Book Title: Charak Samhita Part 01
Author(s): Muni Charak, Narendranath Sengupte, Balaichandra Sengupte
Publisher: Ranglal Mitra
Catalog link: https://jainqq.org/explore/020145/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnasya suuciiptrm| prthmo'dhyaayH| / viSayAH pRSThe paDato viSayAH pRSTe paGaktau : lavaNa-mUtra-kSIrANAM nAmaguNadIghaJjIvitIyo'dhyAyaH 1 3 karmANi Ayurvedasya AgamaH 9 1 bhipaga-bhiSaktamayorlakSaNam 208 / AyubaidAgamahetuH 13 / jJAtAjJAtayorauSadhayordoSaguNAH 204 AyurbedasUtraNam 1 vijJAtasyApi duSprayuktasyaupadhasya subagasyAbhyanujJAnam 1 doSAH ... ... 209 . AyurbadanirNayaH 3. vaidyApavAdaH ... ... 210 5 AyuSaH saparyAyalakSaNam 1. adhyAyA?pasaMhAraH ... 213 / sAmAnyavizeSayorlakSaNam dvitIyo'dhyAyaH / AyurvedakriyopayogipuruSasya nirdezaH 45 5 apAmArgataNDulIyo'dhyAyaH ...... 5 vyasaMgrahaH 5 zirovirecanadravyANAM nirdezaH 217 guNasaMgrahaH ... ... 1 vamanadravyANAM nirdezaH ... 219 samavAyalakSaNam virecanavyANAM nirdezaH ... 219 dravya-guNayolakSaNam 5 vividhayavAgUnAM nirdezaH ... 222 kammalakSaNam 2 adhyAyArthopasaMhAraH ... 228 6 arvedasya prayojanam tRtIyo'dhyAyaH / " monAM trividho hetusaMgrahaH vyAdhInAmAzrayanirdezaH AragvadhIyo'dhyAyaH ... 230 2 : ra-mAnasadoSasaMgrahaH _ragvadhAdi-dvAtriMzaccUrNa-pradehAnAM vAtAdInAM guNAH prazamopAyAzca nirdezaH ... 230 172 3 kitsAsUtram cturtho'dhyaayH| rasasya lakSaNamutpattikramazca ... 181 5 / SaDvirecanazatAzritIyo'dhyAyaH 240 2 rasA grahaH Sar3avirecanAzrayANAM nirdezaH 244 trividhadravyasya nirdezaH 187 paJcakaSAyayonInAM nirdezaH 244 tasya jAGgamAdibhedena nirdezaH 1911 paJcavidhakaSAyakalpanasya nirdezaH 245 1 mUlinI-phalinyornAma-karmaNI 195 4 jIvanIyo vargaH caturvidhasnehasya guNakarmaNI 1981 vRhaNIyo vargaH ... 252 129 For Private and Personal Use Only Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSayAH 253 253 :: :: :: :: : : : 261 262 255 sUtrasthAnasya sUcIpatram pRSTe paktau viSayAH pRSThe paDato 260 2524 mUtravirajanIyo vargaH 252 mUtravirecanIyo vargaH 260 252 | kAsaharo vargaH zvAsaharo vargaH 253 zothaharo vargaH 261 jvaraharo vargaH ... 261 254 zramaharo vargaH ... dAhaprazamano vargaH 254 254 zItaprazamano vargaH 262 254 | udaddeprazamano vargaH | aGgama prazamano vargaH 262 zUlaprazamano vargaH 262 255 zoNitasthApano varga: 255 | vedanAsthApano vargaH 263 256 saMjJAsthApano vargaH 256 prajAsthApano vargaH 263 256 5 vayaHsthApano vargaH 264 256 adhyAyArthopasaMhAraH 257 pnycmo'dhyaayH| mAtrAzitIyo'dhyAyaH ... 257 AhAramAtrAvidhiH 257 dravyANAM mAtrApekSitA ... 276 257 teSAM gurulAghavabhede yuktiH 1 mAtrAvadbhojanasya prazaMsA 258 3 anabhyasyadravyANAM nirdezaH 258 7 abhyasyaprazastadravyANAM nirdezaH 282 rapa8 9 aJjanavidhiH 284 259 trividhA dhUmavartikalpanA ... 259 5 dhUmapAnaguNAH __... 289 289 259 dhUmapAnakAlAH 259 9 dhUmapAnavidhiH .... 292 2 lekhanIyo vargaH bhedanIyo varga: sandhAnIyo vargaH dIpanIyo vargaH baNyo vargaH ... vo vargaH ... kaNThyo vargaH ... hRyo vargaH ... tRptiSNo vargaH . . arzIghro vargaH . ... kuSTayo vargaH ... kaNDUlo vargaH ... krimighro vargaH ... viSagho vargaH ... stanyajanano vargaH stanyazodhano vargaH zukrajanano vargaH zukrazodhano vargaH snehopago vargaH svedopago vargaH vamanopago vargaH virecanopago vargaH AsthApanopago vargaH anuvAsanopago vargaH zirovirecanopago vargaH chardinigrahaNo vargaH tRSNAnigraho vargaH hikkAnigraho vargaH purISasaMgraho vargaH purISavirajanIyo vargaH mUtrasaMgrahaNo vargaH : :: :: 263 ... 269 272 277 280 ... For Private and Personal Use Only Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnasya suuciiptrm| m mmm or m viSayAH pRSTha paktau viSayAH paktI samyakapItadhUmasya lakSaNam 294 AdAnakAlalakSaNam akAlAtipItadhUmayorlakSaNam 294 hemantacaryA dhUmacyApadazcikitsA ... 294 ziziracaryA 334 dhUmapAnAyogyAnAM nirdezaH ... 294 - vasantacA 336 dhUmanetravidhiH 297 grISmacA 339 nasyakarmaguNAH 3 varSAcA aNutelam 5 zaracaryA 344 dantadhAvanavidhiH 302 haMsodakalakSaNam . AsyadhAryyadravyANAM nirdezaH okasAtmapalakSaNam tailagaNDUSadhAraNaguNAH 304 sAtmyalakSaNam 348 mUddhi tailadhAraNaguNAH ... 304 adhyAyArthopasaMhAraH karNatarpaNaguNAH 305 sptmo'dhyaayH| abhyaGgaguNAH ... pAdAbhyaGgaguNAH 1. navegAndhAraNIyo'dhyAyaH ... 350 2 zarIramArjanaguNAH. 307 jAtavegAnAM dhAraNaniSedhaH ... 350 4 snAnaguNAH ... 308 1. mUtranigrahajarogANAM lakSaNaM / nirmalAmbaradhAraNaguNAH 3. pratIkArazca... ... 351 gandhamAlyaniSevaNaguNAH 5 purISanigrahajarogANAM lakSaNaM ratnAbharaNadhAraNaguNAH 7 pratIkArazva... zaucAdhAnaguNAH 1 zukranigrahajarogANAM lakSaNaM kezAdicchedanaguNAH 3 pratIkArazca... ... 353 pAdatradhAraNaguNAH 5 vAtanigrahajarogANAM lakSaNaM chatradhAraNaguNAH 1. pratIkArazva... ... 353 daNDadhAraNaguNAH 3 chardinigrahajarogANAM lakSaNaM anuktasvasthavidhiSu upadezaH, ukta pratIkArazca... vidhiSu pramAdaniSedhazca 310 kSavathunigrahajarogANAM lakSaNaM adhyAyArthopasaMhAraH ... 311 pratIkArazca... ... 354 . ssssttho'dhyaayH| udgAranigrahajarogANAM lakSaNaM tasyAzitIyo'dhyAyaH ... 314 2 pratIkArazca... RtUnAM svarUpapratipAdanam ... 315 5 kSudvaganigrahajarogANAM lakSaNaM visargakAlalakSaNam ... 320 pratIkArazca .. ... 355 AU U U 1000 WU W XU w For Private and Personal Use Only Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10 sUtrasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paktau viSayAH pRSThe paDato tRSNAnigrahajarogANAM lakSaNaM manasaH sapoyalakSaNam ... 385 / pratIkArazca... ... 356 1 pancendriya-pancendriyadravya-panceazrunigrahajarogANAM lakSaNaM ndriyAdhiSThAna-paJcendriyArtha - ... .. pratIkArazca ... nidrAnigrahajarogANAM lakSaNaM pancendriyabuddhInAM nirdezaH 392 1 ... 402 pratIkArazva... 5 adhyAtmanyasaMgrahaH 1 ... 356 zramazvAsanigrahajarogANAM lakSaNaM samanaskAnAmindriyANAM prakRtipratIkArazca... ... 356 7. vikRtihetavaH ... 410 dhAraNIyavegAnAM nirdezaH ... 3581 samanaskAnAmindriyANAM prakRtividhAryavegAnAM dhAraNe guNAH 359 ___ sthApanavidhiH ... 412 vyAyAmalakSaNam 3601 sadvRttAnAmupadezaH ... 414 vyAyAmaguNAH ... ... 3611 adhyAyArthopasaMhAraH ... 433 2 ativyAyAmasya doSAH ... . 361 3 ahitavarjana-hitopasevanavidhiH 362 nvmo'dhyaayH| vAtalAdiprakRtivivaraNam ... 365 1 khuDDAkacatuSpAdo'dhyAyaH ... 436 2 malAyanAnAM nirdezaH .. 372 vikArazAntaye guNavatkAraNAni 436 makAnAM vRddhikSayajJAnopAyaH ... 373 vikArasya prakRtezca lakSaNam ... 438 zArIravikArANAmanutpattI hetuH 374 cikitsAlakSaNam ... 446 AgantuvikArANAM kAraNAni 377 vaidyaguNAH ... mAnasavikArANAM hetuH prazamopAyazca 377 3 dravyaguNAH 447 AgantuvikArAnutpattau hetuH 3781 paricArakaguNAH / mAnasavyAdhInAmanutpattau ut AturagujAH ... 448 pannAnAJca zAntaye hetuH ... 378 3 catuSpAdeSu vedyasya prAdhAnyam .. varjanIyAnAmanAptAnAM nirdezaH 379 5 ajJabhiSajAM doSAH sevyAnAmAptAnAM nirdezaH 5 zreSThabhiSajAM guNAH ... dadhisevanavidhiH ... 380 5 vaidyasya zAstrAdhyayanAvazyakatA 454 dravyAntarayogavizeSeNa dadhno guNAH 385 2 caturvidhavaidyavRtternirdezaH ... 455 avidhidadhisevane doSAH ... 382 1 adhyAyArthopasaMhAraH ... 456 1 adhyAyArthopasaMhAraH ... 382 4 dshmo'dhyaayH| assttmo'dhyaayH| mahAcatuSpAdo'dhyAyaH ... 457 2 indriyopakramaNIyo'dhyAyaH ... 384 2 bheSajAbheSajaviSaye vAdaH ... 457 4 indriyavivaraNama ... 384 4 asAdhyanyAdhyupakrame doSAH ... m 447 448 452 For Private and Personal Use Only Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sukhasAdhyalakSaNAni - 476 - - -- 593 sUtrasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paDato viSayAH pRSThe paGakto ... 466 3 vAtaprakopaNahetuH ... 579 kRcchrasAdhyalakSaNAni ... 4681 vAtaprazamanahetuH asAdhyapratyAkhyeyayorlakSaNAni 469 3 zarIracarasyAkupitavAyoH karmANi 582 adhyAyArthopasaMhAraH ... 471 5 zarIracarasya kupitavAyoH kammANi 584 vahizcaraprakRtibhUtavAyoH karmANi 544 ekaadsho'dhyaayH| vahizvaraprakupitavAyoH karmANi 585 tile SaNIyo'dhyAyaH kupitAkupitapittAntargatasyAgneH tisRNAmeSaNAnAM nirdezaH ... 473 karmANi ... 588 prANaiSaNAvyAkhyAnam 475 kupitAkupitazleSmAntargatadhanaiSaNAvyAkhyAnam ___ somasya karmANi ... 589 1 paralokaiSaNAvyAkhyAnam prakRtibhUtAnAM vAtAdInAM karmANi 590 1 AptalakSaNam ... 492 . 1 adhyAyArthopasaMhAraH ... 592 1 pratyakSalakSaNam 501 anumAnalakSaNam 514 tryodsho'dhyaayH| yuktilakSaNam ... 1 snehAdhyAyaH AtAgamalakSaNam 543 snehaviSayakapraznAH ... 593 AptAgamAdibhiH punarbhavasthApanA 544 snehAzrayadravyANAM nirdezaH ... trayANAmupaSTambhAdInAM nirdezaH 552 sneheSu sarpiSaH prazaMsA ... trividhopaSTambhanirdezaH ... 553 snehAnAM pRthag guNAH .. ... 597 trividhavalanirdezaH ... kAlabhede snehapAnavidhiH ... 598 trINyAyatanAni snehAnupAnavidhiH rogANAM traividhyam snehasya pravicAraNAH ... 600 rogANAM trividhamArganirdezaH ... 569 snehamAtrAvidhiH 604 bheSajAnAM traividhyam ... 572 . puruSabhedena snehapAnavidhiH bhiSajAM traividhyaM ... 572 2 snehyAnAM nirdezaH 609 jAtamAtrasya rogasya pratIkArArtham | asnehyAnAM nirdezaH 609 upadezaH ... ... 573 8 snehAyogalakSaNam ... adhyAyArthopasaMhAraH ... 576 2 samyakasnigdhasya lakSaNam ... 610 dvaadsho'dhyaayH| atisnigdhasya lakSaNam vAtakalAkalIyo'dhyAyaH ... 577 6 snehakarmaNi pathyApathyavidhiH... 611 vAtAdikalAkalajJAnamadhikRtya praznAH 578 1 mRdukoSTha krUrakoSThayorlakSaNAni ... 612 vAtaguNAH ... ... 579 1 snehavyApadaH lakSaNapratIkArau... 613 596 600 For Private and Personal Use Only Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 642 s s m sUtrasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paGktau viSayAH pRSTeH paGkto snehabyApatkAraNAni ... 616 3 bhUsvedavidhiH ... ... snehavicAraNArhANAM nirdezaH ... 617 3 kUmbhIsvedavidhiH vividhasnehavicAraNAnAM nirdezaH 617 5 kUpasvedavidhiH 643 zIghrasnehanArtha-kartavyopadezaH ... 621 3 | holAkasvedavidhiH / ... 644 adhyAyArthopasaMhAraH ... 622 | anagnisvedAnAM nirdezaH ... adhyAyArthopasaMhAraH ... 646 ctuddsho'dhyaayH| pnycdsho'dhyaayH| . svedAdhyAyaH svedaprazaMsA upakalpanIyo'dhyAyaH ... | roga doSabhedena svedavidhiH ... sambhArasaMgrahasya prayojanam ... 648 624 svedaviSayAH vividhasambhArANAmupadezaH ... 652 625 vRSaNAdiSu svedanavidhiH ... 625 vamanakarmavidhiH .... svedaviratikAlaH vamanAyogAyogAtiyogalakSaNAni 659 atisvinnasya lakSaNaM pratIkArazca 627 | atiyogAyogajopadvANAM nizaH 661 asvedyAnAM nirdezaH ... 627 samyagavAntasyopadezaH ... 661 svedyAnAM nirdezaH vamitasya pathyavidhiH ... 662 629 snigdhasvedagavyANi virecanavidhiH rukSasvedadvyANi 630 5 samyaga viriktasya pathyavidhiH 664 nAr3IsvedadravyANi 631 saMzodhanaguNAH ... 665 upanAhadravyANi 1 adhyAyArthopasaMhAraH ... 666 upanAhabandhanadravyANi ... 633 upanAhabandhana-mocanakAlanirdezaH poddsho'dhyaayH| trayodazasvedAnAM nirdezaH ... 3 cikitsAprAbhRtIyo'dhyAyaH 667 saGkarasvedavidhiH samyaga viriktasya lakSaNAni 668 prastarasvedavidhiH 635 aviriktasya lakSaNAni ... 668 nAr3IsvedavidhiH ativiriktasya lakSaNAni ... pariSekasvedavidhiH saMzodhanayogyAnAM nirdezaH ... avagAhasvedavidhiH saMzodhanaguNAH ... 670 jentAkasvedavidhiH saMzuddhakoSThasya pathyavidhiH ... 672 azmaghanasvedavidhiH 3 saMzodhanAtiyogAyogayoH cikitsA 672 karpU svedavidhiH 641 10 cikitsAlakSaNam ... 681 kuTIsvedavidhiH 642 3 adhyAyArthopasaMhAraH ... 683 - Gww.Goc wwG0 663 634 ww 641 For Private and Personal Use Only Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRSTha paGakto madhumehanidAnam m sUtrasthAnasya suuciiptrm| . sptdsho'dhyaayH| viSayAH pRSThe paGktI viSayAH mAdhumehikapir3akAnAM nirdezaH kiyantaHzirasIyo'dhyAyaH ... 684 2 teSAM lakSaNAni 712 ziroroganidAnam ... 686 antarvidadhinidAnam ... 713 zirorogANAM nirdezaH ... 687 vidherniruktiH vAtajazirorogasya nidAna-lakSaNe 7 pakvavidradhilakSaNam .... pittajazirorogasya nidAna-lakSaNe 688 vidIrNavidradhInAM sAdhyAsAdhyakaphajazirorogasya nidAna-lakSaNe 689 3 lakSaNAni ... tridoSajazirorogasya lakSaNam 7 antarvidradhilakSaNam ... 715 krimijazirorogasya nidAna-lakSaNe 692 1 pir3akopadravasaMgrahaH .... 721 vAtajahRdrogasya nidAna-lakSaNe 693 1 doSANAM trividhagatinirdezaH ... 721 pittajahRdrogasya nidAna-lakSaNe 693 5 dopANAM cayaprakopaprazamakAlAH / 722 kaphajahRdrogasya nidAna-lakSaNe 693 9 prAkRtavaikRtadoSANAM kAryANi 725 tridoSajahRdrogasya nidAna-lakSaNe / 694 adhyAyArthopasaMhAraH ... 726 5 krimijahRdrogasya nidAna-lakSaNe 694 3 vAtAdInAM vRddhikSayakRto vikalpaH 695 3 assttaadsho'dhyaayH| pravRddha-kSINa-samadoSasya sAmAnyalakSaNANi ... 728 702 trizothIyo'dhyAyaH rasakSayalakSaNam ... trividhazothAnAM nirdezaH ... 728 raktakSayalakSaNam ... 5 AgantuzothAnAM nidAnam ... 728 mAMsakSayalakSaNam teSAM prazamopAyAH medAkSayalakSaNam 705 7 doSajazothAnAM sAmAnyahetuH asthikSayalakSaNam vAtajazothanidAnam majakSayalakSaNam pittajazothanidAnam zukrakSayalakSaNam 5 kaphajazothanidAnam 732 purISakSayalakSaNam __ 7 dvitridoSajazothavivaraNam ... mUtrakSayalakSaNam 9 vAtajazAthalakSaNam malakSayalakSaNam pittajazothalakSaNam ... 733 ojaHkSayalakSaNam 1 kaphajazothalakSaNam ojaso lakSaNam 707 3 dvitridoSajazothalakSaNam ..... ojasa utpattikramaH 1 zodhAnAM kRcchrasAdhyatvAdilakSaNam 734 bhayANAM sAmAnyahetavaH ... 7101 zothopadvasaMgrahaH 705 729 w0 GM 706 706 734 708 For Private and Personal Use Only Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 793 798 __m sUtrasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSTheH pantau | viSayAH pRSThe paktI atikRzasya lakSaNam ... 789 3 | sAmAnyavRhaNAnAM nirdezaH ... 8141 anayozcikitsAsUtram ... 789 5 rukSaNadravyAnAM svarUpakathanam .. 814 3 sthaulyakAryayoH sthaulyasya nindi- . svarUpataH stambhanAnAM nirdezaH .. 814 tatvam ... ... 789 7 stambhanIyAnAM nirdezaH ... 815 1 prazastapuruSasya lakSaNam .. 790 laGghanaprabhRtInAM ghaNNAM kRtAkRtAtiatisthaulyasya cikitsAvidhiH / ___ kRtAnAM lakSaNAni ... 815 3. atikAryasya cikitsAvidhiH 3 adhyAyArthopasaMhAraH ... 818 1 prazastapuSTikarANAM nirdezaH ... 794 nidrAyA hetuH tryoviNsho'dhyaayH| nidrAyA guNAH santapaMNIyo'dhyAyaH ... 819 2 avidhisevitanidrAyA doSAH . santarpaNadravyANAM nirdezaH .. 819 divAnidrAyogyAnAM nirdezaH . santarpaNottharogANAM nirdezaH ... 819 / grISme divAnidrAvidhiH ... 799 teSAM cikitsAvidhiH . ... 820 divAnidrAnarhANAM nirdezaH ... 799 | apatarpaNajarogANAM nirdezaH ... 823 9 avidhisevitadivAnidrAyA doSAH 800 teSAM cikitsAvidhiH ... 824 rAtrijAgaraNa-divAsvapanAsIna adhyAyArthopasaMhAraH ... 826 3 pracalAyitAnAM guNAH .. 800 caturvizo'dhyAyaH / vihAreSu nidrAyAH prAdhAnyam .. 801 nidrAnAzasya cikitsA ... 801 vidhizoNitIyo'dhyAyaH ... 827 nidrAnAzasya hetavaH ... 802 vizuddhazogitasya guNAH .... 827 6 kAraNabhedena nidrAyA bhedaH ... 803 zoNitadRSTehetavaH ... 828 adhyAyArthopasaMhAraH ... 805 1 duSTazoNitajarogANAM nirdezaH ..... 630 anuktaraktajarogANAM nirdezaH 831 dvaaviNsho'dhyaayH| raktajarogANAM cikitsAsUtram 831 laGghanavRhaNIyo'dhyAyaH ... 807 2 doSabhedena duSTaraktAnAM lakSaNAni 832 laGghana-vRhaNAdInAM lakSaNAni 808 vizuddhazoNitasya lakSaNam ... 832 laGghana-vRhaNAdidvyANAM vivaraNam 809 | apanItaraktasya pathyAni ... 841 lakhanabhedAH ... ... 811 | vizuddharaktapuruSasya lakSaNam .. adhika-madhyAlpadoSabhedena laGghana | mada-mUrchA-sannyAsAnAM nidAnabhedaH ... ... 811 3 pUrvikA samprAptiH ... 842 haNamAMsAnAM nirdezaH .. 813 3 vAtAdijamadarogAgAM lakSaNAni 844 1 vRhaNIyAnAM nirdezaH ... 813 5 vAtajamUrchAlakSaNam ... 845 1 m . m m m s s sm For Private and Personal Use Only Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paGktau viSayAH pRSThe paDato pittajamU lakSaNam .. 845 5 dravyasya cetanAcetanabhedena dvavidhyaM, kaphajamUrchAlakSaNam ... 846 1 guNAH, karmANi ca ... 920 4 sannipAtajamUrchAlakSaNam ... 846 5 dravyANAM karmavIryAdhikaraNakAlosamayAsasya mUrchAdibhyo bhedaka pAyaphalalakSaNam ... 927 - lakSaNam .... ... 846 7 eSAM triSaSTividharasavikalpaH 928 sannyAsasya samprAptipUrvakaM lakSaNam 847 - rasAdijJAnaphalam 933 / tasya cikitsAvidhiH ... 847 5 rasAnurasalakSaNam madamUrchayozcikitsAvidhiH . 849 3 paratvAdidazaguNAnAM nirdezaH ... 934 adhyAyArthopasaMhAraH teSAM lakSaNAni rasAnAmAdikAraNam ... 943 . pnycviNsho'dhyaayH|| bhUtAnAM tAratamyAt rasAnAM Sar3ayajaHpuruSIyo'dhyAyaH ... 851 2 vibhAgAH ... ... 943 5 roga-puruSayorutpattI munInAM vAdaH 852 3 rasAnAM bhUtavizeSakRtadharmAntaravivadamAnAn munIn prati punarvaso nirdezaH ... ... rupadezaH ... ... 872 5 madhurarasasya guNakarmaNI .. rogapuruSayorabhivRddhi kAraNAni 877 4 tasyAtiyuktasya doSAH ... 949 hitAhitAhArasya saMkSiptalakSaNam 879 1 amlarasasya guNakarmaNI AhAravidhivizeSANAM vyAkhyAnam 481 1 tasyAtiyuktasya doSAH ...... 950 5 viMzatividhaguNanirdezaH ... 882 1 lavaNarasasya guNakarmaNI ... hitatamadravyANAM nirdezaH ... 883 4 tasyAtiyuktasya doSAH 951 ahitatamadravyANAM nirdezaH ... 885 ___ 5 kaTurasasya guNakarmaNI 952 6 karmaNAmauSadhAnAJca sAnubandhadravyAdINAM tasyAtiyuktasya doSAH nirdezaH ... ... 887 2 tiktarasasya guNakarmaNI ... pathyApathyalakSaNam ... 900 5 tasyAtiyuktasya doSAH .... AsavayonayaH ... 902 1 kaSAyarasasya guNakarmaNI ..... caturazItiprakArAsavAnAM nirdezaH 902 5 tasyAtiyuktasya doSAH adhyAyArthopasaMhAraH ... 906 1 rasAnAmupayogavidhiH .... 956 rasadvAreNa dravyANAM vIryanirdezaH 956 ssviNsho'dhyaayH| vipAkalakSaNam - ... 964 bhAtreya-bhadrakApyIyo'dhyAyaH 907 2 vIryANAM nAmAni saMkhyA ca 971 rasAnAM saMkhyAviSayako vAdaH 908 5 prabhAvasya lakSaNam ___... 973 tantra punarcasorabhiprAyaH ... 912 5 / tasyodAharaNam 954 For Private and Personal Use Only Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paDato viSayAH pRSThe paGkto SaDUsAnAM vijJAnopAyAH ... 977 1 upavAsAdikliSTAnAmanuganavidhiH 1100 . 3 niddezaH viruddhAhArANAM ... 942 3 rogabhedenAnupAnavidhiH ... 1100 5 viruddhAhArajarogANAM nirdezaH .. 988 anupAnakAgi ... 1100 9 teSAM cikitsAsUtram ... 988 9 udakAnupAnAyogyAnAM nirdezaH 1101 7 adhyAyArthopasaMhAraH ... 989 6 anuktadravyANAM nAmAdinirNaye ___upadezaH ... ... 1103 sptviNsho'dhyaayH| | anuktAnnapAnaguNajJAnakAraNAni 1104 annapAnavidhiradhyAyaH ... 992 . 2 caralakSaNam ... ... .1104 vidhivihitAnapAnAnAM guNAH . 992 4 prANinAM gurulaghutve hetuH ... 1104 4 dravyANAM guNakammabhirupadezaH... 995 avayavAnAmuttarottaragurutvanirdezaH 1105 vargANAM saMgrahaH ... 998 / svabhAvato gurulaghudravyANAM nirdezaH 1105 5 zUkadhAnyavargaH ... 990 dhAtu-kriyA-liGga-pramANa-saMskArazamIdhAnyavargaH ... 1005 mAtrANAM parIkSAprayojanam 1106 / mAMsavargaH ... ... 1009 hitabhojane upadezaH ... 1109 3 vArizayavarga: ... 1023 3 hitabhojanasya phalam ... 1110 / zAkavargaH 1027 annaprazaMsA ... ... 1112 phalavargaH , adhyAyArthopasaMhAraH .. 1113 / haritavargaH 1043 5 aSTAviMzo'dhyAyaH / madyavargaH 1047 ambuvargaH ... 1052 1 vividhAzitapItIyo'dhyAyaH ... 1114 2 gorasavargaH ... ... 10611 , vividhAzitapItasya pacanavyApAraH i vikArako vargaH 1071 karmANi ca ... 11144 kRtAnnavargaH ... ... 10771 dhAtvAhAranirdezaH ... 11161 AhArayogI vargaH .. ... 1089 AhArasya dvividhaphalanirdezaH .. 1116 1 zUkadhAnyAdInAmavasthAbhedena guNa kiTTapoSyANi ... ... 5116 nirdezaH ... ... 10961 rasapoSyANi ... ... 1117 varjanIyamAMsAnAM nirdezaH ... 1097 prasAdAkhyadhAtubhyomalAnAM vizeSaH 1122 3 mAMsaguNAH ... ..... 1097 3 apararogaprakRtInAM nirdezaH ... 1124 4 varjanIyazAkaphala-haritAnAM nyAdhyAsahanyAdhisahazarIrANAM nirdezaH ... ... 1098 3 nirdezaH ... ... 11263 sAmAnyato'nupAnavidhiH ... 1099 1 vyAdhInAM mRdudAruNatvAdI hetuH 1127 / doSabhedenAnupAnavidhiH ... 11001 rasaraktAdidopajarogANAM nirdezaH 1128 5 cm 20.. . . For Private and Personal Use Only Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 0 sUtrasthAnasya sUcIpatram / viSayAH pRSThe paDatI viSayAH pRSThe paGktI indriyagatadoSajarogANAM nirdezaH 1130 1 AyurvedAntargatatvakathanam ... 1156 5 snAyvAdigatadoSajarogANAM AyuSaH paryAyaH ... 1157 1 nirdezaH ... ... 1130 3 AyurvedalakSaNam ... 1157 2 rasAdijavikArANAM cikitsA sukhAsukhAyuSo lakSaNam .. 1158 3 vidhiH ... ... 1131 1 hitAhitAyuSo lakSaNam ... 1158 doSANAM zAkhAbhyaH koSThAgamanahetuH 1132 1 pramANApramANata AyuSo lakSaNam 1159 7 akhilavyAdhInAM saMkSipta Ayurvedasya prayojanam ... 1160 6 cikitsAsUtram ... 1133 / Ayurvedasya nityatvam ___... 1961 parIkSakalakSaNam ... 1133 5 Ayurvedasya aSTAGganirdezaH ... 1170 1 prAjJAjJayorvizeSaH ... 1134 3 yairyadarthamAyurvedo'dhyetavyasvasthAturahitAni ___ stannirdezaH ... ... 1171 adhyAyArthopasaMhAraH ... 1136 1 bhiSakaparIkSArItiH ... 1674 ekontriNsho'dhyaayH| Ayurvedasya paryAyaH ... 1174 dazaprANAyatanIyo'dhyAyaH ... 1137 tantrArthalakSaNam ... 1174 dvividhabhiSajo nirdezaH ... 1138 / tantrasyASTasaMkhyasthAnAnAM nirdezaH 1175 prANAbhisarabhiSajo lakSaNam .. 1139 1 adhyAyasaMkhyA rogAbhisarabhipajo lakSaNam ... 1142 zlokasthAnasyAdhyAyAnAM saMgrahaH 1177 rogAbhisarabhiSagavarjane upadezaH 1145 2 nidAnasthAnasyAdhyAyAnAM saMgrahaH 1179 1 prazaMsanIrabhiSajo lakSaNam 1145 8 vimAnasthAnasyAdhyAyAnAM saMgrahaH 1179 4 adhyAyArthopasaMhAraH ... 1146 1 zArIrasthAnasyAdhyAyAnAM saMgrahaH 1179 triNsho'dhyaayH| indriyasthAnasyAdhyAyAnAM saMgrahaH 1179 arthe dazamahAmUlIyo'dhyAyaH 1147 2 cikitsitasthAnasyAdhyAyAnAM hRdayazabdasya paryAyaH ... 1147 5 saMgrahaH ... ... 118. 5 tasyAvayaveSu prAdhAnyam ... 1147 6 kalpasyAnasyAdhyAyAnAM nirdezaH 1981 ojovahasirANAM sthAnanirdezaH 1151 1 siddhisthAnasyAdhyAyAnAM saMgrahaH 1181 9 ojaso lakSaNam ... 1151 3 prazna-praznArthayorlakSaNam ... 1182 / / dhamanI-srotaH-sirAzabdAnAM tantrAdInAM niruktiH ... 1182 3 niruktiH ... ... 1152 4 | chamacAribhiSajAM kArya tAn prati prANavaddhanAdInAmutkRSTatamopAyAH 1153 7 zAstravidAM kartavyaJca ... 1983 3 Ayurvedavido lakSaNam ... 1154 4 adhyAyArthopasaMhAraH samAptamidaM mUtrasthAnasya sUcIpatram / For Private and Personal Use Only Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir carakasaMhitA suutrsthaanm| 9 prthmo'dhyaayH| athAto dIrghaJjIvitIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, iti ha smAha bhagavAnAtra yH||1|| gaGgAdharaH-yataH sphuran dRSTa phalaH svacitte yenokta AyurnigamaH pramANam / tamAdiprApta puruSapradhAna sevAmahe'vyaktamahetu tacca // vaktAdRSTaphalasya yasya paramezenoditakhAdiha prAmANyaM nigameSu sidhyati kilAdRSTArthasAmAdiSu / satyaM zAzvatamuncamottamatamaM zAstreSu sarveSu vA AyurvedamupAsmahe vayamimaM taM savva vidyAkaram / / cakrapANiH--guNatrayavibhedena mUrti trymupeyuthe| trayIbhuve vinevAya trilokIpataye namaH // sarasvatyai namo yasyAH prasAdAt puNyakarmabhiH / buddhidarpaNasaMkrAntaM jagadadhyakSamIkSyate // brahmadakSAzvidevezabharadvAjapunarvasuhutAzavezacarakaprabhRtibhyo namo namaH // - For Private and Personal Use Only Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH ekaikamekaikamuniryadIyaM mataM samAzritya cakAra zAstram / jayatyasau so'khilazAstravidyA-kalpadrumaH sarvakalodayakhAt // vyAkhyAyate'tivizadaM mayA crk-sNhitaa| yatnena kaviratnena zrImadgaGgAdhareNa tu // atha khalu sukRtaduritanidAnakasukhaduHkhamokSanidAnanikhila kalamukhyacaramaparamAnandamayamokSamukhyaprayojanasAdhanadhammotpAdanarAjasatAmasamAnasasakalamalavizodhana vidhivihitakAcaraNamUlayathAbhISTadhanagaNasAdhanakAmanAsiddhau paramasAdhanameva mAnuSikAdivaizeSikadeha vidhAraNaM tadapi dIrghadIrghatarajIvitamUlakamityeva manasi nihitAkUto vidhUtabhramasaMzayavitaNDaH paNDitAbhiyukto yuktopalabdhyupalabdhatraikAlikatrailokikasakalatattvo mahAtapA munivaracarako bhagavadAtreya-punarvasUpadiSTAyurveda-vyAsa-bhagavanmunivarAgniveza-vitatAyuveda-tantra pratisaMzcikIrSayA'tivipulasthUladhIbhiSajAM hRdaye vidhAraNAya paramAnujighRkSayA vizada-pradhura-prasAda-guNagaNojjvala-varNapadamuktAphalajAlerazeSavizeSeNAkhilArthatattvasUtreNenaM cintAmaNiduramaNikAntakAntataralavihArahAraM zArIramAnasAgantudoSa-dRSita-dhAtuvaiSamya na-saumyAgneya-vikAra-nikaropahata-vikala-kalevara-cetasAM svAsthyasaMsthApanotpAdanArthamatulanirmalakaruNAIcetasA'granthIt / taM bahudhA suvicintya ravikAntamivAnavazeSAda bhASyam / cintAmaNimayataralaM zeSabhASitamapyAdyamasya // pAtAlamahAbhAnyavarakapratisaMskRtaiH / manovAkkAyadoSAgAM ha'hipataye namaH // naradattagurUddiSTa crkaanugaaminii| kriyate cakradattena TIkAyurvedadIpikA // sabhyAH! sadguruvAkasudhA tiparisphItazrutInasmi vo nAla toSayituM payodapayasA nAmbhonidhistRpyati / vyAkhyAbhAsarasaprakAzanamidaM tvamin yadi prApyate kvApi kvApi kaNo guNasya tadasau karNe kSaNaM dIyatAm // ____ iha hi dharmArthakAmamokSaparipanthirogopazamAya brahmaprabhRtibhiH praNItAyurvedatantravativistaratvena samprati vartamAnAlpAyumai dhasAM puruSAgAM na samyagAdhigamaH, tadanadhigamAJca tadvihitArthAnAmananuSThAne tathaivopaplavo rujAmiti manvAnaH paramakAruNiko'trabhavAnagnivezo'lpAyumdhasAmapi sukhopalambhArtha nAtisaMkSepavistaraM kAyacikitsApradhAnamAyurvedatantra praNetumArabdha For Private and Personal Use Only Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / jalpakalpatarureSa nirmitaH kalpayatyabhicintita phalam / jalpito hi mudhiyA sudhIgaNairlabhyamapyamalaM rasottamam // tatra prathamameva granthasandarbhabhArambhe tadasamApanakAraNavighnavinAzanaparamAtAcAraparamparAparimAptamaGgalAcaraNamucitamiti tadAcaraNIyatve pracurataravighnazaGkAzaGkitacetasA pracurataravighnabhanAya pracurataramaGgalameva zipyazizikSayiSayA prtydhyaaymgrto'thshbdopaadaanenaaccaar| . tatrAdAvevoktasaGgatyA dIrghajIvitasya atizayaprayojanakakhAt tannidAnasthAnatvena dIrghajIvitIyAdhyAyasya prAdhAnyAda, vyAkhyArambhe prathamaM maGgalamAcarati / athAta ityaadi|-athshbdo mngglaarthH| yatkiJcit kamopakrame vighnopazamAya maGgalamevAcaraNIyamiti prasiddhasiddhAnte bhagavatA jagadvidhAtrA varNAtmakazabda simukSayA preritena prANavAyunA hRdisthitenavodeM, calatA kaNThasthitodAnapavanena milatA prayatnavizeSeNAhatAdeva kaNThAdutpAdyamAnasya tasya okArasya cAgra evAvirbhAvAt / ___ ata ityetat tu avacchinne sAmIpyAvacchinne vA buddhirathe zaktAyuvvedIyatatropasthApakAdetacchabdAdadhikaraNe saptamyAstasila , tena atra AyurvedIyatantra vaan| tasmiMzca zlokanidAnavimAnazArIrendriyacikitsitakalpasidristhAnAtmake'bhidhAtavye nikhilatankhapradhAnArthAbhidhAyakatayA zlokasthAnamevAne vkrvymmnyt| vakSyate hi 'ilokasthAnaM samu. ddiSTaM tankhasyAsya shirHshubhm| catuSkANAM mahArthAnAM sthAne'smin saMgrahaH kRtaH" iti| . tatra ca sUtasthAne'pyutpannarogagrahaNe svarayA rogopaghAtibheSajAbhidhAyicatuSke'bhidhAtamye nikhilatantravIjabhUtahetuliGgauSadhAdyarthasya tathA tantrapravRttapaMGgaprayojanabadAyurbedAgamAderabhidhAyaka dIrghajIvitIyamadhyAyamabhidhAtumArabdhavAn / zrotRjanapravRttihetvabhidheyaprayojanasambandhopadarzaka