhA.5520] naMtaka asatI rAyA, va'tIti saMtepuro puravatI tu| nIti va jananivaheNaM, dAra niruddhANi nisi tenaM // -'NantakAnAM zuci-zvetavastrANAmabhAve divaannisskaashyte|raajaa vAsAntaHpuraH purapatirvA nagaram atiyAti' pravizati 'jananivahena vA mahatA bhaTa-mojikAdivRndena nagarA nirgacchati tato dvArANi niruddhAni, tena nizi niSkAzyate / evaM divA'pi pratIkSApaNaM bhavet / / atra cAyaM vidhiH[bhA.5521] vAtena anakaMte, abhinavamukkassa hattha-pAdeu / kuvvaMta'hApaNihite, muha-nayanANaMca sNpuddnnN|| vR-vAtena yAvad adyApizarIrakam AkrAntaM-stabdhaMna bhavati tAvadabhinavajIvitamuktasya hasta-pAdAn 'yathApraNihitAn' praguNatayA lambamAnAn kurvanti, mukha-nayanAnAM ca sampuTana' sammIlanaM kurvanti / / jAgaraNAdividhimAha[bhA.5522] jitaniDhuvAyakusalA, orassabalI ya suttajuttA y| katakaraNa appamAdI, abhIrugA jAgaraMti tahiM / vR-jitanidrA upAyakuzalAH 'aurasabalinaH' mahAparAkramAH 'sattvayuktAH' dhairyasampannAH kRtakaraNA apramAdino'bhIrukAzca ye sAdhavaste tatra tadAnIM jAgrati // [bhA.5523] jAgaraNahAe tahiM, anesiMvA vi tatya dhmmkhaa|
Page #1286
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 134, [bhA. 5523] suttaM dhammaka vA, madhuragiro uccasaddeNaM // vR- jAgaraNArthaM tatra tairanyonyaM 'anyeSAM vA' zrAddhAdInAM dharmakathA kartavyA / svayaM vA sUtra 'dharmakathAM vA' dharmapratibaddhAmAkhyAyikAM madhuragira uccazabdena guNayanti / atha bandhana-cchedanapade vyAkhyAti [ bhA. 5524 ] 235 kara- pAyaguDe doreNa baMdhiuM puttIe muhaM chAe / akkhayadehe khananaM, aMgulivicce na bAhirato / / vR- 'kara- pAdAGguSThAn' karAGguSThadvayaM pAdAGguSThadvayaM ca davarakeNa baddhvA mukhapotikayA mukhaM chAdayet, etad bandhanamucyate / tathA akSatadehe tasmin "aMgulIvicce" aGgulImadhye cIrake 'khananam' ISatphAlanaM kriyate na bAhyataH, etat chedanaM mantavyam // [ bhA. 5525 ] anAiTThasarIre, paMtA vA devata'tya uTThejjA / pariNAmi DabbahattheNa bujjha mA gujjhagA ! mujjha // - evamapi kriyamANe yadi 'anyAviSTazarIraH ' sAmAnyena vyantarAdhiSThitadehaH 'prAntA vA pratyanIkA kAciddevatA 'atra' avasare tatkalevaramanupravizyottiSThet tataH pariNAminIM' kAyika "DabbahattheNaM" ti vAmahastena gRhItvA tat kaDevaraM secanIyam / idaM ca vaktavyam-budhyasva budhyasva guhyaka! 'mA muhya' mA pramAdIH, saMstArakAd mA uttiSTheti bhAvaH // vittAsejjarasejjava, bhImaM vA aTTahAsa muMcejjA / abhieNa suvihiNaM, kAyavva vihIya vosiraNaM // [bhA. 5526 ] vR- anyAdhiSThitaM tat kaDevaraM 'vitrAsayet' vikarAlarUpaM darzayitvA bhApayed 'rasedvA' ArAvi muJced 'bhImaM vA' romaharSajanakaM aTTahAsaM muJcet tathApi tatrAbhItena suvihitena 'vidhinA' pUrvoktena vakSyamANena ca vyutsarjanaM kartavyam // gataM jAgaraNAdidvAram / atha kuzapratimAdvAramAha [ bhA. 5527] dotriya divakhette, dabbhamayA puttaga'ttha kAyavvA / samakhettammiya ekko, avaDa abhie na kAyavvo / / vR- kAlagate sati saMyate nakSatraM vilokyate / yadi na vilokayati tatazcaturguru / tato nakSatre vilokite yadi sArddhakSetraM tadAnIM nakSatram, sArddhakSetraM nAma paJcacatvAriMzanmuhUrtabhogya sArddhadinabhogyamiti yAvat, tadA darbhamayI dvau putrakI kartavyau / yadi na karoti tadA'pa sAdhudvayamAkarSati / tAni ca sArddhakSetrANi nakSatrANi SaD bhavanti, tadyathA-uttarAphAlgunya uttarASADha uttarAbhadrapadAH punarvasU rohiNI vizAkhA ceti / atha samakSetraM triMzanmuhUrtabhogyaM yadA nakSatraM tat ekaH puttalakaH kartavyaH 'eSa te dvitIyaH' iti ca vaktavyam / akaraNe'paramekamAkarSati / samakSetrANi cAmUni paJcadaza- azvinI kRttikA mRgaziraH puSyo maghAH pUrvAphAlgunyo hastazcitrA anurAdha mUlaM pUrvASADhAH zravaNo dhaniSThAH pUrvabhadrapadA revatI ceti / athApArddhakSetraM paJcadazamuhUrtabhogyaM ta nakSatram abhIcirvA tata eko'pi puttalako na kartavyaH / apArddhakSetrANi cAmUni SaT zatabhiSa bharaNI ArdrA svAtirjyeSThA ceti / atha nivartanadvAramAha [ bhA. 5528] thaMDilavAghAeNaM, ahavA vi aticchie anAbhogA / bhamiUNa uvAgacche, teneva paheNa na niyatte //
Page #1287
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 bRhatkalpa chedasUtram -3-4/134 vR-tatra nIyamAne sthaNDilasyodaka-haritAdibhivyA_to bhavet, anAbhogena vA sthaNDilamatikrAntaM bhavet, tataH 'bhramitvA' pradakSiNAmakurvANA upAgaccheyuH, tenaiva pathA na nivarteran / / jai teneva maggeNa niyattaMti to asamAyArI, kayAi uDejA, so ya jao ceva uTThai tao ceva pahAvai, tattha jao gAmo tato dhAvijjA tata evaM karttavyam[bhA.5529] vAghAyammi ThaveDaM, puvvaM va apehiyamma thaMDille / taha neti jahA se kamA, nahoti gAmassa pddihuttaa| -sthaNDilasya vyAghAte pUrva vA sthaNDilaM na pratyupekSitaM tatastad mRtakamekAnte sthApayitvA sthaNDilaM ca pratyupekSya tathA bhramayitvA nayati yathA tasya 'kramau' pAdau grAma prati abhimukhau na bhavataH // atha mAtrakadvAramAha[bhA.5530] sutta-'tthatadubhayaviU, purato ghetUNa pAnaga kuse yA . gacchati jai sAgariyaM, parihaveUNa AyamanaM / / / vR-sUtrA-'rtha-tadubhayavedI mAtrake'saMsRSaTapAnakaM 'kuzAMzca darbhAn samacchedAn parasparamasambaddhAn hastacaturaGgulapramANAn gRhItvApRSThato'napekSamANaH purataH agrataHsthaNDilAbhimukho gacchati / darbhANAmabhAve cUrNAni kezarANi vA gRhyante / yadi sAgArikaM tataH zabaM pariSThApya 'Acamana' hasta-pAdazaucAdikaMkartavyam AcamanagrahaNenedaMjJApayati-yathA yathA pravacanoDDAho na bhavati tathA tathA aparamapi vidheyam ||ath zIrSadvAramAha[mA.5531] jatto disAe gAmo, tatto sIsaMtu hoi kAyavvaM / uDetarakkhaNaTThA, amaMgalaM logagarihA y|| vR-yasyAM dizigrAmastataHzIrSazavasya pratizrayAdnIyamAnasya pariThApyamAnasya ca krtvym| kimartham ? ityAha-uttiSThato rakSaNArtham, yadi nAma kathaJciduttiSThate tathApi pratizrayAbhimukhaM nAgacchatIti bhAvaH / api ca yasyAM dizi grAmastadabhimukhaM pAdayoH kriyamANayoramaGgalaM bhavati, lokazca gahA~ kuryAt-aho! amIzramaNakA etadapinajAnanti yadgrAmAbhimukhaMzabaMna kriyte|| atha tRNAdidvAramAha[bhA.5532] kusamuTThieNa ekkeNaM, avvocchinAe tattha dhaaraae| saMthAra saMtharijA, savvattha samoya kaayvyo| kR-yadAsthaNDilaMpramArjitaMbhavati tadA kuzamuSTinaikenAvyavacchitrayAdhArayAsaMstArakaMsaMstareta, saca sarvatra samaH krtvyH||vissme ete doSAH[bhA.5533] vasamA jati hoja taNA, uvariM mAjhe taheva heTThA y| maraNaM gelanaM vA, tiNhaM pi u nidise tastha / / - 'viSamANi' tRNAni yadi tasmin saMstArake upari vA madhye vA'dhastAdvA bhaveyuH tadA trayANAmapi maraNaM glAnatvaM vA nirdizet / / keSAM trayANAm ? ityAha[bhA.5534] uvariM AyariyANaM, majjhe vasabhANa hehi bhikkhuunnN| tiNhaM pi rakkhaNahA, savvastha samAya kAyavvA / / vR- upari viSameSu tRNeSu AcAryANAM madhye vRSabhANAmadhastAd bhikSUNAM maraNaM glAnatvaM vA
Page #1288
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM - 134, [bhA. 5534] bhavet, atastrayANAmapi rakSaNArthaM sarvatra samAni tRNAni kartavyAni // [mA. 5535 ] jatthaya natthi tiNAI, cunnehiM tattha kesarehiM vA / kAyavvo'ttha kakArI, heTTha takAraM ca baMdhejjA / / vR-yatra tRNAni na santi tatra cUrNairvA nAgarakezarairvA'vyavacchinnayA dhArayA kakAraH kartavyaH tasyAdhastAt takAraM ca badhnIyAt kta ityarthaH / cUrNAnAM kezarANAM cAbhAve pralepakAdibhirapi kriyate // athopakaraNadvAramAha [bhA. 5536 ] ciMdhaTThA uvagaraNaM, dosA tu bhave aciMdhakaraNammi / micchata so va rAyA, kuNati gAmANa vahakaraNaM // vR- pariSThApyamAne cihnArthaM yathAjAtamupakaraNaM pArzve sthApanIyam / tadyathA-rajoharaNaM mukhapotikA colapaTTakaH / yadi etad na sthApayanti tatazcaturguru / AjJAdayazca doSAH cihnasyAkaraNe bhavanti / 'savA' kAlagato midhyAtvaM gacchet / rAjA vA janaparamparayA taM jJAtvA 'kazcid manuSyo'mIbhirapadrAvitaH' iti budhyA kupitaH pratyAsannavartinAM dvitryAdInAM grAmANAM vadhaM kuryAt / / athaitadeva bhAvayati [bhA. 5537] uvagaraNamahAjAte, akaraNe ujjenibhikkhudittttNto| liMgaM apecchamANo, kAle vairaM tu pADetti // vR-yathAjatabhupakaraNaM yadi tasya pArzvena kurvanti tato'sau devalokagataH prayuktAvadhi 'ahamanena gRhaliGgena paraliGgena vA devo jAtaH' iti mithyAtvaM gcchet| ujjayinIbhikSudhSTAntazcAtra bhavati, sa cAvazyakaTIkAto mantavyaH / yasya vA grAmasya pArzve pariSThApitaH tatra tatpArzve liGgamapazyan 1 loko rAjAnaM vijJapayet / saca 'kenApyapadrAvito'yam' iti matvA kAlena prativairaM pAtayati, vairaM niryAtayatIti bhAvaH // kAyotsargadvAramAha [ bhA. 5538 ] 237 uDDANAI dosA, havaMti tatthava kAusaggammi / AgamuvassayaM gurusamIva avihIya ussaggo || vR- 'tatraiva' pariSThApanabhUmikAyAM kAyotsarge kriyamANe utthAnAdayo doSA bhavanti, ata upAzrayamAgamya gurusamIpe' vidhipariSThAyanikAyAH kAyotsarga kartavyaH / / prAdakSiNyadvAramAha[mA. 5539] jo jahiyaM so tatto, niyattai payAhiNaM na kAyavvaM / uTThANAdI dosA, virAdhanA bAla-vuDDANaM // vR* zavaM pariSThApya yo yatra bhavati sa tato nivartate, prAdakSiNyaM na kartavyam / yadi kurvanti tata utthAnAdayo doSA bAla-vRddhAnAM ca virAdhanA bhavati / / athAbhyutthAnadvAramAha [ bhA. 5540] jai puna anInio vA, nInito viviMcio vA vi / udveja samAiTTho, tattha imA maggaNA hoti // vR- yadi punaH sa kAlagato'niSkAzito vA niSkAzyamAno vA 'vivikto vA' pariSThApito vyantarasamAviSTa uttiSThet tatastatreyaM mArgaNA bhavati // [bhA. 5541] vasahi nivesana sAhI, gAmamajjhe ya gAmadAre ya / aMtara ujjAnaMtara, nisIhiyA uTThitai vocchaM / /
Page #1289
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/134 vR-vasatI vAsauttiSThet, 'nivezane vA pATake 'sAhikAyAMvA gRhapaGktirUpAyAM grAmamadhye vA grAmadvAre vA grAmodyAnayorantarA vA udyAne vA udyAna naiSedhikyorantarA vA 'naSedhikyAM vA' zabapariSThApanabhUmyAm, eteSu usthite yo vidhistaM vakSyAmi // pratijJAtameva karoti[bhA.5542] uvassaya nivesana sAhI, gAmaddhe dAre gAmo mottavyo / maMDala kaMDa ise, nisIhiyAe ya rajjaMtu // kRtatkaDevaraMnIyamAnaM yadi vasatAvRttiSThatitata upaashryomoktvyH|athniveshne uttiSThati tato nivezanaM moktavyam / sAhikAyAmutthite sAhikA moktavyA / grAmamadhye utthite grAmAddha moktavyam / grAmadvAre utthite grAmo moktavyaH [grAmasya codhAnasya cAntarA yadi uttiSThati tadA viSayamaNDalaM moktavyam / udyAne utthite 'kaNDa' dezakhaNDaM maNDalAd bRhattaraM parityaktavyam / udyAnasya naiSedhikyAzcAntarAleuttiSThati dezaH prihrtvyH| naissedhikyaamutthiteraajyprihrnniiym|| evaM tAvannIyamAnasyotthAne vidhiruktaH / pariSThApite ca tasmin gItArthA ekasmin pArzve muhUrta pratIkSante, kadAcit pariSThApito'pyuttiSThet tatra cAyaM vidhiH[bhA.5543] vacaMtejo u kamo, kalevarapavesaNammi vocctyo| navaraMpuna nANataM, gAmadArammiboddhavvaM // vR. 'vrajatA nirgacchatAM kaDevarasyotthAne yaH kramo bhaNitaH sa eva viparyastaH kaDevarasya pariSThApitasya bhUyaH pravezane vijJeyaH / navaraM punaratra nAnAtvaM grAmadvAre boddhavyam, tatra vaiparItyaM na bhavati kintu tulyataiveti bhAvaH / tathA cAtra vRddhasampradAyaH-nisIhiyAepariviojai uddettA tatthevapaDijAtAhe uvassaomottavyo / nisIhiyAe ujjAnassa ya aMtarA pddinivesnNmottvvN| ujjAne paDai sAhImottavvA / ujjJAnassa ya gAmassaya aMtarApaDai gAmaddhaM mottavyaM / gAmadArepaDai gAmo mottabbo / gAmamajjhe paDai maMDalaM mottavyaM / sAhIe paDai desakhaMDaM mottavvaM / nivesane paDai deso mottavyo / vasahIe paDai rajjaM mottavvaM / / atra nirgamane pravezaneca grAmadvArotyAne grAmatyAga evokta iti grAmadvAre tulyataivana vaiparItyam // atha pariSThApito dvyAdivArAn vasatiM pravizati tato'yaM vidhiH[bhA.554] biiyaM vasahimatite, tagaMca atraM ca mudyate rajaM / tippabhiti tinevau, muyaMti rajAI pvisNte|| vR-nirmUDho yadi dvitIyaM vAraMvasatiM pravizati tadA cAnyantra rAjyaM mucyate, raajydvymityrthH| atha 'triprabhRtIn' trIncaturo bahuzovA vArAn vasatiM pravizati tadAtrINyevarAjyAni muJcati / / [bhA.5545]asivAI bahiyA kAraNehiM, tattheva vasaMtijassa jo utvo| abhigahiyA-5nabhigahito, sA tassa ujogprivuddii|| vR-yadi bahirazivAdibhiH kAraNairna nirgacchanti tatastatraiva vasatAM yasya yat tapo'bhigRhItamanabhigRhItaM vAtena tasya vRddhiH kartavyA, sA ca yogaparivRddhirabhidhIyate / kimuktaM bhavati?. yena namaskArapratyAkhyAyinaste pauruSIM kurvanti, pauruSIpratyAkhyAyinaH pUrvAddhaM kRtvA zaktI satyAmAcAmlaM pArayanti, zakteramAve nirvikRtikamekAsanakaM yAvad vyAsanakamapi / yadAha cUrNikRt-sai sAmatye AyaMbilaM pAriti, asai nibbIyaMekAsanayaM, asamatthA sbiiiyNpitti|
Page #1290
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH4, mUlaM-134, [bhA. 5545] 239 evaM pUrvArddhapratyAkhyAninazcaturtham, caturthapratyAkhyAtAraH SaSTham, SaSThapratyAkhyAyino'STamam, evaM vistareNa vibhASA kartavyA // evaM yogaparivRddhiM kurvatAmapi yadi kadAcidutthAya Agacchet tadA'yaM vidhiH[bhA.5546] . anAiTTasarIre, paMtA vA devata'tya udviglA / kAIyaDabbahattheNa, bhaNeja mA gujjhayA! mujjhA // vR-gatArthA / atha vyAharaNadvAramAha[bhA.5547] giNhai nAma egassa doNha ahavA vi hoja savvesi / khippaMtu loyakaraNaM, parina gaNabheda bArasamaM // vR-ekasya dvayoH sarveSAM vA sAdhUnAmasau nAma gRhNAti bhavet kadAcidapyevaM tadA teSAM locaH kartavyaH / "parina"tti pratyAkhyAna-tapaH, tacca 'dvAdazam' upavAsapaJcakarUpaM te kArApaNIyAH / atha dvAdazaMkatu kazcidasahiSNurna zaknoti tato dazamamaSTamaM SaSThaMcaturthaM vA kaaraapyte| gaNabhedazca kriyate, gacchAnirgatya te pRthaga bhavantIti bhAvaH ||ath kAyotsargadvAramAha[bhA.5548] ceidharuvasse vA, hAyaMtIto thutIo to biNti| sAravaNaM vasahIe, kareti savvaM vshipaalo|| [bhA.5549] avidhipariTThavaNAe, kAussaggo ya gurusmiivmmi| - maMgala-saMtinimittaM, thao tao ajitasaMtINaM / / kRcaityagRhe upAzrayevAparihIyamAnAH stutIstataH 'bruvate bhnnnti|yaavccte'dyaapinaagcchnti tAvad vasatipAlo vasateH 'sAravaNaM' pramArjanaM tadAdikaM sarvamapi kRtyaM karoti / avidhipariSThApanAnimitaMcagurusamIpekAyotsargaH krtvyH| tato maGgalArtha zAntinimittaMcA'jitazAntistavo bhaNanIyaH / atra cUrNi:-te sAhuNo ceiyaghare vA uvassae vA ThiyA hojjA / jai ceiyaghare to parihAyaMtIhiMthuIhiM ceiyAiMvaMdittAAyariyasagAseiriyAvahiyaMpaDikkamiuM avihipariTThAvaNiyAe kAussaggaM kariti / tAhe maMgala-saMtinimittaM ajiyasaMtithao / tao anne vi do thae hAyaMte kati / uvassae vievaM ceva ceiyavaMdanavanaM / / vizeSacUrNiH punarittham-tao Agamma ceiyagharaM gcchti| ceiyAni vaMdittAsaMtinimittaM ajitasaMtithaopariyaTTijjai tinnivAthuIoparihAyaMtIo kahicati / tao AgaMtuM AyariyasagAse avihiparidvAvaNiyAe kAussaggo kIrai / / atha kSapaNa-svAdhyAyamArgaNAdvAramAha[bhA.5550] khamaNe ya asaljhAe, rAtiniya mahAninAya nitevaa| sesesu nathi khamaNaM, neva asamjhAiyaM hoi|| - yadi 'rAlikaH' AcAryAdi aparo vA 'mahAninAdaH' lokavizrutaH kAlagato bhavati, 'nijakA vA saMjJAtakAstatra tadIyAH santitemahatImadhRtiM kurvanti, tata eteSukSapaNamasvAdhyAyika ca kartavyam / zeSeSu' sAdhuSu kAlagateSu kSapaNamasvAdhyAyikaMcana bhavati ||vyutsrjndvaarmaah[bhaa.5551] uccAra-pAsavaNa-khelamattagA ya attharaNa kus-plaalaadii| saMthArayA bahuvidhA, ujjhaMti aNanagelane // pRyAni tasyocAra-prazravaNa-khelapAtrakANi ye cAstaraNArthaM kuza-palAlAdimayA bahuvidhAH
Page #1291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/134 saMstArakAstAn sarvAnapi ujjhanti "aNanagelana"tiyadhanyasyaglAnatvaM nAsti, athAparo'pi glAnaH kazcidasti tatastadarthaM tAni mAtrakAdIni dhriyanta iti bhAvaH / / [bhA.5552] ahigaraNaMmA hohiti, karei saMthAragaM vikrnnNtu| sabbuvahi vigicaMtI, jo chevaitassa chitto vi|| vR-"chevaio" azivagRhItaH sa yadi mRtaH tadA yena saMstArakeNasanItaHtaM vikaraNaMkurvanti, khaNDazaH kRtvA pariSThApayantItyarthaH / kutaH? ityAha-adhikaraNaMgRhasthenagRhIte prAntadevatayA vA punarapyAnIte bhevat tad mA bhUditi kRtvA vikaraNIkriyate / yazca tadIya upadhiraparo vA tena svavapuSA chuptastaM sarvamapi pariSThApayanti / / [bhA.5553] asivammi natthi khamaNaM, jogavivaDDI ya neva ussaggo / uvayogaddhaM tulituM, neva ahAjAyakaraNaM tu|| vR-azivemRtasyakSapaNaMnakartavyam, yogvRddhistukriyte|ncaavidhiprisstthaapnaayaaH kAyotsargaH kriyte| upayogAddhAMcAntarmuhUrtamAnAMtolayitvAyayAjAtaMtasya naivkrtvym| kimutaM bhavati? - azivamRtasya samIpe yathAjAtaM na sthApyate, ato devalokaM gato yAvadupayukto bhavati tAvat tadIyaM vapuH pratizraya eva pratIkSApyate yena pratizrayasthitaM svaM vapudRSTavA saMyato'hamabhUvam' iti jaaniite||athaavlokndvaarmaah[maa.5554] jaM disi vigavito khalu, deheNaM akkhueNa sNcikkhe| taM disi sivaM vadaMtI, sutta-'tthavisArayA dhIrA // vR-yasyAM dizi sazivAdibhirAkarSito'kSatena dehena santichettasyAM dizisUtrA-'rthavizAradA dhIrAH 'zivaM' subhikSaM sukhavihAraM ca vdnti| [bhA.5556] jati divase saMcikkhati, tati varise dhAtagaMca khemNc| vivarIe vivarItaM, akaDDie savvahiM uditaM // - 'yati' yAvato divasAn yasyAM dizi akSatadehastiSThati 'tati' tAvanti varSANi tasyAM dizidhrAtaMca kSemaMca bhvti|dhraatN nAma-subhikSam, kSemaMtu-paracakrAyupaplavAbhAvaH / atha kSatadehaH sAtaH tataH 'viparIte' kSatadehe viparItaM mantavyam, yasyAM dizikSatadeho nItastasyAMdurbhikSAdikaM bhavatItibhAvaH |ath nAnyatrAkRSTaH kintu tatraivAkSatastiSThatitataH sarvatra uditaM subhikSasukhavihAraM ca draSTavyam / / etad nimittaM kasya gRhyate? ityAha[bhA.5557] khamagassA''yariyassA, dIhaparinassa vA nimittaM tuu| sese tadha'tradhA vA, vavahAravasA imA ya gtii|| -kSapakasyaAcAryasya vA dIrghaparijJAvatovA' prabhUtakAlapAlitAnazanasyedaM nimittNgrhiitvym| zeSe' etadvyatiriktetathA vA'nyathA vA bhavet, nako'pi niyamaH |vyvhaarvshaacceyN gati prtipttvyaa|| [bhA.5558] thalakaraNe vemAnito, jotisio vANamaMtara smmmi| gaDDAe bhavanavAsI, esa gatI se samAseNaM / / -yadi tasya zarIrakaMsthale kRtaM-zivAdimirAropitaM tadA vaimAnikaH sAta iti mntvym|
Page #1292
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-134, [bhA. 5558] 241 samabhUbhAge nItasya jyotiSkeSu vyantareSuvAupapAto jJeyaH / gartAyAM nIte bhavanavAsiSu gata iti avamantavyam / eSA gati samAsena tsyaabhihitaa|| vyAkhyAtastisro'pi dvAragAthAH / athAtraiva prAyazcittamAhabhA.5559] ekkakkammiu ThANe, huMti vivaccAsakAraNe gurugaa| ANAiNo ya dosA, virAdhanA sNjmaa-''yaae|| vR-eSAM pratyupekSaNAdInAmekaikasmin sthAne viparyAsaM kurvatA catvAro gurukAH, AjJAdayazca doSAH, saMyamA-''tmavirAdhanA ca drssttvyaa|| [bhA.5560] etena sutta na gataM, suttanivAto tu davva saagaare| uTThavaNammi vi lahugA, chaDDaNe lahugA atiyaNe y|| vR- yad etad dvArakadambakamanantaraM vyAkhAtam etena sUtraM na gataM kintu sAmAcArIjJApanArthaM sarvametaduktam / kiM punastAtra sUtre prakRtam ? ityAha-sUtranipAtaH punaH sAgArikasatke vahanakASThalakSaNe dravye bhavati / rAtrI kAlagate yadi vahanakASThAnujJApanAya sAgArikamutthApayanti tadA caturlaghu arahaTTayojanAdayazca doSAH tasmAnotthApanIyaH kintu yadi eko'pi kazcid vaiyAvRtyakaraH samarthasta boDhuMtataH kASThaM ngRhyte| athAsamarthastato yAvantaH saknuvanti tAvantaH tena kASThena vahanti / atha vahanakASThaM tatraiva pariSThApyAgacchanti tadApi caturlaghu, apareNa ca gRhIte'dhikaraNam, sAgAriko vA tad apazyan 'etaiH zabavahanAtha nItvA tatraiva parityaktam' itimatvApradviSTa vyavaccheda-kaTakamaryAdikaM kuryAt, tsmaadaanetvym|ydi punarAnIyatena gRhItenaiva atigamana-pravezaM kurvanti tadA'pi caturlaghu // ete ca doSAH[bhA.5561] micchatta'dinnadAnaM, samalAvanno duguMchitaM ceva / diya rAto AsitAvaNa, voccheo hoti vshiie|| dR-sAgArikastat kASThaM pravezyamAnaMSTavA mithyAtvaMgacchet, etebhaNanti-asmAkamadattasyAdAnaM na kalpate; yathaitadalIkaM tathA anyadapyalIkameva / athavA brUyAt-samalA amI, asthisarajaskAnAmapyuparivartinaH; evamavarNo bhUyAt / 'jugupsitaM vA' jugupsAMsa kuryAt-mRtakamUDhavA mama gRhmaanynti|tto divA rAtrau vAsAdhUnAM "AsiyAdaNaM"niSkAzanaM kuryAt, vasatezvavyavacchedaM 'nAtaH paraM dadAmi' ityekasyAnekeSAM vA kuryAt ||yt ete doSA ato'yaM vidhiH[bhA.5562] aigamanaM egeNaM, annAe patidvaveti ttthev| nAe anulomaNa tassa vayaNa bitiyaM uThANa asive vaa| ghR- ekena sAdhunA prathamam 'atigamanaM pravezanaM kAryam, yadi sAgAriko nAdyApyuttiSThate ta evamajJAte kASThamAnIya tato gRhItaM tatraiva pratiSThApayanti / atha sAgArika usthitastatastasyAne nivedyate-yUyaM prasuptA iti kRtvA nAsmAbhirutthApitAH, rAtrau sAdhuH kAlagataH yuSmadIyakASThena niSkAzitaH, sAmprataM tadAnIyatAuta pariSThApyatAm ? / evamukteyad asaubhaNati ttprmaannm| atha taiH pUrvamajJAyamAnaiH sthApitaM sAgArikeNa ca pazcAt kathamapi jJAtaM tataH kupitasyAnulomanaM vidheyam / atha prajJApyamAnasyApi tasya vakSyamANaM vacanaM bhavati tadA gurubhi sasAdhuniSkAzanIya [20/16
Page #1293
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/134 iti zeSaH / dvitIyapade utthito'sau grAmaH azivagRhIto vA'sau tatastatraiva pariSThApayet, na sAgArikasya pratyarpayet // atha sAgArikavacanaM darzayati [ bhA. 5565 ] jai nIyamanApucchA, Anijati kiM puno gharaM majjha / duguNo esa'varAdho, na esa pANAlao bhagavaM ! // vR- yadi asmAkamanApRcchyA nItaM tataH kimarthamidAnIM punapi madIyagRhamAnIyate ? eSa dviguNo'parAdhaH, na caiSa bhagavan ! madIya AvAsaH pANAnAM mAtaGgAnAmAlayo yadevaM mRtakopakaraNamatrAnItam // evamukte gurubhirvaktavyam [ bhA. 5564 ] kimiyaM siTThammi gurU, purato tasseva nicchubhati taM tU / avijANatANa kayaM, amha vi anne vi NaM beMti / vR- kimidaM vRttAntajAtamabhUt ? / tataH zeSasAdhubhiH zayyAtareNa vA gurUNAM ziSTam-amukena sAdhunA anApRcchayA kASThaM nItam / tato guravaH 'tasyaiva' zayyAtarasya purataH 'taM' sAdhu 'kimanApRcchayA nayasi ?' iti nirbhartsaya kaitavena niSkAzayanti / anye'pi sAdhavaH "Na" miti taM zayyAtaraM bruvate - asmAkamavijAnatAmevamamunA kRtam, anyathA jAnanto vayamapi kartuM na dadya iti // [ mA. 5565 ] cAreti anicchubhaNaM, iharA annAe ThAti vasahIe / mama nIto nicchubhaI, kaitava kalahena vA bitio // vR-yadi sAgArikaH 'vArayati' 'mA niSkAzayata, naivaM bhUyaH kariSyati' iti tataH 'aniSkAzanaM naniSkAzyate / 'itarathA' avArayati sAmArike'nyasyAM vasatau tiSThati / dvitIyazca sAdhuH 'kaitavena' mAtRsthAnena bhaNati-mama nijako yadi niSkAzyate tato'hamapi gacchAmi / sAgArikena vA samaM ko'pi kalahayati tataH ko'pi kalahayati tataH so'pi niSkAzyate, sa ca tasya dvitIyo bhavati / mU. (135) bhikkhU ya ahikaraNaM kaTTu taM ahigaraNaM aviosavittA no se kappai gAhAvaikulaM bhattAe vA pAnAe vA nikkhamittaevA pavisittae vA, bahiyA viyArabhUmiM vA vihArabhUmiM vA nikkhamittae vA pavisittae vA, gAmAnugAmaM vA dUijittae, gaNAto vA gaNaM saMkamittae, vAsAvAsa vA vatthae / jattheva appaNI Ayariya-uvajjhAyaM pAsejjA bahussuyaM babhAgamaM tassaMtie AloijA paDikkamijjA niMdijA garahiA viuTTejA visohejA akaraNayAe abbhuTThijA AhArihaM tavokammaM pAyacchittaM paDivajejjA | se ya sueNa paTThavie AIavve siyA, se ya sueNa no paTTavie no Adiitavve siyA, se ya sueNaM paTThavejramANe no Aiyai se nijjUhiyavve siyA || vR- asya sambandhamAha [bhA. 5566 ] kena kayaM kIsa kayaM, nicchumaU esa kiM ihAnetI / emAdi gihItudito, kareja kalahaM asahamANo / vR- kenedaM vahanakASTAnayanaM kRtam ? kasmAdvA kRtam ? niSkAzyatAmeSaH, kimarthamihAnayati ? ; evamAdibhirvacobhirgRhiNA tuditaH vyathitaH kazcidasahamAnaH kalahaM kuryAt / ata idamadhikaraNasUtramArabhyate // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- 'bhikSu prAguktaH, cazabdAd upAdhyAyAdiparigrahaH, adhikaraNaM' kalahaM kRtvA no kalpate tasya tadadhikaraNamavyavazamayya gRhapatikulaM bhaktAya vA
Page #1294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 243 uddezaka : 4, mUlaM-135, [bhA. 5566] pAnAya vA niSkramituM vA praveSTuM vA, bahirvicArabhUmI vA vihArabhUmau vA niSkramituM vA praveSTuM vA, grAmAnugrAmaMvA 'drotuM' vihartum, gaNAdvAgaNaM saGkramitum, varSAvAsaMvA vastum / kintu tatraivAtmana AcAryopAdhyAyaM pazyet kathambhUtam? 'bahuzrutaM chedagranthAdikuzalaM bAgamam' arthataHprabhUtAgamam tatra tasyAntike 'Alocayet' svAparAdhaM vacasA prakaTayet, 'pratikrAmet' mithyAduSkRtaM tadviSaye dadyAt, 'nindyAd' AtmasAkSikaMjugupseta, 'garheta' gurusAkSikaM nindyAt / ihacanindanaM garhaNaMvA tAttvikaM tadA bhavati tadA tatkaraNataH pratinivartate tata Aha-'vyAvarteta' tasmAdaparAdhapadAd nivarteta / vyAvRttAvapi kRtAt pApAt tadA mucyate yadA''tmano vizodhirbhavati tata AhaAtmAnaM 'vizodhayet paapmlsphettntonirmliikuryaat| vizuddhiHpunarapunaH karaNatAyAmupapadyate ttstaamevaah-akrnntaa-akrnniiytaatyaaabhyuttichet|punrkrnntyaaabhyutthaane'pivishodhiH prAyazcittapratipattyA bhavati tata Aha-'yathAha' yathAyogyaM tapaHkarma prAyazcittaM pratipadyeta / 'taca' prAyazcittamAcAryeNa 'zrutena' zrutAnusAreNa yadi 'prasthApitaM' pradattaM tadA AdAtavyaM grAhyaM syAd' bhavet, atha zrutenanaprasthApitaMtadAnAdAtavyaM syAt, 'saca' Alocakoyadizrutena prasthApyamAnamapi tat prAyazcittaM 'nAdadAti' na pratipadyate tataH saH 'nirvRhitavyaH' 'anyatra sodhiM kuruSva' iti niSedhanIyaH syAditi sUtrArthaH ||ath bhASyavistaraH[bhA.5567] aciyattakulapavese, atibhUmi anesnnijpddisehe| avahAra'maMgaluttara, sabhAvaaciyatta micchatte / / vR-kathamadhikaraNamutpannam ? ityasyAM jijJAsAyAmabhidhIyate-kasmiMzcit kule sAdhavaH pravizanto'prItikarAH tatrAjAnatAmanAbhogAdvA praveze sa gRhapatirAkrozedvA hanyAvA, sAdhurapyasahamAnaH prtyaakroshettto'dhikrnnmutpdyte| evamatibhUmiM praviSTe,aneSaNIyabhikSAyA vA pratiSedhe, zaikSasya vAsaMjJAtakasyApahAre, yAtrApasthitasya vA gRhiNaH sAdhuM dRSTvA'maGgalamiti pratipattI, samayavicAreNa vA pratyuttaraMdAtumasamarthe gRhasthe, svabhAvena kvA'pi sAdhau 'aciyatte' aniSTe iMTe, abhigrahamithyATervA sAmAnyataH sAdhau avalokite adhikaraNamutpadyeta / / [bhA.5568] paDisedhe paDisedho, bhikkha viyAre vihAra gAme vA ! dosA mA hoja bahU, tamhA AloyaNA sodhI / / vR-bhagavadbhiHpratiSiddham-navartate saadhuunaamdhikrnnkrtum|evNvidheprtissedhe bhUyaHpratiSedhaH kriyate-kadAcit tad adhikaraNaM gRhiNA samaM kRtaM bhavet, kRtvA ca tasmin anuzamite bhikSAyAM na hiNDanIyam, vicArabhUmau vihArabhUmau vA nagantavyam, grAmAnugrAmavAna vihartavyam / kutaH ? ityAha-mA 'bahavaH' bandhana-kaTakamardAdayo doSA bhaveyuH / tasmAttaMgRhasthamupazamayyagurUNAmantike AlocanA dAtavyA / tataH zodhiH prtiicchniiyaa|| idameva bhAvayati[bhA.5569] ahigaraNa gihatyehi, osAra vikahaNA ya AgamanaM / ___ AloyaNa patthavaNaM, apesaNe hoti culhugaa|| vR- gRhasthaiH samamadhikaraNe utpanne dvitIyena sAdhunA tasya sAdhorapasAraNaM kartavyam / atha nApasarati tataH "vikaTaNA ya"ttibAhI gRhItvA''karSaNIyaH, idaM ca vaktavyam-na vartate mama tvayAsAdhikaraNena samaMbhikSAmaTitum ataH pratizrayopari nintAvahe / evamuktvA pratizrayamAgamya
Page #1295
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/135 gurUNAmAlocanIyam / tato gurubhirupazamanArthaM vRSabhAstasya gRhasthasya mUle preSaNIyAH / yadi na preSayanti tadA caturlughu // [bhA. 5570 ] ANAdiNo ya dosA, baMdhana nicchubhaNa kaDagamaddo ya / vuggAhaNa sattheNa va, aganuvagaraNaM visaM vAre // vR- AjJAdayazca doSAH / sa ca gRhastho yena sAdhunA sahAdhikaraNaM jAtaM tasya anekeSAM vA sAdhUnAM bandhanaM niSkAzanaM vA kuryAt / 'kaTakamardo nAma' sarvAnapi sAdhUn ko'pi vyaparopayet / vyudgrAhaNaM vA lokasya kuryAt nAstyamISAM datte paralokaphalam, yadvA amI saMjJAM vyutsRjya vikiranti na ca nirlepayanti / khaGgAdinA vA zastraNa sAdhUnAhanyat, agnikAyena vA pratizrayaM dahet, upakaraNaM vA apaharet, viSa-garAdikaM vA dadyAt, bhikSAM vA vArayet // taca vAraNameteSu sthAneSu kArayet[bhA. 5571] rajje dese gAme, nivesaNa gihe nivAraNaM kuNati / jA tena vinA hAnI, kula gaNa saMghe ya patthAro // vR- rAjye sakale'pi nivAraNaM kArayet-eteSAM bhaktamupadhiM vasatiM vA mA dadyAt / evaM deze grAme nivezane gRhe vA nivAraNaM karoti / tato yA 'tena' bhaktAdinA vinA parihANi tAM vRSabhAn apreSayan guru prApnoti / athavA yaH prabhavati sa kulasya gaNasya saGghasya vA 'prastAraM' vistareNa vinAzaM kuryAt // 244 [bhA. 5572] eyassa natthi doso, aparikkhiyadikkhagassa aha doso / pabhu kujjA patthAraM, apabhu vA kArave pabhuNA / / vR- gRhasthazcintayati 'etasya sAdhornAsti doSaH kintu ya enamaparIkSya dIkSitavAn tasyAyaM doSaH, atastameva ghAtayAmi' iti vicintya prabhuH svayameva prastAraM kuryAt / aprabhurapi dravyaM rAjakule dattvA prabhuNA kArApayet / / yata ete doSAH [ bhA. 5573 ] tamhA khalu paTTavarNa, puvvaM vasabhA samaM ca vasamehiM / anulomaNa pecchAmo, neti anicchaM pi taM vasabhA // vR- tasmAd vRSabhANAM tatra prasthApanaM kartavyam / "puvvaM" ti yena sAdhunA'dhikaraNaM kRtaM taM tAvad na preSayanti yAvad vRSabhAH pUrvaM prajJApayan / kiM kAraNam ? ucyate sa gRhasthastaM dRSTvA kadAcidAhanyAt / atha jJAyate 'nAhaniSyati' tato vRSabhaiH samaM tamapi preSayanti / tatra gatAzcAnukUlavacomi 'anulomanaM' praguNIkaraNaM tasya kurvanti / athAsau gRhastho brUyAt Anayata tAvat taM kalahakAriNaM yenaikavAraM pazyAmaH pazcAt kSamiSye na vA / tato vRSabhAstadabhiprAyaM jJAtvA taM sAdhuM gRhiNaH samIpamAnayanti / athAsau sAdhurnecchati tato balAdapi vRSabhAstaM tatra nayanti // te ca vRSabhA IzaguNayuktAH prasthApyante [ bhA. 5574 ] tassaMbaMdhi suhI vA, pagatA oyassiNo gahiyavakkA / tasseva suhI sahiyA, garmeti vasabhA tagaM puvvaM / / vR- tasya gRhiNaH saMyatasya vA sambandhinaH suhRdo vA te bhaveyuH, 'pragatAH' lokaprasiddhAH 'ojasvinaH' balIyAMsaH 'gRhItavAkyAH' AdeyavacasaH, IddazA vRSabhAH 'tasyaiva' gRhiNaH suhRdbhiH sahitAH 'tarka' gRhasthaM pUrvaM 'gamayanti' prajJApayanti // katham ? ityAha
Page #1296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 245 uddezaka : 4, mUlaM-135, [bhA. 5575] [bhA.5575] so nicchumati sAhU, AyarietaM ca juJjasi gmetuN| nAUNa vatthubhAvaM, tassa jatI niti gihishiyaa| vR-yena sAdhunA tvayA saha kalahitaM sa sAdhurAcArya sAmprataM niSkAzyate, asmadIyaM ca vaco guravonasuSTu zRNvanti, ataAcAryAn gamayituM tvaM 'yujyase yuktomvsi| evamukte yadyAcArya gamayati kSAmayati ca tato laSTam / atha brUte-pazyAmastAvat taM klhkaarinnm| tato jJAtvA vastunaH-gRhasthasya bhAvaM-'kimayaM hantukAmastamAnAyayati? uta kSAmayitukAmaH?' evamabhiprAyaM jJAtvAtasya ye suhRdastaihibhiH sahitAyatayastaM sAdhuMtatra nynti||athaasau gRhI tIvrakaSAyataya nopazAmyati tatastasya sAdorgacchasya ca rakSaNArthamayaM vidhiH[bhA.5576] vIsuMuvassae vA, ThaveMti pesaMti phaDapatiNo vaa| deti sahAte savve, va neti gihite anuvsNte|| vR-'viSvag' anyasminnupAzrayetaM sAdhuMsthApayanti, anyagrAme vAyaHsparddhakapatistasyAntike preSayanti / nirgacchatazcatasya sahAyAn dadati / atha mAsakalpaH pUrNastataH sarve'pi niyanti' nirgacchanti ||essgRhsthe'nupshaante vidhiH athagRhastha upazAmyatina sAdhustadAtasyedaprAyazcittam[bhA.5577] aviosiyammi lahugA, bhikkha viyAre ya vasahi gaamey| gaNasaMkamaNe bhannati, ihaM pitattheva vaccAhi // vR- adhikaraNe'vyavazamite yadi bhikSAM hiNDate, vicArabhUmi vihArabhUmi vA gacchati, vasaternirgatyAparasAdhuvasatiM gacchati, grAmAnugrAma viharati; eteSu sarveSu caturlaghu athAparaMgaNaM saGkrAmati tatastairanyagaNasAdhubhirmaNyate-ihApi gRhiNaH krodhanAH santi tatastatraiva vraja / / idameva suvyaktamAha[bhA.5578] iha vi gihI avisahaNA, na ya vocchinA ihaM tuha ksaayaa| anesiM pA''yAsaM, janaissasi vacca tattheva / / vR.ihApi' grAme gRhiNaH 'aviSahaNAH' krodhanAH santi, na ceha samAgatasya tava kaSAyA vyavacchinnAH, ataH 'anyeSAmapi asmadAdInAmAyAsaM janayiSyasi tasmAta tatraiva vraja // {bhA.5579] simmi na saMgiNhati, saMkaMtammi u apesaNe ldhugaa| gurugA ajayaNakahaNe, egatarapatosato jNc|| vR.anupazAnte sAdhau gaNAntaraM saGkrAnte mUlAcAryeNa sAdhusaGghATakastatra preSaNIyaH / tena ca sATakena 'ziSTe' kathite sati dvitIyAcAryo na saGgRhNIyAt / atha mUlAcAryaH saGghATakaM na preSayati tadA caturladhu / saGghATako yadyayatanayA kathayati tatazcaturguru / ayatanAkathanaM nAmabahujanamadhye gatvA bhaNati-eSa nirdharmA gRhibhiH samamadhikaraNaM kRtvA samAyAtaH, sakalenApi gacchena bhaNito nopazAntaH / evamayatanayA kathite sa sAdhurekatarasya-gRhiNaH sAdhusaGghATakasya mUlAcAryasya vA pradveSato yat kariSyati taniSpanna praayshcittm||tsmaadyN vidhi[mA.5580] uvasAmito gihattho, tuma pi khAmehi ehi vaccAhi / dosA hu anuvasaMte, na ya sunjhati tuljha saamigN|| vR-pUrvaM gurUNAmekAnte kathayitvA tataH svayamekAnte sabhaNyate-upazAmitaH sa gRhasthaH, ehi
Page #1297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/135 vrajAmaH, tvamapitaM gRhasthaMkSAmaya, anupazAntasyeha paraMtra ca bahavo doSAH, samabhAvaH sAmAyika taccaivaM sakaSAyasya bhavataH 'na zudhdhati' na zuddhaM bhavati / evamekAnte bhaNita yadi nopazAmyati tato gaNamadhye'pyevameva bhaNanIyaH / / tato'pi kazcinnopazAmyet pratyuta khacetasi cintayet 'tasya gRhiNo nimittenehApyavakAzaM na labhe' tataH[bhA.5581] tamatimirapaDalabhUto, pAvaM ciMtei diihsNsaarii| pAvaM vavasiukAme, pachitte maggaNA hoti / / -kRSNacaturdazIrajanyAMmAsvaradravyAmAvastamaucyate, tasyAmavacarAtrIyadArajo-dhUmadhUmikA bhavati tadA tamastimiraM bhaNyate, yadA punastasyAmeva rajanyAM rajaHprabhRtayo meghadurdinaM ca bhavati tadA tmstimirpttlmbhidhiiyte| yayA tatraivAndhakAre puruSaH kiJcidapinapazyati evaM yastIvratIvratara-tIvratamena kaSAyodayenAndhIbhUtaHsatamastimirapaTalabhUtobhaNyate, bhuutshbdsyehopmaarthvaacktvaat| evambhUtazceha-paralokahitamapazyandIrghasaMsArItasya gRhasthasyopari pApam 'aizvaryAd jIvitAdvA bhraMzayiSyAmi' iti rUpaM cintayati / evaMca pApaM kartuM vyavasite tasmintriyaMprAyazcitte mArgaNA bhavati // [bhA.5582] vaccAmi vaccamANe, cauro lahugA yahoti gurugaay| . ugginammiya chedo, paharaNe mUlaM ca jaMjatya // vR. 'vrajAmi, taM gRhasthaM vyaparopayAmi' iti saGkalpe caturlaghavaH / padamedAdArasya pathi brajatazcaturguravaH / yaSTi loSTAdikaM praharaNaM mArgayatiSaDalaghavaH praharaNe labdhe gRhIte cssddgurvH| udgIrNe prahAre chedaH / prahAre patite yadi na mriyate tatazcheda eva / atha mRtastato mUlam / yacca tatra paritApanAdikaM sambhavati tat tatra vaktavyam // ete cApare doSAH. [bhA.5583] taMceva nihavetI, baMdhana nichubmaNa kaDagamahoya / Ayarie gacchammi ya, kula gaNa saMghe ya ptyaaro|| kR-sa gRhasthaH "taM saMyataM vadhArthamAgataM dRSTvA kadAcit tatraiva 'niSThApayati vyApAdayati, pANairvA bandhApayati grAma-nagarAdervA nirdhATayati, kaTakamardaina vA mRdgAti, athavA 'kaTakamarda ekasya ruSTaH sarvamapi gacchaM vyApAdayati, yathA pAlakaH skandakAryagaccham / athavA bandhananiSkAzanAdikamAcAryasyAparagacchasya vA kroti|tthaa kulasamavAyaM kRtvA kulasya bandhanAdikaM kuryAt, evaM gaNasya vA saGghasya vA / eSa prastAraH // evamekAkino vrajata AropaNA doSAzca bhnnitaaH| atha sahAyasahitasyAropaNAmAha. [bhA.5584] saMjatagaNe gihigaNe, gAme nagareva desa raje y| ahivati rAyakulammiya, jAjahi ArovaNA bhaNiyA / / dR-bahavaH saMyatA- saMyatagaNaH taM sahAyaM gRhNAti / evaM gRhigaNaM vA sahAyaM gRhNAti / sa ca gRhigaNo grAmaM vA nagaraM vA dezo vA rAjyaM vA bhavet, grAmadivAstavyajanasamudAya ityarthaH / eteSAM vA saMyatAdInAM ye'dhipatayastAn vA sahAyatvena gRhNAti, anyadvA rAjakulaM gahItvA gacchati, yathA kAlakAcAryeNa zakarAjavRndam / atra caikAkino yA 'yatra' saGkalpAdAvAropaNA bhaNitA saivehApi drssttvyaa|| etadeva vyAcaSTe
Page #1298
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH4, mUlaM-135, [bhA.5585] 247 [mA.5585] saMjayagaNo tadadhivo, gihI tu gAma pura desa rjevaa| etersi ciya ahivA, egatarajuto ubhayato vaa|| vR-'saMyatagaNaH' pratItaH / teSAM-saMyatAnAmadhipaH tadadhipaH, AcArya ityrthH|ye tugRhiNaste grAma-pura-deza-rAjyavAstavyAH eteSAmadhipatayo vA bhaveyuH / tatraM grAmAdipati-bhogikAdikaH, purAdhipati zreSThI koTTapAlovA, dezAdhipati-dezArakSiko dezavyApRtakovA, rAjyAdhipati-mahAmantrI rAjA vA / eteSAmekatareNobhayena vA yukto vrajati // tatreyaM prAyazcittamArgaNA[bhA.5586] tahi vacaMte gurugA, dosutu chalahuga gahaNe chggurugaa| uggiNi paharaNe chedo, mUlaM jaMjattha vaapNthe| vR-saMyatagaNena tadadhipena vA ubhayena vA sahAhaM vrajAmi iti sAlpe caturlaghu / padabhedamAdI kRtvA tatravrajatazcaturguru / praharaNasyamArgaNedarzanecadvayorapiSaDlaghu |prhrnnsy grhnnessddguru| udgIrNe praharaNe chedaH / prahAre datte mUlam / 'yad vA paritApanAdikaM pRthivyAdivinAzanaM 'yatra' pathi grAme vA karoti taniSpatramapi mantavyam / tathA gRhasthavarge'pi 'grAmeNa vA grAmAdhipatinA yAvad rAjyena vA rAjyAdhipatinA vA ubhayena vA saha vrajAmi' iti saGkalpe caturguru / pathi gacchataH praharaNaMca gRhNataH ssddlghu| gRhIteSaDguru zeSaprAgvatA evaM bhikSoH prAyazcittamuktam / / [bhA.5587] eseva gamo nayamA, gaNi Ayarie ya hoti naayvyo| navaraM puna nANattaM, aNavaThThappo ya paarNcii| vR-eSa eva gamo niyamAd 'gaNinaH' upAdhyAyasya AcAryasya cazabdAd gaNAvacchedikasya vA mantavyaH |nvrNpunrtr nAnAtvam-adhastAdekaikapadahAsena yatra bhikSormUlaMtatropAdhyAsyAnavasthApyam, AcAryasya pArAzcikam // tapohaM ca prAyazcittamityaM zeSayitavyam[bhA.5588] bhikkhussa dohi lahugA, gaNavacche guruga egmegennN| ujjhAe Ayarie, dohi vi gurugaM ca nANattaM // kR-bhikSoretAniprAyazcittAni dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAMlaghukAni, gaNAvacchedikasyaikatareNa tapasA kAlena vA gurukANi, upAdhyAyasyAcAryasya ca 'dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM gurukANi / etad 'nAnAtvaM' vizeSaH / / . [mA.5589] kAUNa akAUNa va, uvasaMta uvaDiyasa pchittN| sutteNa u paThThavaNA, asutte rAgo va doso vA / / kR-gRhasthasya prahArAdikamapakAraMkRtvA'kRtvAvA yadi upazAntaH-nivRttaHprAyazcittapratipatyarthaM cAlocanAvidhAnapUrvakamapunaH karaNenopasthitastadA prAyazcittaM dAtavyam / katham? ithyaha-sUtreNa prAyazcittaM prasthApanIyam / asUtropadezena tuprasthApayato rAgovA dveSo vA bhavati, prabhUtamApatrasya svalpadAne rAgaH stokamApannasya prabUtadAne dveSaH / evaM rAga-dveSAbhyAM prAyazcittadAne doSamAha[bhA.5590] thovaM jati Avanne, atiregaM deti tassataM hoti / sutteNa u paTTavaNA, suttamanicchaMte nijhnnaa|| vR-stokaM prAyazcittamApannasya yadi atiriktaM dadAti tato yAvatA'dhikaM tAvat 'tasya' prAyazcittadAtuH prAyazcittam AjJAdayazca doSAH, athonaM dadAti tato yAvatA na pUryate tAvad
Page #1299
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 vRhatkalpa-chedasUtram -3-4/135 AtmanAprApnoti, ataH sUtreNaprasthApanA krtvyaa| yastu sUtroktaM prAyazcittaMnecchati sa vaktavyaHanyatra zodhiM kuruSva / eSA nirvRhaNA bhaNyate / asyA eva pUrvArddha vyAcaSTe[bhA.5591] jena'dhiyaM UnaM vA, dadAti tAvatiamappaNA paave| ahavA suttAdesA, pAvati caturo anugghaataa|| 1- yena yAvatAadhikaMUnaMvA dadAtitAvadAtmanA prApnoti |athvaa sUtrAdezAdUnA'tiriktaM dadAnazcaturo'nuddhAtAn mAsAn prApnoti / taccedaM nizIthadazamoddezakAntargataM sUtram je ugyAie anugghAiyaM deije anugghAie ugdhAiyaM deise AvajaicAummAsiyaM parihAraTThANaM anugghAiyaM / / atha dvitIyapadamAha[bhA.5592] bitiyaM uppAeuM, sAsanapaMte asajjhe paMca vi pyaaii| AgADhe kAraNammiM, rAyasaMsArie jataNA // . kR-dvitiiypdNnaam-adhikrnnmutpaadyedpi|sH 'zAsanaprAntaH' pravacanapratyanIkaH 'asAdhyazca' nayathAtathA zAsituM zakyate tatastenasamamadhikaraNamutpAdya shikssnnkrtvym|ttrc svayamasamartha saMyata-grAma-nagara-deza-rAjyalakSaNAni paJcApi padAni sahAyatayA gRhNIyAt / AgADhe kAraNe rAjasaMsArikA-rAjAntarasthApanAtAmapiyatanayA kuryAt / tathAhi-yadi rAjA'tIvapravacanaprAntaH anuziSTayAdibhiranukUlopAyarnopazAmyatitatastaM rAjAnaMspheTayitvA tadvaMzajamanyavaMzajaMvA bhadrakaM rAjAnaM sthApayet / / yazcataM spheTayati sa IzaguNayukto bhavati[bhA.5593] vijA-orassabalI, teyasaladdhI sahAyaladdhI vaa| uppAdeuM sAsati, atipaMtaM kAlakajo vA // yo vidyAvalenayuktoyathAAryakhapuTaH,aurasenavAbalena yuktoyathAbAhubalI, tejolabdhyA vA salabdhiko yathA brahmadattaH sambhUtabhave, sahAyalabdhiyukto vA yathA harikezabalaH / Izo'dhikaraNamutpAdya 'atiprAntam' atIvapravacanapratyanIkaM zAsti, kAlikAcAryaiva' yathA kAlakAcAryo gardabhillArAjAnaM zAsitavAn / kathAnakaM supratItatvAnna likhyte|| mU. (136) parihArakappaTThiyassanaMbhikkhussa kappai AyariyauvajjhAeNaMtadivasaM egagirhasi piMDavAyaM davAvittae, tena paraM no se kappai asanavA pAnaM vA khAimaM vA sAimaM yA dAuM vA anuppadAuM vA / kappai se annayaraM veyAvaDiyaM karittae, taM jahA-uThAvaNaM vA nisiAvaNaM vA tuyaTTAvaNaM vA uccArapAsavaNa-khela-siMghANavigicaNaM vA visohaNaM vA karittae / aha puna evaM jANijA-chinAvAesupaMthesuAure jhiMjhiepivAsie, tavassIdubbale kilaMte mucchinna vA pavaDija vA evaM se kappai asaNaM vA 4 dAuMvA anuppadAuMvA / vR-asya sambandhamAha[bhA.5594] pacchittameva pagataM, sahussa parihAra eva na u suddho| taMvahato kA merA, parihAriyasuttasaMbaMdho / vR-prAyazcittamevAnantarasUtre prakRtam, tacca sahiSNoH' samarthasya prathamasaMhanacAdiguNayuktasya pihArataporUpameva dAtavyam, napunaHzuddhataporUpam, ataH 'tat' parihAratapovahataH 'kAmaryAdA' kA sAmAcArI? iti / asyAM jijJAsAyAmidaM parihArikasUtra mArabhyate / eSa sambandhaH / /
Page #1300
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 136, [bhA. 5595 ] [bhA. 5595 ] 249 vIsuMbhaNasute vA, gIto balavaM ca taM pariTThappA | coyaNa kalahammi kate, tassa u niyameNa parihAro // vR- athavA 'viSvagbhavanasUtre' maraNasUtre gItArtha 'balavAMzca' prathamasaMhananayuktaH 'tad' mRtakaM pariSThApya kASThamAnayan gRhasthena nodito yadi kalahaM karoti tadA tasya niyamena parihAro dAtavyaH, tasya ca vidhiranenAbhidhIyate // anena masbandhenAyAtasyAsya vyAkhyA parihArakalpasthitasya bhikSoH kalpate AcAryopAdhyAyena taddivasam' indramahAdyutsavadine ekasmin gRhe 'piNDapAtaM ' vipulamavagAhimAdibhaktalAbhaM dApayitum / tataH paraM "se" tasya no kalpate azanaM vA pAnaM vA khAdimaM vA svAdimaM vA dAtumanupradAtuM vA / tatra dAtuM ekazaH, anupradAtuM punaH punaH / kintu kalpate "se" tasya parihArikasyAnyatarad vaiyAvRtyaM kartum / tadyathA- utthApanaM vA niSAdanaM vA tvagvartApanaM vA uccAra-prazravaNa- khela - siGghAnAdInAMca vivecanaM vA pariSThApanaM 'vizodhanaM vA' uccArAdikharaNTitopakaraNAdeH prakSAlanaM kartum / atha punarevaM jAnIyAt 'chinnApAteSu' vyavacchinnagamA ''gameSu pathiSu 'AturaH' glAna: 'jhiJjhitaH ' bubhukSArtta 'pipAsitaH' tRSito na zaknoti vivakSitaM grAmaM prAptum, athavA grAmAdAvapi tiSThatAM saH 'tapasvI' SaSThA'STamAdiparihAratapaH karma kurvan durbalo bhavet, tato bhikSAcaryasA klAntaH san mUrcedvA prapadedvA, evaM "se" tasya kalpate azanAdikaM dAtumanupradAtuM vA / eSa sUtrArthaH // atha niyuktivistaraH [ bhA. 5596 ] kaMTagamAdIsu jahA, AdikaDille tahA jayaMtassa / avasaM chalaNA''loyaNa, ThavaNA jute ya vosaggo // vR- nanu sa bhagavAn 'pramAdo na kartavyaH' ityupadezena saMyamAdhvani gacchan kathaM parihArakatvaM prAptaH ? iti ucyate yathA kaNTakAkIrNe mArge upayuktasyApi kaNTako lagati, AdizabdAd viSame vA yathopayukto' pyAgacchan prapatati, kRtaprayatlo vA yathA nadIvegena hiyate, suzikSito'pi yathA svaGgena lAJchayate; evaM kaNTakAdisthAnIyamAdikaDillam-AdyagahanaM yad udgamotpAdanaiSaNArUpaM jJAnAdirUpaM vA tatra yatamAnasyApyavazyaM kasyApi cchalanA bhavati, chalitena cAvazyamAlocanA dAtavyA / tato yaH saMhananA ''gamAdibhirguNairyuktaH sahitastasya 'sthApanA' parihAratapaH prAyazcittadAnaM kartavyam / tatra cAyaM vidhiH prazasteSu draya-kSetra kAla-bhAveSu tasya sAdhornirvighnatapaH karmasamAptaye zeSasAdhUnAM ca bhayajananArthaM sakalenApi gacchena 'vyutsargaH' kAyotsargaH kartavyaH / tatrAcAryo bhaNati - "etsa sAdhussa niravasagganimittaM ThAmi kAussaggaM jAva vosirAmi" tatazcaturviMzatistavamanuprekSya "namo arihaMtANaM" iti bhaNitvA caturviMzatistavaM mukhenoccArya bhaNati // bhA. (5597 ] esa tavaM paDivajjati, na kiMci Alavati mA na AlavahA / attaTTaciMtagassA, bAghAto bhe na kAyavvo // vR- 'eSaH' AtmavizuddhikArakaH parihAratapaH pratipadyate ato na kiJcid yuSmAnAlapati, atra "satsAmIpye sadvadvA" iti sUtreNa bhaviSyadarthe vartamAnA, tato nAlapsyatItyarthaH yUyamapi "NaM" enaM mA''lapata / eSa yuSmAn sUtrA - 'rthI zarIrodantaM vA na pRcchati, yUyamapyenaM mA pRcchata / evamanyeSvapi parivartanAdipadeSu bhAvanIyam / itthamAtmArthacintakasyAsya dhyAnasya parihAratapasazca vyAghAtaH "bhe" bhavadbhirna kartavyaH //
Page #1301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 vRhatkalpa-chedasUtram -3-4/136 atha yAni padAni tena sAdhubhizca parasparaM parihartavyAni tAni darzayati[mA.5598] AlAvaNa paDipucchaNa, pariyaTuTThANa vaMdanaga mtte| paDilehaNa saMghADaga, bhattadAna saMbhuMjaNA cev|| vR. 'Alapana' sambhASaNamanena yuSmAkaM na kartavyaM yuSmAbhirapyasya na vidheyam / evaM sUtrA'rthayoH zarIravArtAyA vA pratipracchanam, pUrvAdhItasya zrutasya parivartanam, kAlagrahaNanimittaM "uThANaM"tiutthApanam, rAtrI suptotthitairvandanakakaraNam, khela-kAyikA saMjJAmAtrakANAMsamarpaNam, upakaraNasya pratyupekSaNaM bhikSA-vicArAdau gacchatAM saJcATakena bhavanam, bhaktasya vApAnakasya vA dAnam, ekamaNDalyAM vA sam-ekIbhUya bhojanaMna kartavyam ||ath kurvanti tata idaM prAyazcittam[bhA.5599] saMghADagAo jAva u, lahuo mAso dasaha upayANaM / . lahugA ya bhattadANe, saMbhuMjaNa hot'nnugghaataa|| vR-eteSAmAlapanAdInAMdazAnAMpadAnAMmadhyAdAlapanAdArabhyayAvatsabATakapadaMtAvadaSTAnAM padAnAMkaraNe gacchasAdhUnAM prtyekNmaaslghu|ath bhaktadAnaM kurvanti tatazcaturlaghu / ekamaNDalyAM sammuJjate tatasteSAmeva catvAro'nuddhAtA mAsAH ||prihaarksy idaM prAyazcittam[bhA.5600] aTThaNhaMtu padANaM, guruo parihAriyassa mAso u| bhattapadAne saMbhuMjaNe ya cauro anugghaayaa|| vR-pArihArikasyASTAnAM padAnAM saGghATakAntAnAM karaNe mAsaguru / bhaktapradAnaM sambhojanaM vA kurvatazcatvAromAsA anuddhAtAH / ime ca doSAH[bhA.5601] kuvvaMtANeyANi u, ANAdi virAdhanA duveNhaM pi| devaya pamatta chalaNA, adhigaraNAdI ya uditmmi|| vR-'etAni' AlapanAdIni kurvatAmAjJAdayo doSAH, virAdhanAca dvayorapi pArihArikagacchasAdhuvargayorbhavati / pramattasya ca devatayA chlnm| anyena vAsAdhunA bhaNitaH-'kimityAlapanAdIni karoSi ?' evaM 'udite' bhaNite sati adhikaraNAdayo doSA bhavanti // atha "kappai0 egagihaMsi" ityAdi sUtraM vyAkhyAnayati[bhA.5602] viulaM va bhatta-pAnaM, daNaM sAhuvajjaNaMceva / nAUNa tassa bhAvaM, saMghArDa deti aayriyaa| i-saGkhaDyAmutsave vA vipulaM bhakta-pAnaM sAdhubhirAnItaM dRSTvA tadviSaya ISadabhilASo bhavet, 'sAdhuvarjanAM ca 'sAdhubhiH khaduzcaritaiH parityakto'ham' ityevaM manasi cintayet / evaM jJAtvA tadIyaM bhAvamAcAryA saGghATakaM dadati ||athedmev bhAvapadaM vyAcaSTe. [bhA.5603] bhAvo dehAvatthA, tappaDibaddho va Isi bhAvo se| appAtita hayataNho, vahati suhaM sesapachittaM / / dR-bhAvo nAma 'dehAvasthA' dehasya durbalatA 'tapratibaddho vA' vipulabhakta-pAnaviSaya ISad 'bhAvaH abhilASaH tasya sAtaH, tatazca yathAbhilaSitAhAreNApyAyitohatatRSNazca sansukhenaiva zeSaM prAyazcittaM vahatIti matvA saGghATako dIyate // amumevArthamanyAcAryaparipATyA kiJcid vizeSayuktamAha
Page #1302
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 136, [ bhA. 5604 ] [mA. 5604] dehassa tu dobala, bhAvo IsiM va tappaDIbaMdho / agalAe sohikaraNeNa vA vi pAvaM pahINaM se / / 251 vR- dehasya daurbalyam ISadvA manojJAhAraviSayapratibandhaH, eSa bhAva ucye / yadvA aglAnyA zodhikaraNena pApaM tasya prakSINaprAyam evaMvidhaM bhAvamAcAryA jAnIyuH / / kataM punaretad jAnanti ? iti ucyate [ bhA. 5605 ] AgaMtu eyaro vA bhAvaM atisesio se jANijjA / Uhi va se bhAvaM, jANittA anatisesI vi // vR- AgantukaH 'itaro vA' vAstavyaH 'atizayI' navapUrvadharAdiravadhijJAnAdiyukto vA sa evaMvidhaM bhAvaM "se" tasya jAnIyAt / athavA anatizayajJAnyapi bAhyairAkArAdibhirhetumistasya bhAvaM jAnIyAt // tataH [bhA. 5606 ] sakkamahAdI divaso, panIyabhattA va saMkhaDI vipulA / dhruvalaMbhiga egadharaM taM sAgakulaM asAgaM vA / / vR- zakramahAderdivaso yadA saJjAtastadA taM kvApi zrAddhagRhe nayanti, praNItabhaktA vA kAcid vipulA saGghaDistatra vA visarjayanti / tacca 'dhruvalammikam' avazyasambhAvanIyalAbhamekameva gRhaM vidyate / idaM ca zrAvakagRhamazrAvakagRhaM vA bhavet ubhayatrApi guravaH svayaM prathamato gacchanti, taMca pihArikaM -Arya ! samAgantavyamamukagRhe pAtrakamudgrAhya tvayeti / tatastatra prAptasya vipulamavagAhimAdikaM bhaktaM dApayanti / athAsau tatra gantuM na zaknoti tato bhAjanAni gRhItvA svayamAnIya guravo dadati / etAvatA "kappai Ayari-uvajjhAeNaM taddivasaM egagihaMsi piMDavAyaM davAvittae" iti sUtraM vyAkhyAtaM mantavyam / atha "tena paraM no se kappai" ityAdi sUtraM vyAkhyAti - [bhA. 5607] bhataM vA pAnaM vA, na diMti parihAriyassa na kareMti / kAraNe ugavaNAdI, coyaga goNIya dihaMto // vR- bhaktaM vA pAnakaM vA tataH paraM parihArikasya niSkAraNe na prayacchanti, navA kimapyAlapanArdikaM kurvanti / 'kAraNe tu' yadA utthAnAdikaM kartuM kSINadehatayA na zaknoti tata utthApanAdikaM kaarynti| atra nodakaH prAha- kiM prAyazcittaM rAjadaNDa ivAvazena voDhavyaM yenedhzImavasthAM prAptasyApi bhaktapAnamAnIya na dIyate ? / sUrirAha- godhyanto'tra kriyate yathA navaprAvRSi yA gaurutthAtuM na zaknoti tAM gopa utthApayati aTavIM ca cAricaraNArthaM nayati, yA tu gantuM na zaknoti tasyA gRhe AnIya prayacchati / evaM pArihAriko'pi yat kartuM zaknoti tat kAryate, yat punarutthAnAdikaM kartuM na zaknoti tad anupArihArikaH karoti // kathaM punarasau karoti ? ityAha [ bhA. 5608 ] udveja nisIejjA, bhikkhaM hiMDeja bhaMDagaM pehe / kuviyapiyabaMdhavassa va, karei iyaro vi tusiNIo // vR-sa parihArikastapasA klAnto bravIti- uttiSTheyaM niSIdeyaM bhikSAM hiNDeyaM bhANDakaM pratyupekSeyam: evamukte'nupArihArika utthApanAdikaM sarvamapi karoti / katham ? ityAha-yathA priyabAndhavasya kupitaH kazcid bandhuryat karaNIyaM tat tUSNIkaH karoti, evam 'itaro'pi' anupArihArikaH
Page #1303
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 sarvamapi tUSNIkabhAvena karoti / / atha bhikSAhiNDanAdau vidhimAha[bhA. 5609 ] nIneti paveseti va, bhikkhagae uggahaM tauggahiyaM / rakkhati ya rIyamANaM, ukkhivai kare ya pehAe / vR- mikSAM gatasya pArihArikasya 'avagrahaM' pratigrahaM tena-pArihArikeNa gRhItamanupArihArikaH pAtrabandhA niSkAzayati tatra vA pravezayati, 'rIyamANaMca' paryaTantaM zvAna-gavAdyupadravAt prapatanAdervA rakSati, bhANDapratyupekSaNAyAmazaktasya 'karI' hastAvanuparihArika utkSipati yena svayameva pratyupekSate / Aha-yadi nAmAzaktastarhi kasmAdasau bhikSAhiNDanAdikaM vidhApyate ? ityAha bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/136 [ bhA. 5610 ] evaM tu asaDhabhAvo, viriyAyAro ya hoti anucitro / bhayajananaM sesANa ya, tavo ya sappurisacariyaM ca // bR- ' evaM ' yathAzakti kurvatastasyAzaThabhAvo bhavati, vIryAcArazcAnucIrNo bhavati, 'zeSANAmapi ' sAdhUnAM bhayajananaM kRtaM bhavati, tapaH samyaganupAlitaM bhavati, satpuruSacaritaM ca kRtaM bhavati // atha "chinnavAesu paMthesu" ityAdi sutaraM vyAcaSTe [ mA. 5611] chinnAvAta kilaMte, ThavaNA khettassa pAlaNA donhaM / asahussa bhattadAnaM, kAraNe paMthe va patte vA // vR- chinnApAte'dhvani gacchan parihAriko yadi bubhukSayA tRSA ca klAnto grAmaM prAptuM na zaknoti tato'nupArihAriko bhakta - pAnaM gRhItvA tasyAntaragrAme dadAti / athavA sa bhagavAn anigUhitabala - vIryo bahigrame bhikSAM paryaTi, tatra hiNDitvA tapaH klAnto yadA na zaknotyAgantuM tata Agantumasamarthe tasmin kSetrasya sthApanA kartavyA, mUlagrAma eva sa hiNDate na bahirbhikSAcaryAM gacchatItyarthaH / " pAlaNA donhaM " ti 'dvayorapi' pArihArikA - 'nupArihArikayoH pAlanA kartavyA / katham ? ityAha-"asahussa bhattadAnaM kAraNe" tti yadi sa pArihArikaH svagrAme'pi hiNDituM na zaknoti tato'nupArihAriko hiNDitvA tasya prayacchati anupArihArikastu maNDalItaH samuddizati; athAnupArihAriko'pi glAnatvenAsahiSNurbhikSAM gantuM na zaknoti tata evaMvidhe kAraNe dvayorapi gacchasatkAH sAdhavaH prayacchanti; evaM dvAvapi pAlitau-anukampitau bhavataH / evaM sthAnasthitAnAM yatanA bhaNitA / samprati pUrNe mAse varSAvAse vA grAmAnugrAmaM viharatAM "paMthe va patte va "tti pathi vA grAme prAptAnAM vA yatanA'bhidhIyate // [mA. 5612] uvayaMti DaharagAmaM, pattA parihArie apAvaMte / tassa'TThA taM gAmaM, ThaviMti annesu hiMDaMti // - pathi vrajanto DaharaM laghutaraM grAmaM prAptAH parihArikazcAdyApi na prApnoti tatastasyArtha taM grAmaM sthApayanti / svayaM tu gacchasAdhavo'nyeSu grAmeSu bhikSAM hiNDante // [ bhA. 5613] velavAte dUrammiya gAme tassa ThAviumaddhaM / addhaM aDaMti so vi ya, addhamaDe tehi aDite vA // vR- atha yAvat te gacchanti tAvadanyagrAmeSu velAyA atipAto bhavati dUre vA sa grAmastataH 'tasyaiva' mUlagrAmasyArddhaM parihArikasyArthAya sthApayitvA dvitIyamarddha svayamaTanti / evaM tAvat pathi vartamAne pArihArike bhaNitam / yatra tu sAdhavaH pArihArikazca samakameva prAptAtrApyarddhe grAme
Page #1304
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-136, [bhA. 5613] 253 sAdhavo hiNDante'rddha pArihArikaH / atha sAdhUnAmaH paryaTatAM na pUryate tatastaiH sarvasmin grAme paryaTite pArihArikaH pazcAt pryttti|| atha pArihAriko yathA kAraNe gacchasAdhUnAM vaiyAvRtyaM karoti tathA'bhidhIyate[bhA.5614] biiyapaya kAraNammiM, gacche vA''gADhe so tujynnaae| . anuparihArio kappaTTito va AgADha sNviggo|| vR-dvitIyapade 'kAraNe kulAdikAryapArihAriko'pisAdhUnAM vaiyAvRtyaM karoti, yathApArAJcikaH "acchau mahAnubhAgo, jahAsuhaM gaNasayAgaro sNgho|" ityAdi bhaNitvA vaiyAvRtyaM kRtavAn / tathA gacche vA AgADhaM kAraNaM samajani tataH so'pi yatanayA' vakSyamANayA bhakta-pAnAharaNAdikaM vaiyAvRtyaM kroti| anuparihAriya" ityAdi pazcArddham-atha gacchasAdhavaH prajJaptimahAzrutAdInAmanyataramAgADhayogapratipannA upAdhyAyazca glAnaH kAlagato vA tato'nupArihArikaH kalpasthito vA vAcanAM gacchasya dadAti / atha tAvapyazaktau tataH parihAriko'pi vAcanAM dadAti / sa ca tAM dadAno'pi saMvigna eva mantavyaH / ihamA bhUt kasyApi mati-pUrvasUtreNa pratiSiddhaM sUtrArthadAnAdikamanenAnujJAtam, evaMpUrvAparaviruddhamAcaran asaMvigno'sAviti tanmativyapohArthaM sNvigngrhnnm|| atha gacchasyAgADhakAraNaM vyAcaSTe[bhA.5615] mayaNa ccheva visome, deti gaNe so tiro va atiro vaa| tabmANesu saesuva, tassa vijogaMjano deti / / vR-madanakodravakUreNa gacchaH sarvo'piglAnaHjAtaH,chevakam-azivaMtenavAgRhItaH,pratyanIkena vA viSaM dattam, avamaudarye vA na saMstarati; tata evamAgADhe kAraNe saH' pArihariko bhaktapAnamauSadhAni vA 'tadbhAjaneSu' gachasatkeSu pAtrakeSu teSAmabhAve svabhAjaneSu vA gRhItvA tirohitamatirohitaM vA 'gaNe' gacchasya prayacchati / tirohitaM nAma-sa AnIyAnupArihArikasya dadAtiso'pigacchasyArpayati, athAnupArihAriko'piglAnastadA kalpasthitasya dadAti so'pi tathaiva gacchasyArpayati / kalpasthitasyApi glAnatve'tirohitaM-svayameva gacchasya dadAti / yacca teSAM yogyaM jano dadAti tat teSAmarthAya gRhNAti, yat tu tasya yogyaM tad Atmano gRhNAti / / [bhA.5616] evaM tA paMthammi, jattha viya ThiyA tarhi pi emeva / bAhiM aDatI Dahare, iyare addhaddha additevaa| vR-evaM vat pathi gacchatAmabhihitam / yatrApi ca grAmAdau sthitAstatrApyevameva mantavyam / mArge ca yatra gacchona prAptastatra Dahare grAme pArihArikaH prAptobahimi paryaTati / "itare"tti atha velAtikramo dUre vA sa grAmaH tatastatraiva mUlanAme'ddhe pArihArikaH paryaTati arddha gacchasAdhavaH, tena vA aTite gacchaH paryaTati / / kiMbahunA? pakSadvayasyApyayaM paramArtha ucyate[bhA.5617] kappaTTiya parihArI, anuparihArI va bhatta-pAnenaM / paMthe khette va duve, so vi ya gacchassa emeva / / ghR-pathi vA kSetre vA dvayorapi vartamAno glAnatvAdau kAraNe kalpasthito'nupArihAriko vA pArihArikasya bhakta-pAnenopagrahaM karoti / so'pica pArihAriko gacchasyaivamevopagrahaM karoti / mU. (137) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA imAo paMca mahanavAo mahAnadIo
Page #1305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/137 uddiTThAo gaNiyAo vaMjiyAo aMtA mAsassa dukkhutto vA tikkhutto vA uttarittae vA saMtaritae vA / taM jahA- gaMgA jauNA saraU kosiyA mahI // vR- asya sambandhamAha[bhA. 5618] addANameva pagataM, tatya thale puvvavanniyA merA / jati ho tattha toyaM, tattha u suttaM imaM hoti // vR- anantarasUtre "chinnAvAesupaMthesu" iti vacanAd 'adhvA' mArga eva tAvat prakRtaH / tatra ca sthale gacchatAM 'pUrvavarNitA' prathamoddezake adhvasUtre bhaNitA maryAdA avadhAraNIyA / yatra tu mArge toyaM bhavati tadviSayavidhipratipAdakamidaM sUtraM bhavati || anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA'no kalpante' na yujyante, sUtre ekavacananirdezaH prAkRtatvAt, nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'imAH' pratyakSAsannAH paJca 'mahArNavAH' bahUdakatayA mahArNavakalpA mahAsamudragAminyo vA 'mahAnadyaH' garunimnagAH 'uddiSTAH' sAmAnyenAbhihitA yathA mahAnadya iti, gaNitA yathA pazJceti, 'vyaJjitAH' vyaktIkRtA yathA gaGgetyAdi, 'antara' madhye mAsasya dvikRtvo vA trikRtvo vA uttarItuM vA bAhujaGghAdinA santarItuM vA nAvAdinA / tadyathA gaGgA 1 yamunA 2 sarayU: 3 kozikA 4 mahI 5 / eSa sUtrArthaH // aSa bhASyakAraH kAnicid viSamapadAni vivRNoti [bhA. 5619] imAu ti suttauttA, uddiTTha nadIu gaNiya paMceva / gaMgAdi vaMjitAo, bahuodaga mahannavAto tU // -imA iti pratyakSavAcinA sarvanAmnA sUtroktA ucyante / uddiSTA nadya iti / gaNitAH paJceti / vyaJjitA gaGgAdibhiH padairvyaktIkRtAH / yAstu bahUdakAstA mahArNavA ucyante // kRtA viSamapadavyAkhyA bhASyakRtA / atha niyuktivistaraH[bhA. 5620] paMca gaNeNaM, sesA viu sUiyA mahAsalilA / tattha purA vihariMsu ya, na ya tAto kayAi sukkhati // vR- 'paJcAnAM' gaGgAdInAM grahaNena zeSA api yAH 'mahAsalilA:' bahUdakA avicchedavAhinyastAH sUcitA mantavyAH / syAd buddhiH kimarthaM gaGgAdInAM grahaNam ? ityAha- " tattha" ityAdi, yeSu viSayeSu gaGgAdayaH paJca mahAnadyo vahanti teSu purA sAdhavo vihRtavanto na ca tAH kadAcanApi zuSyanti atastAsAM grahaNam // [bhA. 5621] paMca parUvetUNaM nAvAsaMtArime 'u jaM jattha / uttaraNammi vi lahugA, tattha vi ANAiNo dosA || vR-paJcApi mahAnadIH prarUpya yA yAdhzI yatra viSaye tAM tathA varNayitvA prastutamabhidhAtavyam / taccedam-nIsantArimaM yatrodakaM tatra yat SaTkAyavirAdhanAmAtmavirAdhanAM vA prApnoti tanniSpannaM prAyazcittam / yatrApi jaGghAdinottaraNaM bhavati tatrApi caturlaghukAH, apizabdAt santaraNe'pi caturlaghu / 'tatrApi' uttaraNe AjJAdayo doSAH, kiM punaH santarame ? ityapizabdArthaH // tatra santaraNe tAvaddoSAnAha[bhA. 5622] anukaMpA paDinIyA, va hoja bahavo u paJcavAyA uu| etesi nANattaM vocchAmi ahAnupuvIe //
Page #1306
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 137, [bhA. 5622] 255 vR- anukampAdoSAH pratyanIkadoSA bahavo vA pratyapAyA nAvamArUDhAnAM bhavanti / eteSAM ca 'nAnAtvaM' vibhAgaM yathA''nupUrvyA vakSyAmi // tadevAha [ bhA. 5623] chubhaNaM jale thalAto, anne voyAritA chubhati sAhU / ThavaNaM va patthitAe, daThThe nAvaM va AnetI // vR - sAdhuM taraNArthinaM jJAtvA nauvANijo nAviko vA anukampayA nAvaM sthalAd jale prakSipet, ye vA pUrva nAvamAropitAstAnudake taTe vA avatArya sAdhUna prakSiped nAvamAropayedityarthaH, samprasthitAM vA nAvaM 'sAdhava uttariSyanti' iti kRtvA sthApayet sAdhUn vA dRSTvA parakUlAd nAvamAnayet // atra cAmI doSA: [ bhA. 5624 ] nAvita-sAdhupadoso, niyattaNa'cchaMtagA ya hariyAdI / jaM tena - sAvaehi va, pavahaNa annAe kiNaNaM vA // vR- ye beDikAyA avatAritAste nAvikasya vA sAdhUnAM vA upari pradveSaM gaccheyuH, yadvA te nivartamAnAH taTe vA tiSThanto haritAdInAM virAdhanAmanyadvA'dhikaraNaM yat kurvanti, yadvA stenazvApadebhya upadravaM prApnuvanti, avahantIM vA nAvaM yat pravayiSyanti, anyasyA vA nAvaH krayaNaM kariSyanti tanniSpannaM prAyazcittam / / parakUlAd nAvAnayane dRSTAntamAha[bhA. 5625] jagato muruMDI, nAvaM daGkaNa appaNA neti / kahigA jati akkhevA, tata lahugA maggaNA pacchA // kR- 'majjanagataH' snAnaM kurvan muruNDo rAjA sAdhUn dhSTvA nAvamAtmanA nayati, tato nAvArUDhaH sAdhuH kathikAH kathayituM lagnaH, yAvantazca tatrAvallakakSepAstAvanti caturlaghUni, pazcAcca sAdhUnAM mArgaNA tenAntaHpure dharmakathanArthaM kRtA ityakSarArthaH / bhAvArthastvayam - pADaliputte marUMDo rAyA gaMgAe nAvArUDhI udage hAyaMto abhiramai / sAhuNo parakUle pAsittA sayameva nAvaM neuMsAhuNo vilaggAvittA bhaNai kahaM kaheha jAva na uttarAmo / akkhevaNAikahAladdhijutto sAhU kaheumAraddho / tena kahiMtena akkhitto nAviyaM sanei-saNiyaM kaDDehi jeNa esa sAhU ciraM khei| sAhUNa kAraNe saNiyaM gacchaMtANaM jattiyA AvallakhevA tattiyA caulahu / uttintreNa rannA aMteure kahiyaM, jahAsuMdarAo kahAo taraGgavatyAdyAH kathayanti sAdhavaH / aMteuriyAM kougaM jAyaM / rAyANaM vibhavetijai te sAhuNo ihamANijjijja to amhe vi suNejjAmo / rannA gavesittA pavesiyA sAhuNo aMteure // tatra ca praviSTAnAmete doSAH - [bhA. 5626] sutta 'tthe palimaMtho, negA dosA ya nivagharapavese / saikaraNa koueNava, bhuttA 'bhuttANa gamanAdI / vR- sUtrA'rthayoH parimanthaH, smRtikaraNena kautukena ca bhuktA'bhuktAnAM pratigamanAdayo'neke doSA nRpagRhapraveze bhavanti // ete anukampAyAM doSA uktAH / atha pratyanIkatAyAM doSAnAha[mA. 5627] vubmaNa siMcaNa bolaNa, kaMbala-sabalA ya ghADitinimittaM / anusaTTA kAlagatA, nAgakumAresu uvavannA // - vAhanaM secanaM bolanaM vA pratyanIkena sAdhUnAM kriyate tatra sAmAnyena dRSTAnto'yam-mathurAyAM bhaNDIrayakSayAtrAyAM kambala-zabalI vRSabhau ghATikena mitreNa jinadAsasyAnApRcchayA vAhitau,
Page #1307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-4/137 tannimittaM saJjAtavairAgyau zrAvakeNAnuziSTau bhaktaM pratyAkhyAya kAlagatI nAgakumAreSUpapannau || tatastAbhyAM kiM kRtam ? ityAha [mA. 5628 ] vIravarassa bhagavato, nAvArUDhassa kAsi uvasaggaM / micchaddiTThi paraddho, kaMbala - sabalehiM tArio bhagavaM // vR- vIravarasya bhagavato nAvArUDhasya sudADho nAgakumAra upasargamakArSIt / tena midhyAdRSTinA prArabdho jale bolayituM kambala-zabalAbhyAM mocito bhagavAn / kthaankmaavshykaadvdhaarnniiym| evaM nAvArUDhasya sAdhorbolanAdikaM sambhavatIti // atha vAhanAdipadAni vyAcaSTe [bhA. 5629] sIsagatA vi na dukkhaM, kareha majjhaM ti evamavi vottuM / jA chumaMtu samudde, muMcati nAvaM vilaggesu // vR- 'siddhArthakA iva zirasi gatA api mama duHkhaM na kurutha' evamapyuktvA kazcit pratyanIko yadA sAdhavo nAvaM vilagnAstadA / nAvaM nadImukheSu muJcati yena samudre prakSipyante tatra patitAH klizyantAM mriyantAM ceti kRtvA / gataM vAhanam / atha secanaM bolanaM cAha [bhA. 5630] siMcati te uvahiM vA, te caiva jale chubheja uvadhiM vA / maraNovadhiniSpannaM, anesiga taNAdi tarapannaM // vR- nAviko'nyo vA pratyanIkastAn sAdhUnupadhiM vAsiJcati, tAneva sAdhUnupadhiM vA jale prakSipet, bolayedityarthaH / tatra cAtmavirAdhanAyAM maraNaniSpannam, upadhinAze upadhiniSpannam / yaccAneSaNIyamupadhiM grahISyanti tRNAni vA seviSyante tanniSpannaM sarvamapi prApnoti / tarapaNyaM vA sa mArgayet, adIyamAne ciraM nirundhyAt, dIyamAne'dhikaraNam // gatAH pratyanIkadoSAH / atha 'bahavaH pratyapAyAH' iti vyAcaSTe [bhA. 5631] saMghaTTaNA''yasiMcaNa, uvagaraNe paDaNaM saMjame dosA / sAvata tene tiNhegatara, virAdhanA saMjamA ''yAe // - trasAdInAM saGghaTTanA, jalena vA secanamupakaraNasyAtmano vA, patanaM vA, ete saMyame doSAH / zvApadakRtA stenakRtA vA AtmavirAdhanA / "tihegayara" tti anukampA - pratyanIkatAtadubhayAdirUpANAM trayANAmekatarasmin saMyamavirAdhanA''tmavirAdhanA ca bhavati / eSa saGgrahagAthAsamAsArthaH / / athainAmeva vivRNoti [ bhA. 5632] tasa - udaga-vaNe ghaTTaNa, siMcaNa loge a nAvi siMcaNatA / vuSmaNa uvadhA''tubhaye, magarAdi samuddatenA ya // vR- jalodbhavAnAM trasAnAm udakasya vA sevAlAdirUpasya vanaspatervA saGghaTTanaM bhavet / lokena nAvikena vA sAdhorupakaraNasya vA secanaM kriyeta / atisambAdhe vA upadherAtmanastadubhayasya vA stAdhe'stAdhe vA jale 'vumaNaM" bolanaM bhavati / makarAdayaH zvApadAH samudrastenAzca tatra bhaveyuH / idameva vyAcaSTe [bhA. 5633] ohAra-magarAdIyA, ghorA tattha u sAvayA / sarIrovAhimAdIyA, nAvAtenA ya katthaI // vR- ohAra - makarAdayaH 'tatra' nadyAM ghorAH zvApadA bhavanti / ohAraH- mastyavizeSaH, sa kila
Page #1308
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM-137, [bhA. 5633] 257 nAvamadhastale jalasya nyti|shriirhraa upadhiharAvA AdizabdAdubhayaharAvA naustenAH kutrApi bhaveyuH, etairAtmana upadhervA vinAze tnnisspnnNpraayshcittm||ath "tiNhegayara"ttipadaMvyAkhyAti[bhA.5634] sAMvaya tene ubhayaM, anukaMpAdI virAdhanA tinni| saMjama AubhayaM vA, uttara-nAvuttaraMte vA / / vR-zvApadAH 1 stenAH 2 zvApadA api stenA api 3 etat trayam / athavA anukampayA 1 pratyanIkatayAra anukampA-pratyanIkArthatayA vaa3|athvaa tisa virAdhanAH, tadyathA-saMyamavirAdhanA 1 AtmavirAdhanA 2 ubhayavirAdhanA vA 3 / yadi vA udakamavatarataH 1 nAvArUDhasya 2 nAva uttaratazceti / eteSAM trAyANAmekatarasmin bahavaH pratyapAyA bhavanti / / uktaM santaraNam / athottaraNamAha[mA.5635] uttaraNammiparuvite, uttaramANassa caulahU hoti / ANAiNo ya dosA, virAdhanA sNjmaa-''taae| uttaraNaM nAma-yadnAvaM vinA vakSyamANaiH saGghATTAdibhiH prakArairuttIryate, tasmitruttaraNe praslapite sati damabhidhIyate-yadi jatAdinA'pyuttarati tadA caturlaghu, AjJAdayazca doSAH, saMyamA''tmavirAdhanA ca bhavati // tasya cottaraNasyaite bhedAH[mA.5636] jaMghaddhA saMghaTTo, saMghaTuvari tu levo jA naabhii| tena paraM levovari, tuMboDuva naavvjesu|| . -yasmin jale uttaratAM pAdatalAdArabhya jAyA abruDati sa sngghH| tasyaiva samsya pari yAvad nAbhiretAvad yatra pravizati sa lepaH / tataH paraM nAbherAmyopari sarvamapi lepopari bhnnyte| tacca dvidhA-stAghamastAghaM ca / yatra nAsikA na bruDati tat stAgham, yatra tu nAsikA buDati tad astAgham / tacca tumboDupAdibhirnIvarjitairya uttIryate tad uttaraNaM mantavyam / tatrottaraNe ete sNymaa-''tmviraadhnaadossaaH|| [bhA.5637] saMghaTTaNA ya siMcaNa, uvagaraNe paDaNa saMjame dosaa| cikkhalla khANu kaMTaga, sAvata bhaya vubbhaNe AyA / / vR-lokena sAdhoH saTTanaM bhavet, sAdhurvA jalaM saTTayet, saGghaTanagrahaNAt paritApanamapadrAvaNaM casUcitam, eteSu kaaynissp-praayshcittm|prtyniikHsaadhumupdhiNvaasinycti, svayaMvA sAdhurAtmAnaM siJcet, sAdhorupakaraNasya jalepatanam, ete saMyame dossaaH|tthaa cikkhalleyanimajjati, jalamadhye vAcakSuraviSayatayAsthANunA kaNTakena vA yadvidhyate, makarAdizvApadabhayaMvA bhavati, nadIvAhena vA vAhanam, eSA sarvA'pyAtmavirAdhanA / / mU. (138) aha puna evaM jANijjA-eravai kuNAlAe jatya cakkiyA egaM pAyaMjale kiccA egaM pAyaM thale kiccA evaNhaM kappai aMto mAsassa dukkhutto vA tikkhutto vA uttarittae vA saMtarittae vA; evaM no cakkiyA evaNhaM no kappai aMto mAsassa dukkhutto vA tikkhutto vA uttarittae vA saMtarittae vA // vR-atha punarevaMjAnIyAt-airAvatI nAma nadI kuNAlAyA nagaryA samIpejaGghArddhapramANenodvedhena | 2017
Page #1309
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/138 vahati tasyAmanyayAM vA yatraivaM "cakkiyA" zaknuyAt uttarItumiti zeSaH / kayam ? ityAha-eka pAdaM jale kRtvA ekaM pAdaM 'sthale' AkAze kRtvA, "evaNha"miti vAkyAlaGkAre, yatrottarItuM zaknuyAt tatra kalpate antarmAsasya dvikRtvo vA trikRtvo vA 'uttarItuM' layituM santarItuM vA' bhUyaH pratyAgantum / yatra punarevamuttarItuM na zaknuyAt tatra no kalpate antarmAsasya dvikRtvo vA trikRtvo vA uttarItuMvA santarItuM vA iti sUtrArtha ||ath bhASyakRd viSamapadAni vyAcaSTe[bhA.5638] eravai jamhi cakkiya, jala-thalakaraNe imaM tu naannttN| . ego jalammi ego, thalammi ihiNthlaa''gaasN|| kRairAvatInAma nadI, ysyaaNjl-sthlyoHpaadkrnnenotriituNshkym| idameva cAtra nAnAtvamyatpUrvasUtroktAsu mahAnadISu mAsAntauM trIn vA vArAn uttarItuM na kalpate, asyAM tu klpte| yacAtra ekojale ekazca pAdaH sthale' ityuktaM tad iha sthalamAkAzamucyate // [bhA.5639] eravai kuNAlAe, vitthinnA addhajoaNaM vhti| kappati tattha aputre, gaMtuMjA verisI annA // -airAvatI nadI kuNAlAnagaryAadUre'rddhayojanaMvistIrNA vahati, sAcodvedhena jalArddhapramANA, tatra Rtubaddhe kAle mAsakalpe apUrNe trikRtvo bhikSAgrahaNa-lepAnayanAdau kArye yatanayA gantuM kalpate |yaa vA IzI anyA'pi nadI tasyAmapi trikRtvo gntuNklpte| kRtA viSamapadavyAkhyA bhASyakRtA / sampratiniyuktivistaraH[bhA.5640] saMkama thale yanothala, pAsANajaleya vAlugajale y| suddhadagapaMkamIse, paritta'naMte tasA ceva / / nadImuttaratastrayaH panthAnaH, tadyathA-saGkramaH 1sthalaM 2nosthlN3c|ttrydekaanggikaadinaa saGkrameNa gamyate sa saGkramaH / sthalaM nAma-nadyAH kUparaNa varaNena vA yad nadIjalaM parihatya gmyte|nosthlN caturvidham-pASANajalaM vAlukAjalaM zuddhodakaM pakamizrajalam / eteSu caturvapi gacchatAM yathAsambhavaMparIttA-'nanatakAyAstrasAzca virAdhanAM prApnuvanti / / tayA[bhA.5641] udae cikkhalla parita-'naMtakAiga tase ta miiset| akaMtamaNakate, saMjoe hoti appvhuN| kR-udake cikkhallAdikaH pRthivIkAyaH vanaspatayazcaparIttakAyikAanantakAyikA vAtrasAzca dvIndriyAdayo bhaveyuH / ete ca sarve'pi yathAsambhavaM mizrA sacittA vA AkrAntA anAkrAntA vA sthirAasthirAvAsapratyapAyA niSpratyapAyAvA bhveyuH|etessucbhvH sNyogaaupyujyvktvyaaH| teSu yatrAlpabahutvaM bhavati, alpatarAH saMyamA-''tmavirAdhanAdoSA bahavazca guNA bhavantItyarthaH tatra kAraNe samutpanne gantavyam ||ytrc saGkramo bhavati tatrAmI bhaGgavikalpA bhaveyuH[bhA.5642] egaMgiya cala thira pArisADi sAlaMba vaji sbhe| . paDipakkhesuta gamanaM, tajAtiyare va sNddevaa| vR-saGkrama ekAziko vA syAdanekAGgiko vA / ekAGgikaHnya ekena phalakAdinA kRtaH, anekADikaH-anekaphalakAdinirmitaH / atraikAviDenagantavyaM nAnekAhikena, evaM sthireNanaca calena,aparizATinAnaparizATinA, sAlambenagantavyaMna varjitana nirAlambenetyarthaH / sAlambo'pi
Page #1310
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 138, [bhA. 5642 ] 259 dvidhA - ekataH sAlambo dvidhA sAlambazca / pUrva dvidhA sAlambena, tata ekataH sAlambenApi tathA nirbhayena gantavyaM na sabhayena / ata evAha "paDipakkhesuyagamaNaM" ti anekAGgika-cala-parizATinirAlamba-samayAkhyAnAM paJcAnAM padAnAM ye ekAGgikAdayaH pratipakSAsteSu gamanaM kartavyam / atra paJcabhi padairdvAtriMzad bhaGgAH- ekAGgikaH sthiro'parizATI sAlambo nirbhaya ityAdi / eSu prathamo bhaGgaH zuddhaH zeSA azuddhAH, teSvapi bahuguNareSu gamanaM yatanA ca kartavyA / saNDevakA api saGkramabheda eva, ata Aha-tajjAtakAH 'itare vA' athajjAtakAH saNDevakA bhaveyuH / tatraiva jAtAstajjAtAH zilAdayaH, anyataH sthAnAdAnIya sthApitA atajjAtAH iTTAlakAdayaH / teSvapi cA 'calASSkrAntA 'nA-krAntAdayo bhedAH kartavyAH / uktaH saGkramaH / atha sthalamAha [bhA. 5643 ] nidakoppara varaNeNa va, thalamudayaM nothalaM tu taM cauhA / uvalajala vAlugajalaM, suddhamahI paMkamudagaM ca // - nadyA AkuNTitakUrparAkAraM valanaM nadIkUrparamucyate / jalopari kapATAni muktvA pAlibandhaH kriyate sa varaNa ucyate / etAbhyAM yadudakaMparihatya gamyate tat sthalaM draSTavyam / atha nosthalaM tat caturvidham- 'upalajalam' adhaH pASANA upari jalaM 1 'vAlukAjalam' adho vAlukA upari pAnIyaM 2 'zuddhodakaM' adhaH zuddhA mahI upari jalaM 3 'paGkodakaM' adhaH kardama upari jalam 4 // paGkodakasya cAmUni vidhAnAni [ bhA. 5644 ] lattagapahe ya khulae, taha'ddhajaMghAe jAnuuvariM ca / leve ya levauvariM, akaMtAdI u saMjogA || kR- yAvanmAtramalaktakena pAdo rajyate tAvanmAtro yatra pathi kardamaH sa lattakapathaH / khulakamAtraHpAdaghuNTakapramANaH / arddhajaGghAmAtraH jaGghAddhaM yAvad bhavati / 'jAnUpari' jAnumAtraM yAvadU bhavati / 'lepaH' nAbhipramANaH / tata Urdhva sarvo'pi lepopari / ete sarve'pi kardamaprakArAH / caturvidhe norathale kardame cAkrAntA 'nAkrAnta-samaya-nirbhayAdayaH saMyogA yathAsambhavaM vaktavyAH / amunA doSeNa yuktaH panthAH parihartavyaH // [ mA. 5645 ] jo viya hota'kaMto, hariyAdi- etehi caiva parihIno / tena vi tu na gaMtavvaM, jattha avAyA ime hoMti // vR-yo'pi ca panthAH 'AkrAntaH' daramalito haritAdimistrasaizca parihINo bhavati tenApi na gantavyam / yatra amI apAyA bhavanti // [pA. 5646 ] girinadi punnA vAlA 'hi-kaMTagA dUrapAramAvattA / cikkhalla kallugANi ya, gArA sevAla uvalAya // dR-yatra pathi girinadI 'pUrNA' tIvravegA vahati, makarAdayo vyAlA ahayo vA yatra jalamadhye bhavanat, kaNTakA vA pUreNAnItAH, dUrapAram AvartabahulaM vA jalaM bhavet, cikkhallo vA nadISu tAzo yatra pAdo nimajjati, 'kallukAH' gAthAyAMnapuMsakatvaM prAkRtatvAt pASANeSu dvIndriyajAtivizeSA . bhavanti te pAdI chedayanti, 'gArA' pASANazRGgikAH, 'sevAlaH ' prasiddhaH 'upalAH' chinnapASANAH emirapAyairvarjitena pUrvaM sthalena gantavyam, tadabhAve saGkrameNa, tadabhAve nosthalenApi // tatra caturvidhe nosthale pUrvamamunA gantavyam