zrotRbuddhisamAdhAnAya byAkhyAnapratijJAparamaSTapadam aSTasaMkhyAyA maGgalavenAdau sUkhaM nivezitavAn "athAto dIrgha jIvitIyamadhyAya vyAkhyAyAmaH" iti / yato nirabhidheye saprayojane kacaTatapAdau sAbhidheye vA prayojanazUnye kAkadantaparIkSAdau prabhAvatAM pravRttirnopalabhyate, tenAdAvabhidheyaprayojane'bhidhAtavye ; yadukta "abhidheyphljnyaan-virhstimitodymaaH| zrotumalpamapi granthaM nAdriyante hi saadhvH"| abhidheyavattvaprayojanavattvanirvAhArthaJcAbhidheyazAstrayorabhidhAnAbhidheyalakSaNaH sambandhaH prayojanazAstrayozca saadhysaadhnbhaavlkssnno'bhidhaatvyH| ... tata hAbhidheyaM hitAhitAdirUpeNAyuH, vakSyate hi " hitAhitaM sukha duHkhamAyustasya hitAhitam / mAnaJca tacca yakhokramAyurvedaH sa ucyate" iti, / ava ca sarvAbhidheyAvarodho yathAsthAnameva vya prnniiyH| prayojana dhAtusAmyam, yathokta "dhAtusAmyakriyA cokA tantrasyAsya prayojanam" For Private and Personal Use Only Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| / dIIovitIyaH ityarthaH / kiJca vAcanikamaGgalAcaraNamantareNa manasApi maGgalAcaraNAda vighnopazamo bhavatIti ziSyazikSArtha svayaM manasA kRtAbhimatadaivatapraNAmena AcaritamaGgalajJApanArtham AnantArthakAthazabdamAdau nibandha / tathAca ataH ityetacchabdAt paJcamyAstasila ; tenAto manasA kRtAbhimatadevatApraNAma-. janitamaGgalAcaraNAt athAnantaraM dIrghajIvitIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAma iti yojnaa| kizca zAstra nAsaGgataM prayuJjItetyata etadvanyapraNayane kA saGgatirityAzaGkAyAM ziSyajizAsAnantarametaddIrghaJjIvitIyAdhyAyAdhanekagranthasyottarakhazApanArthamAdau iti| sambandho'pyAyuHzAstrayorabhidhAnAbhidheyalakSaNaH, prayojanena ca dhAtusAmyena samamasya zAstrasya heyopAdeyajJAnAvAntaralyApArasya sAdhyasAdhanabhAvalakSaNaH / tadetat sarca, dIrgha jIvitIyamityanena padena dIrgha jIvitIyazabdamadhikRtya kRtaprayojanAdyabhidhAyakaM "dhAtusAmyakriyA cokrA" ityAdivAkyAbhidhAyakena darzitaM mntvym| nanu prayojanAbhidhAnaM zAstrapravRttaparthamiti yadukta tanna yukta, yato na prayojanAbhidhAnamAtraNa prayojanavasAvadhAraNam vipralambhakasaMsAramocanapratipAdakAdizAstra'Su prayojanAbhidhAne'pi niSprayojanatvadarzanAt / atha manyase-AptaprayojanAbhidhAnametat tat kuto'yathArthatvam ? nanu bhoH kathamayaM prayojanAbhidhAyI AptaH ? tadabhihitazAstrasya yathArthatvAditi cet ; hanta, na yAvacchAstrasya prayojanavattvAvadhAraNaM na tAvacchAstrapravRttiH, na yAvacchAstrapravRttiH na tAvacchAstrasya yathArthavAvadhAraNam, na yAvacchAstrasya yathArthatvAvadhAraNaM na tAvacchAstrasya kartu rAptatvamavadhAryate, AptasvAmavastau ca kutastadabhihitaprayojanavattAvadhAraNamiti ckrkmaapdyte| atha manyase mA bhavatu prayojanavattAvadhAraNam , artharUpaprayojanavattAsandeha eva pravartako bhaviSyati, kRSyAdAvapi hi pravRttisrtha sandehAdeva, na hi tatra kRSIbalAnAM phalalAbhAvadhAraNaM vidyate, antarA avagrahAderapi smbhaavymaantvaat| nanvevamasatyapi prayojanAbhidhAne saprayojananiSprayojanazAstradarzanAt zAstratvameva prayojanabattAsandehApadarzakamastu, tathApyala pryojnaabhidhaanen| naivam / na hi sAmAnyena prayojanasandehaH prayojanavizeSArthina tathA pravarta yati, yathAbhipretaprayojanavizeSaviSayaH sandeha , abhipretavizeSaviSayazca sandeho na vizeSaviSayasmaraNamantarA bhavati, ato ye tAvadanavastAgnivezaprAmANyAsteSAM dhAtusAmyasAdhanamidaM zAstraM na vetyevamAyAravizeSasandeotpAdanArtha pryojnvishessaabhidhaanm| ye punaH paramarSeragnivezasthAyata evAvataprAmANyAsteSAM tadabhihitaprayojanavattAvadhAraNena va pravRttiriti yukta prayojanAbhidhAna', prayojanAbhidhAyivAkye tu svalpaprayatnabodhye prayojanasAmAnyasandehAdeva . pravRttirupapannA, na punaranekasaMvatsarale zabodhye zAstra'; tadeva yaducyate prayojanAbhidhAyivAkyapravRttAvapi prayojanamabhidhAtavyaM tathA cAnavastheti tannirastaM bhavati / For Private and Personal Use Only Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / AnantArthAthazabda nibaddhavAn / tatra ziSyANAmiyaM jizAsA-iha khalu loke lokAnAM sakalaphalamukhye mokSe gaveSaNIye tattvajJAnameva mUlaM, tatra punarmumukSutvaM, tatra zamadamAdi, tatra ca pAratrikai hikaphalabhogavirAgaH, tatra satyAsatyavastuvivekaH, tatra buddhiH, tatra manaHzuddhiH, tatra nityakriyA, tatra naimittikakarma gurudevabhUdevAdhacanaM, tatra dhanaM, tatra jIvitaM, tatrArogyaM hetuH| taccArogyaM dIrghAyuzca kathaM bhavatIti jijJAsAnantaraM svasthAturaparAyaNAyuveMdai tadArogyadIrghajIvitopAyavidhijizAsoddezyasya tadArogyadIrghajIvitopAyavidhijJAnasya viSayatayA ArogyadIrghajIvitopAyavidhirUpasaGgatimato'trAbhidhAtavyasamiti bodhyam / ato'thetyakaraNAt paJcamyAH saptamyAzca tasila vyAkhyAdvayena bodhyaH / tathA cAtaH ziSyapraznAdathAnantaramityekavAramanvitamata iti padamAyattatA saptamyantatvenopalabhyamAnaM puna athetyAdi sUtra athazabdo brahmAdipraNItatantra svalpAyurmedhasAmarthAnavadhAraNasya tathAbhISTadevatAnamaskArazAstrakaraNArthagujJiAlAbhayorAnantayeM prayukro'pi zAstrAdau svarUpeNa maGgalaM bhavati dakAharaNapravRttodakumbhadarzanamiva prasthitAnAm granthAdau maGgalasevAnirastAntarAyANAM granthakatu zrotaNAmavighna neSTalAbho bhavatIti yukta mngglopaadaanm| athazabdasya maGgalatve smRtiH "oMkArazcAthazabdazca dvAvetau brahmaNaH puraa| yAmittvA viniryAtau tena mAGgalikAvubhau" // zAstrAntare cAdau magalatvena dRSTo'yamathazabdaH, yathA "atha zabdAnuzAsanam," "athAto dhamma vyAkhyAsyAmaH" ityaadau| abhISTadevatAnamaskArastu granthAdau ziSTAcAraprAptaH paramaziSTa nAgnivezena kRta eva, anyathA ziSTAcAralaGghanena ziSTatvameva na syAt vyAkhyAnAntarAyabhayAt, tathA granthAvinivezitasyApi namaskArasya pratyavAyApahatvAcca na granthanivezanam / yathA ca gujJiAlAbhAnantarametat tanvakaraNaM tathA "atha maivIparaH puSyam" ityAdI sphuTameva / granthakaraNe ca gurvAnumatipratipAdanena pranthasyopAdeyatA pradarzitA bhvti| yat punaH ziSyapraznAnantaryAtvamathazabdasya vaNyate tanna mAM dhinIti, na hi ziSyAn puro vyavasthApya zAstra kriyte| zrotRbuddhisvIkAre tu zAstrakaraNaM yukram, na ca buddhisthIkRtAH praSTAro bhavanti / __ ataHzabdo'dhikAraprAgavadhyupadarzakaH, ata UdraM yadupadekSyAmo dIrgha jIvitIyaM taditi ; yadi vA hetI, yena, brahmAdipraNItAyuveMdatantrANAmukrana nAyenotsambandhatvamiva , ato hetodarghajIvitIyaM vyAkhyAsyAma iti yojniiym|| dIrgha jIvitIyamityava dIrgha jIvitazabdo'sminnastIti matvarthe "adhyAyAnuvAkayoluka ca" iti zapratyayaH, yadi vA.dIrgha jIvitamadhikRtya kRto grantho'dhyAyarUpastantrarUpo vA ityasyAM vivakSAyAmadhikRtya kRto grantha ityadhikArAt "zizukrandayamasabha" ityAdinA chH| evamanyatrApyevajAtIye mantavyam / aba satyapi zabdAntare dIrgha jIvitazabdena va saMjJA kRtA, dIrgha jIvita + urasannatvamiveti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH dIrghaJjIvitIyAdAkvetavyam / tenAtaH ziSyapraznAdathAnantaramato'smin vaktavye svasthAturaparAyaNAyuncade dIrghajIvitIyAdyadhyAya vyAkhyAsyAma ityarthaH / athAtrottaravacanaprayojakamaznodde zyajJAnaviSayo hi saGgatiH SoDhA, yathoktA ca'upoddhAtaH prasaGgazca hetutaavsrstthaa| nirvAhakaikakAryatve poDhA snggtirucyte||" tatra prakRtopapAdakatvamupodghAtakasam, smRtasyopekSAnahaba prasaGgalam, hatutA tasya phalarUpArthasya kAraNavam, avasarakhaM pUrvoktasya sAmAnyasya prabhedasya cAzeSavizeSeNa nirUpaNAdAkAlAvirahaH, aGgapratyaGgAbhyAM prakRtasya niSpAdakatvaM nirvAhakasam, tatkArya hetukhamekakAryasamiti; Asu SaTana saGgatiSu madhyeSvatropodghAta eva snggtiH| svasthAturaparAyaNavidhibodhakavAkyalakSaNottaradarzanAt padArthAkhyatatrayuktau vA ArogyadIrghAyurjananopAyavidhereva jizAsAyAM zabdasyaiva pravacanAdau nivezAt prshsttvaacc| dIrgha jIvitazabdo'sminnastIti dIrgha jIvita. zabdamadhikRtya kRto vetyanayA vyutpattayA dIrgha jIvitIyazabdastanta'dhyAye ca pravartanIyaH / tena dIghajIvitIyaM vyAkhyAsyAma ityanena tanvaM prati vyAkhyAnapratijJA labdhA bhavati, punardIrghajIvi. tIyamiti padamAvatryAdhyAyapadasamabhivyAhRtamadhyAyacyAkhyAnapratijJAM lambhayati ; dRSTajJAvRtya padasya yojanam, yathA apAmArga taNDulIye. "gaurave zirasaH zUle pInase" ityAdau "zirasaH" iti padaM gaurave" ityanena yujyate. AvRtya 'zUle" itynen| atazca yaducyate akRtatantrapratijJA adhyAyapratijJA unakAyamAnA iti tannirastaM bhavati ; yadi vA adhyAyaprati vAstu, tayaiva tantrapratijJApyarthalabdhaiva, na hyadhyAyastantravyatiriktastenAvayavavyAkhyAne tantasyApyavayavino vyAkhyA bhavatyeva, yathA aGgulIgrahaNena devadatto'pi gRhIto bhvti| avayavAntaravyAkhyAnapratijJA tu na labhyate, tAntu pratyadhyAyameva kariSyati / adhyAyamiti-adhipUrvAdiGaH "iDazca" iti pharmaNi ghasA sAdhyam, tena adhIyate asau ityadhyAyaH, na cAnayA vyutpatyA prakaraNaM catuSkasthAnAdidhvatiprasaGgaH, yato yogarUdayaM saMjJA, adhyAyasya prakaraNasamUhavizeSa eva dIrghajIvitIyAdilakSaNe paGkajazabdavadvartate, na yogamAtraNa vartate, vakSyati hi "adhikRtyeyamadhyAyanAmarajJA pratiSThitA" nAmasaMjJA yogarUisaMjJetyarthaH, yadi vA pharaNAdhikaraNayorarthayoH "adhyAyanyAyasvAvasaMhAradhArAvAyAzca" itisUkSaNa nipAtanAdadhyAyapadasiddhiH, adhIyate'sminnanena vA arthavizeSa ityadhyAyaH, atiprasatriniSedharatUphranyAyaH / vyAkhyAsyAma iti-cyAGapUrvAt khyAtelaTA sodhyaM, cakSiko hi prayoge'nicchato'pi vyAkhyAtuH kriyAphalasambandhasya dunivAratvena "svaritajita" ityAdinAtmanepadaM syaaditi| vIti vizeSe, vizeSAzca vyaassmaasaadyH| AGo'yaM kriyAyoge ; ye tu mAdAyAmabhividhau vA ADa prayoga manyante, teSAmabhiprAyaM na vidmaH ; yato maryAdAyAmabhividhau cAGaH prAtipadikena yogaH syAt, yathA "AsamudrakSitIza," "ApATalIpulAd vRSTo devaH" ityAdau, ihApi ca tathA, kriyAyogaviraha For Private and Personal Use Only Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / prakRtasya tadArogyadIrghAyuvidhijJAnasya viSayArogyadIrghAyuvidherupapAdakakhAt / athavA atrAthazabdo'dhikArArthaH, tenAta Urddha madhikAra ityrthH| kaH punaradhikAra ityata aah-diirghjiivitiiymiti| dIrghaJjIvitamadhikRtya kRtaM granthamata UrddhamadhikRtya vyAkhyAsyAmaH / evaM sarvatrAdhyAye vyAkhyeyam / tatrAdau khavAkyasya svayaM vaktubhanucitakhAt aparamaharSivAkyapratisaMskArakalamAtmanaH khyApayitumamiveSAtantre vivarItavye prathamatastatsaGgatimattva nAyuveMdaprakAzAdyAzrayatvena dIrghajIvitIyAdhyAyasya prAdhAnyAt tadupanyasyati dIrghajIvitIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAma iti / vyAkhyAsyAma ityanena dIrghaJjIvitIyAdhyAyasya svaso titasya brahmaNA proktAyurvedavAkyAnusArIyavaM vyaJjitam / "ekAdaze'hani pitA nAma kuryyAt" itivat zAstrakAriNo'pi svagranthe "upasagA. kriyAyoga" iti niyamAt AGa upasargatvaM na syAt, tatazcAnupasargeNAGA vyavadhAnAt verupasargatA na syAt , yenAvyavahitaH svajAtIyavyavahito vA dhAtorupasargo bhavati ; vyAGorapi Dabhayoranupasargatve tatsambandhocitabhUriprAtipadikalpanAgauravaprasaGgAt / tasmAt kriyAyogitvamevAGo nyaayym| atha, ata', dIrgha, jIvitIya, adhyAya, vi, A, khyAsyAma ityrpdtvm| nanu khalu kathamagnivezaH sakalapadArthAzeSajJAnavyAkhyeyamAyuvedaM vyAkhyAsyati ? yato na tAvadabheSajAdInAmazeSavizeSaH pratyakSajJeya', sarvapadArthAnAM pratyakSAviSayatvAt / anvayavyatirekAbhyAntu sarvapadArthAvadhAraNa duSkarameva ; yata ekameva madhu svarUpeNa jIvayati, mArayati coSNaM samaghRtaJca, kaphaprakRta hitamahitaM vAtaprakRteH, AnUpe sAtmyamasAtmaMgha marau; zIte sevyamasevyaM grISme, hitamavRddha vRddha cAhitaM, alpaM guNakaram AbAdhakaramatyupayuktaM, AmatAGgatamudare upakramaviradhitvAdativibhramakaram : kAThamAcIyukraJca mASakaM pakkaM nikucena sahopayukra maraNAya athavA balavarNavIryatejaupaghAtAya bhavatItyevamAdi tattadayukra tattacchatazaH karoti ; ata eva ekasyaiva madhuno rUpaM yadAnena prakAreNa duradhigama, tadAla kaiva kathA nikhilapadArthAzeSavizeSajJAnasya, ajAnaMzca vyAcakSANaH kathamupAdeyavacana iti kRtvA gurorAptAt pratipanna pratipAdayiyyAma iti darzayan tAmimAM zaGkAM nirAcikIrSu gurUttAnuvAdarUpatA svagranthasya darzayannAha-iti ha smAha bhagavAnAtraya iti / atra itizabdo vakSyamANArthaparAmarSakaH hazabdo'vadhAraNe; yathA "na ha vai zarIrasya priyApriyayorapahatirasti" iti atra na ha iti naivetyarthaH / atra "smAha" itizabdaprayogeNa bhUtamAtra eva liDarthe "laT sma" iti laTa , na bhUtAnadyatane parokSa, AtreyopadezasyAgnivezaM pratyaparokSatvAt, yathA ca bhUtamAtra lir3a bhavati tathA ca dayiSyAmaH / bhagaM pUjitaM jJAnaM, tadvAn, yathokam "utpattiM pralayaJcaiva bhUtAnAmAgatiM gatim / vetti vidyAmavidyAJca sa vAcyo bhagavAniti" For Private and Personal Use Only Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH vyavahArArtha svAbhimatasaMzAM kuryuH, ityataH sarveSAmevAdhyAyAnAmAdau yadvAkyaM vAkyArthI vA vartate, tadvAkyavAkyArthAnyataraikadezena svarUpaparatvena prAtipadikasazAyAM tadadhikRtya kRte granthe ityarthe taddhitavidhAnena zAbdabodhe granthe'trAdhyAyasya saMzAM ckaar| tathA hi adhyAyAdau dIrghajIvitamanvichannityAdi-vAkyasyaikadezadIrghajIviteti-zabdAt svarUpaparatayA prAtipadikasaMjJakasAna dIrghajIvitamadhikRtya kRta ityarthe chataddhitAntamadhyAyavizeSaNa dIrghajIvitIyamiti / __ adhyAyamiti-adhIyate saGgatArthabodhako yo granthaH so'dhyAyastaM tthaa| vyAkhyAsyAma iti-sphuTArthI karaNapUrvakavistRtArthI karaNAnukUlavAkyotpAdanAvyApAro vyAkhyAnaM, takalazAlikhAdadhyAyasya karmatvaM, bahuvacanam . "ekasmin asmadi ca" ityanena / nanu etenApyadhyAyasya svavAkyavasaMzayaH yadi vA bhagazabda samastaizvayyamAhAtmyAdivacana', yathoka "ezvaryasya samastasya dharmasya yazasa: zriyaH / jJAnavairAgyayozca va * SaNNAM bhA itIGganA" // avarapatyamA yaH, anena vizuddhavaMzatvaM darzitaM bhavati / ___ avAnye vargayanti caturvidhaM sUtraM bhavati --gurusUtra, ziSyasUtra, pratisaMskartR sUtra, . ekIyasUtram , tatra gurusUtra, yathA--"naitad buddhimatA draSTavyamagniveza" ityAdi, pratisaMskattaM sUtra' yathA-"tamuvAca bhagavAnAta yaH" ityAdi, ziSyasUtra yathA-"naitAni bhagavan paJcakaMpAyazatAni pUryyante' ityAdi, ekIyasUtra yathA--- "kumArasya ziraH pUrvamabhininivvatate iti kumArazirA bharadvAjaH" ityaadi| tenAyaM vyAkhyAnapratijJAsUtra guroreva, zivyasyAgnivezasya vyAkhyAne'nadhikAratvAt, dvitIyasUtra pratisaMskartuH, itizabdena ca prakAravAcinA "dIrghaJjIvitIyaM vyAkhyAsyAmaH" iti parAmRpyate / tenAha smeti, bhUtAnadyatanaparokSa eva bhavati pratisaMskAra pratyAyopadezasya parokSatvAt / anena nyAyena ca "tamuvAca bhagavAnA yaH" ityAdAvapi liDavidhirupapanno bhavati / suzrute ca "yathovAca bhagavAn dhanvantari." iti pratisaMskarta sUvamiti kRtvA TIkAkRtA li vidhiruppaaditH| atra brUmaH, yattAvaka ziSyasyAgnivezasya vyAkhyAnAnadhikArAdidaM guroH sUtra, tanna, na hi jAtyA gurutvamasti, yata: sa evAna yaH svagurumapekSya ziSyaH, agnivezAdInapekSya guruH, evamagnivezo'pi granthakaraNakAle svabuddhisthirIkRtAn ziSyAn prati gururiti na kazciddoSaH / yat punadvitIyasUtrasya pratisaMskattaM sUtratayA bhUtAnadyatanaparokSe liDU vidhirupapadyate, tatra vicArya, kimidaM dvitIyaM sUtra pUrvavAkyaikatApanna, na vA, yadyakavAkyatApama, tadA suzrute-tathA vyAkhyAsyAmo yathovAca dhanvantaririti yojanIyaM, tathA gha vyAkhyAsyAma-itikriyaikavAkyatApannam ucAceti padaM na bhirakata kaM bhavitumarhati, tathA ca kuto liDidhiH ? atha naikatApanna tadA gaurazvaH puruSo hstiitivnnaarthsnggtiH| kiJca yattu * kAmasyAtha prayatnasya iti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org sUtrasthAnam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir huna dIrghaJjIvitamanvicchan bharadvAja upAgamat / indramutapA buddhvA zaraNyamamarezvaram // syAt tannirAsArthamAha-iti ha smAha bhagavAnAtreya iti / nanu yathovAcAya ityanenaiva siddhau satyAM bhagavAniti yadukta tenAtreyasyApi tapaHprabhAvajamitayuktajJAnAdibhAgyavattvaM khyApitam / uktaM hi ;- "utpattizca vinAzazca bhUtAnAmAgatiM gatim / vetti vidyAmavidyAJca sa vAcyo bhagavAniti // " natu tadA kiM bhagavadAtreyasya svavAkyaM vyAkhyAsyate ? so'pi yaduvAca tat kiM tasya svIyavAkyam ? tathAtvaM cet tadA tasyApi svavAkyasya pramANatayA svayaM vaktumanucitakha' syAdityata Aha, itiheti - itihetItthambhUtalakSaNe tRtIyAntaM pArampayyapadezenAha sma uvAcetyarthaH, dvitIyAntaM vA upadezAnekatvAda vedasya / etenAgnivezokta vAkyottaratadvAkyasyAtroktirna virudhyate / pArampayryopadezAnatikrameNa anyUnAnatiriktatvenAyucvedamAtreyo'gnivezAyovAceti dhvanitam ||1|| , gaGgAdharaH- sa ca kathaM pArampayyopadezaM lebha ityAkAGkSAyAM tadAtreyokta pArampayryopadezaprakAraM darzayati, dIrghaJjIvitamityAdi / ugratapA bharadvAjo muniH jatUkarNAdau pratisaMskatta zrutigandho'pi nAsti, tatkathaM "nAnAzrutaparipUrNakaNThaH ziSyo alUkarNaH prAbjaliradhigamyovAca" ityAdau lividhiH ? anena nyAyena carake'pi pratisaMskRta - sUpakSe laD vidhirnAsti, tasmAccara ke'gnivezaH suzrute suzruta eva sUtrANAM praNetA, kacit kicidarthe stotu N ninditu vA AkhyAyikArUpaM purAkalpaM darzayan kimapi sUtaM gurUkrAnuvAdarUpatayA kimayekIyamatAnuvAdarUpatayA likhati; pratisaMskarttA tvayaM granthaM pUrayati tadAdyaprandhakantu tayaiva / liGga vidhistu bhUtAnadyatanamAtra evaM chandovihito bhASAmAmapi varNanIyaH, anyathA uvAceti padaM jatUkarNAdau na syAt, tatra ca harivaMze dhaumyopAkhyAne "mAmuvAca " iti, tathA "ahamuvAca " iti zca na syAt / yathA "sa mAmuvAcAmbucaraH kUmmoM mAnuSadehaSTak / kimAzca mayi mune dhanyavAsmi kathaM vibho" / tathA " svayambhUvacanAt so'haM vedAn vai samupasthitaH / uvAca cainAM caturaH " iti / yadapIti hasmAtyita itizana pUrvvasva parAmRSyate, tanna, yena dIrghaJjIvitIyAdi sUtramAtra tadarthasya vA gurUtatvapratipAdane sati naivottaratrAbhidheyAbhidhAnena nikhilatantrasya gurukAvAdarUpatayA karaNaM zrotRzraddhAkaraNaM pratipAditaM bhavati / bhavati tu bhAvayituM yathA purA vyAkhyAtaM tasmAt tadeva nyAyyamiti / agnivezasya vyAkhyAsyAma iti bahuvacanamekasminnapi asmadaH prayogAt bahuvacanaprayogasya sAdhutvAt sAdhu hi vadanti vakAro "vayaM kariSyAmaH" iti / bhagavAnAsa ya ityatra tu ekavacananirdezakRto bhagavAnityanenaivAtra yasya gurogauravasya darzitatvAt // 1 // I " cakrapANi: - nanu yathAgnivezasyAyurvedasya duradhigamatva ena pratyakSato vAnvayavyatirekAt vA jJAnaM 2 For Private and Personal Use Only Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ dIrghajIvittIyaH dIrghajIvitamanvicchan amarezvaramindra zaraNyaM buddhvA dIrghajIvitopAyArogyarogaprazamanAnAm utpatyupAyavaktRtvena svalpajIvitarogabhayAt rakSitAraM malA upAgamat praap| saMyogasya hi saMyogidezapratiniyatamAnatve'pi kAlavaiziSTya na virudhyte| mAnantu dvividhaM-daizikaM kaalikshc| tatra pratiyogyanuyogidezayoH yanmAnaM tat samamAnaM, daizikaM yathA-hastamitadaNDayoH sarvadeze saMyogo hstmitH| tathA saMvatsaro mahAkAlastasya yadaNukhAnupalAdimuhUrtAdidinamAsAdyAttadvivatsarAdimAnaM tanmAnasamanvitaM kAlavRttitvena yanmAnaM tanmAna kAlika, tadatra zarIrendriyasattvAtmasu saMyogasya jIvitasya dIrghatvaM pratiniyatakAlAtizayakAlamAnavaiziSTayana daishikmiti| nanu dIrghatvaM parimANabhedaH, sa ca guNastasya ca zarIrendriyasattvAtmasaMyogalakSaNe guNavizeSarUpe na sambhAvyate, evamAtra yasyApi kathamAyurvedajJAnaM syAt, yanmUlamagnivezasyAyurvedajJAnaM samIcInamucyate, ityAzaGkamAyurvedasyAviplu tAgamaM darzayannAha diirghjiivitmityaadi|-jiivitN zarIrendriyasasvAtmasaMyogaH; tacca dIrghamiti dIrghakAlasambandhi, kAlazabdo'pyatra luptanihiTo draSTavyaH, yattantrazailI caivamAcAryyasya, yata AdimadhyAntalopAn karoti, ye luptA api gamyanta eva, yathA 'grAmyAnUpaudakarasA' ityatra mAMsazabdo luptastathA digdhaviddha ityantra viSazabdo lupta ityAdi / anvicchanniti anurUpaM diirghmicchnniti| bharadvAja iti gotranAma, ugratapA iti vizeSaNena bharadvAjasya mAnuSasyApi indrAbhigamanazaktiH tathA zaraNyatvapratItizaktizca padaya'te ; acintyo hi tapasAM prabhAvo yenAgastyo mahodadhimapi culukanipeyamakarot / na ca vAcyamugratapasvenaiva kimityayamAyurvedamapi na budhyate ? yatastapaHprabhAvo'pi pratiniyataviSayatvAnna sarvatra zakrimAn ; zaktizcAsya kAryonnayA, tena gurunirapekSAyurvedajJAnalakSaNakA-darzanAt, na tat tapastana... samarthamityavadhArayAmaH ; kiMvA gurupUrvakrameNaivAyurvedajJAnaM phltiitiindrmupaagmdbhrdvaajH|.. 'atha kathaM brahmAdiSvAyurbedapUrvaguruSu vidyamAneSu indramavAyamupAgamat ? yuktaJca pradhAnaguroreva zravaNaM, yataH ziSyaparamparAsaJcAriNI vidyA'samyaga grahaNAdidoSAt pAtraparamparAsaJcAryamANamadhuvat kSINApi saMbhAvyeta, ata Aha-buddhA zarapyamamarezvaramiti ; yasmAdayamevendro'lpAyuH, sa eva bhayatastAnAM yathA zaraNyo rakSaNahito na tathA brahmAdayaH / tena tamevopAgamat / amarezvara ityanena ca indrasya rakSaNopayuktatAM darzayati, rAjA hi prajArakSaNe prayatnAtizayavAn bhavati / __"nanu dIrghajIvitamanvicchanityatra dIrghasyAvyavasthitatva'na kiyarakAlaM tadIrghamabhinna tam ? tatra yugAnurUpaM varSazataM, yadukka "varSazataM khalAyuSaH pramANamasmin kaale"| etacca phalikAlAdau paramAyuH, kAlasya yathA yathA kSayastathA tathAyuSaH kSayaH ; yadAha "saMvatsarazate pUrNe yAti saMvatsaraH kSayam / dehinAmAyuSaH kAle yatra yanmAnamipyate" // etadanusAreNa pUrvayugeSvAyuHprakarSaH, yadAha bhagavAn vyAsaH "puruSAH sarvasiddhAzca cturvrssshtaayussH| kRte tretAdike'pya For Private and Personal Use Only Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / jIvite vRttirnopapadyate, iti cenna, samavAyena parakhAparavayuktisayApRthaklaparimANasaMskArAbhyAsAnAM guNAdiSvapyavAdhAt / yathA dugdhe yanmAdhuyyaM tato'dhikamikSuSu mAdhurya, tathA Sar3asA daza zabdA ityvmaadyH| anvicchaniti-aprAptapAptyanukUlagatyAdivyApAro'nveSaNam / indramiti - idi pr| maizvayye, ityasmAddhAtorapratyayAntatvena rAjamAtrabodhakasya indrazabdasya sahasra/ locane'tra vRttijnyaapnaayoktmmreshvrmiti| amarezvarazabdena hrihrbrhmnnaa| malAbhanirAsArthamindramiti / athavA indrapadena bhUtalasthajanturakSitRvam, amarezvarapadena devarakSitRtvaM zApitam // pAdazo hasati kramAt" / karmaNAnurUpaJcAyurniyataM vA aniyataM vA bhavati, tatra balavat kArabdhaM niyataM yathAyamasmin kAle mriyata eva, param abalavatkArabdhaM tvaniyataM, tad yadA dRSTaM viSAdi mArakaM pratyayamAsAdayati tadA saJjAtabalaM mArayati, yadA na prApnoti dRSTaM mArakaM kAraNaM, tadA yugAnurUpAyuHprAptau yugaprabhAvajajIkRtazarIraM maaryti| atra dRSTAntazcAcAryeNa dazitaH yathA-"hayakSaH svaguNopapanno vAhyamAno yathAkAlaM svapramANakSayAdevAvasAnaM gacchati, sa evAkSo'tibhArAdhiSThitaH" ityArabhya "yAvadantarAvyasanamApadyate tathA aniyatAyuSaH antarA prANA aparAn nirudhyante" ityantena / yadA tvaniyatAyuSo rasAyanamAcaranti tadA tatprabhAvAt yugaprabhAva. niyatAyurlaGghanaM bhavati, yadAha "tAni yAvanti bhakSayet, jIvedvarSasahasrANi tAvantyAgatayauvanaH" ityaadi| na tu balavatkarma niyatasyAyuSo laGghanamasti, yadAha "karma kiJcit kvacit kAle vipAkaniyataM mahat / kiJcitu kAlaniyataM pratyayaiH prtibudhyte"| hanta yadyavaM tadA sarvatra kammaiva kAraNaM maraNe jIvite vA tathA vyAdhau vyAdhyapagame vA, sat kimanenAyurvedena karmajanitaphalAnuvidhAyinA ? tathAhi yattAvaducyate niyataM karma, tatra tAvadAyurvedavyApAro nAsti, yena niyatenaiva kammaNA militamapi dRSTaM tatra viphalIkriyate, yaccAbalavatkArabdhatva nAbhiyatamAyurucyate, tadapi na zraddhAdhInaM, yenAdRSTazaktiparAbhavega dRSTasya kAyyakAritAM dRSTA vivAdAdhyAsite'pi viSaye'dRSTameva kAraNam avadhArayAmaH, dRSTaM tvadRSTAkRSTameva tatra bhavati, naivam, evaM sati sAnuSThAnasyoparamaprasaGgaH, kiJca kebalakammavAdino dRSTamapavadato'dRSTotpattireva na prApnoti, adRSTaM hi dRSTAgniSTomAdijanyaM, dR TaJca kAraNaM kampravAdino'bhimatam / athAdRSTakAraNaM dRSTamicchanti, hanta tahi tenaiva nyAyena dahanAdInAmapi kimiti zItApahatvasphoTAdijanakatva na svIkriyate ? kiJca kevalakammaghAdino dRcha kAraNe vyAptigrahaNAbhAvAdadRzAnumAnameva na syAt tasmAd dRzamaha paJca kaarnnm| tatra kvacidR dona bAdhyate kvacicca daramahara neti / tena yatra puruSe balavattvaniyatamaraNakAraNamadRSTaM tatra jIvitamaraNayorakiJcitkaro'yamAyurvedaH, kintu tatrApi niyatamaraNakAlAdAka dAkhajanakadhyAdhiprazamane vyApriyata eva yadi vyAdhirapi tasya niyatakammajanyo na syAt, yat tu karmAniyatavipAkaM bhavati tat prati sarvathA prayojanabadAyurvedopAdAnaM, battu yuganiyasamAyuH, tannAtibalavatA karmaNA niyamitaM, yena rasAyanaprayogAt tadabAdhanaM dRSTatvAdanumanyate na tu For Private and Personal Use Only Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH brahmaNA hi yathAproktamAyurvedaM prajApatiH / jagrAha nikhilenAdAvazvinau tu punsttH|| azvibhyAM bhagavAn zakraH pratipede ha kevalam / RSiprokto bharadvAjastasmAcchakramupAgamat // 2 gaGgAdharaH- nanu bharadvAjo muniH kiM svasya dIrghAyuranvicchan indramupAgamat uta prajAnAmityAzajhAyAm ; kiM svymudukto'nyen| vA niyukta ityAzaGkAnirAsAya pArampayyopadezaM pradarzayannAha-brahmaNetyAdi zakramupAgamadityantam / hi yasmAda, brahmaNA hiraNyagarbheNa yathAproktaM proktamanatikramya Ayurveda nikhilena niravazeSeNAdau prajApatirjagrAha tadbrahmata eva adhyayanenetyUhyam / brahmaNa AyuzcedaM prajApatijagrAheti nottavA brahmaNA hItyAyadhyayanakramopadarzanarUpeNa nirdezAt ; adhyayanakramo hi upAdhyAyenAdau svaravarNAdivaizya na yathAzAstravAkyamuccaritathyaM pazcAt tathaiva ziSyeNoccaritavyamiti / proktigrahaNakriyayoH ka khApAdAnakhayodayobrahmaNi prAptau parakArakakhAdubhayArthe kartRpada sAdhu / moktatyuktyA AyurvedaprakAzakatvaM brahmaNaH khyApitaM na khAyuvveMdasraSTatvaM, tenAyurvedasya prasiddhakha svata evetyuktaM bhvti| azvinau tu, punaH pazcAt tataH prajApatito'dhyayanena brahmaNA yathAproktamAyuvvedaM nikhilena jagRhatuna tu prajApatinA pratisaMskRtamiti / azvibhyAM bhagavAn zakro brahmaNA yathAproktamAyudaM kevalaM kRtranaM prtipede| hazabda evaarthe| tena pratipannavAn natu kasmaicida dattavAn / ye tu etenAkRtaziSyatvena zakrasya ziSyArthitvena brahmAdyapekSayA susthahitAsurahitacikitsAbhyAm / ayaJca vAdaH zAstrakAreNa svayameva prapaJjana nirlocanIya iti neha prtnyte|| __ cakrapANi:-- kathamindra eva zarathyo na brahmAdaya ityAha brahmaNA hItyAdi |-hiN yasmAdarthe, prajApatikSanAmA, prokramiti prakarSeNokaM prakarSazcAnavazeSeNAbhidhAnam, yathetyanena tathAzabdasya nityasambandhasyAkarSaNavatvAt yAdRza prokta tAdRzameva jagrAha, nikhilenetynvshessenn| azvinau tu tataH prajApate gRhatuH ; atrApi yathAprokta nikhilena catipadaM tathaiva yojanIyam, evamazvibhyAM bhagavAn zakraH pratipede hetyatrApi yathApronamityAdi yojanIyam ; ha-zabdaratvavadhAraNe, tena pratipeda eva, paraM zakro na tu kasmaicidAyurvedaM dattavAn ityrthH| anena ca granthenAnyUnAdhikAyurvedAgamopadarzakena yathA brahmaNa AyurvedajJAnaM tathA indrasyApIti darzitaM ; tena brahmaNo vA AyurvedaH zrUyate indrAvati na kazcidarthato vizeSaH / indre tvidamadhikaM yadayamasaMkrAmitavidyatvena ziSyArthI, yadukta "yo For Private and Personal Use Only Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH suutrsthaanm| vighnabhUtA yadA rogAH prAdurbhUtAH zarIriNAm / tapopavAsAdhyayana-brahmacaryavratAjuSAm // vizeSamuNayogAt zaraNyakha vyAkSire tanna saGgacchate ; "atha te zaraNaM zakra dadRzurdhyAnacakSuSA" ityanantaravacanasya AnarthakyAt / yadi tatra zakrasya akRtaziSyatvena ziSyArthivaguNayoga eva dhyAnacakSuSA zaraNyatvena darzane heturityucyate, tadA brahmAdInAmapi kRtaziSyatvena ziSyArthivAbhAve'pi kRtaziSyatvena ziSyakaraNe siddhibhAjanakhAdiguNayogasyApi hetukha kalpitu kiM na rocayate ? vastuto'tra kRtsnArthe kevalazabdo'vadhAraNe tu hazabdaH, tena kRtsnamevAyurvedaM pratipedai na tvekdeshmityrthH| dhyAnacakSuSA zakrasya zaraNyatvena darzane va prajApAlanakartutvenezvaraniyojitalaM heturiti sUcanAya bhagavAniti zakrasya vizeSaNamuktam / brahmAdayo hi sRSTyAdikarttAro na tu sAkSAt paalkaaH| pAlanamapi hi prajAnAM paramparayA teSAM na tu kazcit sAH prajAH sAkSAt pratipAlayati kintu * kAzcit sAkSAt kAzcit paramparayeti tattvam / bharadvAjo muniryasmAt zaka gntumRssiproktstsmaacchkrmupaagmditythH||2|| __gaGgAdharaH-nanu bharadvAjo muniH kiM nijasya dIrghajIvitAya RSibhiH prokto'yavA RSINAM kiMvA prajAnAmathavA sarveSAmityAzaMsAyAmAha / vighrabhUtA ityAdi / tapopavAsAdInAM maGgalajanakAnAM vighnavinAzakalena tajjuSAM prANinAM vighnabhUtA rogA na bhavitumarhanti ityAzavAha, tapopavAsetyAdyajuSAmiti / hi gurubhyaH samyagAdAya vidyAM na prayacchatyantevAsibhyaH sa khalu RNI gurujanasya mahadeno vindati'ityato'kRtaziSyatvena ziSyArthi tvavizeSayogAt brahmAdibhyo vizeSeNendra eva zaraNya ti| brahmaNastu paramaguroviditasakalavedasya sarvatrAtirohitamaterAyurkhedajJAnaM svataH siddhameveti na guv'ntraapekssaa| etacca brahmAdiguruparamparopadarzanamAyurvedasyAviplu tAgamopadarzanArthaM tathA mahApuruSasevitatvenopAdeyatvopadarzanArthaJca ; vacanaM hi tatra "yanmanyeta mahadyazasvipuruSasevitam" ityAdi yAvat "upAdadyAmchAtraH" iti / RSiprokta iti vakSyamANavRttAntena RssiproktH| tasmAditi yasmAdindra eva vizeSeNa zaraNyaH // 2 // cakrapANiH-atha kathamayamRSiprokta ityAyurbedasya matavalokagamane hetumAha, vighnabhUtA ityaadi| -vighnabhUtA ityantarAyasvarUpAH, rujantIti rogAH, prAdurbhUtA ityAvibhUtAH, ayaJca rogaprAdurbhAvaH kRtayugAnte boddhavyaH, vakSyati hi "bhrazyati tu kRtayuge" ityAdinA rogaprAdurbhAvaM janapadosanIye, prAdurbhAvazca pUrva siddhasyaivAvirbhAvaH, tena rogasantAnanityatApyaviruddhA bhavatItyartho'rthe * brahmacaryagratASuSAmiti cakrapANitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14 crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH tadA bhUteSvanukroza puraskRtya mhrssyH| sametAH puNyakANaH pAveM himavataH shubhe|| tadA mUta vighnabhUtA ityatrAbhUtatadbhAve cirna sambhavati rogANAmutpattita eva vighnasvarUpatvena avinasvarUpakhAbhAvAt / zarIriNAmiti jIvinAM na khAtmanAM bahuprANyabhiprAyeNa bahuvacanopapattAvapyAtmAno hi puMsAM nirvikAratvena nityatvena ca nirvighnA iti| tapeti sarve'santA apyadantAstena tapazabdastapo'rthakaH chAndasakhAdvA salopo, 'niSiddhavidheranityatvAdvA visargalope sati na sndhinissedhH| tadati / bhUteSviti pnycmhaabhuutshriirismvaaylkssnnlokessu| anukrozaH kAruNyam / puraskRtyetyagre kRtya / sametAH smaagtaaH| puNyakANaH puNyaM puNyajanaka karma kriyA yeSAM te tthaa| maharSINAM bhUteSvamukroze puNyakarmakala hetuH| maharSayo bhUteSu sAnukrozAH puNyakarmakakhAt / puNyakarmAkakhaJca bhUteSvanukrozenetadArambhAt / zarIriNAM vighnabhUtarogAH samAnakAlikatayA maharSINAM bhUteSvanukrozapuraskArapRcakahimavatpAzvasamAgame hetava iti // dazamahAmUlIye vakravyaH / zIyyata iti zarIraM tadasyAstIti zarIrI, tena zarIraM svata eva zIyyamANaM rogasambandhAttu nitarAM zIyyata iti sUcayati / keSAM vidhabhUtA ityAha, tapopadhAsAdhyayanetyAdi |-roggrstaa hi zarIriNastapaHprabhRtIni kattuM na pArayanti vighnavatvAt, tathA AyuSazca mArakatvena kecid gadA virodhikA bhvnti| atra tapazcAndrAyaNAdi, upavAsaH krodhAdiparityAgaH satyAdhu pAdAnaJca, vacanaJca upAvRttasya pApebhyaH sahavAso guNe hi yH| upaghAsaH sa vijJeyo na zarIrasya zoSaNam" adhyayabha ghedAdhyayanaM, brahmaNe mokSAya caryaM brahmacayyam upasthanigrahAdi, vratamIpsitakAmo niyamaH, AyuruktaM, tapopavAsa iti prayogaH pUrvatrAsiddhavidheranityadhena tapaHsakArasthAnibhUtayalopasya siddhatvAt jJeyaH, yathA nopadhAyA iti ; bhUteSu prANiSu, anukrozamityanukampAM, kasmAt ? anekAthatvAddhAtUmAM, puraskRtyeti AdRtya / etena prANirogaharaNameva pradhAnamAyurvedopagamane maharSINAM phalam, AyuHprakapastu anuSaGgasiddhasteSAM mahAtmanAmiti bhAvaH / nareSviti vakravye yadayaM bhUteSviti sAmAnyazabdaM karoti, tena na samAnajIvaprayukrethamanukampA, kintu prANitvamAnaprayukreti samadagnitAmRSINAM dazayati / mahAnsazca te RSayazcati mahaSayaH, anena caturvidhA api RSayaH- RSikAH, RSiputrAH, devarSayaH, mahaSayazca gRhyante, mahaSyanugAmitvAdRSikAdInAmapi grahaNam / puNyaM pAvanaM karma yeSAM te puNyakarmANaH, pazu kAbhistRtaM pArzve tena pArzvamiva tataM pArzva, zubha iti padaM karttavyasamAdhyanuguNatopadarzanArthe, yataH zubhe hi deze samAdhayaH prasIdanti // For Private and Personal Use Only Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / aGgirA jamadagnizca vasiSThaH kAzyapo bhRguH| / Atra yo gautamaH sAGkhyaH pulastyo nArado'sitaH // agastyo vAmadevazca mArkaNDeyAzvalAyanau / pArinirbhikSurAtra yo bharadvAjaH kapiSThalaH // vizvAmitrAzvarathyau ca bhArgavazcyavano'bhijit / gAryaH zANDilyakauNDilyau vAnirdevalagAlavau // sAMkRtyo vaijavApizca kuziko vAdarAyaNaH / bar3izaH zavalomA * ca kApyakAtyAyanAvubhau / kAGkAyanaH kaikazeyo dhaumyo maariicikaashypau| zarkarAkSo hiraNyAkSo lokAkSaH paiGgireva ca // zaunakaH zAkuneyazca maitra yo maimatAyaniH / vaikhAnasA bAlakhilyAstathA cAnye mhrssyH|| gaGgAdharaH-te punarmaharSayaH ke ityata Aha / aGgirA ityAdi tathA cAnye maharSaya ityantam / kAzyapo bhRguriti kazyapagotraM bhRgu ma Rpina tu saptarSiSu bhRgu Sa yaH / Atreyo'tra kRSNAtriputraH punarvasuH / gautamaH sAGkhA iti bauddhavizeSagautamavyAttaye sAGkhA iti| pulastyo nArado'sita iti yasyaurasaH zUdrAyAM devarSiArado jAtaH / agastyo satIdehodbhavaH vAmadevaH / pArikSirnAma bhikSurdaNDI sa Atreya eva na khanyasya putrH| bharadvAjaH kapiSThalo na tu kumaarshirHprbhRtirbhrdvaajH| zunakaputraH shaunkH| zAkuneyo nAma braahmnnH| maitreyo maimatAyaniH / bAlakhilyA vaikhAnasA vaanprsthaaH| tathA cAnye maharSaya iti bhadrakApyAdaya iti // cakrapANiH-ke te maharSaya ityAha aGgirA ityaadi|-bhu.ssiinnaamntr kIrtanaJca granthAdau pApakSayahetutvena, tathA AyurvedasyaivaMvidhamahApuruSasevitatvena sevyatvopadarzanArthaJca ti, eSu ca madhye kecit yAyAvarAH; kecicchAkInAH, kecidayonijAH, evamprakArAzca sarve militA boddhavyAH, bhikSurityAya M * zaralometi cakrapANitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH brahmajJAnasya nidhayo yamasya * niyamasya ca / tapasastejasA dIptA hUyamAnA ivaagnyH|| sukhopaviSTAste tatra puNyAM cakra : kathAmimAm // dharmArthakAmamokSANAmArogyaM mUlamuttamam / rogAstasyApahantAraH + zreyaso jIvitasya ca // gaGgAdharaH-teSAM maharSINAM sAdhamyamAha, brhmshaansyetyaadi| brahmaNo zAnaM brahmajJAnaM tasya / brahma punaH yatovAcetyAdi nigamanirdiSTam tasya jJAna svarUpazcAnam / yamasya niyamasya ceti / yamaniyamau dvau dazakau / tathoktamatrisaMhitAyAM smRtizAstra - "AnRzaMsya kSamA satyamahisA dAnamAjavam / prItiH prasAdacAcaurya mAI vaJca yamA daza / zaucamijyA tapo dhyAnaM svAdhyAyopasthanigraho / batamaunopavAsAtha snAnazca niyamA daza // yamAn seveta satataM na nityaM niyamAn budhaH / yamAn patatyakurvANo niyamAn kevalAn bhajana // " iti| nidhayo nidhaansthaanaani| tapasastejasA tapojanitabrahmatejasetyarthaH / nanu teSAM maharSINAM himavatpAzrve samAgamanena vinabhUtarogeSu viSayeSu kimabhUdityata Aha, mukhopaviSTA ityaadi| te'giraHprabhRtayo maharSayastatra zubhe himavataH pArve puNyAM puNyajanikAM bhUtahitatvAt kathAM prbndhklpnaamityrthH|| gaGgAdharaH-imAmiti yaduktaM tadAha ;-dhrmaarthtyaadi| dharmaH puNyamoM dhanaM kAmo'bhilASastadviSayaH svargAdizca / mokSo viSayavAsanAtyAgajanitasukhaduHkheSu crmduHkhtyaagpuurvkcrmsukhsaakssaatkaarH| iti kazcit / tatra vizeSaNaM, vakSyati hi "tannati bhikSurAtra yaH" iti, vaikhAnasA iti, kammavizeSaprayukrA saMjJA, bAlakhilyAstu svalpapramANAH kecidRSayaH ; nidhaya iva nidhayo'kSayasthAnatvena, damo dAntatvam, imAmityane vakSyamANAm // cakrapANi:-dhAraNAddhamma: sa cAtmasamavetaH kAryadarzanAnumeyaH, artha : suvarNAviH, kAmyata iti kAmo vanitAparivvaGgAdiH, mokSaH saMsAravimokSaH, ArogyaM rogAbhAvAddhAtusAmyaM, mUlaM kAraNam, * damasyeti ckrH| + tasyApahattAra iti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / prAdurbhato manuSyANAmantarAyo mhaanym| kraH syAt teSAM zamopAya ityuktvA dhyaanmaasthitaaH||3 mokSe sukhAbhAvAt / mUlamAdikAraNam / taccAdRSTamapi tadvAraNAyAha, uttamamiti / -satyapi jIvinAmadRSTe mAnuSikAdizarIrikhAbhAbe pAralaukikazarIritve dharmAdayo yasmAnotpadyante tasmAdArogyaM mAnuSikAdikarmakArizarIrivyAdhivirahaH / satyapi vyAdhitamanuSyAdInAmadRSTe dharmAdayo notpapadyante rujAkulendriyavapratibandhanAt / dhAdiSu ArogyamUlavaM darzayitumAha, rogA iti / tasya zrayasaH zrayontasya , antazabdalopAdiha dharmAdicatuSkasyetyarthaH / yadvA sAmIpyena gaGgAyAM ghoSavat dharmAdiSu caturyu lkssnnaa| athavA prazasyazabdAt IyamunA zreyaHzabdasya prazastatamAnAM bodhakakhAt prazastatamA dharmAdayazcavAro lbhyaaH| tatrApi mokSasya prazastatamatvena zreyaHzabdAbhidheyavaM yogarUDhiTattA bodhyam / yadvA tasyetyArogyasyeti yojyam / na kevalaM rogA dharmAdyapahArastato'dhika doSazAlino'pItyAha, jIvitasya ceti| yadvA rogAvasAne dharmAdayaH syurityAha / etenaitaduktam / svayaM rogazamanaM na syAdvinA bheSajena, yadi vA syAta, AyuH parihIyate, yAvatA kAlena hi svayaM vA cikitsayA vA rogazAntirbhavitA, tAvatkAlantu na dharmAdyarthaH syAt / yadi vA tena vyAdhinA mRtyuH syAt tadA tajjanmani na syureva dhrmaadyH| kiJca vyAdhInAM cirasattvena durbalendriyabAdAyuHkSayAdayazca syurityataH zarIriNAmArogyaM rogAnutpattAtpannavyAdhizAntyanyatarat dhAdiSu nidaanmiti| manuSyANAM mahAnantarAyo mahAn vighno rogarUpaH praadurbhuutH| teSAM rogArtamanuSyANAM kaH zamopAyo vighnopazamakAraNaM syAdityuktvA te maharSayo'GgiraHprabhRtayo dhyAnamAsthitAzca yujAnabuddhimakhAt / yuktazAnaM hi dhyAnadhAraNaM nApekSate // 3 // uttamamiti pradhAna, tenArogyaM catumvarge pradhAna kAraNaM, rogagRhItasya kvacidapi puruSArthe'samarthatvAdityukta, tasyApahartAra iti ArogyasyApahartAraH, idameva ca rogANAmArogyApaharaNaM yadanathasya lAbhaH, na punarutpano rogaH pazcAdArogyamapaharati bhAvAbhAvayoH parasparAbhAvAtmakatvAt, zreyasaH jIvitasya ceti zreyovajjIvitaM hitatva na sukhatvena cArthe dazamahAmUlIye vakSyamANaM, tasya jIvitasyApahAra iti yojayati, azreyaH jIvitamahitatva na duHkhahetutayA cAnupAdeyamiti kRtvA tadapaharaNamiha nokt| atra sukhahitajIvitopaghAto dharmopaghAtenaiva labdhaH, tena vayaM pazyAmaH-zreyAzabdena For Private and Personal Use Only Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [dorSa jIvitIyaH atha te zaraNaM zakra ddRshuaanckssussaa| sa vakSyati zamopAyaM ythaavdmrprbhuH||4 kaH sahasrAkSabhavanaM gacchet praSTuM zacIpatim // ahamarthe niyujye'yamati prathamaM vacaH / bharadvAjo'bravIt tasmAdRSibhiH sa niyojitaH // 5 gaGgAdharaH-nanu dhyAnadhAraNena kimabhUdityAha ;-athetyaadi| atha dhyAnAvasthAnAnantaraM te dhyAnasthA aGgira prabhRtayo maharSayaH zakra maghavAnaM zaraNaM dhyAnacakSuSA cintAzAlimanasA nizcayabuddhilakSaNacakSuSA ddRshuH| nanu zakra zarIriNAM vighnasamutpatto zaraNatvena yada dhyAnacakSuSA te maharSayo dadRzustat kiM zakraH zarIriNAM cikitsayA vighnabhUtarogopazamaM kariSyati . utAnyathA vetyata Aha, sa vkssytiityaadi| sa zakrazcikitsayA na zarIriNAM vighnabhUtarogopazamaM kariSyati, kintu yathAvat yathAridhinA vyAdheH zamopAyaM vkssyti| itthameva zakra zaraNaM dadRzuriti bhaavH||4|| gaGgAdharaH-atha munayaH kiM cakruriti mahaSINAM tatra kRtetikartavyatAmAha-kaH sahasrAkSetyAdi / zacIpatirityanena zacIsiktaretasamapi zakra sarvalokapAlakakhAdupAsitumarhatIti sUcitam / sarveSu maharSiSu parasparaM bhASamANeSu prathamaM bharadvAjastAn maharSI n atrArthe'smin prayojane'yamahaM niyujye bhavadbhiriti vaco yasmAdabravIt tasmAdbharadvAja RSibhiraGgiraHprabhRtibhirniyojitaHprerita iti / RSiprokto bharadvAja iti yat pUrvamuktaM tatra RSiproktivivaraNametabodhyam // 5 // sAmAnyenAbhyudayavAcinA dharmAdayo'bhidhIyante, jIvitazabdena ca jIvitaM, yato jIvitaM svarUpegaidha sambaprANimA nirupAdhyupAdeyaM, vacanaM hi " Acakrimeva ca brahmaNa iyamAtmAzIrAyuSmANabhUyAMsam" iti yattvatyantaduHkhagRhItasya jIvitaM jihAsitaM, tatra duHkhasyAtyantajihAsitasyAnyathAhAtumazakyatvAt priyamapi jIvitaM tyaktumicchati na svarUpeNa / antarAya iti dhAdisAdhane boddhanyaH / ayamiti rogaprAdurbhAvarUpaH, teSAmiti rogANAM, zaraNamiti rakSitAraM, zaktatvAcchaka ucyate, dhyAnaM samAdhivizeSastadupalabdhisAdhanatvAt cakSuriva dhyAnacakSuH, tena "sa vakSyati zamopA yathAvadamaraprabhuH" iti ca dhyAnacakSuSA dadRzuriti yojanA // 3 // 4 // cakrapANiH-athaiteSu madhye bharadvAjaH kathamindramupAgata ityAha ka ityaadi|-shciiptimity. nema zacIsambhoganyAsakramapi ahamupAsituM kSama iti bharadvAjo darzayati, arthe prayojane, niyujye pApAgyeyaM, bhanna prakRte, anatizabdo yamAdarthe, yathA "subhikSamityAgataH" yasmAt subhi For Private and Personal Use Only Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH 16 suutrsthaanm| 16 sa zakabhavanaM gatvA surarSigaNamadhyagam / dadarza. balahantAraM dIpyamAnamivAnalam // so'bhigamya jayAzIrbhirabhinanya surezvaram / provAca bhagavAn dhImAn RSINAM vAkyamuttamam // vyAdhayo hi samutpannAH srvpraannibhyngkraaH| tada brUhi me zamopAyaM yathAvadamaraprabho // 6 tasmai provAca bhagavAnAyurvedaM zatakratuH / padairalpairmatiM budhvA vipulAM paramarSaye // gaGgAdharaH-nanu bharadvAjaH zakropagamanaM katha cakAra tadAha , sa zakra - tyAdi / surANAM devAnAmRSigaNaH surarSigaNastasya madhyaga balahantAra balanAmAsurAri zakramiti yAvat / etena prajAvighnakarahantRta zakrasya darzitam / dIpyamAnamiti / kRtatapastvena prasiddhatejobhiriti zeSa iti sUcayitumanalasya na kizcidvizeSaNamuktam / tasya prasiddhatejasvAt / etenAnalavat prasiddhatejasvitvena zakrasya darzanAta / bharadvAjasya kriyabANatapasA jAyamAnatejasvitvena brAhmaNajAtimattve'pi DapAdhyAyaziSyabhAvayogyatoktA / "tapasastejasA dIptA hUyamAnA ivAmayaH" ityanena mahaSINAM tapasyotpadyamAnatejasvavacanAt / zakrasadanaM gattvA indraM dRSTvA kiM cakAra tdaah-so'bhigmyetyaadi| AzIH zubhacintAsUcanavAkyaM jayetirUpam vAkyamAha, vyAdhaya ityAdi / sarvaprANIti / sthAvarajaGgamAnAM sarvaprANabhRtAm / hi yasmAt tasmAta // 6 // gaGgAdharaH --iti bharadvAjavacanaM zruttvA zakraH kiM cakAra tadAha ; tasmA ityAdi / zatakratuH shkrH| padairalpairiti alpAkSaramayavAkyaprayogeNa vipulAM bharadvAjasya matiM buda dhvA tasmai bharadvAjAya paramarSaye provAca adhyApanavyApAraNa dadau / kIdRzarUpamAyurvedaM provAcetyata Aha-hekhityAdi / heturiti-hetuH kAraNaM tamAzagata ityarthaH / niyojita iti caurAdikoNic, na heto, anena prakaraNena bharadhAmasyAyugame vizeSeNArthitvAt na preraNamiti darzitaM bhavati // 56 // cakrapANiH-provAceti samyaguvAca, na tu prazabdaH prapazcArthaH padairalpairityuktatvAt ; kamAt padairalpairavAcetyAha matiM buddhA vipulAmiti, yasmAdvipulamatiM bharadvAjaM pratipakSadhAna samAt paraldai. For Private and Personal Use Only Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir varaka-saMhitA | hetuliGgauSadhajJAnaM svasthAturaparAyaNam / trisUtra zAzvataM puNyaM bubudhe yaM pitAmahaH // 7 [ dIrghajIvitoya; vIjamityanarthAntaram / sa ca dvividhaH - upayogiheturutpAdakazca / tatropayogihetuH prayojanIbhUtayordhAtusAmyarakSaNakaraNayorvviSaye yasyopayogitA / sa ca dvividhaH / AdhArabhUtaH sahakArI ca hetuH / tatrAdhAraH zarIraM manazca / sahakArI punaH zarIrAdivizeSajJAnamutpAdakazca heturiti dvidhA / tatrotpAdako dvidhA samavAyI nimittarUpazca / tatra samavAyI ca dvividhaH / ceSTAvAna nizceSTazva / ceSTAvAn dravyarUpo vAtAdiH / nizceSTo guNarUpo doSadRSyasthAnasaMyogAdiH / nimittarUpazca daNDAdiH / liGga' tad yenopalabhyate / auSadhaM guNavaccatuSpAdarUpa, teSAM jJAnaM tAni jJAyante yena tat / nanu sukhahetvAdijJAnarUpAyuvvedavat duHkhahekhAdijJAnamapyAyurvedarUpaM kiM na vA taddha tuliGgauSadhajJAnakhAdityAha svasthAturaparAyaNamiti / svastho dhAtusAmyavAn / Aturo dhAtuvaiSamyavAn / tayoH paramutkRSTamAyanamAgamanaM yena tat tathA / vastutastu svasthAturaparAyaNamiti, svasthe cAture ca paraM tatparaM tAtpayryavadvivakSitamayanaM gativartma | svAsthyarakSaNAturyya nivRttirUpaprayojanasAdhanopadezarUpamityarthaH / svasthasya cAturasya ceti karaNe tu svAsthyahetuliGgauSadhazAnamAtuyya hetu liGgaupadhazAnamupadezarUpamAyurvedaM bubudhe iti labhyate / tathAtve hi zArIrAriSTAdijJAnArthamupadezasyAvaiyarthyaM syAt tasmAt svasthAturaparAyaNamityevoktam / etenAyurvedasya svAsthyarakSaNAturyyazAntisAdhana hetujJAnaliGgajJAnoSadhazAnakaraNayAvadvastUpadezavAkyAtmakAtharvva vedatvamuktam / mAraNAdikra karmAdInAmupadezavAkyAtmakAthavyavedatvaJca vAritam / tathA cAyuvede mAraNoccATanastambhanamohanabandhyAkaraNagarbhapAtanAdInAM hetuliGgauSadhAni vAceti bhAvaH, matizca bahuviSayatva nopacArAdvipuletyucyate sA ca matiH zuzrUSA zravaNagrahaNadhAraNohApohatatvAbhinivezavatIha vipulA vodravyA, atra ca indreNa divyadRzA bharadvAjAbhiprAyamaprata eva buddhA Ayurveda upadiSTaH, tena bharadvAjasya indrapRcchAdi iha na darzitaM, kiMvA bhUtamapi indrapRcchAdi granthavistarabhayAdiha na darzitam // For Private and Personal Use Only yAdRzo'sAvalpapadairupadiSTa AyurvedastamAha hetuliGgauSadhajJAnamiti / - hetvAdIni jJAyante aneneti hetuliGgauSadhajJAnaM yAvacca AyurvedavAcyaM tAvaddhatvAdyantabhU tamityathaH ; hetugrahaNena sannikRSTaviprakRSTabyAdhihetugrahaNaM, liGgagrahaNena ca vyAdherArogyasya ca kRtsnaM liGgamucyate, tena myAbhyArogye api liGga zabdavAcye, yatastAbhyAmapi hi taliGgameva vakSyatti, " viSamArambha Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 21 so'nantapAraM triskanda * mAyurvedaM mhaamtiH| yathAvadacirAt savvaM bubudhe tanmanA muniH|| / prANinAM parihAyopadekSyamANAni santi na tu prayoktavyatayopadezyanta iti, santyapi na santIti bodhyam / nanu brahmaNA prokta maraNAdisUcakAyurvedaM vihAya kimalpaiH padairasampUrNa zakra evedazAyurvedaM bharadvAjAya provAcetyAzaMkyAha, trisuutrmityaadi| pitAmaho brahmA trisUtraM hetuliGgauSadhAni trINi sUtrAnte yena yatra beti trisUtramAyurvedaM svasthAturaparAyaNaM hetuliGgauSadhazAnama ata eva trisUtramAyuvvedaM tasmai provAcetyubhayatra yojanIyam hekhityAdi puNyAntam / zAzvata nityam / nityakhaJcAsya svayamevAthai dazamahAmUlIye pratipAdayiSyate / zAzvatamiti tu hetuH| puNyaM janyatayAstyasyeti puNyavantaM puNyajanakamiti yAvat / zAzvatamityuktyA yaM bubudhe ityuktyA cAyurvedasya yogadhyAnAbhyAsAdivoddhAdiprakAzakazca brahmA na tu kati khyApitam // 7 // .. gaGgAdharaH--nanu zakrastasmai provAca sa cAdhyetuM zaknoti vA na vetyapta Aha ;-so'nntetyaadi| so'pi bharadvAjo mahAmatirmu nistanmanAstatrAyuvedai grahaNArtha mano'nanyaviSayakadhIdhAraNenaikAgracittaM yasya sa tAdRzaH san sarvaM niravaziSTaM taM triskandaM trisUtraM trINi hetuliGgauSadhAni skadyante gamyante yena yatra veti triskandaM trisUtramiti yAvat / anantapAraM na nto'ntaH zeSaH pAraH parataTazca etau yasya taM tthaa| antAbhAvaH pArAbhAve hetuH| acirAdatizIghra yathAvadamUlAnAM jvara eko hi lakSaNaM / viSamArambhamUlAca jvara eko nigadyate // " ityaadi| auSadhagrahaNena ca sarvapathyAvarodhaH, zarIrazcAtra hetau liGge cAntabhavati, susthAturayoH paramutkRSTamayanaM mAga iti susthaaturpraaynnm| . kimanyo'yaM hetuliGgauSadhajJAnarUpa Ayurvedo brahmavuddhAdAyurvedAdatAnanyaH ? ityata Aha trisuutrmityaadi|-pitaamho'pi yaM trisUtra bubudhe, tamindraH provAca ; trINi hetvAdIni sUtyUnte yasmin yena vA tat trisUtra, tatra sUcanAt sIvanAt sUtraNAccArthasantateH sUtra, etena taM yathA brahmA trisUtra bubudhe tathaiva taM hetuliGgauSadhajJAnamindraH provAcetyaviplu tamAgamaM darzayati ; bubudha iti na kRtavAn, ataevokta zAzvataM nityaM ityathaH, tacca nityatvaM sUtrasthAnAnte vyutpAdanIyam // 7 // cakrapANi:-athohiSTamAyurvedaM kathaM gRhItavAn bharadvAja ityaah| so'nntetyaadi|-avidymaanaavntpaarau yasyAsAvanantapAraH, atra pArazabdena gobalIvahanyAyenAdirucyate, pArazabdo chu bhayo triskanbhamiti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [doghajIvitIya tenAyuramitaM lebhe bharadvAjaH sukhAnvitam / RSibhyo'nadhikaM tantu OM zazAsAnavazeSayan // yathAvidhi upadiSTaM bubudhe'dhItavAn / anantapAramapyAyuvvedaM triskandarUpeNAntapArazAlitayA zAtuM zaknoti / yathAmati kAlAdhikyAlpatAbhyAmiti sUcitam / bharadvAjastu mahAmatitanmanasvAbhyAmacirAt bubudhe| tAdRzopyaparo'cirAjzAtu zakroti / atAdRzastu cireNa zaknoti vA na veti bhAvaH / nanu kAvyAdyanuzAsanAdizAstreNa svavAcyajJAnaM janyate yathA tathA'nenApi, kathamasya puNyatvaM zAzvatatvazcocyate, itytsttphlmaah---tenaayurityaadi| puNyaM yasmAdAyustasmAt punnyjnkkhaadaayurjnko'ymaayurvedH| puNyajanakazcAyaM zazvatA paramezvareNa poktvaat| yathA tryii| teneti-yathA amitamaparimitamasaGghAkamiti yAvat / sukhaanvitmiti| lAbhakriyAyAH karma, Ayurityasya vizeSaNaM, tena sukhamamitaJcAyuH sukhAnvita yathA syAttathA lebhe| sukhakhazcAyuSo bharadvAjasyAmitAyurlAbhe yAvajjIva svAsthyalAbhena ca taponirvighnakhajanakakhAdasyAyuvvedopadezena punaH zarIriNAM svAsthyasaMsthApyava-vyAdhiprazAmyavAbhyAzca bodhym| sajjanAnAM hi paropakAre sukhAtizayaH syaaditi| nanu bharadvAjasyaivAmitAyulAbho'bhUtparopakArikhazca syAdagiraHprabhRtInAM tanniyoktaNAM kiM tanniyogamAtraM na cAnyat kizcit phalaM labdhamabhUdityata Aha-RSimya ityAdi / tu punarbharadvAjo na kevalaM mukhAnvitaM yathA syAt tathA'mita sukhAnvitamAyule bhe| RSibhyazcAGgiraHprabhRtibhyazca tathAyurvedamanadhikaM trisUtrameva nAdhikaM kRkhA'navazeSayan sAvazeSaJca na kRkhA yathAdhItamiti yAvat / zazAsAdhyApanena ddau| adhyApanena dAnaM darza yti;-Rssyshcetyaadi| nanu RSINAmetadhaNopadarzanena zazAsetyanena bhara dvAjasya RSIn prati AyurvedavAcanAmAtrArthalAbhaH syAt na khadhyApanena dAnArthalAbha iti cenna / grahadhAtoH pradharSaNapUrvakagrahaNArthe dvikarmAkakhAdatra tadabhAvAdanugraheNa dattasya svIkArArthakhAt bharadvAjAdityasyApi dhruvakhAdapAdAnavamiti / rapi nadIkulayorvivakSAvazAdvattate; kiMvA ananto mokSaH pAramutkRSTaM phalaM yasyAyurvedasyAsAvanantapAraH, vakSyati hi "cikitsA tu naiSThikI yA vinopadhAm" iti anna naiSThikI mokSasAdhanahetuH / khayo hetvAdayaH skandharUpA yasya sa triskandhaH, skandhazca sthUlAvayavaH pravibhAgo vA, tatra vAyurvedagrahaNe mano yasya sa tammanAH, mananAt jJAnaprakarSazAlitvAt muniH| etena yasmAdayaM mahAmatiH, * tacceti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mamadhyAyaH]sUtrasthAnam / 23 RSayazca bharadvAjAjagRhustaM prajAhitam / dIrghamAyuzcikIrSanto vedaM vrddhnmaayussH||8 tenarSayaste cha dadRzuryathAvajjJAnacakSuSA / sAmAnyaJca vizeSaJca guNAn dravyANi karma ca // nanvaGgiraHprabhRtInAM bharadvAjAdAyurvedagrahaNaM kiM svaskhopakArAya ki paropakArAye. tyata Aha - prjaahitmiti| grahaNakriyAyuvedayorvizeSaNatayaiva yojyametat prjaahitpdm| kiM kevalaM prajAhitamAyurvedaM jagRhurityata Aha, diirghmaayurityaadi| nanu dIrghamAyuzcikIrSanto maharSayaH kathaM prajAhitamAyuvedaM jagRhustena teSAM ki syAdityata Aha, AyuSo varddhanamiti / vedamAyurveda padArthAkhyatatrayuktyA tatparatAlAbhAda vedapadasya athavAyuSa iti padaM vedapadavaddhanapadAmyAM yojyam // 8 // gaGgAdharaH athAyuvvedAdhyayanena zAnacakSuSA / jJAnaM nizcayAtmakaM yuktaM cakSurzAnacakSustena ddRshuH| kimitatrAha - saamaanaamityaadi| sAmAnyazca vizeSaJceti cakAradvaya mitho bhedArtham / guNAdibhistribhiH saha pratyekamanvayArthantu karma ceti ckaarH| samavAyasya sAmAnyavizeSAbhyAM sahAnvayArtha samavAyaJceti ckaarH| sAmAnyavizeSAbhyAM saha pratyekamanvitaguNadravyakarmabhyo'pi bhedAkhyAnAya c| tena sAmAnyaM sAmAnyasvarUpAn guNAn sAmAnyarUpadravyANi sAmAnyabhUtaM karma c| vizeSa vizeSAtmakaguNAn vizeSAtmakAni tanmanAzca, munizca, tenAnantapAramapi Ayurveda hetvAdiskandhanayamAlambanaM kRtvA yathAvadAyurvedamacirAdeva pratipakSavAnityarthaH / acirAdityacireNa / atra ca yathA brahmA trisUtra bubudhe, yathA cendro hetuliGgoSadhajJAnaM provAca, tathaiva bharadvAjo'pi triskandhaM bubudhe, ityanenAyurvedasvAvipla tAgama upadazyate, tena trisUtratriskandhayona punrukriH| teneti indrAda gRhiitenaayurveden| amitamiti amitmivaamitmtidiirghtvaat| AyuHzabdazcAyuHkAraNe rasAyanajJAne boddhavyaH, yenottarakAlaM hi rasAyanopayogAt ayaM bharadvAjo'mitamAyuravApsyati, na RSibhya AyurvedakathanAt pUrva, yenAyugvadamadhItyAnantaramevAyaM tamRSibhyo dattavAn na pUrva rasAyanamAcarati sma ; kiMvA sarvaprANyupakArArthAdhItAyurvedajanitadharbhavazAt tatkAlamevAmitamAyurAlebhe bharadvAja iti boddhavyam / taccati zrutaM, yadA tamiti pAThaH, tadA tamAyurvedaM ; anavazeSayanniti kA snenetyarthaH / dIrghamAyuzcikIrSanta iti prANinAmAtmanazca // 8 // cakrapANiH-jJAnArtha jJAnarUpaM vA cakSuH jJAnacakSuH tena jJAnacakSuSA ; Ayurvedena kiM dAzuri* maharSayaste iti cakraH For Private and Personal Use Only Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24 crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH samavAyaJca tajjJAtvA tantrokta vidhimAsthitAH / lebhire paramaM zarma jIvitaJcApyanitvaram OM // dravyANi vizeSAtmaka karmA ceti / samavAyaJca sAmAnyaM vizeSaJca dadRzurityarthaH / atha sAmAnyAdikaM SaTkaM dadRzuH / pratyekaM bhedAt / tathA ca cakAracatuSkAnyatamamATattA cakAraSaTakaM zeyaM pratyekaprabhedamithobhedayopinArthamiti, tanna, dravyaguNakarmasamavAyebhyaH sAmAnyavizeSayoranatiriktavAt tathA vivarItavyamuttarakAlam / dravyasya prAdhAnye'pi yathAsvaguNasamudAyAtmakavakhyApanAya guNAniti prAgdravyAdupAttamiti yat tanna, mUrtaHzAnAM dravyatvena gunnaatiriktkhaat| guNakazriyasakhyApanAya tu madhye tyo'vynirdeshaat| nanu zAstrAntare dravyAdInAM brahmarUpatattvajJAnAda vyavahArikasakalatattvajJAnopAyaH syAt tena ca ni zreyasAdhigamastena paramapuruSo'tiriktaH padArthaH khyApito vaizeSikanyAye kaNAda tdythaa| "athAto dharma vyaakhyaasgraamH||1|| yato'bhyudayaniHzreyasasiddhiH sa dharma // 2 // dhammavizeSaprasUtAt. dravyaguNakarmAsAmAnyavizeSasamavAyAnAM padArthAnAM sAdharmyavaidhAbhyAM tattvajJAnAniHzreyasam // " 4 // iti / dravyAdInAM SaNNAM padArthAnAM vastUnAM sAdharmyavaidhAbhyAM viziSTAnAM yattattvajJAnaM yAthArthena zAnaM tadabhyudayasiddhikAraNakarmajanitapuNyavazAt