Page #1311
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 bRhatkalpa - chedasUtram -3-4/138 [bhA. 5647] uvalajaleNa tu puvvaM, akkaMta- niraDAeNa gaMtavvaM / tassa'sati anakaMte, niraJcaeNaM tu gaMtavvaM // vR- upalajale kardamo na bhavati, sthirasaMhananaM ca tad dbhavati, ataH pUrvaM tena 'AkrAnta niratyena' kSutra- niSpratyapAyena gantavyam / tasyAbhAve anAkrAnta-niratyayenApi gantavyam // bhA (5648 ] emeva sesaesu vi, sigatajalAdIhi hoti saMjogA / paMka mahusitya lattaga, khula'ddhajaMghA ya jaMghAya // vR- upalAd vAlukA alpasaMhananA, tata upalajalAbhAve vAlukAjalena gantavyam / vAlukAyAH zuddhapRthivI svalpatarasaMhananA, tato vAlukAjalAnantaraM zuddhodakena gamyate / teSvapi sikatAjalAdiSu zeSapadeSu 'evameva' prAgvad AkrAntA 'nAkrAntAdayaH saMyogA bhavanti / paGkajalaM bahupratyapAyam, ataH sarveSAmupalajalAdInAmabhAve tena gamyate / sa ca yaH 'madhusikthAkRti' kramatalayoreva kevalaM lagati yo vA alaktakamAtrastena pUrvaM gamyate, pazcAt khulakamAtreNa, pazcAdarddhajaGghAmAtreNa, tato jaGghAmAtreNa jAnupramANenetyarthaH // yastu jAnupramANAdupari paGkastena na gantavyam, yata Aha[ bhA. 5649 ] aDDhorutamittAto, jo khalu uvariM tu kaddamo hoti / kaMTAdijaDho vi ya so, atthAhajalaM va sAvAyaM // vR- 'addharukamAtrAd' jAnupramANAdupari yaH kardamo bhavati sa kaNTakAdyapAyavarjito'pyastAdhajalamiva gantumazakyatvAt sApAyo mantavyaH / eSa vidhiH sarvo'pi saccittapRthivyAmaktaH / athAcittapRthivyAM tamevAha [mA. 5650 ] jattha acittA puDhavI, tahiyaM Au-tarujIvasaMjogA / joniparitta - thirehi ya, akaMta-niracaehiM ca / / vR-yatra pRthivI acittA tatrApkAyajIvAnAM tarujIvAnAM ca saMyogAH kartavyAH / tadyathA pRthivI sarvatrApyacittA kimapkAyena gacchatu ? kiM vA vanaspatinA ? ucyate - apkAye niyamAd vanaspatirasti tasmAt tena mA gAt, vanaspatinA gacchatu, tatrApi parIttayonikena sthirasaMhananena AkrAntena niratyayena ca niSpratyapAyena / atra SoDaza bhaGgAH, tadyathA- pratyekayonikaH sthira AkrAnto nipratyapAyaH, eSa prathamo bhaGgaH, sapratyapAyena dvitIyaH, anAkrAnte'pyevameva dvau vikalpI, evaM sthire catvAro vikalpAH labdhAH, asthire'pyevaM catvAraH, ete pratyekayonikenASTI bhaGgA labdhAH, anantayonike'pyevamevASTau labhyante, evaM sarvasaGkhyayA vanaspatikAye parIttAdibhiH padaiH SoDaza bhaGgA bhavanti // athApkAyasya trasAnAM ca saMyogAnAha [ bhA. 5651] emeva ya saMjogA, udagassa cauvvihehi tu tasehiM / akkaMta-thirasarIre - ciracaehi tu gaMtavvaM // vR- caturvidhAstrasAH- dvIndriyAstrandriyAzcaturindrayAH paJcendriyAzceti / etaizcaturvidhairapi trasairAkrAntAdibhiH padairevameva udakena saha saMyogAH kAryA, tadyathA - AkrAntAH sthirA nipratyapAyAH 1 AkrAntAH sthirAH sapratyapAyAH 2 evaM tribhiH padairaSTI bhaGgA bhavanti, ete ca dvIndriyAdiSu caturSvapi pratyekamaSTAvaSTau labhyante, jAtA bhaGgakAnAM dvAtriMzat / atha sAntaranirantaravikalpavivakSA kriyate tatazcatuHSaSTiH saMyogA uttiSThante / atra cAkrAnta-sthirazarIraniratyayaiH sAntaraistrasairgantavyaM
Page #1312
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 138, [ bhA. 5651] nAkAyena // [ bhA. 5652 ] teU - bAuvihUNA, evaM sesA vi savvasaMjogA / udagassa u kAyavvA, jena' higAro ihaM udae / vR- 'tejo- vAyukAyayorgamane na sambhavati' iti kRtvA tejo- vAyuvihInA evaM zeSA api saMyogAH sarve'pi kartavyAH / tatrApkAyasya vanaspatinA trasaizca saha bhaGgakA uktAH, atha vanaspati-trasAnAM dvikasaMyogena bhaGgA ucyante kiM vanaspatI gamyatAm ? uta traseSu ? ucyate- traseSu sAntareSu gantavyam, punarvanaspatI, tatra hi niyamena trasA bhaveyuH / Aha ca nizIthacUrNikRt puvvaM tasesu thirAisu gaMtavvaM, jato vane vi niyamA tasA asthi / pRthivyapkAya vanaspatitrayasambhave katamena gamyatAm ? ucyate pUrvaM pRthivIkAyena, tato vanaspatinA, tato'pkAyenApi / pRthivyudaka vanaspatitrasalakSaNacatuSkasaMyogasambhave kathamena gantavyam ? ucyate- pUrvamacittapRthivyAM praviralatraseSu, tataH sacittapRthivyAm, tato vanaspatinA, tato'pkAyenApi gamyam / evamiha bahubhaGgavistare bIjamAtramidamuktam / haca udakapadamamuJcatA ye bhaGgAH prApyante te kartavyAH, yeneha sUtre udakasyAdhikAraH / zeSAstu vineyavyutpAdanArthamabhihitAH // "aMto mAsassa dukkhutto vA" ityAdi sUtraM vyAkhyAti [ bhA. 5653 ] eravai jatya cakkiya, tArisae na uvahammatI khettaM / paDisiddhaM uttaraNaM, puntrAsati khetta'NunnAyaM // 261 vR- yA erAvatI nadI kuNAlAjanapade yojanArddhavistIrNA jaGghArddhamAnamudakaM vahati tasyAH kecit pradezAH zuSkA na tatrodakamasti tAmuttIrya yadi bhikSAcaryAM gamyate tadA Rtubaddhe traya udakasaGghaTTAH, te ca gatA ''gatena SaD bhavanti; varSAsu sapta dakasaGghaTTAH, te ca gatA ''gatena caturdaza bhavanti / evamIddaze saGghaTTapramANe kSetraM nopahanyate, ita ekenApyike saGghaTTe upahanyate / anyatrApi yatrAdhikatarAH saGghaTTAstatrottaraNaM pratiSiddham / pUrNe mAsakalpe varSAvAse vA yadyanuttIrNAnAmaparaM mAsakalpaprAyogyaM kSetramasti tato nottaraNIyam / athAnuttIrNAnAmanyat kSetraM nAsti tato'sati kSetre uttaraNamanujJAtam / idameva vyAcaSTe [ bhA. 5654 ] satta u vAsAsu bhave, dagaghaTTA tinni hoMti uDubaddhe / je tu na haNaMti khettaM, bhikkhAyariyaM va na haNaMti // vR- saptodakasaGghaTTA varSAsu trayaH zaGkhaTTA Rtuddhe bhavanti etAvantaH kSetraM nopaghnanti, na vA bhikSAcaryAmupaghnanti // [ bhA. 5655 ] jaha kAraNammi putre, aMto taha kAraNammi asivAdI / uvahissa gahaNa liMpaNa, nAvoyaga taM pi jataNAe / - yathA kAraNe pUrNe mAsakalpe varSAvAse vA'parakSetrAbhAve dRSTamuttaraNaM tathA mAsasyAntarapyazivAdibhikAraNairupadhervA grahaNArthaM lepasyAnayanArthaM vA uttaraNIyam / kAraNe yatra nAvA'pyudakaM tIryate tatrApi yatanayA santaraNIyam / tatra cAyaM vidhi [mA. 5656 ] nAva thala levaheTThA, levo vA uvari eva levassa donnI divaDDameka, addhaM nAvAe parihAtI //
Page #1313
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/138 -atra pUrvAddha-pazcAddhapadAnAM yathAsakyena yojanA-nAvuttaraNasthAnAd yadi ve yojane vakra sthalena gamyate tena gantavyaM na ca naurAroDhavyA, "levahiTTa"tti lepasyAdhastAd dakasaTTena yadi sArddhayojanaparirayeNa gamyate tatastatra gamyatAM na ca nAvamadhirohet, evaM yojanaparyAhAreNa lepena gacchatu mA ca nAvamadhiruhat, arddhayojanaparyavahAreNa lepopariNA gacchet na ca nAvamadhiroheta; evaM nAvuttaraNasthAnAt sthalAdiSu yojanadvayAdikaM parihIyate / evameva lepoparisthAnAta sArddhayojanaparihAreNasthalena, ekayojanaparirayeNa sADena, arddhayojanaparihAreNavAlepenagamyatAM nclepoprinnaa| lepottaraNasthAnAdekayojanaparyavahAreNasthalena, arddhayojanaparihAreNavAsakaTTena . gantavyaM na lepena / sATTottaraNasthAnAdar3ayojanaparyavahAreNa sthalenagamyatAMnaca stttten| eteSAM parihAraparimANAnAmabhAve nAvA lepopariNA lepena saraTena vA gamyate na kazciddoSaH / / atra "nAva thala"tti padaM vyAcaSTe[bhA.5657] dojoyaNAiMgaMtuM, jahiyaM gammatithaleNa tena ve| mAya durUhe nAvaM, tatthAvAyA bahU vuttA / / -dveyojanegatvA yatrasthalena gamyatetenapathAvrajemAca nAkmArohatAyatastatrabahavo'pAyAH puurvmevoktaaH| kAraNeta tatrApi gmyte|| tatra saTTe gacchatAMtAvad yatanAmAha[bhA.5658] thalasaMkamaNe jayaNA, paloyaNA pucchiUNa uttrnnN| paripucchiUNa gamanaM, jati paMtho tena jtnaae|| vR-sthalasaGkramaNe yatanA kAryA, ekaMpAdaM jale ekaMca pAdaM sthale kuryAdityarthaH / pralokanA nAma-lokamuttarantaM pralokayati, yasmin pArve jakArddhamAtramudakaM tatra gacchati / athottarato na pazyati tataH prAtipathikamanyaM vA pRcchati, tato yatra nIcataramudakaM tatrottaraNaM vidheyam / "paripucchiUNa" ityAdi, yadi tasyodakasya parihAreNa panthA vidyate tadAtaM parityajya yatanayA tena gantavyam / / atha sthalapathe'mI doSA bhaveyuH[bhA.5659] samudAnaM paMtho vA, vasahI vA thalapaNa jati nthi| sAvata-tenabhayaM vA, saMghadeNaM tato gcche|| vR-'samudAnaM bhikSA tatra nAsti, sthalapatha eva vA nAsta, vasatirvA sthalapathe yadi na samasti, zrAvapabhayaM stenabhayaM vA tatra vidyate tataH sthalapathaM muktvA sabaTTena prathamato gacchet, tadabhAve lepena / tatreyaM yatanA[bhA.5660] nibhaye gArasthINaM, tumaggato colpttttmusaare| sabhae atthagdhe vA, uttinnesuMdhanaM paDheM // vR- yadi sa sAdhurmUhisArthasahAyastata udakasamIpaM gatvorddhakAyaM mukhavastrikayA'ghaHkAyaM rajoharaNena pramAjyorpakaraNamekataH kRtvA yadi nirbhayaM-caurabhayaM nAsti tato gRhasthAnAM 'mArgataH' sarvapazcAdudakamavatarati / yathA yathA coNDamuNDataraM jalamavagAhate tathA tathoparyupari colapaTTakamutsArayed yena na tImyate / atha tatra sabhayam astAcaM vAjalaM tato yadA kiyanto'pi gRhasthA agrato'vatIrNAstadA madhye sAdhunA'vataraNIyam colapaTTakaM ca 'ghana' dRDhaM baghnIyAt / / etena vidhinottIrNasya yadi copaTTako'nyadvA kiJcidupakaraNajAtaM tImitaM tadA'yaM vidhiH
Page #1314
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 4, mUlaM- 138, [bhA. 5661] [bhA. 5661 ] dagatIre vA ciTTe, niSpagalo jAva colapaTTI tu / sabhae palaMbamANaM, gacchati kAraNa aphusaMto // 263 vR- 'dakatIre' snigdhapRthivyAmapkAyarakSaNArthaM tAvat tiSThet yAvat gholapaTTako'nyadvopakaraNaM niSpragalaM bhavati / atha tatra tiSThataH samayaM tataH pragalantameva taM colapaTTakaM kAyenAspRzan bAhAyAM pralambamAnaM nayan gacchati / yatra sArthavirahita ekAkI samuttarati tatrAyaM vidhiH [bhA. 5662 ] asai gihi nAliyAe, ANakkheuM puno vi paDiyaraNaM / egAbhogaM ca kare, uvakaramaM leva uvariM vA // vR-gRhiNAmabhAve sarvopakaraNamavataraNatIre muktvA nAlikAM- AtmapramANAt caturaGgulAtiriktAM yaSTiM gRhItvA tayA "AnakkheuM" astAghatAmanumIya paratIrAt punarapi jale praticaraNaM karoti, pratyAgacchatItyarthaH; Agatya ca tadupakaraNamekAbhogaM karoti, ekatra niyantrayatItyarthaH tatastad gRhItvA tena parIkSitajalapathenottarati / eSa lepe lepoparau vA vidhiruktaH // atha nAvaM yaiH kAraNairAroheta tAni darzayati [bhA. 5663] biiyapaya tena sAvaya, bhikkhevA kAraNe va aagaaddhe| kajuvahi magara chumaNa, nAvodaga taM pi jatanAe / vR-dvitIyapadamatrocyate - sthala-saGghaTTAdipatheSu zarIropadhistenAH siMhAdayo vA zvApadA bhaveyuH, maikSaM vA na labhyate, AgADhaM vA kAraNam-ahidaSTa viSa-visUcikAdikaM bhavet tatra tvaritamauSadhAnyAnetavyAni, kulAdikAryaM vA akSepeNa karaNIyamupasthitam, upadherutpAdanArthaM vA gantavyam, lepe lepoparI vA makarabhayaM tato nAvamArohet / tat ca prathamamevopakaraNamekAbhogaM kuryAt / kutaH ? ityAha- "chummaNa "tti kadAcit pratyanIkena udake prakSipyeta, tata ekAbhogakRteSu bhAjaneSu vilagnastaratIti / "nAvodaga taM pi jayaNAe "tti yadi balAbhiyogena nAvudakasyotsecApanaM kAryate tadA tadapi yatanayA kartavyam // kathaM punarekAbhogamupakaraNaM karoti ? ityAha [ bhA. 5664 ] purato duruhaNamegato, paDilehA puvva paccha samagaM vA / sIse maggato majhe, bitiyaM uvakaraNa jayaNAe / vR- gRhiNAM purata upakaraNaM na pratyupekSate, na vA ekAbhogaM karoti / "duruhaNa"tti nAvamAro dukAmena ekAntamapakramyopakaraNaM pratyupekSaNIyam / "paDileha "tti tato'dhaH kAyaM rajoharaNena uparikAyaM mukhAnantakena pramRjya bhAjanAnyekatra badhnAti teSAmupariSTAdupadhiM suniyantritaM karoti / "puvva paccha samagaM va" tti kiM gRhibhyaH pUrvamAroDhavyam ? uta pazcAt ? utAho sabhakam ? atrottaram - yadi bhadrakA nAvikAdayo yadi ca sthirA naurna dolAyate tataH pUrvamAroDhavyam; atha prAntAH tataH pUrvaM nAruhyate, mA 'amaGgalam' iti kRtvA pradveSaM gaman teSAM prAntAnAM bhAvaM jJAtvA samakaM pazcAdvA ArohaNIyam / "sIse"tti nAvaH zirasi na sthAtavyam, devatAsthAnaM taditi kRtvA ; mArgato'pi na sthAtavyam, niryAmakastattara tiSThatIti kRtvA; madhye'pi yatra kUpakasthAnaM tatra na sthAtavyam, tad muktvA yad aparaM madhye sthAnaM tatra sveyam / atha madhye nAsti sthAnaM tataH zirasi pRSThato vA yatra te sthApayanti tatra nirAbAdhe sthIyate / sAkAraM saktaM pratyAkhyAya namaskAraparastiSThati / uttarannapi na pUrvamuttarati na vA pazcAt kintu madhye uttarati / sAropadhizca pUrvamevAlpasAgArikaH
Page #1315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 bRhatkalpa-chedasUtram -3-4/138 kriyate, yad antaprAntaM cIvaraM tat prAvRNoti / yadi ca tarapaNyaM nAviko mArgayati tadA dharmakathA'nuziSTizca kriyate / atha na muJcati tato dvitIyapade yad antaprAntamupakaraNaM tadyatanayA dAtavyam / atha tad necchati niruNaddhi vA tato'nukampayA yadi anyo dadAti tadA na vAraNIyaH / mU. (139) se taNesu vA taNapuMjesu vA palAlesu vA palAlapuMjesu vA appaMDesu appapANesu appabIesu appahariesu appussesu apyuttiMga-paNaga-dagamaTTiya-makkaDagasaMtANaesu ahesavaNamAyAe no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA tahappagAre uvassae hemaMtagimhAsu vatthae / mU. (140) se taNesu vA jAva saMtANaesu uppiMsavaNamAyAe kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA tahappagAre uvassae hemaMta- gimhAsu vatthae / mU. (141) se taNesu vA jAva saMtANaesu aherayaNImukkamauDesu no kappai niggaMdhANa vA niggaMthINa vA tahampagAre uvassae vAsAvAsaM vatyae / mU. (142) se taNesu vA jAva saMtANaesu uppirayaNImukkamauDesu kappai niggaMthANa ya niggaMthINa ya tahappagAre uvassae vAsAvAsaM vatthae / vR- asya sUtracatuSTayasya sambandhamAha [ bhA. 5665 ] addhANAto nilayaM, urviti tahiyaM tu do ime suttA / tattha vi uDummi paDhamaM, uDummi dUijaNA jenaM // bR- pUrvasUtre 'adhvA' jalapayalakSaNaH prakRtastata uttIrNA 'nilayam' upAzrayamupAgacchanti / tadviSaye ca Rtubaddha-varSAvAsayoH pratyekamime dve sUtre Arabhyete / tatrApi prathamaM sUtradvayamRtubaddhaviSayaM dviyaM varSAvAsaviSayam / kutaH ? ityAha-Rtubaddheyena kAraNena "dUijaNA" vihAro bhavate navarSAvAse, pUrvasUtre ca vihAro'dhikRtaH, ataH sambandhAnulomyena pUrvamRtubaddhasUtradvayaM tato varSAvAsasUtradvayamiti / [bhA. 5666 ] ahavA addhANavihI, vutto vasahIvihiM imaM bhaNaI / sAvI puvvaM vuttA, iha u pamANaM duviha kAle // bR- athavA'dhvani vidhiH pUrvasUtre uktaH, imaM tu parastutasUtre vasatividhiM bhaNati / sA'pi ca vasati 'pUrva' prathamoddezakAdiSvanekazaH proktA, iha tu 'dvividhe'pi' Rtubaddha-varSAvAsalakSaNe kAle tasyAH pramANamucyate / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- atha tRNeSu vA tRNapuJjeSu vA palAleSu vA palAlapuJjeSu vA alpANDeSu alpapraNANeSu / iha aNDakAni pipIlikAdInAm, prANAH- dvIndriyAdayaH, bIjam - anaGkuritam, tadevAGkuritodbhinnaM haritam, avazyAyaH snehaH, uttiGgakITikAnagaram, panakaH paJcavarNa-sAGkuro'naGkuro vA'nantavanaspativizeSaH, dakamRttikA sacitto mizro vA kardamaH, markaTakaH - kolikastasya santAnakaM-jAlakam / alpazabdazceha sarvatrAbhAvacanaH, tato'NDarahiteSu prANarahiteSu ityAdi mantavyam / "ahesavaNamAyAe" tti "adhaH zravaNamAtrayA zravaNayoradhastAd yatra chAdanatRNAdIni bhavanti tathAprakAre upAzraye no kalpate nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA hemanta grISmeSu vastum, aSTAvRtubaddhamAsAnityarthaH // - evaM pratiSedhasUtramabhidhAya prapaJcitajJavineyAnugrahArthaM vidhisUtramAha- atha tRNeSu vA yAvadalpa0 santAnakeSu uparizravaNamAtrayA yukteSu tathAvidhopAzraye kalpate hemanta - grISmeSu vastum / / evamRtubaddhasUtradvayaM vyAkhyAtam / atha varSAvAsasUtradvayaM vyAkhyAyate - atha tRNeSu vAtRNaputreSu
Page #1316
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 4, mUlaM - 142 [bhA. 5666 ] 265 vAyAvadalpa- santAnakeSu "adherayaNImukkamauDesu 'tti aJjalimukulitaM bAhudvayamucchritaM bhukuTa ucyate sa ca hastadvayapramANaH / yadAha bRhadbhASyakRt mauDo puna dorayaNI, pamANato hoi hUmuNeyavvo / ranibhyAM hastAbhyAM muktAbhyAM ucchritAbhyAM yo nirmito mukuTaH sa ratnimuktamukuTaH / etAvatpramANamadhastAdupari ca yatrAntarAlaM na prApyate teSvaghoranimuktamukuTeSu tRNAdiSu na kalpate varSAvAse vastum // atha tRNeSu vA yAvadalpa 0 santAnakeSu upariranimuktamukuTeSu yathoktapramANeSu mukuToparivartiSu saMstArake niviSTasya sAdhorarthatRtIyahastAdyapAntarAlayukteSvityarthaH / IdRzyAM vasatau kalpate varSAvAse vastumiti sUtracatuSTayArthaH // atha bhASyakAraH prathamasUtraM vivarISurAha[ bhA. 5667 ] taNagahaNA''rannataNA, sAmagamAdI u sUiyA savve / sAlImAti palAlA, puMjA puna maMDavesu katA // vR-tRNagrahaNAd AraNyakAni zyAmAkAdIni sarvANyapi tRNAni sUcitAni / palAlagrahaNena zAlyAdIni palAlAni gRhItAni / puJjaH punastRNAnAM palAlAnAM vA uparimaNDapeSu kRtA bhavanti / yeSu hi dezeSu svalpAni tRNAni teSu puJjarUpatayA tAni maNDapeSu saGgRhyante, adhastAdbhUmau sthApitAni mA vinazyeyuriti kRtvA // [ bhA. 5668 ] puMjA u jahiM dese, appappANA ya hoMti emAdI / appa tiga paMca satta ya etena ya vaccatI suttaM // vR- evaM yatra deze maNDapeSu puJjAH kRtA bhavanti tatra vivakSitAyAM vasatau te puJja alpaprANA alpabIjA evamAdivizeSayuktA bhaveyuH, atra kasyApyevaM buddhi syAt- alpAH prANAstrayaH paJca sapta vA mantavyAH, ata Aha-na 'etena' paroktenAbhiprAyeNa sUtraM vrajati, kiM tarhi ? alpazabdo'trAbhAvavAcako draSTavyaH, prANAdayasteSu na santIti bhAvaH / atra paraH prAhavattavvA u apANA, baMdhanulomeNimaM kayaM suttaM / pANAdimAdiesuM, ThaMte saTTANapacchittaM // [bhA. 5669] ghR-yadi abhAvArtho'lpazabdastata evaM sUtrAlApakA vaktavyAH- "apAnesu abIesu ahariesu" ityAdi / gururAha-bandhAnulomyenetthaM sUtraM kRtam "appapAnesu" ityAdi, evaMvidho hi pAThaH sulalitaH sukhenaivoccarituM zakyate / yadi punarddhA trayaH paJca vA dvIndriyAdayaH prANina AdizabdAdaNDAdIni vA yatra bhavanti tatra tiSThanti tatasteSAM virAdhanAyAM svasthAnaprAyazcittaM draSTavyam // kathaM punaralpazabdo'bhAve vartate ? tata Aha [bhA. 5670] dhovammi abhAvammiya, viniogo hoti appasaddassa / thove u appamANo, appAsI appaniddoya // - stoke'bhAve ca alpazabdasya 'viniyogaH' vyApAro bhavati / tatra stokArthavAcako yathAalpamAno alpAzI alpanidro'yam // abhAvavAcako yathA [ bhA. 5671] nissatatassa u loe, abhihANaM hoi appasatto tti / louttare viseso, appAhAro tuaTTijA / / vR-yaH kila nisattvaH puruSastasya loke'lpasattvo'yamityabhidhAnaM bhavati / lokottare'pyayaM vizeSaH samasti, yathA- alpAhAro bhaved alpaM ca tvagvartayet / abhAve'pi dRzyate, yathA- "appAyaMke"
Page #1317
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 vRhatkalpa-chedasUtram -3-4/142 nIroga ityarthaH ||ath bIjAdiyukteSu tiSThatAM prAyazcittamAha[bhA.5672] biya-maTTiyAsu lahugA, harie lahugA va hoti gurugaavaa| pAnuttiMga-daesuM, lahugA panae gurU curo|| vR-bIja-mRttikAyukteSu tRNAdiSu tiSThatAM caturlaghukAH |hritessu pratyekeSu caturlaghu, ananteSu caturguru / prANeSu-dvIndriyAdiSu attigodakayozcaturladhu / panake cturgurvH|| uktaH suutraarthH| atha niyuktivistaraH[bhA.5673] savaNapamANA vasahI, adhiThate caulahuMca aannaadii| micchatta avAuDa paDileha vAya sANe ya vAle y|| vR.zravaNapramANA vasatiH karNayoradhastAt tRNAdiyuktA ya bhavati tasyAmadhaHzravaNamAtrAyAM tiSThatazcaturlaghu, AjJAdayazca doSA mithyAtvaM cabavati / katham ? iti ced ityAha-yeSAM sAdhUnAM sAgArikamapAvRtaM vaikriyaM vAtAnpravizatodRSTvAloko brUyAt-aho! hIpracchAdanamapi tIrthakareNa nAnujJAtam, lajjAmayazcapuruSa-striyoralakAraH, tanUnamasarvajJa evAsI; evaM mithyAtvagamanaM bhvet| "paDileha"tti uparyapratyupekSite zIrSamAsphiTati, tatra praannviraadhnaanisspnnm| avanatAnAM ca pravizatAM nirgacchatAM ca kaTI pRSThaM vA vAtena gRhyte| avanatasya ca pravizataH sAgArikaMlambamAnaM pRSThataH zvAno mArjAro vA troTayet / "vAle ya" ti upari sIrSe AsphiTite sarpo vRzciko vA dazet / yata ete doSA ato'dhaHzravaNamAtrAyAM vasatau na sthAtavyam / dvitIyapade tiSTheyurapi / / [bhA.5674] savaNapamANA vasahI, khette ThAyaMte bAhi vosgo| pANAdimAdiesuM, vitthinA''gADha jtnaae| vR-pareSukSetreSvazivAdInibhaveyuH tataH kSetrAbhAve'dhaH zravaNamAtrAyAmapyalpaprANAdiyuktAyAM tiSThatAmiyaM yatanA-vasatebahirAvazyakaM kurvanti / anyo'pi ya-'vyutsarga kAyotsargaH sa bahiH kriyate / dvitIyapade saprANeSu AdisabdA bIjAdiSvapi vasatau vidyAneSu tiSTheyuH tatra yatanayA vistIrNAyAM tisstthnti|saayessvvkaashessu saMsaktA tAn kSAreNa lakSayanti, kuTamukhena vA haritAdikaM sthagayanti, dkmRttikaa-biijaadiinyekaantevRssbhaaHsthaapynti| evmaagaaddhekaarnnesthitaanaaNytnaavijnyeyaa|| [bhA.5675] veuvva-'vAuDANaM, vuttA jayaNA nisijja kappo vaa| uvaoga niMta'iMte, huchiMdanA nAmanA vA vi / / bR-yevikurvitaa-'paavRtsaagaarikaastessaaNprthmoddeshkoktaaytnaa'vdhaarnniiyaa|prvishnto nirgacchantazca pRSThato niSadyAM kalpaM vA kurvanti / zvAnAdInAmupayogaM dadAnA nityaM nirgacchanti pravizanti ca / yAnyupari tRNAnyavalambante teSAM pramAM cchedanaM nAmanaM vA kurvanti ||vyaakhyaatN RtubaddhasUtradvayam / atha varSAvAsasUtradvayaM vivRNoti(mA.5676] aMjalimaulikayAo, donivi bAhAsamUsiyA muddo| heTThA uvariMca bhave, mukkaM tu tao pmaannaao|| aJjalimukulIkRtau dvAvapi bAhU samucchrito mukuTa ucyate / muktamukuTaMpunaH 'tataH pramANAt tAvaThAmANamaGgIkRtya saMstArakaniviSTastha upari ca yatrAntarAlaM prApyate IzyAmupariralimuktamukuTAyAM vasatau varSAkAle sthAtavyam / kutaH ? iti ced ucyate
Page #1318
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka:4,mUlaM-142, [bhA. 5677] 267 267 [bhA.5677] hatyo laMbai hatthaM, bhUmIo sappo hatthamuddeti / sappassa ya hatyassa ya, jaha hatyo aMtarA hoi|| vR-phalakAdau saMstArake suptasya 'hastaH hastamekaM adho lambate, bhUmitazca sarpo hastamuttiSThati, tataH sarpasya ca hastasya ca yathA hasto antarA bhavati tathA kartavyam / tathA[mA.5678] mAlA laMbati hatthaM, sappo saMthArae nivitttthss| sappassa ya sIsassa ya, jaha hattho aMtarA hoi|| vR-saMstArake niviSTasya mAlAt sarpo hastaM lambate, tataH sarpasya ca zIrSasya ca yatA hasto antarA bhavati tathA vidheyam, IdakpramANa upAzrayo grahItavya ityarthaH // [bhA.5679] kAussaggaMtuThie, mAlo jaihavai dosu rynniisu| kappai vAsAvAso, iya taNuMjesu savvesu // vR-kAyotsargasthitasya mAloyadi dvayoraloruparibhavati tadA kalpate tasyAM vasatau varSAvAsaH kartum / "iya" evaM sarveSvapitRNapuleSu vidhidrssttvyH|| {bhA.5680] upiM tumukkamauDe, ahi ThaMte caulahuMca aannaaii| micchatte vAlAI, bIyaM AgADha sNviggo|| kR-atauparimuktamukuTepratizrayesthAtavyam / athAdhomuktamukuTetiSThati tatazcaturlaghuAjJAdayo mithyAtvaM vyAlAdayazca doSAH pUrvasUtroktA bhavanti / dvitIyapadamapyAgADhe kAraNe tathaiva mntvym| tatra ca tiSThan saMvigna eva bhavati // atreyaM yatanA[bhA.5681] dIhAimAIsu u vijabaMdha, kuvvaMti ulloya kaDaM ca pottiM / kappA'saIe khalu sesagANaM, muttuMjahanneNa gurussa kujA / / vR-dIrghajAtIyAdiSuvasatau vidyamAneSuteSAMvidyayAvandhaM kurvnti|vidyaayaaabhaave upariSTAdullocaM kurvanti / ullocAbhAve kaTam / kaTAbhAve "potti"ti cilimilikAM sarvasAdhUnAmuparikurvanti / atha tAvantaH kalpAna vidyante tataH zeSANAM muktvA jaghanyena gurorupariSTAdullocaM kuryAt / / zrIcUrNikAravadanAnavacomarandaniSyandapAraNakapIvarapezalazrIH / uddezake mama matibhramarI turIye, TIkAmiSeNa mukharatvamidaM vitene / / uddezakaH-4 samAptaH munidIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bRhat kalpasUtre caturthoddezakasya (bhadrabAhu svAmi racitA niyukti yukta) saMghadAsagaNi viracitaM bhASyaM evaM masayagiri kSemakIrtiAcAryAbhyAM viracitATIkA prismaaptaa| (uddezakaH-5) vyAkhyAtazcaturthIddezakaH / samprati paJcama Arabhyate / tasya cedamAdisUtracatuSTayam mU. (143) deve ya ithiruvaM viuvvittA niggaMthaM paDigAhiJjA, taM ca niggaMthe sAijejA, mehuNapaDisevaNApatte AvAi cAummAsiyaM parihAraTThANaM anugghAiyaM / / mU. (144) devI ya ithiruvaM viuvvittA niggaMthaM paDigAhijjA, taM ca niggaMthe sAinejA,
Page #1319
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/144 mehuNapaDisevaNappatte AvAi cAummAsiyaM parihArahANaM anugghaaiyN| mU. (145) devI ya purisarUvaM viuvvittA niggaMthiM paDigAhejA, taM ca niggaMthI sAijejA, mehuNapaDisevaNapattA AvAi cAummAsiyaM anugghAiyaM / / mU. (146) deve ya purisarUvaM viubvittA niggaMdhi paDigAhijjA, taM ca niggaMdhI sAijijjA, mehuNapaDisevaNapattA Avajai cAummAsiyaM anugghAiyaM / / vR-athAsya sUtracatuSTayasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.5682] pAeNa hoti vijaNA, gujjhagasaMseviyA ya tnnpuNjaa| hoja miha saMpayogo, tesuya aha paMcame jogo / / pR-prAyeNa tRNapujAH 'vijanAH' janasampAtarahitAH guhyakaizca-vyantaraiH sevitAH-adhiSThitA bhavanti, tatasteSu tiSThatAM taiH saha mithaH samprayogo'pi bhaveta, ata idaM suutrmaarbhyte| 'artha' eSa paJcamoddezake AdhasUtracatuSTayasya sambandhaH // [bhA.5683] avi yatiriovasaggA, tatyudiyA aayveynnijaay| . imigA uhaMti divvA, te paDilomA ime iyare // vR-'api ca' iti sambandhasya prkaaraantraabhyumcye| 'tatra' iti anantarasUtre 'tiryagupasargA' vyAlAdikRtAH 'AtmasaMvedanIyAzca vAtena kaTIgrahaNAdayaH 'uditAH' bhaNitAH, eteSuprastutasUtreSu divyA upasargA ucyante / upasargAzca dvidhA- pratilomAH' pratikUlAH 'itare ca' anukUlAH / tatra pratikUlAH pUrvasUtroktAH, ihAnukUlA bhnnynte|| [bhA.5684] ahavA AyAvAo, cautthacarimammipavayaNe ceva / imao baMbhAvAo, tassa ubhaMgammi ki sesaM // vR-athavA caturthoddezakacaramasUtre AtmApAyaH pravacanApAyAzcoktaH, ayaM punaH prastutasUtreSu brahmavatApAya ucyte|tsy hi bhaGgekiMnAmazeSamabhagnam ? atstdbhnggomaabhuuditiprkRtsuutraarmbhH| athavA caturthena prakAreNa sambandhaH, tamevAha[bhA.5685] sarisAhikAriyaM vA, imaMcautyassa paDhamasutteNaM / annahigArammi vi patthutammi atraM pi icchNti|| vR-athavA idaM sUtraM caturthoddezakasya 'prathamasUtreNa "taoanugdhAiyA pannattA" ityAdirUpeNa samaM sadhzAdhikArikam, tatrApyanuddhAtikAdhikAra ukta ihApi sa evAbhidhIyata iti bhAvaH / Aha-caturthaprathamasUtrAnantaramaparANibhUyAMsi sUtrANi gatAniteSucAparApare'dhikArAstataH kathamayaM sambandho ghaTate? ityAha-anyasminnadhikAre prastute'pa anyamadhikAramicchanti sUrayaH / tathA cAtra dRSTAntaH[bhA.5686] jaha jAirUvadhAtuM, khaNamANo labhijja uttamaMvayaraM / taMgiNhai na ya dosaM, vayaMti tahiyaM imaM pevaM // vR-yathAjAtarUpaM-suvarNaM tasya dhAtuMkhanamAnoyadi uttamavajaM labheta tatastaMgRhNAtina ca tasya vajraM gRhNataH kamapi doSaM vadanti / evam 'idamapi' prastutamaparAdhikAre prastute'parAdhikAragrahaNa
Page #1320
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 5, mUlaM - 146, [bhA. 5686 ] na virudhyate // atra paraH prAha nanu cAnena suvarNa-vajradhTAntenedamApannam adhastanasUtrebhyaH paJcamasyAdisUtraM pradhAnataram / sUrirAha - naivam, prAdhAnyasyobhayorapyApekSikatayA tulyatvAt / tathAhikaNaeNa vinA vairaM, na bhAyae neva saMgahamuvei / na ya tena vinA kaNagaM, tena ra atrotra pAhannaM // [ bhA. 5687 ] vR-kanakena vinA vajraM 'nabhAti' na zobhate na ca 'saGgrahaM' sambandhamupaiti, AzrayAbhAvAt; na ca 'tena' vajreNa vinA kanakaM zobhate, tena kAraNena 'ra' iti nipAtaH pAdapUraNe ubhayorapyanyonyaM prAdhAnyam / evamadhastanasUtrANAM kanakatulyAnAM paJcamoddezakAdisUtrasya ca vajratulyasya pApapratiSedhakatvAt tulyameva prAdhAnyam / / anena sambandhacatuSTayenApatitasyAsya vyAkhyA-devazca strIrUpaM vikurvya nirgranyaM pratigRhNIyAta, tacca nirgrantho maithunapratisevanaprApto yadi 'svAdayed' anumodayet tata Apadyate cAturmAsikaM parihArasthAnamanuddhAtikam // 269 evaM dvitIyasUtraM devI strIrUpaM vikurvya nirgranthaM pratigRhNIyAdityAdyapi mantavyam / / tRtIyasUtramdevI puruSasya rUpaM vikurvyaM nirgranthIM pratigRhNIyAt, taca nirgranthI svAdayed, maithunapratisevanaprAptA Apadyate cAturmAsikamanuddhAtikaM sthAnam / evaM devaH puruSarUpaM vikurvya nirgranthIM pratigRhaNIyAdityAdyapi caturthasUtraM vaktavyam / sUtracatuSTayArthaH // athAdyasUtradvayaM yAvad vivarISurAha[bhA. 5688 ] deve ya ithirUvaM, kAuM giNhe taheva devI ya / dosu vi ya pariNayANaM, cAummAsA bhave gurugA // vR-devo devI vA strIrUpaM kRtvA nirgranthaM gRhnniiyaat| tataH kim ? ityAha- 'dvayorapi' devadevIstriyoH pratisevane pariNatAnAM catvAro mAsA gurukAH prAyazcittaM bhavet // athaitayoH sUtrayorviSayasambhavamAha[ bhA. 5689 ] gacchagaya niggae vA, hojja tagaM tattha niggamo duviho / uvaesa anuvaese, sacchaMdeNaM imaM tattha // vR-gacchagatasya gacchanirgatasya vA 'tad' anantaroktaM vRttAntajAtaM bhavet / tatra gacchAd nirgamo dvividhaH-upadezena anupadezena ca / anupadezaH svacchanda iti caiko'rthaH / tatra svacchandena idaM gacchAd nirgamanamabhidhIyate // [bhA. 5690] sutaM attho ya bahu, gahiyAiM navari me jhareyavvaM / gacchammiya vAghAyaM, nAIUNa imehiM ThANehiM / / vR: kazcid gRhItasUtrArthazcintayati sUtramarthazca mayA 'bahU' prabhUtau gRhItau, navaramidAnIM mayA pUrvagRhItaM "jherayavvaM" ti 'smartavyaM' parijitaM kartavyam, gacche ca smaraNasyAmIbhi 'sthAnaiH ' kAraNaivyArghAtaM jJAtvA nirgamane matiM karoti / kAni punastAni sthAnAni ? ityAha [ bhA. 5691 ] dhammakaha mahiDDIe, AvAsa nisIhiyA ya Aloe / Dipuccha vAdi pAhuNa, mahAna gilANe dulabhabhikkhaM / / vR- sa dharmakathAlabdhisampatrastato bhUyAn janaH zrotamAgacchatIti dharmakathayA vyAghAtaH / 'maharddhikaH' rAjAdirdharmazravaNAya samAyAti tasya vizeSataH kathanIyam, tadAvarjane bhUyasAmAvarjanAt / tathA mahati gacche bahavo nirgacchanta AvazyikIM kurvanti pravizanto naiSedhikIM kurvanti te samyagU nirIkSaNIyAH / cazabdAd asaGkhaDavyavazamanAdau vA bhUyasI velA laget / "Aloe" tti bhikSAmaTitvA
Page #1321
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/146 samAgatAnAmanyasAdhUnAmAlocayatAM yadi parAvartyate tataAlocanAvyAghAtaH / tathA gacche vasato bahavaH pratipRcchAnimattamAgacchanti teSAM pratyuttaradAne vyAghAtaH / taM ca bahuzrutaM tatra sthitaM zrutvA vAdinaH samAgacchanti tataste'pi nigrahItavyAH, anyathA pravacanopaghAtaH / tathA "mahAni"ti 'mahAjane mahati gaNebahavaH prAghUrNakAH samAgacchantiteSAMvizrAmaNayAparyupAsanayAca vyaaghaatH| tathA bahavo mahati gaNe glAnAstadarthamauSadhAdikamAnetavyam / durlabhaM vA tatra kSetre bhaikSaM tadarthaM ciramaTanIyam / evaMvidho vyAghAto gacche bhavatIti snggrhgaathaasmaasaarthH|| sAmprataM vistarArtha-mabhidhisurdharmakathAdvAraM sugamamityanAdhtya maharddhikadvAraM vyAkhyAti-tatra yorAjA rAjAmAtyo'parovAmaharddhikodharmazravaNAyAgacchati tasyAvazyaM vizeSeNacadharmakathanIyaH / paraH prAha-kiM kAraNaM maharddhikasya vizeSato dharmakathA kriyate? nanu bhagavadbhiritthamuktam"jahA putrassa katthaI tahA tucchassa katthaI" atrocyate[bhA.5692] kAmajaheva katthati, pune taha ceva katthaI tucche| vAulaNAyana giNhai, tammiya ruDhe bahU dosaa|| vR- 'kAmam' anumatamidaM yathaiva 'pUrNasya' maharddhikasya dharma kathyate tathaiva 'tucchasya' alpaddhikasyApi kathyate, paraM sa maharddhiko vyAkulanAto yathAtathA dharma kathyamAnaM samyag 'na gRhNAti' na pratipadyate roSaM ca gacchati, 'tasmiMzca' rAjezvara-talavarAdike ruSTe bahavaH' nirviSayAjJApanAdayo doSAH, ato'vazyaM vizeSeNa vAtasya dharmakathanIyaH; evaM suutraarthsmrnnvyaaghaatH| athavA guravomaharddhikAya dharmakathayantitadAnImapitUSNIkaibhavitavyam, mAbhUta kolAhalatastasya samyagdharmApratipattiriti kRtvA / / AvazyikI-naSedhikIpade cazabdasUcitaM cAya vyAcaSTe[bhA.5693]AvAsigA-''sajja-dupahiyAdI, visIyate ceva savIrio vi| . viosaNe vA vi asaMkhaDANaM, AloyaNaM vA vi cireNa detii| -AvazyakIkaraNe upalakSaNatvAd naiSedhikIkaraNe AsaJjakaraNe duHpratyupekSita-duHpramANanAdikaraNeca 'savIryo'pi' samartho'piyaHpramAdabahulatayA vidhIdati ssmyniriikssyshikssnniiyH| asaGkaDAnica sAdhUnAmutpadheranteSAM vyupazamanebhUyasI velaalgti|prtikrmnnevaa prabhUtasAdhusamUhaH krameNAlocayan cireNAlocanAM ddaati|| [bhA.5694] meraM ThavaMti therA, sIdaMte Avi sAhati pvttii| thirakaraNa saGkaheuM, tavokilaMte ya pucchaMti // . vR-'sthavirAH' AcAryA yAvad 'maryAdA sAmAcArI sthApayanti tAvat cirIbhavati / yo vA ko'pi sAmAcAryA sIdati tasya pravRttiryAvad AcAryANAM nivedyate tAvat svAdhyAyaparimanthaH / abhinavazrAddhasya vA sthirIkaraNAya dharma kathanIyaH / ye ca tapasvino vikRSTatapasA klAntAste 'sukhatapaH samasti bhavatAm ?' iti bhUyobhUyaH prssttvyaaH|| . - [bhA.5695] AvAsigA nisIhigamakareMte asAraNe tamAvaje / paraloigaMcana kayaM, sahAyagattaM uvehaae|| kR-atrAvazyikI-naiSedhikyAdisAmAcArImakurvatAmAcArya sAraNAMna karoti tatoyattadakaraNe prAyazcittaM tad upekSamANa AcArya Apadyate / upekSAyAM ca pAralaukikaM sahAyatvaM teSAmAcAryeNa
Page #1322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 271 uddezaka : 5, mUlaM-146, [mA. 5695] kRtaM na bhvti| tadakaraNAca nAsau tatvatasteSAM guru / tathA coktam azAsitAraM ca guruM mandasnehaM ca bAndhavam / __ adAtAraM ca mariM, janasthAne nivezayet // "Aloe"tti padaM vyAkhyAti[bhA.5696] sammoho mA dohavi, viyaDijaMtambhitena na par3hati / paDipucche palimaMtho, asaMkhaDa neva vacchallaM / / vR-ye bhikSAcAM gatAste Agatya yAvad Alocayanti tAvatpUrvAgatAnAM privrtnvyaaghaatH| athAlocayatAmapi parivartayantitata AcAryA AlocyamAnaM nAvadhArayanti / Alocako'pi samyag hastaM mAtrakaM vyApAraMvA tena vyAkSepeNa na smarati / evaM 'dvayeSAmapi sammohomA bhUt' iti kRtvA vikaTyamAne' AlocyamAne yannapaThanti eSa vyaaghaatH| "paDipuccha"tidvAraM vyAkhyAyatetasyAntike ye sUtrArthapratipRcchAM kurvate teSAM pratyuttaraM dadataH svAdhyAyaparimanthaH / atha pratyuttaraM na dadAti tatasteruSyeyuH-'stabdhastvam, kastavAntike praznayiSyati?' ityAdicajalpanti; tato'saDaM bhavati / naca prativacanamaprayacchatA sAdharmikavAtsalyaM kRtaM bhvti|| atha vAdi-prAguNaka-mahAjana-glAna-durlabhamaikSadvArANi vyAcaSTe[bhA.5697] ciMtei vAdasatye, vAdiM paDiyarati deti paDivAyaM / mahaigaNe pAhuNagA, vIsAmaNa pnyjvaasnnyaa|| vR-vAdinamAgacchantaM zrutvA vAdazAstrANi cintyti|tNc vAditaM yAvatpraticaratiprativAda ca yAvattasya prayacchati tAvadvyAgAtaH / tathA mahati gaNeprAghuNakAAgaccheyuH teSAM vizrAmaNA paryupAsanA ca kartavyA / / [mA.5698] AloyaNA suNijjati, jAva ya dijai gilANa-bAlANaM / hiMDaMti ciraM anne, pAogubhayassa vA aTThA / / -AlocanA ca yAvat teSAM zrUyate, yAvacca glAna-vAlAnAM dIyate, tathA prAghuNakAdInAM prAyogyasya ubhayasya-bhaktasya pAnakasya cArthAya cirameke paryaTanti, 'anye ca nivRttA api tAnAgacchato yAvat prtiikssnte|| [bhA.5699] pAuggosaha-uvvattaNAdi ataraMti jaMca vejss| kimahijjau khalubhikkhe, kesavito bhikkh-hiNddiihiN|| vR-'atarataH' glAnasya prAyogyauSadhAdikaM yAvadAnayanti, udvartanAdikaMvAtaraya kurvanti, vaidyasya vA 'yad' majjanAdikaMparikarma kurvanti tAvad vyAdhAtaH / khalukSetre vA svalpayA bhikSayA bAhyayA ca hiNDayA ciraM klezitaH san kimadhItAm ? na kiJcidityarthaH / / [bhA.5700 te gaMtumanA bAhiM, ApucchaMtI tahiMtuAyariyaM / bhaNiyA maNaMti bhaMte !, na tAva pajjattagA tubme|| - etaiH kAraNaiH 'tatra' gacche vyAghAtaM matvA 'te' gRhItasUtrArthA sAdhavo bahirgantumanasa aacaarymaapRcchnti|tt AcAryeNa vAritA divya-mAnuSya-tairazcopasargasahane vihAre cana tAvad adyApi yUyaM paryAptAH / evaM bhaNitAste bhaNanti-bhadanta ! yuSamacaraNaprasAdenezA bhaviSyAmaH //
Page #1323
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-5/146 [ bhA. 5701] uppanne uvasagge, divve mANussae tirikkhe ya / haMdi ! asAraM nAuM, mAnurasaM jIvalogaM ca // vR- divya-mAnuSya-tairazcAn upasargAn utpannAn samyagadhisahiSyAma ityupaskAraH / kutaH ? ityAha- 'handi ' iti hetUpadarzane, vayaM mAnuSyaM jIvalokaM cAsArameva jAnImastatasdad jJAtvA kathamupasaryAn na sahiSyAmaH ? // [bhA. 5702] te niggayA gurukulA, anaM gAmaM kameNa saMpattA / kAUNa viddarisaNaM, itthIrUveNuvassaggI // vR- evamuktvA 'te' sAdhavaH svacchandena gurukulAd nirgatAH krameNAnyaM grAmaM samprAptAH, tatra caikasyAM devakulikAyAM sthitAH / tethAM madhye yo mukhyaH sa pratizrayapAlaH sthitaH, zeSA bhikSArtha praviSTAH / tataH kayAcid devatayA 'vidarzanaM' vizeSeNa darzanIyaM rUpaM kRtvA strIrUpeNopasarga kRtaH / idameva suvyaktamAha [bhA. 5703] paMtA va naM chalijjA, nANAdiguNA va hoMtu siM gcche| na niyattirhita' chaliyA, bhaddeyara bhoga vImaMsA // vR- samyagdhaSTirekA devatA cintayati- ete tAvad anupadezena prasthitAH ato mA'mUn prAntA devatA chalayed, jJAnAdayo vA guNAH "siM" amISAM gacche vasatAM bhavantu iti kRtvA kenApyupasargeNAcchalitAH santo na nivartiSte itibudhyA bhadrikA samAgacchati / itarA tu prAntA bhogArthinI 'vimarza vA' parIkSAM kartukAmA chalayet // kataM punaH strIrUpeNopasargayet ? ityAha[bhA. 5704] bhikkha gaya sattha ceDI, gujjhakkhiNI amha sAviyA kahaNaM / vihavArUvaviuvvaNa, kiikammA''loyaNA iNamo // kR-sA devatA bhikSAM gateSu sAdhuSu sArthaM vikurvya tAM devakulikAM parikSipyAvAsitA / tatazceTikArUpaM vikurvya pratizrayamAgatya sAdhuM vanditvA bhaNati - 'gojjhakkhiNI' svAminI madIyA zrAvikA, sA na jAnAti atra sAdhUn sthitAn, tato'haM svAminyAH kathayAmi yena sA yuSmAn vanditumAyAti / tataH sA nirgatya vidhavA rUpaM vikurvya ceTikAcakravAlaparivRtA pratizrayamAgatya 'kRtikarma' vandanaM kRtvA paryupAste tataH sAdhunA bhaNitA kutaH zrAvikA samAyAtA ? / tataH sA imAmAlocanAM dadAti // [ bhA. 5705 ] pADaliputte jammaM, sAetagaseTThiputtabhajjattaM / paimaraNa ceivaMdanachommeNa gurU visajaNayA // pavvajjAe asattA, ujjeniM bhogakaMkhiyA jAmiM / tattha kira bahU sAdhU, avi hoja parIsahajiya tthA / / [bhA. 5706 ] vR- pATaliputre nagare mama janma samajani, sAketavAstavyasya zreSThiputrasya ca bhAryAtvama, patimaraNe ca saJjAte caityavandanacchadmanA 'gurubhyaH' zvazurAdibhya Atmano visarjanaM kRtvA samprati pravrajyAyAmazaktA satI ujjayinyAM bhogAnAM kAGkSikA gacchAmi / 'tatra' ujjayinyAM kila iti zrUyate bahavaH sAdhavaH parISahaparAjitAH santi, 'tha' iti nipAtaH pAdapUraNe, amunA'bhiprAyeNa nirgatA'ham, sAmprataM tu yuSmAsu dRSTeSu madIyaM mano nAgrato gantuM dadAti // tataH
Page #1324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 273 uddezaka : 5, mUlaM-146, [bhA. 5707] [bhA.5707] dUre majjha parijaNo, jovvaNakaMDaM ca'ticchae evaM / pecchaha vibhavaM me ima, na dAni rUvaM slaahaami|| [bhA.5708] paDirUvavayatthAyA, kiNA vi majjhaM maNicchiyA tubbhe| muMjAmutAva bhoe, dIho kAlo tava-guNANaM // vR-dUre tAvad madIyaH parijanaH, 'yauvanakANDaM ca tAruNyAvasara AvayorevamatikAmda vartate, pazyata madIyam 'enam' etAvatparispandarUpaM vibhavam, rUpaM punarAtmIyaM nedAnImahaM zlAghe pratyakSopalabhyamAnatvAnna tad varNayitumucitamityarthaH, yUyaM ca mama pratirUpavayasthAyAH kenApi kAraNenAtyantaMmanasa IpsitAstato bhuJjIvahi tAvadbhogAn, tapo-guNAnAMtu pAlane dIrvapazcAdapi kAlo vartate // [mA.5709] bhaNio Aliddho yA, jaMghA saMphAsaNAya UrUyaM / ___ avayAsio visanno, chaTTho puna nippakaMpo u|| vR-evaM tayA bhaNitamAtreeva prathamaH viSannaH' parAbhagnaH, pratisevituMpariNata ityarthaH / dvitIyo bhaNito'pi yadA necchati tadA sukumArahastairAzliSTastato vissnnH| tRtIya AzliSTo'pyanicchan jAbhyAM saMspRSTo viSatraH / evaM caturthaUrubhyAMsaMspRSTo viSannaH / paJcamaH 'avatAsitaH' balAmoTikayA AliGgitoviSannaH / SaSThaH punaH sarvaprakAraiH kSobhyamAno'pi niSpakampaH / athaeSuprAyazcittamAha[bhA.5710] paDhamassa hoi mUlaM, bitie cheo yachagurugameva / chalahugA caugurugA, paMcamae chaha suddho u|| vR.atra prathamasya mUlam, dvitIyasya cchedaH, tRtIyasya SaDguru, caturthasya SaDlaghu, paJcamasya caturguru, atra ca sUtranipAtaH / SaSThastu zuddhaH / [bhA.5711] savvehi pagArehi, chaMdaNamAIhi cha?o suddho| tassa vina hoi gamanaM, asamattasue adine y|| vR-sarvairapi prakAraiHchandanAdibhirniSpakampatvAt SaSThoyadyapizuddhastathApitasyApyasamAptazrutasya gurubhi 'adatte' ananujJAte gaNAd nirgamanaM na bhavati' na kalpate / / yaiH prathamAdibhiH paJcamAntai dhisoDhaM te bhadrikayA devatayA bhaNitAH-aho ! bhavadbhi pratijJA nirvAhitA, garjitvA nirgatAnAM dRSTA bhavadIyA'vasthA?, mayaitad yuSmAkamanuzAsanAya kRtam 'mA prAntA devatA chalayiSyati' iti kRtvA, tato nAdyApi kimapi vinaSTam, gacchata bhUyo'pigaccham / evamuktvA sA prtigteti| [bhA.5712] ee anne ya bahU, dosA avidinaniggame bhnniyaa| muccai gaNamamuyaMto, tehiM labhate guNA ceme|| vR-ete anye ca bahavo doSAH avitIrNasya-ananujJAtasya gaNA nirgame bhaNitAH / yastu gaNaM na muJcati sa taiSirmucyate, guNAMzcAbhUn labhate // [bhA.5713] nANassa hoi bhAgI, thirayarao daMsaNe caritte ya / dhannA gurukulavAsaM, AvakahAe na muMcaMti / / vR-'jJAnasya' apUrvazrutasya AbhAgI bhavati, darzane ca sammatyAdizAstravagAhanAdinA caraNe | 2018
Page #1325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 bRhatkalpa - chedasUtram -3-5/146 ca sAraNAdinA sthirataro bhavati, ata eva 'dhanyAH ' dharmadhanaM labdhAraH ziSyA gurukulavAsaM 'yAvatkathayA' yAvajjIvaM na muJcanti / kiJca [ bhA. 5714] mItAvAsa ra dhamme, anAyayaNavajraNA / niggaho ya kasAyANaM, evaM dhIrANa sAsanaM // vR- gacche 'mItAvAso bhavati' AcAryAdibhayamItaiH sadaivA''sitavyam, na kimapyakRtyaM pratisevituM labhyata iti bhAvaH / 'dharme ca' vaiyAvRtya-svAdhyAyAdirUpe ratirbhavati, 'anAyatanasya ca' strIsaMsargaprabhRtikasya varjanaM bhavati, kaSAyANAM codIrNAnAM AcAryAdInAmanuziSTayA 'nigrahaH ' vidhyApanaM bhavati / 'dhIrANAM' tIrthakRtAmetadeva 'zAsanam' AjJA, yathA- gurukulavAso na moktavyaH / api ca[bhA. 5715] jaimaM sAhusaMgiMga, na vimokkhasi mokkhasi / ujjato va te niyaM, na hohisi na hohisi / - yadi enAM sAdhusaMsargi 'na vimokSyasi' na parityakSyasi tataH 'mokSyasi ' mukto bhaviSyasi / yadica 'tapasi' anazanAdau sukhalampaTatayA nodyato bhaviSyasi tato'vyAbAdhasukhI na bhaviSyasi / [bhA. 5716] sacchaMdavattiyA jehiM, sagguNehiM jaDhA jaDhA / appaNI te paresiM ca, niccaM suvihiyA hiyA / / vR-yaiH sAdhubhiH svacchandavartitA 'jaDhA' parityaktA / kathambhUtA ? sadbhi-zobhanairjJAnAdibhirguNaiH 'jaDhA' rahitA, AtmanaH 'pareSAMca' SaNNAM jIvanikAyAnAM nityaM te suvihitA hitA iti prakaTArtham / [bhA. 5717] siMcA'yaM gaNe vAsI, sajaNAnumao mao / duhA'vA'' rAhiyaM tehiM, nivvikappasuhaM suhaM / vR- 'yeSAM ca' sAdhUnAm 'ayam' ityAtmanA'nubhUyamAno gaNe vAsaH 'mataH' abhirucitaH kathambhUtaH ? sajjanAH tIrkhatarAdayasteSAmanumataH sajjanAnumataH / 'taiH' sAdhubhiH 'nirvikalpasukhaM' nirupamasaukhyaM 'sukham' iti sukhenaiva dvidhA'pyArAdhitam, tadyathA zramaNasukhaM nirvANasukhaM ca / atra zramaNasukhaM nirupamamityaM mantavyam naivAsti rAjarAjasya tat sukhaM naiva devarAjasya / yat sukhamihaiva sAdhorlokavyApArarahitasya // nirvANasukhaM tu nirupamaM pratItameveti // [ bhA. 5718] navadhammassa hi pAeNa, dhamme na ramatI matI / vaha so vi saMjuto, gorivAvidhuraM dhuraM // vR- navadharmaNo hi prAyeNa 'dharme' zruta cAritrarUpe na ramate mati, paraM gacche vasatastasyApi dharme ratirbhavati / tathA cAha- 'so'pi' navadharmA sAdhubhiH saMyuktaH saMyamadhurAmavidhurAM vaheti / gauriva dvitIyena gavA saMyuktaH 'avidhurAM' aviSamAM 'dhuraM' zakaTabhAraM vahati, ekastu voDhuM na zaknoti / [ bhA. 5719 ] gAgissa hi cittAI, vicittAiM khaNe khaNe / uppajjUMti viyaMte ya, vasevaM sajjane jane // vR- ekAkino hi 'cittAni' manAMsi 'vicitrANi' zubhA 'zubhAdhyavasAyapariNatAni kSaNe
Page #1326
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 5, mUlaM-146, [bhA. 5719] 275 kSaNe utpadyante vyayanteca, yata evamataH sajjane' susAdhujanasamUharUpe jane vsediti| ete guNAgacche vstaamuktaaH||evN gacchanirgatasya prastutasUtrasambhava uktaH / samprati gacchAntargatasya tamAha[bhA.5720] ahavA niggayassA, bhikkha viyAre ya vasahi gAme ya / ___ jahi ThANe sAijjati, cauguru bitiyammi erisgo|| vR-'athavA' iti na kevalaM gacchAd nirgatasya prAyazcittaM kintugacchAdanirgatasyApi bhikSAcaryAM vicArabhUmiM vA gatasya vasatau vA tiSThato grAmabahirvA yatra sthAne devaH strIrUpeNa nirgranthaM gRhNAti tatra vadyasau syAdayati tadA tasyApi caturguru / etAvatA prathamasUtraM vyAkhyAtam / dvitIyasUtre'pi yatra devI strarUpaM vikuLa nirgranthaM gRhNIyAdityuktaM tatrA'pIza eva gamaH / / atha nirgranthIsUtradvayaM vyAkhyAti[bhA.5721] eseva gamo niyamA, niggaMthINaM pihoi nAyavyo / navaraM puna nANataM, puvvaM itthI tato puriso|| vR- eSa eva gamo nirgranthInAmapi jJAtavyaH / navaramatra nAnAtvam-pUrvaM "devI ya purisarUvaM viuvvittA nirgathiM paDigAhejA" iti strasUtram, tataH "deve ya purisarUvaM" ityAdikaM dvitIyaM purusssuutrm| anayorapi sambhavo dharmakathAdibhivyAghatirgaNA nirgamane tathaiva mantavyo yAvattA apyAryikA devakulikAyAM sthitAH // tataH[bhA.5722] viguruviUNa rUvaM, AgamanaM DaMbareNa mhyaae| jina-aja-sAhubhattI, ajjaparicchA viya taheva / / vR-samyagdRSTidevatAyAH puruSarUpaMvikuLa Agamanam / tato mahatA ADambareNa devakulikAyAH pArve sArthamAvAsya mAyayA zrAddhaveSaM vidhAya vandanakaM vistareNa kRtvA bhaNati-yuSmAbhiH kAcit purANikA saMyatI vA viSayaparAjitA dRSTA? yuSmAkaMvAyadyarthastato bhogAn bhuJjImahi, bhuAnAzca jinacaityAnAmAryikANAMsAdhUnAM ca bhakti kariSyAmastato nistariSyAmaH / evamAryAparIkSA'pi tathaiva mantavyA yathA nirgranthAnAmuktA / / atha kimarthaM nirgrantheSu prathamaM devasUtraM nirgrandhISu ca prathamaM devIsUtram ? ityAha[bhA.5723] vIsatyayA sarisae, sAruppaM tena hoi pddhmNtu| purisuttario dhammo, niggaMtho tena paDhamaM tu / / vR. 'saze' svapakSajAtau 'vizvastatA' vizvAso bhavati tena prathamamubhayorapi pakSayoH sArUpyasUtramabhihitam / 'puruSottaro dharma' iti kRtvA ca prathamaM nirgranthAnAM sUtradvayamuktam, tato nirgranthInAm // eteSu vizeSato virAdhanAmAha[bhA.5724] khittAi mAraNaM vA, dhammAo bhaMsaNaM kare pNtaa| bhaddAe paDibaMdho, paDigamanAdI va niNtiie|| vR-yA prAntadevatA sAtaMsAdhuMpratisevanApariNataM kSiptacittAdikaM kuryAt, mAraNaM dharmAd bhraMzanaM vA kurvIta / yA bhadrA tasyAmasau pratibandhaM kuryAt, nirgacchantyAM vA tasyAM pratigamanAdIni sa vidadhIta / / atredaM dvitIyaSadam [bhA.5725] bitiyaM acchittikaro, bahuvakkhevegaNammi pucchittaa| ___
Page #1327
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 bRhatkalpa-chedasUtram -3.5/146 sutta-utthajharaNahetuM, gItehi samaM sniggche|| va-yo'vyavacchittikaro bhaviSyati sasUtrArthI gRhItvA bahuvyAkSepe 'gaNe' gacche gurUnApRcchaya teSAmupadezena gItArthe sAdhubhi samaM sUtrA-'rthasmaraNahetorgaNAd nirgacchet / etad dvitIyapadamatra mntvym|| mU. (147) bhikkhU ya ahigaraNaM kaTu taM ahigaraNaM aviosavittA icchijjA annaM gaNaM uvasaMpaJjittANaM viharittae, kappai tassa paMcarAiMdiyaM cheyaM kaTTa, parinivvaviya parinivvaviya doccaM pitameva gaNaM paDinijAeavve siyA, jahA vA tassa gaNassa pattiyaM siyaa|| vR-asya sambandhamAha[bhA.5726] egAgI mA gacchasu, coijjate asaMkhaDaM honaa| UNAhigamAruvaNe, ahigaraNaM kuJja sNbNdho|| vR- ekAkI mA gaccha ityevaM nodyamAno yadA na pratipadyate tadA'saGkhaDaM bhavet / athavA sa nirgrantho bhUyo gacchaM pravizan UnAyAmadhikAyAMvA''ropaNAyAM dIyamAnAyAmadhikaraNaM kuryaat| eSa sambandhaH |anenaayaatsyaasy vyAkhyA-bhikSu cazabdAd AcArya upAdhyAyo vA'dhikaraNaM kRtvA tadadhikaraNamavyavazamayya icched anyaM gaNamupasampadya vihartum, tataH kalpate 'tasya' anyagaNasaGkrAntasyapaJcarAtrindivaMchedakartum, tataH parinirvApyaparinirvApya komalavacaH-salilasekena kaSAyAgnisantaptaM sarvataH zItalIkRtya dvitIyamapi vAraM tameva gaNaM saH pratiniryAtavyaH' netavyaH syAt / yathA vA tasya gaNasya prItikaM syAt tathA karttavyam ||ess sUtrArthaH / / atha bhASyavistaraH[bhA.5727] sacitta'citta mIse, vaogata parihArie ya desakahA / sammamaNAuTTate, adhikaraNa tato samuppaje // [bhA.5728] AbhavvamademANe, giNhate tameva maggamANe vaa| saccitteyaramIse, vitahApaDivattito klho|| [bhA.5729] vicAmelaNa sutte, desIbhAsA pavaMcaNe ceva / annammiya vattavye, hInAhiya akkhare ceva // [bhA.5730] parihAriyamaThavite, Thavite anaTThAi nivvisaMte vaa| kucchitakule va pavisati, codita'nAuTTaNe kalaho / [bhA.5731] desakahAparikahaNe, ekke ekke va desraagmmi| mA kara desakahaM vA, ko si tuma mama tti adhikaraNaM / / [bhA.5732] aha-tiriya-uDDakaraNe, baMdhana nivvattaNA ya nikkhivnnN| uvasama-khaeNa uDaM, udaeNa bhave ahekaraNaM / / [bhA.5733] jo jassa u uvasamatI, vijjhavaNaM tassa tena kAyavvaM / jo u uvehaM kujA, Avajati mAsiyaM lahugaM / / [bhA.5734] lahuo u uvehAe, guruo so ceva uvahasaMtassa / uttuyamANe lahugA, sahAyagatte srisdoso|| [bhA.5735] eso vi tAva damayatu, hasati va tassomatAi ohsnnaa|
Page #1328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 277 uddezaka : 5, mUlaM-147, [bhA. 5735] uttaradAnaM mA osarAhi aha hoi uttuyaNA / [mA.5736] vAyAe hatyehi va, pAehi vadaMta-lauDamAdIhi / jo kuNati sahAyattaM, samANadosaM tagaM3ti // [bhA.5737) parapattiyA na kiriyA, mottu paraTuMca jayasu AyaTTe / avi ya uvehA vuttA, guNo vidosAyate evaM // [bhA.5738] jati paro paDisevijA, pAviyaM paDisevanaM / majjha monaM kareMtassa, ke aDhe prihaayii|| [bhA.5739] nAgA ! jAlavAsIyA!, suNeha ts-thaavraa!| saraDA jatya bhaMiMti, abhAvo priyttii| [bhA.5740] vanasaMDa sare jala-thala-khahacara vIsamaNa devatA kahaNaM! vAreha saraDvekkhaNa,dhADaNa gayaNAsa mrnntaa|| [bhA.5741] tAco bhedo ayaso, hAnI daMsaNa-caritta-nANANaM / sAhupadoso saMsAravaDNo sAhikaraNassa // [bhA.5742] atibhaNita abhaNite vA, tAco bhedo ya jIva caraNe vA / svasarisaM na sIla, jimhaM vamane ayaso evaM // [bhA.5743] akkuTTa tAlie vA, pakkhApakkhi kalahammi gnnmedo| egatara sUyaehi va, rAyAdIsiDhe ghnnaadii|| [bhA.5744] vattakalaho una paDhati, avacchalatte ya daMsaNe haanii| jaha kohAdivivaddI, taha hAnI hoi caraNe vi|| [mA.5745] AgADhe ahigaraNe, uvasama avakavaNA ya guruvayaNaM / uvasamaha kuNaha jhAyaM, chaDDaNayA sAgapattehiM / / [bhA.5746] jaM ajjiyaM samIkhallaehi tava-niyama-baMbhamaiehiM / taMdAI paccha nAhisi, chaDDeto sAgapattehiM // [mA.5747] jaMajjiyaM caritaM, desUNAe vi pubbakoDIe / taM pi kasAiyameto, nAsei naro muhutteNaM / / [bhA.5748] Ayario ega na bhaNe, aha ega nivAre mAsiyaM lhugN| rAga-ddosavimukko, sItagharasamo u Ayario / / [bhA.5749] vAreti esa etaM, mamaM na vAreti pakkharAeNaM / bAhirabhAvaM gADhataragaMca maMpekkhasI ekkaM / / vR-etAH sarvA api gAthA yathA prathamoddezake vyAkhyAtAstathaiva drssttvyaaH|| evamadhikaraNaM kRtvA yaH prajJApito'pi nopazAmyati sa kiM karoti ? ityAha[bhA.5750] khara-pharusa-nidurAI, adha so bhaNiuM abhaanniyvvaaii| niggamaNa kalusahiyae, sagaNe aTThA paragaNe vA // vR-athAsau khara-paruSa-niSThurANi abhaNitavyAni vacanAni bhaNitvA kaluSitahRdayaH svagacchAd
Page #1329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/147 nirgamanaM karoti tato nirgatasya tasya svagaNe paragaNe ca pratyekamaSTI sparddhakAni vakSyamANAni bhavanti ||khr-pruss-nisstthurpdaani vyAkhyAti[bhA.5751] uccaM sarosa bhaNiyaM, hiMsaga-mammavayaNaM khrNtNtuu| akkosa niruvacAriM, tamasamaM nivaraM hotI / / vR-'uccaM mahatA svareNa saroSaM yad bhaNitaM hiMsakaM marmaghaTTanavacanaM vA tat tu kharaM mantavyam / jakArAdikaM yad AkrosavacanaM yacca nirupacAri' vinayopacArarahitaM tatparuSam / yad 'asabhyaM' sabhAyA ayogyaM kolikastvam' ityAdikaMvacanaM tnisstthurNbhnnyte||iishaani bhaNitvA gacchAd nirgatasyAcArya prAyazcittavibhAgaM darzayitukAma idamAha[bhA.5752] aTTha'ha addhamAsA, mAsA hota' asu pyaaro| vAsAsuasaMcaraNaM, na ceva iyare vi pesNti|| vR- svagaNe yAnyAcAryasatkAni aSTau spardhakAni teSu pakSe pakSe aparAparasmin sparddhake saMcarato'STAvarddhamAsA bhavanti, paragaNasatkeSvapyaSTasusparddhakeSupakSepakSe saMcarato'SyAvarddhamAsAH, evamubhaye'pi mIlitA aSTau mAsA bhavanti / aSTasuca RtubaddhamAseSu sAdhUnAM pracAraH' vihAro bhavatIti kRtvA aSTagrahaNaM kRtam / varSAsu caturo mAsAn tasyAdhikaraNakAriNaH sAdhoH saMcaraNaM nAsti, varSAkAla iti kRtvA / itare'pi' yeSAM sparddhake sAntaste'pitaM prajJApya varSAvAsa iti kRtvA yato gaNAdAgatastatra na preSayanti / tatra yAni svagaNe'STau sparddhakAni teSu saGkrAnyasya taiH svAdhyAya-bhikSA-bhojana-pratikramaNavelAsu pratyekaM sAraNA kartavyA-Arya ! upazamaM kuru / yadi evaMna sArayanti tato mAsagurukam // tasya punaranupazAbhyata idaM prAyazcittam[bhA.5753] sagaNammi paMcarAiMdiyAiMdasa paragaNe maNunesU / anesu hoi panarasa, vIsA tu gayassa osanne / / vR- svagaNasparddhakeSu saGkrAntasyAnupazAmyato divase divase paJcarAtrindivacchedaH / paragaNe 'manojJeSu' sAmbhogikeSu saGkrAntasya dazarAtrindivaH, anyasAmbhogikeSu paJcadazarAtrindivaH / avasanneSugatasya viMzatirAtrindivacchedaH ||evN bhikssoruktm|athopaadhyaayaa-''caaryyorucyte[bhaa.5754] emeva ya hoi gaNI, dasadivasAdI u bhinnmaasNto| pannarasAdI tu gurU, catusu vi tthaannesumaasNto|| vR- evameva 'gaNinaH' upAdhyAyasyApi adhikaraNaM kRtvA paragaNaM saGkrAntasya mantavyam / navaram- dazarAtrindivamAdau kRtvA bhinnamAsAntastasya cchedaH / evameva 'gurorapi' AcAryasya 'caturyu' svagaNa-paragaNa sAmbhogikA- 'nyasAmbhogikA-'vasanneSu paJcadazarAtrindivAdiko mAsikAntazchedaH // etat puruSANAM svagaNAdisthAnavibhAgena prAyazcittamuktam / athaiteSveva sthAneSu puruSavibhAgena prAyazcittamAha[bhA.5755] sagaNammi paMcarAiMdiyAI bhikkhussa taddivasa chedo| dasa hoti ahorattA, gaNi Ayarie ya pannarasa / / vR- svagaNe saGkrAntasya bhikSostaddivasAdArabhya dine dine paJcarAtrindivacchedaH / 'gaNinaH' upAdhyAyasya dazarAtrindivaH / AcAryasya paJcadazarAtrindivaH / /
Page #1330
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 5, mUlaM-147, [bhA. 5756] 279 [mA.5756] annagaNe bhikkhussA, daseva rAiMdiyA bhave chedo| pannarasa ahorattA, gaNi Ayarie bhave viisaa|| vR. anyagaNe sAmbhogikeSu saGkrAntasya bhikSordazarAtrindivacchedaH, upAdhyAyasya paJcadazarAtrindivaH,AcAryasya viMzatirAtrindivaH / evamanyasAmbhogikeSuavasanneSuca prAguktAnusAreNa neyam ||athaivN pratidinaM chidyamAne paryAye pakSaNa kiyanto mAsA amISAMchidyante? iti jijJAsAyAM chedasaGkalanAmAha[bhA.5757] aDDAijjA mAsA, pakkhe aTThahi mAsA havaMti viisNtuu| paMca u mAsA pakkhe, aTThahi cattA ubhikkhuss| vR-svagaNesaGkrAntasya bhikSoH pratidinaMpaJcakacchedenacchidyamAnasyaparyAyasyapakSaNaarddhatRtIyA mAsAzchidyante / tathAhi-pakSe paJcadaza dinAni bhavanti, taiH paJca guNyante cATI spardhakAni, teSu pakSe pakSe saJcarataH paJcakabhirguNitaM jAtAni SaT zatAni, teSAM triMzatA bhAge hRte viMzatirmAsA labhyante / evamuttaratrapi guNakAra-bhAgAhAraprayogeNa svabudhyA upayujyamAsA AnetavyAH / paragaNe saGkrAntasya bhikSordazakenachedenacchidyamAnasya paryAyasya pakSeNa paJca mAsAzchidyante, dazakenaiva cchedenASTabhi pakSaizcatvAriMzad mAsAzchidyante / evaM bhikSoruktam / upAdhyAyasya punaridam[bhA.5758] paMca u mAsA pakkhe, aTThahi mAsA havaMti cattA u / addha'r3ha mAsa pakkhe, aTThahi sarTi bhave gnninno|| - upAdhyAyasyApi svagaNe dazakena cchedena pakSeNa paJca mAsAH, aSTabhiH pakSazcatvAriMzada maasaashchidynte| tasyaiva paragaNe paJcadazakenacchedenArdhASTamamAsAH pkssnncchidynte| paragaNaevASTabhiH pakSaiH SaSTimAsA gaNinazchidyante / / [bhA.5759] addhaTTha mAsa pakkhe, aTTahi mAsA havaMti saddhiM tu / dasa mAsA pakkheNaM, aTThaha'sItI u aayrie| vR-AcAryasya svagaNe saGkrAntasya paJcadazakenacchedenacchidyamAne paryAye pakSaNASTimAsAH, aSTabhiH pakSaiH SaSTiAsAzcidyante / tasyaiva paragaNe saGkrAntasya vizena cchedena pakSaNa daza mAsAH aSTabhiH pkssrshiitirmaasaashchidynte|| evaM svagaNeparagaNeca sAmbhogikeSu saGkrAntasyacchedasaGkalanA'bhihitA / anyasAmbhogikeSu avasanneSu ca saGkrAntasya bhikSorupAdhyAyasyAcAryasya cAnayaiva dizA chedasaGkalanA kartavyA[bhA.5760] esA vihI uniggae, sagaNe cattArimAsa ukkosaa| cattAri paragaNammiM, tena paraM mUla nicchubhnnN|| vR-eSa vidhigacchAd nirgatasyoktaH |atrcsvgnne'ssttsu sparddhakeSu pakSe pakSe saJcaratazcatvAro mAsA utkarSato bhavanti, paragaNe'pyevaM catvAromAsAH, avasanneSvapi ctvaaromaasaaH| tataH paraM yadi upshaantsttomuulm|ath nopazAntastadA niSkAzanaM kartavyam, linggmphrnniiymityrthH| [bhA.5761] coei rAga-dose, sagaNa paragaNe imaM tu nANataM / paMtAvaNa nicchubhaNaM, para-kuladhara ghADie na gyaa| vR-ziSyaH prerayati-rAga-dveSiNo yUyam, yat svagaNestokaMchedaprAyazcittaM dattaparagaNe tuprabhUtam,
Page #1331
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/147 evaM hi svagaNe bhavatAM rAgaH paragaNe dveSaH / gururAha-idaM chedanAnAtvaM kurvanto vayaM na rAga-dveSiNaH / tathA cAtra dRSTAntaH- egassa gihiNo cauro bhajjAo / tAto ya tena sarise avarAhe paMtAvittA 'mama gihA o nIha' ti nicchUDhA / tatthegA kamhii paragharammi gayA / biiyA kuladharaM / taIyA 'bhattuNo egasarIro vayaMso ' tti tassa gharaM gayA / cautthI nicchubhaMtI bArasAhAe laggA hammamANI vina gacchai, bhaNaI ya-kato vaccAmi ? natthi me anno gaivisao, jar3a vi mAresi tahAvi tumaM ceva gaI saraNaM ti tattheva ThiyA // idamevAha-"paMtAvaNa" ityAdi / kenApi gRhiNA catasRNAM bhAryANAM 'prAntApanaM' kuTTanaM kRtvA gRhAd niSkAzanaM kRtam / tatraikA paragRhaM dvitIyA kulagRhaM tRtIyA 'ghATikaH' mitraM taddha haMtA, caturthI tu na kApi gatA / tao tudveNa cautthI gharasAmiNI kayA / taiyAe ghADiyagharaM jaMtIe so ceva anuvattito, vigataroseNa kharaMTitA ANitA y| biiyAe kulagharaM jaMtIe piugihablaM gahiyaM, gADhataraM rudveNa annehiM bhaNie vigataroseNa kharaMTitA daMDiyA ya / paDhamA 'dUre naTTa tti na tAe kiMcipa oyaNa' mahaMtena vA pacchidaMDeNa daMDiuM ANijai / evaM paraTThANIyA osanA, kulagharaThANIyA annasaMbhoiyA, gADiyasabhA saMbhoiyA, aniggame sagharasamo sagaccho / jAva dUrataraM tAva mahaMtataro daMDo bhavai || atha gacchAdanirgatasya vidhimAha [ bhA. 5762] gacchA aniggayassA, anuvasamaMtassimo vihI hoi / sajjhAya bhikkha bhattaTTha vAsae caura ekkeke / / vR- gacchAdanirgatasyAnupazAmyato'yaM vidhirbhavati-sUryodayakAle yaH svAdhyAyaH kriyate tadavasare prathamamasI nodyate dvitIyaM bhikSAvataraNavelAyAm, tRtIyaM bhaktArthanAkAle caturthaM prAdovikAvazyakavelAyAm / evaM caturo vArAnekaikasmin dine nodyate // taccAdhikaraNaM prabhAte pratikrAntAnAM svAdhyAye'prasthApite evamAdau kAraNe utpadyeta [bhA. 5763] duppaDilehiyamAdisu, codie sammaM tu apaDivajraMte / na vi paTTaveMti uvasama, kAlo na suddho jiyaM vA siM // vR- duSpratyupekSitaM kurvan AdizabdAd apratyupekSamANo'sAmAcAryA vA pratyupekSamANo noditaH samyag yadi na pratipadyate tato'dhikaraNaM bhavet / utpanne cAdhikaraNaM yadi svAdhyAye'prasthApite svayamevopazAntastato laSTam / athana nopazAntastato yaH prasthApanArthamupatiSThate sa vAraNIyaH, yathA-tiSThatu tAvad yAvat sarve'pi militAH / tata AgateSu sarveSu sUrayo bruvate - Arya ! upazAmya, ime sAdhavaH svAdhyAyaM na prasthApayanti / sa vaSTottaraM prayacchati - avazyaM kAlo na zuddhaH parijitaM vA eSAM sAdhUnAM sUtra zrutaM tato na prasthApayanti / evaM bhaNato mAsaguru! sAdhavazca sarve'pi prasthApayanti svAdhyAyaM ca kurvanti // kAle pratikrAnte bhikSAvelAyAM jAtAyAmidamAcAryA bhaNanti [mA. 5764 ] nottaraNe abhataTThI na va vailA abhuMjaNe na jinnaM siM / na paDikkamaMti uvasama, niratI yArA nu paccAha / vR- Arya! sAdhavastvadIyenAnupazamanena bhikSAM nAvataranti / sa prAha nUnamabhaktArthino na vA bhikSAvelA / evamukte sarve'pyavataranti / tasyAnupazAntasya dvitIyaM mAsaguru / bhikSAnivRtteSu sAdhuSu guravo bhaNanti - Arya ! sAdhavo na bhuJjate / sa prAha- nUnaM sAdhUnAM na jIrNam / evamukte
Page #1332
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 5, mUlaM-147, [bhA. 5764] 281 sarve'pi samuddizanti / tasya punastRtIyaM mAsaguru / bhUyo'pi pratikramaNavelAyAM bhaNanti-Arya ! sAdhavo na pratikrAmanti, upazamaM kuru / sa vaSTottaraM pratyAha-'nuH' iti vitarke, sambhAvayAmyahamniratIcArAHzramaNAstena na prtikraamnti| evamuktesarve'pipratikrAmanti / tasya punshcturgurukm| evaM prabhAtakAle adhikaraNe utpanne vidhiruktaH / / [bhA.5765] annammi vi kAlammiM, paDhaMta hiMDaMta maMDalI vAse / titri va donni va mAsA, hoti paDikkaMte gurugA u / / vR.athAnyasmin kAle'dhikaraNamutpannam / kadA? ityAha-'paThatAM' hInA-'dhikAdipaThane bhikSAM hiNDamAnAnAM maNDalyAMvA smuddishtaamaavshykevaa| tatra yadi dvitIyavelAyAmadhikaraNamutpanna tadA caturthavelAyAmanupazAntasya trayo gurumAsAH, tRtIyavelAyAmutpatre'nupazAntasya dvau gurumAsau, evaM vibhASA kartavyA atha 'pratikrAnte' pratikramaNe kRte'pi nopshaantsttshcturgurukaaH|| [bhA.5766] evaM divase divase, cAukAlaM tu sAraNA tss| jati vAre na sAretI, gurugo gurugo tatI vaare|| vR-evamanupazAntasya divase divase 'catuSkAlaM' svAdhyAyaprasthApanAdisamayarUpaM tasya sAraNA kartavyA / 'yati' yAvato vArAn AcAryo na sArayati 'tati' tAvato vArAn mAsagurukANi bhavanti / / [bhA.5767] evaM tuagItatthe, gItatthe sArie gurU suddho| jati taM garUna sAre, AvattI hoi doNhaM pi / / vR-evaM dine dine sAraNAvidhiragItArthasya kartavyaH / yastugItArthasa yadyekaMdinaM svAdhyAyabhikSAbhaktArthanA-''vazyakalakSaNeSu caturyusthAneSu sAritaH tadA paratastamasArayannapi guru zuddhaH / yadi punaH 'tam' agItArtha gItArthaM vA guruna sArayati tataH 'dvayorapi' AcAryasyAnupazAmyatazca praayshcittsyaaptti|anye bruvate-agItArthasyAnupazAmyato'pi nAsti prAyazcittam, yastu gururagItArthaM na nodayati tasya prAyazcittam / / [bhA.5768] gaccho ya doni mAse, pakkhe pakkhe imaM prihveti| bhattaTTaNa sajjhAyaM, vaMdana lAvaM tato pareNaM / / vR-evamanupazAmyantaM taM gaccho dvau mAsau sArayati, idaM punaH pakSe pakSe parihApayati / tadyathAanupazAntasya pakSe gate gacchastena sArddha bhaktArthanaM na karoti, na gRhNAti vA na vA kimapi tasya dadAtItyarthaH / dvitIye pakSe gate svAdhyAyaM tena samaMna karoti |tRtiiye pakSe gate vandanaM na karoti na vA pratIcchati / caturtho'pi pakSo yadA gato bhavati tataH paramAlApamapi tena sArddha varjayanti / [bhA.5769] Ayariya cauro mAse, saMbhuMjati cauro dei sajjhAyaM / vaMdana lAvaM cauro, tena paraM mUla nicchuhnnaa|| vR-AcArya punazcaturomAsAn sarvairapiprakArestena samaMsambhuGketataH paraM caturomAsAn bhaktArthanaM varjayati svAdhyAyaM tu dadAti / tatazcaturo mAsAn svAdhyAyaM parihatya vandanA-''lApau dadAti / tataH paraM varSe pUrphe sAMvatsarike pratikrAnte upazAntasya mUlam, anupazAntasya tugaNAd niSkAzanaM krtvym||
Page #1333
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 bRhatkalpa-chedasUtram -3.5/147 [bhA.5770] evaM bArasa mAse, dosu tavo sesae bhave chedo| parihAyamANa taddivasa tavo mUlaM pddikkte|| vR-evaM dvAdazamAsyAmapyanupazAmyataH 'dvayoH' AdimamAsayoryAvad gacchena visarjitaH tAvat tapaH prAyazcittameva, zeSeSu' dazasumAseSupaJcarAtrindivacchedaH yAvat sAMvatsarikaM parvaprAptaM bhvti| paryuSaNArAtrau pratikrAntAnAmadhikaraNe utpanne eSa vidhiruktaH / "parihAyamANa taddivasa" tti paryuSaNApAraNakadinAdekaikadivasena parihIyamAnena tAvad neyaM yAvat 'taddivasa' paryuSaNAdivasa evAdhikaraNamutpannaM tatra ca tapo mUlaM vA bhavati na cchedaH / "paDikkate" tti atha pratikramaNaM kurvatAmutpannaM tataH sAMvatsarike kAyotsarge kRte mUlameva kevalaM bhavati / / etadeva suvyaktamAha[bhA.5771] evaM ekvekkadine, havettu ThavaNAdiNe vi emeva / ceiyavaMdana sAre, tammi vi kAle timAsagurU / vR-bhAdrapadazuddhapaJcamyAM anudita Aditye yadyadhikaraNamutpadyatetaH paryuSaNAyAmapyanupazAnte saMvatsaro bhavati, SaSTyAmutpanne ekadivasonaH saMvatsaraH, saptamyAM divasadvayonaH, evamekaikaM dinaM hApayitvA tAvad neyaM yAvat sthApanAdina-paryuSaNAdivasaH / tatra cAnudite ravau kalahe utpanne evameva nodanA kartavyA-prathamasvAdhyAyaprasthApanaM kartukAmaiH sAraNIyaH, tatazcaityavandanArthaM gantukAmAH sArayeyuH, tatrApyanupazAnte pratikramaNavelAyAM sArayanti / evaM tasmitrapi paryuSaNAkAladivase triSu svAdhyAyaprasthApanAdiSu sthAneSu noditasyAnupazAntasya trINi mAsagurukANi bhavanti // [bhA.5772] paDikaMte puna mUlaM, paDikkamaMte va hojja adhikaraNaM / saMvaccharamussagge, kayammi mUlaM na sesaaiN| vR-paryuSaNAdinesarveSAmadhikaraNAnAM vyavacchittikartavyeti kRtvA pratikrAnte samApteAvazyake yadi nopazAntastato mUlam / "paDikkamaMte va" tti atha pratikramaNe prArabdhe yAvat sAMvatsariko mahAkAyotsargastAvad adhikaraNe kRte mUlameva kevalam, na zeSANi prAyazcittAni // [bhA.5773] saMvaccharaMca ru8, Ayario rakkhae pyttenn| jati nAma uvasamejA, pvvyraatiisrisroso|| kR-evamAcAryastaMruSTaMsaMvatsaraMprayatnena rkssti| kimartham? ityAha-'yadi nAma' kathaJcidupazAmyeta atha saMvatsareNApi nopazAmyati tataH parvatarAjIsaddazaroSaH samantavyaH / / tasya ca varSAdUcaM ko vidhiH? ityAha[bhA.5774] anne do AyariyA, ekkakaM vrismettmeass| tena paraM gihi eso, bitiyapadaM rAyapavvaie / / vR-taM varSAdUrdhvaM mUlAcAryasamIpAd nirgatamanyau dvAvAcAryo krameNaikaikaM varSametenaiva vidhinA prayalena saMrakSataH, tanmadhyAd yenopazamitastasyaivAsau ziSyaH / tataH paraM' varSatrayAdUrdhvameSa gRhI kriyate, saGghastadIyaM liGgamapaharatItyarthaH / dvitIyapade rAjapravrajitasya liGgaM prastaradoSabhayAna liyte| evaM bhikssoruktm|| [bhA.5775] emeva gaNA-''yarie, gacchammitavo u tini pkkhaaii| do pakkhA Ayarie, pucchA ya kumAradirseto / /
Page #1334
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___283 uddezaka : 5, mUlaM-147, [bhA. 5775] vR-evamevagaNina AcAryasya cmntvym|nvrm-upaadhyaaysyaanupshaamyto gacche vasatastrIn pakSAn tapaH prAyazcittam, paratazchedaH; AcAryasyAnupazAmyo dvau pakSau tapaH, paratazchedaH / ziSyaH pRcchati-kiM sadhzAparAdhe viSamaM prAyazcittaM prayacchatha rAga-dveSiNo yUyam ? / AcArya prAhakumAradRSTAnto'trabhavati, scottrtraabhidhaasyte||yete upAdhyAyasya trayaH pakSAste divasIkRtAH paJcacatvAriMzaddivasA bhavanti, tataH[bhA.5776] paNayAla dinA gaNiNo, cauhA kAUNa sAhiekkArA / bhattaTThaNa sanjhAe, vaMdana lAve yhaaveti|| vR-gaNinaH sambandhinaH paJcacatvAriMzad divasAzcaturdhA kriyante, caturbhAgeca sAdhikAH-sapAdA ekAdaza divasA bhavanti / tatra gaccha upAdhyAyena samamekAdaza dinAni bhaktArthanaM karoti, evaM svAdhyAya-vandanA-''lApAnapi pratyekamekAdaza dinAni yathAkramaM karoti, paratastu prihaapvti| paJcacatvAriMzadivasAnantaraMcopAdhyAyasya dazakacchedaH |aacaarystthaivopaadhyaaympi caturbhizcatubhisirbhaktArthanAdIni parihApayan saMvatsaraM sArayati / / AcAryasya dvau pakSau divasIkRtau triMzad divasA bhavanti, tataH[bhA.5777) tIsa dine Ayarie, addhaha dine yahAvaNA tattha / gaccheNa caupadehi tu, nicchUDhe laggatI chedo|| vR-triMzadivasAzcaturbhAgena vibhaktA ardhASTamA divasA bhavanti / tatra gaccha AcAryeNa sahASTimAni dinAni bhaktArthanaM karoti, evaM svAdhyAya-vandanA-''lApAnapi yathAkramamardhASTamairdivasaiHpratyekaM hApayati / tataH paraM gacchena caturbhirapi-bhaktArthanAdibhiH padainiSkAzita AcArya paJcadazake ccheda lagati / tataH[bhA.5778] saMketo annagaNaM, sagaNeNa ya vajito ctupdehiN| Ayario puna navariM, vaMdana-lAvehi naM sAre / vR- svagaNena bhaktArthanAdibhizcaturbhiH padairyadA varjitastadA anyagaNaM saGkrAntaH / sa punaranyagaNasyAcArya 'navaraM' kevalaM vandanA-''lApAbhyAM dvAbhyAM padAbhyAM sambhuJjAnaH sArayati yAvad varSam // [bhA.5779] sajjhAyamAiehi, dine dine sAraNA paragaNe vi / navaraM puna nANattaM, tavo gurussetare chedo|| vR-paragaNe'pi saGkrAntasyAcAryasya svAdhyAyAdibhi padairdine dine sAraNA kriyate / navaraM paragaNe saGkrAntyedaM 'nAnAtvaM' vizeSaH-anyagaNasatkasya gurorasArayatastapaH prAyazcittam, 'itarasya punaH adhikaraNakAriNaAcAryasyAnupazAmyatazchedaH ||atrprH prAha-rAgadveSiNe yUyam, AcArya zIghraM chedaM prApayatha, upAdhyAyaM bahutareNa kAlena, bhiTuMtato'pi ciratareNa, evaM hi bhikSUpAdhyAyayorbhavatAM rAgaH AcArye dveSaH / atra sUri prAguTiSTaM kumAradRSTAntamAha[bhA.5780] sarisAvarAdhedaMDo, juvaranno bhoghrnn-bNdhaadii| majjhima baMdha-vahAdI, avatti kannAdi khiMsA vA // vR- egassa ranno tinni puttA-jeDo majjhimo kaniTTho ya / tehi ya tihi vi sAmacchiyaM- pitaraM
Page #1335
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/147 mArittA rajaM tihA vibhjaamo|tN caranA nAyaM / tattha jeho 'juvarAyA tupaMpamANabhUo kIsa evaM karesi?'ttitassa bhogaharaNa-baMdhaNa-tADaNAdiyA sbvedNddppgaaraakyaa|mnjhimo eyappahANoti kAuM tassa bhogaharaNaM na kayaM baMdha-vaha-khisAIyA kyaa| kanIyaso 'eehiM viyAriutti kAuM tassa kannavivoDadaMDo khiMsAdaMDo ya kao na bhoghrnnaaiio| akSaragamanikA-sahaze'pyaparAdhe yuvarAjasya bhogaharaNa-bandhanAdiko mahAn daNDaH kRtaH, madhyamasya bandha-vadhAdikona bhogaharaNam, avyaktaH-kaniSThastasya karNAmoTikAdikaH khiMsA ca kRtA / ayamarthopanayaH-yathA loke tathA lokottare'pyutkRSTa-madhyama-jaghanyeSupuruSavastuSu bRhattamo laghurlaghutarazca yathAkramaMdaNDaH kriyte|| pramANabhUte ca puruSe'kriyAsu vartamAne ete doSAH[bhA.5781] appaJcaya vIsatthattaNaMca logagarahA durhigmmo| ANAe ya paribhavo, neva bhayaM to tihA dNddo|| vR-lokaH sakaSAyamAcArya dRSTvA brUyAt-eta evAcAryA bhaNanti-akaSAyaM cAritraM bhavati, svayaMpunaritthaM ruSyanti / evaM sarveSUpadezeSvapratyayo bhavati |sesssaadhuunaampikssaaykrnnevishvsttaa bhavati / loko vA gahA~ kuryAt-pradhAna evAmISAM kalahaM karotIti / roSaNazca guru ziSyANAM pratIcchAnAM ca duradhigamo bhavati / roSaNasya cAjJAM ziSyAH paribhavanti, na ca bhayaM teSAM bhavati / ato vastuvizeSakAraNAt tridhA daNDaH kRtaH / / [bhA.5782] gacchammi u paDhavie, jammi pade sa niggato tato bitiyaM / bhikkhu-gaNA-''yariyANaM, mUlaM aNavaTTha paarNcii| vR-gacche yasmin pade prasthApite nirgatastato dvitIyaM padaM paragaNe saGkrAntaH prApnoti / tadyathAtapasi prasthApiteyadi nirgatastatazchedaMprApnoti, cedeprasthApite nirgatastato mUlam / evaM bhikssoruktm| gaNAvacchedikasyAnavasthApye AcAryasyapArAJcike paryavasyati / athavA yena bhaktArthanAdinA padena gacchAd nirgatastato dvitIyapadamanyagaNe gatasya prAramyate / yathA-gacchAd bhaktArthanapadena nirgatastato'nyaMgaNaMgatasya sa gaNastena samaMnabhuGkte svAdhyAyaMpunaH karoti, evaM svAdhyAyapadena nirgatasya vandanakaM karoti, vandanapadena nirgatasyAlApaM karoti, AlApapadena nirgatasya paragacchazcaturbhirapi padaiH parihAraMkaroti, vandanapade nirgatasyAlApaMkaroti, AlApapadena nirgatasya paragacchazcaturbhirapipadaiH parihAraM karoti / "bhikkhu-gaNA-''yariyANaM' ityAdinAtutrayANAmapi antyaprAyazcittAni gRhItAni / / dvitIyapadamAha[bhA.5783] kAraNe anale dikkhA, samatte anusahitena kalaho vaa| kAraNe sadde ThitANaM, kalaho annonnatenaM vaa|| vR-kAraNe analas' ayogyasyadIkSA dattA / samApte ca tasmin kAraNe tasyAnuziSTi kriyte| tathA'pyanirgacchatA tena samaM kalaho'pi kartavyaH / kAraNe vA zabdapratibaddhAyAM vasatau sthitAstato'nyonyaM tena vA' maithunazabdakAriNA samaM kalahaH kriyate yena zabdo na zrUyeta / / mU. (148) bhikkhU ya uggayavittIe anatyamiyasaMkappe saMthaDie nidhvitigiche asanaM vA 4 paDiggAhittA AhAraM AhAremANe aha.pacchA jANijjA-anuggae sUrie arthamie vA, se jaMca muhe jaMca pANiMsijaMca paDiggahaetaM vigiMcamANe vA visohemANe vA no aikkamai, taM appaNA
Page #1336
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 5, mUlaM- 148, [bhA. 5783 ] 285 bhuMjamANe annesiM vA dalamANe rAIbhoyaNapaDisevaNappatte Avajjai cAummAsiyaM parihAraTThANaM anugghAiyaM // mU. (149) bhikkhU ya uggayavittIe anatthamiyasaMkappe saMthaDie vitigiMchAsamAvanne asanaM vA 4 paDiggAhitA AhAraM AhAremANe jAva atresiM vA dalamANe rAIbhoyaNapaDi sevaNappatte Avajjai cAumpAsiyaM parihAraTThANaM anugdhAiyaM / / mU. (150) bhikkhU ya uggayavittIe anatyamiyasaMkappe asaMthaDie nivvitigiMcche asanaM vA 4 paDigAhittA AhAraM AhAremANe jAva annesiM vA dalamANe rAIbhoyaNapaDisevaNappatte Avajjai cAumpAsiyaM parihAradvANaM anugdhAiyaM // mU. (151) bhikkhU ya uggayavittIe aNatthamiyasaMkappe asaMthaDie vitigiMcchAsabhAvatre asanaM vA 4 paDigAhitA AhAramAhAremANe jAva annesiM vA dalamANe rAIbhoyaNapaDisevaNappatte Avajai cAumpAsiyaM parihAraTThANaM anugghAiyaM // vR- asya sUtracatuSTayasya sambandhamAha[mA. 5784] annagaNaM vaJcato, parinivvavito va taM gaNaM eMto / viha saMdharetare vA gehe sAmAe jogo'yaM // vR- adhikaraNaM kRtvA'nupazAnto'nyagaNaM vrajan parinirvApito vA bhUyastameva gaNaM Agacchan 'vihe' adhvani saMstaraNe itarasmin vA asaMstaraNe 'zyAmAyAM' rajanyAmAhAraM gRhNIyAt / eSa 'yogaH' sambandhaH || anenAyAtasyAsya vyAkhyA- 'bhikSu' pUrvavarNitaH, cazabdAd AcArya upAdhyAyazca parigRhyate, udgate Aditye vRtti-jIvanopAyo yasya sa udgatavRttikaH; pAThAntaraM vA "uggayamuttIe "tti, mUrtiH zarIram, udgate ravau pratizrayAvagrahAd bahi pracAravatI mUrtirasya iti udgatamUrtikaH, madhyapadalopI samAsaH / anastamite sUrye saGkalpaH bhojanAbhilASo yasya so'nastamitasaGkalpaH / saMstRto nAma-samarthastaddivasaM paryAptabhojI vA / "nivvitigiMche" tti vicikitsA-cittavipluti sandeha ityeko'rthaH, sA nirgatA yasmAt sa nirvicikitsaH, udito'nastamito vA ravirityevaM nizcayavAnityarthaH / evaMvidhavizeSaNayukto'zanaM vA pAnaM vA svAdimaM vA svAdimaM vA pratigRhya AhAram 'Aharan' bhuJjAno'tha pazcAdevaM jAnIyAt anudgataH sUryo'stamito vAH evaM vijJAya "se" tasya yacca mukhe prakSiptaM yacca pANAvutpATitaM yacca pratigrahe sthitaM tad 'viviJcan yA' pariSThApayan 'vizodhayan vA' niravayavaM kurvan 'no' naiva bhagavatAmAjJAmatikrAmati / 'tad' azanAdikaM AtmanA bhuJjAno'nyeSAM vA dadAno rAtribhojanapratisevanaprApta Apadyate cAturmAsikaM parihArasthAnamanuddhAtikam / evamaparamapi sUtratrayaM mantavyam / navaraM dvitIyasUtre - saMstRto vicikitsAsamApannazca yo bhuGkte / vicikitsAsamApanno nAma 'kimudito'nudito vA ravi' athavA 'astamito'nastamito vA ? ' iti sandehadolAyamAnamAnasaH / evaM bhuJjAnasyAnyeSAM vA dadAnasya caturgurukam / tRtIyasUtre"asaMthaDie"tti 'asaMstRtaH' adhyapratipannaH kSapako glAno vA bhaNyate, saH 'nirvicikitsaH' 'niyamAdanudgato'stamito vA ravi' ityevaM nisandehaM jAnAno yadi bhuGkte tadApi caturgurukam / zeSaM prathama sUtravat // caturyasUtre asaMskRto vacikitsAsamApannazca yo bhuGkte sa Apadyate cAturmAsikaM
Page #1337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 -- -- - - bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/151 parihArasthAnamanuddhAtikam / eSa sUtracatuSTayArthaH ||ath niyuktivistaraH[bhA.5785] saMthaDamasaMghaDe yA, nivvitigicche taheva vitigicche / kAle davve bhAve, pacchitte maggaNA hoi|| vR.prathamaM sUtraM saMstute nirvicikitse, dvitIyaM saMstRte vicikitsAsamApane, tRtIyasaMstute nirvicikitse, caturthamasaMstRte vicikitsAsamApane mantavyam / tatra prathamasUtre tAvat tridhA prAyazcittamArgaNA bhavati-kAlato dravyato bhAvatazca ||ttr kAlatastAvadAha[mA.5786] anuggaya maNasaMkappe, gavesaNe gahaNa bhuMjaNe gurugaa| aha saMkiyammi bhuMjati, dohi vilahu uggate suddho|| vR-anudgataH-nAdhAyudgato ravirityevaM nizaGkitena manaHsaGkalpena yo bhakta-pAnasya gaveSaNaM grahaNaM bhojanaM ca karoti tasya caturguravaH 'dvAbhyAmapi' tapaH-kAlAbhyAM gurukAH / azaGkitena manaHsaGkalpena bhuGkte tatasta eva caturgurukA dvAbhyAmapi laghavaH / udgataH sUrya iti nisandhigdhe manaHsaGkalpe bhuAnaH shuddhH|| [bhA.5787] atyaMgayasaMkappe, gavesaNe gahaNe bhuMjaNe gurugaa| aha saMkiyammi bhujai, dohi vilaha'natyamie suddho|| vR-'astaGgatoravi' ityevaMvidhena saGkalpena gaveSaNe grahaNe bhojane ca caturgurukAH tapasA kAlena ca guravaH / atha 'astagato'nastaGgato vA' iti zaGkite bhuGkte tatazcaturgurukAH 'dvAbhyAmapi' tapaH-kAlAbhyAM laghavaH / yaH punaranastamito ravirityevaM nisandigdhena cetasA bhuGkte sa zuddhaH / / atha "uggayavittI" ityAdipadavyAkhyAnamAha[mA.5788] uggayavittI muttI, manasaMkappeya hoMti AesA / emeva anatyamie, dhAe puna saMkhaDI purto| vR-udgate ravau vRtti-vartanaM yasya sa udgtvRtti|paatthaantrenn 'udgatamUrti iti vA, udgate sUrye mUrti-zarIraM vRttinimittaM bahiH sapracAraM yasya sa udgatamUrti / manaHsaGkalpe cAmI AdezA bhavanti-anuditamapyAdityaM yo manaHsaGkalpena uditaM manyate sa bhuJjAno'pi na doSabhAga bhavati, yaHpunarudite'piravau 'nAdhApyuditaH' iticetsaamnymaanobhungktessdossH| evamevAnastamite'pi mantavyam / kimuktaM bhavati?-astamite'piravau 'nAdyApyastaGgataH' itibudhyA bhuAno'pi na prAyazcittI, anastamite'pica 'astaGgataH' ityabhiprAyeNa bhuAnaH sadoSaH / athavA-"manasaMkappe ahoti Adesa"ti anuditamanaHsaGkalpA-'stamitamanaHsaGkalpayoH kataro gurutaro laghutaro deti cintAyAMdvAvAdezau bhavataH, taucottrtraabhidhyaasyete|anudite'stmite vA kathaM grahaNaM sambhavati? ityAha-"ghAtepuna saMkhaDIpurato" ttidhrAtaMsubhikSamiti caiko'rthaH, tatra saGkhaDI sambhavati |saac dvidhA-puraHsaGghaDI pazcAtsaGkhaDI ca / tatra pUrvAhne yA kriyate sA puraHsaGghaDI, aparAle tu kriyamANA pazcAtsaGkhaDI / iha punaranudite ravau puraHsaGghaDI, punaHzabdagrahaNAd astamite pazcAtsaGghaDIti // [bhA.5789] sUre anuggatammiM, anudita udio va hoti sNkppo| evaM asthamiyammi vi, egatare hoti nissNko|| vR-sUrye'nudgate'nuditasaGkalpa uditasaGkalpo vA bhavet, upalakSaNaM caitat, udite'pyanudita
Page #1338
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 5, mUlaM-151, [bhA. 5789] 287 udita iti vA saGkalpo bhavet / evamevA'stamite'pi ekataraH' anastamito'stamito vA nizaGko manaHsaGghalpobhavati, upalakSaNatvAd anastamite'pyastamitasaGkalpo'nastamitasaGkalpo vA bhvet| ihAnuditoditaviSayA'nastamitA-'stamitaviSayA ca pratyekaM SoDazabhaGgI bhavati / tadyathAanuditamanaHsaGkalpo anuditagaveSI anuditagrAhI anuditabhojI, evaM caturbhiH padaiH sapratipakSaibhaGgaracanAlakSaNena SoDaza bhaGgA rcyitvyaaH| raciteSuca bhaGgeSu yatra dvayormadhyapadayoH parasparaM virodho 6zyate madhyapadeSu vA dvayorekasmin vA udito dRSTo antyapadeSu punaranuditaste bhaGgA virudhyamAnatvenavarjanIyAH zeSAgrAhyAH |tthaaanstmitsngklpo'nstmitgvessiianstmitgraahii ansatamitabhojI, evamapi SoDaza bhaGgAH kartavyAH / atrApi yatramadhyamapadeSu parasparaM virodho dRzyate yatra vA madhyamapadeSu dvayorekasman vA astamito dRSTo'ntyapade cAnastamitaste bhaGgA aghaTamAnakatvena varjanIyAH zeSA grAhyAH / anuditoditA-'stamitA-'nastamiteSu caturbapi sthAneSu yAvanto bhaGgA ghaTamAnakAsta pradarzanArthamAha[bhA.5790] anudiyamanasaMkappe, gahaNa gavesI ya bhuMjaNe ceva / uggaya'natyamie yA, asthaMpatte vi cttaari|| vR- anuditamanaHsaGkalpe gaveSaNa-grahaNa-bhojanAkhyaistrabhi padairye'thai bhaGgAsteSu catvAraH' prathamadvitIya-caturthA-'STAmabhaGgA ghaTante, zeSAzcatvAro'ghaTamAnakAH / udgatamanaHsaGkalpe'pyeta eva catvAroghaTantena zeSAH / anastamitasaGkalpe astaMprAptasaGkalpe'pi caita eva catvAro grAhyAH, zeSAstu tRtIya-paJcama-SaSTha-saptamA asambhavitvAd vrjniiyaaH|| athaiteSAmeva gaTamAnakabhaGgAnAM vibhAgataH prarUpaNAmAha[bhA.5791] anuditamanasaMkappe, gavesa-gaha-bhoyaNammi pddhmltaa| bitiyAe tisu asuddho, uggayabhoI u aNtimo|| vR-anuditamanaHsaGkalpo'nuditagaveSI anuditagrAhI anuditabhojI 1, eSA prathamA latA, prathamo bhaGga ityarthaH / dvitIyasyAM tulatAyAMsAdhustraSu padeSu avizuddhaH, tadyathA-anuditasaGkalpo'nuditagaveSI anuditagrAhI udgatabhojI, iyaM hi latA saGkalpa-gaveSaNa-grahaNapadaistribhirazuddhA udgatabhojitvarUpeNAntyapadena tu zuddhA / / [bhA.5792] taiyAe do asuddhA, gahaNe motI ya donni u visuddhA saMkappammi asuddhA, tisu suddhA aMtimalayA u / / vR-tRtIyasyAM latAyAM 'dve' saGkalpa-gaveSaNapade azuddhe grahaNa-bhojanapade tu dve vizuddhe / tadyathAanuditasaGkalpo'nuditagaveSIuditagrAhIuditabhojI ceti| antyalatA nAma' anuditasaGkalpasya caramA latA caturthItyarthaH, sA saGkalpapade'vizuddhAzeSaiH tribhi padaiH zuddhA / tadyathA-anuditasaGkalpa uditagaveSI uditanAhI uditabhojI / / evamanuditamanaHsaGkalpasya catasro latA uktAH / athoditamanaHsaGkalpasya catasro latA Aha- [bhA.5793] uggayamanasaMkappe, anudite gavesI ya gahaNa bhogI y| emeva ya bitiyalatA, suddhA Adimmi aMte y|| [mA.5794] tatiyalatAe gavesI, hoi asuddho usesagA suddhA /
Page #1339
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/151 samvavisuddhA u bhave, cautthalatiyA udiycitte|| dR-Aditya udgato'nugdatovAbhavatu saniyamAdudgataM manyata ityudgatamanaHsaGkalpa ucyte| tasya prathamalatA-udgatamanaHsaGkalpo'nuditagaveSI anuditagrAhI anuditabhojI 1 / evameva ca dvitIyalatA'pi draSTavyA, navaramAdipade antyapade ca sA zuddhA madhyame padadvaye'zuddhA 2 // tRtIyalatAyAmeka gaveSaNApadamazuddham zeSANi' saGkalpa-grahaNa-bhojanapadAni trINyapi zuddhAni 3 / caturthItulatA srvessupdessushuddhaa4| etAzcatasra'pyuditacittaviSayA latA bhAvasya vizuddhatayA zuddhAH pratipattavyAH / evamastamitA-'nastamitasaGkalpayorapyaSTau latA bhavanti / / tAsAmeva vibhAgamupadarzayati[mA.5795] atthaMgayasaMkappe, paDhama dhareMtesi gahaNa bhogI ya / dosaMtesuasuddhA, vitiyA majjhe bhave suddhA / / vR-ihAstamitamanastamitaM vAraviMyo niyamAdastamitaMmanyate so'staGgatasaGkalpaH, tasya prathamA latA-astamitasaGkalpo'nastamitagaveSIanastamitagrAhIanstamitabhojI:ataevAha-prathamAyAM latAyAM "dharatesi"tti dhriyamANe sUrye bhakta-pAnasya eSaNaM grahaNaM bhojanaM ca 'astaGgato ravi' itibudhyA kroti| dvitIyA tulatA dvayoH' AdyantarapadayorazuddhA 'madhye gaveSaNAgrahaNapadayoH shuddhaa2|| [bhA.5796] tatiyA gavasaNAe, hoti visuddhA u tIsu avisuddhaa| cattAri vi hoti padA, cautthalatiyAe atthamite / / vR- tRtIyA gaveSaNAyAM vizuddhA 'triSu' zeSeSu saGkalpAdiSvavizuddhA 3 / caturthalatAyAM cAstamitaviSayatvAtcatvAryapi padAnyavizuddhAni / 'astamitamanaHsaGkalpaH' itikRtcatasro'pyetA avizuddhAH 4 / / atha vizuddhalatA Aha[bhA.5797] anatthaMgayasaMkappe, paDhamA esIya gahaNa bhogI ya / mana esi gahaNasuddhA, bitiyA aMtammi avisuddhaa|| vR. astamitamanastamitaM vA sUryaM yo niyamAdanastamitaM manyate tasya prathamA latA, anastamitasaGkalpo'nastamitagaveSI anastamitagrAhI anastamitabhojI / ata evAha-"paDhamA esI va gahaNe bhogI ya" ti prathamAyAmanastamitaiSI anastamitagrahaNa-bhojI ceti / dvitIyA tu latA manaHsaGkalpaiSaNa-grahapadeSu triSu vazuddhA antyapade avishuddhaa|| [bhA.5798] mana esaNAe suddhA, tatiyA gaha-bhoyaNesu avisuddhA / saMkappe navari suddhA, tisu vi asuddhA u aMtimiyA / / vR-tRtIyalatA manaHsaGkalpe eSaNe ca zuddhA grahaNe bhojane cAvizuddhA / anatyA nAma' caturthI latA sA navaraM saGkalpapade vizuddhA roSeSu 'triSu' gaveSaNa-grahaNa-bhojanapadeSu azuddhA / / atarASTAsvapyavizuddhalatAsu prAyazcittamAha[bhA.5799] paDhamAe bitiyAe, tatiya cautthIe navama dsmaae| __ekkArasa bArasIe, latAe cauro anugghaataa|| vR-prathamAyAM dvitIyasyAM catujhaM navamyAM dazamyAmekAdazyAM dvAdazyAM cetyaSTAsu latAsu
Page #1340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 289 uddezaka : 5, mUlaM-151, [bhA. 5799] bhAvasyAvizuddhatayA catvAro'nuddhAtA maasaaH|| [bhA.5800] paMcama cha ssattamiyA, aTThamiyA tera coddasamiyA ya / panarasa solasA viya, latAto eyA visuddhaao|| vR-paJcamI SaSThI saptamI aSTamI trayodazI caturdazI paJcadazI SoDazI cetyaSTau latA vizuddhAH pratipattavyAH, sarvatrApi bhAvasya vizuddhatvAt / atra ziSyaH pRcchati[mA.5801] doNha vikataro guruo, anuggata'tyamiya/jamANANaM / Adesa dotri kAuM, anuggae lahugurU iyare // vR-anudgatA-'stamitabhujAnayoIyormadhye kataro gurutaraH-mahAdoSaH? |suuriraah-aadeshdvyN kartavyam / eke AcAryA bruvate-anudgatabhojino'stamitabhojI gurutaraH / kutaH ? iti ced ucyate sa saMkliSTa pariNAmaH, divasato bhuktvA bhUyo rajanyAH pramukha eva bhuGkte, tadAnIM cAvizudhyamAnaH kAlaH; anuditabhojIpunaHsakalAMrajanImadhisahya klAnto bhuGkte, vizudhyamAnazca tadAnIM kAlaH, ato'sau laghutaraH / aparo bhaNanti-astamitabhojino'nuditabhojI gurutaraH, yasmAdasausarvAM rAtrimadhisahya stokaMkAlaMnapratIkSatetataH saMkliSTapariNAmaH itarastucintayatibhUyAn mayA kAlaH soDhavya ato bhuGkte, evamasau laghutaraH / evamAdezadvayaM kRtvA sthitapakSa ucyate-anudgate sUrya pratisamayaM vizudhyamAnaH kAlo bhavatIti kRtvA'nuditabhojI laghutaraH 'itaraH punaH' astamitabhojIsa tadAnIM pratisamayamavizudhyamAnaH kAlobhavatIti kRtvA gurutrH|| uktaM kAlaniSpanna prAyazcittam / atha dravya-bhAvaniSpannamabhidhitsurAha[bhA.5802] geNhaNa gahie AloyaNa, namokkAre bhuMjaNe yslehe| ___ suddho vigiMcamANo, avigicaNa sohi davva bhAve y|| vR-anudito vA'stamito vA ravireteSu sthAneSu jJAto bhavet-"geNhaNa" tti kRte upayoge padamede kRte jJAtam, yathA-nAdyApyudgato'stamito vA; tadA tata eva nivartamAnaH zuddhaH / atha grahaNaM-gaveSaNaM kurvatA jJAtaM tadApi nivartamAnaH zuddhaH / atha gRhIte jJAtaM tato yad gRhItaM tat pariSThApayan zuddhaH / athAlocayatA jJAtaM tadApi viviJcan zuddhaH / atha moktukAmena namaskAra bhaNatA jJAtaM tato'pi viviJcan zuddhaH / bhujhAnena jJAtaM zeSaM parityajan zuddhaH / atha sarvasmin bhukte saMlekhanAkalpaM kurvatA jJAtaM tathApi viviJcan 'zuddhaH' na prAyazcittI / atha na vivinakti tato dravyato bhAvatazca 'zodhi prAyazcittaM bhvti||ttr dravyaniSpannaM tAvadAha[bhA.5803] saMleha paNa timAe, avaDa dobhAe paMca mottu bhikkhuss| mAsa cau chacca lahu-guru, abhikkhagahaNe tisUmUlaM // - vR-'saMlekhaH' kavalatrayapramANaH tamavazeSamanudgate'stamite vA jJAte'pi bhuGkte mAsalaghu / pnyckvlaanvshissymaannaanbhungktemaasguru|'tribhaagH' dazakavalAstAnazeSAn bhuGkte cturlghu| 'apArthaH' paJcadaza kavalAstAnavazeSAn muAnasya caturguru / "dobhAga"tti dvau tribhAgau viMzati kavalAstAn bhuJAnasya SaDlaghu!"paMcamottuM" titriMzatomadhyAtpaJca muktvAye zeSAH paJcAviMzati kavalAstAn yadi bhuGkte tadASaDguru / evaMyathA yathAdravyavRddhistathAtathAprAyazcittamapi vrdhte| 2019
Page #1341
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/151 abhIkSNagrahaNaM punaH punarAsevAMpratItya dvitIyaM vAramevaMbhuAnasya mAsagurukAdArabdhaM chede tisstthti| tRtIyavAraM cturlghukaadaarbhymuulNyaavdnetvym|evNtrissuvaaressumuulNyaavtpraayshcittNbhikssoruktm| [bhA.5804] emeva gaNA-''yarie, aNavaThThappoya hoti paarNcii| tammi viso ceva gamo, bhAve paDiloma bocchAmi // - evameva gaNinaH-upAdhyAyasyAcAryasya ca cAraNikAgamaH sa eva kartavyaH / navaramupAdhyAyasya prathamavAraM mAsagurukAdArabdhaM chede, dvitIyavAraM caturlaghukArabdhaM mUle, tRtIyavAraM caturgurukAdArabdhaM anavasthApye tiSThati / evamAcAryasyApi prathamavAraM caturlaghukAdArabdhaM mUle, dvitIyavAraM caturgurukAdArabdhamanavasthApye, tRtIyavAraMSaDlaghukAdArabdhaM pArAzcike pryvsyti| gataM drvynisspnnm| atha bhAve pratilomaM prAyazcittaM vakSyAmi-pUrvadravyavRddhI prAyazcittavRddhiruktA, samprati yathA yathA dravyaparihANistathA tathA pariNAmasaMklezavRddhibhaGgIkRtya prAyazcittavRddhimabhidhAsye // tAmevAha[bhA.5805] paMcUna tibhAga'ddhe, tibhAga sese ya paMca mottu sNlehN| . tammi viso ceva gamo, nAyaMpuna paMcahi gatehiM / / - 'tatrApi' bhAvaprAyazcitte yo dravyaniSpanne cAraNAgama uktaH sa eva draSTavyaH / navaram"paMcUna"tipaJcabhiH kavalairUnAyAMtriMzatizeSAH paJcaviMzatikavalA bhavanti, tataH paJcasu kavaleSu gateSuyadijJAtam 'anudito'stamito vAravi' evaM jJAtvA zeSAnpaJcaviMzatikavalAn muAnasya mAsalaghu / "tibhAga"ti triMzat tribhAgena hInA viMzatikavalAstAn bhuJAnasya mAsaguru / "addhi"tti 'arddha' paJcadaza kavalAstAn bhuAnasya caturlaghu / 'tribhAgaH' daza lambanAstAn bhuJAnasya caturguru / triMzataH paJca lambanAn muktvA zeSAH paJcaviMzatirajJAte bhuktAH, jJAtetu paJca zeSAn bhuJAnasya SaDlaghukAH / saMlekhanAzeSa bhuAnasya SaDguravaH / iha prabhUta-prabhUtatarakavale adhikA-'dhikatarAyAmitRptausaJAtAyAM zeSaM stokastokataramapijJAtesati bhuGktetatrapariNAmaH saMkliSTaH saMkliSTatara iti kRtvA bahu-bahutaraM praayshcittm|| ... [bhA.5806] emeva'bhikkhagahaNe, bhAve tatiyammibhikkhuNo mUlaM / emeva gaNA-''yarie, sapayA sapadaM hasati ikkaM // - evamevAbhIkSNagrahaNe'pi bhAvaniSpannaM prAyazcittaM bhikSordraSTavyam / navaram-dvitIyavarA mAsagurukAdArabdhaM chede tiSThati, tRtIyavAraM caturlaghukAdArabdhaM mUlaM yAvad neyam / evameva gaNina AcAryasyaca drssttvym|nvrm-svpdaat svpdmekmubhyorpihsti|ttropaadhyaaysy prathamavAraM mAsagurukAdArabdhaMtRtIyavArAyAmanavasthApye, AcAryasyaprathamavAraM caturlaghukAdArabdhaMtRtayavArAyAM paaraadhiketisstthti|ihpuurvmudgtvRttipdmnstmitsngklppdNcvyaakhyaatNn zeSANisaMstRtAdIni atastAni vyAcaSTe[bhA.5807] saMthio saMtharetI, saMtayabhojI va hoi nAyavyo / pajattaM alabhaMto, asaMthaDI chinnbhttoy|| vR-saMstRto nAma paryAptaM bhakta-pAnaM labhamAnaH saMstarati, athavA yaH santatabhojI' dine dine paryAptamaparyAptaM vA bhuGkte sa saMstRto jJAtavyaH / yastu paryAptaM bhakta-pAnaM na labhate caturthAdinA
Page #1342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 291 uddezaka : 5, mUlaM-151, [bhA. 5807] chinnabhakto vA so'saMstRtaH / / nirvicikitsapada vyAkhyAti[bhA.5808] nissaMkamanudito'ticchito va sUro tti geNhatI jo u / udita dharete vihu so, laggati avisuddhapariNAmo / / narvicikitso nAma nizakamanudito'tikrAnto vA sUrya iti manyate / evaM yo nizaGkitena cetasA gRhNAtisayadyapi udite dhriyamANevA' anastamitiravaugRhNAti tathApyavizuddhapariNAmatayA prAyazcitte lagati / / [bhA.5809] emeva ya udiu tti va, dharaitti va saDhamuvagataM jss| savivajae visuddho, visuddhprinnaamsNjutto|| kRevamevayasya soDhaM nisandigdhaMcitteupagatam-yadutAditya uditaH dhriyatevA' nAdyApyastameti sayadyapi viparyaye' viparyAsajJAnevartatatathApivizuddhapariNAmaiti kRtvA vizuddhaH' npraayshcittii|| atha yaduktaM sUtre-"aha puna evaMjANeJjA-anuggaesUrieatyamieva" titatrodgatamanastamitaM vAviMcetasi kRtvA gRhItaM pazcAt punatiM yathA-anudgato'stamito vA; kathaM punastaddvAtam? ityAha[mA.5810] sami-ciMciNimAdINaM, pattA puSphA ya nalinimAdINaM / udaya-'tyamaNaM raviNo, kahiMti vigasaMta-maulitA / / vR-zamI-ciJciNikAdInAM tarUNAM patrANi nilInIprabhRtInAM ca puSpANi vikasanti santi raverudayaM kathayanti / etAnyeva mukulayanti santi raverastamayanaM kthynti|| kathaM punarAditya udito'stamito vA na dRzyate? ityAha[bhA.5811] abma-hima-vAsa-mahiyA mhaagirii-raahu-rennu-rychnno| mUDhadisassa va buddhI, caMde gehe va temirie|| -amrasaMstRte gagane, himanikarevApatati, varSeNavAmahikayA vApatantyAchAdite, mahAgiriNA vA antarite, rAhuNA vA sarvagrahaNenodayA-'satamanayorgRhIte ravI, reNu:-kaTakagamanAdyutkhAtA dhUli rajaH-autpAdikaM tAbhyAM cA channa udito'stamito vA ravina jJAyate / digmUDho vA kazcid aparAMdizaMpUrvAM manyate, sanIcamAdityaM vilokya 'udkatamAtraAdityaH' itibudhyA bhakta-pAnaM gRhItvA vasatiM praviSTo yAvad muktastAvadandhakAraM jAtam, tato jAnAti- astamite'haM bhukta iti / athavA 'gehe' gRhAbhyantare kAraNajAte divA suptaH, pradoSe candre udite vibuddho vivareNa jyotsnA praviSTa rASTvA cintayati-eSa AdityAtapaH praviSTaH; sa ca taimiriko mandaM mandaM pazyati tato gRhiNA nimantrito bhuktaH / evamAdibhiH kAraNairanuditamuditaM manyeta uditaM vA'nuditam, astamitamapyanastamitaM anastamitamapyastamitam ||ttH[bhaa.5812] suttaM paDuca gahite, nAtuM iharA u so na gennhNto| jo puna giNhati nAtuM, tassegaTThANagaM vaDDe // vR- yadyudgato'nastamito vA itibudhyA sUtre pratItya "uggayavittIe anatyamiyasaMkappe" iti sUtraprAmANyena gRhItaM pazcAcca jJAtam 'anudgato'stamito vA ravi' tato yad mukhe yacca pANI yaca pratigrahe tat sarvamapi vyutsRjet / 'itarathA' yadyasau pUrvamevAnuditamastamitaM vA ajJAsyat
Page #1343
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/151 tato nAgrahISyat / yaH punaranudgatamastamitaM vA jJAtvA gRhNAti gRhItvA vA bhuGkte'nyeSAM vA dadAtitasyaikaMsthAnakaMvarddhayet, taMpratItya "taM jamANe annesivAdalamANeAvajai cAummAsiyaM parihArahANaM anugdhAiyaM" ityuttaraM sUtrakhaNDaM vardhayediti bhAvaH / / atha vivecana-vizodhanapade vyAcaSTe[bhA.5813] savvassa chaDDaNa vigicaNA u muh-hty-paadchuuttss| phusaNa dhuvaNA visohaNa, sakiMva bahuso va naanntN|| dR-anuditamastamitaM vA jJAtvA yad mukhe prakSiptaM tasya jJAte sati khelamallake yat prakSepaNam, yacca haste-pANau tasya pratigrahe, yat pAtre-pratigrahe tasya sthaNDile, evaM sarvasyApi yat pariSThApanaM sA vivecanA ! yat tu "phusaNaM" hastenAmarzanaM dhAvanaM' kalpakaraNaM sA vizodhanA / athavA 'sakRt ekazaH pariSThApana-sparzana-dhAvanAnAMkaraNaMvivecanA, eteSAmeva bahuzaH karaNaM vishodhnm| etad vivecana-vizodhanayonAnAtvamuktam ||ath "no aikkamai"tti padaM vyAkhyAti[bhA.5814] nAtikamatI ANaM, dharma meraMvarAtimattaM vA / attaTuMgAgI vA, saya muMje sesa dejA vii|| vR-evaM viviJcanvizodhayanvAtIrthakRtAmAjJAMnAtikAmati |athvaa zrutadharmacAritramaryAdAM rAtribhaktavrataM vA nAtikAmati / "taM muMjamANe anesiM vA dalamANe" tti padadvayaM vyAkhyAyate"atta?" ityAdi, 'AtmArthikaH' AtmalAbhAbhigrahI kAraNe vA ya ekAkI sa svayaM bhuGkte nAnyeSAM dadAti / 'zeSaH punaH' anAtmalAbhI anekAkI vA sa anyeSAmapi dadyAt svayamapi bhuJjIta | gataMprathamaM saMstRtanirvicikitsasUtram / atha dvitIyaM saMstRtavicikitsasUtraM vyAkhyAti[bhA.5815] evaM vitigiccho vI, dohi lahUnavari te tutv-kaale| tassa puna havaMti latA, aTTha asuddhA na itraato|| vR-vicikitsate-' kiMudito ravi? utaanuditaH?' ityAdisaMzayaMkarotIti vicikitsaH, so'pyevameva vaktavyaH / navaram-yAni tasya tapo'hiiNa prAyazcittAni tAni tapasA kAlena ca laghukAni / 'tasya ca vicikitsasya punarazuddhA eva kevalA aSTau latA bhavanti na itarAH' zuddhAH, saGkalpasya zaGkitatvena pratipakSAbhAvAt / / kathaM punarasau zaGkAM karoti? ityAha[mA.5816] anudiya udio kiM nu hu, saMkappo ubhayahA adideu| dharatina vatti vasUro, sopuna niyamA cunnhekko|| 'ubhayathA udayakAle'stamanakAlevAabhra-himAdibhikAraNaira TaiAdatyesAlpobhavati, kimanuditaudito vA ravi? astamanakAle'pi-sUryodhriyatena vA? itizaGkA bhvti| sa punaH sUryo niyamAdanudita udito'stamito'nastamito vA? iti caturNA vikalpAnAmekatarasmin vrtte| bhaGgAH punarotthamuccAraNIyAH udayaM pratItyavicikitsemanaHsaGkalpe sativicikitsitagaveSI vicikitsitagrAhI vicikitsitabhojI, evamau bhaGgAH; astamanamapi pratItyaivamevASTau bhnggaaH| dvayorapyaSTamaGgayoHprathama-dvitIya-caturthA-'STamA bhaGgAghaTamAnakatvAdgrAhyAH, shessaashctvaaro'graahyaaH| gataM dvitIyaM saMstRtavicikitsasUtram / atha tRtIyamasaMstRtanirvicikitsasUtraM vyAcikhyAsurAha. [bhA.5817] tava-gelana-5ddhANe, tiviho tu asaMthaDI vihe tiviho|
Page #1344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 293 uddezaka : 5, mUlaM-151, [bhA. 5817] tava'saMthaDa mIsasA, mAsAdArovaNA innmo|| vR-asaMstRto nAma SaSThA-'STamAdinA tapasA klAnto 1 glAnatvena vA'samartho 2 dIrghAdhvani vA gacchan paryAptaM na labhate 3, eSa trividho'saMstRtaH / 'vihe tiviho" ti 'vihe" adhvani yo'saMstRtaH sa trividhaH, tadyathA-adhvapraveze'dhvamadhye'dhvottAre ca / tatra tapo'saMstRtasya nirvicikitsasya mAsAdikA iyamAropaNA bhvti| "mIsassa"tti mizro nAma-vicikitsAsamApannastasyApi mAsAdirAropaNAkartavyA / sAcottaratrAbhidhAsyate / ihApi pUrvakrameNaSoDaza latAH kartavyAH, kAlaniSpannaMcaprAyazcittaM praagvt||drvy-bhaavpraayshcittyostvyN vizeSaH-tapo'saMstRto vikRSTatapaHklAntaH pAraNake'nudgate'stamite vA uditA-'nastamitudhyA bhakta-pAnIye bhuJAno yadA'nudgatamastamitaM vA jAnAti tataH paraM muAnAsyed prAyazcittam[bhA.5818] eka-duga-tinni mAsA, caumAsA paMcamAsa chmmaasaa| savve vihoti lahugA, eguttaravaDDiyA jeNaM // kR-saMlekhanAzeSaM yadi jJAtebhuGktetata ekamAsikam |pnyckvlaan samuddizati dvimaasikm| daza lambanAn samuddizati traimAsikam / paJcadaza kavalAn bhuAnasya caturamAsikam / viMzatiM bhuJAnasya paJcamAsikam / athapaJca kavalA vizuddhabhAvena samuddiSTAH zeSAn paJcaviMzatikavalAn jJAte bhuGkte tataH pANmAsikam / etAni sarvANyapi laghukAni prAyazcittAni bhavanti / kutaH? ityAha-yena kAraNenaikottaravRddhayA dvivyAdirUpayA amUni varddhitAni // idameva vyanakti[bhA.5819] duvihA ya hoi vuTTI, saTTANe ceva hoi paraThANe / - saTThANammiugurugA, paraThANe lahuga gurugA vaa|| vR-dvividhA ca bhavati vRddhiH / tadyathA-ssasthAnavRddhi prsthaanvRddhishc| svasthAnavRddhirniyamAd gurukA bhavati, tathAhi-yadAmAsalaghukAdmAsameva svasthAnaMsaGkAmatitadA niyamAmAsagurukameva, evaM dvimAsalaghukA dvimAsagurukam, yaavtssnnmaaslghukaatssnnmaasgurukm|prsthaanvRddhistu visazasaGkAyAkA vRddhi, yathA-mAsAd dvau mAsauda, dvAbhyAM mAsAbhyAM trayo mAsAH, evaM yAvat paJcamAsAt ssnnmaasaaH| eSAparasthAnavRddhilaghukAvAgurukA vA bhvet| tatra laghukasthAnAdArabdhA laghukA gurukasthAnAdArabdhA gurukA bhavati / atra ca mAsalaghukAdAravyA ataH sarvANyapi laghUni draSTavyAni / / [bhA.5820] bhikkhussa tatiyagahame, saTThANaM hoi davvaniphanaM / bhAvammi u paDilomaM, gaNi-Ayariya viemeva / / kR-bhikSorddhitIyavAraMvaimAsikAdvArabdhaMchedetiSThati, tRtIyavaraMgrahaNe traimAsikAdArabdhaM svasthAnaM' mUlaM yAvad neym| evaM drvynisspnnpraayshcittmuktm| bhAvaniSpannaM punaretadeva pratilomaM mntvym| gaNina AcAryasyApi dravya-bhAvayorubhayorapyevameva prAyazcittam / navaram- upAdhyAyasya dvaimAsikAdArabdhaM tribhivArairanavasthApye, AcAryasya traimAsikAdArabdhaM tribhivAraiH pArAJcike paryavasyati |gtstpo'sNstRtH| atha glAnAsaMstRtamAha[bhA.5821] emeva ya gelane, paTTavaNA navari tattha bhinnennN| cauhi gahamehi sapadaM, kAsa agItatya suttaM tu||
Page #1345
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/151 vR-glAnAsaMstRtasyApyevameva prAyazcittam / navaram-tatra "bhineNaM" tibhitramAsAtprasthApanA kartavyA |prthmNvaarN paJcamAsalaghuke, dvitIyaMSannAsalaghuke, tRtIyaM chede, caturthaM vAraM mUle tisstthti| ata evAha-'caturbhigrahaNaiH' abhIkSNasevArUpai 'svapadaM' mUlaM bhikSu prApnoti / upAdhyAyasya ladhumAsAdArabdhaMcaturvidhrArarainavasthApye, AcAryasya dvimAsalaghukAdArabdhaMcaturbhivariH pArAcike paryavasyati / ziSyaH pRcchati-kasyaitat prAyazcittam ? sUrirAha-yad ukta yacca vakSyamANam etat sarvamagItArthasya sUta bhavati, prastutasUtroktaMprAyazcittamityarthaH / sahi kAryabhakAryavA yatanAmayatanAM vA na jAnAti atastasya prAyazcittam / / gato glAnAsaMstRtaH / athAdhvAsaMstRtamAha[bhA.5822] addhANAsaMghaDie, pavesa majjhe taheva uttinne| majjhammi dasagavuDDI, pavesa uttinipaNaeNaM // - 'adhvani' mArge yo'saMstRtaH sa trividhaH / tadyathA-adhvanaH praveze madhye uttAre ca / tatra prathamaMmadhye bhAvyate-bhikSoH saMlekhanAdiSuSaTsu sthAneSudazarAtrindivamAtI kRtvA prAyazcittavRddhiH kartavyA, upAdhyAyasya paJcadazarAtrindivAdikam, AcAryasya viNshtiraatrindivaadikNpraayshcittm| bhAve etadeva pratilomaM vaktavyam / atha praveze uttaraNe ca bhaNyate-"pavesa uttinna paNaeNaM" ti praveze tathA uttaraNamuttIrNaM tatra ca paJcakena sthApanA kriyate, saMlekhanAdiSuSaTsu padeSu paJcarAtrindivAnyAdI kRtvAmAsalaghukaMyAvad netavyamiti bhAvaH / tathAubhayorapiaSTabhivAramUlaM prApnoti, upAdhyAyasya dazarAtrindivAdikamaSTamavArAyAmanavasthApyam, AcAryasya paJcadazarAtrindidikaM pArAJcikAntam / bAveetadeva prtilomNpraayshcittm| ziSyaH pRcchati-adhAvasaMstRtomadhye kSiprameva svapadaM prApitaH praveze uttaraNe ca cireNa tadetat katham? atrocyate-adhvanaH praveze bhayamutpadyate 'kathamadhvAnaM nistariSyAmi ?' uttaraNe'pi bubhukSA tRSAdibhiratyantaM klAntaH, ata evau cireNa svapadaMprApito, adhvamadhye punarjitabhayonAtiklAntazcaataHzIghraM svapadaMprApitaH / atraikaikasmin pade AjJAdayo rAtribhojanadoSAzca / agItArthasya caitanmantavyam, na gItArthasya / / kutaH? iti ced ucyate[bhA.5823] uggayamanuggate vA, gItatyo kAraNe n'tikkmti| - dUtA''hiMDa vihArI, te viya hotI sapaDivakkhA / / vR-gItArtha adhvapravezAdau kAraNe utpanne udgate'nudgate sUrye yatanayA'rakto'STo munAno bhagavatAmAjJA dharma vA nAtikAmati |tecaadhvprtiptraastrividhaaH-drvntaahinnddkaa vihaarinnshc| tatra dravantaH-grAmAnugrAmaM gacchantaH, AhiNDakAH-satataparibhramaNazIlAH, vihAriNaH-mAsaMmAsena viharantaH / te'pi pratyekaM sapratipakSAH / / tadyathA[bhA.5824] dUijjatA duvidhA, nikkAraNigA taheva kaarnnigaa| asivAdI kAraNitA, cakke thUbhAItA itre| dravanto dvividhAH-niSkAraNikAH kaarnnikaashc| tatrAzivA-'vamadarya-rAjadviSTAdibhikAraNaiH, upadherpasya vA nimittaM, gacchasyavA bahuguNataramiti kRtavA, AcAryAdInAM vA AgADhe kAraNe ye dravanti te kAraNikAH |ye punaruttarApathe dharmacakraM mathurAyAMdevanirmitastUpaAdizabdAt kozAyAM jIvantasvAmipratimA tIrthakRtAM vA janmAdibhUmaya evamAdidarzanArthaM dravanto niSkAraNikAH //
Page #1346
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 5, mUlaM-151, [bhA. 5825] [bhA.5825] uvadesa anuvadesA, duvihA AhiMDagA muNeyavvA / viharaMtA vi ya duvidhA, gacchagatA niggatA ceva // i-AhiNDakAapi dvidhA upadezAhiNDakAanupadezAhiNDakAzca / tatraye sUtrA-'ryagRhItvA bhaviSyadAcAryA gurUNAmupadezena viSayA-''vAra-bhASopambhanimittamAhiNDanteteupadezAhiNDakAH, ye tu kautukena dezadarzanaM kurvanti te'nupadezAhiNDakAH / viharanto'pi dvividhAH-gacchagatA gacchanirgatAzca / tatra 'gacchagatAH' gacchavAsinaH Rtubaddhe mAsaM mAsena viharanti / gacchanirgatA dvividhAH-vidhinirgatA avidhinirgatAzca / vidhinirgatAzcaturdhA-jinakalpikAH pratimApratipannA yathAlandikAH zuddhapArihArikAzceti / avidhiniragatAH sAraNAdibhistyAjitA ekaakiibhuutaaH| eteSAM bhedAnAmibhe'nuditA-'stamitayoH prAyazcitte laganti[bhA.5826] nikkAraNigA'nuvadesigA ya laggaMta'nudiya atthamite / gacchA viniggatA vihu, lagge jati te karejevaM / / kRniSkAraNikAdravantoanupadezAhiNDakAavidhinirgatAzcAnudite'stamitevAyadi gRhNanti mujhate vA tataH pUrvoktaprAyazcitte laganti / ye tu kAraNikA dravanta upadezAhiNDakA gacchagatAzca te kAraNe yatanayA gRhNAnA bhuJAnAzca zuddhAH / ye tu gacchanirgatA jinakalpikAdayaste'pi yadyevamanudite'stamite vA grahaNaM kuryustato laganti paraM te niyamAt tadAnI na gRhNanti, trikAlaviSayajJAnasampannatvAt // [bhA.5827] ahavA tesiM tatiyaM, appatto anudito bhave suuro| pattotu pacchimaM porisiM ca atthaMgato hoti / / kR-athavAzabdaHprakArAntaravAcI / 'taSAM jinakalpikAdInAMtRtIyAMpauruSImaprAptaH sUryo'nudito bhaNyate, pazcimAM capauru, prApto'staGgata ucyate / ata eva bhaktaM panthAzca teSAM tRtIyapauruSyAmeva bhavati nAnyathA // gatamasaMstRtanirvicikitsasUtram / athAsaMstRtavicikitsasUtraM vyAcaSTe[bhA.5828] vitigiccha abmasaMthaDa, sattho upahAvito bhave turiyaM / anukaMpayAe koI, bhatteNa nimaMtaNaM kujjA // vR-abhrasaMstRta-himAnIsampAtAdibhirdazyamAne sUrye vicikitsA bhvti|tec sAdhavaH sArthena adhvAnaM pratipannAH,antarA cA'bhimukho'paraH sArtha AgataH, dvAvapyekasthAne AvAsitau, abhimukhAgantukasArthikazca ko'pyanukampayA sAdhUnAM bhaktena nimantraNaM kuryAt, yasmiMzca sArthe sAdhavaHsacalitaH ataHsUryodayavelAyAmudito'nudita itizaGkayA gRhnniiyuH|ihaapitrividhe'sNstute tathaivASTI latAH / navaram-asaMstRte nirvicikitse tapaHprAyazcitAnyubhayagurukANi, asaMstRte vicikitse punarubhayalaghUni, zeSaM sarvamapi prAgvat / / mU. (152) iha khalu niggaMthassa vA niggaMthIe vArAto vA viyAlevA sapANe sabhoyaNe uggAle AgacchejjA, taM vigiMcamANe vA visohemANe vA no aikkamai / taM uggilitA paccogilamANe rAIbhoyaNapaDisevaNappate AvaJjai cAummAsiyaM parihArahANaM anugghAiyaM / / vR-asya sambandhamAha[bhA.5829] nisibhoyaNaM tu pagataM, asaMtharaMto bahuMca bhottUNaM /
Page #1347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/152 uggAlamuggilijjA, kAlapamANA va davvaM tu|| vR-nizibhojanaMpUrvasUtre prakRtam, ihaapitdevaabhidhiiyte|ydvaa'sNstrn 'bahuprabhUtaM bhuktvA rajanyAmugAramAgatamudgilet taniSedhArthamidaM sUtram / athavA kAlapramANamanantarasUtre uktam, ihatukAlapramANAdanantaraM drvyprmaannmucyte||anensmbndhenaayaatsyaasy vyAkhyA-'iha' asmin maunIndre pravacane grAmAdau vA vartamAnasya khaluH' vAkyAlaGkAre nirgranthasya vA nirgranthyA vA rAtrI vA vikAle vA saha pAnena sapAnaH saha bhojanena sabhojana udgAra Agacchet / kimuktaM bhavati?. sikthavirahitamekaM pAnIyamudgAreNa sahAgacchati, kUrasikthaM vA kevalamAgacchati, kadAcidubhayaM vA / 'tam' udgAraM 'vivizcan vA sakRt parityajan vizodhayan vA bahuzaH parityajan no aajnyaamitkaamti|tmudiiry 'pratyavagilan' bhUyo'pyAsvAdayanApadyatecAturmAsikaMparihArasthAna anuddhAtikam / eSa sUtrArthaH / / samprati niyuktivistaraH[bhA.5830] uddaddare vamittA, AtiaNe paNagavuhijA tiisaa| cattAri chagha lahu-guru, chedo mUlaM ca bhikkhuss| vR- 'UrdhvaMdare' subhikSe paryAptamazanAdikaM muktvA vamitvA ca yo viziSTabhaktalobhena bhUyaH pratyApibatitatoyadi divasastataekaMlambanamAdI kRtvAyAvatpaJca lambanAstAvadApibatazcatvAro laghavaH / tataH paJcakavRddhistrizataM yAvat kartavyA, tadyathA-SaT prabhRti yAvad daza lambanA eteSu caturguravaH, ekAdazAdiSu paJcadazAnteSu SaDlaghavaH, SoDazAdiSu viMzatyanteSu SaDguravaH, ekaviMzatyAdiSu paJcaviMsatyanteSucchedaH, SaDaviMzatyAdiSutriMzadanteSulambaneSu pratyavagilyamAneSu mUlam / evaM bhikssoruktm|| [bhA.5831] gaNi Ayarie sapadaM, egaggahaNe vi guruga aannaadii| micchatta'maJcabaDue, virAdhanA tassa vanassa / / pR-gaNi-upAdhyAyastasya caturgurukAdagArabdhaM svapadamanasthApyaM yAvad neyam / AcAryasya SaDalagukAdArabdhaM svapadaM pArAJcikaM yAvad draSTavyam / evaM divasat uktam / rAtrau tu yadyekamapi sikthaM gRhNAti' pratyAdatte tatazcaturguru, AjJAdayazca doSAH / mithyAtvaM cAsAvanyeSA janayatiyathA vAdinastathA kAriNo na bhavantyamI iti / rAjA vA taM jJAtvA bhikSAdInAM pratiSedhaM kuryAta, 'mA vA ko'pyamISAM madhye pravrAjIt' iti / 'tasya vA vAntAzinaH 'anyasya vA' taM pazyato virAdhanA bhvti|atraamaatybttukssttaantH-egorNkbddutosNkhddiimjiyaakuurNaippmaannNjimito| niggayassa ya rAyamaggamogADhassa hiyayamucchallaM / amaJcapAsAyassa hiTThA vamiumArato, amacceNa yavAyAyaNahieNa diho| soyavamittA tamAhAravaNiTuM pAsittA lobheNa bhuNjiumaarddho|tNdluunn amaccassa aMgANi uddhasiyAI,uSTuM ca jAtaM / amacco dine dinejemaNavelAe samuddisaMto saMbharettA urlDa karei / eva tassa vaggulI vAhI jAto, tao mo|so vidhijjAIo evameva vinttttho|jmhaa ete dosA tamhA pamANapattaM mottavvaM // [bhA.5832] evaM tAva divasato, rAto sitthe vicaugurU hoti / uddaddaragahaNA puna, avavAte kappae ome / / -evaM tAvatkavalapaJcakamAdau kRtvA paJcakavudhyA caturlaghukAdikaMprAyazcittaM divasata uktm|
Page #1348
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 5, mUlaM-152, [bhA. 5832] 297 rAtrovekasikthasyApi grahaNe caturguravo bhavanti / yacca niyuktigAthAyAmUrdhvadaragrahaNaM kRtaM tadevaM jJApayati-apavAdapade avame pratyavagilanamapi kalpate ||atr ziSyaH prAha[mA.5833] rAto va divasato vA, uggAle kattha saMbhavo honaa| girijanasaMkhaDIe, aTTAhiya tosalIe vaa| vR-rAtrau vA divasato vA kutrodvArasya sambhavo bhavet ? sUrirAha-giriyajJAdiSu saGkhaDISu tosaliviSaye vA aSTAhikAdimahimAsu pramANAtiriktaM bhuktAnAmudgAraH sambhavati // tatra prAyazcittamabhidhitsuH prastAvanArthaM tAvadidamAha[bhA.5834] addhANe vatthavvA, pattamapattA yajoaNa dUge y| pattA ya saMkhaDiM je, jataNamajataNAe te duvihA / / vR-te saGghaDIbhojinaH sAdhaco dvividhAH-adhvapratipannA vAstavyAzca / tatra ye vAstavyAste dvividhAH-saddhaDyAH prekssinno'prekssinnshc|adhvprtipnnaa vaastvyaashc|ttr yevAstavyAste dvividhAHsaGkhaDayAH prekSiNo'prekSiNazca adhvapratipannAapi dvidhA-tatraiva gantukAmA anyatra vA gntukaamaaH| ye'nyatra gantukAmAstedvidhA prAptabhUmikA aprApta bhUmikAzca |praaptbhuumikaa nAma-ye saGkhaDIgrAmasya pArvato gantukAmAH saGghaDImabhidhArya ardhayojanAdAgacchanti / aprAptabhUmikA nAma-ye yojanAd yojanadvikAdupalakSaNatvAdyAvadvAdazayojanebhyaH sngkhddiinimittmaagtaaH|yettraiv gantukAmAH saGkhaDIgrAme prAptAste 'dvividhAH' dviprakArAH- yatanA prAptA ayatanAprAptAzca / ye padabhedamakurvantaH sUtrArthapauruSyau vidaghAnAAgatAste yatanAprAptAH |yetu saGghaDIM zrutvA sUtrArthIhApayantautsUkIbhUtA AgatAste aytnaapraaptaaH|| [bhA.5835] vatthavva jattaNapattA egagamA do vi hoti neyavvA / ajayaNa vatthavyA, viya, saMkhaDi pehI u ekkgmaa|| vR-tatra ye vAstavyAH saGkhaDyapralokino ye ca tatraiva gantukAmA yatanAprAptAH ete dvaye'pi prAyazcittacAraNikAyAmekagamA bhavanti jnyaatvyaaH|ye tutatraiva gantukAmA ayatanAprAptAH ye ca vAstavyAH saGkhaDIpralokinaH ete dvaye'pi cAraNikAyAmekagamA bhavanti // "pattA ya saGghaDiM je" iti padaM vyAkhyAti[bhA.5836] tattheva gaMtukAmA, voleumanA va taM uvarieNaM / padabheda ajayaNAe, paDiccha uvvatta sutbhNge| vR yatra grAme saGghaDistatraiva ye gantukAmAH ye vA tasya grAmasyopari volayitumanasaste yadi svabhAvagateH padabhedaM kurvanti, ekadvyAdIni vA dinAni pratIkSante, avelAyAmudvartante vA, sUtrArthapauruSIbhaGgena vA prAptA bhavanti tadA'yatanAprAptAH / itarathA yatanAprAptAH / / prAptabhUmikAn aprAptabhUmikAMzca vyAkhyAti[bhA.5837] saMkhaDimabhidhAretA, dugAuyA pattabhUmigA hoti / joyaNamAI appattabhUmiyA bArasa u jaav|| vR- saGghaDigrAmapArzvato ye gantukAmAste yadi saGkhaDImabhidhArya gavyatadvayAdAgacchanti tadA prAptabhUmikA bhavanti / ye punaryojanAd yojanadvayAd yAvad dvAdazayojanebhya Agacchanti te
Page #1349
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/152 sarve'prAptabhUmikAH / / [bhA.5838] khetaMto khettabahiyA, appattA bAhi joyaNa duge ya / . cattAri aTTa bArasa'jagga suva vigicaNA''diyaNA // vR-saGghaDIM zrutvA kSetrAntaH kSetrabahirvA aagccheyuH| ye kSetrAntaH sArdhakrozadvayAdAgacchanti te prAptabhUmikAH / ye panaH kSetrabahi yojanAd yojanadvayAt caturyojanAdaSTayojanAd yAvad dvaadshyojnaadaagcchntite'praaptbhuumikaaH| etesarve'pi saddhaDyAmatimAtremuktvA pradoSe "jagga"tti akAraprazleSAd na jAgrati, "suva" ti vairAtrikakAlavelAyAmapi 'svapanti' nottiSThante, "vigicaNa"tiudgAramudgIryaparityanti, "AiyaNa"titameva Apibanti prtyvgilnt|| eteSu caturyu padeSu iyamAropaNA[mA.5839] vatthavva jayaNapattA, suddhA paNagaMca bhinnmaasoy| tava-kAlehi visiTTA, ajataNamAdI viu visiTThA // * dhR-saGghayapralokinovAstavyA yatanayA prAptAzcAgantukAH savaDyAM yAvadvaMmuktvAprAdoSikI pauruSIM na kurvanti 'mA najariSyati' iti kRtvA tata AcAryAnApRcchaya svapantaH shuddhaaH| ta eva yadi vairAtrikaM svAdhyAyaM na kurvanti tadA paJcarAtrindivAni tapolaghUni kAlagurUNi / athodvAra AgatastaM ca yadi viviJcanti tato bhinnamAsastapoguru kAlalaghuH / atha tamudgAramApibanti tato mAsalaghu tapasA kAlena ca gurukam / ye'yatanAprAptA ye ca vAstavyAH savaDipralaukinaH ete dvaye'pi saGghaDyAMmuktvA prAdoSikaMsvAdhyAyaM na kurvanti mAsalaghu dvAbhyAmapi lghukm| vairAtrikaM svAdhyAyaM na kurvanti maaslghukaalgurukm| udgAramAgataM parityajanti mAsalaghu tapogurukam / udgAraM pratyavagilanti mAsaguru tapasA kalena ca gurukam / / ata evAha[bhA.5840] tisu lahuo guru ego, tIsuya guruo u caulahU aMte / tisucaulahugA cauguru, tisucauguru chalahU aNte|| vR-'triSu sthAneSu' prAdoSikasvAdhyAya-vairAtrikAkaraNodgAravivecanarUpeSu ladhuko mAsaH, 'ekasmin' caturthe pratyavagilanAkhye sthAne mAsaguru / ye'nyatra gantukAmAH prAptabhUmikAH saGghaDihetorarddhayojanAdAgatAsteSAM prAdoSikasvAdhyAyAkaraNAdiSutriSusthAneSu mAsaguru, antyasthAne caturlaghu / ye'prAptabhUmikAH saGghaDinimittaM yojanAdAgatAsteSAMpAdoSikAdiSu triSupadeSu caturlaghu, antyapade caturguru ye tuyojanadvayAdAyAtAsteSAmAdipadeSu triSu caturguru, antyapade SaDalaghu / / [bhA.5841] tisu challahugA chagguru, tisuchaggurugA ya aMtime chedo| chedAdI pAraMcI, bArasagA dIsuta caukkaM / / vR. ye yojanacatuSTayAdAgatAsteSAM triSvAdyapadeSu SaDalaghu, antyapade SaDguru / ye yojanASTakAdAgatAsteSAM triSu SaDguru, antyapade cchedaH / ye dvAdazayojanAdAgatAste prAdoSikaM svAdhyAyaM na kurvanticchedaH, AdizabdAvairAtrikamakurvatAM mUlam, udgAraMviviJcatAmanavasthApyam, pratyApivatAM paaraanycikm| "bArasagAdI ya caukkaM tipratIpakrameNa yAni dvAdazayojanaprabhRtIni sthAnAni teSu sarveSvapi pratyekaM pratyekaM prAdoSikAdicatuSkaM mantavyam / caturvapi padeSu taporhANi prAyazcittAni prAgvat tapaH-kAlavizeSitAni krtvyaani||
Page #1350
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 5, mUlaM- 152, [bhA. 5841] asyaivArthasya sukhAvabodhArthamimAM prastAraracanAmAha [ bhA. 5842 ] khettaMto khettabahiyA, appattA bAhi joyaNa duge ya / cattAri aTTha bArasa'jagga suva vigiMcaNA''diyaNA || vR- ihordhvAdhaH krameNASTI gRhANi sthApanIyAni, tiryak punazcatvAri, evaM dvAtriMzad gRhakANi kartavyAni / prathamagRhASTakapaGktyAmadho'dha ete'STau puruSavibhAgA lekhitavyAH ye tatraiva gantukAmA yatanAprAptA ye ca vAsatvAya yatanAkAriNa eSa ekaH puruSavibhAgaH 1 / ye tu tatraiva gantukAmA evAyatanayA prAptA vAsatvAyazcAyatanAkAriNa eSa dvitIyaH 2 / ye tu anyatra gantukAmAste kSetrAntaH kSetrabahirvA AgatA bhaveyuH / ye kSetrAntaste prAptabhUmikA ucyante eSa tRtIyaH 3 / ye tu kSetra histe'prAptabhUmikA ucyante, te ca yojanAdAgatAH SaSThaH / aSTayojanAdAyAtAH saptamaH 7 / dvAdasayojanAdAgatA aSTamaH 8 / uparitanatiryagAyAcatuSkapaGkayA uparikrameNAmI catvAro vibhAgA lekhitavyAH pradoSe'jAgaraNaM 1 vairAtrikasvAdhyAyavelAyAM svapanam 2 udgAravivecanam 3 udgArapratyavagilanam 4 // 299 AdimacatuSkapaGktyAMyAM dvitIyagRhAdamUni prAyazcittAni krameNa sthApayitavyAni[ bhA. 5843 ] panaga ca bhinnamAso, mAso lahuo u paDhamato suddho / mAso tava kAlagurU, dohi vi lahuo a guruo ya // vR- dvitIyagRhe paJcakam, tRtIyagRhe bhinnamAsaH, caturthe mAsalaghu / 'prathamagRhe zuddhaH, caturthe tu pade mAsaH tapasA kAlena ca gurukaH / yatra cAdipade'pi prAyazcittaM bhavati tatra dvAbhyAmapi laghukam, madhyapadayordvayorapi yathAsaGkhyaM tapasA kAlena ca gurukm| // [bhA. 5844 ] lahuo guruo mAso, cauro lahugA ya hoMti gurugAya / chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugaM ca // vR- dvitIyAdicaturSu gRhapaGktyaH sarvA amunA prAyazcittena pUrayitavyAH - dvitIyasyAM pakau triSu gRheSu laghumAsaH, caturthe gurumAsaH / tRtIyasyAM triSu gurumAsaH, caturthe caturlaghu / caturthyAM triSu caturlaghu, caturthe caturguru / paJcamyAM triSu caturguru, caturthe SaDlaghu / SaSThayAM triSu SaDlaghu, caturthe SaDguru / saptamyAM triSu SaDguru, caturthe chedaH / aSTamyAM paGkau caturSu gRheSu ccheda-mUla- 'navasthApyapArAJcikAni // tathA cAha [bhA. 5845] jaha bhaNiya cautthassa ya, taha iyarassa paDhame muNeyavvaM / pattANa hoi bhataNA, je jataNA jaM tu vatthavve // vR- yathA pUrvasyAM paGktau caturthe sthAne bhaNitam, gAthAyAM saptamyarthe SaSThI, tathA 'itarasyAH ' agretanyaH paGkteH prathameSu triSu sthAneSu prAyazcittaM jJAtavyam, antyapade punastato'gretanam / yathA-yatanAprAptA ye'dhvaprapannA ye ca vAstavyA yatanAkAriNaH teSAM caturthe sthAne mAsalaghurUpaM 'yattu' yat punaH prAyazcittamuktaM tadeva teSAmevAyatanAvatAmAdyeSu triSu sthAneSu bhavati, antyapade tu mAsagurukamiti / evaM prAptabhUmikAdiSvapi 'bhajanA' prAyazcittaracanA vijJeyA / navaramantyapaGktyAM cheda-mUlA - 'navasthApya pArAJcikAni bhavanti // [bhA. 5846 ] eeNa suta na gataM suttanivAte ime tu AdesA /
Page #1351
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 bRhakalpa-chedasUtram -3-5/152 lohI aoma putrA, kei pamANaM imaM beti|| .. vR-etat sarvamapi prasaGgato vineyAnugrahArthamuktam, naitena sUtraM gatam / yatra ca sUtrasya nipAto bhavatitatrAmI AdezA bhavanti-"lohIaomapunna"ti gururmaNati-guNakAritvAdavamaM bhoktavyaM yathodgAro nAgacchati / tathA cAtra lohI-kavallI tad dRSTAntaH- yathA kavallayAM yadyavamaM svaprAmANAdUnamAdrahmate tato'ntarantaH udgartate, uparimukhaM na nirgacchati; atha pUrNA' AkaNThaM bhRtA tata udvartitA sarvamapi parityajati, agnimapi vidhyaapyti| evameva yadyavamamAhiyatetato vAtaHzarIrAntaHsukhenaivapravicarati,pravicaritecatasminudgAronAyAti;athAtimAtraM samuddizyate tato'ntarvAyupUraprerita udgAra aagcchti||tsmnaadvmmev bhoktvym| kecit punarAcAryadezyAH 'idaM' vakSyamANaM pramANaM bruvate tatrAnantaroktaM kavallISTAntaM bhaavyti|| [bhA.5847] atimutte uggAlo, tenomaM muMja janna uggilasi / chaDDijati atiputrA, tattA lohI na puna omA / vR-gatArthA / / naigamapakSAzritAH punarAcAryadezIyA ityaM vadanti[mA.5848] tatta'tthamite gaMdhe, galaga paDigate thaaannaabhoe| ete na hoMti donni vi, muhaniggata naatumogilnnaa|| vR- eko naigamapakSAzrito bhaNati-tapte kaville binduH patito yathA takSaNAdeva nazyati tathA yad bhuktamAtraM jIyati IzamavamAharaNIyam / evamapara:-astamite ravau yad jIryate / tRtIyaHgandhena rahitaH shitovaaythodgaarete| caturtha-galakaMyAvadudgAra Agamya 'anAbhogena' ajAnata eva pratigacchati' bhUyaH pravizati IzaM samuddizyatAm / gururAha-ete dvaye'pi prakArAna bhvnti| dvayenAma-ye prathama-dvitIyAdivA'pyudgAraMpratiSedhayantiyeca tRtIya-caturthA rAtrAvudgAramanumanyate ete dvaye'pina ghaTante, kintu yenA''vazyakayogAnAMna hAnistAvadAhArayitavyam / mukhanirgataM vodgAraM jJAtvA yaH pratyavagilati tatra suutrnipaatH|| enAM saGgrahagAthAM vivarISurAha[bhA.5849] bhaNati jati UNamevaM, tattakavalle ya biNdunaasnntaa| bitio na saMtharevaM, taM bhuMjasu sUre jaMjircha / / kRekonaigamanayAzritobhaNati-yadhUna bhoktavyaMtatastatekavalleprakSiptasyodakabindostatkAlameva yathA nazanaM bhavati tathA yad bhuktamAtrameva jIryati IzaM bhoktavyam / dvitIyaH prAha- "evam Iddaze bhukte na saMstarati tasmAt tadIzaM bhukSva yat sUrye'stamayati jiiryte|| [bhA.5850] niggaMdho uggAlo, tatie gaMdho u etina usitthaM / avijANaMta cautthe, pavisati galagaMtu jo pappa // kR-gndhedvaavaadeshau|eko bhaNati-sUryAstamanejIrNeAhAre rAtrAvasaMstaraNaM bhavati tasmAdIzaM bhuGktAM yenAstamite'pi 'nirgandhaH' annagandharahita udgaareti|dvitiiyH prAha-yadigandhaudgArasya 'eti' Agacchati tata Agacchatu yathA sikthaM nAgacchati tathA bhuGktAm / etau dvAvapyeka eva tRtIyaAdezaH caturtho bhaNati-sasiktha udgArogalakaM prApyAvijAnataeva yAvadbhUyaH pravizati tAvad bhuGktAm / ete catvAro'pyanAdezAH ||tthaa cAha [bhA.5851] paDhama-bitie diyAvI, uggAlo natthi kiM puna nisaae|
Page #1352
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 5, mUlaM- 152, [bhA. 5851] gaMdhe ya paDigate yA, te puna do vI anAesA // vR-prathama-dvitIyayorAdezayordivA'pyudgAro nAsti kiM punardizAyAm ? itytsyaavnaadeshau| yastRtIyo gandhAdezo yazca caturtha udgArasya galake pratigamanAdezaH etau dvAvapi sUtrArthabhiprAyabahirbhUtatvAdanAdezau / kaH punarAdezaH ? ityAha 301 [ bhA. 5852 ] paDupanna'nAgate vA, saMjamajogANa jena parihAnI / na vijAyati taM jAsu, sAhussa pamANamAhAre / vR- 'pratyutpanne' vartamAne'nAgate vA kAle 'yena' yAvatA bhuktena 'saMyamayogAnAM' pratyupekSaNAdInAM parihANirna jAyata tadAhArasya pramANaM sAdhorjAnIhi // [bhA. 5853] evaM pamANajuttaM, atiregaM vA vi bhuMjamANassa / vAyAdakhobheNa va, ejAhi kahaMci uggAlo | vR- evaMvidhaM pramANayuktaM kAraNe vA'tiriktamapi AhAraM bhuJjAnasya vAtAdikSobheNa vA kathaJcidudgAra Agacchet / / tataH kim ? ityata Aha [ bhA. 5854] jo puna sabhoyaNaM taM, davaM va nAUNa niggataM gilati / tahiyaM suttanivAo, tatthA'' esA ime hoMti / vR- punaH zabdo vizeSaNe, sa caitad vizinaSTi-yaH 'tam' udgAramAgataM parityajati tasya na prAyazcittam / yastu 'tam' udgAraM sabhojanamacchaM vA dravamAgataM jJAtvA mukhAd nirgataM gilati tatra 'sUtranipAtaH' prastutasUtrasyAvatAraH / tatra ceme AdezAH bhavanti // [bhA. 5855] acche sasittha cavviya, muhaniggatakavala bhariyahatthe ya / aMjali paDite diTThe, mAsAdArovaNA carimaM // - acchaM dvamAgataM yadi pareNAdhSTamApibati tato mAsalaghu, atha dRSTaM tato mAsaguru / sasikthamAgataM pareNAdhSTamAdadAnasya mAsaguru, dhSTe caturlaghu / atha taM sasikthamadRSTaM carvayati tatazcaturlaghu, dRSTe caturguru / mukhAd nirgataM kavalamekahastena pratISyAdhSTamApibati caturguru, dRSTe SaDlaghu / athaikaM hastapuTaM bharitamadhSTamApibati tataH SaDlaghu, dRSTe SaDguru / athAJjaliM bharitama6STamApibati cchedaH, dRSTe mUlam / evaM bhikSoruktam / upAdhyAyasya mAsagurukAdArabdhamanavasthApye tiSThati / AcAryasya caturlaghukAdArabdhaM carame tiSThati / evaM mAsAdikA caramaM yAvadAropaNA mantavyA / prakArAntareNa prAyazcittamAha [bhA. 5856 ] diya rAto lahu-gurugA, bitiyaM rayaNasahitena diTThato / asIsa vA, satya va pahAvito turiyaM // vR- athavA sasikthamasikthaM vA dRSTamadhTaM vA divA pratyavagilatazcaturlaghu, rAtrau caturguru / dvitIyapadamatra bhavati- kAraNe vAntamapyApibed na ca prAyazcittamApnuyAt / tatra ca ratnasahitavaNijA dhSTAntaH kartavyaH / kathaM punaridaM sambhavati ? ityAha-adhvazIrSake manojJaM bhaktaM bhuktaM tacca vAntam anyatra na labhyate, sArtho vA tvaritaM pradhAvitaH, tatastadeva sugandhidravyeNa vAsayitvA bhuGkte // atha ratnasahitavaNigdhSTAntamAha [bhA. 5857 ] jala-thala hesu rayaNANuvaJjaNaM tena aDavipaJca'te /
Page #1353
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 bRhatkalpa - chedasUtram -3-5/152 nikkhaNaNa phuTTapatthara, mA me rayaNe hara palAvo // [ bhA. 5858 ] ghettUNa nisi palAyaNa, aDavI maDadehabhAvitaM tisito / pibiu rayaNANa bhAgI, jAto sayaNaM samAgamya // vR-jahA ego vaNio kahiMci jalapaheNa kahiMci thalapaheNa mahatA kileseNa satasahassamollAI paMca rayaNAI uvajiNittA paradese pacchA sadesaM patthito / tattha ya aMtarA paccaMtavisae egA aDavI sabara- puliMda - corAkinnA / so ciMteti-kahamaviggheNa tittharijjAmi ? tti / te rayaNe ekkammi vijaNe padese nikkhaNati, anne phuTTapatthare ghottuM ummattagavesaM kareti, corAkulaM ca aDaviM pavajjai, takkare emANe pAsitA bhaNeti -ahaM sAgaradatto nAma rayaNavANio, mA me Dhukkaha, mA me rayaNe harIhaha / so palavaMto corehiM gahito pucchito- katare te rayaNA ? / so phuTTapatthare daMseti / corehiM nAtaMkenAvi eyarasa rayaNA haritA tena ummattago jAto / mukko y| evaM tena taNa-patta- puppha-phala-kaMdamUlahAreNa sA aDavI paMthIya Agama-gamaM kareMtena jAte bhAvitA tAhe te rayaNe nisAe ghetuM aDaviM pavano / jAhe aDavIe bahumajjhadesabhAgaM gato tAhe tavhAe pArambhamANo egammi silAtalakuMDe gavayAdimaDayadehabhAvitaM vivanna-gaMdha-rasaM udagaM dahuMciMteti-jati eyaM nAtiyAmi to me rayannovajraNaM savvaM niratthayaM kAmabhogANa ya anAbhAgI bhvaami| tAhe taM pibittA aDaviM nicchinno, sayaNadhaNa kAmabhogANa ya savvesiM AbhAgI jAo / / akSaragamanikA kasyA vaNijo jala-sthalapathayo ratnAnamupArjanaM kRtvA 'pratyantaviSaye'TavyAM bahavaH stenAH santi' iti kRtvA ratnAM kacit pradeze nikhananaM sphuTitprastarANAM ca grahaNam / 'bhA madIyAni ratnAni harata' iti pralApena ca bhAvayitvA nizi rAtrau ratnAni gRhItvA palAyanam / aTavyAM tRSito mRtadehabhAvitaM jalaM pItvA svajanavargaM samAgamya ratnAmAbhAgI jAtaH / eSa dRSTAntaH, ayamarthopanayaH [bhA. 5859 ] vaNiyatyANI sAhU, ratanatthANI vatA tu paMceva / udayasarisaM ca vaMtaM, tamAdituM rakkhate tAni // vR-vaNiksthAnIyAH sAdhavaH, ratnasthAnIyAni paJca mahAvratAni, tuzabdasyAnuktasamuccayArthatvAt taskarasthAnIyA upasargA aTavIsthAnIyA dravyApadAdaya ityapi draSTavyam, mRtodakasadhzaM vAntam, tat kAraNe Apiban 'tAni' mahAvratAnyAtmAnaM ca rakSati / / kathaM punarApibed ? ityAhabhA.ya (5860] diyarAto ana giNhati, asati turaMte va satthe taM ceva / nisi liMgeNa'nnaM vA, taM caiva sugaMdhadavvaM vA // vR- adhvazIrSake manojJaM bhuktaM paraM vAntaM tato divA satro vA'nyada gRhNAti / alabhyamAnevA 'nizi' rAtrAvanyaliGgenAnyad gRhNAti / tasyApyabhAvesArthe vA tvaramANe 'tadeva' vAntaM gRhItvA cAturjAtakAdinA sugandhidravyeNa vAsayitvA bhaGkte, na kazcid doSaH // mU. (153) niggaMtharasa ya gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe anuSpaviTThassa aMtopaDiggahaMsi pANANi vA bIyANi vA rae vA pariyAvajjejjA, taMca saMcAei vigiMcittae vA visohittae vA taM puvvAmeva lAiyA visohiyA visohiyA tato saMjatAmeva bhuMbhejja vA pibeja vA / taM ca no saMcAei vigicittae vA visohittae vA taM no appaNA bhujejA no annesiM dAvae, egaMte bahuphAsue paese
Page #1354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 303 uddezakaH 5, mUlaM-153, [bhA. 5860] paDilehittA pamajittA pariviyabbe siyaa|| -asya sambandhamAha[bhA.5861] vaMtAdiyaNaM rattiM, nivAritaM divasato vi attheNaM / vaMtamanesiyagahaNaM, siyA u paDivakkhao suttN|| kR-rAtrau vAntApAnaMpUrvasUtre nivAritam, divasato'piarthena nivaaritm|anessnniiygrhnnmpi sAdhubhirvAntameva, atastadiha pratiSidhyate / "siyAu paDivakkhao suttaM"ti syAd' bhajanayA pratipakSato vA etat sUtraM bhavati apratipakSato vA / thathaara phaarathaiphakSato yathA-pUrvasUtre rAtrI vAntApAnaM nivAritam, idaM tu divA'neSaNIyaM vAntaM nivaaryte| apratipakSato yathA-pUrvasUtre vAnta na varatate pratyApAtumityuktam, ihApyaneSaNIyaM vAntaM na vartate grahItumityucyate / / anena sambandhenAyAtasyAsyavyAkhyA-nirgranthasyagRhapatikulaM piNDapAtapratijJayA anupraviSTasyAntaHpratigrahe prANA vA bIjAni vA rajo vA pri-smntaadaapteyuH| taca' prANAdikaM yadizaknoti vivektuMvA vizodhayituMvAtataH 'tat prANAditAdikaM lAtvA hastenagRhItvA vizodhyavizodhya' sarvathaivApanIya tataH 'saMyata eva' prayatnapara eva bhuJjIta vA pibedvA ticca na zaknoti vivektuMvA vizodhayituMvA tad nAtmanA bhuJjIta na vA'nyeSAM dadyAt, kintu ekAnte bahuprAzuke pradeze pratyupekSya pramRjya pariSThApayitavyaM syAditi sUtrArthaH ||ath bhASyakRd viSamapadAni vivRNoti[bhA.5862] pANaggahaNeNa tasA, gahiyA bIehi sabva vnnkaao| ratagahaNA hoti mahI, teU vana socirahAI / / kR iha praanngrhnnentrsaaHgRhiitaaH|biijgrhnnentusrvo'pivnsptikaayH sUcitaH |rjogrhnnen ca mahI' pRthivIkAyo gRhItaH, tejaHkAyovA, paraMsacirasthAyIna bhavatIti kRtvA vivecanAdikaM tatra nghttte|| [bhA.5863] te puna AnijaMte, paDeja pubbiM va saMsiyA davve / AgaMtu tubmavA vA, AgaMtUhiM timaMsutaM / / . vR-'tepunaH' trasAdaya AnIyamAne vA bhakte pateyuH, pUrva vA tatra 'dravye bhakta-pAne 'saMzritAH' sthitAH / te ca dvividhAH-AgantukAstadudbhavA vA / tatrAgantukatrasAdiviSayam idaM prastutasUtraM mantavyam / / atha ke tadudbhavAH ? ke vA AgantukA maveyuH ? ityAha[bhA.5864] rasatA paNato va siyA, hoja anAgaMtugA na puna sesA / emeva ya AgaMtU, panagavivaJjA bhave duvihaa|| vR-ye 'rasajAH' taka-dadhi-tImanAdirasotpannAH kRmyAdayastrasA yazca panakaH syAd ete 'anAgantukAH' tadudbhavA bhavanti, na punaH 'zeSAH pRthivIkAyAdayaH / evameva ca ye panakavivarjA 'dvividhAH' trasA- sthAvarAzca jIvAH te sarve'pyAgantukAH sambhavanti // [bhA.5865] suttammi kahiyammiM, jayaNA gahaNaM tu paDito dhvyo| ___ lahuo paekkhaNambhi, ANAdi virAdhanA duvihA / vR-evaM sUtramuccArya padacchedaM kRtvA ya eSa sUtrArtho bhaNitaH etat sUtramAkarSitamiti bhnnyte| evaMsUtreAkarSite satiniyuktivistara ucyate-tena sAdhunAyatanayA bhakta-pAnasya grhnnNkrtvym|
Page #1355
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/153 kA punaryatanA ? ityAha- pUrvameva gRhasthahastagataH piNDo nirIkSaNIyaH, yadi zuddhastato gRhyate / evaM yatanayA gRhIto'pi pratigrahe patito draSTavyaH / yadi na prekSate tato laghuko mAsaH, jJAdayazva doSAH / virAdhanA ca dvividhA-tatra saMyame trasAdaya uSNe vA drave vA patitA virAdhyante, AtmavirAdhanA tu makSikAdisammizre bhukte valgulIvyAdhirmaraNaM vA bhavet / tasmAt prathamameva pratigrahapatitaH piNDo draSTavyaH // ahigArI asaMsatte, saMkaSpAdI tu desa saMsatte / saMsajjimaM tu tahiyaM, odana sattU - dadhi - davAI // vR - ata eva yasmin deze trasaprANAdibhiH saMsaktaM bhakta- pAnaM na bhavati tatrAsaMsakte'dhikAraH, tasmineva deze viharaNIyamiti bhAvaH / yastu saMsakte deze saGkalpAdIni padAni karoti tasya prAyazcittam, taccottaratra vakSyate / tatra ca 'saMsajimaM' saMsaktiyogyamodana saktu dadhi-dravAdikaM dravyama mantavyam / atha saMsaktadeze saGkalpAdiSu prAyazcittamAha [bhA. 5867 ] [bhA. 5866 ] saMkaSpe payabhiMdaNa, paMthe patte taheva Avanne / cattAri chaca laha guru, saTTANaM caiva Avanne / / vR- yasmin viSaye bhaktAdikaM prANibhiH saMsajyate tatra 'saGkalpaM' gamanAbhiprAyaM karoti caturlaghu, padabhedaM karoti caturguru, saMsaktaviSayasya panthAnaM gacchataH SaDlaghu, taM dezaM prAptasya SaDguru / tathaiva dvIndiriyAdeH saGghaTTanAdikamApannasya svsthaanpraayshcittm| tadyathA dvIndriyaM saGghaTTayati caturlaghu, paritApayati caturguru, apadrAvayati SaDlaghu, trIndriyANAM saGghaTTanAdiSu padeSu caturgurukAdArabdhaM SaDguruke tiSThati, caturindriyANAM saGghaTTanAdiSu SaDlaghukAdikaM chedAntamiti // [bhA. 5868] asivAdiehiM tu tahiM paviTThA, saMsajjimAI parivajayaMti / bhUiTThasaMsajjimadavvalaMbhe, geNhaMtuvAeNa imeNa juttA // vR- athAzivAdibhiH kAraNaiH 'tatra' saMsaktadeze praviSTAstataH 'saMsajimAni' sakdhu- dadhiprabhRtIni dravyANi parivarjayanti / atha 'bhUyiSThAni' prabhUtatarANi saMsajimadravyANi labhyante tato'munopAyena 'yuktAH' prayatnaparA gRhNanti // [ bhA. 5869 ] gamanA''gamane gahaNe, patte paDie ya hoti paDilehA / ahiya diva vivajraNa, aha giNhai jaM tamAvaje // kR- bhikSArthaM dAyako madhye gamanaM kurvan kITikA mamDukIprabhRtijantusaMsaktAyAM bhUmau mA virAdhanAM kuryAditi samyag nirIkSaNIyaH / evamAgamane bhikSAyA hastena grahaNe ca vilokanIyaH / prApte ca dAyake tadIyahastagataH piNDaH pratyupekSaNIyaH / pAtre ca patitaH pratyupekSitavyaH / tato yadyagRhIte trasAdikaM prANajAtaM pazyati tatastasmin dRSTe vivarjayati, na gRhNAtItyarthaH / atha gRhNAti tato yena dvIndriyAdinA saMsaktaM gRhNAti tanniSpannaM prAyaztittamApadyate // atha punarevaM na pratyupekSate tata ime doSA [mA. 5870] pANAi saMjamammiM, AtA mayamacchi kaMTaga visaM vA / mUiMga-macchi-vicchuga-govAliyamAiyA umae // vR- saMyame trasaprANa-panakAdayo virAdhyante / AtmavirAdhanAyAM mRtamakSikAsammizre bhukte
Page #1356
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 5, mUlaM-153, [bhA. 5870] 305 valgulIvyAdhiH, tatazca krameNa maraNaM bhavet, kaNTako vA viSaM vA samAgacchet / ubhayavirAdhanAyAM 'muiGgAH' pipIlikA makSikA-vRzcika-gopAlikAdayo vA bhvnti|gopaalikaa-ahiloddikaakhyo jIvavizeSaH / ete hi jIvA bhaktena saha bhuktAH saMyamopaghAtamAtmanazca medhAdhupaghAtaM kurvanti // [bhA.5871] pavayaNaghAtiM va siyA, taM viyarDa pisiyamaTThajAtaM vaa| AdAna kilesa'yase, diluto seTTikabbaDe // vR-pravacanopaghAti vA syAt tad vikaTam, pizitaM vA tat 'syAd' bhavet, 'arthajAtaM vA' suvarNasaGkalikA-mudrikAdikaM kazcidanukampayApratyanIkatayAvAdadyAt, tataH ptitNpinnddprtyupeksset| taccApratyupekSya gRhItaM mandadharma kasyApyuavajitukAmasya AdAnam' AjIvikAkAraNaM bhavati, tad AdAyotyavrajatItyarthaH / arthajAte ca gRhIte sAdhUnAM rakSaNAdiko mahAn parikrezo'yazo vA bhvet|tthaa cAr "siTTikabbaDe"tti rAjyapadopaviSTakalpasthakopalakSitasyakASThazreSThino dRSTAntaH, sa ca AvazyakaTIkAto mntvyH|| [mA.5872] tamhA khalu daTThavvo, sukkhaggahaNaM agiNhaNe lhugaa| ANAdiNo ya dosA, virAdhanA jA maNiya pubbiM / vRyata ete doSAstastamAt 'khalu' niyamAt pAtrakapatitaH piNDo draSTavya / saMsakte ca deze zuSkasya kUrasya pRthagmAtrake grahaNaM kAryam / atha pRthag na gRhNAti tatazcaturlaghu AjJAdayazca doSAH,virAdhanA ca dvidhA saMyamA-''tmaviSayAyA pUrvam anantarameva bhaNitA ||idmevbhaavyti[bhaa.5873] saMsajimammi dese, mattaga sukkha paDilehaNA uvri| evaM tAva anuNhe, uNhe kusaNaMca uvriNtu|| vR- saMsajime deze yaH zuSkaH paudgaliko'nuSNo labhyate sa mAtrake gRhItvA pratyupekSya yadyasaMsaktastadA pratigrahopari prkssipyte|evNtaavdnussnne vidhiruktaH / yaH punaruSNaH kUraH kusaNaM vA tad niyamAdasaMsaktamita kRtvA pratigrahasyaivopari gRhyte|| [bhA.5874] gurumAdIna va joggaM, egammitarammi pehiuM uvari / ____ dosu vi saMsattesuM, dullaha puvvetaraM pacchA / / vR.guru-glAnAdInAM vA yogyamekasmin mAtrake gRhyate, 'itarasmin dvitIye mAtrake saMsaktaM pratyupekSya patigrahopari prakSipyate / evaM tAvadyatraikaM bhaktaM pAnakaM vA saMsaktaM tatra vidhiruktaH / yatra tu dve api-bhakta-pAnake saMsakte bhavataH tatra yad bhaktaM pAnakaM vA durlabhaM tat pUrva gRhNanti 'itarat' sulabhaM pazcAd gRhnnnti|| [bhA.5875] esA vihI tu dikhe, AuTTiyageNhaNe tujaM jty| aNabhogagaha vigicaNa, khippamaviviMcati yajaM jatya // vR- eSa vidhi haTe gRhyamANe bhaNitaH / athAkuTTikayA saMsaktaM gRhNAti tato yad yatra dvIndriyaparitApanAdikaM karoti tat tatra prApnoti / athAnAbhogena saMsaktaM gRhItaM tataH kSiprameva vivecanam / atha kSipraM na vivinakti tato yAvat pariThApayati tAvad tatra yad vinAzamaznute taniSpanna prAyazcittam ||kH punaH kSiprakAlaH ? ityAha201201
Page #1357
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-5/153 [mA. 5876 ] satta padA gammaMte, jAvati kAleNa taM bhave khippaM / kIraMti va tAlAo, ahuyamavilaMbitaM sattA // vR- yAvatA kAlena sapta padAni gamyante tat kSipraM mantavyam / yAvatA vA kAlenAdbhutamavilambitaM sapta tAlAH kriyante tAvAn kAlavizeSaH kSipram || [bhA. 5877 ] tamhA viviMcitavvaM, Asane vasahi dUra jayaNAe / sAgAriya unha Thie, pamajaNA suttaga dave ya // vR- tasmAt tad jantusaMsaktamanantaroktakSiprakAlamadhya eva vivecanIyam / yadi ca vasatirAsanA tatastatra gatvA parityaktavyam / atha dUre vasati tataH zUnyagRhAdiSu yatanayA pariSThApayati / atha sAgArike pazyati uSNa vA bhUbhAge 'sthitovA' UrdhvasthitaH pariSThApayati tato vakSyamANaM praayshcittm| yatra ca pariSThApyate tatra pramArjanA kartavyA / evamodanasya vidhiruktaH / saktUnAMdravasya caivamevAlpasAgArike pramRjya chAyAyAM pariSThApanaM vidheyam // idameva vyAcaSTe [ bhA. 5878 ] jAvai kAle vasahiM, uveti jati tAva te na viddati / taM pi anuNhamadavaM to, gaMtUNamuvassae eDe // - yAvatA kAlena vasatimupaiti tAvatA kAlena yadi 'te' prANinaH 'na vidrAnti' na vinazyanti tadA tad vasatiM nIyate / tadapyanuSNamadravaM ca yadi bhavati tataH pratizrayaM netavyam / kimuktaM bhavati ? - yadi uSNaH kUro dravaM vA saMsaktaM tataH pratizrayaM na nIyate, mA yAvat pratizrayaM nIyate tAvat prANajAtIyA uSNe drave vA miraSyantIti kRtvA / athAnuSNamadravaM ca tata upAzraye gatvA 'eDayet' pariSThApayet / yat punaruSNaM drayaM vA tat tatraiva zUnyagRhAdau pariSThApanIyam / atha dUre vasatistato'nuSNamapi zUnyagRhAdiSu pariSThApayitavyam // [ bhA. 5879 ] sutragharAdINa'satI, dUre koNa vatiaMtarIbhUto / ukkuDu pabhaja chAyA, vati - koNAdIsu vikkhiraNaM / / vR- atha zUnyagRhAdIni na santi tato dUre ekAntaM gatvA yatra koNasthito vRtyA'ntaritIbhUto vA sAgAriko na pazyati tatrotkRTako bhUtvA pramRjya chAyAyAM vRteH koNake prakSipati, AdigrahaNena vRtermadhye'pivikirati, pariSThApayatItyarthaH / evamodanasya saktUnAM dravasya vA pariSThApanaM kartavyam / [ bhA. 5880 ] sAgAriya unha Thie, apamajaMte ya mAsayaM lahugaM / .voccheduDDAhAdI, sAgAriya sesae kAyA // - atha sAgArike uSNe vA pradeze bhUtvA 'sthito bA' UrddhabhUto'pramArNya vA pariSThApayati tatazcaturSvapi laghumAsikam / sAgArike ca pazyati yadi bhaktaM pariSThApyate tadA sa bhaktapAnadAnavyavacchedamuDAhAdikaM vA kuryAt / 'zeSe tu' uSNAditraye pariSThApayataH pRthivyAdikAyA viraadhynte| [ bhA. 5881] ii oaNa sattuvihI, sattU taddinakatAdi jA tini / vIsuM vasuM gahaNaM, caturAdidinAi egatya // vR- 'iti' evodanasya saMsaktasya vidhiruktaH / atha saktUnAM saMsaktAnAM vidhirucyate-yatra saktavaH saMsaktA labhyante tatra naiva gRhyante / atha na saMstaranti tatastaddivasakRtAn saktUn gRhnnnti| AdizabdAt tairapyasaMstaranto dvitIya tRtIya dinakRtAnapi saktUn gRhNanti, te punaH pRthak pRthag
Page #1358
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka H 5, mUlaM-153, [bhA. 5881] 307 gRhynte|cturdivskRtaadystu sarve'pyekatragRhyante teSAmayaMpratyupekSaNAvidhi-rajastraNamadhaH pastIrya tasyoparipAtrakabandhaM kRtvA tatra saktavaH prakIryante, tata UrdhvamukhaM pAtrakabandhaM kRtvA ekasmin pAyeM nItvA yAstatra UraNikA lagnAstA uddhRtya kaparaprakSipyante, evaMpratyupekSya bhUyo'pitathaiva pratyupekSante // tataH[bhA.5882] nava pehAto adiTTe, diDhe annAo hoti nava cev| evaM navagA tinnI, tena paraM saMthare ujjhe| vR- navavArAH pratyupekSaNAM kRtvA yadi prANajAtIyA na dRSTAsto bhoktavyAste saktavaH, atha dRSTAstato bhUyo'pyanyA navavArA pratyupekSaNA bhavati, tathApi yadi STAstataH punarapi navavArAH prtyupekssnte|tto yadyevaM tribhirnavakaiHzuddhAstato muataam|athn zuddhAstadA tataH paraM 'ujjhet' pariSThApayet / athAsaMstaraNaM tatastAvat pratyupekSante yAvat zuddhIbhavanti / / prANajAtIyAnAM ca pariSThApane vidhirayam[bhA.5883] AgaramAdI asatI, kapparamAdIsu suttae urnnii| piMDamalevADANa ya, kAtUNa davaM tu ttthev|| vR-yA UraNikAH pratyupekSamANena dRSTAstA AkarAdiSu pariThApanIyAH / iha gharaTTAdisamIpe prabhUtA yatra tuSA bhavanti sa Akara ucyate / tasyAbhAve kaparAdiSu stokAn saktUn prakSipya tatroraNikAH sthApayitvA bahiranAbAdhepradeze sthaapynte| yadica dravabhAjanaM nAstitato yesaktavaH zuddhA alepakRtAzca te 'piNDaM kRtvA' bhAjanasyaikapArve campayitvA tatraivaca dravaM kRtvA' gRhItvA bhuJjate / / yatra ca kAJjikaM saMsajyate tatrAyaM vidhiH[bhA.5884]AyAmu saMsaTusiNodagaMvA, giNhaMti vA nivvuta cAulodaM / gihatyamANesu va pehiUNaM, matteva sohettuvari chubhNti|| vR-AyAma saMsRSTapAnakamuSNodakaM vA 'nivRtaM vA' prAzukIbhUtaM 'cAulodakaM taNDuladhAvanaM gRhNanti / eteSAmabhAve tadevakAJjikaMgRhasthabhAjaneSupratyupekSyamAtrake vAsodhayitvA yadyasaMsaktaM tadA pratigrahopari prakSipanti // dvitIyapadamAha[bhA.5885] biiyapada apekkhaNaM tU, gelnn-'ddhaann-ommaadiisu| taMceva sukkhagahaNe, dullabha dava dosu vI jayaNA / / vR-dvitIyapade glAnA-'dhvA-'vamAdi kAraNeSu aprekSaNaM' piNDasyApratyupekSaNamapi kuryAt / 'tadeva ca' glAnatvAdikaM dvitIyapaMda 'zuSkasya' odanasya grahaNe mantavyam / durlabhaM vA dravaM pazcAnna labhyate tataH pUrvaM tad gRhItamiti kRtvA nAsti tad bhAjanaM yatra pRthak zuSkaM gRhyate / "dosu vI jayaNa"tti dvayorapi apratyupekSaNA-zuSkagrahaNayoreSA yatanA krtvyaa|ess snggrhgaathaasmaasaarthH| sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.5886] acAura sammUDho, velA'tikkamati sIyalaM hoi| asaDho giNhaNa mahite, sujjhejja apekkhamANo vi // vR-kazcidatIva 'Aturatvena glAnatvena sammUDhaH' sammoha-samuddhAtamupagatastato yAvatpratyupekSate jAvad velA'tikrAmati zItalaM vA tAvatA kAlena bhavati, tata evam 'azaThaH' vizuddhabhAvo
Page #1359
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 bRhatkalpa - chedasUtram - 3-5/153 gRhNAno vA gRhIte vA piNDe pratyupekSaNAmakurvANo'pi 'zudhyeta' prAyazcittabhAg na bhavet // [bhA. 5887] omANapellito vela'tikkamo caliumicchati bhayaM vA / evaMvihe apehA, ome satikAla omANe // vR- adhvani vA gacchatAM sArthaH 'avamAnapreritaH prabhUtabhikSAcarAkIrNa, yAvaca pratyupekSate tAvad velAtikramo bhavati, saca sArthazcalitumicchati, pRSThato gacchatAMca bhayam, tata evaMvidhe kAraNe'prekSA, pratyupekSAmantareNApi piNDaM gRhNIyAdityarthaH / avame ca pratyupekSamANAnAM 'satkAlaH' mikSAyA dezakAlaH sphiTati sUryo vA'stameti avamAnaM vA bhikSAcarAkIrNaM tato' pratyupekSitamapi gRhNIyAt / [bhA. 5888] to kujA uvaogaM, pAne daDUNa taM pariharejA / kuJjAna vA va peha, sujjhai atisaMbhamA so tu // vR-yadi anantaroktakAraNaiH pratyupekSaNaM na bhavati tata upayogaM kuryAt / kRte copayoge yadi prANinaH pazyati tatastAn dRSTavA ' tad' bhakta-pAnaM pariharet / athavA atyAturaH 'prekSAm' upayogamapi ca kuryAd vA na vA / anupayuJjAno'pi cAtisampramAdasau sAdhuH zudhyati / yaccAdhastAduktaM "saMsaktaH zuSkaudanaH pRthag gRhyate" tatrApyeteSveva glAnA-'dhvA 'vameSu kAraNeSu dvitIyapadaM mantavyam // tathA cAha[ bhA. 5889] vIsuM gheppar3a aMtaraMtagassa bitie davaM tu soheti / tena u asukkhagahaNaM, taM pi ya uNheyare pehe // vR- 'atarantagasya' glAnasya yogyaM 'viSvag' ekasmin mAtrake gRhyate, dvitIye ca mAtrake dravaM zodhayati, tato yatra zuSkaudanaH pRthag gRhyate tat tRtIyaM mAtrakaM nAstIti kRtvA zuSkamA vA ekatraiva pratigrahe gRhNIyAt / glAnasyApi yad odana -dvitIyAGgAdikamekasmin mAtrake gRhNAti tadapi uSNaM grahItavyam / 'itarat tu' zItalaM pratyupekSeta, yadi asaMsaktaM tato gRhNIyAdanyathA tu neti bhAvaH // [bhA. 5890] addhA omevA, taheva velAtivAtiyaM nAtuM / dullabhadave va mA siM, dhovaNa-piyaNA na hohiMti // ghR- adhvani vA'vamaudarye vA velAyA atipAtam atikramaM jJAtvA tathaiva zuSkaM viSvag na gRhNIyAt / durlabhaM vAtatra grAme dravaM pAnakaM tato mA "siM" eSAM sAdhUnAM bhAjanadhAvana-pAne na bhaviSyati iti kRtvA pUrvaM mAtrake dravaM gRhItaM tato nAsti bhAjanaM yatra zuSkaM pRthag gRhyate ata ekatraiva gRhNIyAt / uktamodanaviSayaM dvitIyapadam / atha pAnakaviSayamAha [bhA. 5891] AuTTiya saMsatte, dese gelanna'ddhANa kakkhaDe akhipyaM / iyarANi ya addhANe, kAraNa gahite ya jataNAe / - yathA kAraNe 'AkuTTikayA' jAnanto'pi saMsakte deze gacchanti tathA tatra gatAH santaH saMsaktamapi pAnakaM gRhNanti / gRhItvA ca glAnatve'dhvani 'karkaze vA' avame kSipraM na parityaje yurapi / tathAhi glAnatve yAvat saMsaktaM pariSThApayanti tAvad glAnasya velAtikramo bhavati, adhvani sArthAt paribhrazyanti, avamaudarye bhikSAkAlaH sphiTati, tato na kSipraM parityajeyuH / 'itarANi ca ' sAgArikasya pazyataH pariSThApanam ityAdIni yAni pUrvapratiSiddhAni tAnyaSyadhvani vartamAnaH kuryAt /
Page #1360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 309 uddezaka : 5, mUlaM-153, [bhA. 5891] eSa kAraNeyatanayA gRhItasya saMsaktasya vivecane vidhiravagantavya iti saGgrahagAthAsamAsArthaH // athainAmeva vivRNoti[bhA.5892] AuTTigamana saMsatta giNhaNaM na ya viviMcae khippaM / oma gilANe velA, vihammi satyo vaikkamai / / vR- yathA''kuTTikayA saMsaktadeze gamanaM tathA tatra gataH saMsaktamapi gRhNIyAt na ca kSipraM 'vivizcayAt' pariSkAyet / kutaH ? ityAha-avame bhikSAkAlaH sphiTati, glAnye vA glAnasya velA'tikrameta, 'vihe' adhvani sArtho vyatikrAmati, tataH kSipraM na parityajet / / [bhA.5893] asivAdI saMsatte, saMkappAdI padA tu jaha sujjhe| saMsaTThasattu cAula, saMsatta'satI tahA gahaNaM / / vR-asivAdibhiH kAraNairyathA saMsakte deze saGkalpAdIni padAni kurvANo'pi zudhyati tathA tatra gato yadi asaMsaktaM pAnakaM na labhate tataH saMsRSTapAnakaM tandulodakaM vA saMsaktaM saktUn vA saMsaktAn tathaiva gRhNIyAt // teSAM punaH gRhItAnAmayaM vidhiH[bhA.5894 ovaggahiyaM cIraM, gAlaNaheuM ghanaM tu geNhaMti / taha viya asuljhamANe, asatI addhANajayaNA u|| pR-aupagrahikaM 'ghana' nizchidraM cIvaraM teSAM saMsaktapAnakAnAM gAlanAhetoguhNanti / tathApi' tenApigAlyamAnaMyadina zudhyatinavAtaNDuladhAvanAdikamapilabhyate, tatoyA prathamoddezake'dhvani gacchatAM "tuvare phale ya rukkhe0" ityAdinA pAnakayatanA bhaNitA sA kartavyA / / atha dadhiviSayaM vidhimAha[bhA.5895] saMsatta gorasassA, na gAlaNaM neva hoi pribhogo| koDiduga-liMgamAdI, tahi jayaNA no ya saMsattaM // vR-yadi kvApi saMsakto goraso labhyate tatastasya na gAlanaM na vA paribhogaH kartavyaH, kintu "koDiduga-liMgamAI" ti koTidvayena-vizodhikoTyA vizodhikoTyA avizodhikoTyA ca bhakta-pAnagrahaNe yatitavyaM yAvadAdhAkapi gRhyate, anyaliGgamapi kRtvA bhakta-pAnamutpAdyate, na panaH saMsakto goraso grahItavyaH / / atha "iyarANiya" ityAdipazcArddha vyAcaSTe[bhA.5896] sAgAriya savvatto, nasthiya chAyA vihammi dUre vaa| velA sattho va cale, na nisIya-pamajaNe kujjA // vR-adhvani gacchatAM sarvato'pi sAgArikam, chAyA ca tatra nAsti, asti vA paraM dUre, tatraca gacchatAM velA'tikrAmati, sArthovA calati, tatra uSNe'pi bhUbhAgepariSThApayet / yatra copavizataH sAgArikaM zaGkAdayo vA doSAH azucikaMvA sthAnaM tatra niSadana-pramArjane apina kuryAt / / mU. (154) niggaMthassa ya gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe anuppaviTThassa aMtopaDiggahagaMsi dagevA dagaraevA dagaphusie vA pariyAvajejA, se ya usiNe bhoyaNajAte bhottavye siyA; se ya sIe bhoyaNajAtetaMnoappaNA muMjejA, no anasiM dAvae, egate bahuphAsuepadese pridvveyvesiyaa| vR-asya sambandhamAha[bhA.5897] AhAravihI vutto, ayamantrI pAnagassa aarNbho|