dharmavizeSa mithyAzAnAdinAzaM sUte / taddharmavizeSastAda dravyAdInAM SaNNAM sAdhammyavaidhAbhyAM viziSTAnAM tattvajJAnAniHzreyasa bhavati / bandho hi puruSasya yadA sthUlarUpeNArambho bhavati dravyAdibhistribhiH samavetaiH teSAM tattvajJAnAt tadArabdhapuruSasya mithyAzAnApAyo bhavati, mithyAzAnApAyAdoSApAyo, doSApAyAt pravRttApAyaH, prattApAyAjjanmApAyo, janmApAyAda, duHkhApAyo, duHkhApAye vidyodayaH / sa ca zAnaprakAzaH / tasmAdapavargo bhavatIti puruSa evAdhikaraNamasya zAstrasyeti shaapitm| AnvIkSikInyAye gautamenAkSapAdanApyuktam-"pramANaprameyetyAdInAM tattvajJAnAniHzreyasAdhigamaH / duHkhajanmapravRttidoSamithyAzAnAnAmuttarottarApAyAdanantarApAye'pavarga iti, tenAtmAdiSu brahmazAnAdAtmAdirUpeNa zAnasya mithyAjJAnasApAyAniHzreyase prApta tUttamapuruSatyAha saamaanynyctyaadi| teSAJcottaratra lakSaNaM SaSNAM padArthAnA bizvarUpANAM bhaviSyati, tenaitat tatraiva vyAkaraNIyaM, taditi saamaanyaadi| tankhokaM vidhimityapathyaparihArapathyopAdAnarUpaM, zarma sukhaM, paramiti duHkhAnAkrAntaM, anazvaramityagatvaram // 9 // * bhamazvaramiti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra zma adhyAyaH www.kobatirth.org sUtrasthAnam / atha maitrIraH puNyamAyurvedaM punarvvasuH / zivyebhyo dattavAn SaDbhyaH sarvvabhUtAnukampayA || agnivezazca bhelazca jatUkarNaH parAzaraH / hArItaH cArapANizca jagRhustanmunervyacaH // 10 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4 rUpeNAbhiniSpattirAtmano bhavati, sa uttamaH puruSo dravyAdiSaDbhyo 'tiriktaH iti na SaTpadArtha niyamastaddoSAnmuktiva / Sor3azAdiSvapyevamiti sAGkhya kapilenoktamiti na tad vyavahArikapadArtha uttamapuruSaH sa hyavyapadezyo'vyavahAaasaitra: kaH padArtha ityabhiprAyeNa / nanu jJAnacakSuSA sAmAnyAdIn dRSTvA te yaccakrastadata Aha-tajjJAtvetyAdi / tara sAmAnyAdikaM jJAkhA tatrotamAyurvedoktaM vidhiM svasthAturaparAyaNa hetu liGgazeSajJAnamAsthitA AzritA babhUvuH / AyurvedatantroktavidherAsthAyAM hetuH sAmAnyasya vizeSAdeva saprabhedasya jJAna - janakadarzanam / toSazAlinAmAyurvedoktavidhAne paDeva padArthA vyavahAryA ityuktaM bhavati, tena sAmAnyavizeSau dravyAdiSu catuvantabhUtAvapi vRddhihAsahetutvAdevapRthakkaratvAcca prayojanavizeSAt pRthaguktau vazeSike buddhApekSatvaprayojanavizeSAt pRthaguktAveva zeo / tena maharSayo na kevalaM tatroktaM vidhimAsthitAH paramaM zam sukhamanitvamagamanazIlam / anazvaramiti pAThe tvanAzazIlaM jIvitamAyuzca lebhire / etenAyurvedasya zAzvatatvAt puNyajanakatvam / puNyajanakatvAdAyurjanakatvaM prajAhitatvaM sukhajanakatvaJcetyuktam / nanvevamevamAtraM maharSayazcakruH kiM tena ? tena kiM bhUtAnukampayA prajAnAmityAkAGkSAyAm / Ayurvedo yo vaktavyaH sa kimevameva pArampayyeNopadiSTatrimUtrarUpa Atreyokta utAnyAdRzo vetyAkAGkSAyAzca // 9 // gaGgAraH - tadAyurveda syAtiprayojanabhUtazca kimanivezokto vyAkhyAtavyastasyAyurvedAntargatatvajJApanAya RSINAM prajAnukampAzAlitve'pi prajopakArAyAyurvedasya prakAzakatvajJApanAya cAha - athetyAdi / atha brahmaNa: prajApateH For Private and Personal Use Only 25 . cakrapANi:- athetyAdinA bharadvAjaziSyasyAnra yasya punarvvasvaparanAmno'gnivezAdigurutAM darzayati, atra kecit bharadvAjAtra yayoraikyaM manyante, tanna, bharadvAjasaMjJayA Ana yasya vacidapi tanvapradezaShrinAt / hArIte cAtra yAdigurutayA bharadvAja uktaH, "zakrAdahamadhItavAn" ityAdinA " mattaH punarasaMkhyeyAH trisUtra triprayojanam / atrAtre yAdiparyyantA viduH sapta maharSayaH / A yAt hArItaRSiH" ityantena / vAbhaTena tu yadukaM "brahmA smRtvAyuSo vedaM prajApatimajigrahat / Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 26 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | buddha vizeSastatrAsInnopadezAntara muneH / tantrasya karttA prathamamagnivezo yato'bhavat // atha bhelAdayazcakruH svaM sva N tantra kRtAni ca / zrAvayAmAsurAtraM yaM sarSisaGgha sumedhasaH // dIrghaJjIvitIya prajApatito'zvinIkumArayorazvibhyAmindrasya indrAdbharadvAjasya bharadvAjAdaGgira:prabhRtInAmAyurvedagrahaNAnantaramaGgiraHprabhRtimaharSiSu madhye AtreyaH punarvvasumaitrIparaH prajAnAM mitratAyAM tatparaH san bhUtAnukampayA AyuvvedaM SaDbhyaH ziSyebhyo dattavAn / adhyApaneneti zeSaH // 10 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- ke ca te ziSyAH paDityata Aha- agniveza ityAdi / ete'gnivezAdayastanmuneH punarvvasorvvaca AyuvvaM dAdhyApanarUpaM tasmAdeva jagRhuH / kriyApradhAnatvAdAkhyAtavAkyasyeha sambandhApAdAnayorubhayoH prAptau kriyApekSakatvena kArakasya prAdhAnyAdubhayArthe 'pAdAnatvam / tanmuneriti / na khAyA SaSThAntatayA punarupasthitiH / tatrAnivezAdiSu abhivezasya buddha vizeSastatrakaraNamavRttibuddhirAsIt upadezAntaraM muneH punarvvasoradhyApana rUpopadezAdanyastatrakaraNArthamupadezo nAsIt / yathAdhItAyuvvaM daM punarvvasurdattavAn tasya vyAkhyAbAhulyenopadezaM kRtavAn na tu tatrakaraNArthamupadezamityarthaH / yato yasmAt prathamaM tatrasyAyucca dazAkhAyAH karttA'gnivezo'bhavat / athAgnivezasyAyucca dasyAzeSavizeSa vyAkhyAnena zAkhAkaraNadarzanAnantaraM bhelAdayaH paJca kSArapANAntA munayaH sva N sva N tantra' cakra rityagnivezAnantayryeNa bhelAdInAmagnivezApekSayA'lpabuddhitva' khyApitam / tena ca punarvvasuto'pyupadezAntarAbhAvena yathAsvamatibhiH svasvatatrakaraNAdagnivezatatrApekSayA'pakarSazca bhelAditatrANAmAkhyAta iti bhAvaH / so'zvinau tau sahasrAkSaM so'triputrAdikAn munIn" ityanenAtra yasya indraziSyatvaM tadAyurvedasamutthAnIya rasAyanapAde Adizabdena bakSyamANendra ziSyatAyogAt samarthanIyam; tatra hIndreNa punarmaharSINAmAyurveda upadiSTa iti vakravyam / maitrIparo maitrIpradhAnaH, maitrI ca sarvvaprANiSvAtmanIba buddhiH // 10 // cakrapANiH - buddhervizeSa utkarSaH, yata iti buddhervvizeSAt, sva' sva' tantramiti svasva nAmAGkitaM bhelatantra, jatUkarNatantramityAdikaM kRtAni cetyava tanvANIti zeSaH / puSyamAyurvedatantrakaraNalakSaNaM karmma yeSAmagnivezAdInAM te puNyakarmANaH teSAM puNyakarmaNAm / sarvvabhUtahitaiSiNa iti , Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] * www.kobatirth.org sUtrasthAnam / zrutvA sUtraNamarthAnAmRSayaH puNyakarmmaNAm / yathAvat sUtritamiti prahRSTAste 'numenire // 11 sarvva evAstuvaMstAMstu sarvvabhUtahitaiSiNaH / sAdhu bhUteSvanukroza ityuccairana uvan samam // taM puNyaM zuzruvuH zabdaM divi devarSayaH sthitAH / sAmarAH paramarSINAM zrutvA mumudire param // aho sAdhvitighoSazca + lokAMstrInanvavAdayat / nabhasi snigdhagambhIro harSAdabhUtairudIritaH // samvabhUteSviti pAThAntaram / SaTsvagnivezAdiSu madhye'gnivezo viziSTabuddhimAn prathamamAyudhaM datacakatR tvAt / agnivezasya buddhirbhelA dibuddhayapekSayA viziSTA tathAyurvva detatrakaraNamAthamyAt / evaM punarvvamuJcopadezAntarAbhAvakRtavAnazivezasya tathA buddhivizeSasya svata utpannatvAt tatrakattatvaM buddhivizeSa hetuH / evaM satyupadezAntarAbhAve buddhivizeSo hetuH / nanu tAni tatrANi pramANAni bhavanti vA na vetyata Aha kRtAni cetyAdi / Atreya punarvvasu sarpisaGgha' bahubhirmaharSibhiH saha varttamAnam / sumedhaso'gnivezAdayaH / RSayazca zrutvA kiM cakrurityata Aha- zrutvetyAdi / puNyakarmaNAM puNyajanakAnAm | arthAnAM sUtraNaM sUcanavAkyagranthanakaraNazabdA vali zrukhA te puna susamIpasthA RSayaH sapunarvasavaH prahRSTAH santo yathAvat sUtritamiti bruvanto'numenire'numatavantaH // 11 // gaGgAdharaH - na kevalamanumenire sarva eva tu punaste sapunarvasava RSayastA nanivezAdIna SaNmunIn astuvan prazasAM kRtavantaH / te yasmAt sarvvabhUtahitaiSiNaH / sarvvabhUtahitaiSiNastAnityubhayatra yojya vibhaktivipariNAmena / te prahRSTA na kevalamastuvana, bhUteSu sAdhu yathA syAt tathAnukroza iti vAkya sama agnivezAdivizeSaNaM kiMvA RSisaGghavizeSaNam / sAdhuzabdo'jahalliGgatayA napuMsakaliGga eba, yathA vedAH pramANamiti, kecittu sAdhvitivizeSaNasya napuMsakaliGgatAnurodhAt vizeSyasya anukrozamityapi napuMsakaliGgaM paThanti / aho iti sAdhviti prazaMsAyAM, snigdha iti anutkaTatvenAhlAdakatvena ca / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir + ghoSazca etyatra nirghoSa iti cakraH / For Private and Personal Use Only 27 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dIrghaJjIvitIyaH U crk-sNhitaa| zivo vAyurvavau sarvA bhAbhirunmIlitA dishH| nipetuH sajalAzcaiva divyAH kusumavRSTayaH // 12 athAgnivezapramukhAn vivishurjnyaandevtaaH| buddhiH siddhiH smRtimedhA dhRtiH kIrtiH kSamA dyaa||13 yugapaducca ste'bruvan / yathocca rabruvan tadvivaritumAha-tamitatrAdi / puNyamiti puNyajanakArthamUtraNIyakhAt janakakhasambandhena puSyavanta zabdaM divi sthitAH sAmarA devarSayaH / paramINAM punarvasusamIpasthAnAM tamuce bhUtaM puNA zabda zuzruvuritAkavAkyam / devadevaSINAM tacchavaNena kimitavAha-zrutvetyAdi / teSAM modo hi tapojapAdisiddhidaH zubhakarazca / modaphalamAha--aho ityAdi / harSAt bhUtairdevayonibhistAvadbhirnabhasi udIritaH snigdhagambhIro'ho sAdhviti dhoSazca sarvatra pracArazIlo mahAdhvanistrIn lokAn anvavAdayat agnivezAdInAM puNAkamekArthamUtraNamiti zeSaH / puNapraphalamAha - ziva ityAdi / zivaH zubhada: mRduH pRSThagAmI sugandhiH shiitshceti| sarvA bhAbhiriti nAnAvizvarNasugandhikusumavikazvaravazena bhAbhiH sA diza unmIlitAH prakAzitA, divyAH svagI yA sajalAH kusumadRSTayazca nipetuH patanti sma / / 12 / / gaGgAdharaH-nanvagnivezAdInAmevaM vidhapuNAkarmakAtha mutraNazaktiH kimAyuvedAdhyayanavazAdAsIt, sA ca zaktiH kIdRzItyAha---athetyAdi / pramukhamArya varttate, tenAgnivezAdIna kSArapANAntAna pAmunIna zAnadevatA jJAnajanikA devatA vivizuH / tA Aha-buddhirityAdi / aSTau buddhagrAdayaH puNAzAstraracanAdhIhetubhUtA kRtinAM zaktayaH / dayayA bhUtahitazAstraprakAzane icchA, tataH prattiH, satyAM pravRttyAM sadoMdabodho buddhaprava, sati ca sadoddhodhe kSamayA nAnyamunimpati avajJA, tato dhRtyA niyamAtmikayA kAGakSAdimadvAkyAtmakagranthanakSamayA nimmitiH, satyAM nirmitI sAkAMkSatAyogyatAsattimadvAkyagranthanasiddhiH, siddhAva evaM zAstraracanAyAM svayAmUlakatvena racanApattistathAtve hi racitasyAgrAhyatvaM sAdhubhiH syAditi prasiddhamUlabhUtazAstrasyAbhyAso medhayA ciramabhyastatvenAvazivo bAyuvavAvityanena zubhalakSaNena prakRtatantakaraNasya devairpythno'numttvmupdshyte| jJAnadevatA iti jJAnAbhimAninyo devtaaH| tena granthakaraNAt pUrvamevAgnivezAdInAM buddhazAdayo vyavasthitAH, For Private and Personal Use Only Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / tAni cAnumatAnyeSAM tantrANi prmrssibhiH| bhAvAya bhUtasaGghAnAM pratiSThAM bhuvi lebhire // 14 hitAhitaM sukhaM duHkhamAyustasya hitAhitam / mAnaJca tacca yatroktamAyurvedaH sa ucyate // 15 sthitidhRtyava tasya mUlabhUtazAstrasyArthavistArastadarthasmRtyaiveti tadanantara dayAdibhiH siddhiparyantAbhinanthanaM tena kIttA sAdhubhigrAhyasamiti // 13 // gaGgAdharaH-agnivezAdikRtatatrANAM punarvasusamIpasthapahapibhirgrAhyatve'pi prajAnAM hitAya vaidya gRhItava na vA ityaah-taaniityaadi| eSAmagnivezAdInAM tAni ca tatrANi paramarSabhiH punarvasusamIpasthitairanumatAni santi bhUtasaGghAnAM lokasamUhAnAM bhAvAya sthitaye bhuvi bhUloke pratiSThAM vaidya : pUjyatAM lebhire| nAtisakSepavistaramityAdibhiH svayaM vakSyati / / 14 / / / gaGgAdharaH ---nanvevaM cedagnivezapraNItatatramAyurvedamUlakaM vyAkhyAtavyaM tadA tasmin tantra pArampayyopadezenAyubvedagrahaNopadezAnantaraM prajAhitaM kiM pArampayyopadezena zAstramuktapityAkAGkSAyAm, agnivezakRtasyAyuvavedamUlakatatrasyAgnivezakRtavAt kiM vedavaM nAsti ? vedo hi zAzvataH kimasti vA vedamUlakakhAt tattatramUlakavAdasya tatrasyApi vedakhAsti na veti saMzaye ca, abhidheyasambandhaprayojanajJAnamantareNa na ziSyAH zAstra pravartante ityatastatprayojanAdika zApayitu prathamata Ayurveda vyaktavye AyukvedasvarUpajJAnamapekSyate ityata Ayurvedai khabhidheyamAyunidezapUrvakamAyurvedazca lakSayati-hitAhitamityAdi / hitazcAhitazca dvayoH samAhAra iti hitAhitaM, hitaprahitaM sukhaM duHkhnyceti| catuvidhamAyurartha' dazamahAmUlIye svayaM vakSyate; tadAthA-zArIramAnasAbhyAM rogAbhyAmanabhidrutasyAnamibhUtasya ca, vizeSeNa yauvanavataH samarthAnugatabalavIrya tantakaraNottarakAlantu janAdareNa buddhayAdidevatAnupraveza iti ; siddhiH sAdhyasAdhanajJAnaM, kIrtiH kIrtanaM va(r)jJAnamityarthaH, natu kIrtiyazorUpA tasyA ajJAnarUpatvAta, jJAnadevatAzca ihocyante, bhavAya sthitaye rogAnupahatajIvitAyeti yAvat, pratiSThA janopAdeyatayAbasthAnam // 11-14 // cakrapANiH---sampratyAyurvedavyutpattiM kurvan AyurvedAbhidheyaM darzayati, hitAhitamityAdi-- hitAcAhitaM, tathA sukhaprayukratvAt sukhaM, duHkhaprayukratvAt duHkhaM, etaJca catuHprakAramapyAyurarthe daza For Private and Personal Use Only Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [dIghaJjIvitIyaH yazaHpauruSaparAkramasya jJAnavijJAnendriyArthabalasamudAyasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samRddhasArambhasya yatheSTavicAriNaH sukhmaayurucyte||1|| amukhamato vipayyayeNa // 2 // hitaiSiNaH punabhUtAnAM parasvAduparatasya satyavAdinaH sAmaparasya samIkSyakAriNopramattasya trivarga paraspareNAnupahatamupasevya pUjArhapUjakasya jJAnavijJAnopazaMsazIlasya dRddhopase vinaH suniyatarAgeAmadamAnavegasya satataM vividhapradAnaparasya tapozAnaprazamanityasyAdhyAtmavidastatparasya lokamimazcAmuJcAvekSamANasya smRtimatimato hitamAyurucyate // 3 // ahitamato viparayayeNeti // 4 // ityeva caturvidhaM yadAyustasya hitAhitaM rakSaNavaddha nabhedAdvividhamevAzaithilyajanakAhArAcArabheSajAdikaM hitaM hrAsAtihAsarUpazaithilyajanakarUpamahitaM ca mAnamAyuSaH parimANaM cakArAdanuktamapyAyuSo'pramANaM tacca mAnAmAnamAyAyuSaH svayaM vakSyati tatraiva / tadyathA--pramANamAyuSasvathe ndriyamanobuddhiceSTAdInAM svenAbhibhUtasya vikRtilakSaNairupalabhyate'nimittaiH / idamasmAt kSaNamuhUrtAt divasAt tripaJcasaptadazadvAdazAhAt pakSAnmAsAt saMvatsarAdvA svabhAvamAetsyata iti, tatra svabhAvaH prattaruparama maraNam anityatA nirodha ityeko'rthaH / ityAyuSaH pramANamato viparItamapramANamariSTAdhikAre dehaprakRtilakSaNamadhikRtya copadiSTamAyuSaH pramANApramANamAyukdai iti| tacce ti tat svarUpalakSaNata Ayuzca ityetatsarvaM yatroktaM sa Ayukveda ucyte| nanu sukhaM dukhazcAtmano guNI pratyeka tadeva dvayaM vA kimAyuruta tavayajanakaM vA ? Adya' cedanAyupo'pi mahAsukhadarzanAnmahAyupo'pi svalpasukhamahAduHkhabAdalpAyuSTamahAyuSTyone vinigamanA / tadadvayaM cet samasukhaduHkhobhayasyaikatrAsambhavAdasambhavaH syAt, viSamasukhaduHkhobhayasyaikakhApattizca syAt na mukhAtmakaM duHkhAtmakaM vA Ayu: syAditi / sukhaduHkhAnyatarajanaka cet tadA sukhamAtrajanakaM na tapaupavAsAdikle zakarakhAt duHkhamAtrajanakaM nAvaidhakAdi bhojanAdi sukhakaravAt / tadubhayajanakaM cedekakhApattina tu sukhalakSaNaM duHkhalakSaNaJceti dvividhaM syAt, iti cenna zArIramAnasAbhyAM rogAbhyAmanabhidru tAbhibhUtAdInAM puruSANAmAyuSaH sukhaduHkhamuNayojanakatvena sukhaduHkhasaMjJakakhAt tathA ca yenAyuSA viziSTasyAdRSTaprayojya-sukhaduHkha nivRtti-lakSaNamokSastapojae-zamadamAdibhijanitamahAmUlIye tatra zArIramAnasAbhyAm' ityAdinA granthena "ahitamato vipayyayeNa' ityantena vakSyati, tasya ditAhitamityAyuSaH pathyApathyaM, mAnaJcatyAyupa eva pramANaM, mAsikadvimAsikatvena vikRtilakSaNairindriyasthAne tathA prakRtilakSaNairidamAyuSmatAM kumArANAM lakSaNaM bhavatItyAdinA vakravyam / taca tyAyuH svarUpeNa "zarIrendriyasattvAtmasaMyogaH' ityAdinA vakSyamANam / tena hitAhitamityAdinA For Private and Personal Use Only Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH / www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / zarIrendriya satvAtmasaMyogo dhAri jIvitam / nityagazcAnubandhazca paryyAyairAyurucyate // 16 1 tattvajJAnAdupajAyate / tadAyustasya zArIramAnasavapAdhyanabhidrutAdacAyuraihikasukhajanakakhAt sukhameveSyate / vyAdhyabhidra tAderlokadvayaduHkhajanakakhAt duHkhamAyuriSyate / evamAyuSo hitatvAhitatvayojanakatvAddhitAhitasaMjJA vodhyA / tasya caturvidhAyuSo hitAhitaM svasthacatuSkAdau vakSyate / mAnaJcendriyasthAne, tatra mAnenApyamAnaM lakSyaM svalakSaNatastvata Uddha meva vakSyate zarIretyAdinA / nanu zarIrendriyasattvAtmasaMyoga AyurNakSyate / tasya saMyogasya guNasya kiM parimANaM ar' vA guNo varttate guNe iti ucyate; saMyogaH khalu saMyogidezamAna niyatavyApI tAvadeva saMyogasya mAnaM kAlato dezatazca dvidyAmAnaM zarIrendriyasattvAtmasaMyogasya yat zarIrAdi saMyogidezaniyataM tad daizikaM tasya dIrghakhAdikaM nAsti / kAlanivandhanaJca yanmAnaM tatkAlikaM kAlasya dairdhyANulAdinA tanmAnasya dIrghakhAdika vyapadizyate / nityagasya tu kAlasya parivRttyA saGkhyAtirekAlpalAdinA dIrghasvatvAdikaM vyapadizyate / tacca hitAhitAbhyAM dAhAzaithilyAdI jAte sati bhavati parimANAdiguNA guNAdiSu sarvvatraiva varttante yathA par3asA ityAdi / amAnaJca khalu vatsaraparArddhasaGkhyAtikrameNa kAlavaiziSTA niyamAdAyuSo vyavaharanti loke tatastadamAnamityAyuSo mAnAmAnayordhAvasthAyAM yo yadA mariSyati tanmAnam / yo mariSyatItimAtraM vakSyate tattasyAmAnamiti mAnAmAnamAyuSo yatra vAcyaM mAnamAyuvo hitAhitasukhaduHkhAtmakaM caturvidhamAyuH svalakSaNata vAyustasyAyupa hitAhitaM bheSajAhAravihArAdikamabhidheyamAptairityAyuvavedana sahAyustaddhitA hitamAnAmAnopadezavAkyAnAmAdhArAdheyatA sambandha ukto yatreti padena / hitAhitAdipadaM tadupadezavAkyaparamarthAbhidhAyakaM hi vAkyaM na tu tadarthoM vastu varttate granthe 11 15 // gaGgAdharaH- tatrAdau lakSaNatastvAyurAha - zarIretyAdi / zarIramiha ceSTendriyAthAzrayaH / indriyasya pRthagupAdAnAnna ca cetanAdhiSThAnabhUtaM paJcamahAbhUtavikArasammuAyurvedayatItyAyurveda ityukaM syAt, vidadhAtuzca ha jJAnArtha evAbhipra etaH, yadvakSyati arthe dazamahAmUlIye 'tathAyurvedayatItyAyurvedaH" iti ; lAbhAdayasvarthA videriha nokAH, teSAM sAkSAdAyuvaidAjanyatvAditi bhAvaH // 15 // cakrapANiH - Ayurveda pade pUrvapadavAcyamAyurAha zarIretyAdi / -- zarIraM paJcamahAbhUtavika rAtmakamAtmano bhogAyatanaM, indriyANi cakSurAdIni, satvaM manaH, AtmA jJAnapratisandhAtaiva, eSAM samyaga For Private and Personal Use Only 31 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 32 caraka saMhitA / dIrgha ad dAyAtmakaM tena hIndriyalAbhe punaruktatvApattiH syAdastu vA vAhyendriyAdi-paJcamahAbhUtavikAra samudAyAtmakaM zarIram / indriyantu AbhyantaraM nityaM zrotrAdikaM tena nendriyasya paunaruktaM vRkSAderapi vAhya ndriyarahitasyAyuSyactvamAbhyantarendriyavattvAt / sa tu manaH, AtmA cetanAdhAtusteSAM saMyogaH zarIrendriyasattvAtmasaMyoga iti svarUpalakSaNamAyuSaH svarUpamuktvA dharmAntaropadezena lakSaNaM vaktu paryAyAnAhadhArItyAdi / satvAtmazarIrendriyANi parasparaM dhArayituM zIlaM yasya tat dhAri jIvanaM jIvitaM phalAtmakajIvadhArthaH nityaM pratikSaNaM gantu' zIlaM zithilIbhAvo yasya sa nityagaH anubandhaH anupUrvvAvasthAnatyAgapUrvakAnurUpeNottarakAlaM nAtItyanuvandhaH / atra cakArAdanuktamapyatrArthe dazamahAmUlIye'yuktazcetanAnuvRttizabdo'pi bodhyaH / atha zarIraM sthUlasUkSmAnyatarat taccharIrAdisaMyogazcedAyustadA maraNAnantaraM liGgade hitve'pyAyuSmattvamastu | ucyate, taliGgadehitve tatpAralaukika sukhaduHkharUpa svargenarakabhoge taccharIrAdisaMyogasya hetutvena pAralaukikAyayA iSTameveti yairvyAkhyAyate tannirastaM, zarIrapadena sthUlazarIraparatvena vyAkhyAtakhAt / zarIrAntarasaMyogatvenaitaccharIre nAyu pUvva janmIyA yuvata6 hinaH / etasyAyuSi tasyAyurvAraNAya tattadrapeNa vyAkhyAtavyamiti nanvevaM cedrAdInAmindriyasAtmahInAnAmAyurnAsti nAsti cet tarhi sarvvadA ghaTAdirnazyatu kiJcitkAla' nAvatiSThatAm / asti cennyUnatvaM doSa ityatrocyate kenacit / cikit sAdhikRtatvAbhAvAt teSAmAyurvacane'prayojanamiti / anye tu cikitsAdhikRtatvAt prAdhAnyAcca kampuruSAbhiprAyeNedamAyurlakSaNamityAhuH / pare tu zarIrendriye - tyAyupalakSaNaM tena samavAyisaMyoga Adhuriti jJApanArthaM zarIrendriyAdipradarzana miti bhASante / tat samavAyisaMyogo hi mRtapuruSadehe ghaTAdInAmapi syAditi / anye tu svArambhakatatsaMyogo'dRSTaprayujyaH samavAyisamUhasaMyogo vA yAvatsamavAyisaMyogo vA Ayurucyate ghaTAdInAM svArambhakapaJcabhUtarUpapaJcatattu saMyogazceda AyuvRkSAdInAmapi cetana puruSavat tattvacaturviMzatirArambhikaiva tejovanIpavanavArisanAthavIjasya tadArambhakasya tadArambhakAle jIvAtmanastatra vAyunA preritasya iyantrito yogaH saMyogaH, indriyANyapi yadyapi zarIragrahaNenaiva labhyante tathApi prAdhAnyAttAni punaH pRthagukrAni, ayaJca saMyogaH saMyoginaH zarIrasya kSaNika vena yadyapi kSaNivastathApi santAnabhyavasthito'yamekatayocyate / tasya yuSaH paryAya nAha dhArInya di / dhArayatIti zarIraM pUtitAM gantu na dadAtIti dhari, jIvayati prANAn dhArayatIti jIvitaM nityaM zarIrasya kSaNikatvena gacchatIti For Private and Personal Use Only Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH 33 sUtrasthAnam / prazena tat prayujyatvAt / tena mRtyunA ca teSAmAyuSmattva lkssyte| ghaTAdisthAvarANAM kapAlAdyAtmakasamavAyisamUhasaMyogo nAdRSTaprayujyaH kamjAtaguNavizeSo hyAtmano'dRSTamiti rakSAdInAM sajIvAnAmasti cAdRSTamasti cAyuriti bodhyam / yAvat samavAyisaMyogastu ajIvAcetanAnAM ghaTAdInAM sajIvAcetanAnAM vRkSAdInAM cetanAnAzcAstyeva / vRkSavanarakhAdirUpeNa yathAsvatattvapariNAme va va yAvat tattvAnyeva saMmavAyIni kAraNAni, adRSTamiha samavAyikAraNaM dehisamavAyitvena nimittaM vaa| yAvat samavAyisaMyogastu vRttiniyAmakasambandho bhUtAdidravyANAM tattadArambhakANAM saMyogaH dravyaguNayoH samavAya ityubhayarUpaH / tAkikAstu avayavAvayavilakSaNo dravayANAmapi sambandhaH sa caayurevetyaahuH| itthaM niruktasyAyuSaH sAmyaM vRddhiAsazca yauktikAdhikanyUnakAlaviziSTatvenAnumeyA Ayuvadibhirupadizyante / tena jIvitaviziSTa kAlAAyuriti yaducyate tanna / AyurhAsaddhikaraNakampraNA prasidvasya kAlasya hAsaddhagrApatteH jIvitasya bhinnarUpatayA vAcyakhApattazca / kAlajIvitayovaiziSThyamAyurityapi cintyaM, jIvitaM yAvat samavAyisaMyogaH sa ca samavAyaH samavAyasaMyogobhayarupo vA tasya ca kAlavaiziSTya samavetasaMyogitvamiti / atha yadi yenAmANiprANi yAvadvastu niyatakiJcitkAlamavatiSThate sa yAvat samavAyisaMyoga AyuriSyata, tadA naro nazyati tarunazyatItivat ghaTo nazyatItyAdi sAdhu, tAvat naro mriyate jIvati bhavatItivat ghaTo mriyate jIvatItyAdiprayogasya sAdhutA bhavatu / na syAt nAzo hi yAvat samavAyisaMyogadhvaMso, maraNaM tvAtmazarIrasaMyogadhvaMsa iti tasmAnnAzasAmAnya prati nAyuSaH pratibandhakatvaM klpyte| kalpyate ca maraNaM pratyAyuSaH zarIrAdisaMyogasyeti, tenedaM phalati yAvat samavAyisaMyogAbhAve nAzaH syAccharIrendriyAdisaMyogarUpAyuravasAne maraNaM syAt tacca vinAzavizeSazca bhavatItyato jIvanamaraNe mithaH saviparyaye nAzajanmanI c| na tu nAzajIvane na vA janmamaraNe ghaTo mriyate jIvatItyaprayogAt / aprANinAmAyuhitAhitamAnAnyasmin vedai nirUpayitumanAvazyakatvAt prANinAmevAyuhitAhitamAnAni nityagaH, anuvannAtyAyuraparAparazarIrAdisaMyogarUpatayA ityanubandhaH, paryAyairarAyurucyata iti ekArthAbhidhAyibhiH shbdairucyte| yadyapi ca nityagAnubandhazabdAbhyAM na kvacidapyAyurabhidhIyate tathApi nityagatvAnubandhatvadharmakhyApanAthamevaitat saMjJAdvayaM boddhavyam, dhArisaMjJA tvarthedazamahAmUlIye bhvissyti| nanu uttaratra "caitanyAnuvRttirAyuH' ityAyulakSaNaM kariSyati, iha tu zarIrendriya For Private and Personal Use Only Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [dIrgha jIvitIyaH tasyAyuSaH puNyatamo vedo vedavidAM mataH / vakSyate yanmanuSyANAM lokayorubhayorhitaH // 17 vaktumAvazyakAnIti manuSyavidhajanminAM prANinAbhavAyulakSaNamidamiti yat tadapi na manorama, ghaTAdInAmaprANinAM vAhyAbhyantarendriyAbhAvenAyuSmattvAbhAvAt / parantu nAzasAmAnyaM prati nAyuSaH pratibandhakavaM, pratibandhakatvantu maraNamAtraM pratIti; tathA ca svaM svaM yAvat samavAyikAraNasaMyoga utpattistaduttarakAlaM svaM svaM yAvat samavAyikAraNavibhAgo naashH| prAkkAle tu sa eva praagbhaavH| sarveSAmeva kAryANAM samavAyikAraNamasti taddhi vinA kAryAsambhavaH, kAryANAM tanmayatvAt, tena ghaTo narazca jAyate nazyati ceti sAdhu, zarIrendriyAdisaMyoga AyuH jIvanaM, taduttarakAlaM zarIrendriyAdivibhAgo maraNamiti puruSo jIvati mriyate ca sthUlazarIrendriyAdimattvAt / evaM vRkSo'pi jIvati mriyate sthUlazarIrendriyAdimattvAt / na tu mRto jIvati jIvito mriyate mRtasya mUkSmadehendriyAdimattve'pi sthUlazarIrAbhAvAt / na vA ghaTo jIvati mriyate vA sthUlazarIratve'pi vAhyAbhyantaradvidhendriyAdimattvAbhAvAt / iha cendriyaM dvidhA, vAhyamAbhyantaraJca / tatra vAhya sthUlazarIrAzritamanityaM sUkSma nityazarIrAzritaM punarAbhyantaraM nityaM ; tattadAbhyantarendriyANi zrotrAdiSvadhiSThAnena tattatkAyyazravaNAdisampAdanAt tu zrotrAdistha zravaNendriyAdikaM vAhya ndriyatayA tUpadizyate. mUkSmadehasthamapi sthUlazarIrAdimatsthUlamucyate ityabhiprAyeNa lokopadeze tvindriyaM noktam // 16 // ' gaGgAdharaH-atha AyuHsvarUpamuktvA Ayurvedasya savvavedotkRSTatvamAha- tsyetyaadi|-ved iti "vida vicAraNe, vida lAbhe, vida jJAne" ityeSvartheSu vedayati vindati vetti vAnenAsmin veti veda iti suzrutAnusAriNa AyuSa iti ubhayolokayohito'yaM vedo vkssyte'rthedshmhaamuuliiye| suzrute'pyuktaM ; "sanAtanatvAda satvAtmasaMyoga iti kimarthamuktam ? brUmaH-zarIrendriyasatvAtmasaMyogajanyA caitanyAnuvRttiyathoktasaMyogAnyabhicAritvena byaktatvena cArthedazamahAmUlIye lakSaNatvenoktA, zarIrAdisaMyogarUpameva tvAyu: paramArthataH, evambhUtasaMyogAbhAve maraNamAyuruparamarUpaM bhavati / mRtazarIre tu cetaso'bhAvAdAyUrUpasaMyogAbhAvaH // 16 // ckrpaanni:-tsyetyaadi| vedayatIti vedaH, vedavidAM mata iti vedavidbhiH pUjitaH ; atha kasmA. dAyurvedalakSaNo vedaH puNyatamo vedavidAJca pUjita ityAha, vakSyata ityAdi / -yaditi yasmAdevamukaM bhavati, yadanye RgvedAdayaH prAyaH paralokahitamevArthaM vadanti tena puNyAH, puNyatamazcAyam Ayurvedo For Private and Personal Use Only Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / savvadA sarvabhAvANAM sAmAnyaM vRddhikAraNam / hrAsaheturvizeSazca pravRttirubhayasya tu|| vedAnAmakSaratvAt tathaiva ca / tathA dRSTaphalatvAcca hitatvAdapi dehinAm // vAksamUhArtha vistArAt pUjitatvAcca dehibhiH| cikitsitAt puNyatamaM na kizcidapi zuzruma" iti| etenAyurvedamUlakatvenAgnivezakRtasya tathA carakapratisaMskRtaspa ca tantrasyApyAyurvedakha zAzvataJcoktamiti bodhyam // 17 // ____gaGgAdharaH - ityAyurAyurvedamAyurvedasyotkarSaJcoktvA vakSyamANasyAyurvedaprayojanasya dhAtusAmyarakSaNasya viSamadhAtUnAM dhAtusAmyakaraNaspa ca kAraNaM sAmAnyavizeSAdiSaTkaM yat prAguddiSTa krameNa tatpaTakamupadeSTu prathamataH sAmAnyavizeSayoH kAryamupadizati, sarvadaityAdi sarvadA savvaisminnAvasthike nityage ca kAle / sarveSAM bhAvAnAM dravyaguNakarmaNAM sAmAnyaM vRddhikAraNaM hetuH pryojkmityeko'rthH| samAno hi bhAvaH samAnaM vaddhayituM prayujyate sAmAnyeneti samAnAnAM dravyaguNakarmANAM vRddhau prayojaka saamaanym| evameva sarva bhAvANAM vizeSo hAsahetuH prayojaka iti| sabai pAM bhAvAnAM dravyaguNakarmaNAM vizeSo hAse hetuH| viziSTo hi bhAvo viziSTAni dravyaguNakarmANi hAsayituM prayukta iti viziSTAnAM