Page #1361
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/154 kAyacaukkA''hAre, kAyacaukkaM ca pAnasmi // / vR- AhAravidhi pUrvasUtre uktaH, ayaM punaranyaH pAnakasya vidhipratipAdanAya sUtrArambhaH kriyate / tathA AhAre'nantarasUtre prANagrahaNena trasA bIjagrahaNena vanaspatikAyAH rajograhaNena pRthivyagnikAyau gRhItAviti kAyacatuSkamuktam / ihApi pAnake kAyacatuSkamucyate tatra zItodakamapkAyaH, uSNodakamagnikAyaH, nAlikerapAnakAdikaM vanaspatikAyaH, dugdhaM trasakAyaH / evaM catvAro'pi kAyA atrApi sambhavantIti / anena sambandhenAyAtasayAsya vyAkhyA- nirgranthasya gRhapatikulaM piNDapAtapratijJayA praviSTayAntaH pratigrahe bhakta-pAnamadhye 'dakaM vA' prabhUtApkAyarUpaM 'dakarajo vA' udakabinduH 'dakasparzitaM vA udakazIkarAH paryApateyuH / taccoSNaM bhojanajAtaM tato bhoktavyaM syAt / atha zItaM tad bhojanajAtaM tatastannAtmanA bhuJjIta, nAnyeSAM dadyAt, ekAnte bahuprAzuke pradeze pariSThApayitavyaM syAditi sUtrArtha // atha bhASyam [bhA. 5898 ] parimANe nANattaM, dagabiMdu dagarayaM viyANAhi / sIramodasitaM, sesaM tu dagaM dava kharaM vA // vR-dakarajaH prabhRtInAM parimANakRtaM nAnAtvam / tathAhi yastAvad dakabindustaM dakarajo vijAnIhi / ye tu 'sIbharAH ' pAnIye'nyatra prakSipyamANe udakasIkarA Agatya prapatanti te dakasparzitam / 'zeSaM tu' yat prabhUtamudakaM tad dakamiti bhaNyate / tacca dravaM vAsvaraM vA bhavati iti viSamapadavyAkhyAnaM bhASyakRtA kRtam // samprati niyuktivistaraH [ bhA. 5899] emeva bitiyasutte, palogaNA giNhaNe ya gahite ya / anabhogA anukaMpA, paMtattA vA dagaM dejjA / / vR- adhastanAhArasUtrAdidaM dvitIyasUtramucyate / tatra dvitIyasUtre'pyevameva vidhirdraSTavyaH / grahaNe gRhIte ca pAnake 'pralokanA' pratyupekSaNA piNDasyeva mantavyA / tacca udakaM tribhi kAraNairdadyAt / tadyathA- "anabhogA" ityAdi / anAbhogena kAcidagArI ekatraiva kAJjikaM pAnIyaM cAstIti kRtvA 'kAJjikaM dAsyAmi' iti budhyA vismRtivazAjjalaM dadyAt / anukampayA vA grISmasamaye tRSAkrAntaM sAdhuM dRSTavA ' zItalaM jalaM pibed' iti budhyA kAcidudakaM dadyAt / prAntatayA pratyanIkatayA vA kAcid bhikSukAdyupAsikA 'eteSAmudakaM na kalpate ato vratabhaGgaM karomi iti budhyA sAdhUnAmudakaM dadyAt / / athAtraiva vidhimAha / [ mA. 5900 ] suddhampiya gahiyammI, pacchA nAte vigiMcae vihiNA / mIse parUvite unha- sItasaMjoga caubhaMgo // vR-yadi tadudakaM 'zuddhe' rikte pratigrahe gRhItaM 'pazcAcca' grahaNAnantaraM jJAtam, yathA- udakamidam; tataH 'vidhinA' vakSyamANena 'viviJcayAt' pariSThApayet / "mIse "tti mizraM nAma yatra pratigrahe pUrvamanyad dravaM gRhItaM pazcAcca pAnIyaM patitam etad mizramucyate, tatra 'mizra' uSNazItasaMyoge caturbhaGgayAH prarUpaNA kartavyA / / tatra rikte pratigRhe yad gRhItaM tasyAyaM pariSThApanAvidhiH[ mA. 5901] tattheva bhAyaNammI, alabbhamANe va AgarasamIve / sapaDiggrahaM vigiMcai aparissava ullabhANe vA / / vR-yato bhAjanAdaviratikayA dattaM tatraiva tadudakaM prakSipati / atha sA tatra prakSeptuM na dadAti tata
Page #1362
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 5, mUlaM-154, [mA. 5901] evamalabhyamAne mA pRcchyate-kutastvayedamAnItam? |tto yasmAt kUpa-saraHprabhRterAkarAdAnItaM tasya samIpe gatvA pariThApanikAniyuktibhaNitena vidhinA pariSThApayet / athavA sapratigrahamapi kSIradrumasya chAyAyAmekAnte sthApayati / atha pratigraho'nyo na vidyate tato yad aparizrAvi ghaTAdikamAIjalabhAvitaMbhAjanaMtatra prkssipti||ath pUrvamanyadravye gRhIte patitaMtata iyaM caturbhaGgI[bhA.5902] davvaM tu uNhasItaM, sIuNhaM ceva do vi unnhaaii| dunni vi sItAiacAuloda taha caMdana ghate y|| vR-iha dravyaM caturdhA, tadyathA-kiJaciduSNaM zItapariNAmam 1 aparaM zItamuSNapariNAmam 2 anyaduSNamuSNapariNAmam 3 aparaM zItaM zItapariNAmam 4 / athAsannatvAt prathamaM caturthamaGgaM vyAkhyAti-"cAuloda" ityaadi|tnnddulodk-cndn-ghRtaadiini dravyANi 'zItAni' zItapariNAmAni / tRtIyabhaGgamAha[bhA.5903] AyAma aMbakaMjiya, jati usiNAnusiNa to vivAge vii| usigodaga-pejAtI, usiNA vitaNuMgatA sItA / / -AyAmA-'mlakAlikAdInidravyANi yadhuSNAni tato vipAke pariNAme'pi tAnyuSNAnyeva bhavantIti kRtvA tRtIyo bhaGgaH / yAni punaruSNodaka-peyAdIni dravyANi tAnyuSNAnyapi 'tanuM' zarIraM gatAni zItAni bhavantItyanena prathamo bhaGgo vyAkhyAtaH ||ath dvitIyabhaGgaM vyAcaSTe[bhA.5904] suttAi aNbkNjiy-dhnodsii-tell-lonn-gulmaadii| sItA vi hoMti usiNA, duhato vuNhA va te hoMti / / vR-suttaM-madirAkholaH dezavizeSaprasiddho vA kazcid dravyavizeSaH, tadAdIni yAni dravyANi, yacca amlaM kAJjikam, amlA ca ghanavikRti, amlaM ca udazcit-takram, yacca tailaM lavaNaM guDo vA, evamAdIni dravyANi zItAnyapi pariNAmata uSNAni bhavantIti dvitIyabhaGge'vataranti / atha tAnyuSNAni tataH 'uSNAni' uSNapariNAmAnIti tRtIye bhaGge pratipattavyAnIti / / Aha katividhaH punaH pariNAmaH ? iti ucyate[bhA.5905] pariNAmo khalu duviho, kAyagato bAhiro ya davvANaM / sIosiNattaNaM piya, AgaMtu tadubbhavaM tesi / / vR-dravyANAM pariNAmaH dvividhaH-kAyagato bAhyazca / tatra kAyena-zarIreNAhAritAnAM dravyANAM yaH zItAdikaH pariNAmaH sa kAyagataH, yaH punaranAhAritAnAM sa bAhyaH / sa ca bAhyaH pariNAmaH zIto vA syAduSNo vA / tadapi ca zItoSNatvaM dravyaNAM dvidhA-AgantukaMtadudbhavaM ca // ubhayamapivyAcaSTe[bhA.5906] sAbhAviyA va pariNAmiyA va sItAdato tu davvANaM / asirasasamAgameNa u, niyamA pariNAmato tesi / / dR-svAbhAvikA vA pariNAmikA vA zItAdayaH paryAyA dravyANAM bhavanti / tatra svAbhAvikA yathA-himaM svabhAvazItalam, tApodakaM svabhAvAdevoSNam / pariNAmikAstu paryAyA dravyAntarAdibAhyakAraNajanitAH, tathA cAha-"asarisa" ityAdi, asazena vastunA saha yaH samAgamaHmIlakastena niyamAt 'teSAM' dravyANAM pariNAmaH' paryAyAntaragamanaM bhavati, yathA-udakAdeH
Page #1363
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRhatkalpa-chedasUtram -3-5/154 zItalasyApyagnitApena AdityarazmitApena vA uSNatAgamanam // etadeva suvyaktamAha[bhA.5907] sIyA vi hoti usiNA, usiNA viya siiygNpunruveti| davvaMtarasaMjoga, kAlasabhAvaMca Asajja / / vR-dravyAntareNa-agni-jalAdinA sayoga-sambandhaMkAlasya ca-grISma-hemantAdeH svabhAvamAsAdya zItAnyapi dravyANyuSNAni bhvntiussnnaanypicshiittaaNpunrupyaanti||essaagntukH pariNAmo mantavyaH / ayaM punastadudbhavaH [bhA.5908] tAvodagaMtu usiNaM, sIyA mIsA ya sesagA aavo| emeva sesagAI, ruuviidvvaaiNsvvaaiN|| ghR-tApodakaM svabhAvAdevoSNam, 'zeSA ApaH' apkAyadravyANi zItAni "mizrANi vA' zItoSNobhayasvabhAvAni mantavyAni / evameva zeSANi apkAyavirahitAni yAni sarvANyapi rUpidravyANi tAni kAniciduSNAni yathA agni, kAnicit zItAni yathA himam, kAnicittu zItoSNAni yathA pRthivii|| [bhA.5909] eeNa suttana gataM, jo kAyagatANa hoi prinnaamo| sItodamissiyammiu, dabdammiumaggaNA hoti // vR-ya eSa 'kAyagatAnAm AhAritAnAM dravyANAM pariNAma ukto naitena sUtraM gatam, kintu 'zItodakamizritena' sacittodakamizreNa drvyennehaadhikaarH| tatra ceyaMmArgaNA bhavati / / [bhA.5910] duhato thovaM ekkakaraNa aMtammi dohi vI bhugN| bhAvugamabhAvugaMpiya, phAsAdivisesitaM jaanne|| vR-iha pUrvagRhIte dravye yadA zItodakaM patati tadA iyaM caturbhaGgI-"duhato thovaM" ti stoke stokaM patitamiti prathamo bhagaH / "ekvekkaeNa"tti stoke bahukaM patitamiti dvitIyaH, bahuni stokaM patitamiti tRtIyaH / "aMtammi dohi vI bahugaM" ti bahuni bahupatitamiti caturtha / yad dravyaM patati yatra vA patati tad bhAvukama bhAvukaM vA sparzAdivizeSitaM jAnIyAt / kimuktaM. bhavati? -sparza-rasa-gandhairutkaTatayA yad aparANidravyANi svasparzAdibhirbhAvayati-pariNAmayati tadbhAvukam, tadviparItamabhAvukam / ye ca stoka-bahupadAbhyAMcatvAro bhaGgAH kRtAsteSu pratyekamamI catvAro bhaGgA bhavanti-uSNe uSNaM patitam 1 uSNe zItaM patitam 2 zIte uSNaM patitam 3 zIte zItaM patitam 4 // eteSu vidhimAha[bhA.5911] carame vigiMciyavvaM, dosutu manjhilla paDie bhayaNA u| khippaM viviMciyabvaM, mAyavimukkeNa samaNeNaM // vR-caramaM nAma-yat zIte zItaM patitam tat punaH stokaM patitaM bahuke vA bahukaM patitaM bhaved ubhayamapi kSipraM vivektavyaM prisstthaapyitvym| 'dvayostumadhyamayoH bhaGgayoH' 'uSNe zItaMpatitam, zIte uSNaM patitam' itilakSaNayorvakSyamANA bhajanA bhavati / yaH punaruSNe uSNaM patitami prathamo bhaGgaH tatra tatkSaNAdeva sacittabhAvo nApagacchatIti kRtvA kSiprameva mAyAvimuktena zramaNena tad vivecanIyam / mAyAvamuktagrahaNenedaM jJApayati-zIghraM pariSThApayitukAmo'pi yAvat sthaNDilaM gacchati tAvat tad acittIbhUtaM tataH paribhukena pariThApayati / atha mAtRsthAnena mandaM mandaM
Page #1364
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 5, mUlaM - 154, [ bhA. 5911] 313 gacchati cintayati ca tiSThatu tAvat pazcAt pariNataM paribhokSye; evaM mAyAM kurvataH sthaNDilAdarvAk pariNatamapi na kalpate // atha madhyamabhaGgadvaye bhajanAmAha [ bhA. 5912] thovaM bahummi paDiyaM, usiNe sItodagaM na ujjhatI / haMdi hujAva vigicati, bhAvejati tAva taM tenaM / / yR - bahuke pUrvagRhIte stokaM patitamityatra yadi uSNe bahuni zItodakaM stokaM patitaM tadA nojjhanti / kutaH ? ityAha- 'handi ' ityupapradarzane, yAvad vivinakti tAvat 'tat' stokaM zItodakaM 'tena' bahukenoSNena 'bhAvyate' pariNataM kriyate, tataH paribhoktavyaM taditi bhAvaH // [ bhA. 5913 ] jaM puna duhato usiNaM, samamatiregaM va takkhaNA caiva / majjhillabhaMgaesuM, ciraM piciTThe bahuM chUDhaM // vR- yat punardvidhA'pyuSNam-uSNe uSNaM patitamityarthaH tat pariNAmataH parasparaM 'samaM' tulyaM bhaved 'atiriktaM vA' dvayorekataramadhikataraM tatrApi tatkSaNAdeva sacittabhAvo nApagacchatIti vAkyazeSaH / yau tu madhyamau dvau bhaGgau 'uSNe zItaM patitam, zIte vA uSNaM patitam' iti lakSaNI tayoH stoke bahu prakSiptaM ciramapi sacittaM tiSThet, tatastadapi kSipraM cireNa vA vivecanIyam // athodakasyaiva pariNamanalakSaNamAha [bhA. 5914] vanna - rasa-gaMdha-phAsA, jaha davve jammi ukkaDA hoMti / taha taha ciraM na ciTThai, asubhesu subhesu kAleNaM // vR- yasmin dravye yathA yathA varNa- gandha-rasa-sparzA utkaTA utkaTatarA bhavanti tathA tathA tena dravyeNa saha mizritamudakaM ciraM na tiSThati, kSipraM kSiprataraM pariNamatIti bhAvaH / kimavizeSeNa ? na ityAha-ye'zubhA varNAdaya utkaTAsteSveva kSipraM pariNamati, ye tu zubA varNAdayasteSUtkaTeSu kAlena pariNamati, cirAdityarthaH // atredaM nidarzanam [bhA. 5915] jo caMdane kaDuraso, saMsaThThajale ya dUsaNA jA tu / sA khalu dagassa satyaM, phAso u uvaggahaM kuNati // vR- iha taNDulodakaM candanena kvApi mizritaM tatra ca candanasya yaH kaTuko rasaH sa taNDulodakasya zastra paraM yastadIya: sparza zItalaH sa jalasyopagrahaM karotIti kRtvA cireNa tat pariNamati / evaM saMsRSTajalasthApi yA 'dUSaNA' amlarasatA sA udakasya zastraM sparzastu zItalatvAdupagrahakArI atazcireNa pariNamati // [bhA. 5916 ] ghayakiTTa - vissagaMdhA, dagasatyaM madharu- sItalaM na ghataM / kAlaMtaramuppannA, aMbilayA cAulodarasa // - ghRtasya sabandhI yaH kiTTo yazca visra gandhaH tAvudakasya zastram, yat tu rasena madhuraM sparzena ca zItalaM ghRtaM tad upagrahaM karotIti zastra na bhavati, atazcirAt pariNamati / tathA kukkusai:atigulikaistaNDulodakasyAmlatA yA kAlAntareNotpannA sA'pyudakasya zastra bhavati / / avyukaMte jati cAulodae chuDamate jalaM annaM / [bhA. 5917] dotrivi cirapariNAmA, bhavaMti emeva sesA vi / / ghR- 'avyutkrAnte' apariNate taNDulodake yad 'anyad' aparaM sacittaM jalaM prakSipyate tato dve
Page #1365
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 vRhatkalpa-chedasUtram -3-5/154 apyudakecirapariNAme bhvtH| zeSANyapi' yAni saMsRSTapAnaka-phalapAnakAdIniteSvapi sacittodakaM yadi prakSipyate tataH evameva' tAnyapi cirAt pariNamantIti / atha dvitIyapadamAha[bhA.5918] thaMDillassa alaMbhe, addhANoma asive gilANe vaa| suddhA avivicaMtA, AuTTiya giNhamANA vA / / vR-sthaNDilasyAlAbhe'pariNatapAnakamapariSThApayanto'pi zuddhAH / adhvA-'vamA-'zivaglAnatveSu vA kAraNeSu pAnakasya durlabhatAyAm 'aviviJcantaH' apariSThApayantaH 'AkuTTikayA vA' jAnanto'pi gRhantaH zuddhAH // mU. (155)niggaMdhIerAtovAviyAlevA uccAraMvA pAvaNaMvA vigiMcamANIevA visohemANIe vA annayo pasujAtIe vA parikhajAtIe vA annayaraM iMdiyajAyaM parAmusejA, taM ca niggaMdhI sAijejA, hatthakammapaDisevaNappattA Avajai mAsiyaM anugaghAiyaM // ma. (156)niggaMdhIerAtovAviyAlevA uccAraMvApAsavaNaMvA vigiMcamANIevA visohemANIe vA annayare pasujAtIe vA pakkhijAtIe vA anayaraMsi soyaMsi ogAhijjA, taM ca niggaMthI sAijejA, mehuNapaDisevaNappattA Avajai cAummAsiyaM anugghAiyaM / / vR-asya sUtradvayasya sambandhamAha[bhA.5919] paDhamilluga-tatiyANaM, carito attho vatANa rkkhtttthaa| mehuNarakkhaTThA puna, iMdiya soe ya do suttaa|| -'prathama-tRtIyayotayoH' prANAtipAtA-'dattAdAnaviratilakSaNayorakSaNArtha tIrthakarAnujJAtazItodakaparibhoge tayorbhaGgo mA bhUditi kRtvA pUrvasUtrasyArtha caritaH' gataH, bhaNita ityarthaH / samprati tu maithunavratarakSaNArthamindriyaviSaya-zrotoviSaye dve sUtre Arabhyete // anena sambandhenAyAtasyAsyavyAkhyA-nirgranthyAH rAtrauvA vikAle vAuccAraMvAprazravaNaMvA viviJcantya vAvizodhayantyA vA anyataraH pazujAtIyo vA' vAnarAdikaH 'pakSijAtIyo vA' mayUrAdiko'nyataradindriyajAtaM 'parAmazet' spRzet, sA ca nirgranthI taM ca sparza 'svAdayet' 'sundaro'sya sparza' ityanumanyeta, hastakarmapratisevanaprAptA Apadyate mAsikamanuddhAtikaM sthAnam / iha nirgranthInAM parihAratapo na bhavatIti kRtvA "parihAraTThANaM"ti padaMna ptthniiym||evN dvitIyasUtramapi vyAkhyeyam / navaramanyatarasmin 'zrotasi' yonyAdau vAnarAdiravagAheta, sAca maithunapratisevanaprAptA yadi svAdayet tatazcaturgurukamiti sUtrArthaH ||ath bhASyavistaraH[bhA.5920] vAnara chagalA hariNA, suNagAdIyA ya pasugaNA hoti| barahiNa cAsA haMsA, kukkuDaga-sugAdiNo pkkhii|| kRvAnarAH chglaahrinnaaHshunkaadyshcpshugnnaamntvyaaH|brhinnshcaassaahNsaaH kukkuTazukAdayazca pakSiNa ucynte|| [bhA.5921] jahiyaM tu anAyayaNA, pAsavaNuccAra tahi pddikkuttuN| lahugo ya hoi mAso, ANAdi satI kulaghare vA // vR- yatraite pazujAtIyAH pakSijAtIyAzca prANinaH sambhavanti tad anAyatanamucyate, tatrana nirgranthInAmavasthAnaM prazravaNoccArapariSThApanaMca ptikrussttm|ydi kurvanti tadA laghumAsaH,AjJAdayazca
Page #1366
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 5, mUlaM-156, [bhA. 5921] 315 doSAH / "saIkuladhareva"tti bhuktabhoginyAzcasmRtikaraNaMkulagRhe vA bhUyastAsAM vAndhavAdibhirnayanaM kriyate / idameva vyAcaTe[bhA.5922] bhuttA-'bhuttavibhAsA, tassevI kAti kulaghare aasi| baMdhava tappakkhI vA, daddUNa layaMti ljjaae| -bhuktA-'bhuktavibhASA, bhuktabhoginyAH smRtikaraNamabhuktabhoginyAzca kautukmutpdytetyrthH| tathA "tassevi"tti gRhavAse taiH-pazujAtIyAdibhiH pratisevitA kAcit kulagRhe AsIt sA tAn dRSTvA smRtapUrvaratA pratigamanAdIni kuryAt / yadvA tAsAMbAndhavAstatpAkSikA vA suhRdastAdaze'nAyatane sthitAM tamAryikAM ISTvA lajayA bhUyaH svgRhmaanynti| kiJca[bhA.5923] AliMganAdigA vA, anihuya-mAdIsuvA nisevijA / erisagANa paveso, na hoti aNtepuresuNpi|| vR-te pazujAtIyAdayastAM saMyatImAliGgeyuH, sA vA saMyatI tAnAliGget, evamAliGganAdayo doSA bhaveyuH / api ca-ete vAnarAdayaH svabhAvAdevAnibhRtAH-kandarpabahulA mAyinazca bhavanti tatastairanibhRta-mAyibhi sA kadAcidAtmAnaM niSevayet / IzAnAM ca pazu-pakSijAtIyAnAMpravezo rAjJo'ntaHpureSvapi 'na bhavati' na dIyate / kAraNe punaranyasyA vasaterabhAve tatrApi tiSTheyuH / / [bhA.5924) kAraNe gamane vitahiM, viviMcamANIe Agato lihejaa| gurugo ya hoti mAso, ANAti satI ta sa ceva // vR-kAraNe tatrApi sthitAnAmuccArabhUmau prazravaNabhUmau vA gatvA 'viviJcantyAH' pariThApayantyA vAnarAdi samAgacchet, Agatazca tAmAliGgeta, sA ca yadi 'lihyAt' taM sparza svAdayet tato gurumAsaH AjJAdayazca doSAH, smRtizca sA caiva pUrvoktA bhavati / / atha na svAdayati tataH sA zuddhA, yatanA gheyaM tatra kartavyA[bhA.5925] vaMdeNa daMDahatthA, niggaMtuM AyaraMti paDicaraNaM / pavisaMte vAriti ya, divA vi na u kAiyaM ekkA !! vR-'vRndena' dvi-vyAdivratinIsamudAyena daNDakahastA nirgacchanti, nirgatya ca kAyikAdikamAcaranti, vAnarAdInAMca praticaraNaM kurvanti / ye tatrAbhidravanti tAndaNDakena tADayanti, pratizraye ca pravizato nivArayanti / divA'pi ca kAyikAbhUmim "ekA' ekAkinI na gacchati / / vyAkhyAmindriyasUtram / samprati zrotaHsUtraM vyAcaSTe[bhA.5926] evaM tuiMdiehiM, sote lahugA ya pariNae gurugaa| vitiyapada kAraNammi, iMdiya soe ya AgADhe / / vR-evaM tAvad indriyasUtre prAyazcittaM vidhizcoktaH / yatra tu pazujAtIyAdayaH zroto'vAgahanaM kurvanti tatra tiSThantInAM caturlaghu / teSu zroto'vagAhanaM kurvANeSuyadi sAsundaramidamitipariNatA tatazcaturguru / dvitIyapade AgADhe kAraNe indriye zrotasi ca parAmarza svAdayedapi / idamuttaratra bhAvayiSyate // kAraNe ekAkinyAstiSThantyAstAvadiyaM yatanA[bhA.5927] gihiNissA egAgI, tAhaM samaM niti rattimubhayassA / daMDagasArakhaNayA, vAriti divA ya pelaMte / /
Page #1367
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/156 kR-gRhasthanizrayAkAraNe kAcidekAkinIvasantI 'tAbhiH' aviratikAbhisamaMrAtrau 'ubhayasya' prazravaNoccArasya vyutsarjanArthaM nirgacchati, niryantI ca vAnarAdInabhidravato daNDakena saMrakSati, divA ca pratizrayaM prerayataH pravizato nivArayati ||athaagaaddhkaarnnN vyAcaSTe[bhA.5928] aTThANa sadda AliMgaNAdipAkamma'ticchitA sNtii| acitta biMba anihuta, kulaghara sadAdigeceva / / kR-kasyAzcidAryikAyAH sanimitto'nimittovAmohodbhavaH sAtastatonirvikRtikAdikAyAM mohacikitsAyAM kRtAyAmapi yadAna tiSThati tadA'sthAne zabdapritabaddhAyAM vasatausA sthApanIyA! tatoyatrAviratikAnAmAliGganAdikaM kriyamANaM shytettrsthaapyte|tthaa'pynuprtemohepaadkrm kroti|tdpytikraantaa satIyad acittaMbimba ddhunnddshivaadikNtenprtisevyti|tthaa'pytisstthti yo'nibhRtastenAsthAnAdikaM sarvamapi kRtvAtataH kulagRhe bhaginyA bhrAtRjAyAyAvA AliGganAdikaM kriyamANaM prekSate / tadabhAve zrAddhikAyAH, tadaprAptau yathAbhadrikAyA api preksste| prathamamindriye, pazcAt zrotasyapi ytnyeti|| mU. (157) no kappai niggaMdhIeegANiyAe hotyA! mU. (158) no kappai niggaMthIe egANiyAe gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe nikkhamittae vA pavisittae vaa| mU. (159) nokappainiggaMthIeegANiyAebahiyA viyArabhUmivAvihArabhUmiM vA nikkhamittae vA pavisittae vaa| mU. (160) no kappai niggaMthIe egANiyAe gAmANugAma vA dUiJjittae vaa| mU. (161) no kappai niggaMdhIe eggANiyAe vAsAvAsaM vA vtthe| kRevaMyAvadekapArzvazAyisUtraMtAvat sarvANyapi suutraannyucaaryitvyaani|athaamiissaaNsuutraannaaN sambandhamAha[bhA.5929] baMbhavayarakkhaNaTThA, egadhigArA tu hotime suttaa| jA egapAsasAyI, visesato sNjtiivgge|| vR-brahmavatarakSaNArthamanantaraM sUtradvayamuktam, amUnyapi sUtrANiyAvadekapArzvazAyisUtraMtAvat sarvANyapi ekAdhikArANi' tasyaiva brahmavratasya rakSaNArthamabhidhIyante / "visesao saMjaIvage"tti eteSu sUtreSu kiJcid nirgranthAnAmapi sambhavati, yathA-ekAkisUtram; paraM vizeSataH saMyatIvargamadhikRtyAmUni sarvANyapi draSTavyAni // anena sambandhenAyAtAnAmamISAMprathamasUtrasya tAvadvyAkhyA no kalpate nirgranthyA ekAkinyA gRhapatikulaM piNDapAtapratijJayA niSkamituMvA praveSTuMbA, bahirvicArabhUmau vAvihArabhUmaudA niSkramituM vApraveSTuMvA, grAmAnugrAmaMva 'drotuM' vihartuvarSAvAsaMvA vastumiti sUtrArtha ||smprti niyuktivistaraH[bhA.5930] egAgI vacatI, appAta mahabbatA pariccattA / ___lahu guru lahugA gurugA, bhikkha viyAre vasahi gAme // vR- ekAkinI nirgranthI yadi bhikSAdau vrajati tata AtmA mahAvratAni ca tayA parityaktAni bhavanti, stenAdhupadravasambhavAt |atobhikssaayaamekaakinyaa gacchantyA laghumAsaH, bahirvicArabhUmau
Page #1368
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 5, mUlaM- 161, [bhA. 5930 ] gacchantyAM gurumAsaH, Rtubaddhe varSAyAse vA vasatiM ekAkinI gRhNAti caturlaghu, grAmAnugrAmamekAkinI dravati caturguru // idamavizeSitaM prAyazcittamuktam / atha vizeSitamAha [ bhA. 5931] mAsAdI jA gurugA, therI- khuDDI - vimajjha-taruNINaM / tava kAlavisiTThA vA, causuM pi cauNha mAsAI / / 317 vR-sthavirAyA ekAkinyA bhikSAdI vrajantyA mAsalaghu, kSullikAyA mAsaguru, vimadhyamAyAzcaturlaghu, taruNyAzcaturguru / athavA sthavirA yadi ekAkinI bhikSAyAM yAti tato mAsalaghu tapasA kAlena ca laghukam, bahirvicArabhUmau vihArabhUmau vA yAti mAsalaghu tapasA kAlena gurukam, vasatiM gRhNAti mAsalaghu tapasA gurukam, grAmAnugrAmaM dravati mAsalaghu tapasA kAlena ca gurukam | kSullikAyA evameva caturSu sthAneSu catvAri mAsagurUNi tapaH kAlavizeSitAni / taruNyAH sthAnacatuSTaye'pi tathaiva tapaH kAlavizeSitAni catvAri caturguruNi // atha doSAnAhaacchaMtI vegAgI, kiM Nhu hu dose na itthigA pAve / Amosaga taruNehiM, kiM puna paMthammi saMkAya // [mA. 5932] vR- kimekAkinI strI pratizraye tiSThantI doSAn na prApnoti yenaivaM bhikSATanAdikamevaikAkinyAH pratiSidhyate ? iti ziSyeNa pRSTe sUrirAha tatrApi tiSThantI prApnotyeva doSAn param AmoSakAHsatenAstaruNAH- yuvAnastaiH kRtA ekAkinyAH pathi gacchantyA bhUyAMso doSAH, zaGkA ca tatra bhavatiavazyameSA duHzIlA yenaikAkinI gacchati // kiJca - [ bhA. 5933 ] egAniyAe dosA, sANe taruNe taheva paDinIe / bhikkha'visohi mahavvata, tamhA savitijiyAgamaNaM // vR- ekAkinyA bhikSAmantyA ete doSA bhavanti zvAnaH samAgatya dazet, taruNo vA kazcidupasargayet, pratyanIko vA hanyAt, gRhatrayAdAnItAyAM bhikSAyAmanupayujya gRhyamANAyAmeSamAvizuddhirna bhavati, koNTala - viNTalaprayogAdinA ca mahAvratAni virAdhyante / yata ete doSAH ataH sadvitIyayA nirgranthayA bhikSAdau gamanaM kartavyam // dvitIyapadamAha [ bhA. 5934] asivAdi mIsasatthe, itthI purise ya pUtite liMge / esA u paMtha jayaNA, bhAviya vasahI ya bhikkhA ya // vR- azivAdibhiH kAraNaiH kadAcidekAkinyapi bhavet tatreyaM yatanA-grAmAntaraM gacchantI strIsArthena saha vrajati, tadabhAve puruSamizreNa strasArthena, tadaprAptau sambandhipuruSasArthena vrajati, athavA yat tatra parivrAjakAdiliGga pUjitaM tad vidhAya gacchati / eSA pathi gacchatAM yatanA bhaNitA / grAme ca prAptA yAni sAdhubhAvitAni kulAni teSu vasatiM gRhNAti, bhikSAmapi teSveva kuleSu paryaTati / mU. (162) no kappai niggaMdhIe aceliyAe huMtae / vR- no kalpate nirgranthyAH ' acelikAyAH' vastrarahitAyA bhavitum / eSa sUtrArthaH / atha bhASyam[ bhA. 5935 ] vRtto aceladhammo, iti kAi acelagattaNaM vavase / jinakappo va'jjANaM, nivArio hoi evaM tu / / vR- acelako dharmo bhagavatA prokta iti paribhAvya kAcidAryikA acelakatvaM 'vyavasyet' kartumabhilaSet, atastanniSedhArthamidaM sUtraM kRtam / acelakatvapratiSedhena AryANAM jinakalpo'pi
Page #1369
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/162 "evam' anenaiva sUtrema nivArito mantavyaH / / kutaH? ityAha[bhA.5936] ajiyamma sAhasammI, itthI na cae aceliyA houN| sAhasamanaM pi kare, teneva aippasaMgeNa // vR-'sAdhvase' bhaye taruNAdikRtopasargasamutthe'jite sati acelikA bhavituM 'strI' nirgranthI na zaknuyAt / atha bhavati tataH 'tenaiva atiprasaGgena' acelatAlakSaNena 'anyadapi' caturthasevAdikaM sAhasaM kuryAt / / tathA[bhA.5937] kulaDA vitAva necchati, acelayaM kimu saI kule jaayaa| dhikkAthukkiyANaM, titthuccheo dulabha vittii|| kR kulaTA'pitAvanecchatyacelatAkiMpunaH kAlejAtA satI sAdhvI? acelatApratipannAnAM cAryikANAM dhikkArathukkitAnAM' lokApavAdajugupsitAnAM tIrthocchedo durlabhA ca vRttirbhavati, na ko'pi pravrajati na vA bhakta-pAnAdikaM dadAtItyarthaH / / [bhA.5938] gurugA aceligANaM, samalaM ca dugaMchiyaMgarahiyaM ca / hoi parapatthaNijjA, biiyaM addhaannmaaiisu|| vR-ata eva yadyAryikA acelikA bhavanti tatastAsAM caturgurukAH AjJAdayazca doSAH / tathA celarahitAM saMyatIM 'samalA' maladigdhadehAMSTavA lokaH 'jugupsitaM jugupsAMkuryAt-AH kASTam, ihaloke evezyavasthA paraloke tu pApatarA bhaviSyati, 'garhitaM ca gahA~ pravacanasya kuryAtasAraM sarvametad darzanamiti / acelikAca parasya prArthanIyA bhavati / atra dvitIyapadamadhvAdiSu viviktAnAM mantavyam ||api ca[bhA.5939] punarAvatti nivAraNa, udinnamoho va dava pellejaa| paDibaMdho gamanAI, DiMDiyadosAya niginnaae|| ghR-acelAmA dRSTvA pravrajyAbhimukhAnAmapi kulastraNAM punarAvRttirbhavati, pravrajyAM na gRhnniiyurityrthH|anyovaa kazcida nivAraNaM kuryAt-kimetAsAMkApAlinInAM samIpe pravrajitena? iti / yadvA kazcidudIrNamohastAmaprAvRtAM dRSTavA karmagurukatayA prerayet / sA'pi tatraiva pratibandha kuryAt pratigamanAdIni vA vidadhyAt / 'DiNDimadoSAzca garbhotpattiprabhRtayo bhaveyuH / yata ete nagnAyA doSA ato'celayA na bhavitavyam / dvitIyapade saMyatyo'dhvani stenairviviktAstato na kimapi vastraM bhavet, AdizabdAd kSiptacittA yakSAviSTA vA vastraNi parityajet, evamacelA'pi 'bhavatIti // mU. (163) no kappai niggaMdhIe apAiyAe huNte|| -no kalpate nirgranthyAH 'apAtrAyaH' pAtrarahitAyA bhavitumiti sUtrArtha ||ath bhASyam[bhA.5940] goNe sANe vva vat, obhAvaNa khiMsaNA kulaghare y| nIsa khaiyalajjA, suNhAe hoti diluto|| vR-pAtrakamantareNa yatra tatra samuddezanIyam tato loko brUyAt-yathA gauryatraiva cAriM prApnoti tatraivAlajazcarati, yathA vA zvAno yatraiva svalpamapyAhAraM labhate tatraiva nirapo bhuGakte, evametA api go-zvAnasazyo yatraiva prApnuvanti tatraiva lokasya purataH samuddizanti, aho ! amUbhirgovrataM
Page #1370
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 5, mUlaM-163, [bhA. 5940] zvAnavrataM vA pratipannam; evamapamrAjanA bhavati / "khiMsaNA kulaghare ya"tti tAstathAbhujAnA dRSTavA tadIyakulagRhe gatvA lokaH khiMsAM kuryAt, yathA-yuSpadIyA duhitaraH snuSA vAyAH pUrvaM candrasUryakiraNairapyaspRSTagAtrAstAHsAmprataM sarvalokapuratogA ivacarantyo hiNDante / evamukte te bhUyastAH svagRhamAnayanti / "nIsahUM" atyarthaM ca 'svAditaM' bhakSaNaM lokasya purataH kurvANAsuloko brUyAtaho! bahubhakSakA amU:, straNAMcalajjA vibhUSaNaM saacaitaasaaNnaastiiti|atrc lajjAyAM snuSAdhSTAnto bhavati / sa ca dvidhA-prazasto'prazastazca / / prazastaM tAvadAha[bhA.5941] uccAsaNammi suNhA, na nisIyai na vi ya bhAsae uccaM / neva pagAse bhaMjai, gahai viyanAma appANaM / / vR-yathA 'snuSA' vadhUrucce Asane na niSIdati, nApi 'ucha' mahatAzabdena bhASate, nacaprakAze. bhUbhAge bhuGkte, AtmIyaM ca nAma 'gRhati' na prakaTayati, evaM saMyatIbhirapi bhavitavyam / / aprazastasnuSAdhSTAntaH punarayam[bhA.5942] ahavA mahApadAni, suNhA sasuro ya ikkamekkassa / dalamANANi vinAsaM, lajjAnAseNa pAvaMtI / / vR. 'athavA' prakArAntareNa snuSAdRSTAntaH kriyate-'mahApadAni' vikRSTatarANi padAni snuSA zvasurazcaikaikasya parasparaM prayacchantau yathA lajjAnAzena vinAzaM prApnutaH tathA saMyatyapi nirlajjA vinayati ityakSarArthaH / bhAvArthastvayam egassa dhijAiyassa bhajjAe mayAe putteNa se aTThiyANi 'mAya'tti kAuM gaMgaM. nIyANi / iyarehi suNhA-sasurehiM hAsa khiDDAiyaM kareMtehiM nillaJjattaNao nisseNiM AruhittA amippAyapuvvagaMvigihatarAiMpayAiMdeMtehiM ekkamekkassa sAgAriyaM pdduppaaiyN| do vi vinaTThAI / evaM nillajjAe viNAso hunjA // dvitIyapadamAha[bhA.5943] pAyAsai tenahie, jhAmiya bUDhe va sAvayabhae vA / bohibhae khittAiva, apAiyA hunja biiyapade / / vR-pAtrasyAbhAve, stenakena vA hRte'gninA vA dhyAmite dakapUreNa vA vyaDhe pAtre, zvApadabhaye bodhikabhaye vA zIghraM pAtrANi parityajya naSTA satI, kSiptacittA vA AdizabdAd yakSAviSTA vA 'apAtrikA' pAtrarahitA dvitIyapade bhavet // mU. (164) no kappai niggaMthIe vosahakAiyAe huNte| vR-no kalpate nirganthyAH 'vyutsRSTakAyikAyAH parityaktadehAyA bhavitumiti sUtrArthaH // [bhA.5944] vosaTTakAya pellaNa-taruNAI gahaNa dosa te ceva / davvAvai agaNimmi ya, sAvayabhaya bohie bitiyaM / / vR-vyutsRSTakAthikA nAma-'divyAdhupasargAmayA soDhavyAH' ityabhigrahaM gRhItvA zarIraM vyutsRjya samayaprasiddhanAbhibhavakAyotsargeNa sthitA, tathAsthitAyAzcodIrNamohapreraNa-taruNagrahaNAdayastaeva dossaamntvyaaH| dvitIyapade tudravyApadiagnisambhrame zvApadabhaye bodhikabhayevA gADhatare upasthite vyatsRSTakAyA'pi bhavet // mU. (165) nokappainiggaMthIe bahiyA gAmassa vAjAva sannivesassa vA uTuMbAhAopagijhiya pagijhiya sUrAbhimuhIe egapAiyAe ThibA AyAvaNAe aayaavitte| ___
Page #1371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/166 mU. (166) kappai se uvassayassa aMtovagaDAe saMghADipaDibatAe palaMbiyabAhiyAe samatalapAiyAe ThicA AyAvaNAe aayaavitte| vR-no kalpate nirgranthyA bahiAmasya vA yAvat sanivezasya vA 'Urdhvam' urdhvAbhimukhau bAhU 'pragRhya pragRhya' karSeNa gRhItvA kRtvetyarthaH sUryAbhimukhyAH 'ekapAdikAyAH' ekaM pAdamUrdhvamAkuJcayAparamekaM pAdaM bhuvi kRtavatyA evaMvidhAyAH sthitvA AtApanayA''tApayitum / kintukalpate "se" tasyA upAzrayasyAntarvagaDAyAM pralambitabAhAyAH samatalapAdikAyAH sthitvA AtApanayA AtApayitumiti sUtrArthaH / / atha bhASyam[bhA.5945] AyAvaNAya tivihA, ukkosA majjhimA jhnaay| ukkosA u nivannA, nisanna majjhA Thiya jahannA / / vR-AtApanA trividhA-utkRSthA madhyamA jaghanyA ca / tatrotkRSTA nipatrA, nipannaH-zayito yAM karotItyarthaH / madhyamA niSannasya / jaghanyA "Thiya" ti Urdhvasthitasya / / punarekaikA trividhA[mA.5946] tivihAhoi nivanA, omatthiya pAsa tiymuttaannaa| ukkosukkosA ukkosamajjhimA ukkosagajahannA / / vR-yAnipannasyotkRSTAtApanA sA trividhA bhavati-utkRSTotkRSTA utkRSTamadhyamA utkRSTajaghanyA ca / tatra yad avAGmukhaM nipatya AtApanA kriyate sA utkRSTotkRSTA / yA tu pArzvataH zayAnaiH kriyate sA utkRssttmdhymaa| yA punaruttAnazayanena vidhIyate sA tRtIyA' utkRSTajaghanyA / / [mA.5947] majhukkosA duhao, vimaMjjhimA mjjhimaajhnnaay| ahamukkosA'hamamajjhimA ya ahamAhamA carimA / / vR-niSannasyayAmadhyamAtApanA sA tridhA madhyamotkRSTA "duhaovimajjhima"timadhyamamadhyamA mdhymjghnyaac| Urdhvasthitasya yAjaghanyA sA'pitridhA-adhamotkRSTAadhamamadhyamAadhamAdhamA ca carimeti / adhamazabdo jaghanyavAcako'tra draSTavyaH / etAsAmidaM svarUpam[bhA.5948] paliyaMka addha ukkuDuga, mo yativihA u majjhimA hoi / taiyA u hatyisuMDegapAda samapAdigA ceva / / vR-madhyamotkRSTA paryaGkAsanasaMsthitA, madhyamamadhyamA arddhaparyaGkA, madhyamajaghanyA utkttikaa| kacidAdarza pUrvAddhamitthaM zyate-"godohukkaDa paliyaMka moutivihAubhajjhimA hoi" ti, tatra madhyamotkRSTA godohikA, madhyamamadhyamA utkaTikA, madhyamajaghanyA paryAsanarUpA / mozabdaH pAdapUraNe / eSA trividhA madhyamA bhavati / yAtu tRtIyA' sthitasya jhaghanyotkRSTAdibhodAt triyA bhaNitAsAjaghanyotkRSTA hastizuNDikA putAbhyAmupaviSTasyaikapAdotpATanarUpA, jaghanyamadhyamA 'ekapAdikA' utthitasyaikapAdenAvasthAnam, jaghanyajaghanyA 'samapAdikA samatalAbhyAM pAdAbhyAM sthitvA yad UrdhvasthitairAtApyate // kathaM punaH zayitasyotkRSTAtApanA bhavati? iti ucyate[bhA.5949] savvaMgio patAvo, patAviyA dhammarassiNA bhuumii| naya kamai tatthavAo, vissAmo neva gattANaM / / vR-bhUmau nivannasya sarvAGgINaH 'pratApaH' prakarSeNa tApo lagati, dharmarazminA ca bhUmi prakarSaNa atyantaMtApitA, na ca tatra' bhUmI vAyuH kramate pracari,naca 'gAtrANAm aGgAnAM vizrAmobhavati,
Page #1372
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 5, mUlaM-166, [bhA. 5949] 321 ato nipatrasyotkRSTAtApanA mantavyA // athAmUSAM madhyAdAryikANAM kA''AtApanA kartuM kalpate? ityata Aha[bhA.5950] eyAsi navaNDaM pI, anunAyA saMjaINa aMtillA / sesA nANunAyA, aha tu AtAvaNA tAsi / / vR. etesAM navAnAmapyAtApanAnAM madhyAd 'antimA' samapAdikAkhyA AtApanA sNytiinaamnujnyaataa| zeSAH' aSTAvAtApanAstAsAMnAnujJAtAH ||kiishepunHsthaanetaaaataapynti? iti ucyate[bhA.5951] pAlIhi jattha dIsai, jatthaya saharaM visaMti na juvaannaa| uggahamAdisu saJjA, AyAvayate tahiM ajjA / / chu-yat pratizrayapAlikAbhi saMyatIbhirAtApayantI ddazyate, yatra ca 'svairaM svacchandaM yuvAno na pravizanti tatra sthAne'vagrahA-'nantakAdibhi sATikAntairupakaraNaiH sajjA' AyuktA AryikA pralambitabAhuyugalA aataapyti|| kimarthamavagrahAnantakAdisaJjA? iti ced ata Aha[bhA.5952] mucchAe nivaDitAe, vAtena samudbhute va sNvrnne| gotaramajayaNadosA, je kuttA te u pAvijjA / / vR-tasyA AtApayantyAH kharatarAtapasamparkaparitApitAyAH kadAcid mUrchA sajAyeta tayA ca nipatitAyAH, vAtena vA 'saMvaraNe' prAvaraNe samudbhUte, avagrahAnantakAdibhirvinA gocaracaryAyAmayatanayA praviSTAyA ye doSAstRtIyoddezake uktAstAn prApnuyAt, atastaiH prAvRtA AtApayet / mU. (167) no kappai niggaMthIe ThANAyayAe huNte| mU. (168) no kappai niggaMdhIe paDimaTThAiyAe huNte| mU. (169) ukkuDugAsaNiyAe / ma. (170) evaM nesjiyaae| mU. (171) viiraasnniyaae| mU. (172) dNddaasnniyaae|| mU. (173) lgNddsaaiyaae|| ma.(174) omNthiyaae| mU. (175) uttaanniyaae| mU. (176) aNbkhujiyaae| mU. (177) egpaasiyaae| - nokalpate nirgranthyAH sthAnAyatAyA bhavitum / evaM pratimAsthAyinyA naiSadhikAyA utkaTikAsanikAyAvIrAsanikAyA daNDAsanikAyA lagaNDazAyinyAavAGmukhAyAuttAnikAyA AmrakubjikAyA ekapArzvazAyinyA iti suutraakssrsNskaarH|| atra bhASyakAro viSamapadAni vyAkhyAnayati[bhA.5953] uddhaTThANaM ThANAyataM tu paDimAu hoti maasaaii| 2021
Page #1373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/177 paMcaiva nisijAo, tAsi vibhAsA u kAyavyA / / vR- sthAnAyataM nAma UrdhvasthAnarUpamAyataM sthAnaM tad yasyAmastisA sthAnAyatikA / kecittu "ThANAiyAe" iti paThanti, tatrAyamartha sarveSAM niSadanAdInAM sthAnAnAM AdibhUtamUrdhvasthAnam, ataH sthAnAnAmAdau gacchatIti vyutpattyA sthAnAdigaM tad ucyate, tadyogAd ArthikA'pi sthAnAdigati vyapadizyate / pratimAH mAsikyAdikAH tAsu tiSThatIti pratimAsthAyinI / "nesajjiyAya'tti niSadyAH paJcaiva bhavanti tAsAM vibhASA kartavyA / sA ceyam-niSadyA nAmaupavezanavizeSAH, tAH paJcavidhAH, tadyathA samapAdayutA goniSadhikA hastizuNDikA paryaGkA'rdhaparyajJa ceti / tatra yasyAM samau pAdau putau ca spRzataH sA samapAdayutA, yasyAM tu gaurivopavezanaM sA goniSadhikA, yatra putAbhyAmupavizyaikaM pAdamutpATayati sA hastizuNDikA, paryaGkA pratIptA, ardhaparyaGkA yasyAmekaM jAnumtApaTayati / evaMvidhayA niSadyayA caratIti naiSadyikI / utkaTikAsanaM tu sugamatvAd bhASyakRtA na vyAkhyAtam // [bhA. 5954 ] vIrAsanaM tu sIhAsane va jaha mukkajanuka niviTTho / daMDe lagaMDa uvamA, Ayata khujjAya duNhaM pi // vR- vIrAsanaM nAma yathA siMhAsane upaviSdye bhUnyastapAda Aste tathA tasyApanayane kRte'pi siMhAsana iva niviSTo muktajAnaku iva nirAlambane'pi yad Aste / duSkaraM caitad, ata eva vIrasya-sAhasikasyAsanaM vIrAsanamityucyate, tad asyA astIti vIrAsanikA / tathA daNDAsanikAlagaNDazAyikApadadvaye yathAkramaM daNDasya lagaNDasya cAyata-kubnatAbhyAmupamAkartavyA / tadyathAdaNDasyevAyataM pAdaprasAraNena dIrghaM yad AsanaM tad daNDAsanam, tada asAya astIti daNDAsanikA / lagaNDaM kila-duHsaMsthitaM kASTham, tadvat kubjatayA mastakapArSNikAnAM bhuvi laganena pRSThasya cAlaganenetyarthaH, yA tathAvidhAbhigrahavizeSeNa zete sA lagaNDazAyinI / avAGmukhAdIni tu padAni sugamatvAd na vyAkhyAtAnIti draSTavyam / ete sarve'pyabhigrahavizeSAH saMyatInAM pratiSiddhAH // etAn pratipadyamAnAnAM doSAnAha [ mA. 5955] joNIkhubbhaNa pellaNa, gurugA bhuttANa hoi saikaraNaM / girugA saveMTagammI, kAraNe gahaNaM va dharaNaM vA // vR- urdhvasthAnAdau sthAnavizeSe sthitAyA AryikAyA yoneH kSobho bhavet, taruNA vA tathAsthitAM dRSTvA 'prerayeyuH' pratiseveran / ata avaitAnabhigrahAn pratipadyamAnAyAstasyAzcaturguru / bhuktabhoginInAM ca yena kAraNena smRtikaraNamitarAsAM kautukaM ca jAyate / tathA vakSyamANasUtre pratiSedhayiSyamANaM saveNTakaM tumbakaM yadi nirgranthI gRhNAti tadA caturguru, smRtikaraNAdayazca ta eva doSAH / kAraNe tu tasyApi grahaNaM dhAraNaM cAnujJAtam / etaccAprastutamapi lAghavArthaM smRtikaramAdidoSasAmyAdatra bhASyakRtA'bhihitamiti sambhAvayAmaH, anyathA vA sudhiyA paribhAvyam // [mA. 5956 ] vIrAsana godohI, muttuM savve vi tAna kappaMti / te puna paDuca ceTTha, suttAu abhiggahaM pappA // vR- anantaroktAsanAnAM madhyAd vIrAsanaM godohikAsanaM ca muktvA zeSANyUrdhvasthAnAdIni sarvANyapi tAsAM kalpante / Aha- sUtare tAnyapi pratiSiddhAni tat kathamanujJAyante ? ityAha
Page #1374
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 5, mUlaM-177, [mA. 5956] 323 'tAnipunaH' zeSANi sthAnAni ceSTAMpratItya kalpante, napunarabhigrahavizeSam; sUtrANipunarabhigraha 'prApya' pratItya pravRttAni, tataidamuktaM bhavati-abhigrahavizeSAdUrdhvasthAnAdIni saMyatInAMna kalpante, sAmAnyataH punarAvazyakAdivelAyAMyAni kriyantetAni kalpanta ev||prH prAha-nanucAbhigrahAdirUpaM tapaH karmanirjaraNArthamuktam tataH kimevaM saMyatInAM tat pratiSidhyate? ucyate[bhA.5957] tavo so u anunnAo, jena sesaM na luppti| akAmiyaM pipellijjA, vArio ten'bhiggho|| vR-tapastadeva bhagavabhiranujJAtaM yena zeSaM brahmacaryAdikaM guNakadambakaM na lupyte| kathaM punaH zeSa lupyate? ityAha-"akAmiyaM" ityAdi, daNDAyatAdisthAnasthitAmAryikA dRSTvA kazcidudIrNakarmA tAm 'akAmikAm' anicchantImapi 'prerayet' pratiseveta / tena kAraNena vArita etaashstaasaambhigrhH|| kiJca[bhA.5958] je yadaMsAdao pANA, je ya saMsappagA muvi / . cigussaggaTTiyA tA vi, sahati jaha sNjyaa|| - iha dvidhA kAyotsarga-ceSTAyAmabhibhave ca / tatrAbhibhavakAyotsargastAsAM pratiSiddha iti kRtvA'bhidhIyate-ye ca daMza-mazakAdayaH prANino ye na bhuvi 'saMsarpakAH saJcaraNazIlA undurakITakAdayastaiH kRtAnupadravAn yathA saMyatAH sahantetathA tAapi' AryikAzceSTAkAyotsargasthitA AvazyakAdivelAyAMsamyaksahante,tata evaMtAapi krmnirjraaNkurvnti|aah-ydi udIrNakarmaNA taruNAdinA preryamANA'pi sA saMyatI na svAdayati // tataH kimiti yenAbhigrahavizeSeNa bahutarA karmanirjarA bhavati sa vAryate? ucyate[bhA.5959] vasiJjA baMbhaceraMsI, bhujamANI tukaaditu| tahAvitaM na pUyaMti, theraaaysbhiirunno|| -yadyapi 'kAcid' AryikAdhRti-balayuktA bhujyamAnA' pratisevyamAnA'pibhAvatobrahmacarye vaset tathApi 'sthavirAH' gautamAdayaH sUrayaH pravacanApayazaHpravAdabhIravastA na pUjayanti, na prazaMsantItyarthaH / / kiJca[bhA.5960] tivvAbhiggahasaMjuttA, thANa-moNA-''sane rtaa| jahA sujjhati jayao, egaa-'negvihaarinno|| [bhA.5961] lajjaM baMbhaMca titthaM ca, rakkhaMtIo tavoratA / gacche ceva visujhaMtI, tahA ansnaadihiN|| vR-tIraiH-dravyAdiviSayairabhigrahaiH saMyuktAH, sthAna-maunA-''sanavizeSeSu ratAH, 'ekA'nekavihAriNaH kecid ekAkivihAriNo jinakalpikAdaya ityarthaH, kecinAnekavihAriNaH sthavirakalpikA ityarthaH, evaMvidhA yatayo yathA zudhyanti tathA nirgranthyo'pi lajAMbrahmacarya tIrtha ca sUtroktavidhina rakSantyaH 'taporatAH' svAdhyAyAditapaHkarmaparAyaNA gaccha evavasantyo'nazanAdibhiryathocitaistapobhi zudhyanti, na tItrairabhigrahaH / / api ca[bhA.5962] jo vi daviMdhaNo hujA, ithiciMdhotu kevlii| _vasate so vi gacchammI, kimutthIvedasiMdhaNA / /
Page #1375
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/177 vR-yo'pi 'dagdhendhanaH' bhasmasAtkRtavedamohanIyakamA 'stracihnaH' bahiHstrIlakSaNalakSitaH kevalI bhavati so'pi gacchavAse vasati kiM punaryA saMyatI stravedena sendhanA?, sA sutarAM gacche vasediti bhAvaH // yadapyuktam-'yadi na svAdayati tataH ko nAma tasyA abhigrahagrahaNe doSaH?' tadapyayuktam, pratisevyamAnAyA AsvAdanasya yaadRcchiktvaat| katham? iti ced ucyate. [bhA.5963] alAyaM ghaTTiyaM jjhAI, phuphugA hshsaayii| kovito vahatI vAhI, itthIvede viso gmo|| dR- 'alAtam' ulmukaM ghaTTitaM' cAlitaM sad yathA 'dhyAyati' prajvalati, yathA vA phumphukA ghaTTitA hasahasAyati bhRzaM dIpyate, yathAvA vyAdhirapathyAsevanAdinAkopitovardhata, strIvedasyApi sa eva gamo mantavyaH, so'pi ghaTTitaH prajvalatItyarthaH / ato yaaddcchikmaasvaadnmiti||aahsNytiinaaN pratiSiddhA amI abhigrahAH paraM saMyatAnAM kA vArtA? atrocyate[bhA.5964] kAraNamakAraNammi ya, gIyatthammiya tahA agiiymmi| ee savve vipae, saMjayapakkhe vibhAsijA // vR-yAnietAni vyutsRSTakAyikatvAdInipadAnyuktAni tAni 'kAraNe' siMhAdibhirabhibhUtasya devatAkampananimittaM vA gItArthasyAgItArthasya vA klpnte| akAraNe punaragItArthasya na kalpante, gItArthasya tu niSkAraNe pi nirjarAnimittaM kalpante / acelatvAdikamapi gItArthasya jinakalpaM pratipadyamAnasya klpte| evaM saMyatapakSe 'etAni' acelatAdIni sarvANyapipadAni vibhaassyet|| ma. (178) no kappai niggaMthINaM AkuMcanapaTTagaMdhArittae vA pariharittae vaa| mU. (179) kappai niggaMthANaM AkuMcanapaTTagaMdhArittae vA pariharittae vA / / -evaM yaavdaarudnnddksuutrm||athaamiissaaN sUtrANAM sambandhamAha[bhA.5965] baMbhavayapAlagaTThA, taheva paTTAiyA u samaNINaM / - biiyapadeNa jaINaM, pIDhaga-phalae vivajittA // - yathA brahmavratapAlanArthamacelatvAdIni na kalpante tathA brahmacaryarakSaNArthameva zramaNInAM paTTAdayo'pi dArudaNDakAntA na kalpate / dvitIyapade tu yatInAM kalpante paraM pITha-phalakAni varjayitvA, tAni sAdhUnAmapavAdamantareNApi kalpanta evetyarthaH / ata eteSAM suutraannaamaarmbhH|| anena sambandhenAyAtAnAmamISAM prathamasUtrasya vyAkhyA-no kalpate nirgranthInAm 'AkuJcanapaDheM' paryastikApaTTadhArayituMvA prihtuvaa| kalpatenithAnAmAkuJcanapaTTedhArayituMvA parihartuti sUtrArthaH // atha bhASyam[bhA.5966] gabbo avAuDattaM, anuvadhi palimaMthu styuprivaao| paTTamajAliya dosA, gilANiyAe u jynnaae| zu-paryastikApaTTa paridadhAnAmAryikAM dRSTavA loko brUyAt-aho ! asyAH kiyAn garyo yadevaM mahelA'pi bhavantI paryastikAM karoti / apAvRtA vA paryastikAM kurvANA bhvet| "anuvahi" tti ya upakAre vartate sa upadhirucyate, sa ca tAsAmupakAraM nAyAtIti kRtvA'nupadhi / ubhayakAlaM pratyupekSamANeca tasmin sUtrArthaparimanthaH zAstuzca-tIrthakRtaH parivAdaH, yathA-nUnamasarvajJo'sau yenaitAsAMparyastikApaTTona pratiSiddhaH dvitIyapade yA saMyatI sthavirA glAnA vA tayA 'yatanayA
Page #1376
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 5, mUlaM-179, [bhA. 5966] 325 alpasAgArike paryastikApaTTaH paridhAtavyaH, upari cAnyat prAvaraNIyam / kAraNe ca gRhyamANo yaH 'ajAlikaH' jAlarahitaH sagrahItavyaH,jAlasaddazetuzuSiradoSAH / evaM nirgranthAnAmapyakAraNe paryastikAM kurvANAnAM caturlaghu garvAdayazcata eva doSAH / / kAraNe punarayaM vidhiH[mA.5967] there va gilANe vA, sutaM kAumuvariMtu pAuraNaM / sAvassae va veTo, pucakatamasArie vaae| vR-sUtrapauruSIm upalakSaNatvAd arthapauruSIMca 'kartu' ziSyANAM dAtumityarthaH sthaviro glAno vAvAcanAryaparyastikAM kRtvaaupripraavRnnuyaat|uttraarddhpshcaadvyaakhyaasyte||scprystikaapttttH kIzaH? ityAha[bhA.5668]phallo acitto aha AviovA, cauraMgulaM vitthaDo asaMdhimo a| vissAmaheuMtu sarIragassA, dosA acaTuMbhagakayA na evaM / / vR-phalAd jAtaH phAlaH sautrika ityarthaH, 'acitraH' akarburaH / atha sautriko na prApyate tata Aviko vaa|sc caturaGgulaM 'vistRtaH' pRthulaH 'asandhimazca' apAntarAle sandhirahitaH,evaMvidhaH paryastikApaTTaH shriirsyvishraamhetoguhyte|yecaavssttmbhgtaaH "saMcaruMyuddehiyaityAdikAdoSAste'pi 'evam' AkuJcanapaTTe paridhIyamAne na bhavanti / / mU. (180) no kappai niggaMthINaM sAvassagaMsi AsanaMsi Asaittae vA tuyaTTittae vaa| mU. (181) kappai niggaMdhANaM sAvassayaMsi AsanaMsi Asaittae vA tuTTiyattae vA / / vR-sAvazrayaM nAma-yasya pRSThato'vaSTammo bhavati evaM vidheAsane nirgranthInAMno kalpate AsituM vAtvagvartituM vA / kalpate nirgranthAnAM sAkzraye Asane AsituM vA tvaravartituM vA nirgranthyastu tAze Asane yadi upavizanti zerate vA tadA ta eva garvAdayo doSAzcaturguru ca prAyazcittam / dvitIyapade'lpasAgArikesthavirAglAnAvA upavizet / nirgranthAmapina klpte| yadi upavizanti tadA caturlaghu / sUtraMtu kAraNikam / tadeva kAraNamAha- "sAvassae" ityAdi pazcArddham / yo vRddha AcArya saH 'pUrvakRte gRhasthaiHsvArtha niSpAdite sAvazraye'pyAsane upaviSTaH 'asAgArike' ekAnte 'vAcayet' vineyAnAMvAcanAM ddyaat|| ma. (182) no kappai niggaMthINaMsavisANaMsipIDhaMsi vA phalagaMsi vA Asaittae vA tuTTittae thaa| ___ mU. (183) kappai niggaMthANaM savisANaMsi pIDhasi vA phalagaMsi vA Asaittae vA tuyattiTTae vaa|| vR-saviSANaM nAma-yathA kapATasyobhayataH zRGge bhavataH evaM yatra bhisikAdau pIThe phalake vA viSANaM-zRGgaM bhavati tatra nirgranthInAmAsituM vA zayituM vA na kalpate / nirgranthAnAM tu kalpate / nirgranthyastu saviSANe pIDhe phalake vA yadyapavizanti zerate vA tadA caturguruAjJAdayazca dossaaH|| [bhA.5969] savisANe uDDAho, pAkammAdI ya to paDikuTuM ! therIe vAsAsaM, kappai chinne visANammi / / vR-saviSANeAsane upavizantyAmAryikAyAmuDDAho bhavati, pAdakarmAdayazca doSAH sambhavanti, tataH pratikuSTaM tatropavezanamiti gmyte| dvitIyapade varSAsupITha-phalakadurlabhatAyAMsaviSANamapi
Page #1377
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/183 gRhyate, tasya ca viSANaM chittvA pariSThApyate / evaM chinne viSANe sthavirAyA anyasyA vA kalpate // [bhA. 5970] jaM tu na labbhai chettuM taM therINaM dalaMti savisANaM / chAyaMti ya se daMDa, pAuMchaNa maTTiyAe vA // vR- yat 'tu' punazchettuM na labhyate tataH saviSANamapi tadAsanaM sthavirasAdhvInAM sAdhavaH prayacchanti, tadIyaM ca daNDaM pAdaproJchanena dhanaM chAdayanti, tena veSTayitvA sthUlataraM kurvantItyarthaH; mRttikayA vA pariveSTayanti / nirgranthAnAM saviSANamapi kalpate // kutaH ? ityAha [bhA. 5971] samaNANa u te dosA, na hoMti tena tu duve anunnAyA / pIDhaM AsanaheuM, phalagaM puna hoi sejaTThA // vR- zramaNAnAM punaH 'te' pAdakarmAdayo doSA na bhavanti tataH 'dve api' pIDha-phalake saviSANe apyanujJAte / tatra pIThamAsanahetoH phalakaM punaH 'zayyArtha' zayananimittaM varSAsu gRhyate / / atha kimarthaM varSAsu tatropavezanaM zayanaM vA kriyate ? ityAha [bhA. 5972] kucchaNa Aya dayaTThA, ujjhAyagamarisa-vAyarakkhaTThA / pANA sItala dIhA, rakkhaTTA hoi phalagaM tu // vR- ArdrAyAM bhUmau sthApyamAnAyA niSadyAyAH kothanaM bhavati, zItalAyAM ca bhUmAvupavizatAM dhAnyaM na jIryati tato glAnatvena AtmavirAdhanA, 'dayArthaM ca' jIvadayAnimittaM varSAsu bhUmI nopaveSTavyam, "ujjhAyagaM "ti bhUmerArdrabhAvena malinIbhUtasyopadherjugupsanIyatA syAt, arzAsi vAkSubhyeyuH, vAto vA'dhikataraM prakupyet, tata eteSAM rakSArthaM pIThakaM grahItavyam / tathA zItalAyAM bhUmau bahavaH kunthu-panakaprabhRtayaH prANinaH sammUrcchayuH tato bhUmau zayAnAnAM teSAM virAdhanA bhavati, dIrghajAtIyA va bhUmernirgatya dazeyuH, upalakSaNamidam, tenopadhikodhanA'jIrNAtAdayo'pi doSA bhavanti, eteSAM rakSArthaM varSAsu phalakaM gRhyate // sU. (184) no kappai niggaMdhINaM saveMTagaM lAuyaM dhAritae vA pariharitae vA / mU. (185) kappai niggaMthANaM saveMTagaM lAuyaM thAritae vA pariharitae vA / / vR- asya vyAkhyA sugamA / navaram- 'saveNTakaM 'nAlayuktaM alAbukaM tad nirgranthInAM na kalpate / nirgranyAnAM tu kalpate / atra bhASyam [ mA. 5973 ] te ceva saveMTammi, dosA pAdammi je tu savisANe / airega apaDilehA, biiya gilANosahaThThavaNA || vRta eva 'savRnte'pi' sanAle'pi alAbubhaye pAtre doSA mantavyA ye saviSANe Asane pAdakarmAdaya uktAH / dvitIyapade tu dhAraye'pi / tatrAdhvani dhRtaM vA tailaM vA sukhenaivAparigaladuhyate, glAnAyA vAyogyaM tatrauSadhaM prakSiptamAste / tacca savRntakaM pravartinI svayaM sArayati / nirgranthAnAmapi niSkAraNe na kalpe / yadi dhArayanti tato'tiriktopakaraNadoSaH, savRntake ca pratyupekSaNA na zudhyati / dvitayapade glAnasya yogyabhauSadhaM tatra sthApanIyamiti kRtvA grahItavyam / / mU. (186) no kappai niggaMdhINaM sarveTiyaM pAdakesariyaM dhAritae vA pariharittae vA / mU. (187) kappai niggaMthANaM sarveTiyaM pAdakesariyaM dhArittae vA pariharitae vA / vR-no kalpate nirgranthInAM savRntikA pAdakesarikA dhArayituM vA parihartuM vA / kalpate nirgranthAnAM
Page #1378
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 5, mUlaM-185, [bhA. 5973] 327 savRntikA pAdakesarikA dhArayutaM vA parihartuM vA ||ath keyaM savRntA pAdakesarikA ? ityAha[bhA.5974 lAuyapamANadaMDe, paDilehaNiyA u aggae bddhaa| sA kesariyA bhannai, sanAlae paaypehtttth|| vR-yatrAbhinavasaGkaTamukhe alAbuni hasto na mAti tasyAlAbuno yad unnatvaM tatpramANo daNDaH kriyate, tasyAgrabhAgebaddhA yA pratyupekSaNikA saapaadkesrikaasvRntaabhnnyte|saackaarnngRhiitsy sanAlasya pAtrasya pratyupekSaNArthaM gRhyate / tAM yadi nirgranthyo gRhNanti tadA caturguru, saiva ca pratisevanAdikA virAdhanA / nirgranthAnAmapyutsargato na klpte| dvitIyapade sanAlamalAbukaMtayA pratyupekSya tato mukhaM kriyte|| mU. (188) no kappai niggaMdhINaM dArudaMDayaM pAyapuMchaNaMdhArittae vA pariharittae vaa| mU. (189) kappai niggaMthANaM dArudaMDayaM jAva pariharittae vaa| vR-asya vyAkhyA-yatra dArumayasya daNDasyAgrabhAge UrNikA dazikA badhyante tad dArudaNDakaM paadprojchnmucyte| tad nirgranthInAM na kalpate, nirgrnthaanaaNtuklpte||atr bhASyam[bhA.5975] teceva dArudaMDe, pAuMchaNagammije snaalmmi| duNhavi kAraNagahaNe, cappaDae daMDae kuJA / / vR-ye sanAle pAtredoSA uktAsta eva dArudaNDake'pi pAdaproJchanake bhavanti / dvayorapi ca' sanAlapAtra-dArudaNDakayoH kAraNe nirgranthInAmapi grahaNaM bhavati / tatraca grahaNe kRte cappaDakAn' catuSpalAn daNDakAna kuryAt // mU. (190)no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA annamannassa moyaM Aiyattae vA Aimittae vA, nannatya gADhA'gADhesu rogaayNkesu| vR-asya sambandhamAha[mA.5976] baMbhavayapAlaNaTThA, gato'higAro tu egpkkhmmi| tasseva pAlaNaTThA, moyA''raMbho dupakkhe vii|| pR. brahmavratapAlanArthamekasmin-saMyatIlakSaNe pakSe pUrvasUtreSu yo'dhikAraH sa gataH, samarthita ityarthaH / samprati tu 'tasyaiva' brahmavratasya pAlanArthaM 'dvipakSe'pi' saMyata saMyatIpakSadvayaviSaye mokasUtrArambhaH kriyte||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate nirgranthAnAMvA nirgranthInAM vA anyonyasya' parasparasya mokamApAtuM vA aacmituNvaa| kiM sarvathaiva ? na ityAha-gADhA:-ahiviSavisUcikAdayaH agADhAzca-jvarAdayo rogAtaGkAstebhyo'nyatrana kalpate, teSutukalpata ityrthH| eSa sUtrArthaH ||smprti niyuktivistaraH[mA.5977] moeNa annamanassa AyamaNe cauguruMca aannaaii| micchatte uDDAho, virAdhanA bhaavsNbNdho|| vR-'anyonyasya' saMyataH mokena saMyatI vA saMyatAnAM mokena nizAkalpa ikati kRtvA rAtrI yadyAmacati tadA caturguru, AjJAdayazca doSAH, mithyAtvaM ca bhaved na yathAvAdI tathAkArIti kRtvA / yadvA kazcidabhinavadharmAta nirIkSya mithyAtvaM gacchet-aho! amiismlaaiti|uddddaahshc bhoginI-ghATikAdijJApane bhavati / virAdhA ca saMyamasyAtmano vA bhavati / tatra saMyamavirAdhanA
Page #1379
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/190 tena sparzenaikatarasya bhAvasambandho bhavet, tatazca prtigmnaadyodossaaH|aatmviraadhnaatu "ciMtei daTumicchaI" ityAdikrameNa jvara-dAhAdikA / / kiJca[mA.5978] divasaM pitA na kapai, kimu nisi moeNa annmntrss| itthaMgate kimannaM, na karejja akiccapaDisevaM // - divase'pi tAvanna kalpate anyonyasya mokenA''camituM kiM punaH 'nizi' rAtrau ? / 'itthagate hi parasparaM mokAcamane'pikRte kiM nAma tadakRtyamasti yasya pratisevAM na kuryaataam|| [bhA.5979] vuttuM pitA garahitaM, kiM puna ghetuMje kara bilAo vA / ghAsapaiTTho goNo, durakkhao sassaabbhAse // vR-vaktumapitAvadeta mokAcamanaM garhitaM kiM punaH saMyatyAH karAd 'bilAvA bhagAdityarthaH mokaM grahItum ? / api ca ghAsaH-cArI tasyAzcaraNArthaM gauH praviSTaH san 'sasyAbhyAse' dhAnyamUle caran dUrakSobhavati, dhAnyamadanaduHkhenarakSyata ityarthaH, evamayamapisaMyatyA mokenAcamanprasaGgataH zeSAmapi kriyAM kurvanna vArayurti zakya iti bhaavH|| [bhA.5980]divasao sapakkhe lahugA, addhANA''gADha gaccha jynnaae| ratiMca dohi lahugA, biiyaM AgADha jayaNAe / -divasataH 'sapakSe'pi saMyataH saMyatAnAM saMyatI vA saMyatInAM mokena yadi Acamati tadA caturlaghu |shaikssaannaaN tadavalokanAdanyathAbhAvo bhavet / gRhastha-paratIthikAcoDDAhaM kuryuH // katham ? ityAha[mA.5981] ahrisarakkhA vi jiyA, loe nattherisa'nadhammesu / sariseNa sarisasohI, kIrai katthAi sohejjA / / vR-aho! amIbhiH zramaNakairevaM mokenAcamadbhirasthisarajaskA api jitAH, asmilloke'nye bahavo dharma vidyante paraM kutrApiIzaM zaucana dRssttm|sddshen ca saddazasya yA zodhi kriyate sA kiM kutracit 'zodhayet' zuddhaM kuryAt ? azucinA dhAvyamAnamazucina zudhyatIti bhAvaH // dvitIyapade adhvani vartamAnasya gacchasyAparasmin vA AgADhe kAraNe yatanayA divA svapakSamokenAcamet / atha rAtrI niSkAraNe mokenAcamatitatazcaturlaghu 'dvAbhyAmapi tapaH-kAlAbhyAM laghu / "rattiM dave vilahuga"ttipAThAntaram, tatra rAtraudravaM-pAnakamAcamanArthayadiparivAsayatitatazcaturladhu, saJcayapanakasammUrcchanAdayazcAnekavidhA doSAH |aahec bRhadbhASyakRta-ratiMdavaparivAse, lahugA dosA havaMta'negavihA / iti / dvitIyapade AgADhe kAraNe yatanayA rAtrAvapi mokenAcamed dravaM vA privaasyet|| tatrAdhvani dvitIyapadaM vyAcaSTe[bhA.5982] nicchubhaI sasthAo, bhattaM vAreitakkaradugaMvA / phAsu davaM ca na labmai, sA vi ya uciTThavijA u|| vR-yadi adhvanipratipannaMgacchaMpratyanIkasArthavAhAdisArthAniSkAzayati, bhaktaM vA vArayati, yadvA taskaradvikam' upadhi-zarIstenadvayamupadrotumicchati; tatra kasyApi sAdhorAbhicArukA vidyA samasti yayA parijapitayA sa AvaLUte, sa casAdhustadAnIM saMjJAlepRtputaH, prAzukaMca dravaMtatra na labhyate, sA'pi cocchiSTavidyA, tato mokenAcamyatAM parijapet ||athaagaaddhpdN vyAkhyAti
Page #1380
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 5, mUlaM 190, [bhA. 5983 ] [ bhA. 5983 ] accukkaDe va dukkhe, appA vA vedanA khave AuM / tattha vi su cheva gamo, ucciTThagamaMta-vijjA''su / / 329 vR- atyutkaTaM vA sUlAdikaM duHkhaM kasyApyutpannam, 'alpA vA vedanA' sarpadazanAdirUpA saJjAtA yA zIghramAyuH kSipet, tatastatrApi sa eva gamo mantavyaH, prAzukadravAbhAve mokenAcamedityarthaH / tata ucchiSTaM mantraM vidyAM vA parijapya taM sAdhuM Azu zIghraM praguNaM kuryAt // atra yatanAmAha[bhA. 5984] mattaga moyA''yamaNaM, abhigae Aina esa nisikappo / saMphAsuDDAhAdI, amoyamatte bhave dosA // vR- kAyikAmAtrake mokaM gRhItvA tenAcamanaM kartavyam, 'abhigatasya' gItArthasyAcIrNametat, eSa ca nizAkalpa ucyate, pAnakAbhAvena rAtrAveva prAyaH kriyamANatvAt / atha mokamAtrakaM vinA mokaM svapakSasAgArikAd gRhNanti tataH saMsparzoDDAhAdayo doSAH / evaM rAtrau mokenAcamanIyam, na punastadarthaM dravaM sthApanIyam / dvitIyapade sthApayedapi / katham ? ityAha [ bhA. 5985 ] piTTaM ko vi ya seho jai saraI mA va hujja se sannA / jayaNAe ThaveMta davaM, dosA ya bhave nirohami // vR-yadi ko'pi zaikSaH piGgaM sarati, atIva vyutsarjanaM karotItyarthaH / sa cAdyApi mokAcamanenAbhAvita iti kRtvA tadarthaM yatanayA dravaM sthApayanti / sAmAnyato vA mA 'tasya' zaikSasya rajanyAmakasmAd vyutsajanaM bhaved iti kRtvA dravaM sthApayanti / atha na sthApyata tataH sa rAtrau saMjJAsambhave pAnakAbhAve nirodhaM kuryAt, nirodhe ca paritapA maraNAdayo doSA bhaveyuH / / evaM tAvadAcamane bhaNitam / athApibatAM doSAnAha [ bhA. 5986 ] moyaM tu annamannassa, AyamaNe cauguruM ca ANAI / micchatte uDDAho, virAdhanA devidiTThato // vR- anyonyasya mokaM yadi Apibati tadA caturguru, AjJAdayazca doSAH, mithyAtvaM ca sAgArikAdistadavalokya gacchet, uDDAho vA bhavet, virAdhanA ca saMyamasyAtmano vA bhavati / tatra ca devISTAntaH // tamevAha [ bhA. 5987 ] [ bhA. 5988 ] dIhe osahabhAvita, moyaM devIya pajio rAyA / AsAya puccha kahaNaM, paDisevA mucchio galitaM / / aha rannA tUraMte, sukkhaggahaNaM tu pucchaNA vije / jai sukkhamatthi jIvai, khIreNa ya pajio na mao / / vR- ego rAyA mahAviseNaM ahiNA khaio / vijreNa bhaNiyaM jai paraM moyaM Aiyai to na marai / tao devItaNayaM osahehiM vAseUNa dinaM / tena thovAvasesaM AsAiyaM / tao paNI pucchai-kiM osahaM ? / tehiM kahiyaM / so rAyA tena vasIkao diyA rattiM ca paDiseviumAraddho / devIe nAyaM'mao hohii' tti sukkaM kappANa sAraviyaM / avasAne nIsaho jAo mariumAraddho / vijena bhaNiyaMjai eyarasa ceva sukkaM atthi to jIvai / tIe bhaNiyaM-atthi khIreNa samaM kaDheuM dinaM / pauNo jaao| adhAkSaragamanikA 'dIrgheNa' ahinA bhakSito rAjA / devyAH sambandhi mokamauSadhabhAvitaM pAyitaH / tata AsvAde jJAte pRcchA kRtA / tataH kathanam / tato divA rAtrau na pratisevAM mUrcchitaH
Page #1381
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/190 karoti / prabhUtaM ca zukra galitam / / 'atha' anantaraM rAjJi maraNAya tvaramANe devyA zukragrahaNam / vaidyasya ca pRcchA-yadi zukramasti tato jIvati / evaM kathite kSIreNa samaM tadeva sukraM pAyitastatona mRtaH / evameva saMyatyAH mokena pItena sAdhurapivazIkriyeta, vazIkRtazvAvabhASeta, pratigamanAdIni vA kuryAt, tasmAd nA''pAtavyam / kAraNe punarAcamanamApAnaM vA kuryAt / / tathA cAha[bhA.5989] sutteNeva'vavAo, Amai piyejja vA vi AgADhe / Ayamana Amaya anAmae ya piyaNaM tu rogmmi|| vR-sUtreNaivApavAdo darzyate-"AgADhe rogAtaGke Acamet ApivedvA" iti yaduktaM sUtre tatra 'AcamanaM nirlepanam Amaye' roge 'anAmayeca'nizAkalpe bhavati? pAnaM tu roga eva sambhavati nAnyadA // tatrAyaM vidhiH[bhA.5990] dIhAiyaNe gamanaM, sAgAriya puchie ya aigamaNaM / tAsi sagArajuyANaM, kappai gamanaM jahiM ca bhayaM // vR-dIrpaNa kasyApi sAdhoH adane-makSame kRte svapakSamokAbhAve saMyatIpratizraye gamanam / tatastAsAM sAgArike pRSTe sati 'atigamana' pravezaH kartavyaH / atha saMyatyAH sarpadazanaM jAtaM tatastAsAM sAgArikayuktAnAM sAdhuvasatIgamanaM kalpate / yatra ca bhayaM tatra dIpako grahItavya iti vAkyazeSaH / eSa saGgrahagAthAsamAsArthaH // sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.5991] niddhaM bhuttA uvavAsiyA va vosiritamattagA vA vi| sAgAriyAisahiyA, sabhae dIveNa ya sasaddA / / vR-ahinA bhakSitaH sAdhuH svapakSa eva sAdhUnAM mokaM pAyyate / atha teSAM nAsti mokan, kutaH ? ityAha-snigdhamAhAraM taddivasaM bhuktA upavAsikA vA tato nAsti mokama; athavA vyutsRSTamAtrasAkAste, tatkSaNa eva mokaMvyutsRSTamaparaMcanAstIti bhAvaH, tato nirgranthInAMpratizraye gantavyam / yadi nirbhayaMtata evameva gamyate / atha sabhayaM tataH sAgArikAdinA kenacid dvitIyena dIpakenacasahitAH sshbdaagcchnti|ttHsNyiivstiprvishnto yadi naiSedhikI kurvanti tatazcatuguru // tathA[bhA.5992] tusinIe caugurugA, micchatte sAriyassa vA sNkaa| paDibuddhabohiyAsuva, sAgAriya kaJjadIvaNayA / / vR-tUSNIkA api yadi pravizanti tadA caturguru / mithyAtvaM vA kazcit tUSNIbhAvena pravizato . ghaTavA gacchet / sAgArikasya vA zaGkA bhavati-kimatra kAraNaM yadevamamIavelAyAmAgatAH? iti, 'stenA amI' iti vA manyamAno grahaNA-''karSaNAdikaM kuryAd AhanyAdvA / tatastUSNIkairapina praveSTavyaM kintu prathamaM sAgArika utthApanIyaH, tatastena pratibuddhena-utthitena bodhitAsu saMyatISu sAgArikasya kAryadIpanA kartavyA-ekaH sAdhurahinA daSTaH, iha cauSadhaM sthApitamasti tadarthaM vymaagtaaH|| tataH pravartinI bhaNanti[bhA.5993] moyaM ti dei gaNiNI, thovaM ciya osaha lahu nehA / ___ mA maggejja sagAro, paDisehe vA vi vuccheo| vR- ahidaSTasyauSadhaM mokamiti prayacchata / tataH 'gaNinI' pravartinI yatanayA mokaM gRhItvA
Page #1382
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 5, mUlaM-190, [bhA. 5993] 331 sAdhUnAM dadAti bhaNati ca-stokamevedamauSadhametAvadevAsIt, nAtaH paramanyadastItyarthaH, ataH 'laghu' zIghraMnayata / kimarthamitthaM kathayati? ityAha-mA sAgArikaH 'mamApietadauSadhaM prayacchata' ityevaM mArgayet / yadA tu 'nAstyataH param' iti pratiSedhaH kRtastadA vyavacchedaH kRto bhavati, na bhUyo maargytiityrthH|| [bhA.5994] na vi te kahati amugo, khaio na vi tAva eya amuiie| ghettuMnayanaM khippaM, te viya vasahiM sayamuveti / / - dR-te sAdhavo nakathayanti, yathA-amukaH sAdhurahinA svAditaH / tAapyAryikA na kathayanti, yathA etanmokamamukasyAH satkamiti / gRhItvA ca kSipraM nayanaM kartavyam / pUrvoktena ca vidhinA te 'svakAm AtmIyAM vstimupyaanti| Aha-'yadi' amukaH sAdhurdaSTaH, amukasyA vAmokamidam' iti kathyate tataH ko doSaH? ityAha[bhA.5995] jAyati sineho evaM, bhinnarahassattayA ya viisNbho| tamhAna kaheyavvaM, ko va gumo hoi khiennN|| vR-evaM kathyamAne tayoH sneho jAyate, bhinnarahasyatA ca bhavati, rahasye ca bhinne vizrambho bhvti|yt ete doSAstasmAdna kthyitvym|kovaagunnsten kathitenabhavati? nko'piityrthH| yadA saMyatI dIrghajAtIyena daSTA bhavati tadA'yaM vidhiH[bhA.5996] sAgArisahiya niyamA, dIvagahatthA vae jaInilayaM / sAgAriyaM tu bohe, so vijaI sa eva ya vihI u / vR-AryikA niyamAt 'sAgArikasahitAH' zayyAtarasahAyAH sabhaye ca dIekahastA yatInAM nilayaM vrjeyuH|sc saMyatIsAgArika itaraM saMyatasAgArikaM bodhayati / so'pi pratibuddhaH sAdhUn bodhayati / atrApi sa eva vidhirmokadAne drssttvyH|| mU. (191) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA pAriyAsiyassa AhArassa jAva tayappamANamittamavi bhUippamANamittamavi biduSpamANamittamaviAhAraMAhArittae, nanatya AgADhesu rogaaykesu|| vR-asya sUtrasya sambandhamAha[bhA.5997] udio'yamanAhAro, imaM tu suttaM paDucca AhAraM / atthe vA nisi moyaM; pijjati sesaM pi mA evaM // vR-'ayaM' mokalakSaNo'nAhAraH pUrvasUtre 'uditaH' bhaNitaH, igdNtusuutrNaahaarNprtiityaarbhyte| arthato vA 'nizi mokaMpIyate' ityukm ataH zeSamapi AhArAdikamevaM mA rAtrI AhArayediti prastutaM suutrmaarbhyte||anen sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpatenirgranthAnAMvAnirgranthInAM vA 'parivAsitasya rajanyAM sthApitasyAhArasya madhyAt tvakpramANamAtramapi bhUtipramANamAtramapi bindupramANamAtramapiyAvadAhAramAhartum / ihatvakpramANamAtraM nAma-tilatuSatribhAgamAtramutanAzanasya ghaTate, bhUtipramANamAtraMsaktukAdInAM neyam, bindupramANamAtraMpAnakasya / idamevApavadati-AgADhebhyo rogA-''taGkebhyo'nyatra na kalpate, teSu punaH kalpate iti suutraarthH||ath niyuktivistaraH[bhA.5998] parivAsiyaAhArassa maggaNA AhAro ko bhave anaahaaro|
Page #1383
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/191 AhAro egaMgio, cauvviho jaM va'tIi tarhi // vR-parivAsitasyAhArasya 'mArgaNA' vicAraNA kartavyA / tatra ziSyaH prAha vayaM tAvadetadeva na jAnImaH ko nAmAhAraH ? ko vA'nAhAraH ? iti / sUrirAha- 'ekAGgikaH' zuddha eva yaH kSudhAM zamayati sa AhAro mantavyaH / sa cAzanAdikazcaturvidhaH, yadvA tatrAhAre'nyad lavaNAdikaM 'AtiyAti' pravizati tadapyAhAro mantavyaH // athaikAGgikaM caturvidhamAhAraM vyAcaSTekUro nAsei chuhaM, egaMgI taka udaga-maJjAI / khAime phala- maMsAI, sAime mahu-phANiyAINi / / [bhA. 5999] vR- azane kUraH 'ekAGgikaH' zuddha eva kSudhaM nAzayati / pAne takrodaka-madyAdikamekAGgikamapi tRSaM nAzayati AhArakAryaM ca karoti / khAdime phala-mAsAdikaM svAdime madhu-phANitAdIni kevalAnyapyAhArakAryaM kurvanti // "jaM va'Ii tahiM " ti padaM vyAkhyAti bA (6000) jaMpuna khuhApasamaNe, asamatyegaMgi hoi loNAI / taMpi ya hotASShAro, AhArajuyaM va vijutaM vA / / vR-yat punarekAGgikaM kSudhAprazamane'samarthaM paramAhAre upayujyate tadapyAhAreNa saMyuktamasaMyuktaM vA AhAro bhavati / tacca lavaNAdikam / tatrAzane lavaNa-hiGgu-jIrakAdikamupayujyate // udae kappUrAI, phali suttAINa siMgabera gule / [ bhA. 6001] na ya tAni kaviti khuhaM, uvagArittA u AhAro / / vR- udake karpUrAdikamupayujyate, AmrAdiphaleSu suttAdIni dravyANi, 'zRGgabere ca' zuNThayAM gula upayujyate / na caitAni karpUrAdIni kSudhAM kSapayanti, paramupakAritvAdAhAra ucyate / zeSaH 'sarvo'pyanAhAraH // [ bhA. 6002] ahavA jaM bhukkhatto, kaddamauvamAi pakkhivai koTThe / savvo so AhAro, osahamAI puno bhaito // vR- athavA bubhukSayA Arta yat kardamopabhayA mRdAdikaM koSThe prakSipati / kardamopamA nAma"api kardamapiNDAnAM kuryAt kukSiM nirantaram / " sa sarvo'pyAra ucyate / auSadhAdikaM punaH 'bhaktaM' vikalpitam, kiJcidAhAraH kiJciccAnAhAra ityarthaH / tatra zarkarAdikamauSadhamAhAraH, sarpadaSTAdermRttikAdikamauSadhamanAhAraH // [bhA. 6003] jaM vA bhuktassa u, saMkasamANassa dei assAtaM / savvI so AhAro, akAma'niTTaM ca'nAhAro // vR- yad vA dravyaM bubhukSArtasya 'saGkaSata H ' grasamAnasya kavalaprakSepaM kurvate ityarthaH 'AsvAdaM ' rasanAhlAdakaM svAdaM prayacchati sa sarva AhAraH / yat punaH 'akAmam' amhavaharAmItyevamanabhilaSaNIyam 'aniSTaM ca ' jihvAyA arucyam IdhzaM sarvamanAhAro bhaNyate // taccAnAhArimamidam [bhA. 6004] anahAro moya challI, mUlaM ca phalaM ca hota'NAhAro / sesa taya-bhUi-toyaM biMdummi va caugurU ANA / / vR- 'mokaM' kAyikI 'challI' nimbAditvag 'mUlaMca' paJcamUlAdikaM 'phalaMca' Amalaka - harItaka
Page #1384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 333 uddezakaH 5, mUlaM-191, [bhA. 6004] bibhItakAdikam, etat sarvamanAhAro bhavatIti cUrNi / nizIthacUrNI tu-"yA nimbAdInAM 'challI' tvagyacca teSAmeva nimbolikAdikaM phalaM yacca teSAmeva mUlam, evamAdikaM sarvamapyanAhAraH" iti vyAkhyAtam / "sesaM" ti zeSam' aahaarH| tasyAhArasya parivAsitasya yadi tilatuSatvagmAtramapyAharati, saktukAdInAM zuSkacUrNAnAmekasyAmaGguyAvatI mUtimAtrA lagati tAvanmAtramapi yadi aznAti, toyasya-pAnasya bindumAtramapi yadyApibati tadA caturguru, AjJAca tIrthakRtAM kopitA bhavati // ete cApare doSAH[bhA.6005] micchattA-'saMcaie, virAdhanA sattu paannjaaiio| sammucchaNA ya takkaNa, dave ya dosA ime hoti / / dR-azanAdi parivAsyamAnaM sRSTvA zaikSo'nyo vA mithyAtvaM gacchet, uDDAhaM vA kuryAt-aho! amI asaJcayikAH / parivAsite tu saMyamA-''tmavirAdhanA bhavati / saktukAdiSu dhAryamANeSu UraNikAdayaH prANajAtayaH sammUrcchanti, pUpalikAdiSu lAlAdisammUrcchanAca bhavati, undaro vA tatra 'tarkaNam' abhilASaM kurvan pArzvataH paribhramanaM mArAjArAdinA bhakSyate, evamAdikA saMyamavirAdhanA / AtmavirAdhanA tu tatrAzanAdau lAlAviSaH sarvo lAlAM muJcet, tvagviSo vA jighranizvAsena viSIkuryAt, undaro vA lAlAM munycet| dravecAhAre ete vakSyamANAdoSA bhvnti| atha "micchattamasaMcaiya" ti padaM vyAkhyAti[bhA.6006] seha gihiNA va diTe, micachattaM kahamasaMcayA smnnaa| saMcayamiNaM kareMtI, annattha vinUna emeva // vR-zaikSeNa gRhiNA vA kenApi tatrAzanAdau parivAsite heTe mithyAtve bhavet-evaMvidhaM saJcayaM ye kurvantikathaM tezramaNA asaJcayA bhavanti? / yathA "sarvasmAdrAtribhojanAviramaNam" ityabhigraha gRhItvA lumpanti tathA 'nUn miti vatirkayAmyaham-"anyatrApi" prANivadhAdAvevameva smaacrnti|| atha 'drave doSA amI bhavanti' iti padaM vyAcaSTe[bhA.6007] niddhe dave paNIe, AvajaNa pAna takkaNA jhrnnaa|| AhAre diTTha dosA, kappai tamhA anaahaaro|| vR-iha vakSyamANe abhyaGganasUtre bhaNitaM yad ghRtAdikaM taila-vasAvarjitaM adravaM bhavati tadeva snigdhamucyate / yat tu sauvIradravAdikaM alepakRtaM yacca dugdha-taila-vasA-dravaghRtAdikaM lepakRtaM tadubhayamapi drvmityucyte||tthaa cAha[bhA.6008] suttabhaNiyaM tu niddhaM, taM ciyaadavaM siyA atill-vsN| sovIraga-duddhAI, davaM alevADa levADaM // vR-vyAkhyAtA ||prnniitNnaam-guuddhsnehNghRtpuuraadikNaardrkhaadykm, yadvA bahi snehena prakSitaM maNDakAdi aparaM vA snehAvagADhaM kusaNAdi praNItamucyate / tathA cAha[bhA.6909] gUDhasinehaM ullaM, tu khajagaM makkhiyaM vajaM bAhi / nehAgADhaM kusaNaM, tu evamAI paNIyaM tu|| vR-gtaarthaa||evNvidhesnigdhedrve praNIteca rAtrI sthApite kITikAdayaH prANajAtIyA Apadyante, patantItyarthaH, tatra gRhakolikAditarkaNaparamparA vaktavyA / "jharaNA ya" ti syandamAne
Page #1385
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/191 bhAjane'dhastAt prANajAtIyAH sampatanti / paraH prAha-nanvete doSA AhAre dRSTAstasmAdanAhAraH parivAsayituM kalpate // sUrirAha[bhA.6010] anahAro vina kappai, dosA te cevaje bhaNiya pudi| taddivasaMjayaNAe, biiyaM AgADha saMvigge // kR-anAhAro'pina klptesthaapyitum|ydi sthApayati tatazcaturlaghu, 'taevaca virAdhanAdayo doSA ye 'pUrvam' AhAre bhaNitAH, tasmAdanAhAramapi na sthApayet / yadA prayojanaM tadA taddivasaM vibhItaka-harItakAdikaM maaryte| athana labhyate, dine dine mArgayanto vA garhitAstato yatanayA yathA agItArthA na pazyanti tathA dvitIyapadamAzrityAgADhe kAraNe saMvigno gItArtha sthApayati, ghanacIreNa carmaNA vA dardarayati, pArvataH kSAreNAvaguNDayati, ubhayakAlaM pramArjayati / / [bhA.6011] jaha kAraNe anahAro, u kappaI taha bhaveja iyrovii| vocchinnammi maDaMbe, biiyaM addhaannmaaiisu|| vR-yathA kAraNe'nAhAraH sthApayituM kalpate tathA 'itaro'pi' AhAro'pi kAraNe kalpate sthApayitum / katham ? ityAha-vyavacchinne maDambe kAraNe sthitAH santo dvitIyapadaM sevante / tathAhi-tatra pippalyAdikaMdurlabhampratyAsannaM grAmAdikaMcatatra nAsti tataH parivAsayedapi / yathA kAraNe pippalyAdikaM sthApayanti tathA dvitIyapade'zanAdyapi sthApayet / 'addhANamAdIsutti adhvaprapannAH santo'dhvakalpaM sthApayeyuH, AdizabdAt pratipannottamArthasya glAnasyavA yogya pAnakAdikaM sthApayet // vyavacchananamaDambapadaM vyAkhyAti[bhA.6012] vucchinnammi maDaMbe, sahasaruguppAyauvasamanimittaM / didvatthAI taMciya, giNhaMtI tiviha bhesajhaM / / vyavacchinnemaDambevartamAnAnAMsahasAzUla-viSa-visUcikAdikArugutpadyetatasyopazamanimittaM dRSTArthA-gItArthA AdizabdAt saMvignAdiguNayuktAste'nAgatameva tadeva dravyaM gRhNantiyenopazamo bhvti| tacca bhaiSajadravyaM trividham vAta-pitta-zleSNabhaiSajabhedAt triprakAraM jJeyam / / mU. (192) no kappainiggaMdhANa vA niggaMdhINa vA pAriyAsieNaMAlevaNajAeNaM AliMpittae vA viliMpittae vA, nanatya AgADhehiM rogAyaMkehi / / vR-evaMmrakSaNasatramapyuccAraNIyam / asya sambandhamAha[bhA.6013] jai bhuttuMpaDisiddho, parivAse mAhu ko vimkkhtttthaa| vutto vA pakkheve, AhAro imaM tulevmmi|| -yadi parivAsitA AhAro bhoktuM pratiSiddhastataH mA kazcid mrakSaNArtha parivAsayediti prastutasUtramArabhyate / yadvA pUrvasUtre "pakkheva"ti mukhaprakSepaNadvAreNAhAra uktaH, idaM tu sutramAlepaviSayaM procyte|| [bhA.6014] amitaramAlevo, vutto suttaM imaM tu bnjhmmi| ahavA so pakkhevo, lomAhAre imaM suttaM // kRathavAAbhyantaraH 'AlepaH' AhAralakSaNaH pUrvasUtreuktaH, idNtusuutrNbaahyaalepvissymucyte| athavA 'saH' pUrvasUtroktaH prakSepAhAraH, idaM tu sUtraM lomAhAraviSayamArabhyate / ebhi sambandhairA __
Page #1386
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 5, mUlaM-192, [mA. 6014] 335 yAtasyAsyavyAkhyA-nokalpate nirgranthAnAMvAnirgranthInAM vAparivArasitenAlepanajAtena 'AlepayituM vA' ISallepayituM vilepayituMvA vizeSeNa lepayitum, nAnyatrAgADhebhyorogAtaGkebhya iti suutraarthH|| atha bhASyam[mA.6015] makkheUNaM lippai, esa kamo hoti vnntigicchaae| jaitena taM pamANaM, mA kuNa kiriyaM sarIrassa // vR-paraH prAha-nanu vraNacikitsAyAM pUrvaM vraNo mrakSitvA tataH piNDIpradAnena Alipyate, eSa kramaH, tataH prathamaM mrakSaNasUtramuktvA pazcAdAlepanasUtraM bhaNitumucitamiti bhAvaH / yadi caitat 'te' tava na pramANaM tato mA zarIrasya kriyAM kArSIriti / sUrirAha[bhA.6016] AlevaNeNa pauNai, jo u vaNo makkhaNeNa kiM tattha / hohii vaNo va mAme, Alevo dijjaI samaNaM // vR-nAyamekAntaH yad avazyaM vraNe mrakSaNamAlepanaM ca dvayamapi bhavati, kintu kutracidekataraM kutrA'pyubhayam, tatoyaH kila vraNaAlepena praguNIbhavati tatramrakSaNena kAryam? na kinycidityrthH| yadvA mA mevraNo bhaviSyati iti kRtvA prathamamevAlepaH 'zamanam' auSadhaM dIyate / / kiJca[bhA.6017] acAure u kaje, kariti jahalAbha kattha privaaddii| anupubbi saMtavibhave, juJjaina u sbjaaiisu|| vR-'atyAture' AgADhe kArye yathAlAbhaM Alepo mrakSaNaM vA yaH prathamaM labhyate tenaiva cikitsA . kurvnti|kutr nAma paripATi kramovidyate? |idmevvynkti-yH "sadvibhavaH' vidyamAnavibhUtistatra cikitsAyAM kriyamANAyAM AnupUrvI cikitsAzAstrabhaNitA paripATi 'yujyate' ghaTate, na punaH sarvajAtiSu, ataH kimatra kramanirIkSaNena ? iti|| [bhA.6018] suttammi kaDDiyammiM, Aleva ThaviMti caulahU hoti| ANAiNo ya dosA, virAdhanA imehi ThANehiM / / vR-sUtrArthakathanena sUtre AkRSTe sati niyuktivistara ucyate-yadi AlepaM rAtrau sthApyati tadA caturlaghu, AjJAdayazca doSAH, virAdhanA cAmIbhi sthaanairbhvti|| [bhA.6019] niddhe dave paNIe, AvajaNa pANa takkaNA jharaNA / AyaMka vivaccAse, sese lahugA ya gurugA y|| vR-snigdhedrave praNIte Alope sthApiteprANinAmApatanaMtarkaNaM kSaraNaMca' tasya dravAdeH syandanaM bhvti| atra doSabhAvanA prAgvat / AtaGkeca roge viparyAsena kriyaakrnnevkssymaannNpraayshcittm| "sesi" ti AgADhA-'nAgADhakAraNamantareNa yadi parivAsayati tataH prAzukAdau sthApyamAne caturlaghu, aprAzukAdau caturguru / / idameva vyAcaSTe[bhA.6020] ti ciya saMcayadosA, tayAvise lAla chivaNa lihaNaM vaa| aMbIbhUyaM biie, ujjhamaNujjhaMti je dosaa|| vRta eva saJcayAdayo doSA mantavyAH, tvagviSaH sarpa spRzet, lAlAviSo vA jihvayA lehanaM kuryAt, dvitIyeca dine'mlIbhUtaM taduljhyate, anujjhato vA ye doSAstAnprApnoti // . ___ yata ete doSAstataH