dravyaguNakarmaNAM hAse prayojako vishessH| anayorudAharaNamekameva darzayati / pravRttirubhayasya tu iti / yo bhAvo yasya samAnastayorubhayoH pravRttiH sAmAnyaM vRddhikAraNaM saMkhyAta eva / yo bhAvo yasmAdviziSTastayorubhayoH pravRttirvizeSo hAsahetuH sakhyAta eveti / tdythaa| paJcasu brAhmaNeSu yadyaparaH kazcid brAhmaNa Agacchati tadA tadbrAhmaNatvaM sAmAnyaM SaDabrAhmaNA iti saMkhyAtasteSAM vRddhau heturbhvti| yadi tatra kazcit kSatriya Agacchati tadA tatkSatriyatvaM vizeSo na saGkhyAto brAhmaNAnAM vRddhau heturbhavati, paJca va brAhmaNA ekaH kSatriya yada yasmAnmanuSyANAmubhayorapi lokayoryadvitamAyurArogyasAdhanaM dhammasAdhanaJca tadvakSyate tenAtizayena puNyatamastathA vedavidAJca pUjita iti / kecid "vakSyate yaH" iti paThanti, tatrApi hetugarbhamiti gyAkhyeyaM ; jIvitapradAtRtvAdAyurvedasya puNyatamatvaM boddhavyaM, yatazcatuvvaMgasAdhanIbhUtajIvitapradameva sarvottamaM bhavati, ucyate ca "na hi jIvitadAnAdri dAnamanyadviziSyate // 17 // cakrapANiH-sampratyAyurvedAbhidheyatayA sUtrite sAmAnyAdau sAmAnyasya prathamasUtritatvAt tathA sAmAnyajJAnamUlatvAccAyurvedapratipAdyasya hetvAdeH sAmAnyamevAna nirdizati, srvdetyaadi|srvdaa sarcasmin kAle nityage cAvasthike ca, sarvabhAvANAmityatra sanvezabdaH kRtsnavAcI, For Private and Personal Use Only Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 36 www.kobatirth.org caraka saMhitA | sAmAnyamekatvakaraM vizeSastu pRthaktvakRt / tulyArthatA hi sAmAnyaM vizeSastu viparyyayaH // 18 - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dorghaJjIvitIyaH iti SaTaSu ca puruSaSu satsu hAsaheturvizeSaH kSatriyatvaM brAhmaNatvaJca / ekaH kSatriyaH paJca brAhmaNA iti / pravRttirbhAvo'nuvRttereva hetutvAt / "asu bhuvi" bhUsattAyAmityaste bhavatervA rUpaM bhAvo bhavanaM sattA / saditi yataH sA sattA dravyaguNakarmmasu / dravyaguNakarmmaNAM yAvat sattA tAvadanutpatte ruttarakAlaM vRttiH sthitiH" sattAyA asadbhAvavinAzaH / tarhi kiM sattA dravyANAM guNaH karma vA yAvaddhi guNo dravye varttate tAvadadravyaM tadaguNAzcAnuvattante tathA kriyA / guNakamsu bhAvAnna guNona kamma / sattA hi guNeSu karmasu ca varttate tasmAnna guNo na vA kampa sattA bhavati bhAvAt / guNaH kamme ca vibhAvyate guNenApi saGkhyAparimANapRthaktvaparatvAparatvAdineti / tathApi na guNo na kamme ca sattA, sAmAnyavizeSAbhAvena ca / sAmAnyaM na sAmAnyavadvizeSavadvA / vizeSazca na sAmAnyavAn vizeSavAn vA / guNakammaNI tu sAmAnyavizeSavatI / etena dravyaM vyAkhyAtam / dravyamapi na sattA sAmAnyavizeSAbhAvena ca sattAyAH, sAmAnyavaddhi dravyaM vizeSavacca / pArizeSyAta samavAyaH / zeSavadanumAnaM parizeSaH / trividhamanumAnamuktaM pUrvavacche pavat sAmAnyato dRSTaJca / tatra zeSaH parizeSaH kAraNapradarzanenAnupapattivacanena yat pratiSedhAdapratiSiddhaM yatpariziSyate tatpArizeSyAdanumIyate / tacca zeSavadanumAnam / dravyaguNakarmmaNAM sattAtvapratiSedhAt pariziSyate samavAyaH sA sattetyanumIyate / samavAyAddhi saditi dravyaguNakarmasu pratIyate / yAvaddhi samavAyikAraNAnAM samavAyo varttate, tAvadadravyaM saditi pratIyate guNaH sanniti kammaM ca saditi / saiva dravyaguNakarmaNAmanuvRttahetuH / samavAyAbhAvAda dravyaguNakarmmaNAM nAzaH / samavAyikAraNAnAM samavAyAbhAvaH pRthaktvasaMyogo yadA syAta tadA nazyatIti dRzyate nAstItyucyate / samavAyo'sti ceti kiM For Private and Personal Use Only bhavanti sattAmanubhavanti iti bhAvA guNadravyakarmANItyarthaH, na tu bhavantyutpadyanta iti bhAvAH, tathA sati pRthivyAdiparamANUnAM nityAnAM sAmAnyasya pArthivaNukAdi vRddhaM kAryyama saMgRhItaM syAt; sAmAnyaJca "sAmAnyamekatvakaram" ityAdinA vakSyamANalakSaNaM, vRddhirAdhikyaM tatkAraNaM vRddhikAraNam / etazca sAmAnyaM sAmAnyavato mAMsadravyAdevRdvikAraNasya lakSaNatvena vRddhikAraNamityukta, yato na sAmAnyaM mAMsatvAdijAtirUpaM vRddhau kAraNaM bhavati, tathA hi sati sAmAnyaM Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 37 sattAvAn / na sattAvAn samavAyaH svarUpeNa sadbhAvAt sattAntaravattAbhAvAt . na hi samavAyena samavAyo dravyaguNakarmasu vartate / teSu vRttau samavAyasya vastvantarAbhAvAt svarUpeNaiva vRtteH / nityazcAnityazca samavAyaH / dravyANAM guNaiH saha yogo nityH| na hi vartate niguNaM drvym| saguNameva hi dravyamutpadyate / loke trividhaM nityam / loke trividhaM nityaM vyvhiyte| prAkRtapralayAdakyinna nazyati tat prAkRtapralayaparyantasthAyitvAlloke nityaM vyavahiyate--yathA caturviMzatistattvAni / avyaktAkhyAtmAdInAM samavAyikAraNasamavAyaH prAkRtapralayaparyantaM tiSThati,nazyati ca prAkRtapralaye jAyamAne, nazyantyavyaktAtmAdIni cturviNshtisttvaani| tasmAlloke satyAnityAnyapi cAvyaktAdIni pRthivyantAni caturvizatistanmayAni devanarAdIni carAcarANi vastutastu anityAnyanRtAni bhavanti svapnaviSayAbhimatAnIva prmaannprmeytyaabhimaanyaaniiti| dvividhaM mithyAtvaM / loke satyatvaM vastutastvanRtatvaM yathA sthANuH sthANureveti stytvm| loke mithyAtvaM ca yathA sthANau puruSa iti| evamevoktaM gautamena nyAyazAsane taittirIyopaniSanmUlakam svamaviSayAbhimAnavadayaM pramANaprameyAbhimAnaH / tat tu apradhAnabhedAnmithyAjJAnasya dvaividhyopapattezca iti| avyaktaM hi saMhataM kAlAnupraviSTaM kSetrAdhiSThitaM pradhAnaM triguNalakSaNamiti trayAtmakaM teSAM trayANAM pRthagavasthAne layaH prAkRto nAma prakRtau sthitatvAt 'prdhaanpurussyoriti| prAkRte tasmin pralaye jAte pRthak vyavasthitAH pradhAnakSetrakAlacatubbedaparamavidyApraNavAtmakasadAzivAH sadanupraviSTA vastutaH satyAH paramavyomarUpaparamAtmazivagAyatrAvazeSanirvANAkhyapralayaparyantasthAyitvAnmadhyamanityAH / tasmin iha nirvANAkhye pralaye mAMsatvarUpaM yathA vaddhake bhojyarUpe mAMse'sti tathA zarIradhAturUpe varddhanIye'pyasti, tatazca nitya mAMsatvasambandhAdamAMsAdAnAmapi mAMsena varddhitavyaM, tasmAd vRddhikAraNalakSaNatvena sAmAnyaM vRddhikAraNamityuktam / ata eva naizeSike'pyukta "trayANAmakAryatvamakAraNatvanveti" atra tayANAmiti saamaanyvishesssmvaayaanaam| ye tu samAnameva sAmAnyamiti kRtvA dravyAdevava sAmAnyazabde. nAbhidadhati teSAJca mate "sAmAnyaJca vizeSaJca" ityAdigranthoktasya sAmAnyasya na kiJcidanenokta syAdityasambandhArthatvaM prakaraNasya syaat| etacca vRddhikAraNatvaM sAmAnyalakSaNaM na bhavati, kiM tAyurvedopayoginA dharmeNa nirdezaH, lakSaNantu "sAmAnyamekatvakaram" iti kariSyati ; evaM vyAdAvapi coddezAnantaraM nirdezaM kariSyati "khAdInyAtmA" ityAdinA, tato lakSaNaM "yatrAzritAH kammaMguNA." ityAdinA kariSyati / For Private and Personal Use Only Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [doghaJjIvitoyaH te nazyantIti paramavyomarUpaparamAtmazivAdikantu sat / na tu sadanupaviSTaM satya tadevAsyAM sargAvasthAyAM brahma paramanityaM zaktibrahmAvazeSamahAnirvANaparyantasthAyitvAt / zaktAvazeSe mahAnirvANe jAyamAne tu sargAvasthA vyapaiti zivagAyatrIrUpazca zaktirnahAti kriyAguNavyapadezarahitA satI svaguNaniDhA bhUtvA sthAsyatIti sA zaktibrahma sargapralayobhayAvasthikaM nityamasadbhataM vastu cocyate iti / samavAyaca teSu tathAvidhastrividho nityo vyAkhyAto bhavati / kAvyeSu dravyaguNakarmaskhanityaH samavAyaH / seyaM samavAyAtmikA sattA samAnaprasevAtmikA jAtiH sAmAnyam / asamAnaprasavAtmikA tu sattA jAti ma janma sattAvizeSaH / taduktaM "jAtiH saamaanyjnmnoriti"| sAmAnyavizeSau hi buddhApekSAvanyatrAntyebhyo vishessebhyH| antyAddhi vizeSAnnAnyo'ntyo vizeSaH sambhavati yamapekSya sAmAnyaM syAta / dravyatvaM guNatvaM karmatvaJca sAmAnyaM vizeSazca / dravyatvaM sAmAnya navasu dravyeSu bhAvAt pRthivItvAdyapekSayA sattApekSayA tu vizeSaH / guNatvaJca sAmAnya rUpAdiSu bhAvAta rUpakhAdyapekSayA sattApekSayA tu vishessH| kammakhazca sAmAnyamutkSepaNAdiSu sadbhAvAdutkSepaNavAdyapekSayA sattApekSayA tu vizeSaH / anekadravyArabdhavyavaM cAnekadravyavasattvAt / na ca tadArambhakANi dravyANi dravyavasAmAnyavizeSAbhAvena ca kArya dravyatvasyApi / etena guNaH karma ca vyAkhyAte / kArya guNazcAnekasajAtIyaguNArabdhaH tadanekaguNavasadbhAvAt tatkAyaM guNavamuktaM shyaamlpiitvaadi| na ca tadArambhakA guNAstatkAyya guNavaM sAmAnyavizeSAbhAbena c| kArabdhe karmaNi ca tatkarmavasadbhAvAt karmavamuktaM na ca tadArambhaka karma tatkAryakarmatvam / iti dravyArabdheSu dravayeSu tadArambhakANi dravyANi dravyasAmAnyaM yathA pAJcabhautikavaM zarIrandriyaviSayasaMzakAnAM dravyANAM paJcabhUtAni sAmAnya prANinAM nava dravyANi dravyasAmAnyaM guNAzca teSAM guNavizeSArambhakA guNasAmAnyaM karma ca teSAM kArambhakaM kamrvasAmAnyam / - sAmAnyasya ca vRddhikAraNatvaM hyasati virodhikAraNe boddhavyaM, tenAmalakAdigatAnAmamlatvAdInAM pittagatAdyamlatvAvarddhakatvamAmalakagataziziratvaprabhAvavirodhitvAdupapannam ; eva. manyatrApi tridoSaharavye boddhvym| iha ca sAmAnyasya vRddhikAraNatvamityucyate, na tu sAmAnyameva vRddhi kAraNamityucyate, tenAsamAnAdapi ghRtAta medhAyA yA ca vahnazca vRddhiH prabhAvAdevopapannA, yadukta "ghRtamagnimedhe karoti, tathA cintayA vAtavRddhistathA saGkalpAt vRSyapAdayugalepAcca zukravRddhiH" ityAdi prbhaavaaduppnnm| sAmAnyajJaha vRddhikAraNamityucyamAne samAnasyeti gamyate, na hi zoNitaM prati mAMsatvaM sAmAnyaM, kintu vyAvRttabuddhijanakratvAdvizeSa eva / For Private and Personal Use Only Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 36. ; vizeSAJca tattadravyaguNakarmmArambhakAstattadadravyaguNakarmmavizeSA iti sAmAnya. bhRtaM dravyaM sAmAnyabhUto guNaH sAmAnyabhUtaM karma sAmAnyabhUtazca samavAyaH sattA jAtiriti tathA vizeSabhUtaM dravyaM vizeSabhUto guNo vizeSabhUtaM karma vizeSabhUtaH samavAyaH sattA janmeti dravyaguNakarmasamavAyAzcatvAro loke padArtho nAstyatostiriktaH padArthaH / Ayurvede bhAvAnAM vRddhihAsAdikAraNatvena sAmAnyavizeSa yorupayogena dravyAdiSu caturSvantarbhAve'pi pRthagvacanama / yathA vaizeSike - 'pyevameva sAmAnyavizeSayodravyAdiSu caturSvantarbhAve'pi pRthagvacanamantareNa yathopaniSat tathA bhavati / na vaizeSikaM nAma zAstra N syAt / vizeSasyopadezena hi vaizeSikaM bhavati / sAmAnyApekSo hi vizeSa iti sAmAnyasyApyupadezo 'pekSA te zAstrasaMjJA tu prasiddhA vaizeSikamiti / na tu sAmAnyakaM tatrakatu vivakSitatvAt / tatra vivakSAzAddhi saMjJA tatrANAM bhavatIti / evamevAnvIkSikIzAsane prameye'ntarbhUtatve'pi pramANasaMzayAdInAM paJcadazAnAM pRthagupAdAnumantareNa khopaniSadbhavati na vAnvIkSikIzAstra bhavati / vAdamArgajJAnAthaM hi pramANasaMzayAdInAM pRthagvacanamiti / sarvvadeti nityage kAle, dugdhapala' jalapala' varddhayati vAdisAmAnyena parimANataH / na tu pAradapalaM jalapalaM vaizeSyAt / vizeSo hyatra tIkSNatvamRdukhAdirbalIyAn dravatvAdisAmAnyamavajayati / vakSyate hi "viruddhaguNasamavAye hi bhUyasAlpamavajIyate" / jaimininA coktama - " viruddhadharmasamavAye bhUyasAM syAt sadharmakatvamiti / etenAtra hAsaheturvizeSo vyAkhyAtaH / Avasthitu kAle'pyevaM zleSmaguNasamaM dugdhaM kaNAzuNThyAya SNadravyasaMskRta r Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir , atha vaizeSiktAnAmantyavizeSANAmiha zAstra cikitsAyAmanupayuktatvAt tadvizeSadharmavyAvarttakatvAyogAt sAmAnyavizeSAneva vizeSAn hAsakAraNatvenAha, hAsaheturityAdi / atrApi sadA sarvvabhAvANAmiti yojanIyam; hAso'pacayaH, viziSyate vyAvarttate iti vizeSaH ; sAmAnyameva gavedhukatva mAMsAdIn prati vizeSaH, gavedhuko hi gavedhukatvena gavedhukavyaktayantarApekSayA samAnaH, mAMsApekSayA vyAvRttatvAdvizeSaH na hi mAMse gavedhukatvamasti, evaM mAMsatva mAMsAntarApekSayA'nugatatvAt sAmAnyaM, zoNitAdyapekSayA tu mAMsAnAM vyAvRttatvAdvizeSa eva / atrApi hrAsahetukatva' hrAsahetudravyAdilakSaNatvena sAmAnyavajjJeyaM, tathA hAsahetutvamapyasati virodha ke sAmAnyoktanyAyena jJa eyaM tena mandakanikucAdInAM vAtAdiviruddhAnAmapi snigdhatvAdInAM vAtAthazamakatvaM dravyasyApathyatvaprabhAvAdeva jJeyam / vizeSazca ha viruddhatvavizeSo'bhipra etaH, tenottarakha viruddhavizeSameva hAsahetutayA tatra tatropadekSyati yathA - "vRddhiH samAnaiH sarvveSAM bhAvAnAM viparItairvipayyayaH" iti / tathA "viparItaguNairdezamAkhA kAlopapAditaiH" ityAdi / tathA For Private and Personal Use Only Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH mavasthAntaramApanna karpha hAsayati na tu guNasAmAnyena varddhayati avajayAt / nanu kathamevaM vRddhau hetaH sAmAnyaM hAse vizeSa ityata Aha - "sAmAnyamekatvakaraM vizeSastu pRthaktvakRt" iti| yataH sarvadA sarvabhAvANAM sAmAnyamekakha karaM melanenaikIbhAvaM karoti ; tasmAt teSAM vRddhi kaarnnmiti| yathA dugdhajalayoTraivakhAdisAmAnyaM te melayati melayitvA ca vrddhytiiti| tathA ca dugdhajalayorakAparaviziSTadravalApanalenaikameva vastu sada dvipala bhvtiiti| na tu pAradajalayostathA melanenaikIbhAvastato na ddhiriti| kasmAdityata Aha, vizeSastu gRthkvkditi| "sarvadA sarvabhAvANAM vizeSastu pRthaktvakRt / pRthakvaM syAdasaMyogo vailakSaNyamanekatA" iti vkssyte| ayogenAnekavaM bhAvAnAM karoti na khekakha miti ; pAradasya jalasya ca dravakhavizeSaH pRthakvameva karoti / tayodevale sAmAnye satyapi vizeSa evAsti tatsthayodravakhaguNayoriti / evaM jAtizca paJcabrAhmaNAnAM pareNaikena brAhmaNena sahaikavaM melana kroti| kSatriyeNApareNa saha pRthakvaM tu brAhmaNavakSatriyakhajAtivizeSaH krotiiti| kiM punaH sAmAnya ko vA vizeSa ityata Aha "tulyArthatA hi sAmAnya vizeSastu viparyayaH" iti / samAnAnApanekeSAM bhAvaH / na hya kaH samAno bhvti| sApekSadharmakaH samAnaH / tenAnekeSAM svattivastubhAva ucyate / astIti bhAvaH / yo yatra vartate'rthaH sa tasya bhaavH| ata eva tulyArthatA saamaanym| arthaH kAraNabhUta kAyyabhUtazca vastu tulyaM yeSAM te tulyArthAsteSAM bhAvastulya evaarthH| yena samAna yat tasya tena "viparItaguNaivyairmArutaH samprazAmyati" ityaadi| tathA jatRkarNe'pyukta "samAnaiH sarvabhAvANAM vRddhiAnirviparyayAda" iti| aviruddhavizeSastu yadyapi hAse vRddhau vApyakAraNaM, yathA pRthivyA anuSNazItaspartho vAtasya zaityaM na varddhayati nApi hrAsayati, tathApyagnikSIyamANAnAM dhAtUnAm asamAnatvenAjanakatvAt hAsakAraNamiva bhavati, yato'samAnadravyopayoge sati hAso vinazvarANAM bhAvAnAm ApUrakahetvabhAvAdupalabhyata eva, yathA vahato jalasya pUrdhvadezasetunA uttaradezajalasya haasH| evambhUtaM cAviruddhavizeSopayoge'pi hAsaM pazyatA''cAryeNa sAmAnyenaiva ihokta "hAsahetuvizeSaH" iti, cazabdaH sarvabhAvANAmiti smuccinoti| ___ atha kimasambandhAvapi sAmAnyavizeSau vRddhihAsakAraNaM ? netyAha, pravRttirubhayasya sviti, kAraNamiti zeSaH, ubhayasya sAmAnyasya vizeSasya ca, pravRtti: pravartanaM zarIreNa abhisambandha iti yAvat, evambhUtA pravRttiH dhAtusAmAnyavizeSayorva dihAse kAraNamityarthaH, tuzabdo'vadhAraNe, tena nAsambaddhau sAmAnyavizeSau svakAryaM kuruta iti dazayati ; kiMvA pravRttirucitA dhAtupravRttirdhAtusAmyamiti yAvat, sA ubhayasya sAmAnyasya vizeSasya ca For Private and Personal Use Only Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH sUtrasthAnam / saha tulyArtha khaM sAmAnyam / yathA puruSANAM puruSaghaTakaM vastu sattvAtmazarIraM tulyaM tatrika dravyabhUta sAmAnyam / tatra ca yatkRSNavarNAdiguNaH sa ca guNabhUtaM saamaanym| yaca kamme gamanAdi tara karmabhUtaM sAmAnyama / yA tu sattA saditi yataH yaH khalu samavAyaH samAnaprasavAtmakaH sa samavAyamUtaM sAmAnyamiti catuvidha sAmAnyaH / yccoktm| sanityamavayavat kArya kAraNaM sAmAnyavizeSavaditi dravyaguNakarmaNAmavizeSa iti / sa cAvizeSaH sAmAnyameva padArtha tazcatuSveva dravyaguNakarmasamavAyeSvantarbhUtaM bhavati naatiriktm| tatra, sditi| astIti vstuucyte| yannAsti tadavastu / tadvastu tattatkAryavastuniSTho dhmmH| sa ca tattadvasvArambhakaM dravapaJca guNazca karma ca tathA samavAyazca jAtirUpo janmarUpazca / nityavaM niruktaM trividhaM niruktatrividhakAlaparyantasthAyivaM kriyAvizeSa eva / avayavatta punaradravyArabyakhaM tadapi guNAnAM prakRtiH sattAdiguNa eva tatsattvAdiguNaprakRtikaguNa evAdravyavattvam / bhUtAdestAmasasyAhaGkArasya prathama ArambhaH zabdamAtrasya ; tataH zabdayAtreNArabdha AkAza evaM sparzamAtrasya tata ArambhaH ; sparzamAtreNa vAyurArabhyate / tato rUpamAtramArabhyamANaM jyotiraarbhte| tato rasamAtramArabhyamANamapa aarbhte| tato gandhamAtramArabhyamANaM pRthivImArabhate / evaM kAryeti zeSaH, tena kevalasamAnopayogAt dhAtuvRddhayA dhAtuvaiSamyaM, kevalaviziSTopayogAcca dhAtukSayAdvA dhAtuvaiSamyaM, yugapat samAnaviziSTadravyopayogAt pravRttirdhAtusAmyarUpA bhavatItyukta bhavati ; tuzabdaH pUrvapakSAdekadravyopayogalakSaNarUpAt vyAvarttayati / atha kiMlakSaNaM tat sAmAnyaM kiMlakSaNo vA sa vizeSa ityAha, saamaanymityaadi|-ektvkr. mekatvabuddhikaraM, sAmAnyaM ; yadanekAsu bhinnadezakAlAsu gavAdivyaktiSu "ayaM gaurayaM gauH" ityAdiprakArA ekAkArA buddhistata sAmAnya, na hi bhinnAsu vyaktiSu abhinna sAmAnyamekarUpaM vinA'bhrAntA ekAkArA buddhirbhavatIti bhaavH| yathApi ca "ayaM pAcako'yaM pAcakaH" iti tathA "ayaM zuklo'yaM zuklaH" itiprabhRtiSu kriyAguNAdisAmAnyAdekarUpA buddhistatrApi sAmAnyamekakriyAguNAdigatamekarUpAdhyavasAye hetuH, na hya kasmin pAcake yA kriyA sA pAcakAntare'pi, kiM tarhi tajAtIyA ; ataH kriyAsAmAnyaM tatrApyekatvAdhyavasAye kAraNam / vizeSalakSaNaM pRthaktvakRditi vyAvRttabuddhikRta, tena yada govyaktayantarApekSayA ekabuddhikartta tayA gotvaM sAmAnyaM, tadeva gotvam azvAdyapekSayA byAvRttabuddhikartta tvAt azvAdIn prati vizeSa ityukta bhavati ; tena mAMsatvaM mAMsaM prati mAMsAntarApekSayA samAnatvAt vRddhikAraNaM bhavati, tadeva tu mAMsatvaM vAtaM prati vizeSarUpatayA hAsaheturbhavati, zoNitAdIn prati tvavirodhavizeSatvena na tathA hAsakAraNaM, guNasAmAnyAt tu varddhakamapi mAMsaM zoNitAdInAM bhavati / For Private and Personal Use Only Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 42 crk-sNhitaa| dorghaJjIvitIyaH trivRttridbha taistejo'bannairupAhitaM paramavayomaiva paramAtmA cakravabhramaNazIla: kAlo babhUveti kAlArambhakaM trividbhUta tejo'vanna paramavyoma ceti / sa ca kAlo niliGga evAprameyastadArabdhasvayaM saMvatsaraH kAlaH zItoSNavarSalakSaNaH SaDaGgaRtubhedena kArya kAraNasaMzA dravayamadhye'yaM kAlo nirdiSTaH prameyakhAt / etat . kAlasya vastuno vastutvaM kAlatvaM samavAya eva sttaa| tatkAlasya sattAdiguNayoge samavAyAt pariNAmavizeSa eSa kAla iti / evaM kSetrajJAnubhaveze kAlAnupraveze pradhAnamabhivyaktasattvAditriguNalakSaNaM bhUtvA samatrimuNalakSaNamavayaktaM nAmAyaM dravayasaMza AtmA babhUva / tadAtmatvaJca samavAyarUpA sattA kAlakSetrApradhAnAnAM hi samavAyAdavayaktasvarUpanivRttiriti / evaM digapi vaikArikAt sAttikAdahaGkArAdindriyAdInAM devatAsageM AkAzasya devatA digajAtA, tayA dizA sattAdiguNayogAdArabdhA etA dizo daza dravyamadhye nirdiSTAH prAcyAdaya iti, diktvamapi vastutvaM samavAya eva sttaa| tasyA dizo guNaiH sahayoge'pRthagbhAvena pariNAmavizeSA etA.diza iti| manazcedaM zArIraM dravayamadhye yanirdiSTaM tadapyAhaGgArikamanasaH sthUlazarIrAbhinivRttau khalvAtmanA kRtaiH sattvarajastamobhirvikRtIbhRtaguNaiH kathamanekAsu vyaktiSu sAmAnyamekabuddhimatyabhicAriNI karotItyAha, tulyAthatA hiityaadi|--- tulyArthatA ekasAmAnyarUpArthAnuyogitA, etena yasmAt bhinnAsu vyaktiSu sAmAnyamekarUpasambandhamasti tatastadanekArthAvalambA satyapi vyaktibhede ekabuddhiyuktati bhAvaH / vizeSastu viparyaya iti atulyArthatA vizeSatvaM, tena gogajayoratulyagotvagajatvarUpArthayoH pRthagabuddhiyukta veti darzitaM bhavati / anye tu vyAkhyAnayanti, yat, trividhaM sAmAnya, vizeSazca trividhaH. yathA--dravyagocaro guNagocaraH karmagocarazca ; tatra sarvvadetyAdinA dravyasAmAnyamucyate, sAmAnyamekatvakaramityanena guNasAmAnya, yathA-payaHzukrobhinnajAtIyayorapi madhuratvAdi sAmAnya tatai katAM karoti, evaM vizeSe'pyudAhAyyaM ; tulyArthatetyAdinA tu karmasAmAnyaM nigadyate, AsyArUpaM karma na zSma NA samAnamapi tu pAnIyAdikaphasamAnadravyArthakriyAkAritvAt kaphavarddhakarUpatayA AsyApi kaphasamAnetyucyate, evaM svapnAdAvapi karmaNi boddhavyaM ; tadetat bhaTTAraharicandreNaiva dUSitaM, yataH sarvadetyanenaiva lakSaNena trividhamapi sAmAnyaM labhyate ; tenAsmin pakSe "sAmAnyamekatvakaram" ityAyavAcyaM syAditi kRtvA, anye tu pazyanti ; yat trividhaM sAmAnyam--atyantasAmAnyaM madhyasAmAnyamekadezasAmAnyaJca, tatra "sarvadA" ityAdinA atyantasAmAnyamucyate, sAmAnyamekatvakaramityanena madhyasAmAnyaM, tulyArthatA hItyAdinA ekadezasAmAnyam, etadapi vaividhyakathanaM nAtiprayojanamasaGgatalakSaNaJceti nAtizraddhAkaram / For Private and Personal Use Only Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAcaH sUtrasthAnam / saha yuktanApRthagbhAvena pariNAmavizeSastadidaM manastvamapi samavAyasteSAM sattAbhUtameva vastutvamiti / evaM rUparasagandhasparzA AhaGgArikatriguNasamavAyAdapRthagbhUtasvarUpeNa nivRttAsteSAM samavAyavizeSA eva rUpatvAdayaH sattA eva / evaM paJcavidhakarmaNAM karmatvamapi satteva ; athaiSAmapAdAnAni yAni tAni tu khaluna dravyaM na rUparasAdiguNo notkSepaNAdi karma ca na ca samavAyaH / parantu yathAsvamapAdAnamantya eva vizeSaH, sarveSAM teSAmapyantaHpraviSTamekaM sopAdAnaM sadeva brahma sarvavyApakaM sAmAnyamiti Sar3e va padArthA na tu catvAro dravyaguNakarmasamavAyAH / sAmAnyavizeSayonikhilayosteSu catuva'ntarbhAvAbhAvAditi / tahi kathaM na SaTpadArthaniyamo na ca Sor3azapadArtha niyama iti kapilavacanamupapadyata iti / yata ukta kArya kAraNaM sAmAnyavizeSavaditi; kAyaM hi na prasiddha eka eva bhAvaH kazcidasti / vakSyate cAsmiMstatra "nekaH pravartate bhAvaH" iti / anekopAdAnakaM hi kArya navadravayaM saptadazaguNaM paJcavidhaJca kampa'ti / satyametat / yatpunavazeSikazAsanamaktaM kaNAdaina yaccAnvIkSikIzAsanaM gautamena yaccAyurvedazAsanaM tatsarva laukikpdaarthopdeshshaastrm| loke tu yatsAmAnyaM yazca vizeSa zcikitsAyAmupayogArthaM bhavati to sAmAnyavizeSAvAyubavede vRddhA kavahAsapRthaktvahetutayA kecit sAmAnyaM dvividhamicchanti, ubhayavRtti tathaikavRtti c| tatra mAMsaM mAMsavarddhakam ubhayavRttisAmAnyAt, mAMsatvaM hi poSye poSake ca gatatvAt ubhayavRtti, ekavRtti tu yathA ghRtamagnikaraM, tathA dhAvanAdikarma vAtakaraM, tathA''syAdi kaphakaram etaddhi savvaM na varddhanIyena samAnaM kintu prabhAvAdvarddhaka, prabhAvazca ghRtatvadhAvanatvAdireva, sa caikavRttisAmAnyarUpa: ; tena nAbApi sAmAnyameva vRddhi kAraNamiti tru vte| asmiMstu pakSe anubhayavRttisAmAnyaM vizeSa eva bhavati, tathA samAnamasamAnaJca vRddhikAraNaM bhavatIti na kiJcit sAmAnyasyokta syAt, asmanmate tu sAmAnyaM vRddhau kAraNameva bhavatIti sAmAnyaM vRddhikAraNatvena niyamyate, na vRddhiH sAmAnyakAraNatvenaiveti niyamyate, tenAsamAnAdapi vRddhirbhavati nirdossaa| yattUcyate, karmasAmAnyaM neha tantra vRddhikAraNamasti, yato na dhAvanena vAyuH samAna iti, ata evAcAryeNa dravyasAmAnyamukta, "mAMsamApyArayate mAMsena" ityAdinA, tathA "sAmAnyaguNAnAmAhAravikArANAmupayogaH" ityAdinA guNasAmAnyamuktam ; naivaM karmasAmAnyamukta, vacanaM hi "kApi yad yasya dhAto ddhikaraM tattadA sevyam" iti, na tatra sAmAnyopagrahaH kRtH| aba brUmaH--kammaNAM prAyaH prabhAveNaiva vRddhihetutvAt sAmAnyAnupagrahaH kRtaH, na ca kArmasAmAnyAbhAvAt ; yata: kriyAvato vAtasya kriyAvatA vyAyAmAdiyukta na zarIreNa vRddhiH kriyate niSkriyatayA cAsya vAtasya hAsaH / svapnAdayastu "saMyoge ca vibhAge ca" ityanena vakSyamANa For Private and Personal Use Only Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 44 crk-sNhitaa| dIrgha jIbitIyaH 'bhihitau / vaizepike ca niHzreyasAtha yo sAmAnyavizeSau bhavatastayoreva sAdharmavaidhAbhyAM tattajJAnaM smbhvti| sarvAntaryAmi brahma tu sAmAnyaM tattattvameva tasya tu tattuzAnaM na smbhvti| vikRtAMza vihAya prakRtAMzazAnaM hi bhAvAnAM tattajJAnam / taJca brahmaNo nAstItyasmAdalaukiko nAbhihitau / tau prokto yau laukiko sAmAnyavizeSo, to drvygunnkrmsbhvaayessvntrbhuutaavev| Ayuvavede'nupayogitvAdva zeSike ca niSprayojanavAdalaukikasAmAnyavizeSau noktau niSprayojanattAcca va nAhakArikANIndriyANyahaGkAro mahAnavayaktasthAtrayo guNAH sattAdayazcoktAstasmAlloke paDeva padArthA ityevaM niyamo na, tathA SoDazaiva padArthA ityevaM niyamazca n| dhAtusAmyavaiSamyaprayojanamAyuvAdikaM niHzreyasAdhigamaprayojanaJca vaizeSika, SaTpadArtha jJAnenaiva sidhyti| tathA poDazapadArtha jJAnenaiva niHzreyasAdhigamaH sidhyatIti zeSAH padArthA noktA AyurvedavaizepikAnvIkSikISu na tu pratiSiddhA iti na kapilavacana virudhyate / sAmAnyavizeSavaditi vacanenaikatvaM dravayaguNakarmaNAM pratipiddhaM na dravyamekavidhaM na guNa ekavidho na ca kammakavidhamiti // 18 // lakSaNenAnuktA api zAstravyavahArAt karmazabdenocyante ; tata svapnaH svakArANAdeva cIyamAnasya kaphasya kSayakAraNazarIraparispandAtinirodhakatvena vRddhikara ucyate, na tu svapnaH sAkSAt zmavRddhiM karoti / evamAsyAdAvapi cintniiym| yagna tvekaM kAraNaM cintayituM na pAyyate tatra prabhAva eva vnnniiyH| nanu mAMsaM mAMsaM varddhayati sAmAnyAd vizeSAJca vAtaM kSapayati, tat kathaM yugapadviruddhAthadvayaka tvaM mAMsasya ? na hi devadatto yadaiva kumbhaM karoti tadaiva kANDamapi, naivaM kriyAvatAmayaM dharmaH, nAkriyAvatAmiti ; yathA hi-zabdo yugapadanekAneva zabdAn ekakAlamArabhate tathA agni: prakAzadAhI yugapat karoti ; ata evoktamAcAryeNa "tasmAdapajaM samyagavacAryamANaM yugapadUnAtiraktAnAM dhAtUnAM sAmyakaraM bhavati, adhikamapakarSati nyuunmaapyaayyti"| ___ yaducyate kSIyamANadhAtorva ddhasya tathA bahudoSasya samAnaguNo'pyAhAro na vRddhihetuH, tathA grISme ca madhurAdinA samAnenApi na kaphAdivRddhirityAdi ; tasa pratibandhakAdInAM jarAbahudoSatvagrISmoSNatvAdInAM vidyamAnatvAnna sAmAnyaM varddhakam, asati ca virodhake sAmAnyaM vRddhikAraNamiti siddhAntaH, tena na kAcit kSatiH ; kiMvA vRddhAdInAM sAmAnyenAhAreNa kriyate eva bRddhiH, parantu balavatA kSayahetunA AdhIyamAnakSaye puruSe sA bRddhi!plbhyte| ____ atra ca dravyasAmAnyameva dhAtUnAM drabyarUpANAM vaddhakaM na guNasAmAnyaM, guNAnAM dravyAnarAmbhakatvAt, guNasAmAnayAt tu tad NAzrayaM dravyamanumIyate, taJca dravyaM dhAtuvardhaka bhavati, yathA For Private and Personal Use Only Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 45 sattvamAtmA zarIrazca trayametastridaNDavat / lokastiSThati saMyogAttatra sarva pratiSThitam // gaGgAdharaH--atha dravayasAmAnyodAharaNamAyuveda kriyAdhikaraNopadezena darzayati ;-sattamAtmetyAdi / sattuM sattusaMjJakaM mnH| AtmA sattAditriguNalakSaNamavyaktaM nAma catuvizaM tattam / zarIraM paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakaM cetanAdhiSThAnabhUtaM tacca zukrazoNitAdisambhUtaM sthUlaM gRhyate na vAhaGgArikendriyAdimat mUkSmaM kriyAnadhikaraNatvAt / atra sattAdisaGakhya yanidde ze saGa ravyAlAbhe'pi dvayoH saMyoge lokatvanirAsAyAha, trymiti| tenaitatrayaM samastaM saMyogAmilitaM loko lokAbhidhaH saMstiSThati sthityAdikriyAsamarthatvena vrtte| loka dIptau kRdyoge ruupsiddhiH| lokAbhizanAt jagatsAmyaM khyApitam / tridnnddbditi| yathA trayo daNDA militAH samudAyAtmako viziSTakhidaNDAkhyo bhAvavizeSastiSThati vastvantaradhAraNAdikriyAyAM svayamavasthAnakriyAyAJca samartha tvena vrtte| etenaitaduktaM bhvti| yathA daNDatrayaM parasparaM saMyogena dhAraNAvasthAnasamartha bhavati, na ca saMyogAbhAvAna vA dvayoH sNyogaat| tathA sattvAtmazarIrANIti trayaM parasparaM saMyogAnmilitaM lokAkhyaH san svayamavasthAnavasvantaradhAraNAdisamartho bhavati na saMyogAbhAvAnna ca dvayoH sNyogaat| mRtasya sUkSmAtivAhikazarIraM pAralaukikaM vaidikakriyAdhikaraNatvAbhAvAnokta zarIrendriyasattAtmasaMyogodhAri jIvitamAyuruktaM tatsaMyogavAn sattAtmazarIrasamudAyo loka ityAdhArAdheyabhAvAbhyAM lokaayuyorbhdH| yaccAyulakSaNe zarIrAt pRthagindriyamuktaM na cAtrendriyamuktaM zarIragrahaNena gRhItaM tattu khalvAyula kSaNe yadindriyagrahaNaM rukSAdIn guNAn dRSTvA citrako vAyudhiko yo'numitaH, sa ca citraka upayukto vAtaM varddhayati, guNAstu guNAneva janayanto'tivarddhayanti / sAmAnyaJca vRddhikAraNalakSaNaM, na sAkSAt vRddhikAraNamiti prAgevoktam ; evaM vizeSe'pi / ayaJca sAmAnyavizeSavAdo granthavistarabhayAdAyurvedopayuktadhammamAtra NoktaH, vistarastvasya vaizeSike boddhavyaH // 18 // cakrapANi:-samprati sAmAnya vizeSAvabhidhAya uddezakramAnurodhAt guNe'bhidhAtavye, guNeSu pradhAnabhUtamAyurvedopakAyeM sattvAtmazarIrasaMyogaM vakta maah-sttvmityaadi|-kNvaa sAmAnavavizeSAbhyAmeva hetuliGgauSadhAni dazitAni, sAmAnavizeSavata eva sarvatra kAraNatvAt liGgatvAJca, etAvadeva vicAryamANaM tanvaM bhavati, adhikaraNaJca noktamataH sattvAdimelakaM hetvAdyadhikaraNamAha, For Private and Personal Use Only Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (dIghajIvitIyaH crk-sNhitaa| sa pumAMzca tanaM tacca taccAdhikaraNaM smRtam / / vedasyAsya tadartha hi vedo'yaM samprakAzitaH // 16 // tadantazcetanAnAM vRkSAdInAM jIvavatAM pratyakSANAM vahirindriyAbhAve'pyabhyantarendriyavattakhyApanArthaM lokalaJca teSAM sattvAtmazarIravattvAt / yadyAyulakSaNe indriyagrahaNaM nAkASI t kathaM vRkSAdInAM jIvanadarzanenAbhyantarendriyavattAnumAnamabhaviSyat / indriyagrahaNena tu teSAM jIvanadarzanenAbhyantarendriyamanumIyate manograhaNavat / vAhya pracaraNavAbhAvAt tu vRkSAdayo na pazyanti na jivantIti / manograhaNena manaso'pyanumAnaM vRkSAdInAmAtmagrahaNenAtmAnumAna bhavati jIvanaliGgAt / ghaTAdInAntu jIvanaliGgAbhASAnnAtmendriyamanasAmanumAnaM bhavati / AtmendriyamanoliGgAbhAvAt / tasmAda brahmAdayaH prANino'pi vAhya viSayagrAhakatvAbhAvAt sthUlazarIrasthamanasA sukhaduHkhAnubhave'pi tatpratikArArthaM nAyurvedAdhikAriNo bhavantIti khyApayitumAyulakSaNe pRthagindriyamuktamindriyAnumeyAyurhi vakSyate'riSTAdhikAre iti kazcit / vastutastu mRtapuruSasya paralokagatasya sUkSmadehavataH sattvendriyAdimattve'pyAyuSmakhavAraNArtha mUkSmadehavyavacchedArtha tatra zarIrapadena sthUladehaparigrahArtha mindriyaM pRthaguktam / atra tu mRtasyApi lokakhavAraNArtha sthUladehaparigrahArthaM zarIramuktaM na khindriyaM pRthaguktamiti / tridaNDavaditi dRSTAnta karmasAmayena na tu phalabhogAdisAdhammaraNa cetanavAbhAvAt / nanvastu lokaH sattAtmazarIrasamudAyAtmakastatra sAmAnyaJca bhavatu pratyeka sattamAtmA zarIraJca mithaH saMyogAttu teSAM samudAyasya kathaM lokAbhidhAnaM loke hyAkAzAdika dizyate guNAzca zabdAdayaH karma ca / puruSe tu sattvAtma sasvamityAdi / sacca manaH, cazabdaH samuccaye, saMkhyeyanirdezAdeva saMkhyAyAM labdhAyAM trayamiti padaM militAnAmeva grahaNArtham, etadityanantaroktanirdezaH, tridaNDaH parasparasaMyogaviSTataH kumbhAdidhArakastadvat ; etena yathA vidaNDAnyatamApAye * nAvasthAnaM tathA sattvAdInAmanAtamApAye'pi na lokasthitirityukta syAt ; lokata Alokata iti lokaH, teneha jaGgamo bhUtagrAma ucyate / saMyogAt tiSThatIti parasparopagrAhakAt saMyogAt svArthakriyAM kurvan na vizakalitaM + bhavati / aba tu pRthagindriyagrahaNaM na kRtaM zarIragrahaNenaiva gRhItatvAn, tatra sarvaM pratiSThitamiti asmin loke karmaphalAdi vyavasthitaM, yadvakSyati-"atra karmaphalaJcAtra jJAnaJcAtra pratiSThitam / aba * tridaNDAnAmanayatamApAye'pIti paatthaantrm| + viskhalitamiti kvAcitkaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] suutrsthaanm| zarIrasamudAye nAkAzAdaya upadizyante, dRzyante cAkAzAdayaste kutaH sambhabanti kinte cAdhikA narakSAdayazca cetanAce tanA lokA upadiSTAH santu mRtAnAM teSAmupadeze ki prayojanamasti jIvitAnAM vA kimityAzaGkayAha, tatra srvmityaadi| tatra loke sarvamAkAzAdika dravyaguNAdika pratiSThitaM sattU cAtmani ca zarIre ca samudAye ca pratiniyataM yadyat tatsarvaM sthitaM yacca sarca trilokyAM tasmAdayapi mithaH saMyogAt sattAtmazarIrasamudAyo lokAbhiyo bhvti| lokajagatoH sAmyaM svayameva zArIrasthAne vyaakhyaasyte| etenaitduktmaacaarynn| sattAtmazarIrasamudAyAtmakasvayaM loko yasmAda dravyaguNakammatitrayAtmakastasmAt tatra sarva pratiSThitaM dravyAditrayAtmakakhamevAsya na tu dravyAdicaturAtmakavaM dravyaguNakarmaNAM melakasamavAyena militasamudAyale tadadravyAdInAM trayANAM melakakhena samavAyasya prakRtibhUtakAraNakhAbhAvAdeva tanmayakhAbhAvena kaaryvaabhaavaat| dravayAditribhAvAtmako'pi sattAtmazarIrasamudAyatvenApUrvAparaviziSTaguNakarmavAn bodhyaH evaM ghaTAyacetano'pi / nanu kAraNAnurUpaM hi kArya tasmAi sattAtmazarIrasamudAyatve loke kathamicchAdepasukhaduHkhaprayatnacetanAdhRtibuddhismRtyahaGkArakarmakarmaphalamohajIvitamaraNAdikaM varttate ? sattuM hi aNuvamekatvaJceti dviguNaM kriyAvadacetanaJca AtmA niguNo niSkriyaH sattarajastamaHsAmyalakSaNa iti zarIraM cetanAdhiSThAnabhUtaM paJcamahAbhUtavikArasamUdAyAtmakaM tadArambhakAkAzAdInAM ca bhatAnAM guNA na bhavantIcchAdayo gurukhAdayazca / iti cennAtrAtmazabdenecchAdvaSAdInAmAzrayatvena teSAM grahaNAditi kazcittannAtmano niguNavenecchAdveSAdInAM pratyagAtpani janakalAdicchAdiliGgakakhAdicchAdyAzrayakhAbhAvAdanyathA sukhduHkhaatmkyoraarogyrogyoraatmvRttikhaaptteH| na hi tadiSTaM bhavati zarIraM sattusaMjJazca vyAdhInAmAzrayo mtH| tathA sukhAnAmiti bakSyamANavacanAsaGgatyApatteH / sattumAtmA zarIraJcetyAdirUpeNa puruSopadeza na kRSA caturvizatidhA khAtmA loka ityupadezena tadartha lAbhAca / mohaH sukhaM duHkhaM jIvitaM maraNaM prabhA" * / sa pumAniti tat satbAditraya pumAniti bhaNyate, tatra yadyapi sattvAditraya napuMsakaliGga, tathApi pumAniti vakSyamANaliGgagrahaNAt sa iti puliGganirdezaH ; yathA---"NeraNI yat karma Nau cet sa kartA" ityAdau ; kiJca taditi yadyapi vartamAnanirdezaH kRtastathApi tasyaiva sa ityatItanirdezo'pi sarvanAmnAM sarvakAlanirdezAdevAvirodho * zubhA iti kvacit pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| doMrgha jIbitIyaH tasmAt kAraNabhUtasattvAditrayasamudAyAtmakavena puruSopadezAt kAryabhUtAnAmicchAdInAM tata eva lAbhaH khyaapitH| tadyathA-sattumacetanaM kriyAvacca prAkaprasiddham / AtmA khalu yaH kSetrajJaH sa zAzvato niguNo niSkriyaH sattubhUtaguNendriyaizcaitanye hetuH, sa ca saMsArasyAnAdikhena cakravadabhramaNazIlakhena ca yadRcchayA vA prabhAvAca triguNasAmyAtmakapradhAnena yadA yujyate rAgAtmakena tadA pravRttihetunA rajasA prattimAn bhavati, sattena prakAzakena cetanAvAna bhavati, tamasA mohAtmakena AyatazAnavAn bhavatIti ; sa AtmA tadA khalvavayaktaM nAma jJaH sa codAsInaH / sa yadA mahatA sthUlAvidyAbuddhayA yujyate tadA suSuptisthAnaH prAjJa ucyte| sa tayA banA yadAhamiti manyate tadA'hammatyA khalvavidyayA yuktaH paJcamahAbhUtopAdhiH san pratyagAtmA bhavati, so'ntaHprazaH svamasthAno bhUtAtmA suukssmshriirii| tasya stha lazarIraparigrahe sthUlapaJcabhUtopAdhijJaH yadA ca sa manasA yujyate tadA manasaH kriyayA upacayyate, manaHkriyopacaritavenAsAvAtmA kriyAvAnupadizyate, tathA copacaritakriyayA khalvAtmA manasi cetanAM jnyti| tena khalu manazcaitanyena punarAtmApyupacayyate, tatazcAtmA prvyktcetnaavaanupdishyte| cetanaH sa khalvAtmA niyamAtmikAM dhRti manasi janayati / tayA ca manodhRtyA punarAtmopacayya te, tasmAdAtmA dhRtimAnupadizyate, samayogayuktayA khalu dhRtyA punarAtmA manasi samadarzanarUpAM buddhiM jnyti| tayA ca manaHsthayA buddhamA khalvAtmopacayya te, tasmAdAtmA buddhimAnupadizyate, samayogayuktayA buddhagrA ca tayAtmA manasi cintayate kAryAkArya smaratIti yAvat / manasi janitayA ca tayA ma tyAtmA tadopacayete, tasmAt smRtimAnAtmA'bhidhIyate / iti caitanyAdikAH sA buddhayo mahattattu sattarajastama iti triguNavaiSamyeNAkRtapuruSAMzarUpaM zAna vidyAt / uktaJca liGgapurANe-mano matirityAdiparyAyeNa / sa epa mahadupAhita AtmA prAjJaH suSuptisthAnazcetomukha Anandamaya evAnandabhuga bhavatIti / tatra tvetAbhizcatanyAdibhivu ddhibhirayogayuktAbhirAmA manasi bhrAntirUpa jJAnaM janayati, tenopacaryamANaH svasvarUpAne bhrAnto bhavati, bhramabaddhatA tu tA dhRtyAdayo buddhayo mithyAyogayuktA bhavanti, mithyAyogayuktAbhizca tAbhidhRtyAdibhirva ddhibhirmanasA saMzete, tena ca manaHsthasaMzayazAnenopacaryamANaH saMzayamantavyaH, vadanti hi lAkSaNikAH "pratyakSe ca parokSe ca sAmIpye dUra eva c| eteSvartheSu vidvaniH savanAma pryujyte"| cetanamiti jJAnavat, taccAdhikaraNaM smRtaM tankhasyeti ; atra For Private and Personal Use Only Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 46 vAn bhavati ko'hamiti / tena saMzayena tA dhRtyAdayo buddhayo'tiyogayuktA bhavanti / atiyogayuktAbhizca tAbhirdhRtyAdibhivuddhibhirAtmA manasi eSa devadatto yazadatta eSo'hamayamityAdilakSaNabhedavaddhikhmamahamiti manyate sA cAhampatistridhA / tatrAdau yayA manasi tamoguNodrikta tathA mohajanikAhammatiM vismRtiM janayannAtmA tayAshammatyopacayyamANo mugdhaH sannahamiti manyate / tatastathA cAhampratyA rAgAmakarajoguNodriktAbhistAbhiva dvibhirmanasi rAjasaM tejasAkhyamahaGkArAMzanizcayabuddhirUpa' janayannAtmA tenAhaGkAreNocayyamANo duHkhajanakarAjasAhaGkAravAn bhavaMstaijaso bhavati, yo hi svamAvasthAyAmasmin puruSe saptAGga ekonaviMzatimukho'ntaH prajJaH praviviktabhug bhavati / tatastvetAbhirayogayuktAbhiH prakAzAtmakasatvaguNodriktAbhistAbhibU dvibhirmanasi sukhajanakaM vivecakabuddhirUpaM vaikArikAkhya' sAtikAhaGkAraM janayannAtmA tenAhaGkAreNopacaryyamANaH sAtikAhaGkAravAn bhavan vaizvAnase bhavati, yo hi jAgaritAvasthAyAmasmin puruSe bahiH prazaH saptAGga ekonaviMzatimukhaH sthalabhugbhavati / ityevaM bhramAdyajJAnavAn ajJAnarUpAhakAratrayavAMzcAtmA bhavati, sAttikAhaGkAravAn san taijasA'haGkAramAzritya manasi sukhAya vAsanAM duHkhAya dveSaM janayati / tatazca tayecchayA dveSeNa copacaryyamANaH sukhakAmI duHkhadveSI bhavatyAtmA / tatazcecchayA yathA mukhaM bhavati tathA manasi bhUtasargAya pravRttiM duHkhaJca yathA na bhavati tathaivAnyathAbhAvAya dveSeNa nivRttiM janayannAtmA pravRttinivRttyAkhyaprayatnaM na tenopacaryyamANaH prayatnavAn bhavati / tena ca prayatnena khaM vAyu' jyotirapo bhUmiM krameNa sRjati / taizcendriyANi pazca cArthAn sRjana koSakArakITavat tadaSTAdazatattvamaya- sUkSmadeharUpakoSeNa svayamAnRtaH saguNakarmaNA vAyunA'bhi ryamANaH prAktanadaivarUpeNa devanarAdiyoniSvaduSTAyAM yonAvaduSTaJca garbhAzayamanupravizyAduSTazukrazoNitasaMyogametya tanmadhyasthAnamAsthAya aNunA kAlena manasA pUrvataramAkAzaM sRjatyevaM krameNa vAyvAdikaM nirmAya krameNa zaukrazauNitikAhAraja - rasamayAni bhUtAni militAni sarvANyAdhmApayan vAyunA tejasA ca pAcayannanukrameNa zArIre vakSyamANenAtmAnaM garbharUpeNa sRjati, tasmiMzca zarIre hRdi tiSThan caturthe mAsi vAhyabaddhIndriyANyabhivyaJjayan vAhyacaitanyAdikaM manasi janayati / tena ca prAktanAnubhUtabhAvAnanusmarati, tayA'nuhetumAha tadartha' hItyAdi / - tadarthamiti tadupakArArtham, etena taduddizya pravRttiradhikaraNArtha nAdhArArthA iti darzayati / atra savamAdau kRtaM tadadhInatvAdAtmazarIrakriyAyAH / yaduktam ' acetana' 7 For Private and Personal Use Only Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitoya: smRtyA copacaryamANaH prAkta nAnusmRtimAn, tayA cAbhilaSitabhAvAnAM lAbhAlAbhAbhyAM manasi sukhaduHkha janayanAtmA sukhaduHkhAbhyAmupacaryamANaH sukhI vA duHkhI vA bhvti| tato loke jAtaH san prAktanadaivAnurUpaM jAgaritasthAnaH sthUlarUpeNa sukhaduHkhaM saptAGga ekonaviMzatimukha evopbhungkte| svamasthAno'ntaHprazastathAvidha eva praviviktarUpeNa sukhduHkhmupbhungkt| suSuptisthAnastu pAzazcetomukhaH Anandamayo hyAnandamAtramupabhuGakte iti, zubhAzubhajanakaJca prAktanadaivAnusAreNAcarati, phalaJca tadanurUpamiha cAmuSmiMzca loke manobuddhibhyAmupabhuGkte. iti, AbhyantaravAhyAvasthAtrayaM mANDukye ziSyANAM pratyakSagocaramupadiSTa, tadavasthAtrayopadezenAtmano'pyavasthAtrayavattvamunna yam / suSuptau tu cetomAtramukhaH sukhamAtrabhuk tadA hyasphuTacaitanyamAtramatiriktAnAM buddhagrAdInAM layAt / taduktaM kaivalyopaniSadi,-"suSuptikAle sakale vilIne tamobhibhUtaH sukhruupmeti| punazca janmAntarakamyogAta sa eva jIvaH sa iti prabuddhaH" iti / suzrute'pi garbhAvakrAntizArIre,-"strIpuMsayoH saMyoge tejaH zarIrAdvAyurudIrayati / tatastejo'nilasannipAtAt zukraM cyutaM yonimabhipratipadyate saMsRjyate cAttebena / tato'gnISomasaMyogAt saMsRjyamAno garbho grbhaashymnuprtipdyte| kSetrako vedayitetyArabhya dhAtA vaktA yo'sAvityAdibhiH paryAyavAcakarnAmabhirabhidhIyate, daivayogAdakSayo'vayayo'cintyo bhUtAtmanA sahAnvakSaM saravarajastamobhidevAsurairaparaizca bhAvairvAyunAbhiryamANo garbhAzayamanupravizyAvatiSThate" ityAdyuktam / tatra bhUtAtmaneti tanmAtra-paJcabhUtAdi-sUkSmazarIreNa / evameva zarIrasagai paJcabhUtasaMyogAt gurvAdayo guNA jaaynte| rAzipuruSabhAve tu sadasat karma cAcaredityataH kamma kamma phalaM jIvitaM maraNaM janma ca mokSazceti sarva tatra sarAvAtmazarIrasamudAyAtmake loke pratitiSThate iti tattvam / etena tatsaMgRhItamiti yadvyAkhyAya sarva karmaphalAdikamiti, bakSyate hi katidhApuruSIye,-"atra kammeM phalaJcAtra jJAnaJcAtra pratiSThitam / atra mohaH sukha duHkhaM jIvitaM maraNa svatA" iti tadasamagravacanAnna saadhu| vyAkhyAnamidamasmAbhirunnItaM katidhApuruSIye -"acetanaM kriyAvacca cetazcetayitA prH| yuktasya manasA tasya nirdizyante kriyAvacca manazcatayitA' prH| yuktasya manasA tasya nirdizantyAtmanaH kriyAm // " iti / pUrva "zarIre" ityAdinA Ayurukta, "savamAtmA" ityAdinA tu tadadhikaraNabhUtapuruSa ucyate For Private and Personal Use Only Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam vibhoH kriyA / / " iti vacanamanusRtyaiva / itthantu lokopadezaH sattvazarIrayodhAtusAmyAsAmyamukhaduHkhalakSaNAromyAnArogyAzrayakhAdAtmano rogArogyAnAzrayatvAcca / na ca vAhyendriyAdipaJcamahAbhUtAdivikArasamudAyaH zarIramiva vAhyAbhyantarendriyAdi paJcabhUtavikArasaMmudAyaH zarIraM vAcyamiti zarIrAtmeti dvayaM saMyogAlloka ityevamupadezyamiti vAcyaM rajastamodoSajavyAdhyAzrayo hi sacaM vAtAdidoSajavyAdhyAzrayaH zarIraM tayozca vibhinna cikitsita vakSyate iti saravazarIrayoH pRthaguktiprayojanamekaM dvitIyantu satvAditrayasya saMyogena parasparamAzrayAzritabhAvo na tvekAzrayAvaparAvaradvayAzrayo vakaH karmmasAmarthya trayANAmeva parasparApekSatvAdityatastrayANAM prAdhAnyajJApanam / jAtyAkRtyAdibhAvAnAM hi sasvAdisamudAyAnyatamAzritatvenAprAdhAnyAnna tairupadiSTo lokaH sayutasattvAdisamudAyatvenopadiSTalokasyaikatvAnekatvaparigrahArthaM pUbdameva sAmAnya vizeSAvupadiSTo, tau hi bhAvAnAmekatvapRthaktvaparigrahe hetU / tasmAt sattvAdisamudAyavalakSaNasAmAnyena parigRhItAnAM surAsuranaravAnaragajago'jasarabhorabhrakharAzvAzvatara-tarakSu-zazarkSa-mRga-mRgendrazAda lAdInAM sarAsuratvAdivizeSeNa parigrahaH kAyrya ityataH sAmAnyavizeSau na puruSaghaTakatvenopadiSTAviti / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir i For Private and Personal Use Only 51 - tadatha hItyAdi / tasya cetanasya puruSasyArtha, hi yasmAdayaM hitAhitasukhaduHkha: rUpAyuSo hitAhitamArogyAnArogyAdika kSaNamuhUrttAdipramANApramANaM svalakSaNaJca yathokta tAdRzo'yamAyurveda: prakAzito brahmaNeti zeSaH, tasmAt tadevAdhikaraNa rogArogyaM hi satvazarIrAzritaM, tasmAt sattvazarIrAbhyAM puruSopadezaH kRtaH, AtmA ca nAdhikaraNa tasmAdAtmavAn loka ityupadezo na kRtaH / zarIrendriyasaccAtmasaMyogazcAyustaccAsminneva cetana puruSe tatpramANApramANaJcAtra va tasya hitAhitaJca saccAdisamudAyasyaivopasevyamityevamunnayam / atrAtmanaH prAdhAnye'pi sacvAtmopAdAna yanupUrvvaM kRta tenAtmanaH zarIraparigrahe satakriyAyA hetutva khyApitaM satvAtmanoH saMyogenAtmanaH kriyAvacvena dehitvAt / / 19 / / iti na punaruktam / ava cAtmagrahaNeneha buddha yahaGkArAdInAM grahaNam, zarIragrahaNenendriyANAmarthAnAJca zarIrasambandhAnAM grahaNaM vyAkhyeyam // 19 // Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH khAdInyAtmA manaH kAlo dizazca drvysNgrhH| sendriyaM cetanaM dravyaM nirindriyamacetanam // 20 // gaGgAdharaH-nanu tatra sarva pratiSThitamiti yaduktaM tatsarva kintAvadityAkAGkSAyAM sattvAtmazarIrasamudAyasya yadyanmayatvaM prakRtibhUtatattatkAraNa tAvadvaktu pradhAna kAraNeSu dravyamAdau nirdizati na tu pUcaudiSTasAmAnyavizeSAdikrameNa / khaadiiniityaadi|-stypyaatmnH sarvebhyaH prAdhAnye zrotrAdIndriyayogeNaiva caitanyahetukhAdindriyANAM bhUtamayatvenAdau bhUtAnAM nirde zastatazcAtmanastatazca manaso'pyAtmanaH zarIraparigrahe manaHkriyAyA hetukhAt / kAladizoH savrvatraiva pariNAmi-samavAyi-hetukhena pazcAnirdezaH kRtH| khAdInIti katidhApuruSIye bakSyante-"mahAbhUtAni khauM vAyuragnirApaH kssitistthaa| zabdaH sparzazca rUpaJca raso gandhazca tadguNAH" ityanena tatrAtyanabhivyaktazabdatanmAtramatrAkAza vivakSitaM na khetadapratighAtasvabhAvamAkAzam / krameNa sthUlAvyaktasparzatanmAtracalasvabhAvo vaayuH| 'militaraktazvetakRSNasAdhAraNabhUtam avyaktarUpatanmAtramayoSNAsvabhAva tejo'gniH| tataH sthUlAvyaktarasatanmAtradravatvasvabhAvA aapH| avyaktagandhatanmAtramayI kharavasvabhAvA kssitiH| ityatyanabhivyaktazabda ivAkAzAdiSu paJcasveva zlakSNakharavAdayo guNA atyanabhivyaktA eva santi ye pAzcamauktikeSu vyaktA bhavanti / atyanabhivyaktatve'pi zabdasyAphAzaguNavenopadezaH saguNameva dravyamutpadyate na tu niguNamiti jJApanArtham / vaizeSike tu nAkAzasya zabdagaNo'tyanabhivyaktavAdukta iti| pUrvapUrvabhUtAnupaviSTottarottarabhUteSu vAyvAdiSu sthUleSveSAM prakRtibhUtahetutvAt tAni pUrvapUrvAnupraviSTAni vAyavAdIni cakhAri bhUtAnyatra na vaayvaadishbdvaacyaani| AtmA cetanAdhAtuH saMsArasaMsavanAdisvabhAvo niSkriyo niguNaH sattvAMdiyogena caitanyahetuH prakAzarUpo'vyaktAkhyaH / manavANu sarbendriyaceSTAhetubhUtaM svArthAtmasampadAyattaceSTAttusvabhAvaM sttuprdhaantrigunnvikaaraatmkmuurttimt| kAlazcakravadabhramaNenAviratagamanazIlavasvabhAvaH srvbhaavprinntihetuH| suzrate'pyuktaM- kAlo nAma bhagavAn svayambhUranAdi cakrapANiH-samprati guNAbhidhAnaM kramaprAptamullaGghaya dravyANi nirdizatA guNAdhAratayA dravyasya prAdhAnyamucyate -sUtra ca sAmAnyaJca vizeSalcetyAdau guNAnAdau nirdizatA guNAnAmeva rasAdInAM prAyaH zAstra kArmakatvamupadaya te, ata evAna yabhadrakApyIye madhurAdirasadvArA sarvaguNAn karmANi For Private and Personal Use Only Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 53 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / madhyanidhano'tra rasavyApatsampattI jIvanamaraNe ca mnussyaadiinaamaaytte| sa mUkSmAmapi kalAM na lIyate iti kAlaH, kalayati kAlayati vAbhUtAnIti kAla iti" / eSa ca kAlo nAma harirvAsudevo viSNunAmakAlAnupaviSTAdavyaktAdavyaktarUpaH paraH puruSaH paravyomarUpaH zivaH sattvAdiguNatrayayogAcchItoSNavarSalakSaNaH saMvatsara eva kArye kAraNasajJA / kAlacakrasthitaM hi sarva jagat / tad yathA-brahma niSkriya nirguNaM pUrvamAsIt tacca prathamaM lohitamiva tejo bhUkhA zuklA ivApo'sRjata tAzcApaH kRssnnmivaannmsRjnt| tAstejo'bannAkhyAstisro devatA anupavizya tad brahma prathamaM lohitazuklakRSNavadAbhAsamAnA gAyatrI vAgdevatA khalvajA babhUva, sA cA na paravyomarUpa AdipuruSaH zivo mahAkAla IzvaraH savvatra va gAyatrIrUpajyotiSmAn svAGga limAnena caturazItyaGgalasripAt puruSastasya paJcAzadaGga limitaH pAdAdinAbhipaya'nto'vyAkRtadehaH tada dezastha eSa satyo vAsudevaH kAlaH sa ekAMzena ciya khA citsamprasAdaH kSetrako nAma dvitIyo'jaH puruSo babhUva, taccidasamprasAdo guNAMzamilitasamatamorajaHsattvarUpapradhAnaM brahmA nAma svayaMbabhUveti, tena ca kAlena bhrAmyamANaM prazanaM kSetravAdhiSThitaM triguNato vRddhilakSaNaM viSamadazamAMzenAvyaktasamatriguNarUpaM bhUkhA punaravyaktaM nAmAnandamaya AtmA babhUva, sa khalu saMhatarUpa AtmA dravyeSu ptthitH| sa punaH samatriguNavaiSamyarUpo mahAneva sa cocyate, ityevamahaGkArAdayaH saveM bhAvAH kAlena satataM bhramatA bhrAmyamANAH krameNa pariNatA Asanniti tattvam / vaizeSike kaNAdenApyuktam / "aparasmin paraM yugapacciraM kSipramiti kAlaliGgAni / " dravyakhanityatve vAyunA vyaakhyaate| tattvaM bhAvena vyAkhyAtaM nityeSvabhAvAdanityeSu bhAvAt kAraNe kaalaakhyeti| dizazca ti-dizatyupadizati lokAnayamasmAt pUrvaH pazcAdayamasmAdityAdirUpeNa yAbhistA diza iti, tathAvidhopadezavyApArasvabhAvA aprtighaatruupaaH| bahuvacanaM niyamenApekSatvena bahukhakhyApanArtham / etena caikA dik prAcyAdurapAdhimatI na nAnetiparavacanaM nAnAtmA sannapyeka Atmetivat niyamato vasvantarApekSakhAdihoktaM diza iti / uktaJca vaizeSike zAstra knnaadn| "ita idamiti yatastaddizya liGgam / AdityasaMyogAdbhatapUrvAdbhaviSyato bhUtAcca ca dravyasya vakSyati ; kiJca sarvapradhAnaM yajIvitaM tadeva saMyogaguNarUpamityane tatra guNagrahaNasUcanaM ; sa ca saMyogaguNaH "sattvamAtmA" ityAdinA prathamamukta eva ; vizeSaguNeSu tu dravya pradhAnamiti drvymucyte| khAdInItyAdAvAtmA kasmAt pradhAnabhUto'pi prathamaM noktaH ? ucyate For Private and Personal Use Only Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org . 54 caraka saMhitA | [ dIrghaJjIvitIyaH prAcI / tathA dakSiNA pratIcyudIcI ca / etena digantarAlAni vyAkhyAtAnIti / dizazceti cakAraH khAdyapekSayA samuccaye eSa ityarthe vA tena eSa dravyasaMgrahaH / dravyantu svayamata Uddha vakSyate yatrAzritA ityAdinA / tena eSa lokasthAnAM kAryyabhUtAnAM dravyANAmaparisaGkhyeyAnAM karmmaguNAzrayasamavAyikAraNasakSapaH / nanu navako'yaM dravyasaGgraho na bhavati zrotrAdInAM dazendriyANAmatiriktakhAditi cenna, paJcabuddhIndriyANAM zrotrAdInAmAtmakRtAntarIkSAdi pnycbhuutaatmktvenaakaashaadyntiriktkhaaddhttaadiinaamiv| ahaGkArikANAM dazAnAmindriyANAmindriyaM kriyAguNavyapadezAbhAvAt prAksthUlazarIrendriyotpatterasadbhAva iSyate santyapi tAnyasantIti na dravyamadhye paThitAni / mAk sargAd brahma yathA hyasaducyate-asadvA idamagra AsIditi / na ca manastadvadanatirikta bhUtebhyaH / prakAzalakSaNasattvaguNabahularAgAtmakarajomohAtmakatamoguNamayatvAt pRthaGmana upAdattam / zarIrArambhe garbhAzayagataM zukrazoNitamanupravizyAtmA yathA paJcamahAbhUtAni sRjati tathA trInapi guNAn saccAdIn sRjati, tairmohAtmakatamoguNApakarSatriguNaiH samavAyena militairviziSTApUrvvavAhya ndriya ceSTA hetu bhUta-svArthAtmasampadAyattaceSTasvarUpatvena khAdyaSTAbhyo hyatiriktaM jAtam / tathA ca sattvaprAdhAnyAt saccasaMjJA ca tasyeti / kazcit tu mano'pi pAJcabhautikaM parantu zrotrAdInA - mAkAzAdiprAdhAnyAdAkAzIyatvAdivyapadezavanna vyapadeSTu mAkAzIyatvAdikaM zakyate manasaH samapaJcamahAbhUtArabdhatvAditi sarvendriyavyApakasparzanendriya samavAyAta sarvendriyavyApakatvasvabhAvena samvandriyANAM svastrakarmmaNi caSTAhetubhUtatva na ca vAhya ndriyANAmupaghAte svayaM manastatkarmakaraM bhavatyA - bhyantaratvAt na hi hastamantareNa dAtramAtreNa chedanaM sampadyate pratiniyatazaktikatvAdbhAvAnAmiti vadati tannAnubhavasiddha sparzAdibhautikaguNayogApatteH / mano hyazabdamasparzamrUpamarasamagandhamaguru buddhayAtmavat paramasUkSmaM bhautikaparamANubhya iti / na ca viziSTAparApUrvvamUrttimat zabdAdiguNavadapyatIndriyaM yathA zrotrAdikamindriyaM khAdiguNazabdAdiyogAdapi sUkSmatvAdatIndriyaM khAdibhyo nAtiriktazca / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zarIrasyeha vyAdhyArogyAdhikaraNatayA pradhAnatvAt tadArambhakAdIni khAdInyevocyante, nAtmA, tasya nivikAratvA vacanaM hi " nirvikAraH parastvAtmA" ityAdi ; khAdIni ca "mahAbhUtAni khaM vAyuragnirApaH kSitistathA" ityanena krameNoktAni bhUtAni anAgatavekSaNenaivocyante / < For Private and Personal Use Only Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 55 samapAzcabhautikave manaso hyabhautikavastugrahaNAsAmarthyAt brahmajJAnAdisAdhinI buddhimutpAdayituna sAmathA smbhvti| bhautikAbhautikaM nikhilaM hi manaso vissyH| yathA hi buddhayA brahmajJAnamutpadyate sA ca notpadyate bhautikabhAvena / bhUtAni hi bhUtamayAni ca jaganti niyamataH sattvarajastama iti guNatrayavivartitabrahmamayANi kevalabrahmavirodhIni bhavanti, rAgalakSaNena hi rajasA pravattekena saGga utpAdyate sagastu khalu prApta satyarthe prItisampannatA vizeSeNa tatrArthe cAsaktiriti naatmkH| prAptAbhilASalakSaNA tRSNA ca rajasA jnyte| tAbhyAM khalu saGgatRSNAbhyAmevAdRSTadRSTArthakarmasvAvadhyate puruSa iti| tamazcAvaraNazaktirUpAzAnalakSaNa cida guNAMzasyAprasAdAMzajaM sarvalokamohaM janayikhA tena cAlasyanidrApramAdaiH puruSAnAvanAti / satta punarnirupadravaM prakAzakalakSaNam sphaTikamaNivanirmalazca zAnamutpAdya puruSANAM tena ca saGgamayati puruSAn / nirupadravakhenAntaHzAntakhAra tu sukhamutpAdya ca tena puruSAn saGgamayatItyatmAt rajastamobhyAM vinimuktale jAte sati ca zuddhasattAtmake manasi nirmalakhenAntaHzAntakhaprakAzakakhAbhyAM rajojanitasaGgatRSNAjanyakarmabandhanAt tamojanitabhrAntijanyAlasyanidrApramAdebhyazca vinimmuktasya brahmajJAnamutpadyate iti tadrajastamovinimmuktI hetuH samAdhivizeSAbhyAsastenotpadyate paramArthatastattvajJAnaM khAdikamidaM sarva dravayaguNakampokhya yat tadvikArabhUtaM nAmadheyaM tasya tasya prakRtirityeva jJAnaM satyaM khAdisaMzakaM sarva mithyeti| tattvajJAnAt khAditattadvikArajJAna vayavahAratattatrAnameva mithyAzAnamapaiti, tato rAgadvaSamohApAyo bhavati, teSAmapAye pravRttApAyo bhavati pravRttApAye niHzeSA nittimuktirbhvti| mucyate hya vam / ya eSa samprasAda AtmA'smAccharIrAt samutthAya paraM jyotirupasampadya svena rUpeNAbhiniSpadyate sa uttamaH puruSa iti, sa na dravayaM na guNo na kamme na samavAyo na ca sAmAnya vishessshceti| ___ nanvevameSa navako vai dravyasaMgraho nopapadyate'samagravacanAt / sattvAtmazarIrasamudAyasya cetanAcetanasyAprANinazca ghaTAdaratiriktakhAdityataH prakRtyAsmakavaM vikArANAmiti khyaapnaayaah-sendriymityaadi| indriyANi AtmAdInAJca tathA'vyavahitasya puurvnirdeshH| dravyasaMgraha iti karacaraNaharItakItrivRtAdyasaMkhyeyabhedabhinnasya kArya dravyasya kAraNadvArA saMkSepa ityrthH|| sarvakAmyadravyANAmapi vyavasthAmAha, sendriyamityAdi |-nirindriymitytr nizabdo'bhAve For Private and Personal Use Only Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 56 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH zrotrAdIni vAhyAni buddhikammaNoH karaNAni daza taiyukta khAdinavadravyAravayaM yadidaM puruSasaMjJa tadapi khAdidravayArabdhavAda dravyaM dravyasaMjha cetanaM vRkSAdikamacetanazcAntazcaitanye'pi narAdivadvAhyAbhyantaraca tanyAbhAvAt narAdhapekSayaivAcetanaM na tu ghaTAdivaJcatanyAbhAvAdacetanaM tathA tathAviraM nirindriyaM yadidamAtmamano'tiriktaM saptadravayArabdhaM ghaTAdikaM tadapi dravayaM guNakamazriyakhAt tu ghaTAdInAM vRkSAdInAM narAdInAJca dravayakhAnapAyAt / nanu vRkSAyacetanAnAM kimantazca tanyamasti, kutazca tadupalabhyate