Page #1387
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 [bhA. 6021] divase divase gahaNaM, piTTamapiTTe ya hoi jayaNAe / AgADhe nikkhivaNaM, apiTTha piTThe ya jayaNAe / vR- yadA glAnArthamAlepena prayojanaM bhavati tadA divase divase grahaNaM vidheyam / tatra prathamaM piSTasyapazcAdapiSTasyApi yatanayA grahaNaM kartavya bhavati / AgADhe ca glAnatve Alepasya nikSepaNaM' parivAsanamapi kuryAt, tadapyapiSTasya piSTasya vA yatanayA kartavyam // athAtaGkavyatyAsaM vyAkhyAti[bhA. 6022] AgADhe anAgADhaM, anagADhe vA vi kuNai AgADhaM / evaMtu vivaccAsaM, kuNai va vAe kaphatigicchaM // vR- AgADhe glAnatve'nAgADhaM kriyAM karoti caturguru / anAgADhe vA AgADhaM karoti caturlaghu / yadvA vAte cikitsanIye kaphacikitsAM karoti, upalakSaNamidam tena kaphe cikitsanIye vAtaM cikitsate ityAdyapi draSTavyam / eSa viparyAso mantavyaH // bRhatkalpa-chedasUtram - 3-5/192 atha " sese lahugA ya gurugA ya" tti padaM vyAcaSTe [ bhA. 6023] agilANo khalu seso, dabbAItivihaAvaijaDho vA / pacchitte maggaNayA, parivAsiMtassimA tassa / / dR- 'zeSo nAma' ya AgADho'nAgADho vA glAno na bhavati, yo vA dravya-kSetra kAlApabhedAt trividhayA ApadA 'jaDhaH' mukta sa zeSa ucyate / tasya parivAsayata itaM prAyazcittamArgaNA // [ bhA. 6024] phAsugamaphAsuge vA, acitta citte paritta'naMte vA / asineha sinehagae, anahArA''hAra lahu-gurugA / / vR- prAzukaM sthApayati caturlaghu, aprAzukaM sthApayati caturguru / acitte sthApyamAne caturlaghu, sacite caturguru / parItte caturlaghu anante caturguru / asnehe caturlaghu, 'snehagate' snehAvagADhe caturguru / anAhAre caturlaghu, AhAre caturguru // mU. (193) no kappai niggaMthANa vA niggaMdhINa vA pAriyAsieNaM tilleNa vA ghaeNa vA navanIeNa vA basAe vA gAyaM abbhaMgittae vA makkhittae vA; nannattha AgADhehiM rogAyaMkehiM // vR- asya sambandhamAha [bhA. 6025] sasineho asineho, dijjai makkhittu vA tagaM deti / savvo vA nAlippai, duhato vA makkhaNe sUyA // - AlepaH sneho'sneho vA dIyate, tato yathA snehena prakSaNaM kriyate na vA tathA'nenAbhidhIyate / yadvA vraNaM prakSitvA 'takam' anantarasUtroktamAlepaM prayacchanti / na vA sarvo'pi vraNa Alepyate / dvidhA vA prakSaNe sUcA kRtA, vraNo'pi prakSyate Alepo'pi prakSituM dIyata iti bhAvaH // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-no kalpate parivAsitena tailena vA ghRtena vA navanItena vA vasayA vA gAtram ' abhyaGgavA' bahukena tailAdinA 'prakSituM vA' svalpena tailAdinA, nAnyatra gADhAgADhebhyo rogAtaGkebhyaH, tAn muktvA na kalpate / doSAzcAtra ta eva saJcayAdayo mantavyAH || Aha-yadyevaM parivAsitena na kalpate prakSituM tatastaddivasAnItena kalpiSyate ? sUrirAha [bhA. 6026] taddivasamakkhaNammiM, lahuo mAso u hoi bodhavvo / ANAiNo virAdhana, dhUli sarakkhe ya tasapANA / /
Page #1388
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 5, mUlaM - 193, [bhA. 6026] 337 vR- taddivasAnItenApi yadi prakSayati tadA laghumAsaH AjJAdayazca doSAH, virAdhanA ca saMyamasya bhavati / tathAhi prakSite gAtre dhUlirlagati, 'sarajasko vA' sacittarajorUpo vAtenoddhUto lagati, tena cIvarANi malinIkriyante teSAM dhAvane saMyamavirAdhanA, snehagandhena vA trasaprANino laganti teSAM virAdhanA bhavet // [ bhA. 6027] dhuvaNA-'dhuvaNe dosA, nisibhattaM uppilAvaNaM ceva / bausatta samui taliyA, uvvaTTaNamAi palimaMtho // vR- snehena milanIkRtAnAM cIvarANAM gAtrANAM vA dhAvanA -'dhAvanayorubhayorapidoSAH, tathAhiyadi na dhAvyante tadA nizibhaktam, atha dhAvyante tataH prANinAmutlAvanA bhavet, upakaraNazarIrayorvakuzatvaM ca bhavati / "samui"tti sa eva hevAko lagati / prakSite ca gAtre pAdayormA dhUlI lagiSyatIti kRtvA talikAH pinahyati, tatra garvonirmArdavatetyAdayo doSAH / yAvacca gAtrasyodvartanAdikaM karoti tAvat sUtrArthaparimantho bhavati // [ bhA. 6028 ] taddivasamakkhaNeNa u, diTThA dosA jahA u makkhijjA / addhANeNuvvAe, vAya aruga kacchu jayaNAe / vR- taddivasamrakSaNena janitA ete doSA dhSTAH / dvitIyapade yathA prakSayet tathA'bhidhIyateadhvagamanenAtIva 'udvAtaH parizrAntaH, vAtena vA kaTI gRhItA, 'aru' vraNaM tadvA zarIre jAtam, 'kacchuH' pAmA tayA vA ko'pi gRhItastato yatanayA prakSayedapi / / tAmevAha [bhA. 6029] sanAIkayakajjo, duviuM makkheu acchae aMto / paripIya gomayAI, uvvaTTaNa dhovvaNA jayaNA // vR-saMjJAgamanam AdizabdAd bhikSAgamanAdikaM ca kAryaM kRtaM yena sa saMjJAdikRtakArya, sarvANi bahirgamanakAryANi samApyetyarthaH / sa yAvanmAtraM gAtraM prakSaNIyaM tAvanmAtrameva dhAvitvA prakSAlya tato prakSayati / prakSayitvA ca pratizrayasyAntaH tAvadAste yAvat tena gAtreNa tat tailAdikaM prakSaNaM paripItaM bhavati / tato gomayAdinA tasyodvartanaM kRtvA yatanayA yathA prANinAM plavanA na bhavati tathA dhAvanaM kAryam // [mA.6030] jaha kAraNe taddivasaM, tu kappaI taha bhaveja iyaraM pi / AyariyavAhi vasabhehi pucchie vijja saMdeso // vR-yathA kAraNe taddivasAnItaM mrakSaNaM kalpate tathA 'itaradapi' parivAsitaM prakSaNaM kAraNe kalpate / katham ? iti ced ata Aha- AcAryasya ko'pi vyAdhirutpannaH, tato vRSabhairvaidyaH pUrvoktena vidhinA praSTavyaH / tena ca pRSTena 'sandezaH' upadezo datto bhavet, yathA-zatapAkAdIni tailAni yadi bhavanti tatazcikitsA kriyate / / tataH kiM kartavyam ? ityAha [bhA. 6031] sayapAga sahassaM vA, sayasahassaM va haMsa-marutellaM / dUrAo vi ya asaI, parivAsijjA jayaM dhIre // vR- zatapAkaM nAma tailaM tad ucyate yad auSadhAnAM zatena pacyate, yadvA ekenApyauSadhena zatavArAH pakvam / evaM sahasrapAkaM zatasahasrapAkaM ca mntvym| haMsapAkaM nAma haMsena-auSadha-sambhAramRtena 2022
Page #1389
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/193 yat tailNpcyte|mrutailN-mrudeshe prvtaadutpdyte|evNvidhaani durlabhadravyANiprathamaMtadadaivasikAni mArgaNIyAni / athadine dine na labhyante tataH paJcakaparihANyA caturguruprApta dUrAdapyAnIya 'dhIraH' gItArtho yatanayA' alpasAgArike sthAne madanacIreveSTayitvA privaasyet||idmev suvyaktamAha[bhA.6032] eyANi makkhaNaTThA, piyaNaTThA eva ptidinaalNbhe| paNahAnIe jaiuM, caugurupatto adosaao|| vR. "etAni' zatapAkAdIni tailAni mrakSaNArthaM pAnArthaM vA pratidiM yadi na labhyante tataH paJcakaparihANyAyatitvA caturgurukaMyadAprApto bhavati tadAparivAsayannapi adoSaH' na prAyazcittabhAk / sarvathaivAlAbhe gurUNAM hetorAtmanA'pi yatanayA pcnti|| mU. (194) parihArakappaTThie bhikkhU bahiyA therANa veyAvaDiyAe gacchejjA, se ya Ahacca aikkamijA, taM ca therA jANijjA appaNo AgameNaM annesiM vA aMtie sucA, tato pacchA tassa ahAlahusae nAma vavahAre paTTaveyavye siyaa|| khu-asya sambandhamAha[bhA.6033] nikkAraNapaDisevI, ajayaNakArI va kAraNe saahuu| aduvA ciattakicce, parihAraM pAuNe jogo|| vR-niSkAraNe gAtramrakSaNAdikaM pratisevituMzIlamasyeti niSkAraNapratisevI saH, tathA kAraNe vAyo 'ayatanAkArI' pUrvoktayatanAM vinA gAtramrakSaNavidhAyI sAdhuH, athavA yaH 'tyakutakRtyaH' nIrugbhUto'pi tadeva mrakSaNAdikamupajIvati sa parihAratapaH prApnuyAditi 'yogaH' sambandhaH / anenasambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-parihArakalpasthitobhikSu bahiH' anyatranagarAdau sthavirANAm AcAryANAmAdezena vaiyAvRtyArthagacchet / kimuktaM bhavati? -anyasmin gacche keSAJcidAcAryANAM vAdI nAstikAdika upasthitaH, teSAM ca nAsti vAdalabdhisampannaH, tataste yeSAmAcAryANAM sa parihArikasteSAmantike saGghATakaMpreSayanti, saca saGghATakobrUte-vAdinaMkamapimutkalayata / evamukte te AcAryA parihArikaM paravAdinigrahakSamaM matvA tatra preSayanti / tatastadAdezAdasau parihAratapo vahamAna eva tatra gacchet / idaM ca mahat pravacanasya vaiyAvRtyaM yad aglAnyA paravAdinigrahaNam, tatastadarthaMgataH 'saH' parihArikaH "Ahacha" kadAcid 'atikrAmet pAdadhAvanAdikaMpratiseveta, 'tadya pratisevanaM 'sthavirAH' maulAcAryAAtmanaH 'Agamena' avadhyAdhatizayajJAnenAnyeSAMvA'ntike zrutvA jAnIyuH / 'tataH pazcAt' tatparijJAnAntaraM 'tasya' parihArikasya 'yathAlaghusvako nAma' stokaprAyazcittarUpo vyavahAraHprasthApayitavyaH syAditi sUtrArthaH // atha bhASyam[bhA.6034] parihArio ya gacche, Asanne gaccha vAiNA kajja / AgamanaM tahi gamanaM, kAraNa paDisevaNA vaae|| vR-parihArikaH kvApigacche vidyate, kaciccAsane'nyagacchevAdinAkArayamutpannam, tataH 'tatra' gacche Agamanam' anyagacchAt saGghATaka AgataH, tena ca vAdI preSyatAm' ityukte gurorAdezAt parihAratapovahamAnasyaivatasya tatra gamanam, tatra gatena tena paravAdI rAjasabhAsamakSaM niSpiSTapraznavyAkaraNaH kRtaH, tataH pravacanasya mahatI prabhAvanA samajani, tena ca vAdasya kAraNe'mUni pratisevitAni bhveyuH||
Page #1390
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 5, mUlaM-194, [bhA.6035] [bhA.6035]pAyA va daMtA va siyA udhoyA, vA-buddhihetuMva panIyabhattaM / taMvAtigaMvA mai-sattaheuM, sabhAjayaTThA sicayaM va sukaM / vR-pAdau vA dantA vA pravacanajugupsAparihArArthaM dhautAH syu' bhaveyuH / 'praNItabhaktaM vA ghRtadugdhAdikaM "vA-buddhihetuMvattivAgghetorbuddhihetozcabhuktaMbhavet, "ghRtena varghatameghA" ityaadivcnt| 'vAtikaM nAma vikaTaM tadvA matihetoH sattvaheto; sevitaM bhavet / matinAma-paravADupanyastasya sAdhanasyApUrvapravadUSamohAtmako jJAnavizeSaH, sattvaM-prabhUta-prabhUtatarabhASaNe pravarddhamAna Antara utsAhavizeSaH / sabhAjanArthaM vA suklaM 'sicayaM vastraM prAvRtaM bhavet, "jitA vastravatA sabhA" iti vcnaat|| [mA.6036] therA puna jANaMtI, Agamao ahava annao succaa| parisAe majjhammiM, paTThavaNA hoi pcchitte|| vR evamAdikaM tena pratisevitaM sthavirAH' sUrayaH punarAgamatojAnIyuH, athavA anyataH zrutvA, tatastasya bhUyaH samAgatasya parSanmadhye prAyazcittasya prasthApanA kartavyA bhavati ||idmev vyAcaSTe[bhA.6037] nava-dasa-caudasa-ohI-mananANI kevalIya AumiuM / soceva'nno u bhave, tadanucaro vA vi uvgov|| vR- ye sthavirA navapUrviNo dazapUrviNazcaturdazapUrviNo'vadhijJAnino manaHparyAyajJAninaH kevalajJAnino vA te 'Agamya' atizayena jJAtvA prAyazcittaM dadhu / anyo nAma 'sa eva' parihArikastanmukhAdAlocanAdvAreNa zrutvA, yadvAye tasya-parihArikasyAnucarAH-sahAyAHpreSitAstaiH kathitam: 'uvako nAma' anyaH ko'pitiryagApatito militaH, teSAM gacchasatko na bhavatItyarthaH, tena vA kathitam, yathA-etenAmukaMpAdadhAvanAdikaM pratisevitam / tataH[mA.6038] tesiM paJcayaheuM, je pesaviyA suyaM vataM jehiM / bhayaheu sesagANa ya, imA u ArovaNArayaNA / / vR-ye tena sArddhaM preSitAyairvA'preSitairapi pratisevanaM zrutaM 'teSAm ubhayeSAmapyapariNAmakAnAM pratyayahetoH 'zeSANAMca' atipariNAmikAnAM bhayotpAdanahetoriyam 'AropaNAracanA' vyavahAraprasthApanA sUribhiH kartavyA / / [bhA.6039] guruo guruatarAo, ahAgurUo yahoi vvhaaro| lahuo lahuyatarAo, ahAlahU hoi vvhaaro|| [bhA.6040] lahuso lahusatarAo, ahAlahUso ahoi vvhaaro| etesiM pacchittaM, vucchAmi ahaanupuvviie|| vR-vyavahArastrividhaH, tadyathA-guruko laghuko lghusvkshc|ttryogurukH sa trividhaH, tadyathAguruko gurutarako yathAgurukazca / laghuko'pi trividhaH, tadyathA-laghurlaghutaro yathAlaghuzca / ladhusvako'pi trividhaH, tadyathA-laghusvako laghusvatarako yathAlaghusvakazca / eteSAM vyavahArANAM 'yathAnupUrvyA' yathoktaparipATyA prAyazcittaM vakSyAmi / kimuktaM bhavati ?-eteSu vyavahAreSu samupasthiteSu yathAparipATyA praayshcittprimaannmbhidhaasye||ythaaprtijnyaatmev karoti__ [bhA.6041] gurugo ya hoi mAso, gurugatarAgo bhave cummaaso|
Page #1391
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/194 ahagurugo chammAso, guruge pakkhammi pddivttii|| vR-guruko nAma vyavahAraH 'mAsaH' mAsaparimANaH, guruke vyavahAre samApatite mAsa ekaH prAyazcittaM dAtavya iti bhAvaH / evaM gurutarako bhavati 'caturmAsaH caturmAsaparimANaH / yathAgurukaH 'SaNmAsaH' SaNmAsaparimANaH / eSA 'gurukapakSe gurukvyvhaaretrividheythaakrmNpraayshcittprtiptti|| samprati laghuka-laghusvakavyavahAraviSayaM prAyazcittaparimANamAha[bhA.6042] tIsA ya pannavIsA, vIsA viya hoi lhuypkkhmmi| pannarasa dasa ya paMca ya, ahAlahusagammi suddho vA / / vR-laghuko vyavahArastrizadivasaparimANaH, evaM laghutarakaH paJcaviMzatidinamAnaH, yathAlaghuko viMzatidinamAnaH, eSA lghukvyvhaaretrividheythaakrmNpraayshcittprtiptti|lghusvko vyavahAraH paJcadazadivasaprAyazcittaparimANaH, evaM laghusvatarakodazadivasamAnaH, yathAlaghusvakaH paJcadivasAni' paJcadivasaprAyazcittaparimANaH / yadvA yathAlaghusvake vyavahAre 'zuddhaH' na prAyazcittabhAk // atha kaM vyavahAraM kena tapasA pUrayati? iti pratipAdanArthamAha[bhA.6043] gurugaMca aTThamaM khalu, gurugatarAgaMca hoi dsmNtu| ahagurugaduvAlasamaM, guruge pakkhammi pddivttii|| vR-gurukaM vyavahAraM mAsaparimANamaSTamaM kurvan pUrayati / kimuktaM bhavati ?-gurukaM vyavahAraM mAsaparimANamaSTamena vahati / tathA gurukatarakaM caturmAsapramANaM vyavahAraM dazamaM kurvan pUrayati, dazamena vahatItyarthaH / yathAgurukaM SaNmAsapramANaM 'dvAdazaM kurvan' dvAdazena van pUrayati / eSA 'gurukapakSe' guruvyavahArapUraNaviSaye tapaHpratipatti // [bhA.6044] chaTuMca cautthaM vA, AyaMbila egaThANa purimaTuM / nivvIyaM dAyabvaM, ahAlahusagammi suddho vaa|| -laghukaM vyavahAraMtriMzaddinaparimANaMSaSThaM kurvan pUrayati, laghutarakaMpaJcaviMzatidivasaparimANaM vyavahAraM caturthaM kurvan, yathAlaghukaM vyavahAraM viMzatidivasamAnamAcAmlaM kurvan pUrayati / eSA laghukatrividhavyavahArapUraNe tapaHpratipatti / tathA laghusvakavyavahAraM paJcadazadivasaparimANamekasthAnakaMkurvan pUrayati, laghusvatarakaMvyavahAraMdazadivasaparimANaMpUrvArddhaM kurvan, yathAlaghusvakavyavahAraM paJcadinapramANaM nirvikRtikaM kurvan pUrayati / eteSu gurutarAdiSu vyavahAreSvanenaiva krameNa tapo dAtavyam / yadi vA yathAlakhusvake vyavahAre prasthApitavye sa pratipannaparihAratapaH- prAyazcitta evamevAlocanApradAnamAtrataH zuddhaH, kriyate, kAraNe yatanayA prtisevnaat|| evaM prastAraM racayitvA sUrayo bhaNanti[bhA.6045] jaMitthaM tuha royai, ime va giNhAhi aMtime pNc| hatyaM va bhamADeuM, jaM akkamate tagaM vhi|| vR-yad 'atra' amISAM prAyazcittAnAM madhye tava rocate tad gRhANa, amUni vA'ntimAni paJcarAtrindivAnigRhANa evamukte sayathAlaghusvakaMprAyazcittaMgRhNAti / athavA hastaMbhrAmayitvA yAt prAyazcittaM gurava AkrAmanti takad gRhNAti / / sUrayazcedaM taM prati bhaNanti [bhA.6046] ubhAviyaM pavayaNaM, tovaM te tena mA puno kaasi|
Page #1392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 341 uddezaka : 5, mUlaM-194, [bhA. 6046] aipariNaesu annaM, bei vahato tagaM eyaM // vRtvayAparavAdinaMnigRhNatA pravacanamudbhAvitaM tena stokaMteprAyazcittaMdattam, mApunarbhUyo'pyevaM kArSIH / athAtipariNatA apariNatAzca cintayeyu:-'eSa tAvad etAvanmAtreNa muktaH' iti tato yadi tasya 'anyad' aparaM prAcInaM tapo'pUrNaM tadA tadeva vahamAno'tipariNAmikAdInAM purato gurUn bhaNati-etat prAyazcittaM yuSmAbhirdattaM vahAmIti // mU. (195) niggaMthIe ya gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe anuppaviThThAe annayare pulAgabhatte paDiggAhie siyA, sAya saMtharijA, kappai se tadivasaM teneya bhattadveNaM paJjosavittae, no se kappai duccaM pi gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe pavisittae; sA ya no saMtharejjA, vaM se kappai ducaM pi gAhAvaikulaM piMDavAyapaDiyAe pvisitte|| vR-asya sambandhamAha[bhA.6047] uttariyapaccayaTThA, suttamiNaM mA hu hunja bahibhAvo / jasasArakhaNamubhae, suttAraMbho u vaiNIe / vR- lokottarikANAm-apariNAmaka-'tipariNAmakAnAM pratyayArthaM sUtramidamanantaramuktam, mA teSAM bahirbhAvo bhavediti kRtvA / ayaM tu vratinIviSayaH prastutasUtrasyArambhaH 'ubhaye' loke lokottareca yazaHsaMrakSaNArthaM kriyte||anen sambandhenAyAtasyAsyavyAkhyA-nirgranthyAgRhapatikulaM piNDapAtapratijJayA'nupraviSTayA anyatarad' dhAnya-gandha-rasapulAkAnAM valla-vikaTa-dugdhAdirUpANAmekataraM pulAkabhaktaMpratigRhItaM syAt, sAca tenaiva bhuktena 'saMstaret' durbhikSAdyabhAvAnihita, tataH kalpate tasyAstaddivasaM tenaiva bhaktArthena 'paryuSituM' nirvAhayitum / no "se" tasyAH kalpate dvitIyamapi vAraM gRhapatikulaM piNDapAtapratijJayA praveSTum / athasAna saMstaret tataH kalpate tasyA dvitIyamapi vAraM gRhapatikulaM piNDapAtapratijJayA praveSTumiti sUtrArtha / / atha niyukti-bhASyavistaraH[bhA.6048] tivihaM hoi pulAgaM, dhanne gaMdhe ya rasapulAe ya / caugurugA''yariyAI, samaNINuddaddaraggahaNe // vR-trividhaMpulAkaMbhavati, tadyathA-dhAnyapulAkaMgandhapulAkaMrasapulAkaMceti / etatsUtramAcAryaH pravartinyA na kathayati caturguru, AdizabdAt pravartinI nirgranthInAM na kathayati caturguru, nirgranthyo na pratizRNvanti mAsaladhu / zramaNInAmapi Urdhvadare-subhikSe pulAkaM gRhNatInAM caturguru / / atha trINyapidhAnyapulAkAdIni vyAcaSTe[bhA.6049] nipphAvAI dhannA, gaMdhe vaaig-plNddu-lsunnaaii| khIraMtu rasapulAo, ciMciNiHdakhArasAIyA / / vR-niSpAvAH-vallAstadAdIni dhAnyAni dhAnyapulAkam / tathA vAigaM-vikaTaM palANDu-lazune ca-pratIte tadAdIni yAnyutkaTagandhAni dravyANi tad gandhapulAkam / yat punaH kSIraM yo vA ciJciNikAyAH-amlikAyA raso drAkSAraso vA AdizabdAd aparamapi yad bhuktamatisArayati tat sarvamapi rasapulAkam ||ath kimarthametAni pulAkAnyucyante? ityAha [bhA.6050] AhAriyA asArA, kareMti vA saMjamAu nissaarN|
Page #1393
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/195 nissAraM va pavayaNaM, daTuM taraseviNiM biti / / vR-ihapulAkamasAramucyate, tata AhAritAni santi vallAdIni yato'sArANi tataH pulAkAni bhnnynte| saMyamAdvA' saMyamamaGgIkRtya yataH kSIrAdIninisArAMsAdhvIM kurvantitatastAnyapipulAkAni pravacanaM vA nisAraM yataH 'tatsevinI' teSAM-vikaTAdInAM sevanazIlAM saMyatI STvA janA bruvate tatastAni pulAkAni ucyante // eSu doSAnAha[bhA.6051] ANAiNo ya dosA, virAdhanA majagaMdha maya khiNsaa| niroheNa va gelanaM, paDigamaNAINi ljjaae|| vR-eSAM trayANAmapi pulAkAnAM grahaNe AjJAdayo doSAH, virAdhanA ca saMyamA-''tmaviSayA bhavati / tathA gandhapulAke pIte sati madyagandhamAghrAya madavihvalAM vA tAM dRSTavA lokaH khisAM kuryAt / dhAnyapulAke punarAhArite vAyukAyaH prabhUto nirgacchati, tato yadi bhikSArthaM praviSTA tasya nirodhaM karoti tadA glAnatvaM bhavet, atha vAyukAyaM karoti tata uDDAho bhaveta, uDDAhitA ca lajjayApratigamanAdIni kuryaat| evaMrasapulAke'pi kSIrAdaupItebhikSAMpraviSTA yadi saMjJAmAgacchantI niruNaddhi tato glAnatvam, athana niruNaddhi tato vyutsRjantI kenApi dRSTA lajjayApratigamanAdIni kuryaat||kinyc[bhaa.6052] vasahIe vi garahiyA, kimu itthI bahujaNammi sakkhIvA / lAhukaM pillaNayA, lajjAnAso pasaMgo y|| vR-'stra' nirgranthI 'sakSIbA' madyamadayuktA vasatAvapivasantIgarhitA kiMpunarbahujane paryaTantI? tathAhi-tAM madavihvalAM ApatantI prapatantI AlamAlAni ca pralapantIM dRSTvA lokaH pravacanasya "lAhurka" lAghavaM kuryAt-aho ! mattavAlapAkhaNDamidamityAdi / madena cAcetanA saJAtA satI prArthanIyA sA bhavati / tata udbhrAmakAdayastasyAH 'preraNAM' pratisevanAM kuryu / madavazena ca yadapi tadapi pralapantyA lajjAnAzo bhavet / tatazca pratisevanAdAvapi prasaGgaH syAt / / [bhA.6053] ghunnai gaI sadiTThI, jahA ya rattA si loynn-kvolaa| arahai esa putAI, nisevaI samjhae gehe // vR-tAM tathAmadabhAvitAM haTavA loko brUyAt-yathA'sA gati 'saSTi dRSTiyuktA ghUrNate, yathA cAsyA locana-kapolA raktA dRzyante tathA nUnamahatyeSA 'putAkI' dezIvacanatvAd udbhrAmikA IzI viDambanAmanubhavitumyA sadhvajagehAni' kalpapAlagRhANi nissevte||trividhe'pipulaake yathAyogamamI doSAH[bhA.6054] chakkAyANa virAdhana, vAubhaya-nisaggao avanno y| umjhAvaNamujhaMtI, sai asai davammi uDDAho // vR-madavihvalA pannAmapi kAyAnAMvirAdhanAM kuryaat|dhaanypulaaken kSIreNa vAbhuktena vAyukAya ubhayaM ca-saMjJA-kAyikIrUpaM samAgachet, tato bhikSAM hiNDamAnA yadi teSAM nisarga karoti tataH pravacanasyAvarmobhavet, parAvagrahe vAvyutsRSTaM purISAdikamavagrahasvAminastasyAH pAuijjhApayanti svayameva vA te gRhasthA ujjhanti / "sai asai davammi uDDAhu"tti asti dravaM paraMkaluSaM stokaMvA nAsti vA mUlata eva dravaM tata ubhayathA'pi pravacanasyoDDAho bhavet / /
Page #1394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 343 uddezaka : 5, mUlaM-195, [bhA. 6055] [bhA.6055] hijo aha sakkhIvA, Asi NhaM saMkhavAibhajjA vaa| bhaggA va nAe suvihI, duddiTTa kulammi garahA ya / / vR-'hyaH kalye anyasmin dine, 'atha' iti upadarzane, iyaM sakSIbA' madyamadayuktA aasiit| "haM" iti vAkyAlaGkAre / evaM gandhapulAkaM muktavatIM saMyatI janA upahasanti / vAyukAyazabda cazrutvA bravIran-aho! iyaM zaGkhavAdakasya bhAryApUrvamAsIt; yadvA bhagnA'nayAitthaM vAyukAyenAzrAntaM pUrayantyA "suvihI" aGgaNamaNDapikA evaM prpnycyeyuH| "duddila kulammigarihAya" ttiduISTadharmANo amI, kulagRhaM caitAbhirAtmIyaM malinIkRtam, evaM garhA bhavati / tatazca pratigamanAdayo dossaaH|| yata evamataH[bhA.6056] jahiM eriso AhAro, tahiMgamane puvvavatriyA dosaa| gahaNaMca anAbhoe, ome tahakAraNeNa gyaa| vR-yatra viSaye 'IzaH' pulAka AhAro labhyate tatra nirgranthIbhirnaiva gantavyam / yadi gacchanti tadA ta eva pUrvavarNitA doSAH athAvamA-'zivAdibhi kAraNairgatA bhaveyuH, tatra cAnAbhogena pulAkabhaktasya grahaNaM bhavet / / tataH kim ? ityAha[bhA.6057] gahiyamanAbhoeNaM, vAiga vajaM tu sesa vA bhuNje| micchappiyaM tu bhuttuM, jA gaMdho tAna hiMDatI // vR- yadi anAbhogena pulAkaM gRhItaM bhavati tadA "vAigaM" vikaTaM tad varjayitvA zeSaM 'vA' vibhASayA bhuJjIran / kimuktaM bhavati? -yadi tadaparyAptamanyacca bhakta labhyate tadAna bhuJjate kintu tat pariSThApyAnyad bhaktaM gRhNanti; atha paryAptaM tadA bhuJjate, muktvA ca tenaiva bhaktAna paryuSayanti; vikaTaM tu sarvathaiva na bhoktavyam / bhikSupriyaM nAma-palANDu ta punarbhuktvA yAvat tadIyo gandha Agacchati tAvad na hiNDante // [bhA.6058] kAraNagamane vitahiM, puvvaM ghettUNa pacchataM ceva / hiNDana pillaNa biie, ome taha pAhuNaTThA vA // vR. avamAdikAraNairgatAnAmapi madya-palANDu-lazunAnyekAntena pratiSiddhAni / atha pUrvamanAbhogAdinA gRhIt tatastad gRhItvA pazcAt tadeva bhuktvA tenaiva bhaktArthena taddivasamAsate na bhUyo bhikSAmaTante / dvitIyapade dvitIyamapi vAraM bhikSArthaM pravizet / avamaM durbhikSaM tatra paryAptaM na labhyate prAghuNikA vA saMyatyaH samAyAtAstato bhUyo'pi bhikSAhiNDanaM kurvANAnAmiyaM yatanA"pillaNa"tti dhAnyapulAke AhArite yadi vAyukAya Agacchet tatraikaM punaH pArzva prerya vAyukArya nisRjnti|uplkssnnmidm, tena yadA saMjJAsambhavastadAyadianyAsAMsaMyatInAmAsannA vasatistadA tatra gantavyam / tadabhAve bhAvitAyAH zrAddhikAyAH purohaDAdau vyutsarjanIyam / / [bhA.6059] eseva gamo niyamA, tiviha pulAgammi hoi samaNANaM / navaraM puna nANattaM, hoi gilANassa vaiyAe / vR-eSa eva 'gamaH' prakAro niyamAt trividhe'pi pulAke zramaNAnAmapi bhavati |n varaM punaratra nAnAtvam-glAnasya dugdhAdikamAnetuMjikAyAMsAdhavogaccheyuH, tatraca gatAH saMstarantaAtmayogyaM raMsapukaM na gRhNanti, atha na saMstaranti tataH kSIrAdikaM bhuktvA na bhUyo bhikSAmaTanti / kAraNe tu
Page #1395
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-5/195 bhUyo'pyaTantastathaiva yatanAM kurvanti // zrImacUrNivacAMsi tantava iha jJeyAstathA sadgurorAmnAyo nalakasturI budhajanopAstyudbhavA cAturI / ___ ityetairyitAna sAdhakatamaiH zrIpaJcamoddezake, jADyApohapaTIyasImahamimAmacchidraTIkApaTIm // uddezakaH-5 samAptaH muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA vRhatkalpasUtre paJcamoddezakasya (bhadrabAhusvAmiravitA niyukti yuktaH) saMghadAsagaNi viracitaM bhASya evaM malayagiri-kSemakIrtiAcAryAbhyAM viracitA TIkA prismaaptaa| (uddezakaH-6) vR-vyAkhyAtaH paJcamoddezakaH, samprati SaSTha Arabhyate, tasyedamAdisUtram mU. (196) no kappai niggaMdhANa vA niggaMthINa vA imAiMcha avayaNAI vaittae / taM jahAaliyavayaNe hIliyavayaNe khiMsiyavayaNe pharusavayaNe gAratthiyavayaNe viosaviyaM vA puno udiiritte|| vR-athAsya sUtrasya kaH sambandhaH? ityAha[bhA.6060] kAraNe gaMdhapulAgaM, pAuM palavija mA husakkhIvA / iipaMcama-chaTThANaM, therA saMbaMdhamicchaMti // vR-kAraNe kadAcidAryikA gandhapulAkaM pItvA sakSIbA satImA alikAdivacanAni pralapet, ata idaM sUtramArabhyate / 'iti evaM paJcama-SaSThoddezakayoH sambadhaM sthavirAH' zrIbhadrabAhusvAmina icchanti / atha prakArAntareNa sambandhamAha[bhA.6061] ducarimasutte vuttaM, vAdaM parihArio kremaanno| buddhI paribhUya pare, siddhaMtAveta sNbNdho|| paJcamoddezakedvicarimasUtreidamuktam-parihArikaH' pravacanavaiyAvRtyamavalambamAno vAdaM kurvan 'parasya' vAdino buddhiM paribhUya' parAjitya siddhAntApetaM' sUtrottIrNamapi brUyAt, paramimAni SaDapyavacanAni muktvA / eSa prakArAntareNa smbndhH||athvaa[maa.6062] divvehi chaMdio haM, bhogehiM nicchiyA mae te ya / iti gAraveNa aliyaM, vaijja AIya sNbNdho|| vR-paJcamoddezakasyAdisUtraM uktam-"devaH strIrUpaM kRtvA sAdhuM bhogainimantrayet," sa ca tAn bhuktvA gurusakAzamAgata Alocayet-divyairbhogaiH 'chanditaH' nimantrito'haM paraM mayA te bhogA nepsitAH 'iti' evaM gauraveNa kazcidalIkaM vadet / ata idaM SaSThoddezakasyAdisUtramArabhyate / eSa uddezakadvayasyApyAdisUtrayoH parasparaM sambandhaH / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-"no kappaI"tti vacanavyatyayAd no kalpante nirgranthAnAM vA nirgranthInAM vA 'imAni' pratyakSAsanAni 'SaD' itiSaTasaGghayAkAni avacanAni naJaH kutsArthatvAdaprazastAnivacanAni vaditu bhaassitum|
Page #1396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 345 uddezaka : 6, mUlaM-196, [bhA. 6062] tadyathA-alIkavacanam, hIlitavacanam, khiMsitavacanam, paruSavacanam, agArasthitAH-gRhiNasteSAM vacanam, 'vyavazamitaM vA' upazamitamadhikaraNaM 'panara' bhUyo'pyudIrayituMna kalpata iti prakramaH, anena vyavazamitasyapunarudIraNavacanaM nAma SaSThamavacanamuktamiti sUtrasaGkSapArthaH / / atha bhASyakAro vistarArthamabhidhitsurAha[bhA.6063] chaJceva avattavyA, alige hIlA ya khiMsa pharuse y| gAratva viosavie, tesiM ca parUvaNA innmo|| vR-SaDeva vacanAni avaktavyAni sAdhUnAM vktumyogyaani| tadyathA-alIkavacanaMhIlitavacanaM khiMsitavacanaMparuSavacanaM gRhasthavacanaM vyavazamitodIraNavacanam / teSAMca' SaNNAmapi yathAkramamiyaM prarUpaNA // tAmeva prarUpaNAM cikIrSuralIkavacanaviSayAM dvAragAthAmAha[bhA.6064] vattA vayaNijjo yA, jesu ya ThANesu jA visohI y| jeya bhaNao avAyA, sappaDipakkhA u neyavvA // vR-yaH "vaktA' alIkavacanabhASakaH, yazca 'vacanIyaH' alIkavacanaM yamuddizya bhaNyate, yeSu casthAneSvalIkaM sambhavati, yAzI ca tatra 'zodhiH' prAyazcittam, ye cAlIkaM bhaNataH apAyAH' doSAste 'sapratipakSAH' sApavAdA atra bhaNanIyatayA jJAtavyA iti dvAragAthAsamAsArtha / / sAmpratamenAmeva vivRNoti[bhA.6065] Ayarie abhisege, bhikkhummi ya therae ya khur3e ya / gurugA lahugA guru lahu, bhinne paDiloma biiennN|| vR-ihAcAryAdirvaktA vacanIyo'pisa evaikatarastata idamucyate-AcArya AcAryamalokaMbhaNati caturguru, abhiSeka bhaNati caturlaghu, bhikSu bhaNati mAsaguru, sthaviraM bhaNati mAsalaghu, kSullakaM bhaNati bhinnamAsaH / "piDiloma biieNaM" ti dvitIyenA''dezenaitadeva prAyazcittaM pratilomaM vaktavyam / tadyathA-AcArya AcArayamalokaM bhaNati bhinnamAsaH, abhiSeka bhaNati mAsalaghu, evaM yAvat kSullakaM bhaNatazcaturguru / evamabhiSekAdInAmaplIkaM bhaNatAM svasthAne parasthAne ca prAyazcittamidamevamantavyam / abhilApazcetthaM kartavyaH-abhiSeka AcAryamalIkaM bhaNati caturguru, abhiSekaMbhaNati caturlaghu ityAdi / taccAlIkavacanaM yeSu sthAneSu sambhavati tAni saprAyazcittAni darzayitukAmo dvAragAthAdvayamAha[bhA.6066] payalA ulle marue, paJcakkhANe ya gamana priyaae| samuddesa saMkhaDIo, khuDDaga parihAriya muhiio|| kRpracalApadamApadaMmarukapadaMpratyAkhyAnapadaMgamanapadaMparyAyapadaMsamuddezapadaM saGkhaDIpadaMzullakapadaM pArihArikapadaM "muhIu"tti padaikadeze padasamudAyopacArAdghoTakamukhIpadam // [bhA.6067] avassagamanaM disAsuM, egakule ceva egadavve y| paDiyAkhittA gamaNaM, paDiyAkhittA ya bhuMjaNayaM / / vR-avazyaGgamanapadaM digviSayapadaM ekakulagamanapadaM ekadravyagrahaNapadaM pratyAkhyAya gamanapadaM pratyAkhyAya bhojanapadaM ceti dvAragAthAdvayasamAsArthaH / / athaitadeva pratidvAraM vivRNoti [bhA.6068] payalAsi kiM divA na payalAmi lahu duccaniNhave gurugo|
Page #1397
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/196 __ annaddAita niNhave, lahugA gurugA bahutarANaM // vR-ko'pi sAdhurdivA pracalAyate, sa cAnyena sAdhunA bhaNitaH-kimevaM divA pracalAyase?; sa pratyAha-na pracalAye; evaM prathamavAraM niDhuvAnasya maaslghu|ttobhuuyo'pysau pracalAyituMpravRttastena sAdhunA bhaNitaH-mA pracalAyiSThAH; sa pratyAha-na pracalAye; evaM dvitIyavAraM nihnave mAsaguru / tatastathaiva pracalAyituM pravRttastena ca sAdhunA'nyasya sAdhodarzitaH, yathA- eSa pracalAyate paraMna manyate; tatastenAnyena sAdhunA bhaNito'pi yadi nihatetadAcaturlaghu / atha tena sAdhunA bahutarANAM' dvi-trAdInAM sAdhUnAM darzitastaizca bhaNito'pi yadi nihate tadA caturguru / / [bhA.6069] niNhavaNe niNhavaNe, pacchittaM vaDDae yajA spyN| lahu-gurumAso suhumo, lahugAdI bAyaro hoti / / vR evaM nihnavane nihnavane prAyazcittaM varddhate yAvat 'svapadaM' pArAJcikam / tadyathA-paJcamaM vAraM niDhuvAnasya SaDlaghu, SaSThaM vAraM SaDguru, saptamaM chedaH, aSTamaM vAraM mUlam, navamamanavasthApyam, dazamaM vAraM niDhuvAnasya pArAzcikam / atra ca pracalAdiSu sarveSvapi dvAreSu yatra yatra laghumAso gurumAso vA bhavati tatra tatra sUkSmo mRSAvAdaH, yatra tu caturlaghukAdikaM sa bAdaro mRSAvAdo bhavati / gataM pracalAdvAram / athAdvAramAha[bhA.6070] kiM nIsi vAsamANe, na nImi nanu vAsaviMdavo ee| bhuMjaMti nIha marugA, kahiM ti nanu svvgehesu|| vR-ko'pisAdhurvarSe patati prasthitaH, sacApareNa bhaNitaH-kiM 'vAsamANe' varSati nirgacchasi? saprAha-nAhaM vAsante nirgacchAmi; evaM bhaNitvA tathaiva prasthitaH / tata itareNa sAdhunA bhaNitaH kathaM 'na nirgacchAmi' iti bhaNitvA nirgacchasi ?; sa prAha-"vAsu zabde" iti dhAtupAThAt 'vAsati' zabdAyamAne yo gacchati sa vAsati nirgacchati ityabhidhIyate, atra tu na kazcid vAsati kintu vrssbindvetetessugcchaami|evN chalavAdena pratyuttaraMdadAnasyatathaiva prathamavArAdiSumAsalaghukAdikaM praayshcittm|athmrukdvaarm-ttr ko'pi sAdhuH kAraNe vinirgata upAzrayamAgamya sAdhUna bhaNatinirgacchata sAdhavaH ! yato bhuJjate marukAH; evamukte te sAdhava udgrAhitabhAjanA bhaNanti-"kahiM ti"ttikka te marukA bhuJjate? ; itaraH prAha-nanu sarve'pyAtmIyagRheSu / evaM chalenottaraM prayacchati / / atha pratyAkhyAnadvAramAha[bhA.6071] bhuMjasupaccakhAtaM, mahaMti takkhaNa pa jio puttttho| kiMvana me paMcavihA, paccakkhAyA aviraI u / / vR-ko'pisAdhuH kenApisAdhunA bhojanavelAyAMbhaNitaH-'bhukSva' samuddiza; sapAha-pratyAkhyAtaM mayA iti; evamuktvA maNDalyA tatkSaNAdeva 'prabhuktaH' bhoktuM pravRttaH / tato dvitIyena sAdhunA pRSTaH-Arya ! tvayetyaM bhaNitaM mayA pratyAkhyAtam'; sa prAha-kiM vA mayA prANAtipAtAdikA paJcavidhA'viratirna pratyAkhyAtA yena pratyAkhyAnaM na ghaTate? / / atha gamanadvAramAha[bhA.6072] vacasi nAhaM vacce, takkhaNa vacaMti puchio bhnni| siddhataM na vijANasi, nanu gammai gammamANaM tu|| vR-kenApi sAdhunA caityavandanAdiprayojane vrajA ko'pi sAdhuruktaH-kiM tvamapi brajasi?,
Page #1398
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM-196, [bhA. 6071] 347 Agacchasi ityarthaH; sa prAha-nAhaM vrajAmi; evamuktvA tatkSaNAdeva vrajituM pravRttaH; tatastena pUrvaprasthitasAdhunA bhaNitaH-kathaM 'na vrajAmi' iti bhaNitvA vrajasi ?; sa bhaNati-siddhAntaM na vijAnIye tvam, 'nanu' ityAkSepe, bho mugdha ! gamyamAnameva gamyate nAgamyamAnam, yasmiMzca samaye tvayA'haM pRSTastasminnAhaM gacchAmIti ||ath paryAyadvAramAha[bhA.6072] dasa eyassa yamajjha ya, pucchiya pariyAga bei uchlenn| mama nava pavaMdiyammi, bhaNAi be paMcagA dasa u|| dhR-ko'pi sAdhurAtmadvitIyaH kenApi sAdhunA vanitukAmena pRSTaH kativarSANi bhavatAMparyAyaH? iti / sa evaMpRSTo bhaNati-esya sAdhormama ca daza varSANi paryAya iti / evaM chalena tenokte sa pracchakasAdhuH mama nava varSANi paryAyaH' ityuktvA pravanditaH' vandituM lagnastata itarazchalavAdI bhaNati-upavizata bhagavantaH ! yUyameva vandanIyA iti / 'kathaM punarahaM vandanIyaH?' iti tenokte chalavAdI bhaNati-mama paJca varSANi paryAyaH, etasyApi sAdhoH paJca, evaM dve paJcake mIlite daza bhavanti, ato yUyamAvayorubhayorapi vandanIyA iti bhaNati // atha samuddezadvAramAha[bhA.6074] vaTTai u samuddeso, kiM acchaha kattha esa ggnmmi| vaTuMti saMkhaDIo, gharesunanu aaukhNddnnyaa|| kRko'pisAdhuHkAyikAdibhUmau nirgataAdityaM rAhuNAgrasyamAnaM dRSTavA sAdhUna svasthAnAsInAn bhaNati-AryA ! samuddezo vartate, kimevamupaviSTAstiSThatha ?; tataste sAdhavaH 'nAyamalIkaM brUte' iti kRtvA gRhItabhAjanA utthitAH pRcchanti-kutrAsI samuddezobhavati?;sapAha-nanveSa gaganamArge sUryasya rAhuNA samuddezaH pratyakSameva dRzyate / atha saGghaDIdvAram-ko'pi sAdhuH prathamamAlikApAnakAdivinirgataH pratyAto bhaNati-pracurAH saGghaDyo vartante, kimevaM tiSThatha ?; tataste sAdhavo gantukAmAH pRcchanti-kutra tAH saGghaDyaH ?; sa chalavAdI bhaNati-nanu sveSu sveSu gRheSu saGghaDyo vartanta eva; sAdhavo bhaNanti-kathaM tA aprasiddhAH saGkhaDya ucyante ?; chalavAdI bhaNati-"nanu AukhaMDaNaya"tti nanu ityAkSepe, pRthivyAdijIvAnAmAyUMSigRhe gRherandhanAdibhirArambhaiH saGghaNDayante te kathaM na saGkhaDyo bhavanti ? ||ath kSullakadvAramAha[bhA.6075]khuDDaga ! jananI te matA, parunno jiyai tti anna bhaNitammi / mAittA savvajiyA, bhaviMsu tenesa te maataa| vR-ko'pi sAdhurupAzrayasamIpe mRtAM zunI dRSTavA kSullakaM kamapi bhaNati-kSullaka ! jananI tava mRtA; tataH sa kSullakaH 'praruditaH' rodituM lagnaH, tamevaM rudantaM dRSTvA sa sAdhurAha-mA rudihi, jIvati tejananI; evamukte kSullako'parecasAdhavobhaNanti-kathaMpUrvaM mRtetyuktvA sampratijIvatIti bhaNasi ?; sa prAha-eSA zunI mRtA sA tava mAtA bhavati / kSullako brUte-kathameSA mama mAtA ?; mRSAvAdisAdhurAha-sarve'pi jIvA atIte kAle tava mAtRtvena babhUvuH / tathA ca prajJaptisUtramegamegassaNaMbhaMte! jIvassa savvajiyA mAittAe piittAe bhAittAe bhaJjattAe puttattAe dhUyattAe bhUtapuvvA ? haMtA goyamA! egamegassajAvabhUtapuvvA / tenaiva kAraNenaiSA zunI tvadIyA mAtA iti| atha pArihArikadvAramAha[bhA.6076] osanne daNaM, diTThA parihAriga tti lahu khnne|
Page #1399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/196 katthujANe guruo, vayaMta-diThesu lhu-gurugaa|| vR-ko'pi sAdhurudyAne sthitAnavasatrAn dRSTvA pratizrayamAgatya bhaNati-mayA pArihArikA dRSTA iti; sAdhavo jAnate yathA-zuddhapArihArikAH samAgatAH; evaM chalAbhiprAyeNa kathayata eva mAsalaghu / bhUyaste sAdhavaH / pArihArikasAdhudarzanotsukAH pRcchanti-kutra te dRSTAH ?; sa prAhaudyAne; evaM bhaNatomAsaguru / tataH sAdhavaH pArihArikadarzanArthaMcalitA vrajanto yAvad na pazyanti tAvat tasya kathayatazcaturlaghu / tatragataiISTavasanneSu kthytshcturguru|| [bhA.6077] challahugA u niyatte, AloeMtammi chaggurU hoti / pariharamANA vi kahaM, aparihArI bhave chedo|| vR- 'avasannA amI' iti kRtvA nivRtteSu teSu kathayataH SaDlaghavaH / te sAdhava IryApathikIM pratikramya gurUNAmAlocayanti-vipratAritA vayamanena sAdhuneti; evaM bruvANeSu tasya SaDguru / AcAryairuktam-kimevaM vipratArayasi?; sa vaSTottaraMdAtumArabdhaH-pariharanto'pikathamaparihAriNo bhavanti ?; evaM bruvtshchedH|| [bhA.6078] kiM pariharaMti nanu khANu-kaMTae savve tujhe haM ego / savve tubbhe bahi pavayaNassa pAraMcio hoti| vR-sAdhavobhaNanti-kiMtepariharantiyena parihArikA uvyante?; itaraH prAha-sthANukaNTakAdikaM te'pipariharanti; evmuttrNddtomuulm| tatastaiH sarvairapisAdhubhiruktaH-ghRSTo'siyadevaMgate'pyuttaraM dadAsIti; tataH sa prAha-sarve'pi yUyamekatra bhUtA ahaM punareko'sahAyo ataH parAjIye, na punaH pariphalgumadIyaMjalpitam:evaM bhaNato'navasthApyam / atha jJAnamadAvalipta evaM bravIti-sarve'pi yUyaM pravacanasya bAhyAH; evaM sanidhikSipan pArAzciko bhavati // idamevAntyapadaM vyAcaSTe[mA.6079] kiMchAgaleNa jaMpaha, kiMmaM hoppeha eva'jANaMtA / bahuehi ko viroho, salabhehi va nAgapotassa // vR-kimecaMchAgalena nyAyenajalpatha?,botkaTavanmUrkhatayA kimevameva pralapatha? ityarthaH / kiM vA mAmevamajAnanto'pi "hoppeha" gale ghRtvA prerayatha? |athvaa mamApi bahubhi saha ko virodhaH zalabhairiva nAgapotasyeti / atha ghoTakamukhIdvAramAha[bhA.6080] bhaNai ya diTTha niyatte, Aloe AmaM ti ghoddgmuhiio| mAnusa savve ege, sabve bAhiM pvynnss|| [bhA.6081] mAso lahuo guruo, cauro mAsA havaMti lhu-gurugaa| cammAsA lahu-gurugA, cheo mUlaM taha dugNc|| vR-ekaH sAdhurvicArabhUmau gata udyAnoddeze vaDavAzcarantIravalokya pratizrayamAgataH sAdhUnAM vismitamukhaH kathayati-zRNuta AryA! adyamayA yAddazamAzcaryaM dRSTam; sAdhavaH pRcchanti-kIzam?; sa prAha-ghoTakamukhyaH strayo dRSTAH; evaM bhaNato mAsalaghu / te sAdhava RjusvabhAvAzcintayanti yathA-ghoTakamukhyaA manuSyasatriyo'nena dRSTA iti; tataste pRcchanti-kutra tAstvayA dRSTAH? sa prAha-dyAne; evaMbruvatomAsaguru |saadhvH 'draSTavyAstAH' ityabhiprAyeNa vrajanti tadAnIM kthytshcturlghu| dRSTAsu vaDavAsu caturguru / pratinivRtteSu sAdhuSuSaDlaghu / guSaNAmAlocite SaDguru / tato gurubhiH
Page #1400
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM-196, [bhA. 6081] 349 pRSTo yadi bhaNati-Amam, ghoTakamukhya evaitAH, yato ghoTakavad dIrghamadhomukhaM ca mukhaM vaDavAnAM bhavatIti; evaM bravIti tadA chedaH / tataH sAdhubhirbhaNitaH-kathaM tAH striya ucyante?; itaraH prAhayadi na strayastarhi kiM manuSyAH?; evaM bruvANasya mUlam / "sarve yUyamekatra militAH, ahaM punareka eva' evaM bhaNato'navasthApyam / 'sarve'pi pravacasya bAhyAH' iti bhaNataH pArAJcikam // athAntyaM prAyazcittatrayaM prakArAntareNAha[bhA.6082] sabvegatthA mUlaM, ahagaMikkallago ya annvttttho| savve bahibhAvA pavayaNassa vayamANe crimNtu|| vR-'yUyaM sarve'Syekatra militAH' iti bhaNato mUlameva / 'ahamekakaH kiM karomi ? iti bhnnto'nvsthaapym| 'sarve'pi yUyaM pravacanasya bAhyAH' iti vadati pArAJcikam / / idamevAntyapadaM vyAkhyAti[bhA.6083] kiMchAgaleNa jaMpaha, kiM maM haMpheha ev'jaannNtaa| bahuehi ko viroho, salabhehi va nAgapoyassa / / vR-gatArthA / / athAvazyaGgamanadvAramAha[bhA.6084] gacchasi na tAva gacchaM, kiM khuna jAsi tti pucchito bhaNati / velA na tAva jAyati, paraloga vA vi mokkhaM vA / kRko'pisAdhuH kenApisAdhunApRSTa-Arya! gacchasibhikSAcaryAm?; saprAha-avazyaMgamiSyAmi itareNa sAdhunA bhaNitaH-yadyevaM tata uttiSTha vrajAvaH; sa prAha-na tAvadadyApi gacchAmi; itareNa bhaNitam-ki "khuH" iti vitarke 'na yAsi' na gacchasi? tvayA hi bhaNitam-avazyaM gamiSyAmi; evaMpRSTo bhaNati-na tAvadadyApi paravalokaM gantuM velA jAyate ato na gacchAmi, yadvA mokSaM gantuM nAdyApi velA atona gachAmi; "api" sambhAvane, kiM sambhAvayati? avazyaM paralokaM mokSaMvA gamiSyAmIti / / atha "desAsu" ti padaM vyAkhyAti[bhA.6085] katariM disaM gamissasi, pubbaM avaraM gato bhaNati puttttho| kiMvA na hoti puvvA, imA disA avaragAmassa / / vR- ekaH sAdhurekena sAdhunA pRSTaH-Arya ! katarAM dizaM bhikSAcaryAM gamiSyasi ?; sa evaMpRSTo bravIti-pUrvAM gamiSyAmi / tataH pracchakaH sAdhuH pAtrakANyudgrAhyAparAM dizaM gataH, itaro'pi pUrvadiggamanapratijJAtA tAmevAparAM dizaM gataH, tena sAdhunA pRSTaH- pUrvAM gamiSyAmi' iti bhamitkasmAdaparAmAyAtaH ?; sa prAha-kiM vA'parasya grAmasyeyaM dik pUrvA na bhavati yena madIyaM vacanaM virudhyeta? / / athaikakuladvAramAha[bhA.6086] ahamegakulaM gacchaM, vaccaha bakulapavesaNe puttttho| bhaNati kahaM donni kule, egasarIreNa pavisissaM / / vR-kazcit kenacid bhikSArthamutthitenoktaH-Arya! ehi vrajAyo bhikSAm; sa prAha-vrajata yUyaM ahamekameva kulaM gamiSyAmi; evamuktvA bahuSu kulAni pravizasi?; sa evaM pRSTo bhaNati-ve kule ekena zarIreNa yugapat kathaM pravekSyAmi ?, ekameva kulamekasmin kAle praveSTuM zakyam na bahUnIti bhAvaH / athaikadravyagrahaNadvAramAha
Page #1401
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/196 [bhA.6087] vaccaha egaMdavvaM, ghecchaM negagaha pucchito bhaNatI / gahaNaM tu lakkhaNaM poggalANa na'nnesi tenegaM / vR-ko'pisAdhurbhikSArthaM gacchan kamapisAdhuMbhaNati-vrajAvo bhikSAyAm; saprAha-vrajata yUyam ahamekamevadravyaM grahISyAmi; evamuktvA bhikSAMparyaTananekAnAm-odana-dvitIyAGgAdInAMbahUnAM dravyANAM grahaNa kurvan sAdhubhi pRTo bhaNati-"gahaNaM tu" ityAdi, gatilakSaNo dharmAstikAyaH, sthitilakSaNo'dharmAstikAyaH, avagAhalakSaNa AkAzAstikAyaH, upayogalakSaNojIvAstikAyaH, grahaNalakSaNaH, pudgalAstikAyaH, eSAM ca paJcAnAM dravyANAM madhyAt pudgalAnAmeva grahaNarUpaM lakSaNam nAnyeSAM dharmAstikAyAdInAm, tenAhamekameva dravyaM gRhNAmi na bahUnIti / / vyAkhyAtaM dvitIyadvAragAthAyAH pUrvArddham / atha "paDiyAkhittAgamaNaM, paDiyAsvittA yabhuMjaNaya'ttipazcArddha vyAkhyAyate-'pratyAkhyAya' 'nAhaM gacchAmi' iti pratiSidhya gamanaM karoti, 'pratyAkhyAya ca' 'nAhaM bhuje' iti bhaNitvA bhuGkte; apareNa ca sAdhunA pRSTo bravIti-gamyamAnaM gamyate nAgamyamAnam, bhujyamAnameva bhujyate nAbhujyamAnam / anena ca pazcAddhe gamanadvAra-pratyAkhyAnadvAre vyAkhyAte itipratipattavyam / ihacasarvatrApiprathamavAraMbhaNato maaslghu| athAbhinivezena tadeva nikAcayati tadA pUrvoktanItyA pArAJcikaM yAvad draSTavyam // tadevaM yeSu sthAneSvalIkaM sambhavati yAddazI ca tatra zodhistadabhihitam / samprati 'ye'pAyA sApavAdAH' iti dvAram-tatrA'nantaroktAnyalIkAni bhaNato dvitIyasAdhunA sahAsaGkhaDAdhutpatteH saMyamA-''tmavirAdhanArUpA saprapaJcaM sudhiyA vaktavyAH / apavAdapadaM tu purastAd bhaNiSyate / gatamalIkavacanam / atha hIlitAdInyabhidhitsuH prathamataH prAyazcittamatidizati[bhA.6088] emeva ya hIlAe, khiMsA-pharusavayaNaM ca vdmaanno| gArathi viosavite, imaMca jaMtesi naanntN| evamevahIlAvacanaMkhiMsAvacanaMparuSavacanamagArasthavacanaM vyavazamitodIraNavacanaMcavadataH prAyazcittaM mantavyam / yacca teSAM nAnAtvaM tad idaM bhvti|| [bhA.6089] AdillesuMcausu vi, sohI gurugAti bhinnmaasNtaa| paNuvIsato vibhAo, visesito bidiya pddilomN|| vR'AdimeSu caturdhvapi' hIlita-khisita-paruSa-gRhasthavacaneSu zodhizcaturgurukAdikA bhinnamAsAntA AcAryAdInAM prAgvad mantavyA / tadyathA-AcArya AcArya hIlayati caturguru 1 upAdhyAyaM bhinnamAsaH 5 / etAnyAcAryasya tapaH-kAlAbhyAM gurukANi bhavanti / ete AcAryasya paJcasaMyogA uktAH, upAdhyAyAdInAmapi caturNAmevameva paJcapaJcasaMyogA bhavanti, sarvasaGkhyayaite paJcaviMzatirbhavanti |atevaah 'paJcaviMzatikaH' pnycviNshbhnggprimaannovibhaago'trbhvti| sa ca tapaH-kAlAbhyAM vizeSitaH kartavyaH / dvitIyAdezena caitadeva prAyazcittaM pratilomaM vijJeyam, bhinnamAsAdyaM caturgurukAntamityarthaH / evaM khiMsita-paruSa-gRhasthavacaneSvapi zodhirmantavyA / / atha hIlitavacanaM vyAkhyAti[bhA.6090] gaNi vAyae bahussue, mehAvA''yariya dhammakahi vaadii| appakasAe thUle, tanue dIhe ya mar3ahe ya / /
Page #1402
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM-196, [bhA. 6090] 351 pR-iha gaNi-vAcakAdibhiH padaiH sUcayA'sUcayA vA paraMhIlayati / sUcayA yathA-vayaM na gaNivRSabhA ataH ko nAma gaNi-vRSabhaiH sahAsmAkaM virodhaH? |asuucyaa yathA-kastvaM gaNInAmasi? kiM vA tvayA gaNinA niSpadyate ?; yadvA-gaNIbhavanapitvaM na kiJcid jAnAsi, kena vA tvaM gaNi kRtaH? iti|evN vAcakAdiSvapi padeSubhAvanIyam / navaram-'vAcakaH pUrvagatazrutadhArI, bahuzrutaH' adhItavicitrazrutaH, 'medhAvI grahaNa-dhAraNA-maryAdAmedhAvibhedAtuvidhA, 'AcArya' gacchAdhipati, 'dharmakathI vAdI ca' pratItaH / "appakasAe"tti bahukaSAyA vayam, ko nAmAkalpakaSAyaiH saha virodhaH? / "thUle taNue"ttisthUzarIrA vayam, kastanudehaiH saha virodhaH? / "dIhe ya Dahe ya"tti dIrghadehA vayaM sadaivopani ziroghaTTanaM prApnumaH, ko maDabhadehaiH samaM virodhaH? / eSA sUcA |asuucaayaaN tu-bahukaSAyastvam, sthUlazarIrastvam ityAdikaM parisphuTameva jalpati / evamasUcayA sUcayA vA yat paraM hIlayati tadetad hIlitavacanam ||ath khiMsitavacanamAha[bhA.6091] gahiyaM ca ahAghosaM, tahiyaM paripiMDiyANa sNlaavo| amueNaM suttattho, so vi ya uvajIvituMdukkhaM / / vR- ekena sAdhunA 'yathAghoSaM' yathA gurubhirabhilApA bhaNitAH tathA zrutaM gRhItam / sa caivaMgRhItasUtrArthapratIcchakAdIn vaacyti|ydaac pratIcchaka upatiSThate tadAtasyajAtikulAdIni pRSTavA pazcAt taireva khiMsAM karoti / itazca anyatra sAdhUnAM paripiNDitAnAM svAdhyAyamaNDalyA utthitAnAM saMlApo vartate-kutra sUtrArthI parizuddhau prApyete ? / tatraikastaM yathAghoSazrutagrAhakaM sAdhu vyapadizati, yathA-amukena sUtrArtho zuddhau gRhItau paraMsa 'upajIvituM' sevituM duHkhaM' duSkaraH / / katham? ityAha[bhA.6092] jaha koti amayarukkho, visakaMTagalivedito sNto| na caijjai allItuM, evaM so khiMsamANo u / / vR- yathA ko'pyamRtavRkSo viSakaNTakavallIbhirveSTitaH san 'AlItuM' AzrayituM na zakyate evamasAvapi sAdhuH pratIcchakAn khiMsan nAyituM shkyH|| tathAhi[bhA.6093] te khiMsaNAparaddhA, jAtI-kula-desa-kammapucchAhi / AsAgatA nirAsA, vaccaMti viraagsNjuttaa|| vR-yastasyopasampadyate taMpUrvameva pRcchati-kA tava jAti? kiMnAmikA mAtA? ko vA pitA? kasmin vA deze sajAtaH? kiM vA kRSyAdikaM karma pUrvaM kRtavAn ?; evaM pRSTvA pazcAt tAn paThato hInA-'dhikAkSarAdhuccAraNAdeH kuto'pi kAraNAt kupitastaireva jAtyAdibhiH khiMsati / tataH 'te' pratIcchakA jAti-kula-deza-karmapRcchAbhi pUrvaM pRSTAH tataH khiMsanayAprArabdhAH-tyAjitAH santaH 'sUtrArthau grahISyAmaH' ityAzayA''gatAH 'nirAzAH' kSINamanorathA virAgasaMyuktAH "diTThA si kaserumaI, anubhUyA si kserumii| pIyaM ca te pANiyayaM, varituha nAma na daMsaNayaM // " iti bhaNitvA svagacchaM vrjnti|| [bhA.6094] sutta-'tyANaM gahaNaM, ahagaM tato pddiniytto| jAti kula desa kamma, pucchati khallADa dhnnaagN||
Page #1403
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-6/196 vR- evaM tadIyRttAntamAkarNya ko'pi sAdhurbhaNati ahaM tasya sakAze gatvA sUtrArthayorgrahaNaM kariSye, taM cAcAryaM khiMsanAdoSAd nivartayiSyAmi / evamuktvA yeSAcAryANAM sa ziSyasteSAmantike gatvA pRcchati yo'sau yuSmAkaM ziSyaH sa kutra yuSmAbhi prAptaH ? / AcAryA prAhuH vaidisanAmakasya nagarasyAsanne gorbaragrAme / tato'sau sAdhustataH pratinivRtto gorbaragrAmaM gatvA pRcchati-amukanAmA yuvA yuSmadIye grAme pUrvaM kimAsIt ? / grAmevakairuktam AsIt / tataH kAtasya mAtA ? ko vA pitA ? kiM vA karma ? 1 tairuktam - " khallADa dhannAgaM" ti nApitasya dhanikA nAma dAsI, sA khalvATakolikena samamuSitavatI, tasyAH sambandhI putro'sau / evaM zrutvA tasya sAdhoH sakAzaM gatvA bhaNati ahaM tavopasampadaM pratipadye / tatastena pratIcchya pRSTaH kutra tvaM jAtaH ? kA vA te mAtA? ityAdi / evaMpRSTo'sau na kimapi bravIti / tata itarazcintayati nUnameSo'pi hInajAtIyaH / tato nirbandhe kRte sa sAdhuH prAha [bhA. 6095] dhANammi pucchiyammiM, hanu dAni kahemi ohitA suNadhA / sAhissa'nne kassava, imAI tikkhAI dukhAI / / vR-sthAne bhavadbhiH pRSTe sati "ha nu dAni" tti tata idAnIM kathayAmi, avahitAH zRNuta yUyam, kasyAnyasya 'imAni ' I6zAni tIkSNAni duHkhAni kathayiSyAmi ? // [ bhA. 6096 ] vaidisa gobbaragAme, khallADaga dhutta koliya tthero / hAviya dhantriya dAsI, tesiM mi suto kuNaha gujjhaM // vR-vaidisanagarAsanne gorvaragrAme dhUrttaH kolikaH kazcit khalvATaH sthaviraH, tasya nApitadAsI dhannikA nAma bhAryA tayoH suto'samyaham etad guhyaM kuruta, mA kasyApi prakAzayatetyarthaH // [bhA. 6097 ] jeTTo majjha ya bhAyA, gabbhatthe kira mamammi pavvaito / tamahaM laddhasutIo, anu pavvato'nurAgeNa // yR-mama jyeSTho bhrAtA garbhasthe kila mayi pravrajita iti mayA zrutam / tato'hamevaM labdhazrutiko bhrAturanurAgeNa tamanu-tasya pazcAt pravrajitaH / / evaM zrutvA sa khiMsanakArI sAdhuH kiM kRtavAn ? [bhA. 6098] AgAravisaMvaiyaM taM nAuM sesaciMdhasaMvadiyaM / niuNoyAyacchalito, AuMTaNa dAnamubhayassa // vR- 'na madIyasya bhrAturevaMvidha AkAro bhavati' ityAkAravisaMvaditaM jJAtvA zeSaizcajAtyAdibhizcihvaiH saMvaditaM jJAtvA cintayati aho ! amunA nipunopAyena chalito'ham, yadevamanyavyapadezena mama jAtyAdikaM prakaTitam / tataH 'AvartanaM' midhyAduSkRtadAnapUrvaM tato doSAduparamaNam / tatastasmai sUtrA 'rtharUpasyobhayasya dAnaM kRtamiti / gataM khisitavacanam / atha paruSavacanamAha[bhA. 6099] duvihaM ca pharusavayaNaM, loiya louttaraM samAseNaM / louttariyaM ThappaM, loiya vocchaM timaM nAtaM // vR-dvividhaM paruSavacanaM samAsato bhavati-laukikaM lokottarikaM ca / tatra lokottarikaM sthApyam, pazcAd bhaNiSyata ityarthaH / laukikaM tu paruSavacanamidAnImeva vakSye / tatra cedaM jJAtaM bhavati // [ bhA. 6100 ] annona samanurattA, vAhassa kuTuMbiysa vi ya dhUyA /
Page #1404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 353 uddezakaH 6, mUlaM-196, [bhA. 69000) tAsiMca pharusavayaNaM, AmisapucchA samuppannaM // vR-vyAdhasya kuttumbino|pic "dhUtAH" duhitarau anyonyaM samanurakte, parasparaM sakhyau ityrthH| tayozca paruSavacanamAmiSapRcchayA samutpatram / / katham? iti ced ucyate[bhA.6101] kenA''nItaM pisiyaM, pharusaMpuna pucchiyA bhaNati vAhI / kiM khU tumaM pitAe, AnItaM uttaraM vocchN| . vR-vyAdhaduhitrA pudgalamAnItam, tataH kuTumbiduhitrA sA bhaNitA-kenedaM pizitamAnItam ? tato 'vyAdhI' vyAdhaduhitA pRSTA satI paruvacanaM bhaNati-kiM khu? tvadIyena pitrA''nItam / kuTumbiduhitA bhaNati-kiMmadIyaHpitA vyAdhaH yena pudgalamAnayet? evaM laukikNprussvcnm| atha 'uttara' lokottarikaM vakSye ||prtijnyaatmevaah[bhaa.6102] pharusammi caMDaruddo, avaMti lAbhe ya seha uttrie| Alatte vAhitte, vAcAriya pucchiya nisiTTe / vR-paruSavacane caNDarudra udAharaNam, avantyA nagaryAM zaikSasya lAbhaH tasya sAta iti tadudAharamasyaiva sUcA kRtaa| etllokottrikNprussvcnm| etaccaiteSusthAneSUtpadyate-"Alate" ityAdi, 'Alapto nAma' 'Arya! kiM tava vartate ?' ityevamAbhASitaH 1, vyAhRtaH' 'ita ehi' ityevamAkAritaH 2, 'vyApAritaH' 'idamidaMca kuru' iti niyuktaH 3, 'pRSTaH' 'kiM kRtaM? kiMvA na kRtam ?' ityAdi paryanuyuktaH4, 'nisRSTaH' 'gRhANa, bhujhva, piba' ityevamAdiSTaH 5 / eteSu paJcasu sthAneSu paruSavacanaM sambhavati iti niyuktigAthAsamAsArthaH // athainAM vivarISuzcaNDarudradRSTAntaM tAvadAha[bhA.6103] osaraNe savayaMso, ibmasuto vtybhuusiysriiro| . dAyaNa ta caMDarude, esa pavaMceti amhe tti|| vR-ujjayinyAM nagaryAM rathayAtrotsave 'osaraNaM' bahUnAM sAdhUnAmekatra mIlakaH samajani / tatra savayasyo vastrabhUSitazarIraH ibhyasutaH sAdhUnAmantike samAyAto bhaNati-mAM pravrAjayata / tataH sAdhavazcintayanti-eSaH 'prapaJcayati' vipratArayatyasmAniti / taizcaNDarudrAcAryasya darzanaM kRtam "ghRSyatAM kalinA kali" iti kRtvA // [bhA.6104] bhUtiM Anaya AnIte dikkhito kaMdiuM gatA mittaa| vattosaraNe paMthaM, pehA vaya dNddgaa''udyo|| vR-ttshcnnddrudrsyopsthitH-prvraajytmaamiti| tatastenoktam-'mUrti' kSAramAnaya tatastena bhUtAvAnItAyA locaM kRtvA diikssitH| tatastadIyAnimitrANi kranditvA' prabhUtaM ruditvA svasthAnaM gatAni / vRtte ca samavasaraNe caNDarudreNa zaikSo bhaNitaH-panthAnaM pratyupekSasva yena prabhAte vrjaamH| tataH pratyupekSite pathi pmAte purataH zaikSaH pRSThatazcaNDarudraH "vaya"tti vrajati / sa ca zaikSo gacchan sthANAvAsphiTitaH / tatazcaNDarudro ruSTaH 'duSTazaikSaH' iti bhaNan zirasi daNDakena tADayati |shaiksso mithyAduSkRtaM karoti bhaNati ca-samyagAyukto gamiSyAmi / tatazcaNDarudrastadIyopazamenAvRttazcintayati-aho ! asyAbhinavadIkSitasyApi kiyAn zamaprakarSa ? mama tu mandabhAgyasya [ 2023
Page #1405
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 3-6/196 cirapravrajitasyApyevaMvidhaH paramakoTimupagataH krodhaH; iti paribhAvayataH kSapaka zreNimadhirUDhasya kevalajJAnamutpede // evaM caNDarudrasya 'duSTazaikSaH' ityAdibhaNanamiva paruSavacanaM mantavyam / atha 'AlaptAdiSu padeSu paruSaM bhavati' iti yaduktaM tasya vyAkhyAnamAha [ bhA. 6105 ] tusinIe huMkAre, kiM ti va kiM caDagaraM karesi tti / kiM nivvutiM na desI, kevatiyaMvA vi raDasi tti / / 354 vR- AcAryAdibhirAlapto vyAhRto vyApAritaH pRSTo nisRSTo vA tUSNIko bhavati, huGkAraM vA karoti, 'kim ?' iti vA bhaNati, 'kiM vA caTakaraM karoSi ?' iti bravIti, 'kiM nirvRtiM na dadAsi ?' iti brUte, 'kiyadvA raTiSyasi ?' iti bhaNati / ete sarve'piM paruSavacanaprakArAH / / athaiteSveva prAyazcittamAha [mA.6106] mAso lahuo guruo, cauro mAsA havaMti lahu-gurugA / chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugaM ca // vR- lahuko mAso guruko mAsazcatvAro mAsA laghavasvatvAro mAsA guravaH SaNmAsA laghavaH SaNmAsA guravaH cheda mUlaM tathA 'dvikam' anavasthApyaM pArAJcikaM ceti // etadeva prAyazcittaM cAraNikayA gAdhAdvayena darzayati [ mA. 6107] AyarieNA''latto, Ayarito ceva tusiNito lahuo / raDasi tti chaggurutaM, vAhite gurugAdi chedaMtaM // vR- AcAryeNa Alapta AcArya eva tUSNIko bhavati mAsalaghu / atha huGkArAdikaM raTasIti paryantaM karoti tadA SaDgurukAntam / tadyathA-huGkAraM karoti mAsaguru, 'kim' iti bhASate na 'mastakena vande' iti bravIti caturlaghu, 'kiM caTakataraM karoSi ?' iti bruvANasya caturguru, 'kiM nirvRtiM na dadAsi ? ' iti bhASamANasya SaDlaghu, 'kiyantaM vA kAlaM raTasi ?' iti bruvataH SaDguru / vyAhRtasya tUSNIkatAdiSu padeSu mAsagurukAdArabdhaM chedAntaM jJeyam // [ bhA. 6108] lahugAI vAvArite, mUlaMtaM catugurugAi pucchie navamaM / nIsa chasu patesU, challahugAdI tu carimaMtaM // - vyApAritasya caturlaghukAdArabdhaM mUlAntam / pRSTasya caturgurukAdArabdhaM 'navamam' anavasthApyam / 'nisRSTasya 'idaM gRhANa, bhuGkSva' ityAyuktasya 'SaTsvapi' tUSNIkAdipadeSu SaDlaghukAdArabdhaM caramaM pArAJcikaM tadantaM jJAtavyam // evamAcAryeNAcAryasyAlaptAdipadeSu zodhiruktA / athA''cAryeNaivAlaptAdInAmupAdhyAyaprabhRtInAM zodhiM darzayitumAha [bhA. 6109 ] evamuvajjhAeNaM, bhikkhU dhereNa khuDDaeNaM ca / AlattAipaehiM, ikkikkapayaM tu hAsijjA / / vR- 'evam' AcAryavadupAdhyAyena bhikSuNA sthavireNa kSullakena ca samaM AlaptAdipadaiH pratyekaM tUSmIkatAdiprakAraSaTke yathAkramamekaikaM prAyazcittapadaM hAsayet / tadyathA - AcArya upAdhyAyamanurUpeNAbhilApenAlapati tato yadi upAdhyAyastUSNIka Aste tadA gurubhinnamAsaH, hukkAraM karoti mAsalaghu, evaM yAvat 'kimetAvanmAtramAraTasi ?' iti bhaNataH SaDlaghu / vyAhRtasyaiteSveva tUSNIkAdiSu padeSu laghumAsAdArabdhaM SaDgurukAntam, vyApAritasya gurumAsAdikaM chedAntam, pRSTasya
Page #1406
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM - 196, [bhA. 6109 ] 355 caturlaghukAdikaM mUlAntam, nisRSTasya caturgurukAdikamanavasthApyAntaM draSTavyam / evamAcAryeNaiva bhikSorAlaptAdiSu padeSu laghubhinnamAsAdArabdhaM mUlAntam, sthavirasya guruviMzatirAtrindivAdArabdhaM chedAntam, kSullakasya laguviMzatirAtrindivAdArabdhaM SaDgurukAntaM prAyazcittaM pratipattavyam / evaM tAvadAcAryasyAcAryAdibhi paJcabhi padaiH samaM cAraNikA darzitA / sAmpratamupAdhyAyAdInAM caturNAmapyAcAryAdipadapaJcakena cAraNikAM darzayati [ bhA. 6110 ] AyariyAdabhisego, ekkagahINo tadikkiNA bhikkhU / thero tu tadikkeNaM, thera khuDDo vi egeNaM // vR- AcAryAd 'abhiSekaH' upAdhyAya AlApAdipadAni kurvANazcAraNikAyAmekena prAyazcittapadena hIno bhavati / tadyathA upAdhyAya AcAryamAlapati 'kSamAzramaNAH ! kathaM vartate ?" ityAdi, evamAlapta AcAryastUSNIka Aste bhinnamAso gurukaH, huGkAraM karoti mAsalaghu, evaM tenaiva cAraNikAkrameNa tAvad neyaM yAvad upAdhyAyenAcAryasya nisRSTasya 'kimetAvadAraTasi ?" itibruvANasyAnavasthApyam / athopAdhyAya upAdhyAyamAlapati tata AlaptAdiSu paJcasu padeSu tUSNIkatAdibhi SaDbhiH padaiH pratyekaM cAryamANairlaghubhinnamAsAdArabdhaM mUle tiSThati / evamupAdhyAyenaiva bhikSorAlaptAdiSu padeSu tUSNIkatAdibhireva padairguruviMzatirAtrindivAdArabdhaM chedAntam, sthavirasya laghuviMzatirAtrindivAdArabdhaM SaDgurukAnatam, kSullakasya gurupaJcadazarAtrindivAdArabdhaM SaDlaghukAntaM draSTavyam / yadA tu bhikSurAcAryAdInAlapati tadA tataH uphaAdhyAyAdekena padena hIno bhavati, sarvacAraNikAprayogeNa laghupaJcadazarAtrindivAdArabdhaM prAyazcittaM mUle tiSThatItyarthaH / yadA tu sthavira Alapati tadA tataH- bhikSorekena padena hIno bhavati, sarvacAraNikAprayogeNa gurudazarAtrindivAdArabdhaM chede tiSThatItyarthaH / yadA tu kSullaka AcAryAdInAlapati tadA so'pyekena padena hIno bhavati / tadyathA- kSullaka AcAryamAlapati yadi AcAryastUSNIkAdIni padAni karoti tata AlaptAdiSu paJcasu padeSu laghuviMzatirAtrindivAdArabdhaM SaDguruke tiSThati / evaM kSullakenaivopAdhyAyasyAlaptAdiSu padeSu tUSNIkatArdibhi SaDbhiH padaiH pratyekaM cAryamANairgurupaJcadazakAdArabdhaM SaDlaghukAntam, bhikSorlaghupaJcadazakAdArabdhaM caturgurukAntam, sthavirasya gurudazakAdArabdhaM caturlaghukAntam, kSullakasya laghudazakAdArabdhaM mAsagurukAntaM prAyazcittaM bhavati / evaM sarvacAraNikAprayogeNa laghudazakAdArabdhaM SaDguruke tiSThatIti // evaM tAvannirgranthAnAmuktam / atha nirgranthInAmatidizannAha [bhA. 6111] bhikkhusarisI tu gaNiNI, therasaricchI tu hoi abhisegA / bhikkhuNa khuDasaricchI, guru-lahupanagAi do iyarA // - iha nirgranthIvarge'pi paJca padAni, tadyathA- pravartinI abhiSekA bhikSuNa sthavirA kSullikA ca tatra 'gaNinI' pravartinI sA bhikSusadhzI mantavyA / kimuktaM bhavati ? - pravartinI pravartinIprabhRtInAM paJcAnAmanyatamAmAlaptAdibhi prakArairAlapati, sA cA''lapyamAnA tUSNIkAdipadaSaTkaM karoti tato bhikSAvAlapati yadAcAryAdInAM prAyazcittamuktaM tat tAsAM pravartinIprabhRtInAM mantavyam / athAbhiSekA pravartinyAdInAmanyatarAmAlapati sAca tUSNIkAdipadAni karoti tataH sthavire Alapati yadAcAryAdInAM prAyazcittamuktaM tat tAsAM draSTavyam, ata evAha sthavirasadhkSA abhiSekA bhavati / ata bhikSuNI pravartinIprabhRtikAmAlapati sA ca tUSNIkAdIni karoti tataH kSullake Alapati
Page #1407
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/196 yadAcAryAdInAMprAyazcittamuktaM tattAsAmapiyathAkramaM jJeyam, atevaah-bhikssunniikssullksshii| atha sthavirA pravartinIprabhRtikAmAlapati tataH pravartinyAstUSNIkAdipadaSaTkaM kurvANAyA gurupaJcadazakAdikaMSaDlaghukAntam, abhiSekAyA laghupaJcadazakAdikaM caturgurukAntam, bhikSuNyA gurudazakAdikaM caturlaghukAntam, sthavirAyA laghudazakAdikaM mAsagurukAntam, kSullikAyA gurupaJcakAdikaMmAsalaghukAntaMjJeyam |ath kSullikApravartinIprabhRtikAmAlapatisAcatUSNAkAdIni padAni karoti tataH pravartinyA laghupaJcadazakAdikaMcaturgurukAntam, abhiSekAyA gurudazakAdika caturlaghukAntam, bhikSuNyA laghudazakAdikaM mAsagurukAntam, sthavirAyA gurupaJcakAdika mAsalaghukAntam, kSullikAyA laghupaJcakAdikaM gurubhitramAsAntaM mantavyam / ata evaha-"gurulahupaNagAidoiyara"ti itare svirAkSulliketayoIyorapi yathAkramagurupaJcakAdikaMlaghupaJcakAdikaM caprAyazcittaM bhvti||ih paruSagrahaNena niSThura-karkazeapisUcite, tatastayoHprAyazcittaMdarzayituM paruSasya ca prakArAntareNa zodhimabhidhAtumAha[bhA.6112] lahuo ya lahusagammiM, gurugo AgADha pharusa vayamANe / nijhura-kakkasavayaNe, gurugAya patosao jaMca / kR'lahusake stokeprussvcnesaamaanyto'bhidhiiymaanemaaslghuaagaaddhprussvdtomaasguru| niSThuravacane karkazavacane catvAro guravaH / yacca te paruSaM bhaNitAH pradveSataH kariSyanti taniSpannaM prAyazcittam ||ath kimidaM niSThuraM? kiM vA karkazam ? ityAzaGkAvakAzaM vilokyA''ha[bhA.6113] nivveda pucchitammiM, unmAmaila tti nihu~raM savvaM / mehuNa saMsahra kakkasAI nivvega saaheti|| vRkayA'pi mahelayA ko'pi sAdhuH pRSTaH kena nidena tvaM pravrajitaH ? / sa prAha-madIyA bojikA 'udbhAmikA' duHzIlA ato'haM pravrajitaH / evamAdikaM sarvamapi niSThuramucyate / tathA maithune saMsRSTaM vilInabhAvaM sRSTavA pravrajito'ham / evaM nirvedaM yat kathayati tadevamAdIni vacAMsi karkazAni mantavyAni / / idameva vyAcaSTe[mA.6114] mayaM vajaM hoi rayAvasANe, taMcikkaNaM gujjha malaM jhrNtN| aMgesu aMgAI nigUhayaMtI, nivveyamevaM mama jANa some!|| vR- yad ratAvasAne mRtamiva bhavati tadevaMvidhaM guhyaM cikkaNaM malaM 'kSarat parigalana, bhAryA cAtmIyeSvaGgeSu AtmIyAnyevAGgAni jugupsanIyatayA nigUhayantI mayA dRSTA,etad meM 'nirveda' nirvedakAraNaM he saumye! jaaniihi||tthaa[bhaa.6115] sakhedaNIsaDhavimukkagatto, bhAreNa chino sasaI vdiihN| hIo mijaM Asi rayAvasANe, anegaso tena dmNpvnno| vR-sakhedaM "nIsahUM" atyarthavimuktagAtraHzithilIkRtAGgo bhAreNa chinnaH' truTito bhAravAhako yathA dIrgha nizvAsiti tathA'hamapiratAvasAne yadanekazaevaMvidhaH 'Asam' abhUvaM tad atIva 'hItaH' lajjitaH, etena nidena 'dama' saMyama pAThAntareNa vrataM vA prapanno'ham // gataM paruSavacanam / athAgArasthitavacanamAha[bhA.6116] are hare baMbhaNa puttA, avvo bappo tti bhAya mAmo tti|
Page #1408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 357 uddezakaH 6, mUlaM-196, [bhA. 6116] ___ bhaTTiya sAmiya gomiya, lahuo lahuA ya guruA y|| vR-are iti vA hare iti vA brAhmaNa iti vA putra iti vA yadi AmantraNavacanaM brUte tadA mAsalaghu / avyo bappo bhrAtara mAmaka upalakSaNatvAd amba bhAgineya ityAdInyapi yadi vakti tadA cturlghu|athbhttttin svAmin gomin ityAdIni gauravagarbhANivacAMsibrUte tadA caturgurukAH AjJAdayazca dossaaH|| [bhA.6117] saMthavamAdI dosA, vaMti dhI muMDa! ko va tuha baMdhU / michattaM diya vayaNe, obhAvaNatA ya sAmiti // vR- bhrAtR-mAmakAdIni vacanAni bruvANena saMstavaH-pUrvasaMstavAdirUpaH kRto bhavati, tatazca pratibandhAdayobahavo doSA bhavanti |amb tAtaityAdibruvataHzrutvAlokazcinyet-aho! eteSAmapi mAtA-pitrAdayaH pUjanIyAH |avirtikaashcaamntryto bhUyastarA doSAH |ydvaasgRhsthstenaasdbhuutsmbndhoddhttttnen ruSTo brUyAt-dhig muNDa ! kastavAtra 'bandhuH svajano'sti yenaivaM pralapasi? / upalakSaNamidam, are hare ityAdibruvataH paro brUyAt-tvaM tAvad mAM najAnISeko'pyahamasmitataH kimevam are ityAdi bhaNasi? / evamasaGkhaDAdayo dossaaH| dvijavacaneca' brAhmaNa ityevamabhidhAne ca mithyAtvaM bhavati / svAmin ityAdyabhidhAne ca pravacanasyApabhrAjanA bhavati / / gtmgaarsthitvcnm| atha vyavazamitodIraNavacanamAha[mA.6118] khAmita-vosavitAI, adhikaraNAiM tuje uiireti| te pAvA nAyavvA,tesiMca parUvaNA innmo|| vR-kSAmitAni-vacasA mithyuduSkRtaprAnena zamitAni, vosavitAni-vividhamanekadhA manasA vyutsRSTAni, kSAmitAnica tAni vyutsRSTAni ceti kSAmita-vyutsRSTAni / evaMvidhAnyadikaraNAniye bhUya udIrayanti te 'pApAH' sAdhudharmabAhyA jJAtavyAH / teSAM ca iyaM prarUpaNA / / [bhA.6119] uppAyaga uppanne, saMbaddhe kakkhaDe ya baahuuy| AvaTTaNA ya mucchaNa, samughAya'tivAyaNAceva / / [bhA.6120] lahuo lahugA gurugA, chammAsA hoti lahuga gurugaay| chedo mUlaM ca tahA, aNavaThThappoya paarNcii| vRdvau sAdhUpUrvaM kalahaM kRtavantau, tatra ca kSAmita-vyutsRSTe'pi tasmindhikaraNe'nyadA tayoreka evaM bhaNati-evaM nAma tvayA tadAnImahamityamitthaM ca bhaNitaH; eSa utpAdaka ucyate, asya ca mAsalaghu / itaro'pi brUte-ahamapi tvayA tadAnIM kiM stokaM bhaNitaH ?; evamukta utpAdakaH prAhayadi tadAnIM tvamabhaNiSyastadA kimahamevameva tvAmamokSyam ?; evamadhikaraNamutpannamucyate, tatra dvayorapi caturlaghu / sambaddhaM nAma-vacasA parasparamAkrozanaM kartumArabdhaM tatra cturguru|krkshN naamtttsthitairupshmymaanaavpinopshaamytstdaassddlghu| "bAhu"ttiroSabharaparavazatayA bAhUbAhavi yuddha kartuMlagnau tatra SaDgurukAH |aavrtnaa nAma-ekenAparo nihatya paatitsttrcchedH| yo'sau nihataHsa mUrchA yadiprAptastadA muulm|maarnnaantiksmuddhaatesmvhte'nvsthaapym|atipaatnaamrnnN tatra paaraashcikm|| atha dvitIyapadamAha[bhA.6121] paDhama vigicaNaTThA, uvalaMbha viviMcaNA ya dosu bhave /
Page #1409
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/196 ___ anusAsanAya desI, chaThe yavargicaNA bhnnitaa|| vR. 'prathamam' alIkavacanamayogyazaikSasya vivecanArthaM vadet / 'dvayostu' hIlitakhiMsitavacanayoryathAkramamupAlambha-vivecanekAraNebhavataH, shikssaadaanmyogyshaikssprityaagshcetyrthH| paruSavacanaM tu svarasAdhyasyAnuzAsanAMkurvan brUyAt / gRhasthavacanaMpunaH 'dezI' dezabhASAmAzritya bhnnet| 'SaSTheca' vyavazamittodIraNavacane zaikSasya vivecanaM kaarnnNbhnnitm|gaathaayaaN strItvanirdezaH prAkRtatvAditi dvAragAthAsamAsArthaH // athainAM vivarISurAha[bhA.6122] kAraNiyadikkhitaMtIriyammikaje jahaMti analaM tuu| saMjama-jasarakkhaTThA, hoDhaM dAUNa ya plaadii| vR-kAraNe-azivAdI anala:-ayogyaH zaikSodIkSitaH, tataH 'tIrite' samApite tasmin kArye taManalaM jahanti' pirtyjnti|kthm? ityAha-saMyama-yazorakSArtha saMyamasyapravacanayazaHpravAdasya ca rakSaNArthaM 'hoDhaM' gADhamalIkaM dattvA palAyante, zIghramanyatra gacchantItyarthaH // yaH punarAcArya sAmAcAryAM sAraNAdipradAne sIdita tamuddizyetyaM hIlitavacanaM vadet{bhA.6123]kenesa gani ti kato, aho! gaNI bhaNati vA gaNiM agni| evaM visItamANassa kuNati gaNiNo uvaalNbh| ghR-kenAsamIkSitakAriNaiSa gaNI kRtaH? yadvA aho ! ayaM gaNI, athavA gaNinamapyagaNinaM bhaNati / evaM gaNinaH sAmAcAryA zikSAdAne vA viSIdata upAlambhaM karoti / / [bhA.6124]agaNi pibhaNAti gaNiM, jati nAma paDheja gAraveNa vitA / emeva sesaesuvi, vAyagamAdIsu joejA / / vR-yadi ko'pi bahuzo'pi bhaNyamAno na paThati tatastagaNinamapi gaNinaM bhaNati yadi nAma gauraveNApiM paThet / evameva zeSeSvapi vAcakAdiSupadeSu dvitIyapadaM yojayet' yojanAM kuryAt / / [bhA.6125] khiMsAvayaNavihANA, je ciya jAtI-kulAdi pubuttaa| kAraNiyadikkhiyANaM, te cceva vigiNdhnnovaayaa| vR-khiMsAvacanavidhAnAni yAnyeva jAti-kulAdInipUrvamuktAnitaeva kAraNikadIkSitAnAM' ayogyAnAM kAraNapravAjitAnAM vivecanaM-pariThApane upAyA mntvyaaH|| [bhA.6126] kharasamjhaM mauyavai, agaNemANaM bhaNaMti pharusaM pi| davvapharusaMca vayaNaM, vayaMti desi samAsajjA / / vR-iha yaH kaThoravacanabhaNanamantareNa zikSA na pratipadte sa kharasAdhya ucyate, taM kharasAdhyaM mRvIM vAcanamagaNayantaM prussmpibhnnnti|ydvaa dezI dezabhASAsamAsAdyadravyataH paruSavacanamapi vdnti|drvytonaam-ndussttbhaavtyaa paruSaMbhaNantikintu tatsvAbhAvyAta, yathA mAlavAH paruSavAkyA bhavanti // [bhA.6127] bhaTTitti amugabhaTTi, tti vA vi emeva gomi sAmiti / jahanaM bhaNAti logo, bhaNAti taha desimAsajja / / vR-bhaTTin iti vA amugamabhaTTin iti vA evameva gomin iti vA svAmin iti vA yathA yathA loko bhaNati tatA tathA 'dezI dezabhASAmAzritya sAdhavo'pi bhnnnti||
Page #1410
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM- 196, [bhA. 6128] [ mA. 6128] khAmiya-vosaviyAI, uppAeUNa davvato ruTTho / kAraNadikkhiya analaM, AsaMkhaDiu tti dhADeti / 359 vR-yaH kAraNe analo dIkSitastena samaM samApite kArye kSAmita-vyutsRSTAnyadhikaraNAnyutpAdya 'dravyataH ' duSTabhAvaM vinA 'ruSTa:' kupitaH, bahi kRtrimAn kopavikArAn darzayannityarthaH, AsaGkhaDiko'yaM iti doSamutpAdya tamanalaM zaikSaM 'ghATayati' gacchAd niSkAzayati // mU. (197) cha kappassa patthArA patrattA, taM jahA-pANAivAyassa vAyaM vayamANe, musAvAyassa vAyaM vayamANe, adinnAdANassa vAyaM vayamANe, aviraiyAvAyaM vayamANe, apurisavAyaM vayamANe, dAsavAyaM vayamANe / icchete cha kapparasa patthAre pattharittA sammaM appaDipUremANe taTTANapatte siyA // vR- asya sUtrasya sambandhamAha [bhA. 6129] tullahikaraNA saMkhA, tullahigAro va vAdio doso / ahavA ayamadhigAro, sA AvattI ihaM dAnaM // kR- 'dvayorapi' anantara - prastutasUtrayostulyAdhikaraNA saGkhyA, samAnaH SaTsaGkhayAlakSaNo'dhikAra ityarthaH / yadvA vAciko doSastulyAdhikAraH, ubhayorapi sUtrayorvacanadoSo'dhikRta iti bhAvaH / athavA'yamaparo'dhikAra ucyate 'sA' pUrvasUtroktA zodhirApattirUpA, iha tu tasyA eva zodherdAnamadhikriyate / / anema sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- kalpaH sAdhusamAcArastasya sambandhena tadvizuddhikAraNatvAt 'prastArAH ' prAyazcittaracanAvizeSAH SaT prajJaptAH / tadyathA prANAtapAtasya 'vAda' vArtAM vAcaM vA vadati sAdhau prAyazcittaprastAro bhavatItyekaH 1 / evaM mRSAvAdasyavAdaM vadati dvitIyaH / adattAdAnasya vAdaM vadati tRtIyaH / avirati-abrahma, yadvA na vidyate viratirasyAH sA aviratikA- strI tadvAdaM vadati caturthaH / apuruSaH napuMsakastadvAdaM vadati paJcamaH / dAsavAdaM vadati SaSThaH / 'iti' ityupprdrshne| evaMprakArAnetAn SaT kalpasya 'prastArAn' prAyazcittaracanAvizeSAn 'prastIrya' abhyupagamata Atmani prastutAn vidhAya 'prastArayitA vA' abhyAkhyAnadAtA sAdhuH samyag 'apratipUrayan' abhyakhyeyArthasyAsadbhUtatayA abhyAkhyAnasamarthanaM kartumazaknuvan tasyaivaprANAtipAtAdikarturiva sthAnaM prAptastatsthAnaprAptaH syAt, prANAtipAtAdikArIva daNDanIyo bhavediti bhAvaH / athavA prastArAn 'prastIrya' viracayyA''cAryeNAbhyAkhyAnadAtA 'apratipUrayan' aparAparapratyayavacanaistamarthaM satyamukurvan tatsthAnaprAptaH kartavya iti zeSaH, yatra prAyazcittapade vivadamAno'vatiSThate na padAntaramArabhate tat padaM prApaNIya iti bhAvaH / eSa sUtrArthaH // / atha bhASyakAro viSamapadavyAkhyAmAha [ bhA. 6130] patyArou viracanA, so jotisa chaMda gaNita pacchitte / pacchittena tu pagayaM, tassa tu bhedA bahuvigappA // vR- prastAro nAma viracanA, sthApanA ityarthaH / sa ca caturddhA jyotiSa prastAraH chandaH prastAro gaNitaprastAraH prAyazcittaprastArazceti / atra prAyazcittaprastAreNa prakRtam / 'tasyaca' prAyazcittasyAmI 'bahuvikalpAH' anekaprakArA bhedA bhavanti // tadyathA [bhA. 6131] ugghAtamanugghAte, mIse yapasaMgi appasaMgI ya / AvajaNa dAnAI, paDucca vatyuM dupakkhe vI / /
Page #1411
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 3-6/197 - iha prAyazcittaM dvidhA - uddhAtamanuddhAtaM ca / uddhAtaM- laghukam, taca laghumAsAdi / anuddhAtikaMgurukam, tacca gurumAsAdi / tadubhayamapi dvidhA-mizraM cazabdAd amizraM ca / mizraM nAma-laghumAsAdikaM tapaH-kAlayorekatareNa dvAbhyAM vA gurukam, gurumAsAdikaM vA tapasa kAlena vA dvAbhyAM vA lghukm| amizraM tu laghumAsAdikaM tapaH kAlAbhyAM dvAbhyAmapi laghukam, gurumAsAdikaM vA dvAbhyAmapi gurukaMm / ubhayamapi ca tapaH- kAlavizeSarahitaM punarapi dvidhA - prasaGgi aprasaGgi ca / prasaGgi nAma - yad abhIkSNapratisevArUpeNa zaGkA bhojikA-ghATikAdiparamparArUpeNa vA prasaGgena yuktam, tadviparItamaprasaGgi / bhUyo'pyetadekaikaM dvidhA-ApattiprAyazcittaM dAnaprAyazcittaM ca / etat sarvamapi prAyazcittaM 'dvipakSe'pi' zramaNapakSe zramaNIpakSe ca vastu pratItya mantavyam / vastu nAma AcAryAdIkaM pravartinIprabhRtikaM ca tato yasya vastuno yat prAyazcittaM yogyaM tat tasya bhavatIti bhAvaH / eSa prAyazcittaprastAra ucyate // "sammaM apaDipUremANe "tti padaM vyAcaSTe [ bhA. 6132] jArisaeNa'bhisatto, sa cAdhikArI na tassa ThANassa / sammaM apUrayaMto, paccaMgiramappaNI kuNati // 360 vR- 'yAdhzena' darduramAraNAdinA'bhyAkhyAnena 'saH' sAdhuH 'abhizaptaH' abhyAkhyAtaH sa tasyasthAnasya 'nAdhikArI' na yogyaH apramattatvAt; ato'bhyAkhyAnaM dattvA samyag 'apratipUrayan' anirvAhayan AtmanaH pratyaGgirAM karoti, taM doSamAtmano lagayatItyarthaH / / kRtA viSamapadavyAkhyA bhASyakRtA / samprati niryuktivistaraH [bhA. 6133] - cha ceva ya patthArA, pANavaha muse adattadAne ya / avirati apurisavAte, dAsAvAtaM ca vatamANe // vR- SaDeva prastArAH bhavanti tadyathA-prANavadhavAdaM mRSAvAdavAdaM adattAdAnavAdamaviratikAvAdamaparuSavAdaM dAsavAdaM ca vadati iti / tatra prANavadhavAde prastAraM tAvadabhidhitsurAhadahura suNae sappe, mUsaga pANAtivAdudAharaNA [ mA. 6134] etesiM patthAraM vocchAmi ahAnupuvvIe / vR-prANAtipAte etAni 'udAharaNAni' nidarzanAni bhavanti darduraH zunakaH sarpo mUSakazceti / 'eteSAm ' etadviSamayamityarthaH 'prastAraM ' prAyazcittaracanAvizeSaM yathAnupUrvyA vakSyAmi // tatra darduraviSayaM tAvadAha [bhA. 6135] omo codito, dupahiyAdIsu saMpasAreti / ahamavi naM codissaM na ya labbhati tArisaM cheDDuM // vR- 'avamaH' avamarAtniko rAtnikena duHpratyupekSitAdiSu skhaliteSu bhUyobhUyo nodyamAnaH 'samprasArayati' manasi paryAlocayati ahamapi "NaM" enaM rAlikaM nodayiSyAmi / evaM paryAlocya prayatnena gaveSayannapi tAdhzaM chidraM rAnikasya na labhate // [bhA. 6136 ] atreNa ghAtie dahurammi daTTu calaNaM karta omo / uddavito esa tume, namitti bitiyaM pi te natthI // vR- anyadA ca bhikSAdiparyaTane anyena kenApi dardure ghAtite rAnikena ca tasyopari 'calanaM ' pAda kRtaM dRSTavA'vamo bravIti- eSa dardurastvayA'padrAvitaH / rAliko vakti-ta mayA'padrAvitaH /
Page #1412
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM-197, [bhA. 6136] avamaH prAha-'dvitIyamapi'mRSAvAdavrataM 'te' tava naasti||evNbhnntstsyeyN prAyazcittaracanA[bhA.6137] vaJcati bhaNAti Aloya nikAe pucchite nisiddhe y| sAhu gihi miliya savve, patthAro jAva vymaanne|| [bhA.6138] mAso lahuo guruo, cauro lahugA ya hoti gurugA ya / chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugNc|| vR-sa evamuktvA tato nivRttyA''cAryasakAzaM vrajati mAsalaghu / Agatya bhaNati yathA-tena durduromAritaH,evaMbhaNato mAsaguru |yo'saavbhyaakhyaatH sa guruNAMsakAzamAgataH,AcAryaizcoktam"Aloya"tti Arya! samyagAlocaya, kiM satyaM bhavatA durduro mAritaH?; sa prAha-na mArayAmi, evmukte'bhyaakhyaandaatushcturlghu| "nikAe"ti itaronikAcayati rAtnikastubhUyo'pitAvadeva bhaNati tadA caturguru |avmraaliko bhaNati-yadina pratyayastatastatragRhasthAH santi te pRcchayantAm, tato vRSabhAgatvA pRcchanti, pRSTeca stissddlghu|gRhsthaaH pRSTAH santaH "nisiddhaM" niSedhaM kurvantinAsmAbhirda1ravyaparopaNaM kurvan dRSTa iti SaDguru / "sAhu"tti te sAdhavaH samatA Alocayanti nApadrAvita iti tadA chedaH / "gihi"ti athAsAvabhyAkhyAnadAtA bhaNati-'gRhasthAH' asaMyatA yat pratibhAsate tad alIkaM satyaM vA bruvate, evaMbhaNato mUlam / athAsau bhaNati-"miliya"tti gRhasthAzca yUyaM caikatra militA ahaM punareka itibruvato'navasthApyam / sarve'pi yUyaM pravacanasya bAhyA itibhaNataH pArAJcikam / evamuttarottaraMvadataH pArAJcikaM yaavtpraayshcittprstaarobhvti|| athedameva bhAvayati[bhA.6139] kiM Agao si nAhaM aDAmi pANavahakAriNA saddhiM / sammaM Aloya ttiya, jA tinnitameva viyaDeti // vR-rAlikaM vinA sa ekAkI samAyAto gurubhiruktaH-kimekAkI tvamAgato'si? / sa prAhanAhaM prANavadhakAriNA sArddhamaTAmi / evamukte rAtnika Agato gurubhiruktaH-samyagAlocaya, ko'pi prANI tvayA vyaparopitaH ? na vA? iti / sa prAha-na vyaparopitaH / evaM trIn vArAn yAvadAlocApyate |ydi triSvapi vAreSutadeva vikaTayati' Alocayati tadA parisphuTameva kthyte| [mA.6140]tumae kira hurao, hao tti so viya bhaNAtina mae tti| tena paraMtupasaMgo, dhAvati ekke va bitie vA // vR-kila iti dvitIyasya sAdhomukhAdasmAbhiH zrutam-tvayA da1raH 'hataH' vinaashitH| sa prAhanamayA hata iti / 'tataH param' evaMbhaNanAnantaraM prasaGgaH prAyazcittavRddhirUpaH 'ekasmin rAlike 'dvitIye vA' avamarAlike dhAvati / kimuktaM bhavati ?-yadi tena rAlikena satyanaiva darduro vyaparopitaH tatoyadi samyagAlocaya' itibhaNyamAno bhUyo bhUyonidbhute tadAtasya praayshcittvRddhiH| atha tena na vyaparopitaH tataH 'itarasya' abhyAkhyAnaM nikAcayataH prAyazcittaM varddhate / / idameva bhAvayati[bhA.6141] ekkassa musAvAdo, kAuM niNhAiNo duve dosaa| ___ tattha vi ya appasaMgI, bhavati ya ekko va eko vaa|| vR- 'ekasya' abhyAkhyAnadAtureka eva mRSAvAdalakSamo doSaH / yastu da1ravadhaM kRtvA nidbhute
Page #1413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/197 tasya dvau doSI - ekaH prANAtipAtadoSo dvitIyo mRSAvAdadoSa iti / 'tatrApi ca' abhyAkhyAne prANAtipAte vA kRte'pi 'eko vA' avamarAlakaH 'eko vA' rAniko yadi aprasaGgI bhavati tadA na prAyazcittavRddhiH / kimuktaM bhavati ? -yadi avamarAtniko'bhyAkhyAnaM dattvA na nikAcayati yo vA'bhyAkhyAtaH so'pi na ruSyati tadA na prAyazcittavRddhiH / athAbhyAkhyAtA bhUyo bhUyaH samarthayati itaro'pi bhUyo bhUyo ruSyati tadA praayshcittvRddhi| evaM darduraviSayaH prastAro bhAvitaH / zunakasarpa- mUSakaviSayA api prastArA evameva bhAvanIyAH // gataH prANAtipAtaprastAraH / samprati mRSAvAdA 'dattAdAnayoH prastAramAha [bhA. 6142 ] mosamma saMDIe, moyagagahaNaM adattadAnammi / ArovaNapatthAro, taM caiva imaM tu nANataM vR- mRSAvAde saGghaDIviSayaM nidarzanam / adattAdAne modakagrahaNam / etayordvayorapyAropaNAyAH prAyazcittasya prastAraH sa eva mantavyaH / idaM tu 'nAnAtvaM' vizeSaH / / [bhA. 6143] dIna-kaluNehi jAyati, paDisiddho visati esaNaM haNati / pati muhappiyANiya, joga-tigicchA-nimittAI / / 1 vR- kasyAmapi saGghaDyAma kAlatvAt pratiSiddhau sAdhU anyatra gatau tato muhUrtAntare ratnAdhikenoktam- brajAmaH saGkhaDyAm, idAnIM bhojanakAlaH sambhAvyate / avamo bhaNati-pratiSiddho'haM na vrajAmi / tato'sau nivRttyA''cAryAyedamAlocayati, yathA-ayaM dIna- karuNavacanairyAcate, pratiSiddho'pi ca pravizati, eSaNAM ca 'hanti' prerayati, athavA eSa gRhaM pravidye mukhapriyANi yoga - cikitsA-nimittAni jalpati / evaMvidhamRSAvAdavAdaM vadataH prAyazcittaprastAro bhavati / / [ mA. 6144 ] vaccai bhaNAi Aloya nikAe pucchie nisiddheya / sAhu gihi miliyasavve, patthAro jAva vadamANe // [ mA. 6145 ] mAso lahuo guruo, caurI lahuga ya hoMti gurugA ya / chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugaM ca // gAthAdvayamapi gatArtham // athAdattAdAne modakagrahaNadRSTAntaM bhAvayati[ bhA. 6146 ] jA phusati bhANamego, bitio annattha laGkRte tAva | laddhUNa nIti iyaro, te dissa imaM kuNati koI // vR- ekatra gehe bhikSA labdhA, sA cAvamena gRhItA / yAvad asau 'ekaH' avamarAliko bhAjanaM 'spRzati' sammArSTi tAvad 'dvitIyaH' ratnAdhikaH 'anyatra' saGghaDyAM laDDukA labdhavAn, labdhvA ca nirgacchati / 'itaraH punaH' avamaH 'tAn' modakAn dhSTavA kazcidISyAluridaM karoti // kim ? ityata Aha [ bhA. 6147] [bhA. 6148] vaccai bhaNAi Aloya nikAe pucchie nisiddhe ya / sAhu gihi miliya savve, patthAro jAva vayamANe // mAso lahuo guruo, cauro lahugA ya hoMti gurugAya / chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugaM ca // vR- " vaccai "ttisa nivRttya gurusakAzaM vrajati / Agamya ca bhaNati Alocayati-ratnAdhikenAdattA
Page #1414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 363 uddezakaH 6, mUlaM-197, [bhA. 6148) modakA gRhItA iti / zeSaM prAgvat / / athAviratikAvAde prastAramAha[bhA.6149] rAtinitavAitenaM, khaliya-miliya-pellaNAe udennN| deula mehunnammiM, abbhakkhANaM kuDaMge vA / / vR-kazcidavamarAniko ratnAdhikenAbhIkSNaM ziSyamANazcintayati-eSaH "ratnAdhikavAtena' 'ralAdhiko'ham' iti garveNa mAMdazavidhacakravAlasAmAcAryAmaskhalitamapikaSAyodayena tarjayati, yathA-he duSTazaikSaka ! skhalito'sIti / tathA mAM nimnataramapi padaM padena vicchinnaM sUtramuccArayantaM 'hA duSTazaikSa ! kimiti militamuccArayasi ?" iti tarjayati / tathA "pellaNa"tti anyaiH sAdhubhiryamANo'pi kaSAyodayato mAM hastena preryti|athvaissaa sAmAcArI-ratnAdhikasya sarva kSantavyamiti, tatastathA karomi yathA eSa mama laghuko bhavanti / tato'nyadA dvAvapi bhikSAcaryAya gatau, tau ca tRSitau bubhukSitau cetyevaM civintavantau-asmin Adeivakule 'kuDaGge vA' vRkSaviSame prathamAlikAM kRtvA pAnIyaM pAsyAma iti; evaM cintayitvA tau tadabhimukhaM prasthitau / atrAntare'vamaratnAdhikaH parivrAjikAmekAMtadabhimukhamAgacchantI dRSTavAsthitaH, 'labdaeSaidAnIm' iti cintayitvA taM ratnAdhikaM vadati-aho jyeSThArya ! kuru tvaM prathamAlikAM pAnIyaM vA, ahaM punaH saMjJAM vyuttrakSyAmi / / evamuktvA tvaritaM vasatAvAgatya maithune'bhyAkhyAnaM dAtuMyathA Alocayati tathA darzayati[bhA.6150] jeTTaoNa akajaM, sajjaM aJjAghare kayaM ajaM / uvajIvito yabhaMte!, mae visaMsahakappo'ttha // vR-jyeSThAryeNAdha 'sadyaH' idAnImAryAgRhe kRtaM 'akArya maithunasevAlakSaNam, tato bhadanta ! tatsaMsargato mayA'pi 'saMsRSTakalpaH' maithunapratisevA 'atra' asmin prastAve upajIvitaH / / atrApyayaM prAyazcittaprastAraH[bhA.6151] vaccati bhaNAti Aloya nikAe pucchie nisiddhe ya / sAhu gihi miliya savve, patthAro jAva vayamANe / / [bhA.6152] mAso lahuo guruo, cauro lahugA yahoti gurugaay| chammAsA lahu-gurugA, chedo mUlaM taha dugaMca / vR-avamarAliko nivRttya gurusakAzaM vrajati laghumAsaH |aagmy cagurUn bhaNati-jyeSThAryeNa mayA cAkRtyamAsevitam, atomamatAvadmahAvratAnyAropayata; evaMratnAdhikasyalaghUbhavanAbhiprAyeNa bhaNato gurumAsaH / ratnAdhika AgataH sUriNA bhaNitaH-kiM svayA saMsRSTakalpa AsevitaH? sa prAha-nAsevitaH, tatazcaturlaghu / itaro nikAcayati caturguru ityAdA prAgvad draSTavyam / / gato'vitarikAvAdaH / athApuruSavAdamAha[bhA.6153] taiotti kadhaM jANasi, diTThA nIyo se tehi mI vutto| vati tatio tubmaM, pavvAvetuM mama vi sNkaa|| i-ko'pi sAdhustataiva chidrAnveSI bhikSAto nivRtya ratlAdhikamuddizyA''cArya bhaNati- eSa sAdhuH 'tRtIyaH' trairAzikaH / AcArya prAha-kathaM jAnAsi ? / sa prAha-mautasya nijakA dRSTAH tairahamuktaH vartate yuSmAkaM tRtIyaH pravrAjayitum?; tato mamApi hRdaye zaGkA jAtA ||api ca
Page #1415
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/197 [bhA.6154] dIsati ya pADirUcaM, tthit-cNkmmit-sriir-bhaasaahiN| bahuso apurisavayaNe, savittharA''rovaNaM kujA // vR-asya sAdhoH pratirUpaM napuMsakAnurUpaM ruupNsthit-ckmit-shriir-bhaassaadibhirtkssnnairdshyte| evaM bahuzaH 'apuruSavacane' napuMsakavAde vartamAnasya savistarAmAropaNAM kuryAt / / tadyathA[bhA.6155] vaccati bhamAti Aloya nikAe pucchie nisiddheya / sAhu gihi miliya savve, patyAro jAva vymaanne|| [bhA.6156] mAsolahuo guruo, cauro lahugA yahoti gurugaay| chammAsA lahu guruga, chedo mUlaM taha dugaM ca / / vR-sanivRttya ekAkI pratizrayaM vrajati laghumAsaH |aagtoguruun bhaNati-eSa sAdhusvarAzika etadIyasajJAtakairuktaH, atrgurumaasH| zeSaM prAgvat // atha dAsavAdamAha[bhA.6157] kharao tti kahaM jANasi, dehAyArA karhiti se hNdii| chikkovaNa ubbhaMDo, nIyAsI daarunnsbhaavo|| -ko'pisAdhustathaivaralAdhikamuddizyAcArya bhaNati-ayaMsAdhuH 'kharakaH' dAsa iti|aacaary Aha-kathaM jAnAsi? |itrH prAha-etadIyanijakairmama kathitam / tathA 'dehAkArAH' kujatAdayaH "se" tasya "haMdI" ityupapradarzane dAsatvaM kthynti| tathA "chikkovaNa"tti zIghrakopano'yam, "ubbhaMDonAma" asaMvRtaparidhAnAdi, 'nIcAsI nIcatare Asane upavezanazIlaH, dAruNasvabhAva iti prakaTArtham / / atha "dehAkAra"tti padaM vyAkhyAti[bhA.6158] dehena vA virUvo, khujo vaDabho ya baahirppaado| phuDameva se AyArA, karhiti jaha esa kharao ti / / vR-sapAha-dehenApyayaM virUpaH, tadyathA-kubjovaDamo bAhyapAdovA / evamAdayastasAya''kArAH sphuTameva kathayanti, yathA-eSaH 'kharakaH' dAsa iti ||athaa''caary prAha[bhA.6159] kei surUva durUvA, khujA vaDabhAya baahirppaayaa| na hute paribhaviyavvA, vayaNaM va anAriyaM vottuN|| vR-iha nAmakarmodayavaicitryataH kecid nIcakulotpannAapidAsAdayaH surUpA bhavanti, kecit tu' rAjakulotpannA api dUrUpAH bhavanti, tathA kubjA vaDabhA bAhyapAdA api bhavanti, ataH 'nahiM naiva te paribhavitavyAH 'anAryaM vA vacanaM 'dAso'yam ityAdikaM vaktuM yogyAH // atrApi prAyazcittaprastAraH[bhA.6160] vacati bhaNAti Aloya nikAe pucchie nisiddhe y| sAhu gihi miliya savve, patthAro jAva vayamANe / / {bhA.6161] mAso lahuo guruo, cauro lahugA ya hoti gurugaay| chammAsA lahu gurugA, chedo mUlaM tahadugaMdha // vR-vyAkhyA prAgvat / / gato dAsavAdaH / atha dvitIyapadamAha[bhA.6162] biiyapayamaNAbhoge, sahasA vottUNa vA samAuTTe / jANaMto vA vi puno, viviMcaNaTThA vadejjA vi||
Page #1416
--------------------------------------------------------------------------
________________ - uddezaka : 6, mUlaM-197, [bhA. 6162] vR-dvitIyapade anAbhogena sahasA vA prANavadhAdiviSayaM vAdamuktvA bhUyaH 'samAvarateta' pratyAvarteta, midhyAduSkRtamapunaH karaNena dadyAdityarthaH / athavA jAnanapi, punaHzabdo vizeSaNe, sacaitad vizinaSTi-yo'yogyaH zaikSaH / prabrAjitastasyavivecanArthaM prANAtipAdAdivAdamapi vaded yenAsAvudvejito gaNAd nirgacchati / / mU. (198)nigaMthassaya ahepAdaMsikkhANU vA kaMTage vA hIre vA sakkare vA pariyAvajetA, taM ca niggaMthe no saMcAijA nIharittae vA visohittae vA, taM niggaMthI nIharamANI vA visohemANI vA naaikmi|| mU. (199) niggaMthassa ya aJchisi pANe vA bIe vA rae vA pariyAvajejA, taM ca niggaMthe no saMcAijA nIharitae vA visohittae vA, taMniggaMdhI nIharamANIvA visohemANI vA naaikkmi| mU. (200)niggaMthIe ahepAdasi kkhANU vA kaMTae vA hIrae vA sakkare vA pariyAvajejA, taM ca niggaMthI no saMcAijA nIharittae vA visohittae vA, taM ca niggaMthe nIharamANe vA visohemANe vA nAikamai / / mU. (201)niggaMthIe achiMsi pAne vAbIe vAraevAjAvaniggaMdhe nIharamANe vA visohemANe vA naaikmi|| vR-asya sUtracatuSTayasya sambandhamAha[bhA.6163] pAyaM gatA akappA, idAni vA kappitA ime suttaa| __ ArovaNA guru ttiya, tena tu annona samaNunA / / - 'prAyaH' prAyeNa 'akalpikAni' 'no kalpante' iti niSedhapratipAdakAni sUtrANiihAdhyayane gatAni / 'idAnIm' ita UrddhavamimAni kalpikasUtrANi bhaNyate / 'vA' vibhASAyAm, sUtreNAnujJAyArthataH pratiSedhaH kriyate, evaM vaikalpikAnyanujJAsUtrANItyarthaH / atha kimarthamatra sUtraevAnujJA kRtA? ityAha-"ArovaNA" ityaadi| yadi kAraNe nirgranthasyana nirgrandhI nirgranthyA vA nirgranthaH kaNDakAdikaM na nIharati tadA caturguru / evamAropaNA 'gurukA' mahatI tena kAraNena 'anyonyaM' parasparaM samanujJA sUtreSu kRtA / / Aha-yadi sUtreNAnujJAtaM tataH kimarthamarthataH pratiSidhyate? iti ata Aha{bhA.6164] jaha ceva ya paDisehe, hoti anunnA tu savvasuttesu / taha ceva anunAe, paDiseho asthato puvvaM // vR-yathaiva kaNThataH sUtrapadaiH pratiSedhe kRte sarvasUtreSvapyarthato'nujJA bhavati tathaiva yeSu sUtreSu sAkSAt 'anujJAtam' anujJA kRtA teSu pUrvamarthataH pratiSedhastato'nujJA kriyate // athavA prakArAntareNa sambandhaH, tamevAha[bhA.6165] tahANaM vA vuttaM, nigaMtho vAjatA tuna trejaa| sojaM kuNati duhaTTo, tadA tu taTThANamAvaje // vR-athavA 'tatsthAna' tasya-prANAtipAtAdikartu sthAna-prAyazcittaM samyagapratipUrayato'bhyAkyAnadAturbhavati ityuktam / atrApi nirgranthaH kaNTakAdikaM yadA uddhartu nataret' nazaknuyAt tadA yadi nirgranthI tasya kaNTakAdinIharaNaM na karoti tadA sa nirgranthaH 'duHkhArta' pIDito yad
Page #1417
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/201 AtmavirAdhanAM saMyamavirAdhanAMvA karoti 'tatsthAnaM tanniSpannaM prAyazcittaM sA nirgranthI aapdyte| ata idaM sUtramArabhyate // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-nirgranthasye 'adhaHpAde' pAdatale sthANurvA kaNTako vA hIro vA zarkaro vA 'paryApatet' anupravizet, 'tacca' kaNTakAdikaM nirgrantho na zaknuyAt 'nIhartuvA' niSkAzayituMvA vizodhayituMvA nizeSamapanetum, tanirgranthI nIharantI vA vizodhayantI vA nAtikrAmati, AjJAmiti gamyate iti prathamasUtram // dvitIyasUtre-nirgranthasya akSiNa' locane 'prANA vA' mazakAdayaH sUkSmAH 'bIjAni vA sUkSmANi zyAmAkAdIni 'rajo vA' sacittamacittaM vA pRthivIrajaH 'paryApatet' pravizeta, 'tacca prANAdikaM nirgrnthonshknuyaanniihrtumityaadipraagvt|| tRtIya-caturthasUtrenirgranthIviSaye evameva vyaakhyaatvye| iti sUtracatuSTayArthaH / / atha niyuktivistara:[mA.6166] pAe acchi vilagge, samaNANaM saMjaehi kAyavvaM / samaNINaM samaNIhiM, coccatthe hoti cugurugaa| vR-pAde akSiNa vA vilagne kaNTaka-kaNukAdau zramaNAnAM saMyatairnIharaNaM kartavyam, zramaNInAM punaH zramaNIbhi kAryam / atha vyatyAsena kurvanti tadA caturguravaH // ete cApare doSAH[bhA.6167] annatto ciya kuMTasi, annatto kaMTao khataM jAtaM / dilR pi harati diddhiM, kiM puna addiSTa itrss|| vR-saMyataH saMyatyAH pAzrthAt kaNTakamAkarSayan kaitavena yathAbhAvena vA apAvRta upavizet tataH sAtaMtathAsthitaM pazyantI kaNaTakasthAnAdanyatrAnyatrazalyoddharaNAdinAkuNTayet, khanyAdityarthaH tataH sAdhui~yAt-anyata eva tvaM kuNTayasi kaNTakacAnyatra samasti evaM me kSataM sAtam / sA prAha-'itarasya' puruSasya sambandi sAgAriMTamapi bhuktabhoginyAH strayAanekazI vilakitamapi dRSTiM harati kiM punaraISTamabhuktabhoginyAH?, tasyAH sutarAM ISTiM haratItyarthaH / evaM bhitrakathAyAM pratigamanAdayo doSAH / / yadA tu nirgrantho nirgranthyAH kaNTakamuddharati tadA'yaM doSa:[mA.6168] kaMTaga-kaNue uddhara, dhaNitaM avalaMba me bhamati bhUmI / sUlaM ca batthasIse, pellehi dhanaM thaNo phurti|| . -kAcidAryikA kaitavenedaM brUyAt-'kaNTaka-kaNuke' pAde kaNTakaM cakSuSi ca kaNukamuddhara, 'dhaniyaM' atyarthaM mAmavalambasva, yatomamabhramivazena bhUmibhramati |shuulN vA bastizIrSemama samAyAti tena stanaH sphurati, ato ghanaM preraya / evaM bhitrakathAyAM sghshcaaritrvinaashH|| [bhA.6169] ee ceva ya dosA, kahiyA thIveda aadisuttesu| ayapAla-jaMbu-sIuNhapADaNaM logigI rohaa|| - 'eta eva' anantaroktA doSAH strIvedaviSayAH 'AdisUtreSu' sUtrakRtAnAntargatastraparijJAdhyayanAdiSusavistaraM kathitAH |atrcaajaapaalk-shiitossnn-jmbuupaatnoplkssitaalaukikii rohAyAH kathA / tadyathA-rohA nAma parivvAiyA / tAe ayAvAlago diTTho / so tAe abhiruiio| tIe ciMtiyaM-vinnANaM se prikkhaami| so yatayA jaMbUtaruvarArUDho / tIe phlaannipnniio| tena bhannaI-kiMuNhANi demi? uyAhusIyalANi? ti| tIe bhannai upahANi / tao tena ghUlIe uvariM pADiyANi, bhaNiyA-khAhi tti / tIe phUmiuM dhUliM avaneuM khaiyANi / pacchA sA bhaNai-kahaM
Page #1418
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6. mUlaM-201, [bhA. 6169] bhaNasi upahANi ? / tena bhannai-jaMuNhayaM hoi taM phUmiuM sIyalIkajjai / sA tuTThA / pacchA bhaNati mAiTThANeNaM-kaMTao me laggo tti / so uddhariumAraddho / tIe saNiyaMsaNiyaM hAsiyaM / so vi tusiNIo kaMTagaM puloettA bhaNai-na dIsai kaMTago ti / tIe tassa paNhI dinnA / evaM so kaiyavakaMTauDuraNeNaM tIe khliiko| evaM sAhuNo vi evaMvihA dosA uppajaMti / / kiJca[mA.6170] micchatte uDDAho, virAdhanA phAsa bhaavsNbNdho| paDigamanAdI dosA, muttamabhute ya neyavvA / / vR-mithyAtvaM nAma-nirgranthyAH kaNaTakamuddharantaM saMyataM dRSTvA loko brUyAt-yathA vAdinastathA kAriNo'mIna bhavanti / uDDAho vA bhavet-aho! yadevamiyaMpAde gRhItAtadnUnamanyadA'pyanayoH sAGgatyaM bhvissyti|viraadhnaa vA saMyamasya bhavati, katham? ityAha-'sparzataH' zarIrasaMsparzenobhayorapi bhAvasambandho bhvti|tto bhuktabhoginorabhuktabhoginorvA tayoH pratigamanAdayo doSA jnyaatvyaaH| atha mithyAtvapadaM bhAvayati[mA.6171] diTe saMkA bhoiya, ghADiga nAtI ya gAmabahiyA ya / cattAricha Jca lahu guru, chedo mUlaM taha dugaMca // vR-tasyAH kaNTakamuddharan kenacid dRSTaH, tasya ca 'zaGkA' 'kiM manye maithunArtham ?' itilakSaNA yadi bhavet tadA caturlaghu / bhojikAyAH kathane caturguru / ghATitanivedane SaDlaghu / jJAtijJApane SaDguru / grAmA bahi kathane chedH|| [bhA.6172] ArakkhiyapurisaNaM, tu sAhaNe pAvatI bhave mUlaM / anavaTTho seTTINaM, dasamaMca nivassa kdhitmmi|| vR- mUlAditrayaM punaritthaM mantavyam- ArakSikapuruSANAM kathane mUlaM prApnoti / zreSThinaH kathite'navasthApyaM bhavet / nRpasya kathane 'dazama' pArAJcikam / ete saMyatAnAM saMyatInAM ca parasparaM kaNTakoddharaNe doSA uktaaH|| [bhA.6173] eeceva ya dosA, assaMjatikAhi pcchkmmNc| gihiehi pacchakamma, tamhA samaNehi kAyavvaM // eta eva doSAasaMyatikAbhi kaNTakoddharaNaM kArayato mantavyAH, pazcAtkarmacaapakAyena hastaprakSAlanarUpaM tAsu bhavati / gRhibhistu kArayataH pazcAtkarma bhavati na pUrvAktA doSAH / ataH zramaNaiH zramaNAnAM kaNTakoddharaNaM kartavyam / / atra paraH prAha[bhA.6174} evaMsuttaM aphalaM, suttanivAto tu asati smnnaannN| gihi annatithi gihiNI, parautthigiNI tiviha bhedo|| vR-yadi saMyatIbhiH na kArayitavyaM tata evaM sUtramaphalaM prApnoti / sUrirAha-sUtranipAtaH zramaNAnAmabhAvemantavyaH / tatracaprathamaMgRhibhikaNTakoddharaNaM kAraNIyam, tadabhAve'nyatIrthikaiH, tadaprAptau gRhasthAbhiH, tadasambhave paratIrthikIbhirapi kaaryitvym| eSuca pratyekaM trividho bhedH| tadyathA gRhasthastrividhaH-paJcAtkRtaH zrAvako yathAbhadrakathA evaMparatIrthiko'pitridhA mntvyH| gRhasthA paratIrthikI ca trividhA-sthavirA madhyamA taruNI ceti / tatra gRhasthena kArayan prathama pazcAtkRtena, tataH zrAvakeNa, tato yathAbhadrakeNApi kArayati / sa ca kaNTakAkarSaNAnantaraM
Page #1419
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 . bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/201 prajJApanIyaH-mA hastaprakSAlanaM kArSI / evamukte yadyasAvazaucavAdI tadA hastaM hastenaiva proJchati prasphoTayati vaa||ath zaucavAdI tataH[bhA.6175] jai sIsammina puMchati, tanupottesu va na vA vi papphoDe / to si annesi asati, davaM dalaMtimA vodgNghaate|| vR-yadi hastaM zIrSe vA tanau vA 'poteSu vA' vastraSu na proJchati na vA prasphoTayati 'gRhe gato hastaM prakSAlayiSyAmi' iti kRtvA, tataH "se" tasya anyeSAm 'asati' abhAve prAzukamAtmIyaM dravaMhastadhAvanAya dadati,mA udakam akAyaMghAtayeditikRtvA |gRhsthaanaambhaaveprtiirthikenaapi kArayan evameva pazcAtkRtAdikrameNa kArayet / teSAmabhAve gRhasthAbhirapi kArayet // katham? ityAha[bhA.6176] mAyA bhagini dhUyA, aJjiya nattIya sesa tividhaao| AgADhe kAraNammiM, kusalehiM dohi kAyavvaM / / vR-yA tasya nirgrantha mAtA bhaginI duhitA vA aryikA vA' pitAmahI 'napta kA vA pautrI tayA kAritavyam / etAsAmabhAve yAH 'zeSAH' anAlabdhAH strayastAbhirapi kArayet / tAzca trividhAHsthavirAmadhyamAstaruNyazca tatra prathamasthavirayA, tatomadhyamayA, ttstrunnyaa'pikaaryitvym| AgADhe kAraNe kuzalAbhyAM dvAbhyAmapi kaNTakoddharaNaM kartavyam, kArayitavyamityarthaH // ke punaste dve? ityAha[bhA.6177] gihi annatithi purisA, itthI viya gihiNi anntitthiiyaa| . saMbaMdhi etarA vA, vaiNI emeva do ete / / kR-gRhasthapuruSo'nyatIrthikapuruSazcetidvayam, gRhasthI anyatIrthikI ceti vA dvayam, sambandhinI 'itarA vA' asambandhinI vratinI evaM vA dvayam / eteSAM dvikAnAmanyatareNa kuzalena AgADhe kAraNe kArayitavyam // Aha-'zramaNAnAmabhAve sUtranipAto bhavati' ityuktam, kadA punarasau sAdhUnAmabhAvo bhavati? ityAha[bhA.6178] taMpuna sutrAratre, duhArane va akusalehiM vA / kusale vA duratthe, na caei padaM pigaMtuM je|| vR-'sAdhavo na bhavanti' iti yaduktaM tat punarityaM sambhavati-'zUnyAraNya' grAmAdibhirvirahitA aTavI, 'duSTAraNyaMvA' vyAghra-siMhAdibhayAkulam, etayoHsAdhUnAmabhAvo bhavet / upalakSaNatvAd azivAdibhiH kAraNairekAkI sAta ityapi gRhyate / eSA saadhuunaamsdsttaa| sadasattAtu santi sAdhavaH paramakuzalAH-kaNTakoddharaNe'dakSAH, athava yaH kuzalaH saH "dUrasthaH' dUre vartate, saca kaNTakaviddhapAdaH padamapi gantuM na zaknoti tataH pUrvoktA yatanA krtvyaa|| atha sAmAnyena yatanAmAha[bhA.6179]parapakkha purisa gihiNI, asoya kusalANa motu pddivkkhe| purisa jayaMta maNunne, hoti sapakkhetarA vaatuu|| kR-ihaprathamapazcArddhavyAkhyAyatataH puurvaarddhvyaakhyaasyte|ye yatamAnAH' saMvignAH sAmbhogikAH puruSAstaiHprathamaM kArayet, tadamAveamanojhaiH-asAmbhogikaH, tadabhAveye itare-pArzvasthAdayastai
Page #1420
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM-201, [bhA. 6179] 369 kArayet / eSA svapakSe yatanA bhaNitA |athaisssvpkssonpraapyte tataH "parapakkhe"tyAdi pUrvArddham'parapakSe' gRhasthA-'nyatIrthikarUpe prathamaM puruSaiH, tataH 'gehinIbhiH' strabhirapi kArayet, tatrApyazaucavAdibhi kuzalaizca kaaraapnnym|at evAha-azaucavAdi-kuzalAnAM 'pratipakSAH' ye zaucavAdino'kuzalAzca tAn muktvA kArayitavyam / athaite'pi na prApyante tadA saMyatIbhirapi kArayet, tatrApiprathamaMmAtRbhaginyAdibhi labdhAbhi, tadabhAve'sambandhinIbhiri sthavirA-madhyamAtaruNIbhiryathAkramaM kArayet / / kathaM punastayA kaNTaka uddharaNIyaH? ityAha[bhA.6180] salluddhara nakkheNava, acchiva vatthaMtaraM va itthiisu| bhUmI-kaTTha-talorusu, kAUNa susaMvuDA do vi / / vR-zalyoddharaNena nakhena vApAdamaspRzantI kaNTakamuddharati athaivaMna zakyate tato vastrAntaritaM pAdaM bhUmau kRtvA yadvA kASThe vA tAle pA Urau vA kRtvA uddharet / 'dvAvapi ca' saMyatI-saMyatau susaMvRtAvupavizataH / eSaH 'strISu' kaNTakamuddharatISu vidhirvgntvyH|| [bhA.6181] emeva yaacchimmi, caMpAdidruto navari nANattaM / niggaMthINa taheva ya, navaraM tu asaMvuDA kaaii|| vR evameva akSisUtre'pi sarvamapi caktavyam / 'navaraM' nAnAtvaM campAdRSTAnto'tra bhavati / yathA kila campAyAMsubhadrayA tasya sAdhozcakSuSi patitaMtRNamapanItaM tathA'nyasyApi sAdhozcakSuSi praviSTasya tRmAdeH kAraNe nigraMthyA'panayanaM sambhavatIti dRSTAntabhAvArthaH / nirgranthInAmapi sUtradvayaM tathaiva vaktavyam / navaram-kAcidasaMvRtA bhavati tataH pratigamanAdayaH pUrvoktA doSA bhaveyuH / dvitIyapade nirgranthastAsAMma prAguktavidhinA kaNTakAdikamuddharet // mU. (202) niggathe niggathiM duggasi vAvisamaMsi vApavvayaMsivA pakkhulamANivA pavaDamANi vAgiNhamANe vA avalaMbamANe vA naaikkmi|| mU. (203) niggaMthe niggaMdhi seyaMsi vA paMkasi vA panagasi vA udagaMsi vA okasamANiM vA ovujjhamANiM vA giNhamANe vA avalaMbamANe vA nAikkamai / mU. (204] niggaMthe niggaMthi nAvaMArubhamANivAorubhamANiM vAgiNhamANevAavalaMbamANe vA naatikmi|| dR-asya sUtratrayasya sambandhamAha[bhA.6182] so puna dugge lageja kaMTao loyaNammi vA kaNugaM / iti duggasuttajogo, thalA jalaM ceyare duvihe / / ghR-yaH pUrvasUtre pAdapraviSTaH kamTako locane vA kaNukaM praviSTamuktaM sa kaNTakastacca kaNukaM durge gacchataH prAyo laget, ato durgasUtramArabhyate / 'iti' eSa durgasUtrasya yogaH-sambandhaH / durgaM casthalaM tataH sthalAjalaM bhavatIti kRtvA durgasUtrAnantaram itarasmin' jalapratibaddhe dvividhe' paGkaviSaye nauviSaye ca sUtre ArambhaH kriyate / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-nirgrantho nirgranthIM durge vA viSame vA parvate vA "pakkhulamANiva"tti prakarSeNa skhaladgatyA gacchantIm, bhUmAvasamprAptAM vA patantIm, patitukAmAmityarthaH / "pavaDamANiM va"tti karSeNa-bhUmau sarvairapi gAtraiH patantIm / 20[24
Page #1421
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa - chedasUtram - 3-6/204 "giNhamANe va" tti bAhvAdAvaGge gRhNan vA, "avalaMbamANe va 'tti 'avalambamAno vA' bAhlAdau gRhItvA dhArayan; athavA 'gRhNan' sarvAGgINAM dhArayan, 'avalambamAnaH' dezataH kareNa gRhNan, sAhayannityarthaH / nAtikrAmati svAcAramAjJAM vA iti prathamasUtram // dvitIyasUtramapyevameva / navaram-seko nAma paGke panake vA sajale yatra nimajjayate tatra vA, paGka:kardamaH tatra vA, panako nAma-AgantukaH pratanudravarUpaH kardama eva tatra vA, udakaM pratItaM tatra vA, "okasamANi va"tti ' apakasantIM vA' paGka-panakayoH parihasantIM "ovujjhamANi va" tti 'apohyamAnAM vA' sekena udakena vA nIyamAnAM gRhNan vA avalambamAno vA nAtikrAmati // tRtIyasUtre nirgranthImeva nAvamArohantIM vA avarohantIM vA gRhNAno vA avalambamAno vA nAtikrAmati iti sUtratrayArtha // samprati bhASyakAro viSamapadAni vyAcaSTe 370 [ bhA. 6183] tivihaM ca hoti duggaM, rukkhe sAvaya manussaduggaM ca / nikkAraNammi gurugA, tattha vi ANAdiNo dosA / / vR-trividhaM ca bhavati durgam, tadyathA-vRkSadurgaM zvApadadurgaM manuSyadurgaM ca / yad vRkSairatIva gahanatayA 'durgamaM yatra vA pathi vRkSaH patitaH tad vRkSadurgam / yatra vyAghra-siMhAdInAM bhayaM tat zvApadadurgam / yatra mleccha-bodhikAdInAM manuSyANAM bhayaM tad manuSyadurgam / eteSu triSvapi durgeSu yadi niSkAraNe nirgranthIM gRhNAti avalambate va tadA caturguru, AjJAdayazca doSAH // micchatte satikaraNaM, virAdhanA phAsa bhAvasaMbaMdho / paDigamaNAdI dosA, bhuttA 'bhutte va neyavvA // [ bhA. 6184 ] vR-nirgranthIM gRhNantaM taM dRSTvA ko'pi midhyAtvaM gacchet-aho ! mAyAvino'mI, anyad vadanti anyaca kurvanti / smRtikaraNaM vA bhuktabhogino bhavati, abhuktabhoginastu kutUhalam / tatazca saMyamavirAdhanA | sparzatazca bhAvasambandho bhavati / tataH pratigamanAdayo doSA bhuktAnAmabhuktAnAM vA sAdhu-sAdhvInAM jJAtavyAH // atha viSamapadaM vyAkhyAti [ bhA. 6185] tivihaM ca hoti visamaM, bhUmiM sAvaya manussavisamaM ca / tammi vi so ceva gamo nAvodaga seya jataNAe / vR-trividhaM ca bhavati viSamam-bhUmiviSamaM zvApadaviSamaM manuSyaviSamaM ca / bhUmiviSamaM nAmagartApASANAdyAkulo bhUbhAgaH, zvApada - manuSyaviSame tu zvApada - manuSyadurgavad mantavye / atra bhUmaviSameNAdhikAraH / parvatapadaM tu pratItvAd na vyAkhyAtam / 'tasminnapi' viSame parvate vA nirgranthIM gRhNatazcaturgurukaprAyazcittAdirUpaH sa eva gamo bhavati yo durge bhaNitaH / tathA 'nAvudake sekAdI ca ' vakSyamANasvarUpe nirgranthIM gRhNato niSkAraNe ta eva doSAH / "jayaNAe "tti kAraNe yatanayA durgAdiSu gRhNIyAdavalambeta vA / yatanA cAgrato vakSyate // atha praskhalana prapatanapade vyAcaSTe [bhA. 6186 ] bhUmIe asaMpattaM, pattaM vA hattha-jAnugAdIhiM / pakkhulaNaM nAyavvaM, pavaDaNa bhUmIya gattehiM // - bhUmAvasamprAptaM hastajAnukAdibhiH prAptaM vA praskhalanaM jJAtavyam / bhUmau prAptaM sarvagAtraizca yat patanaM tat prapatanam //
Page #1422
--------------------------------------------------------------------------
________________ 371 uddezakaH 6, mUlaM-204, [bhA. 6187] [bhA.6187] ahavA vidugga visame, thaddhaM bhItaM va gIta therotu| sicayaMtaretaraM vA, giNhaMto hoti niddoso|| vR-'athavA' iti prakArAntaradyotakaH / uktAstAvad nirgranthIM gRhNato doSAH, paraM dvitIyapade durge viSame vA tAM stabdhAM bhItAM vA gItArtha sthaviraH sicayena-vastraNAntitAm itarAM vA gRhNan nirdoSo bhavati / / vyAkhyAtaM prathamasUtram / samprati dvitIyasUtraM vyAkhyAti[bhA.6188] paMko khalu cikkhallo, AgaMtUpayaNuo duo pnno| so puna sajalo seo, sItijati jattha duvihe vii|| vR-paGkaH khalu cikkhalla ucyate |aagntukH pratanuko drutazca pnkH| yatra punaH dvividhe'pi' par3e panake vA "sIijati" nimajjate sa punaH sajalaH seka ucyate / / [bhA.6189] paMka-panaesu niyamA, ogasaNaM vubbhaNaM siyA see| thimiyammi nimajjaNatA, sajale see siyA do vi|| vR-paGka-panakayorniyamAd 'apakasana' isanaM bhvti|seketu"vujhnnN" 'apohana' pAnIyena haraNaM syAt / stimite tu tatra nimaJjanaM bhavet / sajale tu seke dve api' apavahana-nimajjane syAtAm // atha tRtIyaM nausUtraM vyAkhyAti[bhA.6190] oyAraNa uttAraNa, atthuraNa vavuggahe ya stikaaro| chedo va duvegayare, atapillaNa bhAva micchttN|| vR-kAraNe nirgranthIM nAvam 'avatArayan' Aropayan vA yadyAstaraNaM vapuhaM vA karoti tadA smRtikAro bhuktabhoginostayorbhavati / chedo vA nakhAdibhirdvayorekatarasya bhavet / atipreraNeca 'bhAvaH' maithunAbhilASa utpadyeta / mithyAtvaM vA tad dRSTvA kazcid gcchet|| ete nAvudake nirgranthIM gRhNato doSA uktAH / atha lepopari santArayato doSAnAha[bhA.6191] aMtojale vi evaM, gujjhaMgapphAsa iccha'nicchaMte / muchejjava AyattA, jA hou karetu vA haave|| kR'antarjale'pi jalAbhyantare'pigacchantIM gRhnntevmevdossaamntvyaaH|tthaa guhAgasparza mohaudiyAt, uditecamoheyadiicchatinecchativAtataubhayathA'pidoSAH yadvA saudIrNamohastAM jalamadhye muJcet, AyattA yasmAdbhavaMtu karotu vA 'hAvAn mukhavikArAniti / kAraNetunAvudake lepopari vA avatAraNaM uttAraNaM vA kurvan yatanayA gRhNIyAd avalambeta vA / / atha grahaNA-'valambapade vyAkhyAti[bhA.6192] savvaMgiyaM tu gahaNaM, karehi avlNbnnegdesmmi| jaha suttaM tAsukayaM, taheva vatiNo vi vtinniie| ghR-grahaNaM nAma sarvAGgINaM karAbhyAM yad gRhyate / avalambanaM tu tad ucyate yad ekasmin dezebAhyAdau grahaNaM kriyate / tadevaM yathA tAsu nirgranthISu 'sUtraM' sUtratrayaM kRtam / kimuktaM bhavati?yathA nirgrantho nirgranthyAH kAraNe grahaNamavalambanaM vA kurvan nA''jJAmatikrAmatIti sUtratraye'pi bhaNitam; tathaivArthata idaM draSTavyam-'vratino'pi' sAdhorapi durgAdau paGkAdau nAvudakAdau vA prapatato vratinyA kAraNe grahaNamavalambanaM vA kartavyam // kayA punaryatanayA? iti ced ata Aha
Page #1423
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 . bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/204 [bhA.6193] jugalaM gilANagaMvA, asahuM anneNa vA vi ataraMtaM / govAlakaMcugAdI, sArakkhaNa naalbddhaadii| vR-'yugalaMnAma' bAlo vRddhazcatatA, aparaMvAglAnamata eva asahiSNudurgAdiSugantumazaknuvantam, 'anyenavA glAnatvavarjena kAraNena 'atarantam azaktam, gopAlakaJcakAdiparidhAnapurassaraM nAlabaddhA saMyatI, AdigrahaNenAnAlabaddhA'pi saMrakSati, gRhNAti avalambate vA ityrthH|| mU. (205)khittacittaM niggaMthiM niggaMthe giNhamANe vA avalaMbamANe vA nAikkamai // vR-asya sUtrasya sambandhamAha[bhA.6194] ovujhaMtI va bhayA, saMphAsA rAgato va khippejjA / saMbaMdhatthavihinnU, vadaMti saMbaMdhameyaM tu|| vR-pAnIyenApohyamAnA vA bhayAt kSipyeta, kSiptacittA bhavedityarthaH / yadvA saMsparzato yo rAga utpadyate tasmAdvA tatra sAdhAvanyatra gate sati kSiptacittA bhavet / ataH kssiptcittaasuutrmaarbhyte| evaMsambandhArthavidhajJAH sUrayo'trasUtre enaM smbndhNvdnti||anensmbndhenaayaatsyaasyaa vyAkhyA"khittacittaM' ti kSiptaM-STaM rAga-bhayA-'pamAnaizcittaM yasyAH sA kSiptacittA, tAM nirgranthIM nirgrantho gRhNAno vA'valambamAno vA nAtikrAmati AjJAmiti suutraarthH|| athainaM bhASyakAro vistareNa prarUpayitumAha[bhA.6195] rAgeNa vA bhaeNa va, ahavA avamAniyA nariMdaina / etehi khittacittA, vaNitAti parUvitA loe|| vR-rAgeNa yadi vA bhayenAthavA 'narendreNa' prajApatinA, upalakSaNametat, sAmAnyena vA prabhuNA 'apamAnitAH' apamAnaM grAhitAH, etaiH khalu kAraNaiH kssiptcittaabhvnti|tec loke udAharaNatvena parUpitA vaNigAdayaH / tatra rAgeNa kSiptacittA yathA-vaNigbhAryA bhari mRtaM zrutvA kSiptacittA jAtA / / bhayenApamAne ca kSiptacittatve udAharaNAnyAha[bhA.6196] bhayao somilabahuo, sahasotthariyA ya sNjugaadiisu| naravatiNA va patINa va, vimANitA logI khettaa| vR-'bhayataH' bhayena kSiptacittoyathA gajasukumAlamArako janArdanabhayena somilanAnA 'baTukaH' brAhmaNaH / athavA 'saMyugAdiSu' saMyugaM-saGgrAmastatra, AdizabdAt parabalasamApatanAdiparigrahaH, taiH, gAthAyAM saptamI tRtayArthe, 'sahasA' atarkitam 'astRtAH' samantataH parigRhItA manuSyA bhayena kSiptacittA bhaLanaathai / evaM bhayena kSiptacittatve udAharaNamuktam / sampratyapamAnata AhanarapatinA samastadravyApaharaNataH kAcidvimAnitA patyAvA kAcinmahelA'pamAnitA kSiptacittA bhavet / evamAdikA laukikI kSiptacittA mantavyA // samprati lokottarikI tAmevAha[bhA.6197] rAgammi rAyakhuDDI, jaDDAti tirikkha cariya vaatmmi| rAgeNa jahA khettA, tamahaM vocchaM smaasennN|| vR-'rAge' saptamI tRtIyArthe rAgeNa kSiptacittA yathA vakSyamANA rAjakSullikA / bhayena yathA 'jaDDAdIn' hastiprabhRtIn tirazco dRSTvA / apamAnato yathA carikayA kayAcid vAde parAjitA satI kAcininthI kSiptacittA jAyate / tatra rAgeNa yathA rAjakSullikA kSiptacittA'bhavat tadahaM
Page #1424
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-205, [bhA.6197] 373 vakSye samAsena // [bhA.6198] jiyasattU ya naravatI, pavvajjA sikkhaNA videsmmii| kAUNa potaNammi, savvAyaM nibuto bhgvN|| vR-jitazatru ma narapati / tasya pravrajyA'bhavat, dharmaM tathAvidhAnAM sthavirANAmantike zrutvA pravrajyAMsa pratipatravAnityarthaH / pravrajyAnantaraMca tasya 'zikSaNA' grahaNazikSA AsevanAzikSAca prvRttaa| kAlAntarecasa videzaM gataH / potanapureca paratIrthibhisaha vAda upasthitaH / tatastaiH saha zobhano vAdaH sadvAdastaM dattvA mahatIM jinazAsanaprabhAvanAM kRtvA sa bhagavAn 'nirvRtaH' muktipdviimdhiruuddhH|| [mA.6199] ekkA ya tassa bhaginI, rajasiri payahiUNa pavvaiyA / bhAtuyaanurAeNaM, khettA jAtA imA tu vihI / vR- ekA ca 'tasya' jitazatro rAjJo bhaginI bhrAturanurAgeNa rAjyazriyaM prahAya jitazatrupravrajyApratipattyanantaraM kiyatA'pi kAlena pravrajitA / sA ca taM jyeSThabhrAtaraM videze potanapure kAlagataM zrutvA bhrAturanurAgeNa 'kSiptA' apahatacittAjAtA tatraca 'ayam' anuziSTirUpastasyAH praguNIkaraNe vidhi // tamevAha[bhA.6200] telokkadevamahitA, titthagarA nIratA gatA siddhiM / therA vigatA keI, caraNa-guNapabhAvagA dhIrA / / vR-tasyA bhrAtrAdimaraNaM zrutvA kSiptacittIbhUtAyA AzvAsanAmiyaM dezanA kartavyA, yathAmaraNaparyavasAnojIvalokaH / tathAhi yetIrthakarAbhagavantaH trailokyadevaiH-tribhuvananivAsibhirbhavanapatyAdibhi mahitAste'pi 'nIrajasaH' vigatasamastakarmaparamANavaH santo gatAH siddhim / tathA sthavirA api kecinmahIyAMso gautamasvAmiprabhRtayaH 'caraNa guNaprabhAvakAH' caraNa-cAritraM guNaHjJatrAnaM tAbhyAM jizAsanasya prabhAvakAH 'dhIrAH' mahAstA deva-dAnavairapyabhokSyAH siddhiM gatAH / tayadibhagavatAmapi tIrthakRtAMmahatAmapicamaharSINAmIzI gatistataH kA kathAzeSajantUnAm? tasmAdetAzIM saMsArasthitamanucintya na zokaH kartavya iti // tathA[bhA.6201] baMbhI ya suMdarI yA, annA vi ya jAu jogjetttthaao| tAo vi akAlagayA, kiM puna sesAu ajjaao|| vR-sugmaa||anycc[bhaa.6202] nahu hoti sotiyavyo, jo kAlagato daDho critmmi| so hoti sotiyalvo, jo saMjamadubbalo vihre|| vR-"na hu" naiva sa zocayitavyo bhavati yazcAritre dRDhaH san kAlagataH / sa khalu bhavati zocayitavyo yaH saMyame durbalaH san vihRtavAn ||ktm? ityAha[bhA.6203] jo jaha va taha va laddhaM, bhuMjati AhAra-uvadhimAdIyaM / samaNaguNamukkajogI, saMsArapavaDato hoti // vR-yo nAma yathA vA tathA vA, doSaduSTakatayA nirdoSatayA vA ityarthaH, labdhamAhAropadhyAdikaM / 'bhuGkte' upabhoga-paribhogaviSayIkaroti sa zramaNAnAM guNAH-mUlaguNottaraguNarUpAH zramaNaguNAstairmuktAH-parityaktAstadrahitA ye yogA:-mano-vAkkAyavyApArAste zramaNaguNamuktayogAH te
Page #1425
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/205 yasya santi sa zramaNaguNamuktayogI saMsArapravardhako bhavati / tato yaH saMyamadurbalo vihRtavAn sa eva zocyaH, bhavadIyastu mAtrAdi kAlagato dhDhazcAritre tataH sa paraloke'pi sugatibhAgiti na karaNIyaH zokaH / / samprati "jaDDAditirikkha" ityasya vyAkhyAnArthamAha[bhA.6204] jaDDAdI tericche, satye aganIya thaNiya vijuuy| ome paDibhesaNatA, cariyaM putvaM parUveuM / / vR-jaDa:-hastI, AdizabdAt siMhAdiparigrahaH, tAn tirazco dRSTvA / kimuktaM bhavati? - gajaM vA madonmattaM siMhaM vAguJjantaM vyAghraM vA tIkSNanakhara-vikarAlamukhaM dRSTvA kA'pi nirgranthI bhayataH kSiptacittA bhvti|kaa'pipunH 'zastrANi' khaDgAdInyAyudhAni dRSTvA, iyamatra bhAvanA-kenApi parihAsenodgIrNa khaGgaM kuntaM kSurikAdika vAdRSTavA kA'pi 'hA ! mAmeSa mArayati' iti sahasA kSiptacittA bhavati / evam agnau' pradIpanake lagne 'stanite vA meghagarjite zrute vidyutaMvA dRSTvA bhayataH kSipatacittA bhavet / evaMvidhAyAM bhayena kSiptacitAyAM ko vidhi ? ityAha- 'avamA' tasya apilaghutaraMkSullikA sA vakSyamANanItyAtasyasiMhAdeHpratibheSaNAMkaroti,tata itarAbhayaM munyctiiti| yAtuvAde parAjitA'pamAnataHkSiptacittIbhUtAtasyAH pragaNIkaraNArthayatAcarikayA sAparAjitA tAM pUrva prarUpya' prajJApya tadanantaraM tayA svamukhoccaritena vacasA kSiptacittatottAriyatavyA / / athApamanAtaH kSiptacittatAM bhAvayati[bhA.6205] avahIriyA va guruNA, pavattinIe va kammi vipmaade| vAtammi vi cariyAe, parAtiyAeimA jayaNA // vR-'guruNA' AcAryeNAvadhIritA, athavA pravartinyA kasmiMzcit pramAde vartamAnA satI gADhaM zikSitA bhavettato'pamAnena kSiptacittA jAyeta yadivA carikayA vAde parAjitA ityapamAnataH kSiptacittA syAt / tasyAMca bhayena kSiptacittAyAmiyaM ytnaa|| [bhA.6206] kannammi esa sIho, gahito aha dhArio ya so htthii| khuDDulatariyA tujhaM, te viya gamiyA purA pAlA / / vR-iha "padaikadezepadasamudAyopacArAt" "pAlA" ityuktehastipAlAHsiMhapAlA vA drssttvyaaH| te'pi 'purA' pUrvaM 'gamitAH' pratibodhitAH kartavyAH, yathA-asmAkamekA kSulikA yuSmadIyaM sihaM hastinaM vA dRSTvA kSobhamupAgatA, tataH sAyathA kSobhaM muJcati tathA kartavyam / evaM teSupratibodhiteSu sA kSiptacittIbhUtA teSAmantike nIyate, nItvA ca tAsAMmadhye yA tasyA api kSullikAyA laghutarI tayA sa siMhaH karNe dhAryate, hastI vA tayA dhAryate / tataH sA kSiptacittA procyate-tvatto'pi yA 'kSullakatarA' atisayena laghustayA eSa siMhaH karNe ghRtaH, athavA hastI anayA ghATitaH, tvaM tu bibheSi, kiM tvametasyA apibhiirurjaataa?.dhaassttrymvlmbytaamiti|| [bhA.6207] sattha'ggI thaMbhetuM, paNollaNaM nassate ya so htthii| therI camma vikahaNa, alAyacakkaM tu dosuNtu|| vR-yadi zastra yadi vA'gni dRSTavA kSiptA bhavet tataH zastramagniM ca vidyayA stambhitvA tasya pAdAbhyAM pranodanaM kartavyam, bhaNitavyaM ca tAM prati-eSo'smAbhiragni zastra ca pAdAbhyAM praNunaH, tvaM tu tato'pi bibheSIti / yadi vA pAnIyenArdIkRtahastAdibhi so'gni spRzyate, bhaNyate ca - etasmAdapi tava kiM bhayam ? / tathA yato hastinastasyA bhayamabhUt sa hastI svayaM parAGmukho
Page #1426
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUla-205, [bhA. 6207] 375 gacchan darzyate, yathA-yatastvaM bibheSi sahastI 'nazyati nazyan vartate tataH kathaM tvamevaM bhIrorapi bhIrurjAtA? / tathA yA garjitaM zrutvA bhayamagrahIt taM prati ucyate- sthavirA nabhasi zuSkaM carma vikarSati; evaM coktvA zuSkacarmaNa AkarSaNazabdaH zrAvyate, tato bhayaM jarayati / tathA yadi agneH stambhanaMna jJAyate tadA 'dvayoH' agnau vidyutica bhayaMprapannAyAalAtacakrapunaH punarakasmAd dayate yAvadubhayorapi bhayaM jIrNaM bhavati / / atha vAde parAjayAdapamAnataH kSiptacittIbhUtAyA yatanAmAha[mA.6208] eIe jitA mi ahaM, taM puna sahasA na lakkhiyaM naae| dhikkatakatitava lajjAvitAe pauNAyaI khuddddii| [bhA.6209] taha viya aThAyamANe, sArakkhamarakkhaNe ya cugurugaa| ANAiNo ya dosA, virAdhana imehiM tthaannehiN|| vR-yathA carikayAsAparAjitA sAprajJApyate yathoktaMprAkAtataH sA''gatya vadati-etayA'haM vAde jitA'smi, 'tat punaH' svayaMjayanamanayA sahasA na lakSitam, tato me lokasya purato jayapravAdo'bhavat / evamukte sA carikA dhikkRtaM-dhikkArastatkaitavena-tadvyAjena 'lajjApyate' lajjAM grAhyate, lajjAM ca grAhitA satI sA'pasAryate / tataH kSiptA bhaNyate-kimiti tvamapamAnaM gRhItavatI? vAde hi nanu tvayaiSAM parAjitA, tathA ca tvatsamakSameva eSA dhikkAraM grAhiteti / evaM yatanAyAM kriyamANAyAM yadi sAkSullikA praguNIbhavatitataH sundaram / / tathApica evaM yatanAyAmapi cakriyamANAyAm 'anavatiSThati' anivartamAne kSiptacittatvesaMrakSaNaM vakSyamANayatanayA krtvym| arakSaNe prAyazcittaM catvArogurukAH,AjJAdayazca doSAH, virAdhanA cAmIbhi sthAnaiH' prkaarairbhvti| tAnyevAha{bhA.6210] chakkAyANa virAdhana, jhAmaNa tene nivAyaNe cev| agaDa visame paDejja va, tamhA rakkhaMti jynnaae| vRtathA kSiptacittayA itastataH paribhramantyA pannAM kAyAnAM-pRthivIkayikAdInA virAdhanA kriyate / 'dhyAmanaM' pradIpanakaM tada vA kuryAt / yadi vAstainyam, athavA nipAtanamAtmanaH parasya vA vidhIyate / avaTe' kUpe'thavA'nyatra viSame patet / tadevamasaMrakSaNe ime doSAstasmAd rakSanti 'yatanayA' vkssymaannyaa|saamprtmenaamev gAthAM vyAcikhyAsurAha[bhA.6211] sassagihAdINi dahe, teneja va sA sayaM va hiirejaa| mAraNa piTTaNamubhae, taddosA jaMca sesANaM / vR-sasya-dhAnyaMtabhRtaM gRhaM sasyagRhaM tadAdIni, AdizabdAt zeSagRhA-''paNAdiparigrahaH, 'dahet' kSiptacittatayA'gnipradAnena bhasmasAtkuryAt, etena dhyAmanamiti vyAkhyAtam / mAraNaM piTTanamubhayasmin syAt, kimuktaM bhavati?-sA kSiptacittatvena paravazAiva svayamAtmAnaM mArayet piTTayedvA, yadi vA paraM mArayet piTTayedvA, sA vA pareNa mAryate piTyate veti / "taddosA jaMca sesANaM" iti tasyAH-kSiptacittAyA doSAd yacca zeSANAM' sAdhvInAM mAraNaM piTTanaM vA / tathAhisA kSiptacittA satI yadA vyApAdayati piTTayati tadA pare svarUpamajAnAnAH zeSasAdhvInAmapi ghAta-prahArAdikaM kuryutanimittamapi prAyazcittamarakSaNe drssttvym|shessaannitusthaanaani sugamAnIti na vyAkhyAtAni / / yaduktaM "tasmAd kSanti yatanayA" iti tatra yatanAmAha
Page #1427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/205 {bhA.1212] mahiDDie uTTa nivesane ya, AhAra viviMcaNA viussggo| rakkhaMtANa ya phiDiyA, agavesaNe hoMti cugurugaa|| vR-maharddhiko nAma-grAmasya nagarasyavA rakSAkArI tasya kathanIyam / tathA "uTTha nivesane ya" tti mRdubandhaistathA saMyatanIyA yathA svayamutthAnaM nivezanaM ca kartuM samarthA bhavati / tathA yadi 'vAtAdinA dhAtukSobho'syA abhUt' iti jJAyate tadA'pathyAhAraparihAreNa snigdha-madhurAdirUpa AhAraH pradAtavyaH / "vigicaNa'"tti uccArAdestasyAH pariThApanaM krtvym|ydipunH 'devatAkRta eSa upadravaH' iti jJAyate tadA prAzukaiSaNIyena kriyA kaaryaa| tathA "viussaggo" iti 'kimayaM vAtAdinA dhAtukSobhaH? uta devatAkRta upadravaH ?" ita parijJAnAya devatArAdhanArthaM kAyotsargaH karaNIyaH / tatastayA''kampitayA kathite sati tadanurUpo yalo yathoktasvarUpaH karaNIyaH / evaMrakSatAmapiyadisA kathaJcit sphiTitA syAt tatastasyA gaveSaNaMkartavyam |agvessnnepraayshcittN catvAro gurukAH / eSa dvAragAthAsakSepArthaH / sAmpratamenAmeva vivarISuH prathamato maharddhikadvAraM vivRNoti. [bhA.6213] amhaM ettha pisAdI, rakkhaMtANaM pi phiTTati ktaaii| sAhu parirakkhiyabvA, mahiDdigA''rakhie kahaNA // vR. 'maharddhike' grAmasya nagarasya vA rakSAkAriNyArakSake kathanA kartavyA, yathA-'atra' etasminnupAzraye'smAkaM rakSatAmapyeSA 'pizAcI' grathilA kadAcit 'sphiTati' apagacchati sA 'huH' nizcitaM parirakSayitavyA, pratipatracAritratvAditi // vyAkhyAtaM maharddhikadvAram / adhunA "uTTha nivesane ya" iti vyAkhyAnayati[mA.6214] miubaMdhehi tahAnaM, jatijaha sA sayaM tu uddeti / uvvaraga sattharahite, bAhi kuDaMDe asunnaM ca // vR-mRdubandhaistathA "NaM" iti tAM kSiptacittAM 'yamayanti' badhnanti yathA sA svayamuttiSThati, tuzabdasyAnuktasamuccayArthatvAd nivizate ca / tathA sA tasminnapavarake sthApyate yatra na kimapi zastrabhavati, yataHsA kSiptacittatayAyuktamayuktavA'jAnatIzastraTavAtenA''tmAnaM vyaapaadyet| tasya cApavarakasya dvAraMbahi: 'kuDaNDena' vaMzaTokkarAdinAbadhyate yena nnirgtyaapgcchti|tthaa azUnyaM yathA bhavati evaM sA vAreNa vAreNa pratijAgaryate, anyathA zUnyamAtmAnamupalabhya bahutaraM kSiptacittA bhUyAt / / [bhA.6215] uvvaragassa u asatI, puvakata'satI ya khammate agddo| tassovariM ca cakkaM, na chivati jaha upphiDaMtI vi // vR-apavarakasya asati' abhAve pUrvakRte' puurvkhaatekuupenirjlesaaprkssipyte|tsyaabhaave'vtto navaH khanyate, khanitvA ca tatra prakSipyate / prakSipya ca tasyAvaTasyopari 'cakra' rathAGgaM sthaganAya tathA dIyate yathA sA 'utsphiTantyapi' ullalayantyapi taccakraM 'nacchupati' na spRzati / sAmprataM "AhAra vigicaNA" ityAdi vyAkhyAnayati[bhA.6216] niddha mahuraM ca bhattaM, karIsasejjA ya no jahA vaato| deviya dhAukkhobhe, nAtussaggo tato kiriyA // vR-yadi vAtAdinAdhAtukSobho'syAH sAtaH' iti jJAyate tadAbhaktamapathyaparihAreNa snigdhaM
Page #1428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 377 uddezakaH 6, mUlaM-205, [bhA. 6216] madhuraM ca tasyai dAtavyam, zayyA ca karISamayI kartavyA, sA hi soSNA bhavati, uSNe ca vAtazleSmApaharaH, yathA ca vAto na labhyate tathA kartavyam / tathA kimayaM daivikaH' devenabhUtAdinA kRta upadravaH ? uta dhAtukSobhaH ? iti jJAtuM devatArAdhanAya 'utsarga' kAyotsarga kriyate / tasmiMzca kriyamANe yad AkampitayA devatayA kathitaM tadanusAreNa tataH kriyA krtvyaa| yadi daivika iti kathitaM tadA prAzukaiSaNIyena tasyA upacAraH, zeSasAdhvInAM tapovRddhi, tadupazamanAya ca mantrAdismaraNamiti / atha vAtAdinA dhAtukSobha iti kathitaM tadA snigdhamadhurAdhupacAra iti / / samprati "rakkhaMtANa ya phiDie" tyAdi vyAkhyAnayati[bhA.6217] agaDe palAya maggaNa, annagaNo vA vi jo na saarkhe| gurugA jaM vA jatto, tesiMca niveyaNaM kaauN|| vR-agaDe iti saptamIpaJcamyarthe, tato'yartha-'avaTAt kUpAd, upalakSaNametad, apavarakAdvA yadi palAyate kathamapi tatastasyAH 'mArgaNam' anveSaNaM kartavyam / tathAyetatrA'nyatra vA''sanne dUre vA'nyagaNA vidyante teSAM ca nivedanAkaraNama, nivedanaM kartavyamiti bhaavH| yathA-asmadIyA ekA sAdhvI kSiptacittA naSTA vartate / tatastairapi sA gaveSIyA, dRSTA ca sA saGgrahaNIyA / yadi punarna gaveSayanti nApi saMrakSanti svagaNavartinyA anyagaNavartinyA vA tadA teSAM prAyazcittaM catvAraH 'gurukAH' gurumAsAH / yacca kariSyati SaDjIvanikAyavirAdhanAdikaM yacca prApsyati maraNAdikaM tannimittaM ca teSAM prAyazcittamiti // [bhA.6218] chammAse paDiyariuM, anicchamANesu bhujayarao vaa| kula-gaNa-saMghasamAe, puvvagameNaM nivedeti / / vR.pUrvoktaprakAreNa tAvat praticaraNIyA yAvat SaNmAsA bhavanti / tato yadi praguNA jAyate tarhi sundaram |athn praguNIbhUtA tataH 'bhUyastarakamapi punastarAmapitasyAH praticaraNaM vidheym| atha tesAdhavaH parizrAntA bhayastarakaM praticaraNaMnecchanti, tatasteSvanicchatsakula-gaNa-saGghasamavAyaM kRtvA pUrvagamena' glAnadvAroktaprakAreNa tasmai nivedanIyam, nivediteca te kulAdayo yathAkramaMtAM praticaranti / / atha sA rAjAdInAM sajJAtakA bhavet tadA iyaM yatanA[bhA.6219] ranno niveiyammi, tesiM vayaNe gavesaNA hoti| osaha vejjA saMbaMdhuvassae tIsu vI jayaNA // ghR-yadirAjJo'nyeSAM vAsA putryAdikA bhavettato rAjJaH,upalakSaNametad, anyeSAMvA svajanAnAM nivedanaM kriyate, yathA-yuSmadIyaiSA putryAdikA kSiptacittA jAtA iti / evaM nivedite yadibruvate rAjAdayaH, yathA-mama putryAdInAM kriyA svayameva kriyamANA vartate tata ihaivatAmapyAnayata iti / tataH sA teSAM vacanena tatra nIyate, nItAyAzca tatra tasyA gaveSaNA bhavati / ayamatra bhAvArtha:sAdhavo'pi tatra gatvA auSadha-bheSajAni prayacchanti pratidivasaM ca zarIrasyodantaM vahanti / yadi punaH 'sambandhina' svajanA vadeyuH-vayamauSadhAni vaidyaM vA samprayacchAmaH, paramasmAkamAsanne upAzraye sthitvA yUyaM praticaratha / tatra yadi zobhano bhAvastadA evaM kriyate / atha gRhasthIkaraNAya teSAM bhAvastadA na tatra nayanaM kintu svopAzraya eva dhriyate / tatra ca 'tisRSvapi' AhAropadhi-zayyAsu yatanA kartavyA / eSa dvAragAthAsa pArthaH / / sAmpratamenAmeva vivarISuH prathamataH "ratro niveiyammI" ityetad vyAkhyAnayati
Page #1429
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/205 [bhA.6220] puttAdInaM kiriyaM, sayameva dharammi koi kAreti / anujANaMte ya tahiM, ime vi gaMtuM paDiyaraMti // vR-yadi ko'pi rAjA'nyovAkSiptacittAyAHsAdhvyAH svajano gRhe 'svayameva' sAdhunivedanAt prAgAtmanaiva putryAdInAM 'kriyAM' cikitsAM kArayatitadA tasmai nivedite-'yuSpadIyAkSiptacittA jAtA' iti kathite yadi te'nujAnanti, yathA-atra samAnayata iti; tataH sAtatra nIyate, nItAMca satIm 'ime'pi gacchavAsinaH sAdhavo gatvA prticrnti|| [bhA.6221] osaha vije demo, paDijaggaha naMihaM ThitA''sanna / tesiMca nAu bhAvaM, na deMti mA naMgihIkuJA / / kR-kadAcitsvajanA brUyuH, yathA-auSadhAni vaidyaMcavayaMdAH, kevalam iha asminnasmAkamAsane pradesthitAH "NaM' itienAMpratijAgRta |ttrtessaaNydibhaavoviruupogRhsthiikrnnaatmksttstessaaN tathArUpaM bhAvamiGgitAkArakuzalA jJAtvAna dadati, na teSAmAsane pradeze nayantIti bhAvaH / kutaH? ityAha-mA tAM gRhasthIkuryuriti hetoH // samprati "tIsuvI jayaNe" tyetad vyAkhyAnayati[bhA.6222] AhAra uvahi sijA, uggama-uppAyaNAdisujayaMti / vAyAdI khomammi va jayaMti pattega missA vA / / / vR-AhAre upadhau zayyAyAMca viSaye udgamotpAdanAdiSu, AdizabdAdeSaNAdidoSaparigrahaH, 'yatante' yalaparA bhavanti, udgamotpAdanAdoSavizuddhAhArAdhutpAdane prativarakA anye'pi ca yatamAnAstAM praticarantIti bhAvaH / eSA yatanA daivike kSiptacittatve draSTavyA / evaM vAtAdinA dhAtukSobhe'pi pratyeka sAmbhogikAH 'mizrAvA' asAmbhogikaiH sammizrA-pUrvoktaprakAreNa ytnte| [bhA.6323] pubuddidyo ya vihI, iha vi kareMtANa hoti taha ceva / teicchammi kayammi ya, AdesA tini suddhA vaa| vR-yaH pUrva-prathamoddezake glAnasUtre uddiSTaH-pratipAdato vidhisa eva 'ihApi' kSiptacittAsUtre'pi vaiyAvRtya kurvatAM tathaiva bhvtijnyaatvyH| caikitsyeca cikitsAyAH karmaNica 'kRte praguNIbhUtAyAM ca tasyAM traya AdezAH prAyazcittaviSayA bhavanti / eke bruvate-guruko vyavahAraH sthApayitavyaH / aparebruvate-laghukaH |anye vyaacksste-lghusvkH|ttr tRtIya AdezaHpramANam, vyavahArasUtroktatvAt / athavA sA 'zuddhA' na prAyazcittamAk, paravazatayA rAga-dveSAbhAvena pratisevanAt // etadeva bibhAvayiSuridamAha[bhA.6224] cauro ya huMti bhaMgA, tesiM vayaNammi hoti pnnvnnaa| parisAe majjhammI, paTTavaNA hoti pacchitte / / vR. iha cAritraviSaye vRddhi-hAnyAdigatAzcatvAro bhavanti bhaGgAsteSAM prarUpaNA kartavyA / 'nodakavacane ca 'kathaM sA'prAyazcittI ?' ityevaMrUpe 'prajJApanA' sUreH prativacanarUpA bhavati / tataH parSado madhye agItArthapratyayanimittaM 'prAyazcittasya' laghusvakarUpasya 'prasthApanA' pradAnaM tasyAH zuddhAyA api kartavyamiti / / samprati caturo bhaGgAn kathayanprAyazcittadAnAbhAvaMbhAvayati[bhA.6225] vaDdati hAyati ubhayaM, avaTTiyaM ca caraNaM bhave cuhaa| khaiyaMtahovasamiyaM, missamahakkhAya khetNc|| vR-kasyApi cAritraM vardhate, kasyApicAritraMhIyate, kasyApicAritraMhIyate vardhateca, kasyApi
Page #1430
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM-205, [bhA. 6225 ] 379 'avasthitaM' na hIyate na ca vardhate, ete catvAro bhaGgAzcAritrasya / sAmpratamamISAmeva caturNAM bhaGgAnAM yathAsaGkayena viSayAn pradarzayati- "khaiyaM" ityAdi / kSapaka zreNipratipannasya kSAyikaM caraNaM vardhate / upazamazreNItaH pratipatane aupasamikaM caraNaM hAnimupagacchati / kSAyopazamikaM tattadrAga-dveSotkarSA'pakarSavazataH kSIyate parivardhate ca / yathAkhyAtaM kSiptaM ca' padaikadeze padasamudAyopacArAt kSiptacittacAritraM cAvasthitam, yathAkhyAtacAritre sarvathA rAga-dveSodayAbhAvAt kSiptacittacAritre paravazatayA pravRtteH svato rAga-dveSAbhAvAt / tadevaM yataH kSiptacitte cAritramavasthitaM ato nAsau prAyazcittabhAgiti / / para Aha- nanu sA kSiptacittA'' zravadvAreSu cirakAlaM pravartitA bahuvidhaM cAsamaJjasatayA pralapitaM loka-lokottara viruddhaM ca samAcaritaM tataH kathameSA na prAyazcittabhAk ? atra sUrirAha [bhA. 6226] kANaM AsavadAresu vaTTiyaM palavitaM bahuvidhaM ca / logaviruddhA ya padA, louttariyA ya AinnA // vR- 'kAmam' ityanumatau anumatametad, yathA-tayA'' zravadvAreSu cirakAlaM vartitaM bahuvidhaM ca pralapitaM lokaviruddhAni lokottaraviruddhAni ca padAni 'AcIrNAni' pratisevitAni / / [bhA. 6227] na ya baMdhaheuvigalattaNeNa kammassa uvacayo hoti / logo vi ettha sakkhI, jaha esa paravvasA kAsI // vR- tathApi 'na ca' naiva tasyAH kSiptacittAyAH 'bandhahetuvikalatvena' bandhahetavaH- rAgadveSAdayastadvikalatvena karmopacayo bhavati, karmopacayasya rAga-dveSasamAcaritAdyadhInatvAt, tasyAzca rAgadveSavikalvAt / tasyAzca rAga-dveSavikalatvaMna vacanamAtrasiddhaM kintu loko'pi 'atra' asmin viSaye sAkSI, yathA- eSA sarvaM paravazA'kArSIditi / tato rAga-dveSAbhAvAnna karmopacayaH, tasya tadanugatatvAt // tathA cAha [bhA. 6228] rAga-dosAnugayA, jIvA kammassa baMdhagA hoMti / rAgAdiviseseNa ya, baMdhaviseso vi avigIo // vR-rAga-dveSAbhyAmanugatAH sambadhA rAga-dveSAnugatAH santo jIvAH karmaNo bandhakA bhavanti / tataH 'rAga-dveSavizeSeNa' rAga-dveSatAratamyena 'bandhavizeSaH ' karmabandhatara-tamabhAvaH 'avigItaH ' avipratipatraH / tataH kSiptacittAyA rAga-dveSAbhAvataH karmopacayAbhAvaH // amumevArthaM dRSTAntena draDhayati [ bhA. 6229] kuNamANA vi ya ceTThA, parataMtA naTTiyA bahuvihAto / kiriyAphalena juJjati, na jahA emeva etaM pi // vR- yathA 'nartakI' yantranartakI kASThamayI 'paratantrA' parAyatA paraprayogata ityarthaH, 'bahudhA api' bahuprakArA api, tuzabdo'pizabdArtha, cezaH kurvANA 'kriyAphalena' karmaNA na yujyate; 'evameva ' anenaiva prakAreNa enAmapi kSiptacittAmanekA api viruddhAH kriyAH kurvANAmakarmakopacayAM pazyata // athAtra parasya matamAzaGkamAna Aha [bhA. 6230] jai icchasi sAserA, acetaNA tena se cao natthi / jIvapariggahiyA puna, boMdI asamaMjasaM samatA / / vR- yadi tvametad 'icchasi' anumanyase, yathA- "sAserA" iti dezIpadatvAd yantramayI nartakI
Page #1431
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 bRhatkalpa - chedasUtram -3-6/205 acetanA tena kAraNena "se" tasyAH 'cayaH' karmopacayo nAsti, 'bondi' tanuH punaH 'jIvaparigRhItA' jIvenAdhiSThitA, jIvaparigRhItatvAcvazyaM tadviruddhaceSTAtaH karmopacayasambhaH, tato yA sAserAdhSTAntena samatA ApAditA sA 'asamaJjasam ayujyamAnA, acetanasacetanayordhAnta-dAntikayorvaiSamyAt / atrA''cArya prAha [bhA. 6231] ceyaNamaceyaNaM vA, parataMtatteNa nanu hu tullAI / na tayA visesitaM ettha kiMci bhaNatI suNa visesaM // vR- iha vastu cetanaM vA'stu acetanaM vA, yadi paratantraM tadA nanu 'huH' nizcitaM 'paratantratvena' parAyattatayA yato dve api tulye tato na kiJcid vaiSamyam / para Aha-na tvayA'tra parakarmopacayacintAyAM 'kizcidapi ' manAgapi viseSite yena 'jIvaparigRhItatve'pyekatra karmopacayo bhavati, ekatra na' iti pratipadyAmahe / atrAcArya 'bhaNati' brUte zRNu bhaNyamAnaM vizeSam / / tamevAha[bhA. 6232 ] nanu so ceva viseso, jaM ekkamacetaNaM sacittegaM / jaha ceyaNe viseso, taha bhaNasu imaM nisAmeha || vR- nanu 'sa eva' yantranartakI-svAbhAvikanartakIdhSTAntasUcito vizeSa: yad ekaM zarIraM' yantranartakIsatkaM parAyattatayA ceSTamAnamapyacetanam, 'ekaM tu' svAbhAvikanartakI zarIraM svAyattatayA pravRtteH 'sacittaM' sacetanamiti / para Aha-yathA eSa cetane vizeSo nisandigdhapratipattiviSayo bhavata tathA 'bhagata' pratipAdayata / AcArya prAha tataH 'idaM' vakSyamANaM 'nizamaya' AkarNaya / / [mA. 6233) jo pellio pareNaM, heU vasaNassa hoi kAyANaM / tattha na dosaM icchasi logeNa samaM tahA taM ca // vR- yaH pareNa preritaH san 'kAyanAM' pRthivyAdInAM 'vyasanasya' saGghaGghana-paritApanAdirUpasya 'hetuH' kAraNaM bhavati 'tatra' tasmin pareNa preritatayA kAyavyasanahetau yathA na tvaM doSamicchasi, anAtmavazatayA pravRtteH / kathaM punardoSaM necchAmi ? ityata Aha-'lokena samaM' lokena saha, loke tathAdarzanata ityarthaH / tathAhi yo yatrAnAtmavazatayA pravartate taM tatra loko nirdoSamabhimanyate / atha eva parapreritatayA kAyavyasanahetuM nirdoSamabhimanyatAm / yathA ca taM nirdoSamicchasi tathA 'tAmapi ca ' kSiptacittAM nirdoSAM pazya, tasyA api parAyattatayA tathArUpAsu ceSTAsu pravRtteH // etadeva savizeSaM bhAvayati[mA. 6234] pasaMto vi ya kAe, apaccalo appagaM vidhAreuM / jaha pellito adoso, emeva imaM pi pAsAmo // vR-yathA pareNa prerita AtmAnaM 'vidhArayituM' saMsthApayitum 'apratyalaH' asamasarthaH sanpazyannapi 'kAyAn' pRthivIkAyikAdIn virAdhayan annikAputrAcArya iva 'adoSaH' nirdoSaH 'evameva' anenaiva prakAreNa parAyattatayA pravRttilakSaNena 'imAmapi' kSiptacittAmadoSAM pazyAmaH // iha pUrvaM praguNIbhUtAyAstasyAH prAyazcittadAnaviSaye traya AdezA gurukAdaya uktA atastAneva gurukAdIn prarUpayati [ bhA. 6235] gurugo gurugatarAgo, ahAgurUgo ya hoi vvhaaro| lahuo lahuyatarAgo, ahAlahUgo ya vavahAro // lahuso lahusatarAgo, ahAlahUso ya hoi vavahAro / [bhA. 6236]
Page #1432
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 6, mUlaM- 205, [bhA. 6236 ] [bhA. 6238] etesiM pacchittaM vocchAmi ahAnupuvIe // [bhA. 6237] guruto ya hoi mAso, gurugatarAgo ya hoi caumAso / ahagurugo chammAso, guruge pakkhammi paDivattI // tIsA ya pannavIsA, vIsA patraraseva ya / dasapaMca ya divasAI, lahusagapakkhammi paDivattI // [bhA. 6239 ] gurugaM ca aTThamaM khalu, gurugatarAgaM ca hoi dasamaM tu / AhAguruga duvAlasa, guruge pakkhammi paDivattI // chaTuM ca cautthaM vA, AyaMbila egaThANa- purimaDDA ! nivviyagaM dAyavvaM, ahalahusagagammi suddho vA // [mA. 6240 ] vR- AsAM SaNNAmapi gAthAnAM vyAkhyA pUrvavat / navaram-ihAgItArthapratyayArthaM yathAlaghusvako vyavahAraH prasthApayitavyaH // mU. (206) dittacittaM niggaMthiM niggaMthe giNhamANe vA avalaMbamANe vA nAikkamai // vR- asya vyAkhyA prAgvat / navaram-dIptacittA-lAbhAdimadena paravazIbhUtahRdayA // atha bhASyakAro vistaramabhidhitsurAha [ bhA. 6241] 381 eseva gamo niyamA, dittAdInaM pi hoi nAyavvo / jo hoi dittacitto, so palavati nicchiyavvAiM / vR- 'eSa eva ' anantaroktakSiptacittAnirgranthIsUtragata eva 'gamaH' prakAro laukikalokottarikabhedAdirUpaH 'dIptAdInAmapi' dIptacittAprabhRtInAmapi nirgrandhInAM niyamAd veditavyaH / yat punarnAnAtvaM tad abhidhAtavyam / tadevAdhikRtasUtre'bhidhitsurAha - "jo hoi" ityAdi, yo bhavati dIptacittaH so'nIpsitavyAni bahUni pralapati, bahvanIpsitapralapanaM tasya lakSaNam, kSiptacittastvapahRtacittatayA maunenApyavatiSThata iti parasparaM sUtrayorvizeSa iti bhAvaH // atha kathameSa dIptacitto bhavati ? iti tatkAraNapratipAdanArthamAha[ bhA. 6242] iti sa asammANA, khittA sammANato bhave dittA / aggI va iMdhanenaM, dippati cittaM imehiM tu // sR- 'iti' anantarasUtroktA eSA' kSiptacittA 'asammAnataH' apamAnato bhavati / 'dIptA' dIptacittA punaH 'sammAnataH' viziSTasammAnAvAptito bhavati / tacca cittaM dIpyate'gnirivendhanaiH 'ebhiH ' vakSyamANairlAbhamadAdibhiH / tAnevAha [bhA. 6243] lAbhamaeNa va matto, ahavA jeUNa dujjae sattU / dittammi sAyavAhaNo, tamahaM vocchaM samAseNa // vR-lAbhamadena vA mattaH san dIptacitto bhavati, athavA durjayAn zatrUn jitvA, etasminnabhayasminnapi 'dIpte ' dIptacitte laukiko dhSTAntaH sAtavAhano rAjA / 'tamahaM' sAtavAhanadhyantaM samAsena vakSye / yathApratijJAtameva karoti [bhA. 6244] mahurA''NattI daMDe, sahasA niggama apucchiuM kayaraM / tarasa ya tikkhA ANA, duhA gatA do vi pADeuM // [bhA. 6245] sutajamma- mahurapADaNa-nihilaMbhanivedaNA jugava ditto /
Page #1433
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 vRhatkalpa-chedasUtram -3-6/206 sayaNijja khaMbha kuDe, kuTTei imAI plvNto|| -goyAvarIe nadIe taDe apatiTThANaM ngrN| tattha saalvaahnnoraayaa|tss kharao amcco| annayA so sAlavAhanorAyAdaMDanAyagamAnavei-mahuraMdhetUNaM sigdhmaagcch|soyshsaaapucchiuunn daMDehiM saha niggao / tao ciMtA jAyA-kA mahurA ghettavvA ? dakkhiNamahurA uttaramahurA vA? / tassa ANA tikkhA, puno pucchiuMna tIrati tao daMDA duhA kAUNa dosuvipesiyA / gahiodo vi mahurAo / tao vaddhAvago pesio / tena gaMtUNa rAyA vaddhAvio-deva ! do vi mahurAo ghiyaao| iyaroAgao-deva! aggamahisIe puttojaao|annoaagto-dev! amugatthapadese vipulo nihI pAyaDo jAto / tao uvaruvAra kallANaniveyaNeNa harisavasavisappamANahiyao paravvaso jAo / tao harisaM dhariumacAyaMto sayaNijnaM kuTTai, khaMbhe AhaNai, kur3e viddavai, bahUNi ya asamaMjasANi palavati / tao kharageNAmaceNaM tamuvAehiM paDibohiukAmeNa khaMbhA kuDDAbahU viddviyaa|rnaapuchiyN-keneyN viddviyN?|so bhnnei-tumehi|tto bhamasammuhamalIyameyaM bhaNati' ruTeNaMranA so khrgopaaenntaaddito|to saMkeiyapurisehiM uppADioannatya saMgovito y|to kamhii paoyaNe samAvaDie ranA pucchio kattha amacco ciTThati ? / saMkeiyapurisehi ya deva ! tumhaM teiyaM ti / tao samAvatyo jAo tAhe saMkeiyapurisehiM vinnatto-deva ! gavesAmi, jai vi kayAi caMDAlehiM rakkhio hojA / tao gavesiUNa Anio / rAyA sNtuttttho|amnycenn sabmAvo khio| tuTena viulA bhogA dinA // sAmpratamakSarArtho viviyate-sAtavAhanena rAjJA mathurAgrahaNe "daMDi"tti daNDanAyakasyAjJapti kRtA / tato daNDAH sahasA 'kAM mathurAM gRhNImaH ?' ityapRSTvA nirgatAH / tasya ca rAjJa AjJA tIkSNA, tato na bhUyaH praSTuM zaknuvanti / tataste daNDA dvidhA gatAH, dvidhA vibhajya eke dakSiNa-mathurAyAmapare uttaramathurAyAM gatA ityarthaH / dve api ca mathurepAtayitvA tesmaagtaaH||sutjnm-mthuraapaatn-nidhilaabhaanaayugpnivednaayaaN harSavazAt sAtavAhano rAjA 'dIptaH' diiptcitto'bhvt| dIptacittatayA ca 'imAni vakSyamANAni pralapan zayanIya-stambhakuDyAni kuTTayati // tatra yAni pralapati tAnyAha[bhA.6246] saccaM bhaNa godAvari!, puvvasamuddeNa sAviyA sNtii| sAtAhaNakulasarisaM, jati te kUle kulaM asthi|| vR-he godAvari ! pUrvasamudreNa 'zapitA' dattazapathA satI satyaM 'bhaNa' brUhi-yadi tava kUle sAtavAhanakulasazaM kulmsti|| [bhA.6247] uttarato himavaMto, dAhiNato sAlivAhaNo raayaa| samabhArabharakaMtA, tena na palhatthae puhvii|| vR. 'uttarataH' uttarasyAM dizi himavAn giri dakSiNatastu sAlavAhano rAjA, tena samabhArabharAkrAntA satI pRthivI na paryasyati, anyathA yadi ahaM dakSiNato na syAM tato himavadgiribhArAkrAntA niyamataH paryasyet // [bhA.6248] eyANi ya annANiya, palaviyavaM so anicchiyvvaaiN| kusaleNaamacceNaM, kharageNaM so uvaaennN|| pR. etAni' anantaroditAni anyAni ca so'nIpsitavyAni bahUni pralapitavAn / tataH kuzalena kharakanAmnA'mAtyenopAyena pratibodhayitukAmenedaM vihitam / kim ? ityAha
Page #1434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 383 uddezakaH 6, mUlaM-206, [bhA. 6249] [bhA.6249] viddavitaM keNaM ti va, tubbhehiM pAyatAlaNA khre| katthatti mArio so, daTuM tti yadarisite bhogA / / vR-'vidravitaM vinAzitaM smstNstmbh-kuddyaadi|raajnyaa pRSTam kenedaMvinAzitam? amAtyaH sammukhIbhUya saroSaM niThuraM vakti-yuSmAbhiH / tato rAjJA kupitena tasya pAdena tADanA kRtA / tadanantaraM saGketitapuruSaiH sa utpATitaH saGgopitazca / tataH samAgate kasmiMzcit prayojane rAjJA pRSTam-kutrAmAtyo vartate ? |sngketitpurussairuktm-dev! yuSmatpAdAnAmavinayakArI iti maaritH| tataH 'duSTaM kRtaM mayA' iti prabhUtaM visUritavAn / svasthIbhUte ca tasmin saGketitapuruSairamAtyasya darzanaM kAritam / tataH sadbhAvakanAnantaraM rAjJA tasmai vipulA bhogAH pradattA iti / / ukto laukiko dIptacittaH / atha tameva lokottarikamAha[bhA.6250] mahajjhayaNa bhatta khIre, kaMbalaga paDiggahe ya phalae y| pAsAe kappaTThI, vAtaM kAUNa vA dittaa|| vR-'mahAdhyayanaM' pauNDarIkAdikaM divasena pauruSyA vA kayAcid medhAvinyA kSullikayA Agamitam, athavA bhaktamutkRSTaM lbdhavA 'nAsmin kSetre bhaktamIddazaM kenApi labdhapUrvam', yadi vA kSIraM caturjAtakasammizramavApya naitAzamutkRSTaM kSIraM kenApi labhyate', yadi vA kambalaralamatIvotkRSTam athavA viziSTavarNAdikam athavA prAsAdesarvotkRSTeupAzrayatvena labdhe, "kappaTTI'ti IzvaraduhitarirUpavatyAMprajJAdiguNayuktAyAM labdhAyAMpramodate,pramodabharavazAcca dIptacittA bhvti| etena "lAbhamadena vA mattaH" iti padaM lokottare yojitam / adhunA "durjayAn zatrUn jitvA" iti padaM yojayati-vAdaM vA parapravAdinyA durjayayA saha kRtvA tAM parAjityAtiharSataH 'dIptA' dIptacittA bhavati // etAsu dIptacittAsu yatanAmAha[bhA.6251] divaseNa porisIe, tumae paDhitaM imAe addheNaM / etIe nasthi gabbo, dummehatarIeko tujhN| vR-divasena pauruSyAvA tvayA yatpauNDarIkAdikamadhyayanaMpaThitaMtadanayA divasasya pauruSyA . vA'rddhana paThitaM tathA'pyetasyA nAsti garva, tava punardumeghastarakAyAH ko garva?, naiva yukta iti bhAvaH, etasyA api tava hiinprjnytvaat|| [bhA.6252] taddavvassa duguMchaNa, diTuMto bhAvaNA asrisennN| . kAUNa hoti dittA, vAdakaraNe tattha jAomA / / vR-yad utkRSTaM kalamazAlyAdikaM bhaktaM kSIraM kambalaralAdikaM vA tayA labdhaM tasya dravyasya jugupsanaM kriyate, yathA-nedamapi zobhanam, amuko vA'sya doSa iti / yadi vA dRSTAntaH' anyenApIzamAnItamiti pradarzanaM kriyate / tasya ca dRSTAntasya bhAvanA asazena' zatabhAgena sahasrabhAgena vA yA tasyAH sakAzAd hInA tayA kartavyA / yA tu vAdaM kRtvA dIptA'bhUta tasyAH praguNIkaraNAyapUrvaM carikAdikA pracaNDA paravAdinI prajJApyate, tataH sA tasyA vAdabhimAninyAH puratastato'pyavamatarAyA sAdhvItayAvAdakaraNeparAjayaMprApyate, evamapabhAjitA stiiprgunniibhvti| [bhA.6253] dullabhadavve dese, paDisehitagaM aladdhapuvvaM vaa| AhArovahi vasahI, akkhatajonI vadhUyA vi|| vR-yatra dezekSIra-ghRtAdikaMdravyaM durlabhaMtatratadanyAsAmAryikANAM pratiSiddhaM 'naprayacchAmaH' ____
Page #1435
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/206 / iti dAyakena niSiddhaM 'alabdhapUrva vA kayA'pi pUrvaM tatra na labdhaM tatra tad labdhvA dIptacittA bhavatIti vAkyazeSaH, yadvA sAmAnyenotkRSTa AhAra utkRSTa upadhirutkRSTA vA vasatirlabdhA akSatayonikA cA 'duhitA' kAcIdazvaraputrikA labdhA tatreyaM ytnaa|| [bhA.6254) pagayammi pannavettA, vijAti vipsodhi kammamAdI vA / khuDDIya bahuvihe AniyammiobhAvaNA pauNA // vR. 'prakRte' viziSTatare bhakta-kSIra-kambala-ralAdike'vamatarAyAH sampAdayitavye tathAvidhaM zrAvakamitaraM vA prajJApya, tadabhAve kasyApi maharddhikasya vidyAM AdizabdAmantra-cUrNAdInyAvat 'karmAdi' kArmaNamapi prayujya, AdizabdaH svagatAnekabhedasUcakaH, tataH kSullikatarAyA guNataH zatabhAga-sahasrabhAgAdinA hInAyA viziSTamAhArAdikaM sampAdayanti / tato vidyAdiprayogajanitapApavizuddhaye 'vizodhi' prAyazcittaM grAhyam / evaM kSullikayA 'bahuvidhe' kSIrAdike AnIte sati tasyA apabhrAjanA kriyate taHpraguNA bhavati // [bhA.6255] addisaha kahaNaM, AuTTA abhiNavo ya paasaado| kayamitte ya vivAhe, siddhAisutA katitaveNaM / / vR-yastayA zrAddhona dRSTaH-aSTapUrvastasyAdRSTasya zrAddhasya kathanaM prajJApanA, upalakSaNametad, anyasya maharddhikasya vidyAdiprayogato'bhimukhIkaraNam, tataste AvRttAH santastasyA labdhyabhimAninyAH samIpamAgatya bruvate-vayametayA kSullikayA prajJApitAstataH 'abhinava eva' kRtamAtra eva yuSmAkeSa prAsAdo datta iti / tathA kaitavena siddhAdisutAH' siddhaputrAdiduhitaraH kRtamAtra eva vivAhe utpAdanIyAH / iyamatra bhAvanA-siddhaputrAdInAM prajJApanAM kRtvA tadduhitaraH kRtamAtravivAhA eva vratArthaM tatsamakSamupasthApanIyAH yena tasyA apabhrAjanA jAyate / tataH praguNIbhUtAyAM tasyAM yadi tAsAM na tAtvikI vratazraddhA tadA zakunAdivaiguNyamudbhAvya mucynte| ma. (207) jaskhAiDiM niggaMthiM niggaMdhe giNhamANe vA nAikkamai // vR-asya sambandhamAha[bhA.6256] poggala asubhasamudayo, esa anAgaMtugo va doNhaM pi / jakkhAveseNaM puna, niyamA AgaMtuko hoi|| - 'dvayoH' kSiptacittA-dIptacittayoH eSaH' pIDAhetutvenAntaramuddiSTo'zubhapudgalasamudayaH 'anAgantukaH' svazarIrasambhavIpratipAditaH / yakSAvezena punaryo yatipIDAheturazubhapudgalasamudayaH sa niyamAdAgantuko bhavati / tato'nAgantukAzubhapudgalasamudayapratipAdanAnantaramAgantu. kAzubhapudgalasamudayapratipAdanArthameSa sUtrArambhaH / / prakArAntareNa sambandhamAha[mA.6257] ahavA bhaya-sogajuyA, ciMtaddannA va atiharisitA vaa| Avissati jakkhehi, ayamantro hoi sNbNdho|| vR-'athavA' iti prakArAntaropadarzane / bhaya-zokayuktA vA cintArditA vA, etena kSiptacittA uktA; atiharSitA vA yA paravazA, anena dIptacittA'bhihitA; eSA dvividhA'pi yakSaH paravazahRdayatayA Avizyate' aalinggyte|ttH kSipta-dIptacittAsUtrAnantaraMyakSAviSTAsUtramityayamanyo bhavati sambandhaH / anena sambandhenAyAtasyAsyA vyAkhyA-sA ca prAgvat / samprati yato yakSAviSTA bhavati tat pratipAdanArthamAha
Page #1436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 385 uddezaka : 6, mUlaM-207, [bhA. 6258] [bhA.6258] puvvabhaviyavereNaM, ahavA rAeNa rAiyA sNtii| etehi jakkhaiSTA, savatti bhayae ysjjhilgaa| vR-'pUrvabhavikena' bhavAntarabhAvinA vaireNaathavA rAgeNaraJjitA satI ykssraavishyte|etaabhyaaN dveSa rAgAbhyAM kAraNAbhyAM yakSAviSTA bhavati / tathA cAtra pUrvabhavike vaire sapatnIdhyAnto rAge bhRtakadRSTAntaH sajjhalakadRSTAntazceti ||ttr sapatnISTAntamAha[bhA.6259] vessA akAmato nijarAe mariUNa vaMtarI jaataa| puvvasavattiM khettaM, kareti sAmanabhAvammi / vR-ego setttthii| tassa do mahilA / egA piyA, emA vessA, aniSTetyarthaH / tattha jA vessA sA akAmanicarAe mariUNa vaMtarI jAyA / iyarA vitahArUvANaM sAhuNINaM pAyamUle pavvaiyA |saa ya vaMtarI puvvabhavavareNa chiDDANi maggai / annayA pamattaM daddUNa chaliyAiyA / / akSarArthastvayamzreSThisatkA 'dveSyA' aniSTA bhAryA'kAmanirjarayA mRtvA vyantarI jAlA / tataH pUrvasapalIM zrAmaNyabhAve vyavasthitAM pUrvabhavikaM vairamanusmarantI 'kSiptAM' yakSAviSTAM kRtavatI / gAthAyAM vartamAnanirdezaH prAkRtatvAt ||ath mRtakaSTAntamAha[bhA.6260] bhayato kuTuMbinIe, paDisiddho vaannmNtrojaato| sAmanammi pamattaM, chaleti taM pubverennN|| vR-egA koDuMbinI orAlasarIrA egena bhygennNoraalsriirennNptthiyaa|so tIe nicchiio| tao so gADhamajhovavanno tIe saha saMpayogamalabhamANo dukkhasAgaramogADho akAmanijjarAe mariUNavaMtarojAo / sAya koDuMbinI saMsAravAsavirattA pavvaiyA / sA tena AbhoiyA / pamattaM dakhUNa chliyaa||akssraarthstvym-'mRtkH' karmakaraH kuTumbinyA pratiSiddho vAnamantaro jAtaH / tataH zrAmaNyasthitAM tAM pramattAM matvA pUrvavareNa chalitavAn // atha sajjhilakadRSTAntamAha[bhA.6261] jeTTho kaneTTabhajAe mucchio nicchito ya so tiie| jIvaMte ya mayammI, sAmanne vNtrochle|| vR-egammigAmedosajjhilakA, bhAyaro ityrthH|ttyjetttto kaNisabhAriyAe ajjhovvno| sotaM ptthei| sA necchai bhaNai ya-tumaMappaNo lahubaMdhavaMjIvaMtaMna pAsasi? |ten ciMtiyaM-jAva eso jIvae tAva me nasthi esaa| evaM ciMtittA chidaM labhiUNa visasaMcAreNa mArio lhumaayaa| tao bhaNiyaM-jassa tumaM bhayaMkAsI so mato, idAni pUrehi me manorahaM / tIe ciMtiyaM-nUNametena mArito, dhiratyu kAmabhogANamiti saMvegeNa pavvaiyA / iyaro vi duhasaMtatto kAmanijjarAe mao vaMtarojAto vibhaMgeNapuvvabhavaMpAsai |tNsaahunniNdluunnpuvvbhvyNvermnnusrNto pmttNchliyaaio|| akSarayojanA tviyam-jyeSThaH kaniSThabhAryAyAM mUrchitaH,nacAsautayA IpsitaH kintu jIvantaM svabhrAtaraM napazyasi?' iti bhnnitvtii|ttH 'asminjIvatimamaiSA na bhavati' itibudhyA tNmaaritvaan| mRte ca tasmin zrAmaNye sthitAM tAM vyantaro jAtaH san chalitavAn / athaivaMchalitAyA yatanAmAha[bhA.6262] tassa ya bhUtatigicchA, bhUtaravAvesaNaM sayaMvA vi / ___ nIuttamaMca bhAvaM, nAuM kiriyA jahA puvvaM // 2025