iti, ucyate, dRzyate hi pratyakSa sUryabhramaNamanubhramati suurybhktaa| zRgAlAdivasAgandhenAtizaya phalazca phalati vIjapUrakam / tathA jaladanAdazravaNAca phalati lvlii| phalAnyatA ca cUtAnAM bhavati mtsyvsaabhissekenn| tacca vmnenaanumiiyte| tathA bhavati mukhamazokasya kAminIcaraNatalAbhihananena tena cAsya sprshnmnumiiyte| tathA "abhivAditastu yo vipro nAzipaM smprycchti| zmazAne jAyate vRkSo gRdhukakopasevitaH" // tathA "vRkSagulmaM bahuvidhaM tatraiva tRNajAtayaH / tapasA dharmarUpeNa zabditA karma hetunA // antaHsaMjJA bhavantyete sukhaduHkhasamAzritAH / etadantAzca gatayo brahmAntaH smudaahtaaH||" ityAdivacanAt tasmAt zravaNasparzananayanarasanaghrANAnIti paJcabuddhIndriyANi dvividhAni nityAni nirAvaraNasAvaraNAni / tatrAbhyantarANi sAvaraNAni teSAM zarIrArambhe bhautikabhAve vAhyAdhiSThAnazrotrAyabhAvAt / vAhyAdhiSThAnasaMzraye vAhyAni ca nirAvaraNAni na ca tebhyaH pRthagindriyANi bhavanti tasmAcca tanamapi vividhamantazca tanaM vAhyAbhyantaracetanazca / yadyapi jJakhAdAtmaiva cetano na tu sattva zarIraM vA indriyaM vA, yadukta "cetanAvAn sma tazcAtmA tataH kartA nirucyate" iti| tathApi, "AtmA jJaH karaNaiyaugAjjJAnaM tasya prvttte| tadayogAdabhAvAdvA karaNAnAM nivattate // " iti / evaM nirvikAraH parasvAtmetyAdivacanAccharIrendriyayozcaitanyamuktam / tatra satyapi vRkSAdInAmantazcaitanye vahizcaitanyAbhAvenAcetanakhavayavahAraH, vahizcaitanya hi sukRtaduritasAdhanavaidhAvaidhakamma sAdhanatvena prdhaanm| tacca vahirindriyANyantareNa na sambhavati / evaM nirindriyatvamapi dvividhamAbhyantarendriyarahitavaM nimmakSikamitivat / atra sendriya cetanamityetAvataivArthApattayA nirindriyamacetanamiti labdhe punastadvacanam evambhUtArthApatteranaikAntikatvAt boddhavya, yathA navajvare divAsvapnAdi niSiddham, arthAt jINe jvare tarhi Apadyata, na caivaM, tatra tepAM divAsvapnAdInAM niSiddhatvAt ; tasmAt For Private and Personal Use Only Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / vAdya ndriyarahitatvaJca, tadvattvAdacetanamapi dvividha, vAhyAcetanamantazcetanaM vRkssaadi| vAdyAbhyantarAce tana ghttaadi| ityaJca jarAyujAnAM manuSyAdInAmaNDajAnAM sAdInAM svedajAnAM mazakAdInAmudbhijAnAM maNDUkaDuNDumAdInAM caturdA prANinAmubhayatazcaitanyam, udbhijjAnAM vAnaspatyAdInAmantazcetanakhaM vaahyaacetnsnyc| ghaTAdInAM vAhyAbhyantarAcetanavamiti bodhyam / etena devAdInAM brahmAdInAM prANinAnArambhakANi nava drayANi khAdIni, ghaTAdInAmAtmamanovarjitAni sapta khaadiini| taiH samavetavena viziSTApUrvamUrtimattvAt khAdiguNakAtiriktaguNakampravattvAcca khAdibhyo vizeSazcAvizeSazca tadAtmakakhAna tada gunnkmvttvaacc| tadyathA--vividhayaktazabdazca vividhavayaktasparzazca / vividhavyaktarUpazca vividhavyaktarasazca vividhavyaktagandhazca ghaTAdirbhavati, pumAMzca tathAvidho bhavati, api ca guLadiguNasamudAyazca buddhimAMzcacchAvAMzca sukhavAMzca duHkhavAMzca tathA buddhIcchAdizabdAdivizeSANAM vizeSeNa buddhA cAbuddhagrA ca ceSTAmu prayatnavAMzca prabhavati / tatra khAdiSu punaH khamekavidhAvyaktazabdamRdukhalaghuvamUkSmavazlakSNatvaguNa nisargAt / svayazca vakSyante hi mRdulaghumukSmazlakSNazabdaguNabahulAnyAkAzAtmakAni drvyaanni| vAyurapi ekavidhavyaktaspazo'nabhivyaktalaghukhazaityaraukSyakharakhavaizayasokSmyaguNaH / sparzastu sAdhAraNarUpazcalanasvabhAvastu pratighAta ityete vAyoguNA nisargAt / pUrvabhUtAnupravezAttu kAryarUpe dvAtmake vAyAvazyaktazabdalaghukharaukSyakharakhavaizayasaumyaguNAH pUrvataH kizcitsthUlA athacAvayaktAH, spazastu vyakta eva zaityamabhavat / vakSyante hi laghuzItarukSakharavizadasUkSmasparza guNabahulAni vAyavyAni / jyotizcApi ekavidhavyaktarUpAvyaktoSNyasobhyaraukSyalAghavavaizadyaguNa nisargAt / pUrvapUrvabhUtAnupravezAttu prAtmake kAyye tejasi zabdoSNasparzAvISAktau calana corddha jvalanaM rUpaJca lohitam, vakSyante hi uSNatIkSNamUkSmalaghurUkSavizadarUpaguNabahulanyAne yAni / jalamapi ca kavidhavayaktarasAvyaktagauravadravakhasnigdhakhazaityamAndhasarakhasAndravamRdutvapaicchilyaguNa nisargAt / pUrvabhUtAnupravezAt tu zabdazItasparzazuklarUparasAvyaktAstatra calanamadhogamanaM sparzazca trividhaziSyabuddhihitatayA'pyUhyamapi sAkSAdevIcyate, vadanti hi nyAyavido "vyAkhyAnAdvaraM karaNam" iti| yadyapi cAtmaiva cetano na zarIraM, nApi manaH, yata ukta "caitanAvAn yatazcAtmA tataH kartA nirucyate" iti| tathApi salilauSNavat saMyuktasamavAyena zarIrAdyapi cetanam / For Private and Personal Use Only Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 58 crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH zItaM rUpaJca zukla saMsargAt / gurukhadravatvasnigdhasvamandakhasarakhasAndravamRdukhapaicchilyaguNA avyktaaH| vakSyante hi gurudrvsnigdhshiitmndsrsaandrmRdupicchilrsgunnbhulaanyaapyaani| bhUmizcaikA'vayaktagandhAnabhivayaktagurukhakharavakaThinakhamAnyasthaiyyavaizadyasAndrasaguNA nisargAt / pUrvabhUtAnupravezAttu rasavatI ca rUpavatI ca sparzavatI ca zabdavatI ca, tatra rasAdayazceSayaktAstatra sparzaH kharazcalanaJcAdhastAt sthiraM rUpaJca kRSNa saMsargAt / vakSyante hi gurukharakaThinamandasthiravizadasAndrasthUlagandhaguNabahulAni paarthivaani| AtmA punazcetanAdhAtuniSkriyo niguNaH saccidAnandaH AdiranAdiH svatantraH sarvago vazI vibhuH sAkSIti, sa ca sattvakaraNo guNamupAdadAno jIvAkhyaH sukhI ca duHkhI ca icchAvAMzca dveSavAMzca smRtimAMzca dhRtimAMzca buddhimAMzca cetanAvAMzvAhaGkAravAMzca prayatnavAMzca bhavati / manastu rajastamo'tiniSkRSTasattaguNabahulAtmakaM paramamUkSmaM c| tacca loke trividhaM, zuddhaM rAjasaM tAmasaJca ; teSAntu trayANAmapi sattvAnAmekaikasya bhedAgramaparisaGkhyeyaM taratamayogAccharIrayonivizeSebhyazcAnyonyAnuvidhAnavAcca zarIraM hyapi sattvamanuvidhIyate sattvaJca zarIram / tatra katicit sattvabhedAH sAdRzyAni zena / saptavidhaM zuddhaM brAhmayAdibhedAt / SaDvidhaM rAjasamAsurAdibhedAt / trividha tAmasaM pAzavAdibhedAditi / vakSyate mahati garbhAvakrAntyAM shaariire| kAlo'pi niSkriyo nirguNaH paramamahatparimANo'pi kAryaguNaga/diguNAbhAvAt sa ca loke saMvatsaraH shiitossnnvrsslkssnnH| evaM digapi khAdibhyo'tiriktA prakRtibhUtA vaikArikAdahaGkArAdAkAzasyAdhidevatA dika kriyAgaNavyapadezAbhAvAdasatI na ca nAsti na cAstItyucyate lokasarge khabhivyajyate praacyaadiruupenn| na cAyamAkAzo'sparzakhAt / sparza vatkhAbhAve'pi iti ida miti yataH sA digiti liGgAt / na ca vAyurasparza khAt vAyuH punaH sparza vAn nIrUpaH tatsvabhAvatvAt nApi jyotibhavati arUpakhAt jyotistu rUpavat / nApi ca jalaM rasadravakhAbhAvAta / jalaJca rasavadravyazca / nApi kSitiragandhakhAta; kSitistu gndhvtii| nApyAtmA caitanyAhetukhAt AtmA hi caitanye hetuH| na ca mano'rthAgrahaNAt mano hyartha idameva cAtmanazcatanatva, yadindriyasaMyoge sati jJAnazAlitva', na nikRSTasyAtmanaH cetanatvaM, yaduktam "AtmanaH karaNairyogAt jJAnaM tasya pravartate" iti / atra sendriyatvena vRkSAdInAmapi cetanatva boddhavyaM, tathA hi sUyyabhaktAyA yathA yathA sUryo bhramati tathA tathA bhramaNAt dRganu For Private and Personal Use Only Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . 56 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / gRhNAti / nApi kAlazcakravada bhramaNasvabhAvena sarvakalanAbhAvAditi / catanAcetanaviziSTadravyANAM prANinAmaprANinAM khAdibhyazca vizeSo guNavizeSeNa kammavizeSeNa ca vizeSAt / khAdibhyo lokAnAM cetanAnAmacetanAnAJca vizeSo yathA-AkAza niSkriyamapi bhUtAntarayogeNa takriyopacaritakriyAvat / AkAzAtmakAni ca dravyANi mAI vazoSiryalAghavakarANi / vAyuH kriyAvAn, vAyavyAni ca shaikssyglaani-vicaar-vaishblaaghvkraanni| jyotizca sakriya tadAtmakAni punadravyANi daahpaakprbhaaprkaashkraanni| Apastu sakriyAH ApyAni tu dravyANAtale dasna hgndhvissyndmaardvprhlaadkraanni| pRthivI ca kriyAvatI pArthivAni dravyANi punarupacayasandhAnadhAtuvyUhagauravasthairya karANi bhvntyaakaashiiyaadigunnprbhaavaiH| parantu "pRthivyambuguNabAhulyAnmadhura" iti muzrutavacanA, pRthivyApazca saumyA ityabhipretya svayamuktAzca somaguNAtirekAn madhuro rasa ityasmAt saumyamadhurarasavad dravyaM sarca, saumyaJca ka varddhayati sayonitvAt / madhu punarnAzayati svaprabhAvAt / tathA pRthivyagnibhUyiSThabAdamlastadrasaJca dravyaM savyaM pittamAgne yaM varddhayati sayonikhAta ; dADimAmalake khamle dravye nAzayataH svprbhaavaat| evaM toyAgnibhUyiSThatvAllavaNo rasastadrasavacca dravyantu sarvamAna yaM pittaM varddha yati sayonikhAta ; saindhavantu nAzayati prabhAvAta / vAyvagnibhUyiSThalAna kaTuko rasastadrasaJca dravyaM sarvamAne yaM pittaM varddhayati sayonitvAt ; pippalIzuNThyau nAzayataH svaprabhAvAt / vAyyAkAzAtirekAt tikto rasastadrasaJca dravyaM sarva vAtaM varddhayati sayonikhAt ; na tu vetrAgrapaTolapatre svaprabhAvAt / pavanapRthivyatirekAt kaSAyastadrasaJca dravyaM sarva vAyavayavAt vAtaM varddhayati pArthivakhAt tu stambhayati ; phalatrayantu nAzayati tridoSaM virecayati malaM svprbhaavaat| evaM citrakatulyA dantI svaprabhAvAt virecayati / viSaM viSaM hanti maNivizeSazca vividhaJca karma karoti svaprabhAvAt / iti khAdibhyo viziSTAparApUrvamUrtiguNakarmazAlikhena khAdyArabdhamabhinnamapi bhinnamiti bodhyam / evaM matro'pi pratiniyatatattadvarNAnupUbikavena pratiniyatazubhAzubhajanakaprabhAvavAn svaghaTakavaNebhyo viziSTAparApUrvasvarUpaH mIyate, tathA lavalI meghastanitazravaNAt phalavatI syAt, vIjapUrakamapi zRgAlAdivasAgandhanAtIva phalavad bhavati, cUtAnAJca matsyavasAsekAt phalADhayatayA rasanamanumIyate, azokasya ca kAminIpAdatalAhatisukhinaH stavakitasya sprshnaanumaanm| smRtizcAnumAnaM drar3hayati yathA For Private and Personal Use Only Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 60 caraka saMhitA | ! dIrghaJjIvitoyaH pRthageveti jJeyam / prabhAvo hi prakaSeNa svaghaTakAnAM samudAyale bhAva utpattiH svaaratri bhAvanAbhyo'tizayena bhAvo nAma / ' svArambhakadravyakriyayArabdho vijAtIyakriyAprabhAvaH svArambhakadravyaguNakarmmabhirniSpAdayitumazakyakarmakRta sa cAcintyaH svaghaTakIyabhAvAtizayitatvAt / eSa ca prabhAvaH sarvasmina viziSTavastuni na pariNamyate, tathAvidhakAraNavizeSAyogAt / vakSyate hi svayamaMtra trINi kAraNAni dravyANAM cetanAcetAnAnAM dravyaguNakarmANIti / tAni ca santyapi sarveSAM cetanAcetanAnAM dravyANAmArambhakatvena kAlavizeSeNa bhUtapaJcakanyUnAtireka vizeSeNa yogavizeSeNa yeSAmArambhakANi bhavanti teSAmevAcintyamabhAvo bhavatIti niSkarSaH / nanu yAvatsamavAyisayoga utpattiH sa ca guNo na karma kathaM varttate guNakarmaNoH, dravye eva hi guNo varttate na tu guNa vANi vA ? vakSyate hi "yatrAzritAH karmmaguNAH" ityAdIti dravye hi kAya guNAH sAtha gudayaH karma ca / samavAyena paratvAdayazcAkAyyAH prakRtibhUtA guNA guNe ca karmmaNi ca draveA ca sarvvatraiva samavAyenaiva varttante, na hi paratvAparatvasaMkhyA pRthaktuparimANAni vinA dravyaM vA guNo vAkavA kevalamutpadyate ityavinAbhAtraH sphuTo dRzyate, paDTA iva par3asAH paJca kampaNIti tulyaprayogastulyabodhayAto nAvastubhUtaH paryyAptisambandhaH kalpyate paDasAda guNe guNavRtteH / samavAya eva hi sarvvatraiva guNakarmasu sakhyAdivRttI sambandhaH siddhaH / saguNameva hi dravyamutpadyate yadA tadA guNotpattau samavAyikAraNamapyasti dravyasyeva guNakarmaNorataH samavAyikAraNasamavAya evotpattistada guNakarmaNAmutpattau paratvAparatvasaGkhyAparimANapRthaktvaguNAna vinA notpattiH sambhavati / yathA paJcamahAbhUtAnAmuttarottarotpattau zabdasparzAdInAmapyuttarottarotpattau paratvAdiguNayogo dRzyate / tasmAt prakRtiguNAnAM paratvAdInAM guNakam svapi samavAyena vRttirasti na tu kAryyaguNAnAM gurutvAdInAM guNe vRttirastIti / etadabhiprAyeNaiva vaizeSike'pyuktaM - guNo'pi vibhAvayate guNenApIti / dravyaM guNakarmmAzrayatvena mukhyakhAt phalaniSpattau kartta bhavati, guNaH ka ca karaNe eva bhavato na tu kartRNI dravyAzritakhena gauNakhAt svAtantraprAbhAvAt / "abhivAditastu yo vipro nAziSaM samprayacchati / zmazAne jAyate vRkSo gRdhrakaGkopasevitaH" / tathA "vRkSagulmaM bahuvidhaM tatraiva tRNajAtayaH / tamasA dharmarUpeNa zabditAH karmahetunA // antaHsaMjJA bhavantyete sukhaduHkhasamanvitAH / - etadantAzca gatayo brahmAdyaiH samudAhRtAH // " tathA For Private and Personal Use Only Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH suutrsthaanm| sAgurvAdayo buddhiH prayatnAntAH praadyH| guNAH proktAH prayatnAdi karma ceSTitamucyate // 21 // svatatro hi krtaa| tattvaM punaH kArakAntarAprayujyatve sati kaarkaantrpryojkkhm| guNe kriyopacaryate / tenAtharvavedavido brAhmaNA mantreNAzubhaM zamayanti duSTAn mArayanti uccATayanti vazIkurvantyavazyAnityAdi, evamayaM maNivizeSo viSa hanti prabhAveNa dAhamayamayaM pramUte svarNa bhAramityAdizca prayogo bhavati, na kASTha pacati vahniH, pacatItyAdivanmaNigaNo viSa hanti matro mArayatItyAdibhavati, caitanyAbhAve'pi kASThAdeH kriyAvatvena svAtanA vivakSituM zakya , gaNakamma Nostu niyamato dravayAzritave'pi karaNakArakakhasiddhArtha prabhAvAkhyavyApAravattayA zakyate vivakSitaM svAtatrA nisskriyte'pi| anyathA kArakala naM sidhAti saca hi kAraka kriyAvat / yatra tu matrAdiH katte khena prayujyate tatra dravyAzritakhenAmukhye mukhytaaropaadeveti| viziSTa dravye viziSTa guNakarmaNI api kAraNAnurUpaH kAryaguNo bhavati, karma tu kizcitkAraNAnurUpaM kizcica kAraNasamavAyAdananurUpam / kAraNaguNaprakRtiko hi kAryaguNo vyavasthitaH / yathA zuklatantukRtaH paTaH zukla eva, haridrAcUrNasaMyogena haridrAyAzcUrNasya takSNena virodhinA mAnyaguNanAzAcchu klakRSNApAyAdrakto'bhivyajyate raktazuklakRSNavarNA hridraa| etena yaducyate maNimatrAdInAM viSaharaNAdikarma yata tata tu zaktirnAmASTamaM vasviti tnnirstm| itthazca sattvAtmazarIreti trayaM militaM lokaH sendriyazca tano nirindriyo'cetanazceti dvividhastaca khAdidravyAtmakakhAd dravyameva na guNaH karma vA Azrayatvena dravyaprAdhAnyAta cetanAdhAvadhiSThitakhAna pumAMzca vRkSAdezca antazcaitanyAce tanakhaJca ti vodhyamiti // 20 // ___ gaGgAdharaH-nanu tatra sarva pratiSThitamiti yaduktaM tatra sarvamiti kiM khAdinavakamAtramArambhakakhena pratiSThitamuta kimanyat ? ityata Aha ; tantrakArazca vAnaspatyAn mUkAn prANino vakSyati, tenAgamasambalitayA yuktayA retanA vRkSAH // 20 // cakrapANiH-samprati guNAn nirdeSTumAha, sArthA ityaadi|-anen trividhA api vaizeSikAH sAmAnyA AtmaguNAzcozizaH, tatrArthA: zabdasparzarUparasagandhAH, yaduktam "arthAH zabdAdayo jJeyA For Private and Personal Use Only Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [dIghaJjIvitIyaH crk-sNhitaa| sArthA ityAdi guNAH proktA ityantam |-gunnaaH proktA arthAt cetanAcetanasAdhAraNadravyANAm / tatrArthAH zabdasparzarUparasagandhA iti vakSyati / taiH saha vartante ye te gudiya iti sahazabdopAdAnena zabdAdayo guNA yathA paJcabhUtAnAmAkAzAdInAM vartante sahajakhAt, tathaivAkAzAdInAmuttarottareSAM krameNa sthaulyAt tadaguNAnAM zabdasparzarUparasagandhAnAM krameNa sthaulyaM, tatrAkAzaguNaH zabdo'tyanabhivyakto yathA tathA zabdasparzAdisahacaritAH zlakSNakhAdayo guNA atyanabhivyaktAH santIti khyApitam / te cAtyanabhivyaktakhAt mahAbhUtopadeze tuupdessttrminopdissttaaH| pUrvabhUtAnupraviSTavAyvAdiSu kizcitsstha lIbhUyAnabhivyaktAH punaH paJcabhUtAtmakadravyeSu guLadayo guNA abhivyajyante / yathAkAze'tyanabhivyaktaH zabdaH saguNameva dravyamutpadyate nAguNamiti khyApanArtha vAyvAdiSu sparzA divadupadiSTaH / pUrvapUrvabhUtAnupraviSTavAyvAdiSu krameNa sthUlIbhUyAnabhivyaktAH punaH pAzcabhautikeSvabhivyajyante iti| zabdazca gurbAdayazca kArya guNA ityabhiprAyeNa vaizeSike kaNAdena prakRtiguNamadhye zabdo gudiyazca guNA na paThitA ghaTAdikAryadravyavat / anyathA ki pAzcabhautikadravye zabdo gudiyo nirupAdAnA jAyante iti| guhyadaya iti gurulaghuzItoSNasnigdharukSamandatIkSNasthirasaramRdukaThinavizada-picchila-kharamamRNasthUlamUkSmasAndradravA iti viMzatiH zArIraguNAH svaya vkssynte|| buddhiriti| yo'bhidhIyate mahAniti, sapamA sA ca sattvamupAdadAnA vyaktavivarttitA viziSTA pUrvasvarUpA triguNavaiSamyAtmikA, tasyAH samayogajanitAzcetanA mithyAyogajanitA cAhamiti matirahammatirahaGkAro buddhiH; sa ca trividho'haGkAraH, tathA tairahaGkArairavasthAtraye tasyAH samayogajanitAH sAMsArikIdhRtidhIsmRtayazcetyetAH sA buddhizabdenocyante / tAH punaH indriyArthasannikarSAt samayogAdibhirjAyamAnacAkSuSAdayo buddhayaH kSaNikA nizcayAtmikAzca bhramasaMzayAkhyAzcetyevamuktaM sarvamidaM zAnaM kAryyabhUtA buddhirucyte| gocarA viSayA guNAH" iti| ete ca vaizeSikAH, yataH AkAzasyaiva zabdaH prAdhAnyena, vAyoreva sparzaH prAdhAnyena, evamagnavAdiSu rUpAdayaH ; anya guNAnAJcAnyatra darzanaM bhUtAntarAnupravezAt, vacanaM hi "viSTaM hyaparaM pareNa" iti| guAdayastu gurulaghuzItoSNasnigdharukSa For Private and Personal Use Only Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH sUtrasthAnam / prayatnAtA iti |-icchaa dvaSaH mukhaM duHkha prayatnazceti pazca / parAdaya iti| vakSyante hi "parAparakhe yuktizca saGkhyA saMyoga eva ca / vibhAgazca pRthakvazca parimANamathApi ca / saMskAro'bhyAsa ityete guNA jJayAH parAdayaH // " iti| ___ guNAH proktA iti| guNA nizceSTasamavAyihetavaH / proktA iti zabdAdayaH pazcArthAH, khAdInAM pratyekamekaikaddhayA vAyvAdiSvapi pAJcabhautikeSu ca saveM guNA gurbAdayazca pUrvabhUtAnupraviSTavAyvAdhArabdhAnAM cetanazarIrANAM pazcAtmakase pAzcabhautikAnAzcApANinAM ghaTAdInAmityabhiprAyeNa sArthA iti pRthak padaM, gurvAdayastu teSAM phalaniSpattau kartave vIryANItyabhiprAyeNa ca sArthA iti na tu sArthaguhyadaya iti kRtam / padabhedakaraNAta buddhiprayatnAntAnAM rAzipuruSa vAtmaliGgavaM puruSasya ca phalaniSpattau karta khe sAthagurvAdInAmivaiSAzca vIryavamityabhiprAyeNa buddhiH prayatnAntA iti padabhedaH / parAdInAM dravye guNe karmANi ca sahajatenottarakAlaJca vRttiH, phalaniSpattI copAyatvaM na tu vIryasamityabhiprAyeNa padabhedena proktA guNA ityarthaH / na vetebhyo'dhiko guNaH prakRtibhUto vA kAryyabhUto vA, suzrute hi vyavAyI vikAzIti dvau gunnaabuktau| tatra "vyavAyI dehamakhilaM vyApya pAkAya klpte| vikAzI vikazana dhAtUna sandhibandhAna vimokssyet| saratIkSNaprakaSau tu kaizcit to parikalpitau // " iti vyAkhyAnAt prakRSTasaratIkSNaguNavenAnatiriktAviti bodhyam / dharmAdhammo hi zubhAzubhadau vaidhAvaidhakriyAjanyau zarIre saMskAravizeSo sukhaduHkhaphalaprAptI karaNarUpo na khaatmgunnau| chAndogyapRhadAraNyakayorukta "mRtasya dAhakaraNAya bAndhavAH zavaM nayanti yadA dahanti tadA tasmAccharIrAdbhAva ddiSTapuruSa utthAya dhUmAdikrameNa candralokaM gavA somo rAjA bhavati paralokaM gatasya tadiSTa phalabhogAvasAne punaH parjanyamAgataM taddiSTa varSeNa zasyaM pravizati tat zasyabhujaH zukraM bhavati tena zukraNa punaH sa puruSo jAyate" iti shruuyte| mandatIkSNasthirasaramRdukaThinavizadapicchilazlakSNakharasthUlasUkSmasAndradvAviMzatiH, ete ca sAmAnyaguNAH pRthivyAdInAM sAdhAraNatvAt ; ete ca yajaHpuruSIye prAya AyurcedopayuktatvAt parAdimyaH pRthaka ptthitaaH| budvijJAnam, anena ca smRticetanAstyahaGkArAdInAM buddhivizeSANAM grahaNam / prayatro'nto yeSAM nirdeze te prayatnAntAH, etena ca icchAdvaSasukhaduHkhaprayatnAnAM grahaNam, vacanaM hi "icchA dveSaH sukhaM duHkhaM prayatnazcetanA dhRtiH| buddhiH smRtirahaGkAro liGgAni paramAtmanaH // " For Private and Personal Use Only Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH athArthAH zabdasparzarUparasagandhA iti yat tatra zabdo nAma nAkAzaliGgAkhyoatidhAtalakSaNasya hi mUkSmasyAkAzasyAvyaktaH zabdo na zrUyate nApi parakhAdInyAkAzaliGgAni santi ; liGga hyanumitisAdhanaM, tacca kAntikakhazAnamantareNa na bhavati, aikAntikakhajJAnantu na pratyakSAdInAM nizcayagrahaNamantareNa bhavati, parantu zabdaH zabda iti dhAturdhvanimAtrArthakaH svArthakudyoge niSpannazabdapadavAcyaH zravaNendriyArthaH / zravaNendriyAsayonivena pAJcabhautikadravye udAttAdidazavidhAnyatamavenAbhivyaktakhadazAyAM zravaNayogyatvAt ityevamupadezenaikAntikatvagrahAdudAttAdayaH zabdAH zravaNendriyagrAhyAstatprakRtitvAdAkAzAdipratyekasthA avyakta zabdAH zravaNendriyArthAH samAnayonikhAdikAryaguNA udAttAdayaH zabdAH khAdiSu pratyekeSu prakRtizabdAH sAmAnyabhUtA guNA iti| "zravaNArthastu zabdo'sya dravyaM bhUtAni paJca vai| abhivyaktI vizeSa ca samastAnyeva hetvH||" sparzastu vAyorAkAzasthazabdAt kiJcit sthUlaH svabhAvata eva tena yAdyAtmaka vAgvAdiSu vizeSeNeSadabhivyajyate shiitossnnshiitkhrsvruupenn| tathA sparzAt svabhAvataH sthUlaM rUpaM tejasi prakRtibhUtaM sAmAnyaM yAdyAtmakeSu tejo'bhUmiSu lohitazuklakRSNarUpeNa vishessnnessdbhivyjyte| rUpAcca sthUlo raso rasatanmAtrAsvapsu svabhAvata eva prakRtirUpaH sAmAnyabhUtaH caturAtmikAsvapsu pazcAtmikAyAM bhUmau cAvyaktamadhurAvyaktalavaNarUpeNa vishessennessdbhivyjyte| gandhatanmAtrAyAM bhUmau gandho rasAt svabhAvataH sthUlaprakRtirUpaH sAmAnyabhUtaH paJcAtmikAyAmIpadvizeSeNa saurbhruupennevdbhivyjyte| pAJcabhautikeSu dravyeSu tattadbhatAMzAMzavizeSeNaite zabdAdaya udAttAdizItAdilohitAyavyaktamadhurAdikizcitsaurabhAsaurabhaguNAH sthUlarUpA nAnAvidhA abhivyjynte| tatra zabdatanmAtrAkAze yathAtyanabhivyaktaH zabdo yAdyAtmakeSu vAyvAdiSu krameNa sthUla evAbhivyajyate na tUdAttAdivizeSeNe pAzcabhautikeSu dravyeSadAttAdirUpavyaktA abhivyajyante / tathA gandhatanmAtrAdiSu pRthivyAdiSu paJcasu gurukhAdayo'tyanabhivyaktAH iti| iha tu cetanAdInAM buddhigrahaNenaiva grahaNaM, zArIre tu cetanAdInAmapi pRthagAtmagamakatvena pRthak pAThaH, etacca tatraiva vyAkaraNIyam / parAdayo yathA- "parAparatve yuktizca saMkhyA saMyoga e c| vibhAgazca pRthakta Jca parimANamathApi ca / saMskAro'bhyAsa ityete guNAH proktAH parAdayaH // " ete ca sAmAnyaguNA api nAtyupayuktatvAt tathA buddhiprAdhAnyAccAnte proktAH / proktA iti prakarSeNa vishessgunntvaadinoktaaH| For Private and Personal Use Only Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 65 paJcAtmaka pRthivyAdiSu krameNa sthUlA evAbhivyajyante na tu vyaktasthUlAH pAzcabhautikeSu tu vyaktA jAyante iti / guNAn nirdizya nirdizati / prayatnAdItyAdi / - prayatno nAma guNavizeSaH prakRtiguNamadhye paThitaH / sa cAtmana icchAjanyA pravRttidve SajanyA nivRttiH sa AdiH kAraNaM yasya tatkarmma manaHpravRttiH prakRtibhUtaM karma / tajjazca ceSTitaM vAgdehapravRttiH / bhautikI ca caturddhA vAyau sarvvatogatirUddha jvalanaM tejaso nimnagamanamapAM sthiragatiH pRthivyA iti / nanu pRthivyAM sthUlakaThinagurutvAddhIrAghogamanaM kamma kathamupalabhyata ityata ukta kaNAdena vaizeSike / "utkSepaNamavakSepaNaM prasAraNamAkuJcanaM gamanaJca ti kam" iti prakRtibhUtaM kammaktA nodanAdabhighAtAt saMyukta saMyogAcca pRthivyAH karmma / pRthivyAM karma kriyopalabhyate / nodanAdabhighAtAt saMyukta saMyogAcca / tadyathA / yena saMyogena kriyamANena dhvanirna bhavati tatsaMyogo nodanAkhyaH / yathA kardamacaraNasaMyogajaM tatsaMyogAccalatIti bhrAntA vyAcakSate / saMyogo hi karmajaH kathaM kriyAM vinA saMyogAt kampatpadye teti tasmAnnodanaM preraNam / preraNAddhi vegAkhyaH saMskArastasmAdutkSepaNena gacchato vANasya pArthivasya vegAkhyasaMskArApagame gurutvAdadhaHpatanaM kammopalabhyate / idamuktaM kaNAdena svayamAcAryeNAtaH pUrvaM sUtradvayena / tadyathA / nodanAdAdyamiSoH kamma tatkampakAritAcca saMskArAduttaraM tathottaramuttarazca / saMskArAbhAve gurutvAcca patanamiti / iSoH pRthivIbahula lohamayapArthivasya vANasya dhanuSaH kSiptasya prathama kamma nodanAt dhanvipuruSasya dhanurAkarSaNavyApAreNa preraNAt jAtavegAkhyasaMskArAt prathama' kamma calanaM tatkampaNA dhanvinA kAritA gAkhyasaMskArAt tataH parazca calanaM karma tatazca taduttaraM karma tatazca taduttaraM kammetyeva' yAvadve gAkhyasaMskAraM tato vegAkhyasaMskArApagame gurutvAcca patanamadhogamanamiti pRthivyAM nodanAt kampatpadyate / abhighAtAca pRthiari karma bhavati / tadyathA / prakSiptasya tasyaiveSorjAtavegasya calato vegasadbhAve'pi pratikSiptena zareNAbhighAtAdabhibhUtavegasya vegAbhAve gurutvAcca patanamiti cakArAduktam / saMyuktasaMyogAcca pRthivyAM kammopa kramAgataM karmma niddizati prayatnAdItyAdi / - prayatanaM prayatnaH kammaivAdyamAtmanaH, yathA - " tulyA-, ''syaprayatna N savarNam" ityatra vyAkhyAtam | AdizabdaH prakAravAcI, tena saMskAra gurutvAdijanya9 For Private and Personal Use Only Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 66 [ dorghaJjIvitIyaH caraka saMhitA | labhyate / pratikSiptazareNAbhibhUtavegasya tasyApareNAnupratikSiptasya SoH patataH punaH pratikSiptena zareNa vAritapatanasyaiva punaHpunaH zarapratikSepeNa patanaM yadvArayati tatmakSiptazare saMyuktasya pratikSiptazarasya saMyogAjjAtasthitisthApanAkhyasaMskAreNa gurutvAdapi sa iSurna patati yAvat tat sthitisthApanasaMskAram / tatastasthitisthApanasaMskArAbhAve gurutvAcca patanaM tasyeporbhavatIti pRthivyAmadhogamanamupalabhyate / nanvetadasamagravacanaM nodanAbhighAtasaMyuktasaMyogebhyosnyasmAdapi bhUmikampo bhavatItyata Aha / tadvizeSaNAdRSTakAritam / tat pRthivyAM karma nodanAbhighAtasaMyukta saMyogebhya eva bhavati kiJcit dRSTakAritaM kizcidvizeSaNainadinAbhighAtasaMyukta saMyogairadRSTaH kAritaM ca bhavati / tena bhUkampo'dRSTanodanAdibhiH kArito bodhya iti / kramikatvAdapAM karma parIkSyate / nanvapAM kiM kampetyata Aha / apAM saMyogAbhAve gurutvAt patanam / apAM karma pratibandhakadravyasaMyogAbhAve gurutvAt patanamadhogamanam / yathA meghe varSati jala patati bhUmau tatra gRhAdau pratibandhake saMyogAnna gRhamadhye jalapatanam / tad gRhAdyabhAve tadbhUmau tu jalaM patatyeva / nanu nave ghaTe sthita jalaM pratibandhake dravyasaMyoge'pi tada ghaTapAditaH patatIti vyabhicAra ityata Aha / dravatvAt syandanam / nave ghaTAdau sthitaM jala yat sravati pArzvAditastanna patanaM kintu dravatvAt syandana' tadapyapAM kam / syandanantu dvividhaM srAvAtmakaM vegAtmakaJca ghaTAdisthasya jalAderyata pArzvIditaH kSaraNa' tata syandanaM strAvAtmakam, nadyAdau jalasya yaduccadezAda vegena calatvaM tadvegAkhyasyandanaM pratisyandanaJca dvayameva gurutvadravatvobhayasmAdbhavati na tvekataH / uccadeze srAvasrotasoradhaHsthajalasya prasaGgAditi / nanu gurutvAdapAM patana' dravatvagurutvobhayasmAt syandanamastu parantvaSAM karmmaNo na samagravacanamidaM nalikAsthajalasya tiryyagRrddhAdigamanAdityata Aha / nADyo vAyusaMyogAdArohaNam / nADikA antargatAnAmapAM vAyusaMyogAda dravatvAdArohaNaM tiryyagRrddhAdigamanaM janayanti / na vastutastiyya gAdigamanamapAmastIti bhAvaH / nADyo na kevala vAyusaMyogAdapAmArohaNaM janayantyanyasmAdapItyata Aha / nodanApIr3anAt I kRtsnakriyAvarodhaH / yadyapi ceSTitaM prANivyApAra ucyate, tathApIha sAmAnyena kriyA vivakSitA, ceSTitapadenaiva savrvakammalAbhe siddhe vamanAdikammaniSedhe ca siddhe prayatnAdIti padaM susUkSmaprayala For Private and Personal Use Only Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / sNyuktsNyogaacc| nADyo vastyAdinetrAdigatA nAlarUpA dIrghAkAravastubandhAtmikAstadvastyAdisthAnAmapAM nodanAya preraNAya yadA pIr3anam tatazca tithya gAdyArohaNaM janayanti / saMyuktasaMyogAcca yathA vakranADyo nodanApIr3anavyatirekeNApi vakradezapaya'nta