Page #1437
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/207 vR-tasyA evaM bhUtaravAvezana' bhUtaravaiH-bhUtaprayuktAsamaJjasapralApaiH AvezanaM-yakSAvezanaM matvA bhUtacikitsA kartavyA katham? ityAha-'tasya' bhUtasya nIcamuttamaMca bhAvaM jJAtvA / kathaM jJAtvA? ityAha-'svayaMvA kAyotsargeNa devatAmAkampyatadvacanataHsamyakaparijJAya,apizabdAHanyasmAdvA mAntrikAdeH sakAzAd jJAtvA / tasyAH kriyA vidheyA, yathA pUrva kSiptacittAyA uktA / iha yakSAviSTA kilonmAdaprAptA bhavati tato yakSAviSTAsUtrAnantaramunmAdaprAptAsUtramAha mU. (208) ummAyapattiM niggaMthiM niggaMthe giNhamANe vA nAtikkamai / / vR-asya vyAkhyA prAgvat / / athonmAdaprarUpaNArthaM bhASyakAraH prAha[bhA.6263] ummAto khalu duvidho, jakkhAeso ya mohninyjoy| jakkhAeso vutto, mohena imaM tu vocchAmi / / vR-unmAdaH 'khalu' nizcitaM dvividhaH' dviprakAraH / tadyathA-yakSAvezahetuko yakSAvezaH, kArye kAraNopacArAt / evaM mohanIyakarmodayahetuko mohanIyaH / cazabdau parasparasamuccayArthI svagatAnekabhedasaMsUcakau vA / tatra yaH 'yakSAvezaH' yakSAvezahetukaH so'nantarasUtre uktaH / yastu 'mohena' mohanIyodayena; mohanIyaM nAma-yenAtmA muhyati, tacca jJAnAvaraNaM mohanIyaM vA draSTavyam, dvAbhyAmapyAtamano viparyAsApAdanAt, tenottaratra "ahava pittamucchAe" ityAdhucyamAnaM na virodhamAka; "imo"tti ayam-anantarameva vakSyamANatayA pratyakSIbhUta iva tamevedAnIM vkssyaami| pratijJAtaM nirvAhayati[bhA.6264] savaMgaMdaNaM, ummAto ahava pittmucchaae| taddAyaNA nivAte, pittammi ya sakkarAdIni / pR-rUpaM ca-naTadirAkRti ajhaM ca-guhyAGgaM rUpAGgaM tad dRSTavA kasyA apyunmAdo bhavet / athavA "pittamUrchayA' pittodrekeNa upalakSaNatvAd vAtodrekavazato vA syaadunmaadH| tatra rUpAGgaM haTavA yasyAunmAdaH sAtastasyAtasya-rUpAGgasya virUpAvasthAM prAptasyadarzanA krtvyaa| yAtuvAtenonmAdaM prAptA sA nivAte sthApanIyA / upalakSaNamidam, tena tailAdinA zarIrasyAbhyaGgo ghRtapAyanaM ca tasyAH kriyte| pitte pittavazAdunmattIbhUtAyAH zarkarA-kSIrAdIni dAtavyAni // kathaM punarasau rUpAGgadarzanenonmAdaM gacchet ? ityAha[bhA.6265] daNa naDaMkAI, uttrveuvvitNmtnnkhettaa| teneva ya rUveNaM, uDammi kayammi nivitrA / / vR- kAcidalpasattvA saMyatI naTaM dRSTvA, kiMviziSTam ? ityAha-'uttaravaikurvikam' uttarakAlabhAvivastra-''bharaNAdivicitrakRtrimavibhUSAzobhitam, tataH kAcid 'madanakSiptA' unmAdaprAptA bhavettatreyaM yatanA-uttaravaikurvikApasAraNenatenaiva svAbhAvikenarUpeNasanaTastasyA nirgranthyAdayate |athaasau naTaHsvabhAvato'pi surUpastato'sau Urdhva-vamanaMkurvantasyA darzAte, tataH tasminnUce kRte sati kAcidalpakarmA nirvitrA bhavati, tadviSayaM viraagNgcchtiityrthH| [bhA.6266] patravito u duvo, ummaMDijati atIe purato tu| rUvavato puna bhattaM, taM dijjati jena chaDDeti // vR-anyacca-yadi naTaH svarUpato durUpo bhavatitataH sa pUrva prajJApyate, prajJApitazca san 'tasyAH' unmAdaprAptAyAH purataH 'unmaNDyate' yat tasya maNDanaM tatsarvamapanIyate tato virUparUpadarzanato
Page #1438
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM- 208, [ bhA. 6266 ] 387 virAgo bhavati / athAsau naTaH svabhAvata eva rUpavAn-atizAyinA udbhaTarUpeNa yuktastatastasya bhaktaM madanaphalamizrAdikaM tad dIyate yena bhuktena tasyAH purataH 'chardayati' udvamati, udvamanaM ca kurvan kilAsau jugupsanIyo bhavati tataH sA taM dRSTvA virajyata iti / / gujjhaMgammi u viyaDaM, paJjAveUNa kharagamAdINaM / taddAyaNe virAgo tIse tu haveja davaNaM // [ bhA. 6267 ] 41 vR-yadi punaH kasyA api guhyAGgaviSaya unmAdo bhavati na rUpa-lAvaNyAdyapekSaH tataH 'kharakAdInAM' dvyakSarakaprabhRtInAM 'vikaTaM' madyaM pAyayitvA prasuptIkRtAnAM pUtimadyodgAlakharaNTitasarvazarIrANAmata eva makSikAbhiNibhiNAyamAnAnAM taddAyaNe "tti tasya guhyAGgasya madyodgAlAdinA bIbhatsIbhUtasya darzanA kriyate / tacca dRSTvA tasyA AryikAyA virAgo bhavet tataH praguNIbhavati // mU. (209) uvasaggapattaM niggaMthiM niggaMthe giNhamANe vA 2 nAtikkamai // vR- asya sambandhamAha [ bhA. 6268 ] mohena pittato vA, AtAsaMvetio samakkhAo / eso u uvasaggo, ayaM tu anno parasamuttho // vR'mohena' mohanIyodayenetyarthaH 'pittato vA' pittodayena ya unmattaH saH 'AtmasaMvedikaH ' AtmanaivAtmano duHkhotpAdakaH samAkhyAtaH, yaccAtmanaivAtmaduH khotpAdanameSa AtmasaMvedanIya upasargaH / tataH pUrvamAtmasaMvedanIya upasarga uktaH / tata upasargAdhikArAdayamanyaH parasamuttha upasargo'nena pratipAdyata iti / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-sA ca prAgvat / tatropasargapratipAdanArthamAha[bhA. 6269] tivihe ya uvasagge, divve mAnussae tirikkhe ya / divve ya puvvabhaNie, mAnusse Abhiogge ya // vR-trividhaH khalu parasamuttha upasargaH / tadyathA daivo mAnuSyakastairazcazca / tatra 'daivaH' devakRtaH 'pUrvam' anantarasUtrasyAdhastAd bhaNitaH, 'mAnuSyaH punaH' manuSyakRtaH 'AbhiyogyaH' vidyAdyabhiyogajanitastAvad bhaNyate // [bhA. 6270] vijjAe maMtena va, cutreNa vajotiyA aNappavasA / anusAsaNA lihAvaNa, khamae madhurA tirikkhAtI // vR- vidyayA vA mantreNa vA cUrNena vA 'yojitA' sambandhitA satI kAcidanAtmavazA bhavet tatra 'anuzAsanA' iti yena rUpalubdhena vidyAdi prayojitaM tasyAnuziSTi kriyate, yathA- eSA tapasvinI mahAsatI, na vartate tava tAM prati IzaM kartum, evaMkaraNe hi prabhUtatarapApopacayasambhava ityAdi / athaivamanuziSTo'pi na nivartate tarhi tasya tAM pratividyayA vidveSaNamutpAdyate / atha nAsti tAzI pratividyAtataH " lihAvaNa'' tti tasya sAgArikaM vidyAprayogatastasyAH purata AlekhApyate yena sA tad dRSTvA 'tasya sAgArikamidamiti bIbhatsam' iti jAnAnA virAgamupapadyate / "khamae mahurA" iti mathurAyAM zramaNIprabhRtInAM bodhikastenakRta upasargo'bhavat taM kSapako nivAritavAn, eSo'pi mAnuSa upasargaH / tairazcamAha-"tirikkhAi "tti tiryaJco grAmeyakA AraNyakA vA zramaNInAmupasargAn kurvanti te yathAzakti nirAkartavyAH / sAmpratamenAmeva gAthAM vivarISurAha [bhA. 6271] vijjAda'bhiogo puna, eso mAnussao ya divvo ya / taM puna jANaMti kahaM, jati nAmaM geNhae tassa //
Page #1439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 bRhatkalpa-chedasUtram - 3-6 / 209 tadyathA vR- vidyAdibhiH 'abhiyogaH' abhiyujyamAnatA / eSa punaH 'dvividhaH' dviprakAraH, mAnuSiko daivazca / tatra manuSyeNa kRto mAnuSikaH / devasyAyaM tena kRtatvAd daivaH / tatra devakRto manuSyakRto vA vidyAdibhirabhiyoga eSa eva yat tasmin dUrasthite'pi tavyabhAvAt sA tathArUpA unmattA jAyate / atha 'taM' vidyAdyAbhiyogaM daivaM mAnuSikaM vA kataM jAnanti ? | sUrirAha tayordevamAnuSayormadhye yasya nAma sA'bhiyojitA gRhNAti tatkRtaH sa vidyAdyabhiyogo jJeyaH // sAmprataM "anusAsaNA lihAvaNa" ityetad vyAkhyAnayati [bhA. 6272 ] anusAsiyammi aThie, viddeSaM deti taha vi ya aThate / jakkhIe kovINaM, tIse purao lihAveMti / / vR- yena puruSeNa vidyAdi abhiyojitaM tasyAnuzAsanA kriyate / anuzAsite'pyasthite vidyAprayogatastAM vivakSitAM sAdhvIM prati tasya vidyAdyabhiyokturvidvethaSaM 'dadati' utpAdayanti vRSabhAH / tathApi ca tasmin atiSThati 'yakSyA' zunyA tadIyaM kaupInaM tasyAH purato vidyAprayogato hayanti yena sA tad dhTvA tasyedaM sAgArikamiti jAnAnA virajyate // samprati pratividyAprayoge 6DhAdaratAkhyApanArthamAha [bhA. 6273] visassa visameveha, osahaM aggimaggiNo / maMtassa paDimaMto u, dujanassa vivajjaNaM // yR- viSasyauSadhaM viSameva, anyathA viSAnivRtteH / evamagnerbhUtAdiprayuktasyaiauSadhamagni / mantrasya pratimantraH / durjanasyauSadhaM 'vivarjanaM' grAma-nagaraparityAgena parityAgaH / tato vidyAdyabhiyoge sAdhu-sAdhvIrakSaNAtha pratividyAdi prayoktavyamiti // [bhA. 6274] jai pu hoja gilANI, nirumamANI u to se teicchaM / saMvariyamasaMvariyA, uvAlabhaMte nisiM vasabhA // vR-yadi punarvidyAdyabhiyojitA tadabhimukhaM gacchantI nirudhyamAnA glAnA bhavati tataH "se" 'tasyAH' sAdhvyAzcikitsAM 'saMvRtAH' kenApyalakSyamANAH kurvanti / tathA 'asaMvRtAH' yena vidyAdyabhiyojitaM tasya pratyakSIbhUtA vRSabhAH 'nizi' rAtrau taM upAlabhante bheSayanti piTTayanti ca tAvadyAvad asau tAM muJcatIti / "khamae mahura' tti asya vyAkhyAnamAha [bhA. 6275] dhUmamaha sahisamaNI, bohiya haraNaM tu nivasutA''tAve / majjheNa ya akkaMde, kayammi juddheNa moeti // vR-mahurAnayarIe thUbho devanimmito / tassa mahimAnimittaM saDDIto samaNIhiM samaM niggayAto / rAyaputto ya tattha adUre AyAvaMto ciTThai / tAo saDDI- samaNIo bohiehiM gahiyAo tenaM tenaM aaniyaao| tAhiM taM sAhuM dadUNaM akkaMdo kao / tao rAyaputteNa sAhuNA juddhaM dAUNa moiyAo! akSaragamanikA tviyam stUpasya 'mahe' mahotsave zrAddhikAH zramaNIbhi saha nirgatAH / tAsAM 'bodhikaiH' caurairharaNam / nRpasutazca tatrAdUre AtApayati / baudhikaizca tAstasya madhyena nIyante / tAbhizca taM STavA''krande kRte sa yuddhena tebhyastA mocayati / / ukto mAnuSika upasarga / samprati tairazcamAha[ bhA. 6276 ] gAmenA''raNNe va abhibhUtaM saMjatiM tu tirigeNaM / tharddha pakaMpiyaM vA, rakkheja arakkhaNe gurugA || - grAmyeNA''raNyena vA tirazcA'bhibhUtAM saMyatIM yadi vA 'stabdhAM' tadbhayAt stambhIbhUtAM
Page #1440
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM-209, mA. 6276] 389 'prakampitAM vA' tadbhayaprakampamAnazarIrAM rakSet / yadi punarna rakSati satyapi bale tato'rakSaNe prAyazcittaM 'gurukAH' catvAro gurukA mAsAH // mU. (210) sAhigaraNaM niggathi niggaMthe giNhamANe vA 2 nAtikamai / vR-asya sUtrasya sambandhamAha[bhA.6277] abhibhavamANo samaNiM, pariggaho vA se vArite kalaho / kiM vA sati sattIe, hoi sapakhe uvikkhaae| vR-'zramaNI' sAdhvImabhibhavan gRhastho yadi vA "se" 'tasya' gRhasthasya parigrahaH' parijanaH, sa cA'bhibhavana vAritaH kalahaM zramaNyA sArddhaM kuryAt tato ya upazAmanAlabdhimAn sAdhustena kalaha upazamayitavyaH, na punarupekSA vidheyA / kutaH? ityAha- kiMvA satyAM zaktau 'svapakSe' svapakSasyopekSayA? naivakiJciditi bhAvaH kevalaM svazaktinaSphalyamupekSAnimittaprAyazcittApattizca bhavati, tasmAdavazyaM svazakti prisphornniiyaa| etapradarzanArthamadhikRtasUtramArabhyate // asya vyAkhyA prAgvata ||atra bhASyama[bhA.6278] uppanne ahigaraNe, osamaNaM duvih'tikkmNdiss| anusAsaNa bhesa niraMbhaNA ya jo tIe pddipkkho|| vR-saMyatyA gRhasthena samamadhikaraNe utpanne dvividhamatikramahaTavA tasyAdhikaraNasyavyavazamanaM kartavyam / kimuktaM bhavati?-sa gRhastho'nupazAntaH san tasyAH saMyatyAH saMyamabhedaM jIvitabhedaM ceti dvividhamatikramaM kuryAt tata upazamayitavyamadhikaraNam / katham ? ityAha-yaH tasyAH' saMyatyAH 'pratipakSaH' gRhasthastasya prathamataH komalavacanairanuzAsanaM kartavyam, tathA'pyatiSThati 'bhISaNaM' bhApanaM kartavyam, tathA'pyabhibhavato 'nirumbhaNaM' yasya yA labdhistena tayA nivAraNaM kartavyam / / mU. (211) sapAyacchittaM niggathiM niggaMdhe giNhamANe vA ra nAtikkamai / / vR-asya sambandhamAha[bhA.6279] AhagaraNammi kayammiM, khAmiya samupadvitAe pcchittN| tappaDhamatAe bhaeNaM, hoti kilaMtA va vhmaannii|| vR. adhikaraNe kRte kSAmite ca tasmin samupasthitAyAH prAyazcittaM dIyate, tataH sAdhikaraNasUtrAnantaraM prAyazcittasUtramuktam // asya vyAkhyA-prAgvat / / sA saprAyazcittA 'taprathamatAyAM' prathamataH prAyazcitte dIyamAne 'bhayena' 'kathamahametat prAyazcittaM vakSyAmi ?' ityevaMrUpeNa viSannA bhavet, yadi vA prAyazcittaM vahantI tapasA klAntA bhvet|| tatreyaM yatanA[bhA.6280) pAyacchitte dine, bhItAe visajjaNaM kilNtaae| anusahi vahaMtIe, bhaeNa khittAiteicchaM / / vR-prAyazcitte datte yadi bibheti tatastasyA bhItAyAH klAntAyAzca visarjanam, prAyazcittaM mutkalaM kriyata ityarthaH / atha vahantI klAmyati tatastasyA vahantyA anuziSTirdIyate, yathA-mA bhaiSIH, bahu gatam, stokaM tiSThati, yadivA vayaMsAhAyyaM kariSyAmaiti |athvmnushissymaannaa'pi bhayena kSiptacittA bhavati tatastasyAH 'caikitsya cikitsAyAH karma kartavyam // mU. (212) bhatta-pAnapaDiyAikkhiyaMniggaMthi niggaMdhe giNhamANe vA 2 nAtikamai / /
Page #1441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 390 vR- asya sUtrasya sambandhamAha[ bhA. 6281] bRhatkaMlpa-chedasUtram - 3-6/212 pacchittaM ittirio, hoi tavo vannio ya jo es| Avakathito puna tavo, hoti paritrA anasanaM tu / vR- 'prAyazcittaM' prAyazcittarUpaM yad etat tapo'nantarasUtre varNitam etat tapa itvaraM bhavati, yat punaH parijJArUpaM tapo'nazanaM tad yAvatkathikam, tata itvaratapaH pratipAdanAnantaraM yAvatkathikatapaHpratipAdanArthamadhikRtaM sUtram // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- prAgvat / navaram-bhaktaM ca pAnaM ca bhakta pAne te pratyAkhyAte yayA sA tathoktA / ktAntasya paranipAtaH sukhAdidarzanAt // atra bhASyam[bhA. 6282 ] aTTha vA heDaM vA, samaNINaM virahite kahemANo / mucchAe vipaDitAe, kappati gahaNaM parinnAe / vR- 'zramaNInAm' anyAsAM sAdhvInAM 'virahite' azivAdibhi kAraNairabhAve ekAkinyA AryikAyA bhakta-pAnapratyAkhyAtAyA artha vA hetuM vA kathayato nirgranthasya yadi sA mUrcchayA vipatet, tato mUrcchayA vipatitAyAstasyAH "parinnAe "tti 'parijJAyAm' anazane sati kalpate grahaNam, upalakSaNatvAd avalambanaM vA kartum // idameva vyAcaSTe [bhA. 6283 ] gIta'JjANaM asatI, savvA'satIeM va kAraNa parinnA / pAnaga bhatta samAhI, kahaNA Alota dhIravanaM / / vR- gItArthAnAmArthikANAm 'asati' abhAve yadi vA'zivAdikAraNataH sarvAsAmapi sAdhvInAmabhAve ekAkinyA jAtayA 'parijJA' bhaktapratyAkhyAnaM kRtam, tatastasyAH kRtabhaktapAnapratyAkhyAnAyAH sIdantyA yogyapAnakapradAnena caramepsitabhaktapradAnena ca samAdhirutpAdanIyaH / 'kathanA' dharmakathanA yathAzakti svazarIrAnAbAdhayA karttavyA / tathA 'Alokam' AlocanAM sA dApayitavyA / yadi kathamapi cirajIvanena bhayamutpadyate, yathA-nAdyApi mriyate, kimapi bhaviSyati iti na jAnIma iti; tasyA dhIrApanA kartavyA // [bhA. 6284] jati vA na nivvahejjA, asamAhI vA vi tammi gacchammi / karaNijaM annattha vi, vavahAro paccha suddhA vA // vR- yadi vA prabalabubhukSAvedanIyodayatayA kRtabhakta - pAnaprayAkhyAnA sA na nirvahet, na yAvatkathikamanazanaM pratipAlayituM kSamA iti yAvat, asamAdhirvA tasmin gacche tasyA vartate tato'nyatra nItvA yad ucitaM tat tasyAH karaNIyamiti / atha pazcAdanazanapratyAkhyAnabhaGgaviSayastasyAH 'vyavahAraH ' prAyazcittaM dAtavyaH / atha svagacchAsamAdhimAtreNAnyara gatA tataH sA mithyAduSkRtapradAnamAtreNa zuddheti / mU. (213) aTThajAyammi niggaMthiM niggaMthe giNhamANe vA avalaMbamANe vA nAikkamai // vR- asya sUtrasya sambandhamAha [ mA. 6285 ] vRttaM hi uttamaTThe, paDiyaraNaTThA va dukkhare dikkhA / iMtI va tassamIvaM, jati hIrati aTThajAyamato / / vR- uktaM 'hi' yasmAt pUrvaM paJcakalpe-'uttamArthe' uttamArtha- pAksUtrAbhihitaM pratipattukAmasya "dukkhare "tti dvyakSarasya dvayakSarikAyA vA dIkSA dAtavyA, yadi vA 'praticaraNAya' 'eSA dIkSitA
Page #1442
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-213, [bhA. 6285] mAM glAnAM satI praticariSyati' itinimittaM vyakSarikA dIkSitA bhavati, sA ca pazcAd dAyakaiH pratigRhyeta tasyA vottamArthapratipannAyA mUlaM 'AyAntI' AgacchantI bodhikAdinA stenena yadi hriyateatastAMprati arthjaatsuutraavkaashH||anen sambandhenAyAtasyAsya vyaakhyaa-saacpraagvt|| sAmpratamarthajAtazabdavyutpattipratipAdanArthamAha[bhA.6286] aTeNa jIe kanaM, saMjAtaM esa atttthjaataatu| taMpuna saMjamabhAvA, cAlijjaMtI samavalaMbe // -'arthena' arthitayA saAtaM kArya yayA yadvA arthena-dravyeNa jAtam-utpatraM kAryaM yasyAH sA arthajAtA, gamakatvAdevamapi samAsaH / upalakSaNametata, tenaivamapivyutpatti kartavyA-artha-prayojanaM jAto'syAityarthaHjAtA! kathaMpunarasyA avalambanaM kriyate? ityAha- tAMpunaH'prathamavyutpattisUcitAM saMyamabhAvAt cAlyamAnAM dvitIya-tRtIyavyutpattipakSetu dravyAbhAvena prayojanAniSpattyAvAsIdantI 'samavalambeta' sAhAyyakaraNena samyagdhArayet, upalakSaNatvAd gRhNIyAdapi ||ath niyuktikAro yeSu sthAneSu saMyamasthitAyA apyarthajAtamutpadyate tAni darzayitumAha[bhA.6287] sevagabhaJjA ome, Avanna anatta bohiye tene / etehi aTThajAtaM, uppajjati sNjmtthitaae|| vR-'sevakabhAryAyAM' sevakabhAryAviSayam, evam 'avameM durbhikSe, "Avane"tidAsatvaprAptAyAma, "anatte"ti RNArtAyAM paraM videzagamanAduttamarNenAnAptAyAma, tathA 'bodhikA' anAryA mlecchAH 'stenAH' AryajanapadajAtA api zarIrApahAriNastairapaharaNeca, etaiH kAraNairarthataM saMyamasthitAyA api utpadyate / eSa niyuktigAthAsaGkepArthaH // sAmpratamenAmeva vivarISuH sevakabhAryAdvAramAha[bhA.6288] piyavippayogaduhiyA, nikkhaMtA soya Agato pcchaa| agilANiM ca gilANiM. jIviyakicchaM visjeti|| vR-ko'pi rAjAdInAM sevakaH, tena rAjasevAvyagreNAtmIyA bhAryA pariSThApitA, tataH sA priyaviprayogaduHkhitA 'niSkrAntA tathArUpANAM sthavirANAmantike pravrajitA, saca puruSaH pazcAt tayA'rthI jAtastatastasyAH sakAzamAgataH punarapi tAM mArgayati tataH ko vidhi ? ityAhaaglAnAmapi tAM 'glAnAM glAnaveSAM kurvanti, virecanAdIni ca tasyAH kriyante, tato'sau "jIvitakRcchrAM' 'kRcchreNeyaM jIvati' itibuddhayA visarjayati // atraiva dvitIyamudAharaNamAha[bhA.6289] pariggahiyAgaNiyA'visajjiyA sAmiNA vinikhaMtA / bahugaM me uvauttaM, jati dijjati to visjemi|| vR-na vidyate parigrahaH kasyApi yasyAH sA'parigrahA, sA cAsau gaNikA cAparigrahagaNikA, sA yena samamuSitavatI sa dezAntaraM gataH, tatastena avisarjitA satI 'viniSkAntA' pravrajitA / anyadAca sa svAmI samAgato bhaNati-bahukaM 'me' madIyaM dravyamanayA upayuktam upayoganItam, bhuktamityarthaH, tad yadi dIyate tato visRjAmi / / evamukte yat kartavyaM sthaviraistadAha[bhA.6290] sarabheda vanabhedaM, aMtaddhANaM vireyaNaM vA vi / varadhanugapussabhUtI, guliyA suhume ya jhaannmmi|| vR-guTikAprayogatastasyA-svarabhedaM varNabhedaM vA sthavirAH kurvanti yathAsaMtAna prtybhijaanaati| yadivA grAmAntarAdipreSaNena 'antardhAnaM' vyavadhAnaM kriyte|athvaa tathAvidhauSadhaprayogatovirecanaM For
Page #1443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/213 kAryate yena sA glAneva lakSyate, tataH 'eSA kRcchreNa jIvati' iti jJAtvA sa tAM muJcati / athavA zaktIsatyAMyathAbrahmadattahiNDayAMdhanuputreNa varadhanunA mRtakaveSaH kRtastathA nizcalA nirucchvAsA sUkSmamucchvasanaM tiSThati yena mRteti jJAtvA tena visRjyate / yadi vA yathA puSyabhUtirAcAryaH sUkSme dhyAne kuzalaH sandhyAnavazAt nizcalaH nirucchvAsaHsthitaHtathA tayA'pi sUkSmadhyAnakuzalayA satyA tathA sthAtavyaM yathA samRtetyavagamya muJcati / eteSAMprayogANAmabhAve[bhA.6291] anusiddhimanuvaraMtaM, gatinaM mitt-naatgaadiihiN| evaM piaThAyaMte, kareMti suttmmijvuttN|| vR-anuziSTistasya diiyte|tyaa yadi noparatastatastasyapuruSasya yAni mitrANiyecajJAtayastaiH AdazabdAd anyaizca tathAvidhaiH sthavirAstaM gamayanti' bodhayanti yena sa tasyA mutkalanaM kroti| evamapyatiSThati tasmin yaduktaM sUtre tat kurvanti / kimuktaM bhavati ?-arthajAtamapi dattvA sA tsmaatpurussaamocyitvy| etat tasyAH suutroktmvlmbnmntvym|gtN sevkbhaaryaadvaarm| athAvamadvAramAha[bhA.6292] sakuDUMbo madhurAe, nikkhiviUNaM gayammi kaalgto| ome phiDita paraMpara, AvannA tassa AgamanaM / / vR-mathurAyAM nagaryAM ko'pi vaNik sakuTumbo'pi pravijiSuravyaktAM dArikAM mitrasya gRhe nikSipya tataH pravrajyAM pratipadyAnyatra gataH / gate ca tasmin sa mitrabhUtaH puruSaH kaalgtH| tatastasya kAlagamanAnantaraM 'avame' durbhikSe jAte sati tadIyaiH putrairanAdriyamANA sA dArikA tato gRhAt 'sphiTitA' paribhraSTA satI paramparakeNa dAsatvamApanA / tasya ca pituryAthAvihArakrama viharatastasyAmeva mathurAyAmAgamanam / tena ca tat sarvajJAtam / samprati tanmocane vidhimAha[bhA.6293] anusAsana kaha ThavaNaM, bhesaNa vaivahAra liMgajaMjattha / dUrA''bhoga gavesaNa, paMthe jayaNAya jA jattha / / vR-pUrvamanuzAsanaM tasya kartavyam / tataH kathAprasaGgena kathanaM sthApatyAputrAdeH karaNIyam / evamapyatichati yad niSkAmatA sthApitaM dravyaM tad gRhItvA samarpaNIyam / tasyAbhAve nijakAnAM tasya vA 'bheSaNaM bhApanamutpAdanIyam / yadi vA rAjakule gatvA vyavahAraH kaaryH| evamapyatiSThati ydytrlinggpuujyNttrttprigRhysaamocniiyaa| tasyApi prayogasyAbhAvedUreNa-ucchinnasvAmikatayA dUradezavyavadhAnena vA yad nidhAnaM tasyAbhogaH kartavyaH / tadanantaraM tasya 'gaveSaNaM sAkSAnirIkSaNaM karaNIyam / gaveSaNAya ca gamane 'pathi' mArge yatanA yathA oghaniyuktI uktA tathA krtvyaa| yAca yatra yatanA sA'pi tatra vidheyA yathAsUtramiti dvAragAthAsaGkepArthaH / / sAmpratamenAmeva vivarISaH prathamato'nuzAsana-kathanadvAre prAha[bhA.6294] nicchinnA tujjha ghare, isikanA muMca hohitI dhmmo| sehovaTTa vicittaM, tenava anneNa vA nihitaM / / vR- eSA RSikanyA tava gRhe'vamAdikaM samastamapi nistIrNA adhunA vratagrahaNArthamupiSThate ato muJcainAm, tava bhUyAn dharmo bhvissyti|etaavtaa gatamanuzAsanadvAram / tadanantA kathanamiti sthApatyAputrakathAkathanIyA-yathAsasthApatyAputro vrataM jighRkSurvAsudevena mahataraM niSkramaNamahimnA niSkAmya pArzvasthitena vratagrahaNaM kAritaH evaM yuSmAbhirapi kartavyam / / atha sthApitadvAram
Page #1444
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 6, mUlaM - 213, [bhA. 6294 ] "sehovaTTa" ityAdi / zaikSaH kazcidupasthitaH tasya yad 'vicitraM bahuvadhamarthajAtaM kvApisthApitamasti, yadi vA gacchAntare yaH ko'pi zaikSa upasthitaH tasya haste yad dravyamavatiSThate tad gRhItvA tasmai dIyate / athavA 'tenaiva' pitrA 'anyena vA' sAdhunA niSkrAmatA yad dravyajAtaM kacit pUrvaM 'nihitaM' sthApitamasti tad AnIya tasmai dIyate / tadabhAve ko vidhiH ? ityAha [ mA. 6295 ] nIyallagANa tassa va, bhesaNa tA rAule sataM vA vi / avirikkA mo amhe, kahaM va lajjA na tujjhaM ti // vR- 'nijakAnAm' AtmIyAnAM svajanAnAM bheSaNaM kartavyam, yathA-vayaM 'aviriktAH' avibhaktarikthA vartAmaha tato mocayata madIyAM duhitaram, kathaM vA yuSmAkaM na lajjA abhUt yad evaM madIyA putrikA dAsatvamApannA'dyApi dhRtA vartate ? / athavA yena gRhItA vartate tasya bheSaNaM vidheyam, yathA-yadi mocayasi tarhi mocaya, anyathA bhavatastaM zApaM dAsyAmi yena na tvaM nedaM vA tava kuTumbakamiti / evaM bheSaNe'pi kRte yadi na muJcati yadi vA te svajanA na kimapi prayacchanti tadA svayaM rAjakule gatvA nijakaiH saha vyavahAraH karaNIyaH, vyavahAraM ca kRtvA bhAga AtmIyo gRhItvA tasmai dAtavyaH / yadvA sa eva rAjakule vyavahAreNAkRSyate, tatra ca gatvA vaktavyam, yathA-iyamRSikanyA vrataM jighRkSu kenApi kapaTena dhRtA'nena vartate, yUyaM ca dharmavyApAraniSannAH, tato yathA iyaM dharmamAcarati yathA cAmISAmRSINAM samAdhirupajAyate tathA yatadhvamiti // tataH [ bhA. 6296 ] nIyallaehi tena ca, saddhiM vavahAra kAtu modanatA / jaM aMcitaM va liMgaM, tena gavesittu modei // 393 bR evaM nijakaistena vA sArddhaM vyavahAraM kRtvA tasyA mocanA kartavyA / asyApi prakArasyAbhAve yad yatra liGgamarcitaM tat parigRhNAti / tataH 'tena arcitaliGgena talliGgadhAriNAM madhye ya mahAntastatpArthyAd gaveSayitvA tAM mocayanti // atha "dUrA''bhoge" tyAdivyAkhyAnArthamAha[ bhA. 6297] puTThA va apuTThA vA, cutasAmiNihiM kahiMti ohAdI / ghettUNa jAvada, punaravi sArakkhaNA jataNA // vR- yadi vA 'avadhyAdayaH' avadhijJAninaH, 'cyutasvAminidhim' ucchinnasvAmikaM nidhiM kathayanti, tadAnIM teSAM tatkathanasyocitatvAt / tataH 'yAvadarthaM' yAvatA prayojanaM tAvad gRhItvA punarapi tasya nidheH saMrakSaNaM kartavyam / pratyAgacchatA ca yatanA vidheyA, sA cAgre svayameva vakSyate / [ bhA. 6298 ] soUNa aTThajAyaM, ahaM paDijaggatI u Ayario / saMghADagaM ca detI, paDijaggati naM gilANaM pi // vR- nidhigrahaNAya mArge gacchantaM tam 'arthajAtaM' sAdhuM zrutvA sAmbhogako'sAmbhogako vA''cAryo'rthaM 'pratijAgarti' utpAdayati / yadi punaH tasya dvitIyasaGghATako na vidyate tataH saGghATakamapi dadAti / atha kathamapi sa glAno jAyate tatastaM glAnamapi santaM pratijAgarti na tUpekSate, jinAjJAvirAdhanaprasakteH / yaduktamanantaraM "yatanA pratyAgacchatA kartavyA" tAmAha[bhA. 6299 ] kAuM nisIhiyaM aTThajAtamAvedaNaM guruhatthe / dAUNa paDikkamate, mA pehaMtA miyA pAse / / vR-yatrAnyagaNe sa prAghUrNika AyAti tatra naiSedhikIM kRtvA 'maH kSamAzramaNebhyaH' ityAdi kRtvA camadhye pravizati, pravizya ca yad arthajAtaM tad gurubhya Avedayati, Avedya ca tadarthajAtaM guruhaste
Page #1445
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/213 dattvA pratikrAmati / kasmAnna svapArzva eva sthApayati ? iti ced ata Aha-mA 'prekSamANAH' nirIkSamANA mRgA iva mRgA agItArthAH kSullakAdayaH pazyeyuH, guruhaste ca sthitaM na nirIkSante, asmadgurUNAM samarpitamiti viruupsngklpaaprvRtteH|| samprati "jayaNAya jA jatthe" titadvayAkhyAnArthamAha[bhA.6300] sanI va sAvato vA, kevatito dijja atttthjaayss| pubuppanna nihANe, kAraNajAte gahaNa suddho|| vR-yatra 'saMjJI' siddhaputraH zrAvako vA vartate tatra gatvA tasmai svarUpaM nivedanIyaM prajJApanA ca / kartavyA / tato yat tasya pUrvotpannaM prakaTaM nidhAnaM tanmadhyAdasau siddhaputrAdi prajJApitaH san tasya 'arthajAtasya' dravyArthinaH sAdhoH kiyato'pi bhAgAn dadyAt / asya prakArasyAbhAve yad nidhAnaM dUramavagADhaM vartate tadapi tena siddhaputrAdinA utkhanya dIyamAnamadhikRte kAraNajAte gRhNAno'pi zuddhaH, bhagavadAjJayA vrtnaat||gtmvmdvaarm / idAnImApatrAdvAramAha[bhA.6301] thovaM pi dharemANI, katthai dAsattamei adlNtii| paradese viya labmati, vANiyadhamme mmesttii|| kRstokamapiRNazeSaMdhArayantI kvaciddezekA'pi strItadRNamadadatIkAlakrameNaRNavRddhayA dAsatvam 'eti' pratipadyate / tasyAevaMdAsatvamApannAyAH svadeze dIkSAna dAtavyA |ath kadAcit paradeze gatA satI ajJAtasvarUpA azivAdikAraNato vA dIkSitA bhavati tatra vaNijA paradeze vANijyArthaMgatena ISTA bhavet tatrAyakila nyAyaH-paradeze'pivaNija AtmIyaM labhyaM lbhnte| tata evaM vaNigdharme vyavasthite sati sa evaM brUyAt-mamaiSA dAsI iti na munycaamymumiti|| tatra yat kartavyaM tapratipAdanArthaM dvAragAthAmAha- . [bhA.6302] nAhaM videsayA''haraNamAdi vijjA ya maMta joe ya / nimitte ya rAya dhamme, pAsaMDa gaNe dhaNe ceva // vR-yA tav dAsatvamApannA vartate na sA'haM kintu ahamanyasmin videze jAtA, tvaMtu sadhkSatayA vipralabdho'si |adh sAprabhUtajanaviditA vartate tata evaM na vaktavyaM kintusthApatyAputrAdhAharaNaM kathanIyam, yadyapi kadAcit tacchravaNataH pratibuddhomutkalayati |aadishbdaad guTikAprayogataH svarabhedAdi kartavyamiti parigrahaH / eteSAMprayogANAmabhAve vidyA mantrI yogo vA te prayoktavyA yaiH parigRhItaH san mutkalayati / teSAmapyabhAve 'nimittena' atItA-'nAgataviSayema rAjA upalakSaNametad anyo vA nagarapradhAna AvarjanIyo yena tatprabhAvAt sa preryate / dharmo vA kathanIyo rAjAdInAM yena te AvRttAH santastaM prerayanti / etasyApi prayogasyAbhAve pASaNDAn sahAyAn kuryAt / yadvA yaH 'gaNaH' sArasvatAdiko balavAMstaMsahAyaM kuryAt / tadabhAve dUrA''bhogAdinA . prakAreNa dhanumutpAdya tena mocayet / eSa dvAragAthAsa paarthH|| sAmpratamenAmeva gAyAM vivarISurAha[bhA.6303] sArikkhaeNa jaMpasi, jAyA annattha te vi aamNti| bahujanaviNNAyammiM, thAvaccasutAdiAharaNaM / / vR-yadi bahujanaviditA sAna bhavati, yathA-iyaM taddezajAtA iti; tata evaM brUyAt-ahamanyatra videze jAtA, tvaM tu sAddakSyeNa vipralabdha evamasamaJjasaM jalpasi / evamukte te'pi tatratyAH 'Amam' evametad yatheyaM vadatIti sAkSiNo jAyante / atha taddezajAtatayA sA bahujanavijJAtA
Page #1446
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-213, [bhA. 6303] 395 tatastasyAMbahujanavijJAtAyAMpUrvoktaMnavaktavyaM kintu sthApatyAputrAdhaharaNaM pratibodhanAya kathanIyam / "AharamamAI" ityatrAdizabdavyAkhyAnArthamAha[bhA.6304] sarabheda vannabhedaM, aMtaddhANaM vireyaNaM vA vi| varadhanuga pustabhUtI, guliyA suhume ya jhANammi // vR-guTikAprayogatastasyAH svarabhedaM varNabhedaM vAkuryAt / yadvA antardhAnaM grAmAntarapreSaNena vA vyavadhAnam / virecanaM vA glAnatopadarzanAya kArayitavyA yena 'kRcchreNaiSA jIvati' iti jJAtvA visarjayati / yadi vA varadhanuriva guTikAprayogataH guTikAprayogataH puSyabhUtirAcArya iva vA sUkSmadhyAnavazato nizcalA nirucchvAsA tathA syAd yathA mRteti jJAtvA parityajyate / vidyAmantra-prayogA vAtasya prayoktavyA yena tairabhiyojito mutkalayati / eteSAM prayogANAmabhAve rAjA nimittena dharmakathayA vA''vaya'te, tatastasya prabhAveNa sa preryate // asyA'pi prakArasyAbhAve ko vidhiH? ityAha[bhA.6305] pAsaMDe va sahAe, giNhati tujhaM pi erisaM asthi / hohAmo ya sahAyA, tuma vi jo vA gaNo blito|| vR-pASaNDAn vA sahAyAn gRhNAti / atha te sahAyA na bhavanti tata idaM tAn prati vaktavyamyuSmAkamapIzaMprayojanaM bhave bhaviSyati tadA yuSmAkamapi vayaMsahAyA bhaviSyAmaH / evaM tAn sahAyAn kRtvA tadbalataH sprernniiyH| yadi vAyomalla sArasvatAdiko gnnobliiyaantNshaayNprigRhnniiyaat|| [bhA.6306] eesiM asatIe, saMtA va jatA na hoti u shaayaa| ThavaNA dUrAbhogaNa, liMgeNa va esiuM deti / / - 'eteSAM' pASaNDAnAM gaNAnAM vA 'asati' abhAve yadi vA santo'pi te sahAyA na bhavanti tadA "ThavaNa"tti niSkAmatA yad dravyaM sthApitaM tena sA mocayitavyA / yadi vA 'dUrAbhoganena' prAguktaprakAreNaivaathavA yadyatra liGgamarcitaMtenadhanam eSayitvA' utpAdyadadati tsmaivrvRssbhaaH| gatamApannAdvAram / atha RNAtAdidvArANyAha[bhA.6307] emeva aNattAe, tavatulaNa navari tattha nANattaM / bohiya-tenehi hite, ThavaNAdi gavesaNe jAva / / vR. 'evameva' anenaiva dAsatvApannAgatena prakAreNa 'RNAAyA api' prabhUtaM RNaM dhArayantyA anyadeze dIkSitAyA mokSaNe yatanA draSTavyA / navaram-atra dhanadAnacintAyAM nAnAtvam / kiMtat ? ityAha-tapastulanA krtvyaa| tathA bodhikAH stenAzca-prAguktasvarUpAstairhatAyAAryikAyA gaveSaNaM niyamena kartavyam / tatra ca kartavye'nuzAsanAdikaM tadeva mantavyaM yAvad arthajAtasya sthApanA tayA AdizabdAd nidhAnasya dUrAbhoganAdiprayogeNApi sA mocayitavyA / atha RNArtAyAM yA tapastulanoktA sA bhAvyate-sadravyamArgayanvaktavyaH-sAdhavastapodhanAahiraNya-suvarNA-,loke'pi yad yasya bhANDaM bhavati sa tat tasmai uttamAya dadAti, asmAkaM ca pArzve dharmastasmAt tvamapi dharma gRhANa / / evamukte sa prAha[bhA.6308] jo nAte kato dhamma, taM deu na ettiyaM samaM tulai / hAnI jAvegAhaM, tAvatiyaM vijthNbhnntaa|| vR-yo'nayA kRto dharmastaM sarvaM mahyaM dadAtu / evamukte sAdhubhirvaktavyam-naitAvad ddadmaH, yato
Page #1447
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 bRhatkalpa - chedasUtram - 3-6/213 naitAvat samaM tulati / sa prAha-ekena saMvatsareNa hIna prayacchatuH tadapi pratiSedhanIyaH / tato brUyAtdvAbhyAM saMvatsarAbhayAM hIna datta; tadapi niSedhyaH / evaM tAvad vibhASA kartavyA yAvad 'ekena divasena kRto' nayA darmastaM prayacchata' tato vaktavyam-nAbhyadhikaM dadmaH kintu yAvat tava gRhItaM muhUrtAdikRtena dharmeNa tolyamAnaM samaM tulati tAvat prayacchAmaH / evamukte yadi tolanAtha DhIkate tadA vidyAdibhistulA stambhanIyA yena kSaNamAtrakRtenApi dharmeNa saha na samaM tolayatIti / dharmatolanaM ca dharmAdhikaraNika nItizAstramiddhamiti tato'vasAtavyam / athAsau kSaNamAtrakRtasyApi dharmasyAlAbhAt tapo grahItuM necchet tato vaktavyam eSA vaNignyAyena zuddhA // sa prAha-kaH punarvaNignyAyo yenaiSA zuddhA kriyate ? sAdhavo bruvate [ bhA. 6309 ] vANA''bharaNANi ya, savvaM chaDDeu egavattheNaM / potammi vivannammiM, vANitadhamme havati suddho // vR- yathA ko'pi vANijaH prabhUtaM RNaM kRtvA pravahaNena samudramavagADhaH, tatra 'pote' pravahaNe vipanne AtmIyAni parakIyAni ca prabhUtAni vastrANyAbharaNAni cazabdAt zeSamapi ca nAnAvidhaM krayANakaM sarvaM 'chardayitvA' parityajya 'ekavastraNa' ekenaiva paridhAnavAsasA uttIrNa 'vaNigdhameM' vaNignyAye 'zuddho bhavati' na RNaM dApyate / evamiyamapi sAdhvI tava satkamAtmIyaM ca sAraM sarvaM parityajya niSkAntA saMsArasamudrAduttIrNA iti vaNigdharmeNa zuddhA, nadhanikA RNamAtmIyaM yAcituM labhante, tasmAd na kiJcidatra tavAbhAvyamastIti karotvidAnImeSA svecchayA tapovANijyam, potaparibhraSTavaNigiva niRNo vANijyamiti / / sampratyupasaMhAravyAjena zikSAmapavAdaM cAha [bhA. 6310] tamhA aparAyatte, dikkhejja anArie ya vajjejjA / addhA anAbhogA, videsa asivAdisU do vii|| vR- yasmAt parAyattadIkSaNe'nAryadezagamane caite doSAstasmAdaparAyattAn dIkSayet anAryAMzca dezAn bodhika- stenabahulAn varjayet / atraivApavAdamAha - "addhANa" tti adhvAnaM pratipannasya mamopagrahamete kariSyantIti hetoH parAyattAnapi dIkSayet, yadi vA'nAbhogataH pravrAjayet, videzasthA yA svarUpamajAnAnA dIkSayeyuH / azivAdiSu punaH kAraNeSu "do vi"tti 'dve api' parAyattadIkSaNA' nAryadezagamane api kuryAt / kimuktaM bhavati ? -azivAdiSu kAraNeSu samupasthiteSu parAyattAnapi gacchopagrahanimittaM dIkSayet, anAryAnapi ca dezAn viharediti // mU. (214) cha kappassa palimaMthU pannattA, taM jahA kokkuie saMjamassa palimaMdhU 9 moharie saccavayaNassa palimaMdhU 2 cakkhulolae iriyAvahiyAe palimaMdhU 3 tiMtinie esaNAgovarassa palimaMdhU 4 icchAlobhae muttimaggassa panimaMdhU 5 bhiJjAniyANakaraNe mokkhamaggassa palimaMdhU 6 savvattha bhagavatA aniyANayA pasatthA || - asya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha[bhA. 6311] dappeNa jo u dikkheti erise erisesu vA vihare / tattha dhuvo palimaMthI, ko so katibheda saMbaMdho // vR- 'darpeNa' kAraNamantareNa ya AcArya 'IzAn' parAyattAn dIkSayati, yo vA 'IddazeSu' anAryeSu dezeSu darpato viharati, tatra 'dhruvaH' nizcito'vazyambhAvI parimanthaH, ataH ko'sau katibhedo vA parimanthaH ? ityAzaGkAnirAsAya prastutasUtrArambhaH / eSa sambandhaH //
Page #1448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 397 uddezaka : 6, mUlaM-214, [mA. 6312] [mA.6312] ahavA savvo eso, kappo jo vannio plNbaadii| tassa u vivakkhabhUtA, palimaMthA te u vajejjA / / vR-'athavA' iti sambandha prakArAntaradyotane / ya eSa SaTsvapiuddezakeSupralambAdikaH 'kalpaH' samAcAra uktaH 'tasya' kalpasya vapakSabhUtAH parimanthAH' kaukucya-maukharyAdayobhavanti, atastAn varjayediti jJApanArthamadhikRtasUtrArambhaH ||athvaa vajramadhyo'yamuddezakaH, tathAhi[bhA.6313] Aimmi doni chakkA, aMtammi ya chakkagA duve huMti / soesa vairamajho, uddeso hoti kappassa // dR-asmin SaSThoddezake Adau 'dveSaTke bhASASaTka-prastAraSaTkalakSaNe bhavataH ante'pica 'dveSaTke' parimanthaSaTaka-kalpasthitiSaTakarUpe bhavataH, tataH sa eSaH' kalpoddezako vajramadhyo bhavati, vajravadAdAvante ca dvayoH SaTakayoH sadbhAvAd vistIrNa madhye tu saGkSipta ityarthaH / tatrAdyaM SaTkadvayaM prAga abhihitameva, athAntyaM SaTkadvayamabhidhIyate / tatrApi prathamaMtAvadidam // anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA-'SaD' iti SaTasaGkhyAH 'kalpasya' kalpAdhyayanoktasAdhusamAcArasya pari-sarvato mathnanti-viloDayantIti parimandhavaH, uNAditvAdapratyayaH, pAThAntareNa parimanthA vA, vyAghAtakA ityarthaH, 'prajJaptAH' tIrthakarAdibhiH praNItAH / tadyathA"kukuie"tati "kucaNavaspandane" iti vacanAt kutsitam-apratyupekSitatvAdinA kucitamavaspanditaM yasya sa kukucitaH, sa eva prajJAdidarzanAt svArthikANapratyaye kaukucitaH; kukucA vA-avaspanditaM prayojanamasyeti kaukucikaH; saH "saMyamasya' pRthivyAdirakSaNarUpasya parimanyuH' vyAghAtakArI / "moharie" tti mukhaM-prabhUtabhASaNAtizAyi vadanamasyAstIti mukharaH, sa eva maukharikaH-bahubhASI, vinayAderAkRtigaNatvAikaNapratyayaH; yadvA mukhenArimAvahatItivyutpattyA nipAtanAmaukharikaH; satyavacanasya' mRSAvAdavirateH parimanyuH, maukharye satimRSAvAdasambhavAt cakSuSAlolaH-caJcalo yadvA cakSulolaM yasya sa cakSurlolaH; sakhedohi aneSaNIyamapi gRhNAtIti bhAvaH 4 / icchA-abhilASaH sa cAsau lobhazca icchAlobhaH, mahAlobha ityarthaH, yathA nidrAnidrA mahAnidreti; sa ca icchAlobhaH-adhikopakaraNAdimelanalakSaNaH 'muktimArgasya' muktiniSparigrahatvam abhatetyarthaH saiva nirvRtipurasya mArga iva mArgastasya parimanyuH 5 / "bhinna"tti lobhastena yanidAnakaraNaM-devendra-cakravatyAdivibhUtiprArthanaMtad 'mokSamArgasya samyagdarzanAdirUpasya parimanthuH, aartdhyaancturthbheruuptvaat| bhijAgrahaNena yadalobhasya bhavanirveda-mArgAnusAritAdiprArthanaM tatramokSamArgasya parimanthurityAveditaMpratipattavyam dhAnanutIrthakaratvAdiprArthanaMna rAjyAdiprArthanavad duSTam, atastadviSayaM nidAnaM mokSasya parimanthuna bhaviSyati, naivam, yata Aha-"savvatthe" tyAdi 'sarvatra' tarthakaratva-caramadehatvAdiviSaye'pi AstAM rAjyAdau nidAnatA' aprArthanameva bhagavatA' samagraizvaryAdimatA zrImanmahAvIrasvAminA "pasastha"tti 'prazaMsitA' zlASitA / eSa suutraarthH|| __ atha niyuktivistaraH[bhA.6314] palimaMthe nikkhevo, nAmA egaTThiyA ime paMca ! palimaMtho vakkhevo, vakkhoDa vinAsa vigyo y|| vR'parimanthe parimanthapadasya nikSepazcaturdhAkartavyaH / tasya cAmUnipaJcaekArthikAni bhavantiparimantho vyAkSepo vyAkhoTo vinAzo vighnazceti / / saca parimanthazcaturdhA-nAma-sthApanA-dravya
Page #1449
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/214 bhAvabhedAt / tatra nAma-sthApane sugame / dravya-bhAvaparimanyau pratipAdayati[bhA.6315] karaNe adhikaraNammi ya kAraga kamme ydvvplimNyo| emeva ya bhAvammi vi, causu vi ThANesu jIve tu|| vR-'karaNe' sAdhakatame 'adhikaraNe' AdhAre kArakaH-kartA tasmin tathA 'karmaNi ca' vyApye dravyataH parimanyo bhavati / tathAhi-karaNe yena manthAnAdinA dadhyAdikaMmathyate, adhikaraNe yasyAM pRthivIkAyaniSpannAyAM manthanyAM dadhimathyate, kartariyaH puruSaH strI vA dadhi viloDayati, karmaNi tanmadhyamAnaMyad navanItAdikaMbhavati, eSa caturvidhI dravyaparimanthaH / evameva bhAve'pi' bhAvaviSayaH parimanthazcaturvapi krnnaadissusthaanessubhvti| tadyathA-karaNe yena kautkucyAdivyApAreNa dadhitulyaH saMyamomathyate, adhikaraNeyasmin Atmanisamadhyate, katariyaH sAdhuH kautkucyAdibhAvapariNatastaM saMyamaMmadhnAti, karmaNi yamadhyamAnaM saMyamAdikamasaMyamAditayA prinnmte| eSa caturvidho'pi parimantho jIvAdananyatvAd jIva eva mntvyH|| atha karaNe dravya-bhAvaparimanthau bhASyakAro'pi bhAvayati[bhA.6316] davvambhi maMthito khalu, tenaM maMthijjae jahA dadhiyaM / dadhitullo khalu kappo, maMthijjati kokuaadiihiN|| vR-dravyaparimanthomanthikaH, manthAna ityarthaH, 'tena manyAnena yathA dadhimathyate tathA dadhitulyaH khalu kalpaH' sAdhusamAcAraH kaukucikAdibhiHprakArairmathyate, vinaashytityrthH||tdevN vyAkhyAtaM parimanthapadam / samprati zeSANi sUtrapadAni kautkucikAdIni vyAcikhyAsurAha[mA.6317] kokuio saMjamassa u, moharie ceva smvynnss| iriyAe cakkhulolo, esaNasamiIe titinie| vR- kaukucikaH saMyamasya, maukharikaH satyavacanasya, cakSurlolaIryAsamiteH, tintiNita . eSaNAsamiteH parimanthuriti prkrmaadvgmyte|| [bhA.6318] . nAseti muttimaggaM, lobheNa nidAnatAe siddhipahaM / etesiMtu padANaM, patteya paravaNaM vocchaM / vR-lobhena ca muktimArganAzayati, nidAnatayAtusiddhipatham / eteSAMpadAnAMpratyekaMprarUpaNAM vakSye / pratijJAtameva karoti[bhA.6319] ThANe sarIra bhAsA, tividhopuna kukkuo samAseNaM / calaNe dehe patthara, savigAra kahakkahe lhuo|| [bhA.6320] ANAiNo ya dosA, virAdhanA hoi sNjmaa-''yaae| jaMte va naTTiyA vA, virAdhana maillae sutte| vR-'sthAne' sthAnaviSayaHzarIraviSayo bhASAviSayazceti trividhaH samAsena kaukucikH| tatra sthAnakaukuciko yshclnm-abhiikssnnNbhrmnnNkroti| dehaH-zarIraMtadviSayaH kaukucikoyaH prastarAn hastAdinA kSipati / yastu 'savikAraM' parasya hAsyotpAdakaM bhASate, 'kahakkahaM vA' mahatA zabdena hasatisa bhaassaakaukucikH| eteSutriSvapi pratyekaMmAsalaghu,AjJAdayazca doSAH / saMyame Atmani ca virAdhanA bhavati / yantrakavad nartikAvadvA bhrAmyan (sthAna-zarIra] kaukucika ucyate / yastu mahatAzabdenahamatitasyamakSikAdInAM mukhapradezena saMyamavirAdhanA shuulaadirogprkopenaatmviraadhnaa|
Page #1450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 399 uddezaka : 6, mUlaM-214, [bhA. 6320] "maelae sutti"tti mRtadRSTAntaH suptadRSTAntazcAtrahAsyadoSadarzanAyabhavati, sa cottaratra drshyissyte|| athaitadeva niyuktigAthAdvaya vibhAvayiSuH sthAnakaukucikaM vyAcaSTe[bhA.6321] AvaDaikhaMbhakuDe, abhikkhaNaM bhamati jaMtae ceva / kamaphaMdaNa AuMTaNa, na yAvi baddhAsano tthaanne|| vR-ihopaviSTa Urdhvasthito vAstambhe kuDye vA ya Apatati, yantrakamiva vA'bhIkSNaM bhramati, kramasya-pAdasya spandanamAkuJcanaM vA karoti, na ca naiva 'baddhAsanaH' nizcalAsanastiSThati, eSa sthAnakautkucikaH / atrAmI doSAH[bhA.6322] saMcArovatigAdI, saMjame AyA'hi-viccugAdIyA / dubbaddha kuhiya mUle, caDaphaDate ya dosA tu|| dR- saJcArakAH-kuDyAdau saJcaraNazIlA ye uvaikAdayaH-uddehikA-manthukITikAprabhRtayo jIvAsteSAM yA virAdhanA sA saMyamaviSayA mntvyaa| AtmavirAdhanAyAmahi-vRzcikAdayastatropadravakAriNo bhaveyuH, yadi vA yatra stambhAdau sa Apatati tad durbaddhaM mUle vA kuthitaM bhavet tatastasya patane paritApanAdikA glAnAropaNA, "caDaphaDate ya"tti abhIkSNamitastato bhrAmyataH sndhirvisndhiibhvedityaadyobhvodossaaH| evmuttrtraapidossaamntvyaaH||ath zarIrakaukucikamAha[bhA.6323] kara-gophaNa-dhanu-pAdAdiehaiM ucchubhati ptthraadiie| bhamugA-dADhiga-thaNa-putavikaMpaNaM naTTavAittaM // vR-kara-gophaNA-dhanuH-pAdAdibhi prastarAdIn ya ut-prAbalyena kSipati sa zarIrakaukucikaH / bhrU-dADhikA-stana-putAnAM vikampanaM-vividham-anekaprakAraiH kampanaM yat karoti tad nRtyapAtitvamucyate, nartakItvamityarthaH / etena "naTTiyAva"tti padaM vyAkhyAtaM pratiptavyam // gataH zarIrakaukucikaH / atha bhASAkaukucikamAha[bhA.6324] cheliya muhavAitte, jaMpati ya tahA jahA paro hasati / kuNai ya rue bahuvidhe, vgghaaddiy-desbhaasaae|| vR-yaH seNTitaM mukhavAditraM vA karoti, tathA vA vacanaM jalpati yathA paro hasati, bahuvidhAni vA mayUra-haMsa-kokilAdInAM jIvAnAM rutAni karoti, vagghADikAH-uddhaTTakakAriNIH dezabhASA vA-mAlava-mahArASTrAdidezaprasiddhAstAddazIrbhASA bhASate yAbhi sarveSAmapi hAsyamupajAyate, eSa bhaassaakaukucikH||asy doSAnAha- - [bhA.6325] macchigamAipaveso, asaMpuDaM ceva settidittuNto| daMDiyaghataNo hAsaNa, teicchiya tattaphAleNaM // vR-tadIyabhASaNadoSeNa ye mukhaM visphAlya hasanti teSAM mukhe makSikAdayaH prANinaH pravizeyuH, praviSTAzca te yat paritApanAdikaMprApnuvanti taniSpannaM tasya praayshcittm|hstshc mukhamasampuTameva bhaved, na bhUyo miledityrthH| tathA cAtra zreSThidhSTAntaH-kazcid 'daNDikaH rAjA, tasya "ghayaNo" bhaNDaH / tena rAjasabhAyAmIzaM kimapi 'hAsana' hAsyakAri vacanaM bhaNitaM yena prabhUtajanasya haasymaayaatm|ttr zreSThinomahatAzabdena hasatomukhaMtathaiva sthitaMna smputtiibhvti|vaastvyvaidyaanaaN darzito naikenApi prgunniikrtuNpaaritH| navaraMprAghuNakenaikena caikitsikena lohamayaH phAlaH taptaHagnivarNa kRtvA mukhe DhaukitaH, tatastadIyena bhayena zreSThino mukhaM sampuTaM jAtam / /
Page #1451
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/214 atha prAgudviSTaM mRta-suptadRSTAntadvayamAha[bhA.6326] goyara sAhU hasanaM, gavakkhe da9 niva bhaNati devii| hasati mayago kahaM so, ti esa emeva sutto vii|| vR-ego sAhu gocaracariyAe hiMDamANohasaMto devIe gavakhovaviThThAe dicho| rAyA bhaNiosAmi! peccha accherayaM, muyaM mAnusaM hasaMtaMdIsai |raayaa saMbhaMto kahaM kahiM vA? |sA sAhuM drisei| rAyA bhaNai-kahamau ? ti| devI bhaNai-iha bhavezarIrasaMskArAdisakalasAMsArikasukhavarjitatvAd mRta iva mRtH| evaM suttadiTuMto vibhANiyabyo / akSaragamanikA tviyam-gocare sAdhoH paryaTataH 'hasana' hAsyaM dRSTvA devI nRpaM bhaNati- mRtako hasati / nRpaH pRcchati-kutra sa mRtako hasati ? / devI hastasaMjJayAdarzayati-eSa iti / evameva mRtavat supto'pi mantavyaH, ubhayorapi nizceSTatayA vizeSAbhAvAt / / gataH kaukucikaH / samprati maukharikamAha__ [bhA.6327] muharissa gotraNANaM Avahati ariM muhena bhaasNto| lahugoya hoti mAso, ANAdi virAdhanA duvihA // vR-maukharikasya gauNaM' guNaniSpannanAma 'mukhena prabhUtabhASaNAdimukhadoSeNabhASamANaH 'ariM' vairiNam Avahati' karotIti maukharikaH / tasyaivaMmaukharikatvaM kurvANasyalaghuko mAsaHAjJAdayazca doSAH / virAdhanA ca saMyamA-''tmaviSayA dvividhA / tatra saMyamavirAdhanA maukharikasya satyavrataparimanthutayA suprtiitaa||aatmviraadhnaaN tu STAntenAha[bhA.6328] ko gaccheJjA turiyaM, amugoti ya lehaeNa sitttthmmi| sigghA''gatoya Thavito, kenAhaM lehagaM haNati // vR.egoraayaa| tassa kiMci turiyaM karja uppannaM tAhe sabhAmajhe bhaNai-ko sigdhaM vaccejA? | lehago bhaNai-amugo pavanavegeNaM gacchai tti / ratrA so pesio taM kajaM kAUNa taddivasameva aago|rnnaa eso sigdhagAmi'tti kAuMdhAvaNao tthvio|ten ruTeNaM pucchiyaM-keNAhaM sigyo. tti akhAto? |annenn siTuM-jahA lehaeNaM / pacchA so tena taliccheNa chidaM labhrUNa uddvio| evaM ceva jo saMjao mohariyattaM karei so AyavihaNaM pAvei ti / / akSarArthastvayam-'kastvaritaM gacchet ?' iti rAtrokte lekhakena ziSTam-amuka iti / tataH sa tat kAryaM kRtvA shiighrmaagtH| tataH 'sthApitaH rAjJA dautyakarmaNi niyuktaH / tataH 'kenAhaM kathitaH ?' iti pRSTavA lekhakena' iti vijJAya lekhaka hatavAn gAthAyAmatItakAle'pi vartamAnAnirdezaH praakRttvaat|| gato maukhrikH| atha caturlolamAha[bhA.6329] AloyaNA ya kahaNA, pariyaTTa'nupehaNA anaabhoe| lahugoya hoti mAso, ANAdi virAdhanA duvihaa|| vR. stUpAdInAmAlokanAM kurvANaH 'kathanAM' dharmakathAM parivartanAm anuprekSAM ca kurvan yadi 'anAbhogena' anupayuktomArge vrajati tadA laghumAsaH,AjJAdayazca doSAH, dvividhAca virAdhanA bhavet // idameva bhAvayati[bhA.6330] AloeMto vaccati, thUbhAdINi va kaheti vA dhamma / pariyaTTaNA'nupehaNa, na yAvi paMthammi uvutto| kR-'stUpAdIni stUpa-devakulA-''rAmAdIni AlokamAnodharmavAkathayan parivartanAmanuprekSAM
Page #1452
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM- 214, [ bhA. 6330] 401 vA kurvANo vrajati / yadvA sAmAnyena 'na ca' naivopayuktaH pathi vrajati eSa cakSurtola ucyate // asyaite doSAH [mA. 6331] chakkAyANa virAhaNa, saMjame AyAe kaMTagAdIyA / AvaDaNe bhANabhedo, khaddhe uDDAha parihAnI / / vR- anupayuktasya gacchataH saMyame SaTkAyAnAM virAnA bhvet| AtmavirAdhanAyAM kaNTakAdayaH padayorlageyuH, viSame vA pradeze ApatanaM bhavet tatra bhAjanabhedaH / 'khaddheca' pracure bhakta pAne bhUmau chardite uDDAho bhavet aho ! bahubhakSakA amI iti / bhAjane ca bhitre 'parihAni' sUtrArthaparimantho bhAjanAntaragaveSaNe tatparikarmaNAyAM ca bhavati // gatazcakSurlolaH / atha tintiNikamAha [bhA. 6332] tiMtiNie puvva bhaNite, icchAlobhe ya uvahimatirege / lahuo tivihaM va tahiM, atirege je bhaNiya dosA // vR- tintiNika AhAropadhi-zayyAviSayabhedAt trividhaH, sa ca 'pUrvaM' pIThikAyAM saprapaJcamukta iti nehocyate / ca sundaramAhArAdikaM gaveSayanneSaNAsamiteH parimandhurbhavatIti / icchAlobhastu sa ucyate yad lobhAbhibhUtatvenopadhimatiriktaM gRhNAti, tatra laghuko mAsaH / trividhaM vA tatra prAyazcittam / tadyathA- jaghanye upadhau pramANena gaNanayA vA'tirikte dhAryamANe paJcakam, madhyame mAsalaghu, utkRSTe caturlaghu / yecAtirikte upadhau doSAH pUrvaM tRtIyoddezake bhaNitAste draSTavyAH / / atha nidAnakaraNamAha[mA. 6333] aniyANaM nivvANaM, kAUNamuvaTThito bhave lahuo / pAvati dhuvamAyAtiM tamhA aniyANayA seyA / / vR- 'anidAnaM' nidAnamantareNa sAdhyaM nirvANaM bhagavadbhiH prajJaptam, tato yo nidAnaM karoti tasya tat kRtvA punarakaraNenopasthitasya laghuko mAsaH prAyazcittam / api ca yo nidAnaM karoti sa yadyapi tenaiva bhavagrahaNena siddhiM gantukAmastathApi 'dhruvam' avazyam 'AyAtiM' punarbhavAgamanaM prApnoti, tasmAdanidAnatA zreyasI / / idameva vyAcaSTe [ bhA. 6334] iha-paraloganimittaM, avi titthakarattacarimadehattaM / savvatthesu bhagavatA, anidAnattaM pasatyaM tu / / kR- ihalokanimittam- 'ihaiva manuSyaloke'sya tapasaH prabhAveNa cakravatyAdibhogAnahaM prApnuyAm, ihaiva vA bhave vipulAn bhogAnAsAdayeyam' itirUpam paralokanimittaM manuSyApekSayA devabhavAdikaH paralokastatra 'maharddhikaindrasAmAnikAdirahaM bhUyAsam' ityAdirUpaM sarvamapi nidAnaM pratiSiddham / kiMbahunA ? tIrthakaratvena - Arhantyena yuktaM caramadehatvaM me bhavAntare bhUyAt ityetadapi nAsaMzanIyam / kutaH ? ityAha- 'sarvArtheSu' sarveSvapi aihikA '' muSmikeSu prayojaneSu nAsaMzanIyam / kutaH ? ityAha-'sarvArtheSu' sarveSvapi - ehikA-''muSmikeSu prayojaneSu abhiSvaGgaviSayeSu bhagavatA'nidAnatvameva 'prazastaM ' 'lAdhitam / tuzabda evakArArthaH, sa ca yathAsthAnaM yojitaH / vyAkhyAtAH SaDapi parimanthavaH / sAmpratameteSveva dvitIyapadamAha [bhA. 6335] biiyapadaM gelane, dhANe ceva taha ya omammi / mottUrNa carimapadaM, nAyavvaM jaM jahiM kamati // vR- dvitIyapadaM glAnatve adhvani tathA avame ca bhavati, taca 'caramapadaM' nidAnakaraNarUpaM 2026
Page #1453
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/214 muktvA jJAtavyam, tatra dvitIyapadaM na bhavatItyarthaH zeSeSu tu kaukucikAdiSu yad yatra kramate tat tatrAvatAraNIyam // etadeva bhAvayati[bhA.6336] kaDiveyaNamavataMse, gudapAga'risA bhagaMdalaM vA vi / gudakhIla sakkarA vA, natarati baddhAsano houM // vR-kaTivedanA kasyApi duHsahA, 'avataMso vA puruSavyAdhinAmako rogo bhavet, evaM gudayoH pAko'zAsi bhagandaraM gudakIlako vA bhavet, 'zarkarA' kRcchramUtrako rogaH savA kasyApi bhaveta, tato na zaknoti baddhAsanaH 'bhavituM' sthAtum / evaMvidhe glAnatve'bhIkSNaparispandanAdikaM sthAnakaukucikatvamapi kuryAt // [bhA.6337] uvvatteti gilANaM, osahakane va patthare chumti| vevati ya khittacitto, bitiyapadaM hoti dosuNtu|| vR-glAnam 'udvartayati' ekasmAt pArzvato dvitIyasmin pArve karoti, 'auSadhakArye vA' auSadhadAnahetostameva glAnamanyatra saGkrAmya bhUptatraiva sthApayati, yastu kSiptacittaH saparavazatayA 'prastarAn' pASANAn kSipati vepate vA, cazabdAt seNTitaM mukhavAditrAdikaM vA karoti / etad dvitIyapadaM yathAkramaM 'dvayorapi zarIra-bhASAkaukucikayorbhavati // maukharikatve'pavAdamAha[bhA.6338] turiyagilANAharaNe, muharittaM kunja vA dupakkhe vii| osaha vijaM maMtaM, pellijjA sigghagAmi tti|| vR-tvaritaM glAnimittamaSadhAdeH AharaNe kartavye dvipakSe' saMyatapakSe saMyatIpakSecamaukharikatvaM kuryAt / katham? ityAha-eSa zIghragAmIata auSadhamAnetuM vidyA mantraM vA prayoktuM "pellija"tti preryatAm, vyApAryatAmityarthaH / / [bhA.6339] acAurakajje vA, turiyaM vana vA vi iriymuvogo| vijassa vA vi kahaNaM, bhae va visa sUla omaje / / vR-atyAturasya vA-AgADhaglAnasya kAryetvaritaMgacchet, 'navA'pi naiveryAyAmupayogaM dadyAta, vaidyasya vA kathanaM dharmakathAM kurvan gacched yena sa AkRtaH samyagglAnasya cikitsAM karoti, bhaye vA mantrAdikaM parivartayan gacchati, viSaM vA kenApi sAdhunA bhakSitaM tasya mantreNApamArjanaM kurvana, viSavidyAvAnavagRhItAtAMparivartayangacchati, zUlaMvA kasyApisAdhoruddhAvatitadapamArjayan gacchati / [bhA.6340] titiNiyA vi tadaTThA, alabmamANe vidvvtitinnitaa| vejje gilANagAdisu, AhAruvadhI ya atiritto|| vR- tasya-glAnasya upalakSaNatvAd AcAryAdezvArthAya 'tintiNikatA'pi' snigdhmdhuraahaaraadisNyojnlkssnnaakrtvyaa| alabhyamAnevAglAnaprAyogye auSadhAdau 'dravyatintiNikatA' 'hA! kaSTaM na labhyate glAnayogyamatra' ityevaMrUpAkAryA / icchAlobhe punaridaM dvitIyapadam-vaidyasya dAnArthaM glAnArtha vAAhAra upadhizcAtarikto'pi grahItavyaH,AdizabdAd AcAryAdiparigrahaH, gaNacintako vA gcchopgrhhetortiriktmupdhiNdhaaryet||evN yAvanidAnapadaMvarjayitvA zeSeSu sarveSvapi glAnatvamaGgIkRtya dvitIyapadamuktam / samprati tadevAdhvani darzayati[bhA.6341] avayakhaMto va bhayA, kaheti vA satthiyA-''tiattINaM / vijaM AisutaM vA, keda bhadA vA anaabhogaa|
Page #1454
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-214, [bhA. 6341] 403 vR.adhvani stenAnAM siMhAdInAM vA bhayAdaprekSamANa itazcetazca vilokamAno'pivrajet / yadi vAadhvani gacchan sArthikAnAm AyattikAnAMvA sArthacintakAnAM dharmaM kathayati yenateAvRttAH santo bhaktapAnAdhupagrahaM kuryuH / athavA vidyA kAcidabhinavagRhItA sA 'mA vismariSyati' iti kRtvA parivartayannanuprekSamANo vA gacchet / 'AdizrutaM' paJcamaGgalaM tadvA caurAdibhaye parAvartayan vrajet / khedo nAma' parizramaH tena AturIbhUto bhayAdvA sambhrAnta IryAyAmupayukto na bhavedapi / "anAbhoga"tti vismRtivazAt sahasA vA neryAyAmupayogaM kuryAt / / [bhA.6342] saMjoyaNA palaMbAtigANa kappAdigoya atirego| omAdie vi vihure, joijA jaMjahiM kmti|| vR- adhvani gacchannAhArAdInAM saMyojanAmapi kuryAt / pralambAdInAM vikaraNakaraNAya piSpalakAdikamati riktamapyupadhiM gRhNIyAd dhArayedvA / athavA paraliGgena tAni grahItavyAni tataH paraliGgamapi dhArayet / kalpAH-aurNikAdayastadAdikaH AdizabdAt pAtrAdikazca durlabha upadhiratirikto'pi grahItavyaH / tadevamadhvani dvitIyapadaM bhAvitam / evam avamaM-durbhikSaM tatra AdizabdAd azivAdikAraNeSu vA 'vidhure' AtyantikAyAmApadi paJcavidhaM parimanthumAkRtya yad yatra dvitIyapadaM kramate tattatra yojayet / evaM nidAnapadaM muktvA paJcasvapi kaukucikAdiSu parimanthuSu dvitIyapadamuktam // Aha-nidAne kimiti dvitIyapadaM noktam ? ucyate-nAsti / kutaH ? iti ced ata Aha{bhA.6343] jA sAlaMbaNasevA, taMbIyapadaM vayaMti giiytyaa| AlaMbanarahiyaMpuna, nisevaNaM dappiyaM beti|| ghR. yA 'sAlambanasevA' jJAnAdhAlambanayuktA pratiSevA tAM dvitIyaM padaM gItArthA vadanti, AlambanarahitAM punaH 'niSevaNAM' pratiSevAM darpikAMbruvate / tadyAlambanaM nidAnakaraNe kimapina vidhate, "savvastha aniyANayA bhagavayApasatye"ti vacanAt Aha-bhogArtha vidhIyamAnaM nidAnaM tIvravipAkaMbhavatIti kRtvAmA kriyatAma, yatpunaramunApraNidhAnenidAnaM karoti-mAmamarAjAdikule utpannasya bhogAbhiSvaktasya pravrajyA na bhaviSyatItyato daridrakule'hamutpadyeyam, tatrotpannasya bhogAbhiSvaGgo na bhaviSyati; evaM nidAnakaraNe ko doSaH? sUrirAha[bhA.6344] evaM sunIharo me, hohiti appa tti taM pariharati / haMdi! hunecchaMti bhavaM, bhavavocchittiM vimaggaMtA // kR'evam avdhaarnne|kimvdhaaryti? daridrakule utpatrasya me mamAtmA'saMyamAt 'suniharaH' sunirgamo bhaviSyati, sukhenaiva saMyamamaGgIkariSyAmi ityarthaH; 'iti' Izamapi yad nidAnaM tadapi sAdhavaH pariharante / kutaH ? ityAha-'handi!" iti nodkaamntrnne|huH iti yasmAdarthe / he saumya ! yasmAd nidAnakaraNena bhavAnAM parivRddhirbhavati, sarvo'pi ca pravrajyAprayatno'smAkaM bhavavyavacchittinimittam, tato bhavavyavacchitti vividhaiH prakArairgiyantaHsAdhavo bhavaM necchnti| amumevArthaM eSTAntena draDhayati[bhA.6345] jo rayaNamaNagdheyaM, vikvija'ppeNa tattha kiM saahuu| duggayabhavamicchaMte, esocciya hoti diluto|| vR-yaH 'anaryam' indranIla-marakatAdikaralam alpena svalpamUlyena kAcAdinA vikrINIyAt
Page #1455
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/214 tatra 'kiM sAdhu' kiM nAma zobhanam ? na kiJcidityarthaH / 'durgatabhavaM' daridrakulotpattimicchata eSa eva dRSTAnta upanetavyo bhavati / tathAhi anarghyaratnasthAnIyaM cAritram, nirupamA- 'nantAnandamayamokSaphalasAdhakatvAt; kAcazakalasthAnIyo durgatabhavaH, tucchatvAt / tato yazcAritravikrayeNa tatprArthanaM karoti sa mandabhAgyo'nardhyaratnaM vikrIya kAcazakalaM gRhNAtIti mantavyam // api ca[ mA. 6346 ] saMgaM anicchamANo, iha-paraloe ya muccati avarasaM / eseva tassa saMgo, AsaMsati tucchataM jaM tu // 404 vR- ihalokaviSayaM paralokaviSayaMca 'sa' muktipadapratiprakSabhUtamabhiSvaGgamanicchantravazyaM 'mucyate' karmavimukto bhavati / kaH punastasya saGgaH ? ityAha-eSa eva tasya sago yad mokSAkhyavipulaphaladAyinA tapasA tucchakaM phalam ' AzAste' prArthayati // tad bhUyo'pi nidAnasyaiva paryAyakathanadvAreNa doSamAha [ mA. 6347] baMdho tti niyANaM ti ya, Asasajogo ya hoti egaTThA / te puna na bohiheU, baMdhAvacayA bhave bohI // vR-bandha iti vA nidAnamiti vA AzaMsAyoga iti vA ekArthAni padAni bhavanti / 'te punaH' bandhAdayaH 'na bodhihetavaH' na jJAnAdyavAptikAraNaM bhavanti, kintu ye 'bandhApacayAH' kAraNe kAryopacArAt karmabandhasyApacayahetavo'nidAnatAdayastebhyo bodhirbhavati / / Aha-yadi nAma sAdhavo bhavaM necchanti tataH kathaM devalokeSUtpadyante ? ucyate [bhA. 6348] necchaMti bhavaM samaNA, so puna tesiM bhavo imehiM tu / puvvatava-saMjamehiM, kammaM taM cAvi saMgeNaM // vR- 'zramaNAH' sAdhavo necchantyeva bhavaM paraM sa punaH 'bhavaH' devatvarupasteSAmamIbhi kAraNairbhavat / tadyathA- pUrvaM vItarAgAvasthApekSayA prAcInAvasthAbhAvi yat tapastena, sarAgAvasthAbhAvinA tapasA sAdhavo devalokeSRtpadyante ityarthaH, evaM pUrvasaMyamena sarAgeNa sAmAyikAdicAritreNa sAdhUnAM devatvaM bhavati / kutaH ? ityAha- "kammaM" ti pUrvatapaH saMyamAvasthAyAM hi devAyurdevagatiprabhRtikaM karma badhyate tato bhavati deveSUpapAtaH / etadapi karma kena hetunA badhyate ? iti ced ata Aha-tadapi karma 'saGgena' saMjcalanakrodhAdirUpeNa badhyate // mU. (215) chavvihA kappaTThitI pannattA, taM jahA- sAmAiyasaMjayakampaTThitI 1 chetovaTThAvaNiyasaMjayakampaTThitI 2 nivvisamANakappaTThitI 3 nivviTTakAiyakappaTThitI 4 jinakappaTThitI 5 therakappaTThiti 6 tti bemi // vR- athAsya sUtrasya kaH sambandhaH ? ityAha [mA. 6349 ] palimaMthavippamukkassa hoti kappo avaTThito niyamA / kappe ya avadvANaM, vadaMti kappaTThitiM therA // vR- anantarasUtroktauH parimanthairvipramuktasya sAdhoH 'avasthitaH' sarvakAlabhAvI kalpo niyamAd bhavati / yaJca kalpe'vasthAnaM tAmeva kalpasthitiM 'sthavirAH' zrI gautamAdayaH sUrayo vadanti / ataH parimanyasUtrAnantaraM kalpasthitisUtramArabhyate / / anena sambandhenAyAtasyAsya vyAkhyA- 'SaDvidhA' SaTaprakArA kalpe-kalpazAstraktasAdhusamAcAre sthiti avasthAnaM kalpasthiti kalpasya vA sthitimaryAdA kalpasthiti 'prajJaptA' tIrthakara - gaNadharaiH prarupitA / 'tadyathA' iti upanyAsArthaH / 'sAmAyi
Page #1456
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-215, [bhA. 6349] 405 kasaMyatakalpasthiti' samaH-rAga-dveSarahitastasya AyaH-lAbho jJAnAdInAM prAptirityarthaH, samAya eva sAmAyika-sarvasAvadyayogaviratirupam tatpradhAnA ye saMyatAH-sAdhavasteSAM kalpasthitiH sAmAyikasaMyatakalpasthitaH / tathA pUrvaparyAyacchedenopasthApanIyam-AropaNIyaM yat tat chedopasthApanIyam, vyaktito mahAvratAropaNamityarthaH, tapradhAnA ye saMyatAsteSAM kalpasthiti chedopsthaapniiysNytklpsthiti| nirvizamAnAH-parihAravizuddhikalpaMvahamAnAsteSAMkalpasthiti nirvizamAnakalpasthiti 3 / nirviSkAyikA nAma-yaiH parihAravizuddhikaM tapo vyUDhama, nirviSTaHAsevito vidhikSitacAritralakSaNaH kAyo yaiste nirviSTakAyikA itivyutpatteH teSAM kalpasthitiH nirvissttkaayikklpsthiti|jinaaH-gcchnirgtaaHsaadhuvishessaastessaaNklpsthiti jinakalpasthitiH 5 / sthavirA:-AcAryAdayo gacchapratibaddhAsteSAM kalpasthiti sthavirakalpasthitiH 6 / 'iti' adhyayanaparisamAptau / 'bravImi' iti tIrthakara-gaNadharopadezena sakalamapi prastutazAstraktaMkalpA'kalpavidhi bhaNAmi, na punaH svamanISikayA iti sUtrasakSepArthaH / / samprati vistarArthaM bimaNiSurbhASyakAraH kalpasthitipade parasyAbhiprAyamAzaGkaya pariharanAha - [bhA.6350] AhAro tti ya ThANaM, jo ciTThati so Thiittite buddhii| vavahAra paDucchevaM, Thiireva tunicchae ThANaM / / vR-sakriyasya jIvAdidravyasyatAvadetAvadeva kriyAdvayaM bhavati-sthAnaMvA gamanaMvA / tatrasthAnasya gamanaM pratipakSo bhavati, tatpariNatasya sthAnAbhAvAt / evaM sthiterapi gati pratipakSo bhavati / / tataH kim? ityAha[mA.6352] ThANassa hoti gamanaM, paDipakkho taha gatI ThiIe u / naya gamanaM tu gatimato, hoti puDho evmitrNpi|| vR-sthAnasya gamanaM pratipakSobhavatina sthiti, sthiterapi gati pratipakSona sthAnam, evaM sthitisthAnayorekatvam / tathA 'na ca' naiva gamanaM gatimato dravyAt 'pRthag' vyatiriktaM bhavati, evam 'itaradapi' sthAnaM sthitimato dravyAdavyatirikta mantavyam // idameva vyatirekadvAreNa draDhayati[bhA.6353] jaya gamanaM tu gatimato, hoja puDho tena so na gacchejjA / jaha gamanAto anA, na gacchati vasuMdharA ksinnaa|| . vR-yadi gamanaM gatimataH puruSAdeH pRthagbhavet tataH 'asau gatimAn na gacchet / dRSTAntamAhayathA gamanAt 'anyA' pRthagbhUtA 'kRtsnA' sampUrNA vasundharA na gacchati / kRtsnAgrahaNaM leSuprabhRtikastadavayavo gacchedapi iti jJApanArtham / evaM sthAne'pi bhAvanIyam // yata evamataH sthitametat[bhA.6354] ThANa-hiinANataM, gati-gamanAnaM ca atthato ntthi| vaMjaNanANattaM puna, jaheva vayaNassa vaayaato| kRsthAna-sthityorgati-gamanayozracArthatonAstinAnAtvam, ekArthatvAt; vynyjnnaanaatvNpunrsti| yathaiva vacanasya vAcazca parasparamarthato nAsti bhedaH, zabdataH punarastIti ||athvaa nAtra sthitizabdo'vasthAnavAcI kintu maryAdAvAcakaH / tathA cAha[bhA.6355] ahavA ja esa kappo, palaMbamAdi bahudhA smkkhaato| chaTThANA tassa ThiI, Thiti tti mera ti egaTThA / /
Page #1457
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 -athavA ya eSa prastatazAstra pralambAdikaH 'bahadhA' anekavidhaH kalpaH samAkhyAtaH tasya 'SaTsthAnA' SaTprakArA sthitirbhvti| sthitiriti maryAdA iti caikArthI shbdau|| bhUyo'pi vineyAnugrahArthaM sthiterevaikArthikAnyAha[bhA.6356] patidvA ThAvaNA ThANaM, nivisamANe taheva nibidde| avaTThANaM avatthA ya, ekaTThA citttthnnaa''tiy|| vR-pratiSThAsthApanA sthAnaM vyasathAsaMsthiti sthitiavasthAnam avasthAca, etAnyekArthikAni padAni / tathA "ciTThaNaM" UrdhvasthAnam AdizabdAd niSadanaM tvagvartanaM ca, etAni trINyapi sthitivizeSarupANi mntvyaani||saac kalpisthiti SoDhA, tadyathA[bhA.6357] sAmAie ya chede, nivvisamANe taheva nivitte| jinakappe theresuya, chavviha kappaTTitI hoti|| sAmAyikasaMyatakalpasthitichedopasthApanIyasaMyatakalpasthiti nirvizamAnakalpasthititathaiva nirviSTakAyakalpasthiti jinakalpasthiti sthavirakalpasthitizraceti SaDvidhA kalpasthitiH / / athainAmeva yathAkramaM vivarISuH prathamataH sAmAyikakalpasthiti vivRNoti[bhA.6358] katiThANa Thito kappo, katiThANehiM advito| vutto dhUtarajo kappo, ktitthaannptidvito| vR-yaH kila 'dhutarajAH' apanItapApakarmAsAmAyikasAdhUnAM kalpaH' AcAro bhagavadbhiruktaH sa katiSu sthAneSu sthitaH ? katisthAnapratiSThitazcoktaH? / / sUrirAha[mA.6359] cauThANaThio kappo, chahiM ThANehiM attttio| eso dhUyaraya kkappo, dsttttaannptihio|| vR-catuHsthAnasthitaH kalpaH, SaTsuca sthAneSvasthitaH / tadevameSa dhutarajAH sAmAyikasaMyatakalpo dazasthAnapratiSThitaH, keSucit sthityA keSucit punarasthityA dazasu sthAneSu pratibaddho mantavya ityarthaH // idameva vyaktIkaroti[bhA.6360]cauhi ThitA chahiM aThitA, paDhamA bitiyA ThitA dasavihammi / vahamANA nivisagA, jehi vahaM te u niviTTha // pR-'prathamAH' sUtrakamaprAmANyena sAmAyikasaMyatAstecaturyusthAneSu sthitaaH,ssttsupunrsthitaaH| gAthAyAMsaptamyarthe tRtiiyaa|yetu dvitIyAH' chedopasthApanIyasaMyatAstedazavidhe'pi kalpe sthitaaH| pazcArddhana tRtIya-caturthakalpasthityoH zabdArthamAha- "vahamANA" ityaadi| ye parihAravizaddhika tapovahanti tenirvizamAnakAH |yaistutdev tapovyUDhaM te nirviSTakAyikA ucynte||aah kAnipunastAni catvAriSaddvA sthAnAni yeSusAmAyikasaMyatA yathAkramaMsthitA asthitAzca? iti atrocyate[bhA.6361] sijAyarapiMDe yA, cAujjAme ya purisajeTTe y| kitikammarasa ya karaNe, cattAri avaTThiyA kppaa|| vR- "sijjAtarapiMDe" tti "sUcanAt sUtram" iti zayyAtarapiNDasya pariharaNaM caturyAmaH puruSajyeSThazca dharma kRtikarmaNazca krnnm| ete catvAraH kalpAH sAmAyikasAdhUnAmapyavasthitAH / tathAhi-sarve'pi madhyamasAdhavo mahAvidehasAdhavazva zayyAtarapiNDa pariharanti, caturyAmaM ca dharmamanupAlayanti, 'puruSajyeSThazca dharma' iti kRtvA tadIyA apyAryikAzciradIkSitA api
Page #1458
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM - 215, [bhA. 6361] taddi dIkSitamapi sAdhuM vandante, kRtikarma ca yathArAlikaM te'pi kurvanti / ata ete catvAraH kalpA avasthitAH / ime punaH SaDanavasthitAH [bhA. 6362] Acelakuddesiya, sapaDikkamaNe va rAyapiMDe ya / mAsaM pajjosavaNA, cha'ppeta'navaTThitA kappA / / vR-AcelakyamauddezikaM sapratikramaNo dharmo rAjapiNDo mAsakalpaH paryuSaNAkalpazceti SaDapyete kalpA madhyamasAdhUnAM videhasAdhUnAM cAnavasthitAH / tathAhi yadi teSAM vastrapratyayo rAgo dveSo vA utpadyate tadA acelAH atha na rAgotpattistataH sacelAH, mahAmUlyaM pramANAtiriktamapi ca vastraM gRhNantIti bhAvaH 'auddezikaM nAma' sAdhUnuddizya kRtaM bhaktAdikam AdhAkarmetyarthaH, tadapyanyasya sAdhorarthAya kRtaM teSAM kalpate, tadarthaM tu kRtaM na kalpate / pratikramaNamapi yadi aticAro bhavati tataH kurvanti aticArAbhAve na kurvanti / rAjapiNDe yadi vakSyamANA doSA bhavanti tataH pariharanti anyathA gRhNanti / mAsakalpe yadi ekakSetre tiSThatAM doSA na bhavanti tataH pUrvakoTImapyAsate, atha doSA bhavanti tato mAse pUrNe'pUrNe vA nirgacchanti / paryuSaNAyAmapi yadi varSAsu viharatAM doSA bhavanti tata ekatra kSetre Asate, atha doSA na bhavanti tato varSArAtre'pi viharanti / / gatA sAmAyikasaMyatakalpasthitiH / atha cchedopasthApanIyasAdhUnAM kalpasthitimAha [bhA. 6363] dasaThANaThito kappo, purimassa ya pacchimassa ya jinassa / eso dhutarata kappo, dasaThANapatiTThito hoti // role vR-dazasthAnasthitaH kalpaH pUrvasya ca pazcisya ca pazcimasya ca jinasya tIrthe chedopasthApanIyasAdhUnAM mantavyaH / tadevameSa dhutarajAH kalpo dazasthAnapratiSThito bhavati / / tAnyeva daza sthAnAni darzayati[ bhA. 6364] Acelakuddesiya, sijjAyara rAyapiMDa kitikamme / vata jeTha paDikkama, mAsaM pajjosavaNakappe | vR- Acelakasyam 1 auddezikaM 2 zayyAtarapiNDo 3 rAjapiNDaH 4 kRtikarma 5 vratAni 6 "jeTTa" tti puruSajyeSTho dharmaH 7 pratikramaNaM 8 mAsakalpaH 9 paryuSaNAkalpazca 10 iti dvAragAthAsamAsArthaH / / sAmpratamenAmeva vivarISurAha [ bhA. 6365 ] duviho hoti acelo, saMtAcelo asaMtacelo ya / titthagara asaMtacelA, saMtAcelA bhave sesA // vR-dvividho bhavatsacelaH -sadadyelo' sadacelazca / tatra tIrthakarA asadacelAH, devadUSyapatanAnantaraM sarvadaiva teSAM cIvarAbhAvAt / 'zeSAH' sarve'pi jinakalpikAdisAdhavaH sadacelAH, jaghanyato'pi rajoharaNa-mukhavastrikAsambhavAt / / Aha-yadyevaM tataH kathamamI acelA bhaNyante ? ucyate [bhA. 6366] sIsAveDhiyaputtaM, nadiuttaraNammi naggayaM beMti / junnehi naggiyA mI, tura sAliya ! dehi me potiM / / vR-jalatImanabhayAt zIrSe-zirasi AveSTitaM potaM paridhAnavastraM yena sa zIrSAveSTitapotastam, evaMvidhaM sacelamapi 'nadyuttaraNe' agAdhAyAH kasyAzcid nadyA uttaraNaM kurvantaM dRSTavA nagnakaM bruvate, 'nagno'yam' iti loke vaktAro bhavantItyarthaH / yathA vA kAcidaviratikA parijIrNavastraparidhAnA prAksamarpitavetanaM tantuvAyaM zATikAniSpAdanAlasaM bravIti, yathA- jIrNairvastra parihitairnagnikA'hamasmi tatastvarasva 'he zAlika !' tantuvAya ! dehi me 'potikAM' zATikAm // athAtraivopanayamAha
Page #1459
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 bhA.6367] junnehiM khaMDiehi ya, asavvatanupAutehiM na ynicchN| saMtehiM vi niggaMthA, acelagA hoti celehiN|| vR-evaM 'jIrNaiH' purANaiH, 'khaNDitaiH' chinnaiH, 'asarvatanuprAvataiH' svalpapramANatayA sarvasmin zarIre'prAvRtaiH pramANahInarityarthaH, na ca nityaM sadaiva prAvRtaiH kintu zItAdikAraNasadbhAve, evaMvidhaizcelaiH sadbhirapi vidyamAnairapi nirgranthAacelakA bhavanti ||anpraabhipraaymaashngky pariharati[bhA.6368] evaM duggata-pahitA, acelagA hoti te bhave buddhii| te khalu asaMtatIe, ghareti na tu dhmmbuddhiie|| kR-yadijIrNa-khaNDitAdibhirvastraprAvRtaiH sAdhavo'celakAstata evaM durgatAzca-daridrAH pathikAcapAnthA durgata-pathikAste'piacelakA bhavantIti 'te' tava buddhi syAttatrocyate-'te khalu'durgatapathikAH asattayA' nava-vyata-sadazakAdInAMvastraNAmasampattyAparijIrNAdInivAsAMsidhArayanti, na punardharmabuddhayA, ato bhAvatastadviSayamUrchApariNAmasyAnivRttatvAnete acelakAH; sAdhavastu sati lAbhemahAdhanAdIni parihat jIrNa-khaNDitAdInidharmabuddhayAdhArayantItyato'celA ucynte| yadyevamacelAstataH kim ? ityAha[bhA.6369] Acelako dhammo, purissa yapacchimassa ya jinss| majjhimagANa jinAnaM, hoti acelo sacelo vA / / vR-acelakasya bhAvaAcelakyam, tadatrAstIti AcelakyaH, aghraaderaakRtignntvaadprtyyH| evaMvidho dharma pUrvasya ca pazcimasya ca jinasya tIrthe bhavati / madhyamakAnAM tu jinAnAmacelaH sacelo vA bhavati // idameva bhAvayati[bhA.6370] paDimAe pAutA vA, na'tikamate umajjhimA smnnaa| purima-carimANa amahaddhaNA tu minnA ime mottuN| pR-'madhyamAH' madhyamatIrthakarasatkAH sAdhavaH pratimayA vA' nagnatayA 'prAvRtA vA' pramANAtirikta-mahAmUlyAdibhirvAsobhirAcchAditavapuSonAtikAmanti bhaagvtiimaajnyaamitigmyte| pUrvacaramANAMtu prathama-pazcimatIrthakarasAdhUnAM amahAdhanAni svalpamUlyAni bhinnAnica' akRtsnAni, pramANopetAnyadazakAni cetyarthaH, paramimAni kAraNAni muktvA / / tAnyevAha[mA.6371] Asajja khettakappaM, vAsAvAse abhAvite ashuu| kAle addhANammi ya, sAgaritene va pAuraNaM / / vR-kSetrakalpaM dezavizeSAcAramAsAdyAbhinnAnyapi prAbriyante, yathA sindhuviSaye tAzAni prAvRtya hiNDyate / varSAvAse vA varSAkalpaM prAvRtya hiNDayate / 'abhAvitaH' zaikSaH kRtsnAni prAvRto hiNDate yAvad bhAvito bhavati |ashissnnuH zItamuSNaM vA nAdhisoDhuMzaknoti tataH kRtsnaM praavRnnuyaat| 'kAle vA' pratyUSe bhikSArthaM pravizanprAvRtya nirgacchet / adhvani vA prAvRtA gcchnti| yadi sAgArikapratibaddhapratizraye sthitAstataH prAvRtAH santaH kAyikAdibhuvaM gacchanti / stenA vA pathi vartante tata utkRSTopadhiM skandhe kakSAyAM vA viNTikAM kRtvAupari sarvAGgINaMprAvRtA gcchnti| eteSu kAraNeSu kRtsnasyopadheH prAvaraNaM kartavyam // tathA[bhA.6372] niruvahaya liMgabhede, gurugA kappati tukaarnnjaae| gelana loya roge, sarIravetAvaDitamAdI / /
Page #1460
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-215, [bhA. 6372] 409 __vR-nirupahato nAma-nIrogastasya liGgabhedaM kurvatazcaturgurukAH / athavA nirupahataM nAmayathAjAtaliGgaM tasya bhede caturguru // tasya ca liGgabhedasyeme bhedAH[bhA.6373] khaMdhe duvAra saMjati, garula'ddhaMse ya paTTa liMgaduve / lahugo lahugolahugA, tisucauguru dosumUlaM tu / / vR-skandhe kalpaM karoti mAsalaghu / zIrSadvArikAM karoti mAsalaghu / saMyatIprAvaraNaM karoti caturlaghu / garuDapAkSikaM prAvRNoti, ardhAMsakRtaM karoti, kaTIpaTTakaM badhnantI, eteSu triSvapi caturguru |gRhsthlinggprlinggNvaakroti dvayorapi muulm||dvitiiypdetu-kaarnnjaatelinggbhedo'pi kartuM kalpate / kutra? ityAha-glAnatvaM kasyApi vidyate tasyodvartanamupavezanamutthApanaM vA kurvan kaTIpaTTakaM badhyAt / locaM vA'nyasya sAdhoH kurvANaH kaTIpaTTakaM bjaati| "rogi"tti kasyApi rogiNo'si lambante dvau bhrAtarau vA zUnau sa kaTIpaTTakaM badhyAt / "sarIraveyAvaDiyaM" ti mRtasaMyamazarIrasya vaiyAvRtyaM nIharaNaM kurvan, AdigrahaNAtpratizrayaMpramArjayanalAvUni vAvihAyasi lambamAnaH kaTIpaTTakaM badhnIyAt / / gRhiliGgA-'nyaliGgayorayamapavAdaH[mA.6374] asive omoyarie, rAyaDuDhe va vAdiduDhe vaa| AgADha analiMgaM, kAlakkhevo va gamaNaM vA / / -svapakSaprAnteAgADhe azive'nyaliGgaMkRtvAtatraiva kAlakSepaM kurvanti,,anyatra vA gcchnti| evaM 'rAjadviSTe' rAjJi sAdhUnAmupari / dveSamApane, 'vAdidviSTe vA' vAdaparAjite kvApi vAdini vyaparopaNAdikaM kartukAme, evaMvidheAgADhe kAraNe'nyaliGgam upalakSaNatvAd gRhiliGgaMvA kRtvA kAlakSepo vA gamanaM vA vidheyam ||gtmaacelkydvaarm / athaughizikadvAramAha[bhA.6375] AhA adhe ya kamme, AyAhamme ya attakamme y| taMpuna AhAkamma, kappati na va kappatI kss| vR-AdhAkarma adhaHkarma Atmaghnam Atmakarma ceti auddezikasya-sAdhUnuddizya kRtasya bhaktAdazcatvAri nAmAni / tat punaH' AdhAkarma kasya kalpate? kasya vA na klpte?|| evaM ziSyeNa pRSTe sUrirAha[bhA.6376] saMghassoha vibhAe, samaNA-samaNINa kala gaNe sNghe| kaDamiha Thite na kappati, ahita kappejamuddissa / / -asyA vyAkhyA savistaraMtRtIyodezake kRtAato'trAkSarArthamAtramucyate-oghatovAvibhAgato vA saGghasya zramaNAnAM zramaNInAM kulasya gaNasya saGghasya vA saGkalpena yad bhaktapAnAdikaM kRtaM tat 'sthitakalpikAnAM prathama-pazcimasAdhUnAM na kalpate / ye punarasthitakalpe sthitAH teSAM yamuddizya kRtaM tasyaivaikasya na kalpate anyeSAM tu kalpate // dvitIyapade tu sthitakalpikAnAmapi kalpate / yata Aha[bhA.6377] Ayarie abhisee, bhikkhummi gilANagammi bhayaNA u / tikkhutta'Davipavese, caupariyaTTe tato gahaNaM / / vR-AcArye'bhiSeke bhikSau vA glAne saAte sati AdhAkarmaNo 'bhajanA' sevanA'pi kriyte| tathA aTavI-viprakRSTo'dhvA tasyAMpraveze kRte yadi zuddhaMna labhyate tataH trikRtvaH zuddhamanveSitamapi yadi na labdhaM tatazcaturthe parivarte AdhAkarmaNo grahaNaM kAryam / / .
Page #1461
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 gatamauddezikadvAram / atha zayyAtarapiNDadvAramAha{bhA.6378] titthaMkarapaDikuTTho, ANA atrAta uggamo na sujjhe / avimuttialAghavatA, dulabha sejjA viucchedo / / vR- Adyantavajairmadhyamavidehajaizca tIrthakarairAdhAkarma kathaJcid bhoktumanujJAtaM na punaH zayyAtarapiNDoatastaiH pratikruSTa iti kRtvA vrjniiyo'ym|"aann"ttitN gRhNatA tIrthakRtAmAjJA kRtA na bhavati / "annAya"tti yatra sthitastatraiva bhikSAM gRhNatA ajJAtocchaM sevitaM na syAt / "uggamo na sujjhe"tti AsannAdibhAvataH punaH punastatraiva bhikSA-pAnakAdinimittaM pravizata udgamadoSAna zudhyeyuH / svAdhyAyazravaNAdinA ca prItaH zayyAtaraH kSIrAdi snigdhadravyaM dadAti, taccagRhNatA avimukti gAvA'bhAvonakRtaH syaat|shyyaatr-ttputr-bhraatRvyaadibhyo bahUpakaraNaMsnigdhAhAraM ca gRhNataupakaraNa-zarIrayolAghavaM na syaat| tatraivacAhArAdigRhNataH zayyAtara-vaimanasyAdikaraNAt zayyA durlabhA syAt, sarvathA tadvyavacchedovA syAt / atsttpinnddovrjniiyH| atha dvitIyapadamAha[bhA.6379] duvihe gelannammiM, nimaMtaNe davvadullame asive / omodariya paose, bhae ya gahaNaM anunnAtaM / / vR-'dvividhe' AgADhA-'nAgADhe glAnatve zayyAtarapiNDo'pi grAhyaH / tatrAgADhe kSiprameva anAgADhe paJcakaparihANyA mAsalaghuke prApte satIti / 'nimantraNe ca' zayyAnirbandhe sakRt taM gRhItvA punaHpunaH prsnggonivaarnniiyH| durlabheca kSIrAdidravye'nyatrAlabhyamAnetathA'zive'vamaudarye rAjapradveSetaskarAdibhaye cazayyAtarapiNDasya grahaNamanujJAtam / atra durlabhadravyagrahaNevidhimAha[bhA.6380] tikkhutto sakkhette, cauddisiMjoyaNammi kddjogii| davvassa ya dullabhatA, sAgArinisevaNA tAhe / / vR-trikRtvaH svakSetre catasRSu dikSu sakrozayojane gaveSitasyApighRtAdevyasya yadA durlabhatA bhavati tadA sAgArikapiNDasya niSevaNaM krtvym|| gataM sAgArikapiNDadvAram / atha rAjapiNDadvAramAha[mA.6381] kerisagutti va rAyA, bhedA piMDassa ke vase dosA / kerisagammiva kajje, kappati kAe va jynnaae| vR-kIzo'sau rAjA yasya piNDaH parihiyate? iti / ke vA 'tasya rAjapiNDasya bhedaaH?| ke vA "se" tasya grahaNe doSAH ? / kIze vA kArye rAjapiNDo grahItuM kalpate? / kayA vA yatanayA kalpate? / etAni dvArANi cintanIyAni // tatra prathamadvAre nirvacanaM tAvadAha[bhA.6382] muie muddhabhisitte, mutito jo hoi jonisuddho u| abhisitto va parehi, sataM va bharaho jahA raayaa| vR-rAjA caturdA muditomUrdhAbhiSiktazca 1 mudito namUrdhAbhiSiktaH 2 namudito mUrdhAbhiSiktaH 3na mudito na muurdhaabhissiktH| tatra mudito nAma-yo bhavati 'yonizuddhaH' zuddhobhayapakSasambhUtaH, yasya mAtA-pitarau rAjavaMzIyAviti bhAvaH / yaH punaH pareNa' mukuTabaddhena paTTabaddhena rAjJA prajayA vA rAjye'bhiSiktaH / yo vA 'svayaM AtmanaivAbhiSik yathA bharato rajA eSa mUrdhAbhiSikta ucyate // eSu vidhimAha [bhA.6383] paDhamaga bhaMge vajo, hotu va mA vA vi je tahiM dosA /
Page #1462
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM- 215, [bhA. 6383 ] 411 sesesu hota' piMDo, jahi dosA te vivajraMti / / vR-prathame bhaGge rAjapiNDaH 'varjya' parityaktavyaH, ye 'tatra' rAjapiNDe gRhyamANe doSAste bhavantu vA mA vA tathApi varjanIyaH / 'zeSeSu' triSu bhaGgeSu 'apiNDaH' rAjapiNDo na bhavati tathApi yeSu doSA bhavanti 'tAn' dvitIyAdInapi bhaGgAn varjayanti / iyamatara bhAvanA yaH senApati-mantripurohita-zreSThi- sArthavAhasahito rAjyaM bhuGge tasya piNDo varjanIyaH, anyatra tu bhajaneti // gataM 'kI zo rAjA ?' iti dvAram / atha 'ke tasya bhedAH ? ' iti dvAraM cintayannAha - [bhA. 6384 ] asaNAIA cauro, vatthe pAde ya kaMbale caiva / pAuMchaNae ya tahA, aTThavidho rAyapiMDo u / / vR- 'azanAdayaH' azana-pAna khAdima svAdimarUpA ye catvAro bhedAH 4 yacca vastra 5 pAtraM 6 kambala 7 pAdaproJchanakaM rajoharaNaM 8 eSo'STavidho rAjapiNDaH // atha ketasya doSAH ? ' iti dvAramAhaaTThavaha rAyapiMDe, annatarAgaM tu jo paDiggAhe / so ANA avatthaM, micchatta virAdhanaM pAve / / [bhA. 6385] vR- aSTavidhe rAjapiNDe 'anyatarat' azannAdikaM yaH pratigRhNAti sa sAdhurAjJAbhaGgamanavasthAM mithyAtvaM virAdhanAM ca prApnuyAt / / ete cApare doSAH [bhA. 6386 ] Isara - talavara - mAiMehi siTThIhi satthavAhehiM / nitehi artitehi ya, vAghAto hoti bhikkhussa / / vR- Izvara-talavara-mAimbikaiH zreSThibhiH sArthavAhaizca nirgacchadbhiH 'atiyadbhizca' pravizadbhirbhikSorbhikSArthaM praviSTasya vyAghAto bhavati // etadeva vyAcaSTe [bhA. 6387 ] Isara bhoiyamAI, talavarapaTTeNa talavarI hoti / baddho seTThI, paccaMta hivo u mADaMbI // vR- IzvaraH 'bhogikAdiH' grAmasvAmiprabhRtika ucyate / yastu parituSTanRpatipradattena sauvarNena talavarapaTTenAGkitazirAH sa talavaro bhavati / zrIdevatAdhyAsitaH paTTo veSTanakamucyate, tad yasya rAjJA'nujJAtaM sa veSTanakabaddhaH zreSThI / yastu 'pratyantAdhipaH ' chinnamaDambanAyakaH sa mADambikaH / sArthavAhaH pratIta iti kRtvA na vyAkhyAtaH // [bhA. 6388] jA niMti iMti tA acchao a suttAdi- bhikkhahAnI ya / iriyA amaMgalaM ti ya, pellA''hananA iyarahA vA // - ete IzvarAdayo yAvad nirgacchanti pravizanti ca tAvad asau sAdhuH pratIkSamANa Aste, tata evamAsInasya sUtrArthayorbhaikSasya ca parihANirbhavati / azva-hastyAdisammardena ceryAM zodhayituM na zaknoti / atha zodhayati tatastairabhighAto bhavati / ko'pi nirgacchan pravizan vA taM sAdhuM vilokyAmaGgalamiti manyamAnastenaivAzva-hatyAdinA preraNaM kazAdinA vA'' hananaM kuryAt / "itarahA va"tti yadyapi ko'pyamaGgalaM na manyate tathApi janasamparde preraNamAhananaM vA yathAbhAvena bhavet // [mA. 6389] lobhe esaNaghAte, saMkA tene napuMsa itthI ya / icchaMtamanicchaMte, cAummAsA bhave gurugA // vR-rAjabhavanapraviSTaH 'lobhe' utkRSTadravyalobhavazata eSaNAghAtaM kuryAt / 'steno'yam' ityAdikA ca zaGkA rAjapuruSANAM bhavet / napuMsakaH strayo vA tatra niruddhendriyAH sAdhumupasargayeyuH tatra
Page #1463
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 cecchato'nicchatazca saMyamavirAdhanAdayo bahavo doSAH / rAjabhavanaM ca pravizataH zuddhazuddhenA'pi catvAro mAsA gurukAH prAyazcittam // enAmeva gAthAM vyAkhyAnayati[bhA.6390] annatya erisaM dullabhaM tigeNheja'nesaNijjaM pi| anneNAvi avahite, saMkiJjati esa tenoti|| vR. antaHpurikAbhirutkRSTaM dravyaM dIyamAnaM dRSTavA 'nAstyanyatrezam, durlabhaM vA' iti lobhavazato'neSaNIyamapi gRhNIyAt / rAjJazca viprakIrNe suvarNAdau dravye'nyenApyapahate sa eva sAdhuH zakyate eSa stena iti // [bhA.6391] saMkA cAriga core, mUlaM nissaMkiyammiaNavaTTho / paradAri abhimare vA, navamaM nissaMkie dsmN|| vR-cAriko'yaM cauro vA'yaM bhaviSyati iti zaGkAyAM mUlam / nizaGkite'navasthApyam / pAradArikazaGkAyAmabhimarazaGkAyAM ca 'navamam' anavasthApyam / nizaGkite 'dazamaM pArAJcikam / [bhA.6392] alabhaMtA paviyAraM, isthi-napuMsA balA vigeNhejjA / Ayariya kula gaNe vA, saMghe va kareja patyAraM / / ghR-tatra 'pravicAraM' bahirnirgamamalabhamAnAH strI-napuMsakA balAdapi sAdhuMgRhNIyuH / tAn yadi pratisevate tadA cAritravirAdhanA / atha na pratisevate tadA te uDDAhaM kuryu / tataH prAntApanAdayo doSAH / athavA rAjA ruSTa AcAryasya kulasya gaNasya vA saGghasya vA 'prastAraM' vinAzaM kuryAt // [bhA.6393] anne vi hoti dosA, Ainne gumma rtnnmaadiiyaa| tanissAe paveso, tirikkha manuyA bhave duTThA / / vR-anye'pi tatrapraviSTasya doSA bhvnti| tadyathA-ralAdibhirAkIrNe "gumma"tti gaulmikAH' sthAnapAlAste 'atibhUmiM praviSTaH' iti kRtvA taM sAdhuMgRhNantiprAntApayantivA, evamAdayo dossaaH| athavA 'tannizrayA' tasya-sAdhornizrayAralAdimoSaNA)stenakAH prveshNkuryuH| tiryaJcaH' vAnarAdayaH 'manujAzca' mlecchAdayo duSTAstatra rAjabhavane bhaveyuste sAdhorupadravaM kurvIran / enAmeva niyuktigAthAM vyAkhyAti[bhA.6394] Ainne rataNAdI, geNheja sayaM paro va tnnissaa| gommiya gahaNA''haNaNaM, rano va nivedie jNtu|| vR-ratnAdibhirAkIrNesapraviSTaH svayameva tadnAdikaMgRhNIyAta, parovAtannizrayA gRhnniiyaat| gaulmikAzca grahaNamAhananaM vA kuryuH / rAjJo vAte taM sAdhunivedayanti upaDhaukayanti tato nivedite sati yat' prAntApanAdikamasau kariSyati tanniSpannaM prAyazcittam / / [bhA.6395] cAriya corA'bhimarA, kAmI va visaMti tattha tatrIsA / vAnara-taraccha-vagdhA, micchAdinarAva ghaatejaa| vR-cArikAcaurA abhimarAH kAmino vA tatra tasya-sAdhornizrayA pravizeyuH / tathA vAnaratarakSuvyAghrA mlecchAdayo vA narAstatra sAdhuM dhAtayeyuH // atha kIze kArye kalpate ? kayA vA yatanayA ? iti dvAradvayamAha[bhA.6396] duvihe gelanammI, nimaMtaNe davvadullabhe asive| omoyariya padose, bhae ya gahaNaM anunAyaM //
Page #1464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 413 uddezaka : 6, mUlaM-215, [bhA. 6397] [bhA.6397] tikkhutto sakkhitte, cauddisiMjoyaNammi kddjogii| davvassa yadullabhayA, jayaNAe kappaI tAhe / / dR-maathaadvyNshyyaatrpinnddvdrssttvym|nvrmaagaaddhe glAnatvekSiprameva raajpinnddNgRhnnaati| anAgADhe tu trikRtvo mArgayitvA yadA na labhyate tadA paJcakaparihANyA caturgurukaprApto gRhnnaati| 'nimantraNetu' rAjJAnirbandhena nimantrito bhaNati-yadi bhUyonabhaNasitatogRhNImo vayam naanythaa| avame'zive cAnyatrAlabhyamAne rAjakulaM vA nAzivena gRhItaM tatastatra gRhNAti / rAjadviSTe tu aparasmin rAjJi kumAre vA pradviSTe bodhikamlecchabhaye vA rAjJo gRhAdanirgacchan gRhNIyAt / / gataM rAjapiNDadvAram / atha kRtikarmadvAramAha[bhA.6398] kitikammaM pi ya duvihaM, abbhuTThANaM taheva vNdngN| samaNehi ya samaNIhi ya, jahArihaM hoti kAyavvaM // vR-kRtikarmApi ca dvividham-abhyutthAnaM tathaiva vandanakam / etaca dvividhamapi tRtIyoddezake savistaraM vyAkhyAtam / ubhayamapica zramaNaiH zramaNIbhizca yathArha yathAralAdhikaMparasparaM krtvym| tathA zramaNInAmayaM vizeSaH[mA.6399] savvAhi saMjatIhiM, kitikammaM saMjatANa kAyavvaM / purisuttarito dhammo, savvajinAnaM pititthmmi| vR-sarvAbhirapi saMyatIbhizcirapravrajitAbhirapi saMyatAnAM taddanidIkSitAdInAmapi kRtikarma kartavyam / kutaH ? ityAha-'sarvajinAnAmapi' sarveSAmapi tIrthakRtAM tIrthe puruSottaro dharma iti / / [bhA.6400] tucchattaNeNa gavbo, jAyati na ya saMkate paribhaveNaM / ano vi hojja doso, thiyaasumaahujhjjaasu|| kR-striyAH sAdhunA vndhmaanaayaastucchtvengrvojaayte|grvitaac sAdhuMparibhavabudhyA pshyti| tataH paribhavena 'na ca' naiva sAdhoH 'zaGkate' bibheti / anyo'pi doSaH strISu 'mAdhuryahAryAsu' mArdavagrAhyAsu vandyamAnAsu bhavati, bhAvasambandha ityarthaH / / [bhA.6401] avi ya hu purisapaNIto, dhammo puriso ya rakhiuM stto| logaviruddhaM ceyaM, tamhA samaNANa kAyavvaM / / vR-'apica itikaarnnaantraabhyuccye|purussaiH-tiirthkr-gnndhrlkssnnaiHprnniitH puruSapraNIto dharma / puruSa eva ca taM dharma rakSituM' pratyanIkAdinopadrUyamANaM pAlayituM zaktaH / lokaviruddhaM ca 'etat puruSeNa striyA vandanam / tasmAt zramaNAnAM tAbhiH krtvym|| gataMkRtikarmadvAram / atha vratadvAramAha[mA.6402) paMcAyAmo dhammo, purimassa ya pacchimassa ya jinassa / majjhimagANa jinAnaM, cAujAmo bhave dhmmo|| vR-paJca yAmAH-vratAni yatrasa paJcayAmaH, "dIrgha-hasvau mitho vRttau" itiprAkRtalakSaNavazAt cakArasya dIrghatvam / evaMvidho dharma pUrvasya ca pazcimasya ca jinasya / madhyamakAnAM jinAnAM punazcaturyAmo dharmo bhavati, maithunavratasya parigrahavrata evAntarbhAvavivakSaNAt // kuta evam ? iti ced ucyate[bhA.6403] purimANa dubbisojho, carimANaM duranupAlao kappo /
Page #1465
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 majjhimagANa jinAnaM, suvisojho suranupAlo ya // vR-pUrveSAM sAdhUnAM durvizodhyaH kalpaH, 'caramANAM' pazcimAnAM duranupAlyaH, madhyamakAnAM tu jinAnAM tIrthe sAdhUnAM suvizodhyaH sukhAnupAlyazca bhavati / iyamatra bhAvanA-pUrve sAdhava RjujaDAH, tataH parigrahavrata evAntarbhAvaM vikSitvA yadi maithunavrataM sAkSAnnopadizyate tataste jaDatayA nedamavabudhyante, yathA-maithunamapi parihartavyam; yadA tu pRthak parisphuTaM maithunaM pratiSidhyate tataH sukhenaiva paryavasyanti pariharanti ca / pazcimAstu vakra-jaDAH, tato maithune sAkSAdapratiSiddhe parigrahAntastadantarbhAvaMjAnanto'pi vakratayAparaparigRhItAyAH strayAHpratisevanAMkurvIran, pRSTAzca bravIran-naiSA'smAkaMparigraha iti|ttetessaaNpuurv-pshcimaanaaNpnycyaamodhrmo bhagavatA RSabhasvAminA varddhamAnasvAminA ca sthApitaH / ye tu madhyamAH sAdhavaste Rju-prAjJAH, tataH parigrahe pratiSiddhe prAjJatvenopadezamAtrAdapi azeSaheyopAdeyavizeSAbhyUhanapaTIyastayA cintayeyuH-nAparigRhItA strI paribhujyate ato maithunamapi na vartate sevitum; evaM maithunaM parigrahe'ntarbhAvya tathaiva pariharanti tatasteSAM caturyAmo dharmo madhyamajinarukta iti|amumevaarth samarthayatrAha[bhA.6404] jaDattaNeNa haMdi, Aikkha-vibhAga-uvaNatA dukkhaM / suhasamudiya daMtANa va, titikkha anusAsanA dukkhaM // -sarveSAM (pUrveSAM) sAdhUnAMjaDatayA 'handi' ityupapradarzane vastutattvasyAkhyAnaM duHkhaM kRcchreNa, mahatA vacanATopa prayAsena kartuM zakyamityarthaH / evamAkhyAte'pi vastutattve vibhAgaH-pArthakyena vyavasthApanamahatAkaSTenakarta shkyte| vibhakte'pivastutattveupanayaH-hetu-dRSTAntaiHpratItAvAropaNaM kartuM duHzakam / te ca prathamatIrthakarasAdhavaH "sukhasamuditAH' kAlasya snigdhatayA zItoSNAdInAM tathAvidhaduHkhahetUnAmabhAvAt sukhena sampUrNAstataH 'titikSA' parISahAderadhisahanaM teSAM 'duHkhaM' duSkaram / tathA dAntAH-ekAntenopazAntAste tataH kvacit pramAdaskhalitAdau ziSyamANAnAmanuzAsanA'pi kartuM duHshkaa|| bhA.6405] micchattabhAviyANaM, duviyaTTamatINa vAmasIlANaM / AikkhiuM vibhaiuM, uvaneuM vA vi dukkhaM tu|| vR-ye tu caramatIrthakarasAdhavaste prAyeNa mithyAtvabhAvitA durvidagdhamatayo vAmazIlAca, tatasteSAmapi vastutattvamAkhyAtuM vibhaktubhupanetuM vA 'duHkhaM' duHkhataram // [bhA.6406] dukkhehi bhatthitANaM, tanu-dhitiabalattao ya dutitikkhaM / emeva duranusAsaM, mAnukkaDao ya carimANaM // kRtathA kAlasya rUkSatayA duHkhaiH' vividhA''dhi-vyAdhiprabhRtibhizArIra-mAnasaiH 'bharsitAnAm atyantamupatApitAnAM tanuH-zarIraM dhRti-mAnaso'vaSTammaH tadviSayaM yad abalatvaM-balAbhAvastataH kAraNAd dustitikSaM teSAM parISahAdikaM bhavati / evameva mAnasya-ahaGkArasya upalakSaNatvAt krodhAdezvotkaTatayA duranuzAsaM caramANAM bhavati, utkaTakaSAyatayA duHkhenAnuzAsanAM te prapadyanta ityarthaH / ata eSAMpUrveSAM ca paJcayAmo dharma iti prakramaH / / {mA.6407] ee ceva ya ThANA, suppatrujuttaNeNa majjhANaM / suha-duha-ubhayabalANa ya, vimissabhAvA bhave sugamA / / vR-'etAnyeva' AkhyAnAdInisthAnAni madhyamAnAM 'sugamAni' sukraannibhveyuritismbndhH|
Page #1466
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM-215, [mA. 6407 ] 415 kutaH ityAha- suprajJa Rjutvena, prAjJatayA RjutayA cetyarthaH, svalpaprayanenaiva prajJApanIyAste, tata AkhyAna-vibhajanopanayanAni sukarANi / "suha- duha "tti kAlasya snigdha-rUkSatayA sukha-duHkhe ubhe api teSAM bhavataH, tathA "ubhayabalANa ya"tti zArIraM mAnasikaM cobhayamapi balaM teSAM bhavati, tata eva sukha-duHkhobhayabalopetAnAM parISahAdikaM sutitikSaM bhavati / "vimissabhAva"tti naikAstenopazAntA na vA utkaTakaSAyAste, tato vimizrabhAvAdanuzAsanamapi sukarameva teSAM bhavati, atazcaturyAmasteSAM dharma iti / / gataM vratadvAram / atha jyeSThadvAramAha [mA. 6408 ] puvvataMra sAmaiyaM, jassa kayaM jo vatesu vA Thavio / esa kitikammaTTho, na jAti-sutato dupakkhe vI // vR- yasya sAmAyikaM 'pUrvataraM' prathamaraM 'kRtam' Aropitam yo vA 'vrateSu' mahAvrateSu prathamaM sthApitaH sa eSa kRtikarmajyeSTho bhaNyate, na punaH 'dvipakSe'pi saMyatapakSe saMyatIpakSe ca jAtitaHbRhattaraM janmaparyAyamaGgIkRtya zrutataH prabhUtaM zrutamAzritya jyeSTha ihAdhikriyate / iha ca madhyamasAdhUnAM yasya sAmAyikaM pUrvataraM sthApitaM sa jyeSThaH pUrva-pazcimAnAM tu yasya prathamamupasthApanA kRtA sa jyeSTha iti / / athopasthApanAmeva nirUpayitumAha [mA. 6409 ] sA jesi uvaDavaNA, jehi ya ThANehi purima-carimANaM / paMcAyAme dhamme, AdesatigaM ca me suNasu // vR-sA upasthApanA yeSAM bhavati te vaktavyAH / yeSu vA 'sthAneSu' aparAdhapadeSu pUrva-caramANAM sAdhUnAM paJcayAme dharme sthitAnAmupasthApanA bhavati tAnyapi vaktavyAni / tatra yeSAmupasthApanA te tAvadabhidhIyante, tatrAdezatrayam daza vA SaD vA catvAro vA upasthApanAyAmaha bhavanti / taccA''dezatrikaM "me" iti mayA yathAkramaM vakSyamANaM zRNu // [bhA. 6410] tao pAraMciyA vRttA, aNavaTThA ya tinniu / daMsaNammiya vaMtammiM carittammiya kevale // vR-ye caturthoddezake 'trayaH' duSTa-pramatta-anyonyaMkurvANAkhyAH pArAJcikA uktAH 3 ye ca 'trayaH ' sAdharmikA -'nyadhArmikastainyakAri-hastAtAlarUpA anavasthApyAH 6 yena ca 'darzanaM' samyaktvaM 'kevalaM' sampUrNamapi vAntaM 7 yena vA cAritraM 'kevalaM' sampUrNa mUlaguNavirAdhanayA vAntam 8 // [bhA. 6411] aduvA ciyattakice, jIvakAe samArabhe / sehe dasame kutte, jassa uvaTThAvaNA bhaNiyA // vR- athavA yaH 'tyaktakRtyaH parityaktasakalasaMyamavyApAraH AkuTTikaNA darpeNa vA 'jIvakAyAn' pRthivIkAyAdIn samArabhate 9 yazca 'zaikSaH' abhinavadIkSitaH sa dazamaH 10 uktaH / etad dazakaM mantavyaM yasyopasthApanA prathamacaramatIrthakarairbhaNitA / / dvitIyAdezamAhaje ya pAraMciyA vRttA, aNavaTTappA ya je vidU / daMsaNammiya vaMtammiM carittammiya kevale / aduvA ciyattakice, jIvakAe samArabhe / se chaTTe vutte, jassa uvaTThAvaNA bhaNiyA / / [bhA. 6412] [ bhA. 6413] vR-ye ca pArAJcikAH sAmAnyata uktAH 1 ye ca vidvAMso anavasthApyAH 2 yena ca darzanaM kevalaM vAntaM 3 yena vA cAritraM kevalaM vAntam / athavA yastyaktakRtyo jIvakAyAn samArabhate 5 yazca
Page #1467
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 bRhatkalpa- chedasUtram - 3-6/215 zaikSaH SaSThaH 6 / ete SaTkaM pratipattavyaM yasyopasthApanA dvitIyAdeze bhaNitA // tRtIyAdezamAha - [bhA. 6414] daMsaNammiya vaMtammi, caritammiya kevale / ciyattakicce sehe ya, uvaTTappA ya AhiyA / / kR-darzane 'kevale' nizeSevAnte yo vartate 1 yovAcAritre kevalevAnte 2 pArAJcikA 'navasthApyayoH atraivAntarbhAvo vivakSitaH, yazca tyaktakRtyaH' SaTkAyavirAdhakaH 3 yazca zaikSaH 4 etecatvAraH 'upasthApyAH' upasthApanAyogyA AkhyAtAH / / atha teSAMmadhye ka upasthApanIyaH ? navA ? iti cintAyAmidamAha - [ mA. 6415 ] kevalagahaNA kasiNaM, jati vamatI daMsaNaM caritaM vA / to tassa uvaDavaNA, dese vaMtammi bhayaNA tu // vR-darzana- cAritrapadayoryat kevalagrahaNaM kRtaM tata idaM jJApyate yadi 'kRtsnaM' nizeSamapi darzanaM cAritraM vA vamati tatastasyopasthApanA bhavati, 'deze' dezataH punardarzane cAritre vA vAnte 'bhajanA' upasthApanA bhavedvA na vA // bhajanAmeva bhAvayati [bhA. 6416 ] emeva ya kiMci padaM, suyaM va asuyaM va appadoseNaM / avikovito kahito, codiya AuTTa suddho tu // vR- 'evameva' avimRzya 'kiJcid jIvAdikaM sUtrArthaviSayaM vA padaM zrutaM vA'zrutaMvA 'alpadoSeNa' kadAgrahA'bhinivezAdidoSAbhAvena 'avikovidaH' agItArtha kasyApi purato'nyathA kathayan AcAryAdinA 'mA evaM vitathaprarUpaNAM kArSI' iti noditaH san yadi samyagAvartate tadA sa mithyAduSkRtapradAnamAtreNaiva zuddha iti // tacca darzanamanAbhogenAbhogena vA vAntaM syAt, tatrAnAbhogena vAnte vidhimAha[bhA. 6417] anAbhoeNa micchataM, sammattaM punarAgate / tameva tassa pacchittaM, jaM maggaM paDivajjaI // vR- ekaH zrAddho nihnavAn sAdhuveSadhAriNo dRSTvA 'yathoktakAriNaH sAdhava ete' itibudhyA teSAM sakAze pravrajitaH / sa cAparaiH sAdhubhirbhaNitaH kimevaM nihnavAnAM sakAze pravrajitaH ? / sa prAha-nAhamenaM vizeSaM jJAtavAn / tataH sa mithyAduSkRtaM kRtvA zuddhadarzananinAM samIpe upasampannaH / evamanAbhogena darzanaM vamitvA mithyAtvaM gatvA samyaktvaM punarAgatasya tadeva prAyazcittaM yadasau samyag mArga pratipadyate sa eva ca tasya vrataparyAyaH, na bhUya upasthApanA kartavyA || Abhogena vAnte punarayaM vidhiH-[bhA. 6418] Abhogena micchataM, sammattaM punarAgate / jina-therANa ANAe, mUlacchejjaM tu kArae // vR- yaH punaH 'Abhogena' 'nihnavA ete' iti jAnannapi mithyAtvaM saGkAnta iti zeSaH, nihnavAnAmantike pravrajita ityarthaH, sa ca samyaktvamanyena prajJApitaH san 'punar' bhUyo'pi yadi AgatastatastaM 'jina sthavirANAM' tIrthakara gaNabhRtAmAjJayA mUlacchedyaM prAyazcittaM kArayet, mUlata evopasthApanAM tasya kuryAditi bhAvaH // evaM darzane dezato vAnte upasthApanAbhajanA bhAvitA / samprati cAritre dezato vAnte tAmeva bhAvayati [ mA. 6419 ] chaNhaM jIvanikAyANaM, aNappajjho tu virAhao / Aloiya-paDikkato, suddho havati saMjao // vRSaNNAM jIvanikAyAnAM 'aNappajjho" 'anAtmavazaH kSiptacittAdiryadi virAdhako bhavati
Page #1468
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-215, [bhA. 6419] 417 tataH 'Alocita-pratikrAntaH' gurUNAmAlocya pradattamidhyAduSkRtaH saMyataH zuddho bhavati // [bhA.6420] chaNhaM jIvanikAyANaM, appajjho u viraahto| Aloiya-paDikkato, mUlacchejaMtu kaare| vRSaNNAM jIvanikAyAnAM "appajjho"tti svavazo yadi darpaNA''kuTTikayA vA virAdhako bhavati tata Alocita-pratikrAntaM taM mUlacchedyaM prAyazcittaM kArayet / vAzabdopAdAnAd yadi tapo'rhaprAyazcittamApannastataH tapo'rhameva dadyAt, tatrApi yadmAsalaghukAdikamApanastadeva ddyaat| atha hInAdikaM dadAti tato doSA bhavantIti darzayati[bhA.6421] jaMjo u samAvanno, jaM pAuggaM va jassa vtthuss| taMtassa udAyavvaM, asarisadAne ime dosaa|| kR'yat tapo'haM chedArha vA prAyazcittaM yaH samApanaH, yasya vA vastunaH' AcAyadirasahiSNu-prabhRtervA 'yat prAyazcittaM prAyogyam ucitaMtattasya daatvym| athAsazam-anucitaMdadAtitata imedossaaH|| [bhA.6422], apacchitte ya pacchittaM, pacchitte atimttyaa| dhammassA''sAyaNA tivvA, maggassa ya virAdhanA // vR-'aprAyazcitte' anApadyamAne'pi prAyazcitte yaH prAyazcittaM dadAti prApte vA prAyazcitte yaH 'atimAtram atiriktapramANaMprAyazcittaM dadAti saH 'dharmasya' zrutadharmasya tIvrAmAzAtanAMkaroti, 'mArgasya ca' muktipathasya samyagdarzanAdeH virAdhanAM karoti / kiJca[bhA.6423] ussuttaM vavaharaMto, kammaM baMdhati cikkaNaM / saMsAraMca pavaDDeti, mohanijaM ca kuvvatI / / vR-'utsUtraM sUtrottIrNaM rAga-dveSAdinA 'vyavaharan' prAyazcittaM prayacchan 'cikkaNaM' gADhataraMkarma badhnAti, saMsAraM ca 'pravarddhayati' prakarSeNa vRddhimantaM karoti, 'mohanIyaM ca' mithyAtvamohAdirUpaM karoti / / idameva savizeSamAha[bhA.6424] ummaggadesaNAe ya, maggaM vippddivaate| paraMmohena raMjiMto, mahAmohaM pkuvvtii|| vR-'unmAdizanayAca sUtrottIrNaprAyazcittAdimAprarUpaNayA mArga' samyagdarzanAdirUpaM vividhaiH prakAraiH pratipAtayati-vyavacchedaM prApayati / tata evaM paramapi mohena rajayan mahAmohaM prkroti| tathA ca triMzati mahAmohasthAneSu paThyate- "neyAuyassamaggas, avgaarmbhivttttii|" yataevamato na hInAdhikaM prAyazcittaM dAtavyamiti ||gtN jyeSThadvAram / atha pratikramaNadvAramAha[bhA.6425] sapaDikkamaNo dhammo, purimassa i pacchimassa ya jinss| majjhimayANa jinAnaM, kAraNajAe pddikkmnnN|| vR-'sapratikramaNaH' ubhayakAlaM SaDvidhAvazyakakaraNayuktodharmapUrvasya pazcimasya ca jinasya tIrthe bhavati, tattIrthasAdhUnAMpramAdabahulatvAt shtthtvaacc| madhyamAnAtujinAnAM tIrthe kAraNajAte' tathAvidhe'parAdhe utpanne sati pratikramaNaM bhavati, tattIrthasAdhUnAmazaThatvAt pramAdarahitatvAca / / athAsyA eva pUrvArddha vyAcaSTe[mA.6426] gamanA''gamana viyAre, sAyaM pAo ya purima-carimANaM / | 20/27]
Page #1469
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 bRhatkalpa - chedasUtram - 3-6/215 niyamena paDikkamaNaM, atiyAro hou vA mA vA / / vR- 'gamanA''gamane' caiyavandanAdikAryeSu pratizrayAd nirgatya hastazatAt parato gatvA bhUyaH pratyAgamane, "viyAre" tti hastazatamadhye'pyuccArAdeH pariSThApane kRte, tathA 'sAyaM' sandhyAyAM 'prAtazca' prabhAte pUrva-caramANAM sAdhUnAmaticAro bhavatu vA mA vA tathApi niyamenaiteSu sthAneSu pratikramaNaM bhavati / paraH prAha [bhA. 6427] aticArassa u asatI, nanu hoti niratyayaM paDikkamaNaM / na bhavati evaM codaga !, tatya imaM hoti nAtaM tu // vR- aticArasya 'asati' abhAve nanu nirarthakaM pratikramaNaM bhavati / sUrirAha-he nodaka ! 'evaM' tvaduktaM pratikramaNasya nirarthakatvaM na bhavati' na ghaTate, kintu sArthakaM pratikramaNam / tatra ca sArthakatve idaM 'jJAtam' udAharaNaM bhavati / / [bhA. 6428] sati dose hoagato, jati doso natthi to gato hoti / bitiyassa haNati dosaM, na guNaM dosaM va tadabhAvA // dosaM haMtUNa guNaM, kareti guNameva dosarahite vi / tatiyasamAhikarassa u, rasAtaNaM DiMDiyasutassa // [bhA. 6429] [bhA. 6430] jati doso taM chiMdati, asatI dosammi nijaraM kuNaI / kusalatigiccharasAyaNamuvanIyamidaM paDikkamaNaM / / vR- egassa rano putto aIva vallaho / tena ciMtiyaM anAgayaM kiMci tahAvihaM rasAyaNaM karAvemi jena me puttassa kayAi rogo na hoi tti / vinA saddAviyA mama puttassa tigicchaM kareha jena nirao hoi / te bhati-karemo / rAyA bhaNai - kerisANi tumha osahANi ? / ego bhaNai-mama osahamerisajai rogo atthi to uvasAmei, aha natthi taM caiva jIvaMtaM mArei / biio bhaNai-mama osahaM jai rogo asthi to uvasAmei, aha natthi to na guNaM na dosaM karei / taio bhaNai jai rogo asthi to uvasAmei, aha natthi to vana rUvajovvaNa-lAvatrattAe pariNamai, apuvvoya rogona pAubbhavai / evamAyantriUNa rA taiyavijreNa kiriyA kAriyA / evamimaM pi paDikamaNaM jai aiyAradosA atthi to tesiM visohiM kareti, aha natthi aiyAro to cAritaMvisuddha karei abhinavakammarogassa ya AgamaM niruMbhai / / athAkSaragamanikA prathamavaidyasyauSadhena 'sati doSe' rogasambhave upayujyamAnena 'agadaH' nIrogo bhavati, yadi punardoSo nAsti tataH pratyuta 'gadaH' rogo bhavati / dvitIyasya tu vaidyasyISadhaM 'doSa' rogaM hanti, 'tadabhAvAt' doSAbhAvAnna guNaM na vA doSaM karoti // tRtIyasya tu doSaM hatvA guNaM karoti, doSarahite'pi ca 'guNameva' varNAdipuSTayabhinavarogAbhAvAtmakaM karoti / tataH 'tRtIyasamAdhikarasya' tRtIyasya vaidyasya rasAyanaM daNDikasutasya yogyamiti kRtvA rAjJA kAritam / evaM pratikramaNamapi yadi aticAralakSaNo doSo bhavati tatastaM chinatti, atha nAsti doSastato'sati doSe mahatIM karmanirjarAM karoti / evaM 'kuzalacikitsasya' tRtIyavaidyasya rasAyanena 'upanItam' upanayaM prApitamidaM pratikramaNaM mantavyam / / gataM pratikramaNadvAram / atha mAsakalpadvAramAhaduvaho ya mAsakappo, jinakappe ceva dherakappe ya / ekkekko vi yaduviho, aTThiyakappo ya Thiyakappo // [bhA. 6431] vR- dvividho mAsakalpaH, tadyathA- jinakalpe caiva sthavirakalpe ca / punarekaiko dvividhaH
Page #1470
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka : 6, mUlaM- 215, (mA. 6431] asthitakalpaH sthitakalpazca / tatra madhyamasAdhUnAM mAsakalpo'sthitaH, pUrva-pazcimAnAM tu sthitaH / tataH pUrva-pazcimAH sAdhavo niyamAd Rtubaddhe mAsaM mAsena viharanti / madhyamAnAM punaraniyamaH, kadAcid mAsamapUrayitvA'pi nirgacchanti kadAcittuM dezonapUrvakoTImapyekatra kSetre Asate // gataM mAsakalpadvAram / atha paryuSaNAdvAramAha [ mA. 6432 ] posavaNAkappo, hoti Thito aTThito ya therANaM / emeva jinAnaM pi ya, kappo ThitamaTTito hoti / / vR- paryuSaNAkalpaH sthavirakalpikAnAM jinakalpikAnAM ca bhavati / tatra sthavirANAM sthito'sthitazca bhavati / evameva jinAnAmapi sthito'sthitazca paryuSaNAkalpaH pratipattavyaH // idameva bhAvayati [bhA. 6433] 419 cAummAsukose, sattarirAiMdiyA jahatreNaM / ThitamaTTitamegatare, kAraNavaccAsita'nnayare || vR- utkarSataH paryuSaNAkalpazcaturmAsaM yAvad bhavati, ASADhapUrNimAyA: kArtikapUrNimAM yAvadityarthaH / jaghanyataH punaH saptatirAtrindivAni, bhAdrapadazukla paJcamyAH kArtikapUrNimAM yAvadityarthaH / evaMvidhe paryuSaNAkalpe pUrva-pazcimasAdhavaH sthitAH / madhyamasAdhavaH punarasthitAH / te hi yadi varSArAtro bhavati meghavRSTirityarthaH, tata ekatra kSetre tiSThanti anyathA tu viharanti / pUrvapazcimA api 'anyatarasmin azivAdau kAraNe samutpanne 'ekatarasmin mAsakalpe paryuSaNAkalpevA 'vyatyAsitaM' viparyastamapi kuryu / kimuktaM bhavati ? - azivAdibhi kAraNaiRtubaddhemAsamUnamadhikaMvA tiSTheyuH, varSAsvapi taireva kAraNaizcaturmAsamapUrayitvA'pi nirgacchanti parato vA tatraiva kSetre tiSThanti // idamevAha [ bhA. 6434] yerANa sattarakhalu, vAsAsu Thito uDummi mAso u / yaccAsito tu kajje, jinAna niyama'TTha cauro ya / / vR- 'sthavirANAM' sthavirakalpikAnAM prathama-pazcimatIrthakarasatkAnAM saptirdinAni khaluzabdo jaghanyata ityasya vizeSasya dyotanArtha, varSAsu paryuSaNAkalpo bhavati / teSAmeva Rtabaddhe mAsamekamekatrAvasthAnarUpo mAsakalpaH sthito bhavati / 'kArye punaH' azivAdI 'vyatyAsitaH' viparyasto'pi bhavati, nAdhikapramANa ityarthaH / 'jinAnAM tu' prathama-caramatIrthakarasatkajinakalpikAnAmRtubaddhe niyamAdaSTau mAsakalpA varSAsu catvAro mAsA anyUnAdhikAH sthikalpatayA mantavyAH, nirapavAdAnuSThAnaparatvAdeSAmiti bhAvaH // [mA. 6435] dosA'sati majjhimagA, acchaMtI jAva puvvakoDI vi / vicaraMti a vAsAsu vi, akaddame pANarahie ya // vR- ye tu 'madhyamAH' asthitakalpikAH sAdhavaste doSANAm aprItika pratibandhAdInAM asati abhAve pUrvakoTImapyekatra kSetre Asate / tathA varSAsvapi 'akardame' pramlAnacikkhalle prANarahite ca bhUtala jAte sati 'vicaranti viharanti Rtubaddhe'pi yadi aprItikAvagraho vasatevyArghAto vA bhaveta // [bhA. 6436 ] bhinnaM pi mAsakappaM, kareti tanugaM pi kAraNaM papya / jinakappiyA vi evaM emeva mahAvidehesu / vR- tata evamAdikaM 'tanukamapi' sUkSmamapi kAraNaM prApya mAsakalpaM bhinnamapi kurvanti, apUrayitvA nirgacchantItyarthaH / jinakalpikA api madhyamatIrthakarasatkA evameva mAsakalpe paryuSaNAkalpe ca
Page #1471
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 3-6/215 asthitAH pratipattavyAH / evameva ca mahAvideheSu ye sthavirakalpikA jinakalpikAzca te'pyasthitakalpikAH pratipattavyAH // 420 gataM paryuSaNAkalpadvAram / athaitasmin dazavidhe kalpe yaH pramAdyati tasya doSamabhidhitsurAha[ bhA. 6437] evaM Thiyammi meraM, aTThiyakappe ya jo pamAdeti / so vaTTati pAsatye, ThANammi tagaM vivajjejjA // vR- 'evam' anantaroktanItyA yA sthitakalpe'sthitakalpe ca 'maryAdA' sAmAcArI bhaNitA tAM maryAdAM yaH 'pramAdayati' pramAdena parihApayati saH 'pArzvasthe' pArzvasthasatke sthAne vartate; tatastakaM vivarjayet, tena saha dAna- grahaNAdikaM sambhogaM na kuryAditi bhAvaH / kutaH ? ityata Aha[ bhA. 6438] pAsattha saMkiliGkaM ThANaM jina vRttaM therehi y| tArisaM tu gavesaMto, so vihAre na sujjhati // vR- 'pArzvasthaM' pArzvasthasatkaM 'sthAnam' aparAdhapadaM 'saMkliSTam' azuddhaM 'jinaiH' tIrthakaraiH 'sthaviraizca' gItamAdibhiH proktam, tatastAdhzaM sthAnaM gaveSayan 'saH' yathoktasAcamAcArIparihApayitA vihAre na zudhyati, nAsau saMvignavihArIti bhAvaH // [bhA. 6439] pAsattha saMkiliDaM, ThANaM jina vRttaM therehi ya / tArisaM tu vivajreto, so vihAre visujjhati // vR- pArzvasthaM sthAnaM saMkliSTaM jinaiH sthaviraizca proktam, tatastAdhzaM sthAnaM vivarjayan 'saH' yathoktasAmAcArIkartA vihAre 'vizudhyati' vizuddho bhavati / / yatazcaivamataH [bhA. 6440 ] jo kappaThiti evaM saddahamANo kareti saTTANe / tArisaM tu gavesejjA, jato guNANaM na parihAnI / / vR- yaH 'enAm' anantaroktAM kalpasthitiM zraddadhAnaH svasthAne karoti / svasthAnaM nAmasthitakalpe'nuvartamAne sthitakalpasAmAcArIm asthitakalpe punarasthitakalpasAmAcArI karoti / 'tAdhzaM' saMvignavihAriNaM sAdhuM 'gaveSayet' tena sahaikatra sambhogaM kuryAt, 'yataH' yasmAd 'guNAnAM' mUlaguNottaraguNAnAM parihANirna bhavati // idameva vyaktIkartumAha [ mA. 6441] Thiyakappammi dasavidhe, ThavaNAkappe ya duvihamantrayare / uttaraguNakappammiya, jo sarikappo sa saMbhogo // vR- 'sthitakalpe' AcelakyAdau dazavidhe 'sthApanAkalpe ca' vakSyamANe dvividhAnyatarasmin uttaraguNakalpe ca yaH 'saddakkalpaH ' tulyasAmAcArIkaH saH 'sambhogyaH' sambhoktumucitaH // atra dazavidhaH sthitakalpo'nantaramevoktaH / sthApanAkalpAdipadAni tu vyAkhyAtukAma Aha[ bhA. 6442 ] ThavaNAkappo duviho, akappaThavaNA ya sehaThavaNAya / paDhamo akappieNaM, AhArAdI na giNhAve // - sthApanAkala dvividhaH - akalpasthApanAkalpaH zaikSasthApanAkalpazca / tatra 'akalpikena' anadhItapiNDeSaNAdisUtrArthena AhArAdikaM 'na grAhayet' nA''nAyayet, tenAnItaM na kalpata ityarthaH / eSa prathamo'kalpasthApanAkalpa ucyate // [bhA. 6443] aTThAraseva purise, vIsaM itthIo dasa napuMsA ya / dikkheti jo na ete, sehaTTavaNAe so kappo //
Page #1472
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 6, mUlaM- 215, [bhA. 6443 ] vR- aSTAdaza bhedAH 'puruSe' puruSaviSayAH, viMzatiH striyaH, daza napuMsakAH, etAnaSTacatvAriMzatamanalAn zaikSAn yo na dIkSate sa eSa kalpa-kalpavatorabhedAt zaikSasthApanAkalpa ucyate / / [ bhA. 6444 ] AhAra- ubahi- sejA, uggama-uppAdanesaNAsuddhA / jo parigiNhati niyayaM, uttaraguNakappio sa khalu // vR ya AhAropadhi zayyA udgamotpAdanaiSaNAzuddhAH 'niyataM' nizcitaM parigRhNAti sa khalUttaraguNakalpiko mantavyaH / eteSu sadhzakalpena saha kiM kartavyam ? ityAha[bhA. 6445 ] sarikappe sarichaMde, tullacaritte visiTThatarae vA / sAhUhiM saMthavaM kujjA, nANIhi carittaguttehiM // vR- 'sadhkkalpaH' sthitakalpa-sthApanAkalpAdibhirekakalpavartI 'saddakchandaH' samAnasAmAcArIkaH 'tulyacArItraH' samAnasAmAyikAdisaMyamaH 'viziSTatarovA' tIvratarazubhAdhyavasAyavizeSeNotkRSTatareSu saMyamasthAnakaNDakeSu vartamAnaH, IzA ye jJAninazcAritraguptAzca taiH saha 'saMstavaM' paricayamekatra saMvAvAdikaM kuryAt // [bhA. 6446 ] sarikappe sarichaMde, tullacarite visiTThatarae vA / Adija bhatta- pAnaM, satena lAbhena vA tusse / vR- yaH saddakkalpaH saddakchandastulyacAritro viziSTataro vA 'tena' evaMvidhena sAdhunA''nItaM bhakta - pAnamAdadIt, 'svakIyena vA' AtmIyena lAbhena tuSyet, hInatarastakaMna gRhNIyAt // tadevamuktA chedopasthApanIyakalpasthiti / atha nirvizamAna-nirviSTakAyikakalpasthitidvayaM vivarISurAhaparihArakappaM pavakkhAmi, pariharati jahA viU / AdI majjha'vasAne ya, Anupuvi jahakkamaM // [ bhA. 6447 ] - parihArakalpaM pravakSyAmi, katham ? ityAha-yathA 'vidvAMsaH' viditapUrvagatazrutarahasyAstaM kalpaM 'pariharanti' dhAtUnAmanekArthatvAd Asevante / kathaM punaH vakSyasi ? iti ata Aha- 'AdI' tatprathamatayA pratipadyamAnAnAM 'madhye' pratipannAnAm 'avasAne' prastutakalpamAptI yA 'AnupUrvI' sAmAcAryA paripATi tAM yathAkramaM pravakSyAmIti saNTaGkaH // tatra katarasmin tIrthe eSa kalpo bhavati ? iti jijJAsAyAmidamAha[ bhA. 6448] bhararavesu vAsesu, jatA titthagarA bhave / purimA pacchimA caiva, kappaM deseMti te imaM / 421 vR- bharatairAvateSu varSeSu dazasvapi yadA tRtIya-caturthArakayoH pazcime bhAge pUrvA pazcimAzca tIrthakarA bhaveyuH tadA te bhagavantaH 'imaM' prastutaM kalpaM 'dizanti' prarUpayanti, arthAdApatrammadhyamatIrthakRtAM mahAvideheSu ca nAsti parihArakalpasthitiriti / Aha yadi evaM tataH[ bhA. 6449 ] kevaiyaM kAlasaMjogaM, gaccho u anusajjatI / titthayaresu purimesu, tahA pacchimaesu ya // vR-kiyantaM kAlasaMyogaM parihArakalpikAnAM gacchaH pUrveSu pazcimeSu ca tIrthakareSu 'anusajati' paramparayA'nuvartate ? | evaM ziSyeNa pRSTe sati sUrirAha [mA. 6450 ] puvvasayasahassAI, purimassa anusajjatI / vasaggaso ya vAsAI, pacchimassAnusaJjatI //
Page #1473
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 vR-pUrvazatasahasrANi pUrvasya' RSabhasvAminastIrthe parihArakalpo'nusajati / pazcimasya tu' zrIvarddhamAnasvAminastIrthe 'viMzatyagrazaH' katipayaviMsatisaGkhyAparicchinnAni varSANi prihaarklpo'nusjti|ttr RSabhasvAminastIrthayAni pUrvazatasahasrANyuktAni tAnidezAne dvepUrvakoTI mantavye / katham ? iti ce ucyate-iha pUrvakoTyAyuSo manuSyA janmata Arabhya saJjAtASTavarSA pravrajitAH,teSAMcanavamevarSe upasthApanAsaAtA, ekonaviMzativarSaparyAyANAMca heSTivAda uddiSTaH, tasya varSeNa yogaH samApti nItaH, evaM nava viMzatizca militA ekonatriMzad varSANi bhavanti, etAvatsu varSeSu gateSu RSabhasvAminaH pArve parihArakalpaM pratipannAH, tata ekonatriMzadvarSanyUnAM pUrvakoTI parihArakalpe tairanupAlite sati ye'nye teSAM mUle parihArakalpaM pratipadyante te'pyevamevaikonatriMzadvarSanyanAMpUrvakoTImanupAlayanti, evaM dezonedvepUrvakoTI bhvtH| pazcimasya tuyAni viMzatyanazo varSANyuktAni tAni dezone dve varSazatebhavataH / tathA cAha[bhA.6451] pavvaja aTThavAssa,diTThivAto u vIsahiM / iti ekUNatIsAe, sayamUnaM tu pcchime|| [bhA.6452] pAlaittA sayaM Una, vAsANaM te apcchime| kAle desiMti annesiM, iti UnAtu ve staa|| vR. zrIvarddhamAnasvAmikAle varSazatAyuSo manuSyAH, tatra 'aSTavarSasya' janmanaH prabhRti satavarSASTakasya kasyApi pravrajyA sAtA, pUrvoktarItyA ca viMzatyA varSeSTivAdo yogataH samarthitaH, tataH zrImanmahAvIrasakAzeparihArakalpaM navajanAHpratipadyadezonavarSazatamanupAlayanti ityevamekonatriMzatAvarUnaM zataM pazcime' pazcimatIrthakarakAle bhvti| tataste varSANAM zatamUnaM taM kalpaM pAlayitvA 'apazcime kAle' nijAyuSaH paryante'nyeSAM taM kalpaM 'dizanti' prarUpayanti, pravartayantIti bhAvaH / te'pyevamevaikonatriMzadvarSanyUnaM zataM pAlayanti / 'iti' evaM dve zate Une varSANAM bhavata iti // kimarthaM tRtIyA pUrvakoTI tRtIyaM vA varSazataM na bhavati? ityAha[bhA.6453] paDivanA jiNiMdassa, pAdamUlammije viuu| ThAvayaMti u te anne, no u tthaavittthaavgaa| vR-jinendrasya pAdamUle ye vidvAMsaH prastutaM kalpaMpratipannAsta evAnyAMstatra kalpesthApayanti, na tu 'sthApitasthApakAH' jinenasthApitA sthApakA yeSAM te sthApitasthApakAste'muMkalpamanyeSAM na sthApayanti / idamatra hRdayam-iyamevAsya kalpasya sthitiyat tIrthakarasamIpe vA'muMpratipadyante, tIrthakarasamIpapratipannasAdhusakAze vA, nA'nyeSAm / atastRtIye pUrvakoTi-varSazate na bhavata iti ||ath kIguNopetA amI bhavanti? ityAha[bhA.6454] savve carittamaMto ya, daMsaNe prinitttthiyaa| navapubbiyA jahanneNaM, ukkosa dasapubviyA / / [bhA.6455] paMcavihe vavahAre, kappe ta duvihammiya / dasavihe ya pacchite, savve te parinihiyA // vR-sarve'pi te bhagavantazcAritravantaH 'darzane ca' samyaktve pariniSThitAH' paramakoTimupagatAH jJAnamaGgIkRtya tu navapUrviNo jaghanyena, utkarSataH 'dazapUrviNaH kiJcidnyUnadazapUrvadharA mntvyaaH| tathA- 'paJcavidhe vyavahAre' Agama-zrutA-''jJA-dhAraNA-jItalakSaNe 'dvividheca kalpe' akalpa
Page #1474
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddeza : 6, mUlaM - 215, [ bhA. 6455 ] 423 sthApanA-zaikSasthApanAkalparUpe jinakalpa-sthavirakalparUpe vA 'dazavidhe ca prAyazcitte AlocanAdI pArAJcikAnte sarve'pi te 'pariniSThitAH' parijJAyAM parAM niSThAM prAptAH / appaNI AugaM se, jANittA te mahAmunI / parakkamaM ca bala viriyaM, paccavAte taheva ya // [bhA. 6456 ] vR- Atmana AyuHzeSaM sAtizayazrutopayogena jJAtvA te mahAmunayaH, 'balaM' zArIraM sAmarthyam, 'vIrya' jIvazakti, tadubhayamapi darzitasvaphalaM parAkramaH, etAnyAtmano vijJAyAmuM kalpaM pratipadyante / 'pratyapAyAH' jIvitopadravakAriNo rogAdayastAnapi 'tathaiva' prathamamevAbhogayanti, kiM pratipannAnAM bhaviSyanti ? na vA ? iti / yadi na bhavanti tataH pratipadyante, anyathA tu neti // ApucchiUNa arahaMte, maggaM dekheMti te imaM / [bhA. 6457] pamANANi ya savvAI, abhiggahe ya bahuvihe / / vR- 'arhataH ' tIrthakRta ApRcchya te teSAmanujJayA'muM kalpaM pratipadyante / 'teca' tIrthakRtasteSAM prastutakalpasya 'imam' anantarameva vakSyamANaM 'mArga' sAmAcArI dezayanti / tadyathA pramANAnica sarvANi, abhigrahAMzca bahuvidhAn / / etAnyeva vyAcaSTe [bhA. 6458 ] gaNovahipamANAI, purisANaM ca jANi tu / davvaM khettaM ca kAMca, bhAvamanne ya pajave // vR-gaNapramANAnyupadhipramANAni puruSANAM ca pramANAni yAni prastute kalpe jaghanyAdibhedAdanekadhA bhavanti, yadya teSAM 'dravyam' azanAdikaM kalpanIyam, yatra 'kSetraM' mAsakalpaprAyogyaM varSAvAsaprAyogyaM vA, yazcaitayoreva mAsakalpa varSAvAsayoH pratiniyataH kAlaH, yazca 'bhAvaH' krodhanigrahAdirUpaH, yeca 'anye'pi ' niSpratikarmatAdayo lezyA dhyAnAdayo vA paryAyAsteSAM sambhavanti tAn sarvAnapi bhagavantasteSAmupadizanti // [bhA. 6459] paMcahiM aggaho bhatte, tatthegIe abhiggaho / uvahiNo aggaho dosuM, iyaro ekkatarIya u // vR- bhakte upalakSaNatvAt nake ca saMsRSTA ' saMsRSTAravyamAdyameSaNAdvayaM varjayitvA paJcabhiH uparitanIbhireSaNAbhi 'Agraha : ' svIkAraH / tatrApi 'ekasyAm' ekatarasyAmabhigrahaH, ekayA kayAcid bhaktamaparayA pAnakamanveSayantItyarthaH / Aha ca bRhadbhASyakRt saMsa mAiyANaM, sattaNhaM esaNANa u / AillAhi u dohiM tu, aggaho gaha paMcahiM // tattha vi atrayarIe, egIe abhiggahaM tu kAUNaM / ti / upadhiH- vastrAdirUpastasya uddiSTa-prekSA-antarA- ujjhitadharmikAkhyAH pIThikAyAM vyAkhyAtA yAzcatastra eSaNAstatra 'dvayoH' uparitanayoH 'Agraha:' svIkAraH / 'itara' abhigrahaH sa ekatarasyAmuparitanyAM bhavati, yadA caturthyA na tadA tRtIyAyAm yadA tRtIyAyAM na tadA caturthyA gRhNantIti bhAvaH // kadA punaste'muM kalpaM pratipadyante ? ityAha [bhA. 6460] airogyampi sUre, kappaM desiMti te imaM / Aloiya-paDikkaMtA, ThAvayaMti tao gaNe || vR- acirodgate sUrye 'te' bhagavantaH kalpamimaM 'dezayanti' svayaM pratipattyA'nyeSAM darzayanti /
Page #1475
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 tataH 'Alocita-pratikrAntAH' AlocanApradAnapUrvaMpradattamithyAduSkRtAstran gaNAn sthaapynti| teSu ca triSu gaNeSu kiyantaH puruSA bhavanti ? ityAha[bhA.6461] sattAvIsa jahanneNaM, ukkoseNa shssso| niggaMthasUrA bhagavaMto, savvaggeNaM viyaahiyaa|| vR- saptaviMzatipuruSA jaghanyena bhavanti, ekaikasmin gaNe nava janA bhavanti iti bhAvaH / utkarSataH 'sahasrazaH' sahasrasaGkhyAH puruSAbhavanti, zatAgrazogaNAnAmutkarSataH vakSyamANatvAt / evaM te bhagavanto nirgranthasUrAH 'sarvAgraNa' sarvasaGkhyayA vyaakhyaataaH|| gaNamaGgIkRtya pramANamAha[bhA.6462 sayaggaso ya ukkosA, jahanneNa tao gaNA! gaNo ya navato dutto, emetA pddivttito|| vR-'zatAgrazaH' zatasaGkhyA gaNA utkarSato'mISAM bhavanti, jaghanyena trayo gaNAH / gaNazca 'navakaH' navapuruSamAna uktaH / evametAH 'pratipattayaH' pramANAdiviSayAH prakArA mntvyaaH|| [bhA.6463] ega kapaTTiyaM kujA, cattAri prihaarie| anuparihAriMgAceva, cauro tesiM tthaave|| vR-navAnAM janAnAMmadhyadekaMkalpasthitaM gurukalpaM kuryAt / caturaH parihArikAn kuryAt |tessaaN zeSAMzcaturo'nupahArikAn sthApayet // [bhA.6464] natesiM jAyatI vigghaM, jAmAsA dasa atttty| na veyaNA na vA''taMko, neva ane uvaddavA / / [bhA.6465] aTThArasasuputresu, hojja ete uvddvaa| UNie UNie yAvi, gaNe merA imA bhave // vR-'teSAm evaM kalpaMpratipannAnAMnajAyate vighnaH' anyatra saMharaNAdi, yAvad mAsA dazASTau ca, aSTAdaza ityarthaH / na vedanA na vA AtaGkaH naivAnye kecanopadravAH prANavyaparopaNakAriNa upsrgaa| aSTAdazasumAseSu pUrNeSu bhaveyurapi ete upadravAH upadravaizca yadi teSAmeko dvau trayo vA mriyante, athavA teSAM ko'pi sthavirakalpaM jinakalpaM vA gato bhavati, zeSAstu tameva kalpamanupAlayitukAmAstata evamUniteUnitegaNejAteiyaM maryAdA sAmAcArI bhavati |ihonite Unite iti dviruccAraNaM bhUyo'pyaSTAdazasumAseSu pUrNeSueSa eva viciriti jJApanArtham / / [bhA.6466] evaM tu ThAvie kappe, uvasaMpajjati jo thiN| ego duve anegA vA, aviruddhA bhavaMti te|| vR-'evam anantaroktanItyA kalpesthApite sati yadiekAdayomriyairan, anyatra vA gaccheyuH, tato yastatra upasampadyate sa eko vA dvau vA'neke vA bhaveyuH / tatra yAvadbhi pArihArikagaNa UnastAvatAmupasampadarthamAgatAnAMmadhyAd gRhItvA gaNaH puuryte| ye zeSAste pArihArikatapastulanAM kurvantastiSThanti / teca pArihArikaiH sArddha tiSThanto'viruddhAbhavanti, pArihArikANAmakalpanIyA na bhavantItyuktaM bhavati / te ca tAvat tiSThanti yAvadanye upasampadarthamupatiSThante / taiH pUrayitvA pRthag gaNaH kriyate // idameva vyAkhyAti[bhA.6467] tatto ya Unae kappe, vasaMpaJjati jo thiN| ____ jattiehiM gaNo Uno, tattite tattha pkkhive||
Page #1476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 425 uddezaka : 6, mUlaM-215, [bhA. 6467] vR-'tatazca pUrvoktakAramAd 'Unake eka-dvyAdibhi sAdhUbhirapUrNe kalpe yastatropasampadyate tatrAyaM vidhi-'yAvadbhiH' ekAdisaGkhyAkaiH sa gaNa UnaH 'tAvataH' tAvatsaGkhyAkAneva sAdhUn 'tatra' gaNe prakSipet' pravezayet // [bhA.6468] tatto anUnae kappe, uvasaMpajjati jo tahiM / uvasaMpajjamANaM tu, tappamANaM gaNaM kre|| vR-atha ko'pyupadravairna kAlagatastata evamanyUnake kalpe ye tatropasampadyante te yadi nava janAH pUrNAstataH pRthag gaNo bhavati / athApUrNAstataH pratIkSApyante yAvadanye upasampadarthamAgacchanti / tatastamupasampadyamAnaM sAdhujanaM mIlayitvA 'tapramANaM' navapuruSamAnaM gaNaM 'kuryAt' sthApayet // [mA.6469] pamANaM kappaTTito tattha, vavahAraM vvhritte| anuparihAriyANaM pi, pamANaM hoti se viU / / vR-teSAM pArihArikANAM tatra' kalpe kacit skhalitAdAvApanne vyavahAraM prAyazcittaM vyavahartu dAtuM kalpasthitaH pramANam, yadasau prAyazcittaM dadAti tat tairvoDhavyamiti bhAvaH / evamanupArihArikANAmapyaparAdhapadamApannAnAM sa eva 'vidvAn' gItArtha prAyazcittadAne pramANam / / [bhA.6470] AloyaNa kappaThite, tavamujANovamaM privhte| anuparihArie govAlae, va nicca ujjuttmaautte|| vR- te parihArikA-'nuparihArikA Alocanam upalakSaNatvAt vandanakaM pratyAkhyAnaM ca kalpasthitasya purataH kurvanti / "tavamujANovamaM parivahaMte"tti yathA kila kazcidudyAnikAM gata ekAntaratiprasaktaH svacchandasukhaM viharamANa Aste evaM te'pi pArihArikA ekAntasamAdhisindhunimagnamanasastat tapaH 'udyAnopamam' udyAnikAsazaM parivahanti, kurvantItyarthaH / anupArihArikAzca catvAro'pi caturNAM parihArikANAM bhikSAdau paryaTatAM pRSThataH sthitA nityam 'udyuktAH' prayatlavanta 'AyuktAzca' uphayuktA hiNDante, yathA gopAlako gavAM pRSThataH sthita udyukta Ayuktazca hinnddte|| [bhA.6471] paDipucchaM vAyaNaM ceva, mottUNaM natthi sNkhaa| AlAvo attanideso, parihArissa kAraNe / / vRteSAM ca pArihArikAdInAM navAnAmapi janAnAM sUtrArthayoH pratipRcchAM vAcanAM ca muktvA nAstyanyA parasparaM saGkathA / pArihArikasya ca 'kAraNe' utthAna-niSadanAdyazaktirUpe AlApa AtmanirdezarUpo bhavati, yathA-utthAsyAmi, upavekSyAmi, vikSAMhiNDiSye,mAtrakaMprekSiSye ityaadi| [bhA.6472] bArasa dasa'TTa dasa aTTha chacca adveva chacca curoy| ukkosa-majjhima-jahannagA u vAsA sisira gimhe / / - parihArikANAM varSA-zizira-grISmarUpe trividhe kAle utkRSTa-madhyama-jaghanyAni tapAMsi bhavanta / tatra varSArAne utkRSTaM tapo dvAdazam, zizire dazamamutkRSTam, grISyame utkRSTamaSTamam; varSArAtre madhyamaM dazamam, zizire'STamam, grISme SaSTham; varSArAtre jaghanyamaSTamam, zizire SaSTham, grISme catvAri bhaktAni, caturthamityarthaH / / [bhA.6473] AyaMbila bArasamaM, patteyaM parihArigA pariharaMti / abhigahitaesaNAe, paMcaNha vi egsNbhogo||
Page #1477
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 kRparihArikA utkarSato dvAdazaMtapaH kRtvA AcAmlena pArayanti teca parihArikAzcatvAro'pi 'pratyekaM pRthak pRthakpariharanti,naparasparaM samuddezanAdisambhogaM kurvantItyarthaH / teca parihArikA abhigRhItayA paJcAnAmuparitanInAmanyataraiSaNayA bhakta-pAnaM gRhNanti yetu catvAro'nupArihArikA ekaca kalpasthitasteSAM paJcanAmapyeka eva sambhogaH, te ca pratidivasamAcAmlaM kurvanti / yastu kalpasthitaH sa svayaM na hiNDate, tasya yogyaM bhakta-pAnamanupArihArikA aanynti|| [bhA.6474] parihArio vichammAse anuparihArio vichmmaasaa| kappadvito vichammAse ete aTThArasa umaasaa|| vR-parihArikAH prathamataH SaNmAsAn prastutaMtapovahanti, tato'nuparihArikA apiSaNmAsAn vahanti, itaretu teSAmanupArihArikatvaM prtipdynte|tairpi vyUDhe sati kalpasthitaH SaNmAsAnvahati, tataH zeSANAmekaH kalpasthito bhavatiekaH punrnuprihaariktvNprtipdyte| evamete'STAdaza mAsA bhvnti| [bhA.6475] anuparihArigA ceva, jeya te prihaarigaa| - anamannesu ThANesu, aviruddhA bhavaMti te|| dR-anuparihArikAzcaiva yecate parihArikAste'nyAnyeSusthAneSu kAlabhedena parasparamekaikasya vaiyAvRtyaM kurvanto'viruddhA eva bhavanti / / tatazca[mA.6476] gaehiM chahi mAsehiM, niviTThA bhavaMti te| tato pacchA vavahAraM, paTThavaMti anuparihAriyA / vRte parihArikAH SaDbhisirgataistapasi vyUDhe sati nirviSTAH' nirviSTakAyikA bhavanti / tataH pazcAdanuparihArikAH 'vyavahAraM parihAratapasaH samAcAraM 'prasthApayanti' kartuM praarbhnte| [bhA.6477] gaehiM chahia mAsehiM, niviTThA bhavaMti te| vahai kappadvito pacchA, parihAraMtahAvihaM / / / vR-te'pi SaDbhirmAsaitinirviSTA bhavanti / pazcAt kalpasthito'pi tathAvidhaM parihAraM tAvata eva mAsAn vahati // evaM ca[mA.6478] aTThArasahiM mAsehiM, kappo hoti smaanito| mUlaDhavaNAe samaM chammAsA tu anuungaa| vR-aSTAdazabhirmAsairayaM kalpaH samApito bhavati / katham? ityAha-"mUlaDhavaNA" ityaadi| mUlasthApanA nAma-yat parihArikAH prathamata idaM tapaH pratipadyante, tasyAM SaNmAsA anyUnAstapo bhavati, evamanupArihArikANAM kalpasthitasya ca mUlasthApanayA 'samaM tulyaM tapaH pratyekaM jJeyama, SaSmAsAn yAvadityarthaH / evaM tribhi SaTakairaSTAdaza mAsA bhavanti / / te ca dvidhA-jinakalpikAH sthavirakalpikAzca / ubhayeSAmapi vyAkhyAnamAha[bhA.6479] evaM samAnie kappe, je tesiM jinkppiyaa| tameva kappaM UnA vi, pAlae jAvajIviyaM / / / vR- "evam' anantaroktavidhinA'STAdazabhirmAsaiH kalpe samApite sati ye teSAM madhyAd jinakalpikAste tameva kalpamUnA apyaSTAdisaGkhyAkA api yAvajIvaM paalyti|| [bhA.6480] aTThArasehiM punnehi, mAsehiM therkppiyaa| puno gacchaM niyacchaMti, esA tesiM ahAThitI //
Page #1478
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-215, [bhA. 6480) 4ra7 vR-ye sthavirakalpikAste'STAdazabhirmAsaiH pUrNe 'punar' bhUyo'pi gacchaM niyacchanti, AgacchantItyarthaH / eSA teSAM 'yathAsthiti' yathAkalpaH / / atha SaDvidhAyAM kalpasthitau kA kutrAvatarati? ityAha[bhA.6481] taiya-cautthA kappA, samoyaraMti tu biyammi kppmmi| paMcama-chaTThaThitIsuM, heDillANaM samoyAro / / vR-'tRtIya-caturthI nirvizamanAka-nirviSTakAyikAkhyau kalpI dvitIye chedopasthApanIyanAmni kalpesamavatarataH |tthaa sAmAyika-cchedopasthApanIya-nirvizamAnaka-nirviSTakAyikAkhyAAdyAzcatasaHsthitayo'dhastanyaucyante,tAsAMpratyekaM paJcama-SaSThasthityoH' jinakalpa-sthavira-kalpasthiti-rUpayoH samavatArobhavati ||gtN nirvishmaank-nirvissttkaayikklpsthitidvym|ath jinakalpasthitimAha[mA.6482] nijjutti-mAsakappesu vanito jo kamo u jinakappe / suya-saMghayaNAdIo, so ceva gamo nirvseso|| vR-niyukti-paJcakalpastasyAM mAsakalpaprakRte ca yaH kramaH 'jinakalpe' 'jinakalpaviSayaH zrutasaMhananAdiko varNitaH sa eva gamo niravazeSo'tra mntvyH||sthaanaashuunyaarthN punaridamucyate[bhA.6483] gacchammiya nimmAyA, dhIrA jAhe ya muniyprmtthaa| aggaha joga abhiggahe, u biMti jinkppiycritN|| vR- yadA gacche pravrajyA-zikSApadAdikrameNa 'nirmAtAH' niSpannAH, dhIrAH' autpattikyAdibuddhimantaHparISahopasargarakSobhyAvA, 'muNitaparamArthA' 'abhyudyatavihAreNa vihartumavasaraH sAmpratamasmAkam' ityevamavagatArthA, tathA yayoH piNDaiSaNayoH asaMsRSTA-saMsRSTAkhyayoragrahaste parihartavye, yAstu uparitanyaH paJcaiSaNAstAsAm 'abhigrahaH' "etA eva grahItavyAH' ityevaMrUpaH, tatrApyekadaikatarasyAM yogaH' vyApAraH paribhoga ityarthaH / evaMbhAvitamatayoyadA bhavanti tadA jinakalpikacAritram 'upayAnti prtipdynte|| [bhA.6484] dhitibaliyA tavasUrA, niti ya gacchAto te purissiihaa| bala-variyasaMghayaNA, uvasaggasahA abhIrUya // -dhRti-vajrakuDyavadabhedyaM cittapraNidhAnaM tayA balikAH-balavantaH, tathA tapaH-caturthAdikaM paNmAsikAntaM tatra zUrAH-samarthA, evaMvidhAH puruSasiMhAste gacchAd nirgacchanti / balaM-zArIraM vIrya-jIvaprabhavaM taddhetuH saMhananam-asthinicayAtmakaM yeSAM te tathA / bala-vIryagrahaNaM ca caturbhaGgIjJApanArtham, sAceyam-dhRtimAn nAmaiko na saMhananavAn, saMhananavAn nAmaiko na dhRtimA, eko dhRtimAnapi saMhananavAnapi, ekona dhRtimAna na saMhananavAn / atra tRtiiybhnggenaadhikaarH| upasargA-divyAdayasteSAM sahAH-samyagadhyAsitAraH, tathA 'abhIravaH' parISahebhyo na bibhyati // gatA jinalpasthitiH, samprati sthavirakalpasthitimAha[bhA.6485] saMjamakaraNujovA, niphphAtaga naann-dsnn-critte| dIhAu vuDdavAso, vasahIdosehi ya vimukkaa|| vR-saMyamaH-paJcAzraviramaNAdirUpaH pRthivyAdirakSArUpovA saptadazavidhaH,taM kurvanti-yathAvat pAlayantIti saMyamakaraNAH,nandyAdidarzanAt kartarianapratyayaH, udyotakAH-tapasApravacanasyojyAlakAH, tataH saMyamakaraNAzca te udyotakAzceti vizeSaNasamAsaH / yadvA sUtrA-'rthapauruSIkaraNena
Page #1479
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 saMyamakaraNamudyotayantIti sNymkrnnodyotkaaH| tathA jJAna-darzana-cAritreSuziSyANAM niSpAdakAsteSAMvAjJAnAdInAmavyavacchittikArakAH, evaMvidhAHsthavirakalpikA bhavantItizeSaHAyadAcatedIrghAyuSo jvaavlprikssiinnaashcbhvntitdaavRddhaavaasmdhyaaste|ttraikkssetrevsnto'pi vasatidoSaH kAlAtikrAntAdibhi cazabdAd AhAropadhidoSazca vimuktAH' varjitA bhavanti, natairlipyanta ityarthaH / / [bhA.6486] mottuM jinakappaThiiM, jA merA esa vaniyA heTThA / esA tu dupadajuttA, hoti ThitI therakappassa // vR-jinakalpasthitigrahaNena upalakSaNatvAtsarveSAmapigacchanirgatAnAMsthitiparigRhyate, tatastAM muktvA yA 'adhastAd' asminnevAdhyayane 'maryadA' sthiti 'eSA' anantarameva varNitA; yadvA sAmAyikAdhyayamAdau kRtvA yAvadasmitraivAdhyayane idaM SaDvidhakalpasthitisUtram, atrAntare gacchanirgatasAmAcArImuktvA yA zeSA sAmAcArI varNitA sA 'dvipadayuktA' utsargA-'pavAdapadadvayayuktA sthavirakalpasya sthitirbhavati / / gatA sthavirakalpasthitiH / samprati prastutazAstraktavidhivaparItyakAriNAmapAyAn darzayannAha[bhA.6487] palaMbAdI jAva ThitI, ussagga-'vavAtiyaM kremaanno| avavAte ussaggaM, AsAyaNa dIhasaMsArI / / vR- pralambasUtrAdArabhya yAvadidaM SaDvidhakalpasthitisUtraM tAvad ya utsargA-'pavAdavidhi sUtrato'rthatazcoktastatrotsarge prApte ApavAdikI kriyAM kurvANo'pavAde ca prApte utsargakriyAM kurvANo'rhatAmAzAtanAyAM vartate, arhaprajJaptasya dharmasyAzAtanAyAM vartate,AzAtanAyAMcavartamAno dIrghasaMsArIbhavati, tasmAtpralambasUtrAdArabhya SaDvidhakalpasthitisUtraMyAvad utsarge prApte utsargaH kartavyo'pavAde prApte'pavAdavidhiryatanayA kartavyaH // evaMkurvatAM guNamAha[bhA.6488] chabihakappassa Thiti, nAuM jo saddahe krnnjutto| pavayaNaNihI surakkhito, ih-prbhvvitthrpphldo|| vR- 'SaDvidhakalpasya' sAmAyikAdirUpasya prastutazAstrarthasarvasvabhUtasya "sthiti' kalpanIyAcaraNA'kalpanIyavivarjanarUpAM 'jJAtvA gurUpadezena samyagavagamya yaH 'zraddadhIta' pratItipathamAropayet, na kevalaM zraddadhIta kintu 'karaNayuktaH' yathoktAnuSThAnasampanno mavet, tasyA''tmA evaM samyagjJAnazraddhAna-cAritrasamanvitaH sAkSAt pravacananidhirbhavati, yathA samudro ralanidhi evamasAvapi jJAnAdiralamayasya pravacanasya nidhirityarthaH / sa ca pravacananidhi suSTuprayatlenA''tma-saMyamavirAdhanAbhyo rakSitaH san iha-parabhavavistaraphalado bhvti|ihbhvevistrenn cAraNa-vaikriyA''marSISadhiprabhRtivividhalabdhirUpaMphalaMdadAti, parabhave'pyanuttaravimAnAdyupapAtasukulapratyAyAtiprabhRtikaM vistareNa phalaM prayacchati / / athedaM kalpAdhyayanaM kasya na dAtavyam ? ko vA'pAtrAya dadato doSo bhavati? ityata Aha[bhA.6489] bhinnarahasse va nare, nissAkarae va mukkjogiiy| chavihagatiguvilammiM, so saMsAre bhamati dIhe / / vR- ihApavAdapadAni rahasyamucyate, bhinna prakAzitamayogyAnAM rahasyaM yena sa bhinnarahasyaH, agItArthAnAmapavAdapadAni kathayatItyarthaH, tatraivaMvidhe nre|tthaa nizrAkaronAma-yaH kiJcidapavAdapadaM labdhvA tadeva nizrAM kRtvA bhaNati-yathA etadevaM karaNIyaM tathA'nyadapyevaM kartavyam, tatra /
Page #1480
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezakaH 6, mUlaM-215, [bhA. 6489] 429 tathA muktAH-parityaktA yogAH-jJAna-darzana-cAritra-tapoviSayA vyApArA yena sa muktayogI / Ize'pAtre na dAtavyam / yastu dadAti saH SaDvidhagatigupile' pRthivIkAyAditrasakAyAntaSaTkAyaparibhramaNagahane 'dIrgha' apAre saMsAre bhrAmyati ||ath kIzasya dAtavyam ? ko vA pAtre dadato guNo bhavati? iti ata Aha[bhA.6490] arahassadhArae pArae ya asaDhakaraNe tulAsame smite| kappAnupAlanA dIvaNA ya, ArAdhana chinnsNsaarii|| vR-nAstyaparaMrahasyAntaraM yasmAt tadarahasyam, atIvarahasyacchedazAstrarthatattvamityarthaH, tad yo dhArayati-apAtrebhyo na prayacchati so'rahasyadhArakaH / 'pAragaH' sarvasyApi prArabdhazratasya paragAmI, na pallavagrAhI / 'azaThakaraNo nAma mAyA-madaviprabhukto bhUtvA yathoktaM vihitAnuSThAnaM karoti / 'tulAsamonAma yathA tulA samasthitAna mArgatona vApuratonamatievaMyorAgadveSavimukto mAnA-'pamAna-sukha-duHkhAdiSu samaH sa tulAsama ucyate / samitaH' paJcabhi samitibhi smaayuktH| evaMvidhaguNopetasyedamadhyayanaMdAtavyam / evaMdadatA kalpasya-bhagavaduktasya zrutadAnavidheranupAlanA kRtAbhavati; athavA kalpe-kalpASAmapi mArgasya prakAzanA kRtAbhavati, yathA'nyairapi evaMguNavate ziSyAya zrutapradAnaM kartavyam; athavA "dIvaNa"tti yo yogyavineyAnAM 'dIpanAm' anAlasyena vyAkhyAnaM karoti tasyedaM dAtavyam; yadi vA dIpanA nAma-utsargayAgyAnAmutsargaM dIpayati, apavAdayogyAnAmapavAdaMdIpayati, ubhayayogyAnAmubhAvapi dIpayati, pramAdinAMvAdoSAndIpayati, apramAdinAM guNAn dIpayati / ya etasyAM kalpAnupAlanAyAM dIpanAyAM ca vartate tasya jJAna-darzanacAritramayIjaghanyA madhyamAutkRSTA cA''rAdhanA bhavati / tatazcArAdhanAyAH chinnasaMsArI' bhavati saMsArasantatervyavacchedaM karoti / tasyAM ca vyavacchinnAyAM yat tad akSayamavyAbAdhamapunarAvRttikaM upAdeyasthAnaM tat prApnotIti / / uddezakaH-6samAptaH ukto'nugmH|smprti nayAH-teca yadyapi zatasaGkhyAstathApi jJAnanaya-kriyAnayadvaye'ntarbhAvyante tatra jnyaannysyaaymbhipraayH-jnyaanmevprdhaanmaihikaa-''mussmikphlpraaptikaarnnm|tthaa ca tadabhiprAyasamarthikeyaM zAstrantaroktA gAthA nAyammi giNDeiyavve, agihiyavvammi ceva atthmmi| jaiyavvameva ii jo, uvaeso so nao nAma / / asyA vyAkhyA-'jJAte' samyak paricchinne 'grahItavye' upAdeye 'agrahItavye heye cazabdAd upekSaNIye c| evakArastvavadhAraNArthaH, tasya caivaM vyavahitaHprayogaH-jJAtaeva grahItavye'grahItavye upekSaNIyeca, nAjJAte'rthe ehikaamussmikruupe| tatraihiko grahItavyaHstrakvandanAdi, agrahItavyo viSa-zastra-kaNTakAdi, upekSaNIyaH tRnnaadi| AmuSmiko grahItavyaH samyagdarzanAdibaH, grahItavyo mithyAdarzanAdi, upekSaNIyo vivakSayA'bhyudayAdi / tasminnarthe yatitavyameveti |anusvaarlopaad 'evam' amunA krameNa jJAnapUrvakamaihikA-''muSmikaphalaprAptayarthinA sattvena 'yatitavyaM' pravRttyAdilakSaNaH prayalaH kArya / itthaM caitadaGgIkartavyam, samyagjJAnamantareNa pravartamAnasya phalavisaMvAdadarzanAt / tathA coktamanyairapi vijJaptiH phaladA puMsAM, na kriyA phaladA mtaa|
Page #1481
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhatkalpa-chedasUtram - 3-6/215 mithyAjJAnAt pravRttasya phalAsaMvAdadarzanAt // tathA''muSmikaphalArthinA'pi jJAna eva yatitavyam, Agame'pi tathApratipAdanAt / uktaM paDhamaM nANaM tato dayA, evaM ciTThai savvasaMjae / anANI kiM kAhI ?, kiM vA nAhI ya cheya-pAvagaM ? // itazcaitadevamaGgIkartavyam, yasmAt tIrthakara - gaNadharairagItArthAnAM kevalAnAM vihArakriyA'pi niSiddhA / tathA cAgamaH 430 gIyattho ya vihAro, bIto gIyatthamIsato bhaNito / etto taiya vihArI, nANunAo jinavarehiM // na khalu andhenAndhaH samAkRSyamANaH samyakapanthAnaM pratipadyate ityabhiprAyaH / evaM tAvat kSAyopazamikaM jJAnamadhikRtyoktam, kSAyikamapyaGgIkRtya viziSTaphalasAdhakatvaM tasyaiva pratipattavyam, yasmAdarhato'pi bhavAmbhodhiTasthasya dIkSApratipannasyotkRSTacaraNavato'pi na tAvad apavargaprAptirupajAyate yAvad jIvA 5jIvAdyakhilavastuparicchedarUpaM kevalajJanaM notpnnmiti| tasmAd jJAnameva pradhAnamaihikA - SS muSmikaphalaprAptikAraNamiti sthitam / "iti jo uvaeso so nao nAma" 'iti' evam uktena prakAreNa ya upadezo jJAnaprAdhAnyakhyApanaparaH sa nayo nAma, jJAnanaya ityarthaH / ukto jJAnanayaH / samprati kriyAnayAvasaraH, taddarzanaMcedam-kriyaiva ehikA - SS muSmikaphalaprAtikAramaM pradhAnam, yuktiyuktatvAt / tathA cAyamapyuktasvarUpAmeva svapakSasiddhaye gAthAmAha-"nAyammi giNhiyavve0 " ityAdi / asyAH kriyAnayadarzanAnusAreNa vyAkhyA jJAte grahItavye'grahItavye cArthe aihakA - SS muSmikaphalaprAsayarthinA yatitavyameva / yasmAt pravRttyAdilakSaNaprayalavyatirekeNa jJAnavato'pi nAbhilaSitArthAvAptirupajAyate / tathA coktamanyairapi kriyaiva phaladA puMsAM, na jJAnaM phaladaM matam / yataH strI - bhakSyabhogajJo, na jJAnAt sukhito bhavet // AmuSmikaphalArthinA'pi kriyaiva kartavyA, tathA ca bhagavadvacanamapyevameva vyavasthitam / yata uktamceiya kula gaNa saMghe, AyariyANaM ca pavayaNaM sue ya / savvesu vi tena kayaM tava-saMjamamujjamaMtenaM // itazcaivamaGgIkartavyam, yasmAttIrthakara - gaNadharaiH kriyaaviklaanaajnyaanmpiviphlmevoktm| tathAcAgamaHsubahu pi sumahIyaM, kiM kAhI caraNavippahInassa ? | aMdhassa jaha palittA, dIvasayasahassakoDI vi // 6zikriyAvikalatvAt tasyetyabhiprAyaH / evaM tAvat kSAyopazamikaM cAritramaGgIkRtyoktam, cAritraM kriyetyanarthAntaratvAt kSAyikamaGgIkRtya viziSTaphalasAdhakatvaM tasyaiva jJeyam, yasmAdarhato bhagavataH samutpannakevalajJAnasyApi na tAvad mukyavApti sambhavati yAvadakhilakarmendhanAnalabhUtA hrasvapaJcAkSaroccAraNakAlamAtrA sarvasaMvarUpA cAritrakriyA nAvApyate, tataH kriyaiva pradhAnamaihikASS muSmikaphalaprAptikAraNamiti / "iti jo uvadeso sonao nAma" 'iti' evam uktena prakAreNa ya upadezaH kriyAprAdhAnyakhyApanarapaH sa nayo nAma, kriyAnaya ityarthaH / uktaH kriyAnayaH // itthaM jJAna-1 -kriyAnayasvarUpaM zrutvA viditatadabhiprAyo vineyaH saMzayApatraH san Aha-kimatra tattvam ? pakSadvaye'pi yuktismbhvaat| AcArya Aha
Page #1482
--------------------------------------------------------------------------
________________ uddezaka: 6, mUlaM - 215, [ bhA. 6410 ] savvesi pi nayANaM, bahuvihavattavvayaM nisAmittA / taM savvanayavisuddhaM, jaM caraNa-guNaTThito sAhU // sarveSAmapi mUlanayAnAma apizabdAt tadbhedAnAmapi nayAnAM dravyAstikAdInAm 'bahuvidhavaktavyatAM' 'sAmAnyameva, vizeSA eva, ubhayameva vA parasparanirapekSam' ityAdirUpAm, athavA 'nAmAdinayAnAM madhye ko nayaH kaM sAdhumicchati ?' ityAdirUpAM 'nizamya' zrutvA tat 'sarvanayavizuddhaM sarvanayasammataM vacanam-yat 'caraNa-guNasthitaH' cAritra -jJAnasthitaH sAdhuH yasmAt sarve'pi nayA bhAvanikSepamicchantIti gataM nayadvAram // J nandIsandarmabhUle sudhddhatara mahApIThikAsankandhabandhe, tuGgoddezAkhyazAkhe dala-kusumasamaiH sUtra -niryuktivAkyaiH / sAndre bhASyArthasArthAmRtaphalakalite kalpakalpadrume'smi nAkraSTuM SaSThazAkhAphalanivahamasAvaGkuTIvA'stu TIkA // muni dIparatnasAgareNa saMzodhitA sampAditA bRhatkalpasa sUtrasya (bhadrabAhu svAmi racitA svopajJa niyukti yuktaM ) saMghadAsagaNi viracitaM bhASyaM evaM malayagiri kSemakIrti AcAryAbhyAM viracitA TIkA parisamAptA / 35 dvItIyaM chedasUtraM bRhatkalpaM samAptam 431 atha prazasti: sauvarNA vividhArtharatnakalitA ete SaDuddezakAH, zrIkalpe'rthanidhau matAH sukazalA daurgatyaduHkhApahe / dRSTvA cUrNisubIjakAkSaratatiM kuzyA'tha gurvAjJayA, khAnaM khAnamayI mayA sva-parayorarthe sphuTArthIkRtAH // zrI kalpasUtramamRtaM vibudhopayoga yogyaM jarA-maraNadAruNaduHkhahAri / yenoddhRtaM matimathA mathitAcchutAbdheH, zrIbhadrabAhugurave praNato'smi tasmai / / yenedaM kalpasUtra kamalamukulavat komalaM maJjulAbhi gorbhirdoSApahAmi sphuTaviSayavibhAgasya sandarzikAbhiH / utphulloddezapatraM surasaparimalodgArasAraM vitene, taM nisambandhabandhuM nuta munimadhupAH ! bhAskaraM bhASyakAram // zrIkalpAdhyayane'sminnatigambhIrArthabhASyaparikalite / viSamapadavivaraNakRte, zrIcUrNikRte namaH kRtine // zrutadevatAprasAdAdamadhyayanaM vivRNvatA kuzalam / yadavApi mayA tena, prApnuyAM bodhimahamamalAm / gama- nygbhiirniirshcitrotsraag-'pvaadvaadormi| yuktizataratnamyo jainAgamajalanidhirjayati / / zrIjainazAsananabhastalatigmarazmi, zrIsadmacAndrakulapadmavikAzakArI / svajyotirAvRtadigambaraDambaro'bhUt, zrImAna dhanezvaharuguru prathitaH pRthivyAm // -
Page #1483
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 bRhatkalpa-chedasUtram -3-6/215 zrImacaitrapuraikamaNDanamahAvapIrapratiSThAkRtastamAsvaitrapuraprabodhataraNeH shriicaitrgccho'jni| tatra zrIbhavunendrasUrisugurubhUbhUSaNaM bhAsurajyotisadguNaralarohaNagiri kaalkrmennaabhvt|| tatpAdAmbujamaNDanaM samabhavat pakSadvayIzuddhimAn, nIra-kSIrasaddakSadUSaNa-guNatyAga-grahaikavrataH / kAluSyaM ca jaDodbhavaM pariharandUreNa samanmAnasa sthAyI rAjamarAlavad gaNivaraH shriidvebhdrprbhuH| zasyAH ziSyAstrayastatpadasara sirahotsaGgazRGgArabhRGgA, vidhvastAnaGgasaGgAH suvihitavihitottugarA babhUvuH / tatrAdyaH saccaritrAnumatikRtamati zrIjagacandrasUri, zrImaddevendrasUri saralataralasiJcittavRttiddhitIyaH / / tRtIyaziSyAH zrutavArivArdhayaH, parISahAkSomyamanaH samAdhayaH / jayanti pUjyA vijayendusUrayaH, paropakArA diguNaudhabhUrayaH / / prauDha manmathapArthivaM trijagatIjaitraM vijityaiyuSAM, yeSAM jainapure pareNa mahasA prakAntakAntostave / sthairya meruragAdhatAMca jaladhi sarvasahatvaM mahI,somaH saumyamaharpati kila mahattejo'kRta prAmRtam / vApaM vApaMpravacanavacobIjarAjI vineya kSetravAte suparimalite shbdaashaastrdisaaraiH| yaiH kSetrajJaiH zucigurujanAmnAyavAkyasArINIbhiH, siktvA tena sujanahRdayAnandi sajjhAnasasyam / / yairaprataiHzubhamantrajApairvetAlamAdhAya kaliM svavazyam / atulyakalyANamayottamArthasatpUruSaH statvadhanairasAdhi / / jyotsanAmaJjalayA yayA dhavalitaM vizvambharAmaNDalaM, yA nishessvishessvijnyjntaacetshcmtkaarinnii| tasyAM zrIvijayendusUrisugurorniSkRtrimAyA guNa zreNeH syAd yadi vAstavastavakRtI vijJaH sa vaacaaNpti|| tatpANipaGkajarajaHparipUtazIrSA, ziSyAstaroya dadhati samprati gacchabhAram / zrI vajrasena iti sadgururAdimo'tra, zrIpadmacandrasugurustu tato dvitiiyH|| tArtIyIkasteSAM vineyaparamANuranaNuzAstra'smin / __ zrIomakIrtisUrivinirmame vivRtimlpmti|| zrIvikramataH kAmati, nayAnagniguNenduparimate 1332 varSe / jyeSThazvetadazamyAM, samarthitaiSA ca hstaarke|| prathamAdarza likhitA, nayaprabhaprabhRtibhiryatibhireSA |gurutrgurubhktibhrodvhnaadiv nmritshirobhi|| sUtrAdarzeSu yato, bhUyasyo vAcanA vilokyante |vissmaashc bhASyagAthAH, prAyaH svalpAzca cuurnnigirH| sUtre vA bhASye vA, yanmatimohAnmayA'nyathA kimapi / likhitaM vA vivRtaM vA, tanmithyA duSkRtaM bhUyAt //
Page #1484
--------------------------------------------------------------------------
________________ [1] bhAvabharI vaMdanA jemanA dvArA sUtramAM guMthAyela jinavANIno bhavya vAraso vartamAnakAlIna ''AgamasAhitya''mAM prApta thayo e sarve sUrivara Adi ArSa pUjyazrIone paMcama gaNadhara zrI sudharmA svAmI daza pUrvadhara zrI zayyabhavasUri devavAcaka Ni devarkiMgaNi kSamAzramaNa saMghadAsargANa jinadAsa gaNi mahattara zIlAMkAcArya malayagirisUri haribhadrasUri droNAcArya vAdivetAla zAMticaMdra sUri zAMticaMdra upAdhyAya guNaratnasUrI AnaMda sAgarasUrijI jina vijayajI jaMbu vijayajI lAbhasAgarasurijI bAbu dhanapatasiMha 50 bhagavAnadAsa cauda pUrvadhara zrI bhabAhu svAmI (anAmI) sarve zruta sthavIra maharSio zrI zyAmAcArya jinabhadra gaNi kSamAzramaNa siddhasena gaNi agastyasiMha sUri vIrabhadra RSipAla brahmamuni tilakasUri sUtra-niryukti - bhASya - cUrNi - vRtti - AdinA racayitA anya sarve pUjyazrI vartamAna kAlina Agama sAhitya vArasAne saMzodhana-saMpAdana-lekhana Adi dvArA mudrIta amudrIta svarUpe rajU kartA sarve zrutAnurAgI pUjyapuruSone caMdrasAgara sUrijI punyavijayajI amaramunijI AcArya tulasI smaraNAMjali abhayadevasUri kSemakIrtisUri AryarakSita sari (?) caMdra sUri malladhArI hemacaMdrasUri dharmasAgara upAdhyAya vijaya vimalaNi paM becaradAsa 50 rUpendrakumAra zruta prakAzaka sarve saMsthAo muni mANeka caturavijayajI kanaiyAlAlajI caMpaka sAgarajI 50 jIvarAjabhAI 50 hIrAlAla
Page #1485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 121 vRtti 8. . . 45 Agama mULa tathA vivaraNanuM zloka pramANadarzaka koSTaka) krama / AgamasUtranAma ___ mUla | * vRtti-kartA zloka pramANa zlokapramANa 1. AcAra 2554 zIlAGkAcArya 12000 2. sUtrakRta 2100 zIlAGkAcArya 12850 3. sthAna 3700 abhadevasUri 14250 4. samavAya | 1667 abhayadevasari 3575 bhagavatI 15751 abhayadevasUri 18616 6. jJAtAdharmakathA | 5450 abhayadevasUri 3800 upAsakadazA 812 abhayadevasUri 800 antakRddazA 900 | abhayadevasUri 400 9. anuttaropapAtikadazA 192 abhayadevasUri 100 praznavyAkaraNa 1300 | abhayadevasUri 5630 11. vipAkazruta 1250 abhayadevasUri 900 12. aupapAtika 1167 abhayadevasUri 3125 13. rAjaprazniya 2120 | malayagirisUri 3700 |14. jIvAjIvAbhigama 4700 malayagirisUri 14000 15. prajJApanA 7787 malayagirisUri 16000 | 16. sUryaprajJapti 2296 | malayagirisUri 9000 |17. candraprajJapti 2300 malayagirisUri 9100 18. jambUdvIpaprajJapti 4454 zAnticandraupAdhyAya 18000 19thI nirayAvalikA 1100 candrasUri 600 23. (paJca upAGga) catuHzaraNa 80 | vijayavimalayagaNi (?) 200 25. Atura pratyAkhyAna 100 guNaralasUri (avacUri) (?) 150 |26. |mahApratyAkhyAna 176 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 176 27. bhaktaparijJA 215 | AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) 28. tandula vaicArika 500 vijayavimalagaNi (?) 500 29. saMstAraka 155 guNarala sUri (avacUri) 110 |30. gacchAcAra 175 vijayavimalagaNi 1560 31. gaNividyA 105 AnandasAgarasUri (saMskRtachAyA) / 105 24.
Page #1486
--------------------------------------------------------------------------
________________ [3] krama * vRtti AgamasUtranAma | vRtti-kartA zloka pramANa| zlokapramANa |32. devendrastava 375 AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) / 375 |33. maraNasamAdhi * 837 AnandasAgarasUri (saMskRta chAyA) 837 |34. | nizItha 821 jinadAsagaNi (cUNi) 28000 saGghadAsagaNi (bhASya) 7500 35. bRhatkalpa 473 | malayagiri+kSemakIrti 42600 saidAsagaNi (bhASya) 7600 36. vyavahAra 373 malayagiri 34000 saGghadAsagaNi (bhASya) 6400 |37. dazAzrutaskandha 896 - ? - (cUrNi) 2225 38. jItakalpa * 130 siddhasenagaNi (cUrNi) 1000 39. mahAnizItha 4548 40. | Avazyaka 130 haribhadrasUri 22000 41. | oghaniyukti ni.1355 | droNAcArya (1)7500 -piNDaniyukti ni. 835 malayagirisUri 7000 dazavakAlika 835 haribhadrasUri 7000 43. | uttarAdhyayana 2000 zAMtisUri |16000 44. | nandI 700 malayagirisUri 45. | anuyogadvArA 2000 | maladhArIhemacandrasUri 5900 nodha:(1) 6. 452mAma sUtramA vartamAna aNe paDela 1 thI 11. aMgasUtro, 12 thI 23 upAMgasUtro, 24dhA33 prakIrNakasUtro 34thI 38 chedasUtro, 40 thI 43 mULasUtro, 44-45 cUlikAsUtrona nAmezala prasiddha cha. (2) ukta zloka saMkhyA ame upalabdha mAhitI ane pRSTha saMkhyA AdhAre noMdhela che. je ke te saMkhyA mATe matAMtara to jovA maLe ja che. jemake AcAra sUtramAM 2500, 2554, 2para5 evA traNa bloka pramANa jANavA maLela che. Avo mata-bheda anya sUtromAM paNa che. (3) 6 vRtti-mAhanoMchatemasa. saMpAina bhuganIche. te sivAyanI pArA vRtti-cUrNi sAhitya mudrita samudrita avasthAmA 65905 cha 4. (4) gacchAcAra bhane maraNasamAdhi navilye caMdAvejjhaya bhane vIrastava prakIrNaka bhAve cha. 4 abhe "AgamasuttANi" ma mUga 35 bhane "mAgabhaTTIpa"mAM arazaH gujarAtI anuvAda rUpe Apela che. temaja nItA jenA vikalpa rUpe che e 42. 7732
Page #1487
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcattvanuM mAdhya ame ''AAmasuttani''mAM saMpAdIta karyuM che. (5) lopa ane vizDa e baMne niryukti vikalpe che. je hAla mULasUtra rUpe prasidhdha che. je baMnenI vRtti ame ApI che. temaja temAM maghyanI gAthAo paNa samAviSTa thaI che. (6) cAra prIoLa sUtro ane mahAnizItha e pAMca AgamanI koI vRtti Adi upalabdha thavAno ullekha maLato nathI. prArja nI saMskRta chAyA upalabdha che tethI mUkI che. nizItha-vaizA-nitattva e traNenI vRtti ApI che. jemAM vA ane tattva e baMne uparavRtti maLatI hovAno ullekha che, paNa ame te meLavI zakyA nathI. jyAre nizItha upara to mAtra vIsamA uddezaHnI ja vRtti no ullekha maLe che. * vartamAna kALe 45 AgamamAM upalabdha nivRttiH ta krama niryakti 9. AcAra-niryukti 2. sUtrakRta-niyukti 2. bRhatkalpa niyukti * 4. vyavahAra-niyukti 5. dazAzruta0 -niryukti zlokapramANa krama niyukti 450 265 [4] -- 180 6. Avazyaka-niryukti 7. oghaniyukti 8. piNDaniyukti 9. dazavaikAlika - niyukti 10. uttarAdhyayana-niryukti noMdha : - zlokapramANa 2500 1355 835 500 (1) ahIM Apela zloja pramANa e gAthA saMkhyA nathI. 32 akSarano eka zloka'' e pramANathI noMdhAyela roja pramALa che. (2) * vRttva ane vyavahAra e baMne sUtronI niryunti hAla bhAgya mAM bhaLI gaI che. jeno yathAsaMbhava ullekha vRttivhAr maharSi e mAdhya uparanI vRttimAM karyo hoya tevuM jovA maLela che. 700 (3) UMgha ane pijhyuniyukti svataMtra mUlama svarUpe sthAna pAmela che tethI tenuM svataMtra saMpAdana bama-41 rUpe thayela che. (temaja A saMpAdanamAM paNa che. (4) bAkInI cha niryuttimAMthI vazAzrutanya niyukti upara pUrNi ane anya pAMca niyukti uparanI vRtti ame amArA saMpAdanamAM prakAzIta karI che. jyAM A cha niryukti spaSTa alaga joI zakAya che. (5) niryuvijJakartA tarIke pravAtusvAmI no ullekha ja jovA maLe che.
Page #1488
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama 1. 2. 3. 4. 5. [5] vartamAna kALe 45 AgamamAM upalabdha mAbaM bhASya nizISabhASya 7500 bRhatkalpabhASya 7600 vyavahArabhASya 6400 3185 3125 paJcakalpabhASya jItakalpabhASya zlokapramANa krama 6. 19. 8. 9. 10. bhASya AvazyakabhASya oghaniryuktibhASya * piNDaniryuktibhASya * - davaikAlikabhASya * uttarAdhyayanabhASya ( ? ) noMdha : (1) nizISa, bRhatkalpa jane vyavahArabhASya nA urtA saGghadAsagaNi hovAnuM bhagAya che. amArA saMpAhanamAM nizISa bhASya tenI cUrNi sAdhe ane bRhatkalpa tathA vyavahAra bhASya tenI-tenI vRtti sAdhe samAviSTa ghayuM che. (2) paJcakalpabhASya amArA AgamasuttANi bhAga-38 mAM prAzIta thayuM. (3) AvazyakabhASya bhAM gAthA pramANa 483 sacyuM mA 183 gAthA mULabhASya 3pe che jane 300 gAthA anya kheDa bhASyanI che. heno samAveza Avazyaka sUtra-saTIkaM bhAM yo che. [bhe } vizeSAvazyaka bhASya bhUSa4 prasidhdha dhayuM che eA te samagra Avazyaka sUtra- 752nuM bhASya nathI bhane adhyayano anusAranI alaga alaga vRtti Adi peTA vivaraNo to Avazyaka ane nItattva e baMne upara maLe che. jeno atre ullekha ame karela nathI.] (4) oghaniyukti, piNDaniyukti, dazavaikAlikabhASya no samAveza tenI tenI vRtti bhAM dhayo 4 che. pAza teno irtA vizenI use amone bhaNesa nathI. [ oghaniyukti upara 3000 zloka pramANa mAttvano ullekha paNa jovA maLela che.] gAthApramANa 483 322 46 63 (4) uttarAdhyayanabhASyanI gAthA niyuktibhAM lajI gayAnuM saMbhaNAya che (?) (5) khArIte aMga - upAMga prakIrNaka cUlikA 2 35 Agama sUtrI uparano DoI mALano ullekha amArI jANamAM Avela nathI. koIka sthAne sAkSI pATha-Adi sva3pe bhASyagAthA bhevA bhaNe che. (7) bhASyakartA tarI mukhya nAma saGghadAsagaNi bhevA bhajesa che. tebha4 jinabhadragaNikSamAzramaNa bhane siddhasena gaNi nopA ulle bhaNe che. sAMDa bhASyanA irtA ajJAta ja che.
Page #1489
--------------------------------------------------------------------------
________________ [6] krama 1000 7000 vartamAna ANe 45mAgamamA sancUrNiH cUrNi zlokapramANa| krama cUrNi zlokapramANa | 1. AcAra-cUrNi 8300 / 9. dazAzrutaskandhacUrNi 2225 2. sUtrakRta-cUrNi 9900 / 10.] paJcakalpacUrNi 3275 | 3. bhagavatI-cUrNi 3114 | 11.] jItakalpacUrNi jIvAbhigama-cUrNi 1500 | 12.| AvazyakacUrNi 18500 5. jaMbUdvIpaprajJapti-cUrNi 1879 | 13. | dazavaikAlikacUrNi 6. nizIthacUrNi 28000 | 14. | uttarAdhyayanacUrNi 5850 7. vRhatkalpacUrNi 16000 15. | nndiicuurnni| 1500 8. vyavahAracUrNi / 1200 16. | anuyogadAracUrNi | 2265 nodha :(1) 651 16 cUrNimAthI nizItha , dazAzrutaskandha, jItakalpa bherI cUrNi abhA21 // saMpAdanamAM samAvAI gayela che. (2.) AcAra, sUtrakRta, Avazyaka, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, nandI, anuyogadvAra e sAta cUM ipUjyapAda AgamoddhAraka zrI e prakAzIta karAvI che. (3) dazavaikAlikanI jI me cUrNi hai agatsyasiMhasUrikRta cha tenu prazana pUzya zrI punyavijayajIe karAvela che. (4) jaMbUdvIpaprajJapticUrNi vizehamAla 15141 praznAyiha muM re che. bhagavatI cUrNi to bhaje04 cha, 5 899 zIta yaI nathI. tabha4 vRhatkalpa , vyavahAra, paJcakalpa me stato sabhecha 50 zIta yayAnusAmA nathI. (5) cUrNikAra tarI jinadAsagaNimahattara-j nAma bhujyatve saMmaNAya che. 3mAna mate. ma cUrNina tAnI spaSTIdoSa bhagatI nathI. "mAgama-paMyAMgI" yinyAta" vartamAna kALe prApta Agama sAhityanI vicAraNA pachI kharekhara AgamanA pAMca aMgomAM keTaluM ane zuM upalabdha che te jANyA pachI eka prazna thAya ke Agama paMcAMgI nI adiesii nitya cha. aMga-upAMga-prakIrNaka-cUlikA me upAgamA 52 | bhASya nathI. eTale 35 AgamanuM eka aMga to aprApya ja banyuM. sUtra paratve upalabdha nitti phakta cha che. eTale 39 AgamonuM eka aMga aprApya ja banyuM. sArI six bhASya, sis niyukti bhane sis cuurnnin| mAmA vartamAna ne suvyavasthita paMcAMgI mAtra Avazyaka sUtra nI mAya. 2 naMdIsUtra bhAM paMcAMgIne pahale saMgrahaNI, pratipattiyovagairenA 5 pache,
Page #1490
--------------------------------------------------------------------------
________________ [7] 45 Agama aMtargata vartamAna kALe upalabdha vibhAgo [sUcanA :- ame saMpAdIta karela AmamuttAdhi-sI mAM bekI naMbaranA pRSTho upara jamaNI bAju bAmasUtra nA nAma pachI aMko Apela che. jemake 1/3/6/254 vagere. A aMko te te AgamanA vibhAgIkaraNane jaNAve che. jemake gAvAmAM prathama aMka zrutanyano che tenA vibhAga rUpe bIjo aMka pUttA che tenA peTA vibhAga rUpe trIjo aMka sadhyayana no che. tenA peTA vibhAga rUpe cotho aMka uddeza no che. tenA peTA vibhAga rUpe chello aMka mUttano che. A mULa gadya ke padya hoI zake. jo gadya hoya to tyAM peregrApha sTAIlathI ke chUTu lakhANa che ane gAya/padya ne padyanI sTAIlathI II - II goThavela che. pratyeka Agama mATe A rIte ja oblikamAM () pachI nA vibhAgane tenA-tenA peTA-peTA vibhAga samajavA. na jyAM je-te peTA vibhAga na hoya tyAM (/-) oblika pachI Desa mukIne te vibhAga tyAM nathI tema sucaveluM che. (9) bApAr zruta nya:/pUtA/adhyayana/uddeza:/mUtta - pUnA nAmaka peTA vibhAga bIjA zrutaskandha mAM ja che. zrutanya:/fdhyayana/uddeza /mULa sthAnaM/adhyayanaM / mUlaM samavAyaH/mUlaM (2) trata (3) cAna (4) samavAya (ka) bhagavatI zatakaM/vargaH-aMtarazatakaM/uddezakaH /mUlaM ahIM zatajranA peTA vibhAAgamAM be nAmo che. (1) varnA (2) aMtargata kemake zata, 21, 22, 23 32,34,36,36,40nA peTA - - - mAM zataLa nA peTA vibhAganuM nAma varSAM ja zAvela che. zata vibhAgane khaMttazata athavA zatagutaruM nAmathI oLakhAvAya che. (6) jJAtAdharmavA- zruta nya:/va:i/adhyayana mUrta pahelA zrutanya mAM aghyayana ja che. bIjA zrutavA no peTAvibhAga than nAkhe che ane te ya nA peTA vibhAgamAM adhyayana che. (7) tapAsavazA- adhyayana mUrchA (8) banadazA van:/dhyayanaM/mUrta (1) anuttopavAtiyA-van:/adhyayana/mUrchA (10) navyA-dvAra/adhyayana/mUrtta Azrava ane saMvara evA spaSTa be bheda che jene bAzravAra ane saMvaradvAra kahyA che. (koIka kAr ne badale zrutaddanya zabda prayoga paNa kare che) (11) viSAta zruta nya/gayyavana/sUtraM (12) auSapAtija- mUrchA (13) rAjapraznIya- mUlaM .
Page #1491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 181 (14) jIyAjIvAbhigama- *pratipattiH/* uddezakaH/mUlaM A AgamamAM ukta traNa vibhAgo karyA che to paNa samajaNa mATe pratipatti pachI eka peTAvibhAga nodhanIya che. 33 pratipatti -3-mAM neraiya, tirikkhajoNiya, manuSya, deva bheda // 2 peTavilA 5. cha.tathA tipatti (naraiyaAdi)/uddezakaH/mUlaM merIte spaSTa mala pAudA cha, merI bhI pratipatti // uddezakaH navanayI 5 te peTavimA pratipattiH nAmecha. prajJApanA- padaM/uddezakaH/dvAraM/mUlaM padanA peTa vimAmi suis uddezakaH cha,sis dvAraM 55 pada-28napeTa villAmA uddezakaH ane tenA peTA vibhAgamAM tAruM paNa che. (16) sUryaprajJapti- prAbhRtaM/prAbhRtaprAbhRtaM/mUlaM (17) candraprajJApti- prAbhRtaM/prAbhRtaprAbhRta/mUlaM mAgama 15-17mA prAmRtaprAbhRta nA 5 pratipattiH nAma vimAcha. 51 uddezakaH ut mujaba teno vizeSa vistAra thAyela nathI. (18) jamyUdIpaprajJapti- vakSaskAraH/mUlaM (19) nirayAvalikA - adhyayana/mUlaM (20) kalpavartasikA - adhyayana/mUlaM (21) puSpitA - adhyayana/mUlaM puSpacUlikA - adhyayana/mUlaM (23) paNhidazA - adhyayanaM/mUlaM Agama 19 thI 23 niyartivA nAmathI sAthe jovA maLe che kemake tene upAMganA pAMca varga tarIke sUtrAre mogamAvA.bhA [-1, nirayAvalikA, 4-2 kalpavataMsikA... po3 4ApA (24 thI 33) catuHzaraNa (Adi dazepayatrA) mUlaM (34) nizItha - uddezakaH/mUlaM (35) bRhatkalpa - uddezakaH/mUlaM (36) vyavahAra - uddezakaH/mUlaM (37) dazAzrutaskandha - dazA/mUlaM (38) jItakalpa - mUlaM (39) mahAnizItha - adhyayana/uddezakaH/mUlaM (40) Avazyaka - adhyayana/mUlaM (41) ogha/piNDaniyukti - mUlaM (42) dazavaikAlika - adhyayana/uddezakaH/mUlaM (43) uttarAdhyayana - adhyayanaM//mUlaM (44- 45) nandI-anuyogadvAra - mUlaM (22)
Page #1492
--------------------------------------------------------------------------
________________ [9] amArA saMpAdIta 45 AgamomAM AvatA mUla no aMka tathA temAM samAviSTa gAthA krama| AgamasUtra | mUlaM krama | AgamasUtra mUlaM | gAthA gAthA / AcAra 552 71 / 70 806 1010 142 / 142 sUtrakRta sthAna 4.. | samavAya bhagavatI | jJAtAdharmakathA 383 172 172 1087 161 | 139 241 147 1 24. | catuHzaraNa 723 / 25. AturapratyAkhyAna 169 26. / mahApratyAkhyAnaM 93 | 27. | bhaktaparijJA 114 | 28. | taMdulavaicArika 57 | 29. . saMstAraka 13 | 30. | gacchAcAra 12 | 31. | gaNividyA 4 / 32. | devendrastava 14 / 33. | maraNasamAdhi nizISa 30 / 35. | vRhatkalpa 137 | 137 62 82 / 82 13 307 307 X10 47 1420 77 - 36. vyavahAra 285 398 upAsaka dazA antaddazA anutaropapAtika 10. praznavyAkaraNa 11.| vipAkazruta 12. | aupapAtika |13. rAjaprazciya 14. jIvAbhigama 15. | prajJApanA sUryaprajJapti 17. candraprajJapti 18. jambUdIpaprajJapti | nirayAvalikA 20. kalpaktaMsikA 21. | puSpitA 22. puSpacUlikA |23. vahidazA 622 103 | 103 214 1528 218 92 21 / 365 1165 1165 93 | 37. dazAzrutaskandha 231 / 38. | jItakalpa 103 | 39. | mahAnizItha 107 ] 40. | Avazyaka 131 / 41. | oghaniyukti 41. piNDaniyukti / 1 | 42. | dazavaikAlika 2 / 43. ! uttarAdhyayana 1/44. | nandI anuyogadvAra 712 / 712 / 5 540515 1731 1640 | 168 | 93 350 | 141 noM5 :- 650. gAthA saMdhyAmA samAveza mUlaM bhAM 45deg401ya che.te mUla sipAyanI malA gAthA sama4vI nahIM. mUla za6 me abhI sUtra bhane gAthA bane bhATe no mApeko saMyukta manubhache. gAthA Mix saMpAnImA sAmAnya saMghasatI jopAthI. tenI malA Apela che. paNa sUtranA vibhAga dareka saMpAdake bhinnabhinna rIte karyA hovAthI ame sUtrAMka judo pADatA nathI.
Page #1493
--------------------------------------------------------------------------
________________ [10]. [1] [13] [14] [15] [16] [17] - amArA prakAzano :abhinava hema laghuprakriyA - 1 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 2 - samAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 3 - saptAGga vivaraNam abhinava hema laghuprakriyA - 4 - saptAGga vivaraNam kRdantamAlA caityavandana parvamAlA caityavandana saGgraha - tIrthajinavizeSa caityavandana covizI zatruJjaya bhakti [AvRtti-do] abhinava jaina paJcAGga - 2046 abhinava upadeza prAsAda - 1- zrAvaka kartavya - 1 thI 11 abhinava upadeza prAsAda-2-zrAvaka kartavya - 12 thI 15 abhinava upadeza prAsAda - 3-zrAvaka kartavya - 16 thI 36 navapada - zrIpAla (zAzvatI oLInA vyAkhyAna rUpe). samAdhi maraNa vidhi - sUtra -padya-ArAdhanA-maraNabheda-saMgraha] caityavaMdana mALA [779 caityavanaMdanono saMgraha) tatvArtha sUtra prabodhaTakA [adhyAya-1] tatvArtha sUtranA Agama AdhAra sthAno siddhAcalano sAthI [AvRtti - be caitya paripATI, amadAvAda jinamaMdira upAzraya Adi DirekTarI zatruMjaya bhakti [AvRtti - be zrI navakAramaMtra navalAkha jApa noMdhapothI zrI cAritra pada eka karoDa jApa noMdhapothI zrI bAravrata pustikA tathA anya niyamo - [AvRtti - cAra abhinava jaina paMcAMga - 2042 [sarvaprathama 13 vibhAgomAM zrI jJAnapada pUjA aMtima ArAdhanA tathA sAdhu sAdhvI kALadharma vidhi zrAvaka aMtima ArAdhanA AvRtti traNa vitarAga stuti saMcaya [1151 bhAvavAhI stutio pUjya Agama dvArakazrI nA samudAyanA) kAyamI saMparka sthaLo tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-1 tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAyatatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-3 tatvAthadhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya-4 [18] [19]. [] [21]. [2] [23] [24] [25] []. [] [28] [29] [0]. [31] [32]. [33] [34] [35]
Page #1494
--------------------------------------------------------------------------
________________ [3] [11] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-5 [3] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA- adhyAya[38] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-7 [39] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-8 [40] tatvAdhigama sUtra abhinava TIkA - adhyAya-9 [41] tatvArthAdhigama sUtra abhinava TakA - adhyAya-10 prakAzana 1 thI 41 abhinavakRta prakAzane pragaTa karela che. [42] AyAro [AgamasuttANi-1] paDhamaM aMgasuttaM [43] sUyagaDo [AgamasuttANi-2] bIaM aMgasutaM [44] ThANaM [AgamasuttANi-3] taiyaM aMgasuttaM [45] samavAo [AgamasuttANi-4] cautyaM aMgasuttaM [46] vivAhapannati [AgamasuttANi-5] paMcamaM aMgasuttaM [47] nAyAdhammakahAo [AgamasuttANi-6] chaTheM aMgasuttaM [48] uvAsagadasAo [AgamasuttANi-7] sattamaM aMgasutaM [49] aMtagaDadasAo [AgamasuttANi-8] aTThamaM aMgasutaM [50] anuttovavAiyadasAo [AgamasuttANi-9] navamaM aMgasuttaM [51] pAhAvAgaraNaM [AgamasuttANi-10] dasamaM aMgasuttaM [52] vivAgasUyaM [AgamasuttANi-11] eksarasamaM aMgasuttaM [53] uvayAiyaM [AgamasuttANi-12 ] paDhama uvaMgasutaM [54] rAyappaseNiyaM [AgamasuttANi-13 ] bIaM uvaMgasuttaM [55] jIvAjIvAbhigamaM AgamasuttANi-14 ] taiyaM umaMgasuttaM [56] patravaNAsutaM {AgamasuttANi-15] cautyaM uvaMgasuttaM [57] sUrapannatiH [AgamasuttANi-16 ] paMcamaM udaMgasuttaM [58] caMdapannattiH [AgamasuttANi-17 ] chaThaM uvaMgasuttaM [59] jaMbUddIvapannati [AgamasuttANi-18] sattama uvaMgasuttaM [60] nirayAvaliyANaM [AgamasuttANi-19] aTThamaM uvaMgasuttaM [61] kappavaDiMsiyANaM [AgamasuttANi-20] navamaM uvaMgasuttaM [62] puphiyANaM [AgamasuttANi-21 ] dasamaM uvaMgasuttaM [63] puSphacUliyANaM [AgamasuttANi-22] ezvarasamaM uvaMgasuttaM [64] vaNhidasANaM [AgamasuttANi-23] bArasamaM uvaMgasuttaM [65] causaraNaM [AgamasuttANi-24 ] par3hamaM paINNagaM 166] AurapaccakkhANaM [AgamasuttANi-25] vIaM paIpaNagaM [67] mahApacakkhANaM [AgamasuttANi-26] tIiyaM paINNagaM [68] bhattapariNNA [AgamasuttANi-27] cautthaM paINNagaM
Page #1495
--------------------------------------------------------------------------
________________ [12] [69] taMdulaveyAliyaM [AgamasuttANi-28] paMcamaM paINNagaM [70] saMthAragaM [AgamasuttANi-29] chaTuM paINNagaM [71] gacchAyAra [AgamasuttANi-30/1] ___ sattamaM paINNaga-1 7i2] caMdAvejjhayaM [AgamasuttANi-30/2 ] sattamaM paINNaga-2 [73] gaNivijA [AgamasuttANi-31] apamaM paINNagaM [74] deviMdatthao [AgamasuttANi-32 ] navamaM paINNAgaM [75] maraNasamAhi [AgamasuttANi-33/1] dasamaM paINNaga-1 [76] vIratthava [AgamasuttANi-33/2] dasamaM paINNagaM-2 [77] nisIha [AgamasuttANi-34] paDhamaM cheyasuttaM {78] buhatkappo [AgamasuttANi-35] bIaM cheyasuttaM [79] vavahAra [AgamasuttANi-36] taiyaM cheyasuttaM [80] dasAsuyakkhadhaM [AgamasuttANi-37] cautthaM cheyasuttaM [81] jIyakappo [AgamasuttANi-38/1] paMcamaM cheyasuttaM-1 [82] paMcakappabhAsa [AgamasuttANi-38/2 ] paMcamaM cheyasuttaM-2 [83] mahAnisIhaM [AgamasuttANi-39] chaThaM cheyasuttaM [84] AvasassayaM [AgamasuttANi-40] paDhamaM mUlasutaM [85] ohanitti [AgamasuttANi-41/1] bIaM mUlasuttaM-1 [86] piMDanitti [AgamasuttANi-41/2 ] bIaM mUlasuttaM-2 [87] dasavaiyAliyaM [AgamasuttANi-42] taiyaM mulasuttaM [88] utaraljhayaNaM [AgamasuttANi-43 ] cautthaM mUlasattaM [89] naMdIsUrya [AgamasuttANi-44 ] paDhamA cUliyA [90 anuogadAraM [AgamasuttANi-45 ] bitiyA cUliyA | prakAzana 42 thI 90 Agamazrata prakAzane pragaTa karela che. [81] mAyAra gujarAtI anuvAda [Agamadapa-1] paheluM aMgasUtra [2] sUrya gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-1] bIjuM aMgasUtra [83] 6 gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-1 trIjuM aMgasUtra [e4] sabhapAya - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-1] cothuM aMgasUtra [5] vivAhapati- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-2) pAMcamuM aMgasUtra [es] nAyAbhU- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3]. chaThTha aMgasUtra uvAsagadAsA - gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3] sAtamuM aMgasUtra [e8] maMta[EAl- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3] AThamuM aMgasUtra [9] anuttaropapAtikadasA- gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-3 navamuM aMgasUtra [100] 55vAga251- gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] dazamuM aMgasUtra
Page #1496
--------------------------------------------------------------------------
________________ {13 [101] vivArya - [102] uvavAIya [13] rAyakhaseNiya - [14] jIvAjIvAbhigama[15 pannavaNAsura [10] sUrapannatti - [107 caMdapati - [10] buddIvapannati[19] nirayAvaliyA - [11] kaAvaDisiyA - 111 puphiyA - [112 puSkacUliyA - [113 vahidasA - [114 causaraNa - 115] AurappaccakhANa - [11] mahApaccakhANa - [117] bhattapariNA - [118] taMdulaveyAliya - [19] saMthAra - [12] gacchAyAra - [11] caMdAvejaya - [22] gaNivija - [23] deviMdatya - [24] vIratvava125] nisaha[12] buhatakaM - [17] vavahAra - . [118] dasAsuyakhaMdha - [129] jIyakaSpo - [13] mahAnisIha - [131] Avasmaya - [132) haniphphatti - [133 piMDenistutti - [134] dasayAliya - gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-3] agiyAramuM aMgasUtra gujarAtI anuvAda AgamadIpa paheluM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda AgamadIpa-4] bIjuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-4] trIjuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-4) cothuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-pI pAcamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda AgamadIpampa chaThTha upAMgasUtra gujarAtI anuvAda AgamadIpa-5 sAtamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5 AThamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5 navamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5) dazamuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-5] agiyAramuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-pa bAramuM upAMgasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] pahelo paDyo gujarAtI anuvAda (AgamadIpabIjo paDyo gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] trIjo paDyo gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] cotho paDyo gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-] pAMcamo paDyo gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] chaThTho pAyo gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-6] sAtamo payagno-1 gujarAtI anuvAda AgamadIpa-6] sAtamo payagno-ra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] AThamo payatrI gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-] navamo paDyo gujarAtI anuvAda AgamadIpa-] dazamo paDyo gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-6] paheluM chedasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-che bIjuM chedasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa- trIjuM chedasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-cothuM chedasUtra gujarAtI anuvAda AgamadIpada pAMcamuM chedasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-cha chaThTha chedasUtra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7 paheluM mUlasutra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-cha bIjuM mUlasutra-1 gujarAtI anuvAda AgamadIpa-7 bIjuM mUlasutra-2 gujarAtI anuvAda (AgamadIpa-chuM trIjuM mulasUtra
Page #1497
--------------------------------------------------------------------------
________________ [14] gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] cothuM mUlasutra gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] pahelI cUlikA gujarAtI anuvAda [AgamadIpa-7] bIjI cUlikA prakAzana 91 thI 137 AgamadIpa prakAzane pragaTa karela che. [15] (uttara[135] naMhIsutaM - [137] anuyogadvAra - [138] dIkSA yogAdi vidhi [139] 45 Agama mahApUjana vidhi [140 ] AcArAGgasUtraM saTIkaM [141 ] sUtrakRtAGgasUtraM saTIkaM [142 ] sthAnAGgasUtraM saTIka [143 ] samavAyAGgasUtraM saTIkaM [144 ] bhagavatI aGgasUtraM saTIkaM [145 ] jJAtAdharmakathAGgasUtraM saTIkaM [146] upAsakadazAGgasUtraM saTIkaM [147] antakRddazAGgasUtraM saTIka [148] anuttaropapAtikadazAGgasUtraM saTIkaM [149] praznavyAkaraNAGgasUtraM saTIkaM [150 ] vipAkazrutAGgasUtraM saTIkaM [151] aupapAtikaupAGgasUtraM saTIkaM rAjaprazniyaupAGgasUtraM saTIkaM [153 ] jIvAjIvAbhigamaupAGgasUtraM saTIkaM [152] [154] prajJApanAupAGgasUtraM saTIkaM [155 ] sUryaprajJaptiupAGgasUtraM saTIka [156 ] candraprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM [157] jambUdvIvaprajJaptiupAGgasUtraM saTIkaM [158] nirayAvalikA upAGgasUtraM saTIka [159 ] kalpavataMsikA upAGgasUtraM saTIkaM [160 ] puSpitAupAGgasUtraM saTIkaM [161] puSpacUlikA'pAGgasUtraM saTIkaM [162 ] vahidasAupAGgasUtraM saTIkaM [163] catuHzaraNaprakIrNakasUtra saTIka AturapratyAvyAnaprakIrNakasUtraM saTIkaM [164 ] [165 ] mahatpratyAkhyAnaprakIrNakasUtraM sacchAyaM [ 166 ] bhaktaparijJAprakIrNakasUtraM sacchAyaM AgamasuttANi saTIkaM-1 AgamasuttANi saTIkaM-2 AgamasuttANi saTIkaM - 3 AgamasuttANi saTIkaM 4 AgamasuttANi saTIkaM - 5/6 AgamasuttANi saTIkaM-7 AgamasuttANi saTIkaM-7 AgamasuttANi saTIka - 7 AgamasuttANi saTIkaM - 7 AgamasuttANi saTIkaM-7 AgamasuttANi saTIkaM-8 AgamasuttANi saTIkaM 8 AgamasuttANi saTIkaM-8 AgamasuttANi saTIkaM 9 AgamasuttANi saTIkaM - 10/11 AgamasuttANi saTIkaM 12 AgamasuttANi saTIkaM 12 AgamasuttANi saTIkaM - 13 AgamasuttANi saTIkaM- 14 AgamasuttANi saTIkaM-14 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIkaM- 14 AgamasuttANi saTIka - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM- 14
Page #1498
--------------------------------------------------------------------------
________________ [167 ] taMdula vaicArikaprakIrNakasUtraM saTIka [168 ] saMstArakaprakIrNakasUtraM sacchAyaM [169 ] gacchAcAraprakIrNakasUtraM saTIka [170 ] gaNividyAprakIrNakasUtraM sacchAyaM [171] devendrastavaprakIrNakasUtraM sacchAyaM [ 172 ] maraNasamAdhiprakIrNakasUtraM sacchAyaM [15] AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM - 14 AgamasuttANi saTIkaM-15-16-17 AgamasuttANi saTIkaM - 18-19-20 Agagama suttANi saTIkaM - 21-22 AgamasuttANi saTIkaM - 23 AgamasuttANi saTIkaM - 23 AgamasuttANi saTIkaM - 23 AgamasuttANi saTIka - 24-25 Agama suttAmi saTIkaM - 26 AgamasuttANi saTIkaM - 26 AgamasuttANi saTIkaM - 27 AgamasuttANi saTIkaM 28-29 AgamasuttANi saTIkaM - 30 AgamasuttANi saTIkaM - 30 prakAzana 139 thI 185 Agamazruta prakAzane pragaTa karela che. [173 ] nizIthachedasUtraM saTIkaM [174 ] bRhatkalpachedasUtraM saTIkaM [ 175 ] vyavahArachedasUtraM saTIkaM [ 176 ] dazAzrutaskandhachedasUtraM saTIkaM [177 ] jItakalpachedasUtraM saTIkaM [178 ] mahAnizIthasUtraM ( mUlaM ) [ 179 ] AvazyakamUlasUtraM saTIkaM [180] oghaniryuktimUlasUtraM saTIkaM [181] piNDaniryuktimUlasUtraM saTIkaM [182] dazavaikAlikamUlasUtraM saTIkaM [183] uttarAdhyayanamUlasUtraM saTIkaM [184 ] nandI cUlikAsUtraM saTIkaM [185] anuyogadvAracUlikAsUtraM saTIkaM -: saMparDa sthaNa : 'ArAma ArAdhanA Dendra' zItalanAtha sosAyaTI-vibhAga-1, iseTa naM 13, 4the bhANe zrI naminAtha jaina derAsarajI pAchaLa, hAI senTara, khAnapura amadAvAda-1
Page #1499
--------------------------------------------------------------------------
________________ {16 "AgamasuttANi-saTIkaM" mA 1 thI u0 nuviva24 AgamasuttANi samAviSTAAgamAH mA bhAga-1 AyAra bhAga-2 sUtrakRta bhAga-3 sthAna bhAga-4 samavAya bhAga-5-6 bhagavatI (aparanAma vyAkhyAprajJapti) bhAga-7 jJAtAdharmakathA, upAsakadazA, antakRddazA, anuttaropapAtikadazA, praznavyAkaraNa bhAga-8 vipAkazruta, aupapAtika, rAjaprazniya | bhAga-9 jIvAjIvAbhigama bhAga-10-11 prajJApanA bhAga-12 sUryaprajJapti, candraprajJapti bhAga-13 jambUdvIpaprajJapti bhAga-14 niravAyalikA, kalpavataMsikA, puSpikA, puSpacUlikA caNhidazA, catuHzaraNa, AturapratyAkhyAna, mahApratyAkhyAna, bhaktaparijJA, tandulakvArika, saMstAraka, gacchAcAra, gaNividyA, devendrastava, maraNasamAdhi bhAga-15-16-17nIzItha bhAga-18-19-20 bRhatkalpa bhAga-21-22 |vyavahAra bhAga-23 dazAzrutaskandha, jItakalpa, mahanizItha bhAga-24-25 Avazyaka bhAga-26 oghaniyukti, piNDaniyukti bhAga-27 dazavaikAlika bhAga-28-29 uttarAdhyayana bhAga-30 nandI, anuyogadvAra
Page #1500
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vale & Personal Use Only