galA taddeze saMyuktAnAM punaH saMyogAt tithya gArohaNaM bhavati, tathA sthAlIsthAnAmapAM vahnisaMyuktasthAlIsaMyogAda U dyArohaNamiti / nanu mUle siktAnAmapAM vRkSANAmabhyantarato'dhaHsthAnAdRddhagamanaM svata eva bhavati na tu nodanApIr3anaM saMyuktasaMyogo vAyusaMyogo vA tatra vartata ityata Aha / vRkSAbhisarpaNamityadRSTakAritam / mUle siktAnAmapAM yakSANAM sarvAGgAvayave'bhitaH sarpaNaM tadadRSTasya vAyoH saMyogena kAritaM na tu svtH| rakSAdInAM jIvatAM vAyurhi cetanasambandhena sadA calati tasmAnmRtAnAM vRkSAdInAM mUle secanena nApaH sarvataH sarpanti tena nApAmUddhe gmnm| dravamudakamuktaM dRzyate ca karakA kaThinA himAnI ca punastadvilayanazca ti dravakhavyabhicAra ityata Aha / apAM saGghAto vilayanazca teja sNyogaat| apAM saGghAto yatkarakAhimAnIrUpo dRzyate tatra kAraNa tejaHsaMyogaH saMvRtavASpasthAnatejaHsaMyogaH salilasaGghAtakAraNaM tatsaGghAtasya vilayanamasaMtasthAnatejaHsaMyoga ityato'pAM dravatvameva na tu kAThinyamiti / nanu tejaHsaMyoge ki pramANamityata Aha / tatra visphujjathuliGgam / karakANAM saMhatibhAve tejaHsaMyoge liGga visphujjthurvidurditi| athAnumAnapramANavadAptopadezo'pi pramANAntaramasti tadAha / vaidiknyc| tatra karakAdirUpasaGghAte'pAM tejaHsaMyogakAraNa tatra pramANa vaidikazcAptopadezazvAsti / vedazvAyam "ApastA agni grbhmaaddhiirn| yA agniM garma dadhire suvarNa" ityaadi| nanu visphurjathuH kathamutpadyate ityata Aha / apAM sNyogaadvibhaagaacaadristnyitnoH| adriH sudAmanAmA prvtH| tasya meghasya ca parasparaM saMyogAdvibhAgAcApAM visphurjthurjaayte| abagarbhasthaM hi tejo'drimedhasaMyogavibhAgAbhyAM vidyotate iti vivartamAnamapAM tejo viduAt / nanu nodanApIr3anAt saMyuktasaMyogAcca vakranADyo yajalAnAM tiyya gAdyArohaNaM rUpakarmavyApitvadyotanArtham / anye tu prayatnAdIti prayatnakAraNamiti cha vate, prayatnagrahaNaJca kAraNopalakSaNaM vadanti ; tena gurutvAdikAryasyApi karmaNo grahaNamiti / prayatnazabdazcAyurvede'pi karma For Private and Personal Use Only Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pannAdikaM kathadAdA punadattamannAne na 68 crk-sNhitaa| [ doghajIvitIyaH janayanti, zrAddhAdau tu puttAdidattamannAdikaM katha pitaryupatiSThate ityata aah| taduSTabhojane na vidyte| tat zrAddhAdau puttadattamannAdika yatpitayu patiSThate tadaduSTAnAM pAtrAnadhikAriNAM brAhmaNAnAM bhojane na vidyate ; tathA svbhaavaat| nanu ke duSTA ityata Aha / duSTa hiMsAyAm / hiNsaayaamityuplkssnnaat| avaidhahiMsAdiniSiddhakamrmasu kRteSu duSTa bhavati / tasya samabhivyAhArato dossH| tasya niSiddhakarmakRtavataH samabhivyAhArata ekapaGktibhojanAdikRtavato doSaH syAt / tadaduSTa na vidyte| taduSTava pApaM nAduSTa zAstravihite kammaNi vidyte| aduSTe kiM syAdityata Aha / punvivshissttpttiH| zrAddhAdau yadAduSTabhojanAdi syAt tadA viziSTa- . pravRttiyathAzAstrIyaphalodayaH syaaditi| kasya zrAddhAdau bhoktavyaM tadAha / same hone vA prvRttiH| same varNato dharmAditazca samAne jane zrAddhAdau bhojanAdikaM karttavyamApadi hone vaa| tathA viruddhAnAM tyaagH| viruddhAnAM zAstravihitAcAraviruddhAnAM zrAddhabhojanAdau tyAgaH kaayyH| hIne paratyAgaH / hInavaNa dharmAdike ApadApi parasya zatroH zrAddhAdibhojanAdau tyAgaH kaay:| sama AtmatyAgaH paratyAgo vaa| same svasadRze zatrau khalyAtmIye'pi tyAgaH zrAddhabhojanAdityAgaH kAyya : zatrorapi cAnnabhojanAdityAgaH kAya / viziSTa AtmatyAgaH / viziSTe pare zatrau tu zrAddhabhojanAdikarmaNyAtmatyAgaH syaaditi| nanu dRSTAdRSTaprayojanAnAM madhye kiM prayojanamabhyudayArthaM bhavatItyata Aha / dRSTAdRSTaprayojanAnAM dRSTAbhAve prayojanamabhyudayAya / dRSTAdRSTaprayojanAnAM madhye dRSTaprayojanAbhAve'bhyudayAyAdRSTaprayojanaM syaat| dRSTaprayojanAni kRssibaannijyraajsevaadiini| adRSTaprayojanAni yAgadAnabrahmacaryAdIni / adRSTaprayojanAnyAha / abhiSecanopavAsabrahmacayya gurukulavAsavAnaprasthayazadAnaprokSaNadiGa nakSatrakAlaniyamAzcAdRSTAya / abhiSecanaM tIrthasnAnam / upavAso vrtm| brahmacarya sAmAnyata eva brhmcryaashrmvihitaacaarH| gurukule vAso brahmacaryAzramaH / vAnaprastha AzramaH / yjnyo'shvmedhaadiH| dAnaM gohirnnyaadidaanm| prokSaNa vacano dRzyate-"pravRttistu ceSTA kAryArthA saiva kriyA prayatnaH kAyyasamArambhazca" iti vacanAt // 21 // For Private and Personal Use Only Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 66 ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / vaidhavrIhipazvAdiprokSaNam / dik kammavizeSe praacyaadi-dik| vaidike pUrvamukhaM karma krotiityaadi| nakSatraM maghAdi zrAddhAdikarma vizeSe vihitam / kAlo raahudrshnaadiH| niyamo dazavidhaH / ete'dRSTAya paralokajanakaphalAya bhvntiinythaiH| eSu kammasu siddhArtha dopaadossaavaah| cAturAzramyamupadhAzca / cAturAzramyaM vedavihitaM kAdaSTAya bhvti| tatropadhA anupadhAzcAsti phlaaninissptto| ttropdhaanupdhaavaah| bhAvadoSa upadhA adoSo'nupadhA / bhAva icchA rAgaH pramAdaH shrddhaa| icchAdayo bhAvAstebhyo doSa upadhAsaMzaH syAt / icchAdibhAvato'doSasvanupadhAsaMzaH syaat| karmapravacanaprakaraNAt pAralaukikakarmANyuktvA bhUtakramakhAt tejaHprabhRtInAM zeSANAM kriyAmAha / agnarUddha jvalanaM kayostiyaMkapatanamaNUnAM manasazcAdA kAdRSTakAritam / anAderUrddha,jvalanAdikamme na dRSTakAraNakAritaM kintu sargakAle tallakSaNatayaiva jAtavAdagneruddhajvalana kAdRSTakAraNasvabhAvakAritaM vAyostiyya k patana sarvato gamana kAdRSTakAraNasvabhAvakAritam / aNUnAM tanmAtrAtmakAnAM vAyvAdInAM yAdyAtmakAnAJcAdA karma manasazcAdA kamma cAdRSTakAraNasvabhAvakAritamiti bodhyam / etenAkAzAtmakAladizAM na kammostIti zApitamiti vaizeSikaH kaNAda uvaac| atha vakSyante aatreybhdrkaapyiiye| iha khalu sarca pAJcabhautikaM cetanAvadacetanaJcetyasminnathe ityAdinA tUktAni dravyANi pArthivAdIni / teSAM kAryANi ythaa| pArthivAnyupacayasaGghAtagauravastheyya - kraanni| ApyAnyupakle dasnehabandhaviSyandamAI vaalaadkraanni| pArthivAni pRthivIbahulapaJcabhUtavikArAtmakAni zarIrAdIni drvyaanni| upacayo vRddhiH / saGghAtaH smuuhH| ApyAnyabahulapaJcabhUtAtmakAni upakledo dravIkaraNaM snehaH snigdhakha bandhaH saMzleSaH viSyandaH sraavH| AgneyAni daahpaakprbhaaprkaashvrnnkraanni| vAyavyAni raukssyglaanivicaarvaishdaalaaghvkraanni| prabhA zarIrasya dIptiH, prakAzo jaajvlym| vicAraH pracaraNamitastato bhramaNam / AkAzAtmakAni maardvshaussiyylaaghvkraanni| anenopadezena nAnauSadhIbhUtaM jagati kiJcid drvymuplkssyte| zauSiyaM' zuSiratA chidramiti yAvat / anena pArthivAdurapadezena karmopadezena ca jagati kiJcidapi dravyamanauSadhIbhUtaM noplkssyte| sarva dravyamevauSadhIbhUtamityarthaH / iti pAzcabhautikabhedena kAryamuktaM yathA tathA rasabhedAdapi dravyANAM For Private and Personal Use Only Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH kAyyANAmanyAnyapi kAryANi vkssynte| atraike prayatnaH pUrvamevokto guNavizaSa icchAjanyA pravRttiSajanyA nivRttiriti dvividhaH sa AdiH kAraNaM yasya tat tthaa| ceSTitaM vAGmanaHzarIraprattiH, ceSTitamiti bhAve ktH| tathA ca rAzipuruSasyAtmanaH svecchAjanyaprattijanitA kAyavAGmanaHpravRttAnyatamA pravRttiH karma kriyeti loke vyavahArAllaukikI kriyetyarthaH / dveSajanyanivRttijanitA kAyAdAnyatamA nivRttirakA'kriyeti vyavahAraH kAyAditrayanivRttistu mokssH| tathA ca kAyikaM vAcikaM mAnasikaJceti trividha karmAkarma ca dvividhaM karma puruSe cetane nirindriyakhAttvantazcetanAcetane tu vRkSaghaTAdau sacetanaprayatnaprayujyaceSTitaM zarIrammatrapravRttinivRttI iti dvividhe eva karmAkarmaNI kammaiva vAyvAdiSu caturyu bhUteSu svabhAvAt pravRttiH krm| khAtmakAladikSu svabhAvAt nivRttirakAtmakaM kammati dvividhaM karma kriyA cAkriyA c| yathA dvidhA vidyA, vidyA cAvidyA ca, brahmavidayA hi vidayA, RgvedAdividayA khvidyaa| nivRttirakriyA pravRttiH kriyeti dvividha kriyAkriyAtmakaM karma loke vAGmanaHzarIrIyasavikalpa- . nena trividhaM puruSa yat tat pratyeka dvividhaM sAhajikaM svahetujazca / tatrAdA khArambhakahetudravyaguNakammapratiniyatakAryatvenAnirvAcyaM vikRtipUrvakasvArambhakadravyaguNakarmabhiH samavAyena viSamArabdhatve samudAyaprabhAvajaM, prabhAvastu khalu prakarSeNa samavAyikAraNAnAM dravyaguNakarmaNAM samavAye tu pUrva vikRtyA vaiSamyeNa samavAyAdapUrvasvarUpeNa samudAyasya bhAvo bhavanam / tajjanitameva prakRtyananurUpaM kamma bhavati / yathA puruSe zauryAdi, dantyAdatoSadhiSu virecanAdikaM, maNivizeSAdau ca viSadAhAdiharaNAdikam / na ca zauryAdikaM bhUtakAya vAcyaM, sarvapuruSe tadApatteH / na hi bhUtAnAmazAMzakalpanenApi teSAM guNakAyyatvena zauryAdikaM sambhavati / karmaNeti cet, teSAmapi karma sAhajikameva na tu hetujaM kizca bhUtAnAM karma nApyaMzAMzakalpanena na zauryAdikaM sambhavati / mahAkAya puruSe'pi shauryaadrlpkaaypurusse'pyshau-drdrshnaat| nApi manaHsattvAdiyoge ca zauryAdikaM bhavati are'pi hi puruSe sAttvikalamanastittvAdidarzanAt / nApi cAtmanaH kArya zauryAdikaM, sarvapuruSe tdaaptteH| Azrayazca zauryAdai rAzipuruSa eva na khAtmazarIraM tasmAt prAgavikRtaprakRtiviSama For Private and Personal Use Only Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] suutrsthaanm| samavAyo'pRthagbhAvo bhUmyAdInAM guNairmataH / sa nityo yatra hi dravyaM na tatrAniyato guNaH // 22 // samavAyenApUvvasamudAyatvena janmaprabhAvastajja sAhajika kamma / svahetunazca kamma svArambhahetumatiniyatakamrmajanyatvena nirvAcyam / yathA cetane gamanatiyya ggpnaadhogmnaadi| acetane pArthivadravyAdau virecanastambhanavamanAdi / ityevamacintyaM cintyaM dvividhaM karma / guNo'pi dvidhA acintyazcintyazcati / tadyathA-puruSa cetanAdhAtau nirguNe sattvayogAdupAdhimati rAzipuruSa icchaaprytnaadiH| cintyaH puruSe niilpiitaadiH| acetane madhurAdiriti vyAcakSate vyAkhyAnamidaM kammelakSaNasya sambhavati na tu nidiSTasya krmnnH| nedaM hi karmaNo lakSaNamapi tu khAdInyAtmetyAdivanniddezaH / tenaikaM prayatnAdikarmAparantu ceSTitaM kamati navadravyavat dve kamma NI iti zeyam / kammalakSaNantu saMyoge cetyAdinA vakSAte // 21 // gaGgAdharaH-atha dravyaguNakampreNAM mithaH saMyuktasattvAtmazarIratikAtmakaloke'cetane ca melana pariziSTaJca samavAyaM nirdeSTuM lakSaNenaiva nirdizati ; samavAya ityAdi / samavAya iti yadayutAnAM pRthaka pRthaka sthitAnAM siddhAnAM kAraNAnAM kiJcidAdhArya kizcidAdhArarUpaM bhaviSyadityevambhUtAnAM kAryakhamApannAnAM teSAmiha kArye khalvidamityevaM pratyayaheturyaH sambandhaH sa kAryakAraNayoH sambandhaH samavAya ityartha iti vaizeSikA bhASante / tasya tena svarUpajJAnasvarUpalakSaNatayA nirdiSTa AcAyyaNa dravyAdilakSaNavattu samavAyalakSaNaM pRthaG na vkssyte| atra na pRthagabhAvo'pRthagbhAvaH, pRthagbhAvo nAma saMyogavailakSaNyAnekakhAnAM trayANAM viparyayazcet, tarhi saMyogaH sahayogo dravayANAM dvandvasakakarmajo'nityastadviparyo yastu khalu viyogo bhAgazo grahazceti dvidhAvibhAgaH pRthageva guNatayA paThitaH, eva vailakSaNyazca bhedaH parasparasamavAyavatAmastIti vailakSyaNyaviparyayo'bhedastanmAtre varttate / tathAnekatAviparyAya ekavaM taccaikamAtraparamANvAdiSvasti na hye kalamekakha cakrapANiH-samavAyamAha, samavAya ityAdi / samavAyasya cAyaM nirdeza eva lakSaNaM, tenottarottara- . dravyAdilakSaNe punarasya lakSaNaM na karttavyaM ; samavAya iti lakSyanirdezaH, apRthagbhAva iti lakSaNam, For Private and Personal Use Only Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 72 crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH saGakhyAtirikta kalpayitu zakyate yadi cAnekavastUnAmekavastukhabuddhiviSayavamekakha vAcyaM tadA tadapi nAtiriktaM tadvastuvAt / tadvastula hi na tdaarmbhkdrvygunnkrmbhyo'tiriktm| yadi vApi tAdRzabuddhihetubhAva ekasamucyate tadA sa bhAvaH kastadvastughaTakAnAM dravyaguNakammaNAM melanaM sahayogazcet tadAsasaMyogaviSayya yaH syAdityApattau khanekatApyapRthagbhAvasyAnatiriktavaM syaat| yadi vA ekavastughaTakadravyANAM sahayogaH saMyoga stadvipazyayaH pRthagbhAvo'sayogastadvipayya yaH sa eva saMyogo'nekatAviSayya yastu vastughaTakAnAM dravyaguNakarmaNAM sahayoga iti nAnatiriktakhamasaMyogAnekatayorityucyate tadAvibhAga evAsaMyogaH syAt kathaM pRthaktvaM nAdhikaM syAt / kizca sAmAnyavizeSayolakSaNe yadekakhakarakhapRthaktakarakhAbhyAmupadeze sAmAnyakRtakhAdekakhasyAnityavaM syAt / na ca sAmAnyasya lakSaNe yadekakhamukta tadanekavastUnAmekIbhUtakhe satyanekaikavidhasvarUpamiti vAcyaM sAmAnyavizeSayomitho viparyAyava hi pRthaktakaravaM vizeSasya pRthaktaviparyayaikakhakaravaM saamaanysyeti| tasmAdatrApRthagbhAvo na dravyANAM dvandvasambakakarmajaH sahayogo na vA tAdAtmyaM vailkssnnyvipryyH| nApi cAnekatAviparyayaikatvamapi tu vibhAgasya guNAntaratayA pAThAt vibhAgAtirikto'saMyogaviparyayo dravyANAM saMyogAtirikto yogaH sa hi saMzleSaH sa ca dravyasyAvayavadravyeNa guNena karmaNA ca guNavizeSasya karmaNazca sAdhAraNaM guNaiH parakhAdibhiH sahayogo mitho melako bhAvo'pRthagbhAvaH sa khalvajAtasya samavAyikAraNAnAmanekavastUnAM dravayaguNakammaNAM samudAyajarUpeNApUrvavizeSaikavastukhavidhAnahetuH sutarAmekakhasaGkhyAhetuzcAnekatAvipayya yH| ataH samavAyo'yaM sAmAnya vishessshc| asmAdeva dravayaguNakammaNAM saditizAnaM bhavatIti sttaa| saiva bhAva eSAM sthitihetukhAdityAdivistareNa prAgavyAkhyAtam / etacca samavAyAtmaka sAmAnya jAtiyadA hi samavAyikAraNAnAmanavazeSANAM yogaH syAt tadaiva jAyate'yamityucyate so'samAnaprasavastvekavastuni jAtijanmeti yAvat / sa tu vishessH| yazcAnekasya kAyyabhUtasya samAnasvarUpaprasavaH samavAyaH apRthagbhAvo'yutasiddhiH sahaivAvasthAnamiti yAvat, yathA-avayavAvayavino: guNaguNinoH karmakammavatoH sAmAnyasAmAnyanatoH ; na hyavayavAdIna virahayyAvayavyAdayaHupalabhyante / apRthagbhAvameva For Private and Personal Use Only Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / sA jAtiH sAmAnyamanekaniSTha' samAnajanmeti jAtisAmAnyaM samAnajanma jAtiriti bodhyam / uktaJca jAtiH sAmAnya janmanoriti / atra janmAsamAnajanma / ekaniSThatvAjjanmaivocyate ca evaJcejjAternityatvamanupapanna' janmanastu kSaNikatvAt tasmAt tAdRzakAraNasamavAyAt samudAya svarUpeNAdAkSaNa sambandhajanakAda prakAza eva janma, na tu tAdRzasamavAya iti naivaM vAcyaM, kAraNa hi pUrvavarttitvaM samavAyazca tAdRzAdAprakAzAt pUrva nAsti / asti cet tarhi yadaiva niravazeSANAM ghaTakakAraNAnAM samavAyastadA'yaM jAto'bhyuditaH prakAzito'bhUdityAdikamucyate, tathAvasthAnAM janmanaiva prakAza iti yAvatAM samavAyikAraNAnAM dravyANAM saMyogastadA kadravyatvena nikhilAnAM dravyaguNakarmaNAM samavAyazca yugapat sampadAte nAtastAvatsamavAyisaMyogajaH samavAyaH kAraNamapi nAyaM kAryyAt pUrvamasatvAt / saMyogo hyanityastadrUpA cejjAtistadA cAnityA syAdaparAparayogAta nityatve saMyogasya dvandvakakarmmajo'nitya iti vacanAnathak syAt na hi tathAvidhanityasyAnityatvavacanamidaM tasmAdAdA kSaNasambandho'pi saMyogAtmakatvAnna janmocyate, samavAyAnukUlayAvatsamavAyivyApArastadubhayamutpattiH / sa ca vyApAraH kSaNikastatra yastattatprasiddhAkRtisampAdakatayA samavAyaH sa nitya iSTa eveti dravyANAM yathA svaghaTakadravyaguNakarmANi tathaivaiSAM samavAyazceti caturddhA sAmAnyaM caturddhA vizeSaJca tattad dravyANAM samatayA sutAnAM gavAdInAM ghaTakAnAM dravyaguNakapaNAM teSAM samavAyasya ca samAnaprasavAtmakatvena grAhyatvAn / etad gavAditastad gavAderbhinnaprasUtAtmakatvena grAhyatvAcca / itthazca ghaTe kAyyaM nIlapItAdiguNaspandanAdikarma mRdAdidravyANAM kAraNAnAM sajAtIyavijAtIyatanmAtra vailakSaNAvatAMmane katAvatAJca samudAyAtmake mRjjalabAlukAdInAM yo rUparasAdiguNo yacca karma tatsa parasparaM mRjjalAdeH saMyogakAle mRjjalAdegu NaiguNasya kammaNA karmaNaH kapAlAdyavayavAnAM parasparasaMyogAt samudAyasya teguNakarmabhiH saha yogo'pRthagbhAvaH samavAyaH tatra nIlAdIni rUpANi ekadvitrayAdIni yAni jAyante rasAzca ye'pare pare vA yAvanto nityA vA teSAM rUpAdInAM parAparatvasaGkhyAdibhiH sahayogava vizeSayannAha, bhUbhyAdInAM guNaimata iti / bhUbhyAdInAM bhUmiprakArANAM bhUmizca bhUyasAmAdheyAnAmAdhAraH, tenAdhAratvodAharaNArthamuktA ; yato bhUmerarthAH sarvve gubrvvAdiparAdyAzca guNAstathA cAvayavisAmAnya 10 For Private and Personal Use Only - 73 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | 74 [ dIrghaJjIvitIyaH samavAyaH paratvAdau saMyogavibhAgo tu dravyaniyatatvaM na niddezAna guNakamvRttI syAtAmityapi bodhyam / evaM cetane'pi bodhyaH samavAyaH / tasya pUrva hi nirguNaM niSkriyaJca brahma guNayoge khAkAzAdivAsitazabdAdiguNayogastatrAbhivyaktikA le vAyvAdiSu ca sahajacalatvAdiguNairjAtottarakAlaM jAtAnAM karmmaNAM yuktAkhyo yogo na samavAya iti sutarAmayamakAyyaiH samavAyikAraNAnAM dravyANAM parasparasaMyoge kriyamANe samavAyasyApi tadaiva sadbhAvAt / tathA hi lakSaNodAharaNArthaM darzayati- bhUmyAdInAmityAdi / ayantu lakSaNodAharaNaM sAvazeSeNa nityAbhiprAyeNa / kecittu samavAyaM na manyamAnA bruvante dravyANAM dravyairvA guNairvA karmabhirvA guNAnAM sAdhAraNAnAM paratvAdInAM guNarvA kammabhirvA sAmAnyena parigRhItava vizeSatvena parigRhItairvA sahayogo yuktAkhyo yogaH / sa guNaiH saha nityadravyANAM . nityaH anyastvanityaH paratvAdayazca nitye nityA anitye tvanityA iti paratvAdisAdharmya zvAnugamyate tena / evamasaMyogAkhyaM pRthaktvaJca na manyamAnA vibhAga evAntarbhAvayanti / tanna, dravyANAM dvandvasarvvaikakarmajo'nityaH sahayogo yaH sa saMyogaH svasamavAyena dravye varttate / dravyANAM guNairvA karmaNA vA yaH sahayogaH samavAyena teSu varttate ghaTAdInAntu dravyANAM svaghaTakadravyaguNakarmmabhiryaH sahayoga uktastena samavAyena varttatAM na ca samavAyAkhyatvena pRthaka svIkArAttasya tayoH samavAyena vRttirasti anavasthAprasaGgAt api tu svarUpato'vasthAnamiti / kazcittu khAdInAM guNairiti noktA bhUmyAdInAmityuktAyAstasyAH pratyakSasiddhAdhArarUpatvena prAdhAnyAt bhUmi makArAdhArabhUtAnAM guNairapradhAna guNasaMjJaka saMjJAnya tarera pRthagbhAvaH AdhArAdheyabhAvaH sambandhaH samavAya iti nirdezo niravazeSeNa lakSaNamapyetat / ata evAnena na virodhaH samAvAyasya vaizeSikairapyayuta siddhAnAmityAdinoktasyetyAha taMtra kAryabhUtadravye tada ghaTakIbhUtadravyaguNAdau samavAyasyAsaMgraheNa savrvveSAmeva samavAyAnAM nityakhAbhAvena sa nitya ityAdivakSyamANavAkyAsaGgaternityatva' cettadA bhUtale ghaTa ityAdau ghaTAdiyogayoH samavAyasya nityatvaM bhavatu / sa nitya ityAdivacanasya hyayamarthaH - sa samavAyastatra nityo yatra hi dravyama - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ; kammanyapyAdheyAni netaradravye yathoktasarvvAdheyasampattiH etena bhUmyAdInAmityAdhArANAM, guNairityapradhAnairAdheyaiH, Adheyo hyAdhArApekSayA'pradhAnam, apradhAne ca guNazabdo yathA- "guNIbhUto - For Private and Personal Use Only Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 75 manyatrA nityH| nanu yatra dravyaM nityaM tatra samavAyo nitya ityatra hetumAhana ttrtyaadi| tatra guNo nAniyataH pratiniyata evaM guNasahitameva dravayamabhivyajyate'vatiSThate ca nAguNamiti niyamAdityartha iti samavAyasya nityAnityavavAdinastatrApi guNazabdo'pradhAnaparo dravyaM khAdi na vAnyatama dravyaM yatra tatra guNaH karma cAniyate na sta iti / nanu yadyapi kammaNAM dravye samavAyo ghaTAdikAryArambhakasamavAyikAraNAnAM bhUmyAdInAM kAryaghaTAdinAze'pi svasvakarmasatvAnnitya iti, tathApi ghaTAdikAryasya nAze tasya kAryasya ghaTAdeH karmaNo'sattvAdanitya eva evaM guNo ghaTAdau cAme. zyAmo vahninA pake tu pItAdiH zyAmApagamAdityanityaH samavAyo'nityadravye nityastu nityadravye iti na vAcyaM nityadravyaguNayoH samavAyasya nityave siddhe'nyatrApyakarUpatvenaiva nityatvAGgIkAra etena svaskhavizeSaguNasamavAyanAzAdeva dravyANAM nAza iti khyApitamiti tanna saGgacchate, yato nitvadravyANAM guNasamavAyo nityaH, anityadravyANAM dravayaguNakarma samavAyo'nitya eva / anyathA dravyANAmanityAnAM nityavaM syAt / nitye nityasamavAyAdanitye'pi nityavannityadravyasadbhAvAdanityamapi tathaiva nitya prasajyate'nyatra sadbhAvAt / samavAyikAraNakAryasamavAyo hi janma, tasya dhvaMso vinAzaH sa ca na sambhavatyanityatvAt kizca yuktamAkhyaguNazca na manyAmahe iti na kiJcidAzrayavinAze sAmAnyasya vinAzaH syAt yathA katicida govyaktivinAze govasya sAmAnyasya na vinAzo nityasyaiva samavAyasya kAryArambhakasamavAyikAraNadravyasamudAye tatra tatra kArye'bhivyaJjakA bhavanti vyaktayo yathA sAmAnyasyeti / yattu "yo'Ggino'GgaSu sAmAnyavizeSaguNakarmaNAm / dravye yogo vizeSasya jAtezca gunnkmmnnoH| samavAya iti jhe yo nitya eva mniissibhiH||" iti tanmate parakhAdegandhAdiSu guNeSu karmasu ca yogaH paryAptiratiriktA syAt, Sar3asA dvau gandhAvityAdau paJca puruSA ityAdiSviva saMkhyApratItibalena samavAyasyAGgIkAro lAghavAt kattavya iti| yazca kAryavyavahitaprAkkSaNAvacchedai kAryasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvApratiyogitAnavacchedakadhammavattvaM samavAyatvaM yathA bhaviSyatA ghaTena kAryeNa 'yam" ityapradhAnamityathaH, tenAdhArANAmAdheyaryo'pRthagbhAvaH sa samavAyaH sambandha iheti ; tena pRthivItvagandhavattvayorapRthaka siddhayorapyAdhArAdheyabhAvAbhAvAt na samavAya ityukta bhavati ; ata For Private and Personal Use Only Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 76 caraka saMhitA | [ dIghaJjIvitIyaH vyavahitaM vattamAnakSaNam / yAvat kAlAvacchedena ghaTo bhaviSyati tatkAlouttarakAlasya prAgvarttitadetatkSaNAvacchedena kAryyasya tasya bhaviSyato ghaTasyAdhikaraNe tasmin prAkkSaNe tada ghaTArambhaM kariSyanmRdabAlukAjalAdInAM yogena kI bhAvaprayojakasaMzleSaNasyAtyantAbhAvastasya pratiyogi tacazleSaNapratiyogi punastambhitvaM yAvada vastu / tadavacchadako dharmastu tadbhinnatAvadvastuniSTho dharmaH tadanavacchedakadharmmastu tatsaMzleSaNatvaM tadeva samavAyakhamiti sthAta, tathA tadAnIM bhaviSyada ghaTArambhakatattanmRdAdisaMyogasyApyatyantAbhAvo'stIti tatsaMyoge'tiprasaGgaH syAt / yadi cAtyantAbhAvo'tra svapratiyogitAvacchada. kAvacchinnatvena gRhyate tadApi tulyam / itarasaMyogasya tadAnIM sattvAt saMyogatvAvacchinnapratiyogitAkAtyantAbhAvAsambhavAt / vattamAnasya ghaTArambhakadAdaH saMyogena saMzleSasya sacvAt saMzleSatvAvacchinnapratiyogitAkAtyantAvasyAsambhavAdityatastanna samyak samavAyatvarUpadharmmAbhAvAcca / anye tu myAdInAM dravyANAM guNairapRthagbhAvaH samavAyaH / guNebhyaH pRthaka bhUmyAdiguNairapRthagbhavatIti vyutpattyA guNaguNinorekIbhAva iti vyAptinizcayAdanekavilakSaNAnAmekIbhAvo yo bhAvaH sa samavAyaH karmaNAM dravyasya na samavAyaH, parantu yogaH tasya payryAptyAkhyakatvAnnAvyAptiH paramparayA samudAyena samudAyinAM saMyogAcca / payryAptirhi yuktatyAkhyo guNa iti AhuH / vastutastu guNaH saha bhUmyAdInAM prakRtibhUtadravyANAM guNaH sahitAnAmaryAda dravyaguNakapaNAM yathAyathamapRthagbhAvaH kAryyakhe'pi samudAya lene kI bhAvo bhavanaM janmasamavAyaH / jAtottarakAlaM hi tatrAhitaguNAdInAM yogastu yuktireva taccAvasthAntaragamanamapi bhAktameva janmocyate / 1 nanu kathaM na tanmukhyamucyate ityata Aha / sa nitya iti / sa samavAyo nityaH samavAyikAraNAnAM kramAt saMyogAjjAto'pi vilakSaNAnekasya dravyAdeH prakRtibhUtakAraNasya kAyya tvakatvasaGkhyAvattAsampAdakatvasvabhAvena samavAye prakRtibhUtatadanekakAraNasyaikavadbhAvalakSaNasya saMsiddhatvAt / na hyanyathA lakSaNamasya kadApi syAt tasya svabhAvasya nityatvAcca / na ca yataH samavAyi hetu saMyogo'pRthagbhAvatha bhAvAnAM yugapat sambhavati / pUrvaM hi evokta' vaizeSike yata - "ayuta siddhAnAm AdhAryyAdhArabhUtAnAM yaH sambandha iheti pratyayahetuH sa samavAyaH" iti / sa nitya iti samavAyo'vinAzI, satyapi samabAyinAM dravyANAM nAze samavAyo For Private and Personal Use Only Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH - sUtrasthAnam / zukrAta'vasaMyogaH pazcAdAtmAdInAmityataH krameNa hetusaMyogAduttaraM samavAyaH syAttena samavAyikAraNAnAM saMyoganAzAttu kAyyaghaTAde ze'pi ghaTAdAkanityanityobhayavidhasamavAyenaiva svasvarUpaprakAzAt tadAtmakasvabhAvakAyya khalakSaNasya tadaparAparasAdhAraNamAnnityaH sAdhAraNe tanmAtre khnityH| na hi janmavannAkAryasvarUpeNa sampadyate kizcit / tasmAdbhAvAnAM janmarUpaH samavAyo'yaM svabhAvo nityaH / nanu jAtottarakAlamapyAghAnIyaguNAdInAM yogo'pyevaM bhavati, na hi tada guNAdyAdhAnaM vinA tadavasthAgamanaM syAdataH so'pi nityaH sambhavatu nApyatirikto vAstu, ityata Aha, yatretyAdi |--hi yasmAt yatra dravya vattate tatra dravye guNo guNAdigau NyAt nAniyata eveti, dravyANAM hi guNA vinA bhUtatvasvabhAvaM tena ca samavAyo'napAyIti ekA nityA''dheyA guNAsvaniyatA dhanabAndhavAdikSayalAbhAdinA duHkhasukhAdInAM vahnijalAdInAmivauSNyazItAdInAzca muhurmuhuryogAyogayoH puruSa darzanAt muhu hurbhaGgotpattibhyAM tau tu yogAyogI na nityaaviti| yAvat samavAyihetUnAM dravyANAM saMyogAt kArya samavAyasyotpattiyu ktirUpaiva tatkAyya hi samavAyasya yojanA varttata eveti| ityasya siddhabhAvasya anukUlavyApAro jnmaarthdhaatrthsttraatiitkhaadernvyH| bhavadbha tabhaviSyaditibhAvatrayAdhArAH kAlA vatamAnakAlAdayastadAdheyakhAdbhAvA api vartamAnAdayaH syuriti samavAyasya nityakhe'pi tanmAtrakhanityakhAdutpattiH kSaNikA kiMvA tadanukUlavyApArarUpA kSaNikA na tu samavAyarUpeti tulyaM vaadibhirsmaakmiti| atha samavAyo yadyapRthaka tvaM tarhi kathaM samavAyAkhyo'paraH padArthaH svIkriyate'tiriktaH? pRthakkhAbhAvo hi khalvapRthakkhaM taccAbhAvavizeSa eveti sAmAnya vizeSadravyaguNakAbhAvA iti SaDeva padArthA bhAvAbhAvarUpeNa dvidhA bhavanti, ityevaM vAdivitaNDitANDavaM paramAptAtreyAdimaharSigaNena zAnacakSuSA samupadiSTArthatatvaM vidvadbhiH sAnipAtikonmattatANDavamiva manyamAnainavAlokyate, vaitAlikakhAdiva yenocyate yatnAsti tadvastu iti / tadyathA--sa bhAvo yo bhavati, bhU sattAyAmityasya kRyoge niSpanno bhAvazabdaH,, na vinazyati, aba hetumAha, yatra hItyAdi |-ytr dravyaM niyataM nitya, yathA-AkAzaM, na tatra nitya AkAze'niyato vinAzI guNaH kazciditi zeSaH / evaM manyate-nitye byogni parimANamapi For Private and Personal Use Only Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 78 crksNhitaa| dIghajIvitIyaH sattA punarvattamAnatA cotpattizceti, dvidhA ; tayodayorapi sattayoratra grahaNAt yo vA vartate ciraM yAvatpralayaM vA bhavannasti yo, yo vA bhavati vattate vA kAlaM kiyantamiti bhaavH| yo na bhAvaH so'bhAva iti, tasmAda, yo nAsti na ca bhavati so'bhAvaH, sa ca vastu ityunmattavacanaM, yathA khapuSpaM kUmmeloma shshvissaannmityaadi| yadi ca nabartho virodhastena bhAvavipayya yadhammavAn abhAvastadA bhAvebhyo nAtiriktaH, saviparya yA hi bhAvA bhagavatA sma mRjyante / tad yathA AkAzasya apratighAtalakSaNena viruddhapratighAtavatyo mArutajyotirabbhUmaya iti| samIraNasya satataM sarvatazcalakhabammeNa viruddhoddha jvalanAdhastiyyaMgatimandacalanarUpasthiratvadhammipyo jyotirababhUmayaH, evamavyaktasparzaguNena viruddhauSNAtakSNyAzrayo jyotiH| . dravazItasnigdhamandasarasAndramRdupicchilaguNAnAM vAyoH kramAt sUkSmavyaktasparzarukSacalakhalaghukharavizadaguNaviruddhAnAmAzrayo jalaM, tathA vAyole ghumUkSmacalaguNaviruddhagurusthUlaguNAzrayo bhuuriti| tathA jyotiSastIkSNoSNamUkSmalaghurukSa vizadaguNaiviruddhAnAM mRduzItasAndragurusnigdhapicchilaguNAnAmAzrayo jalam / mandAvyaktasparzasthUlagurukharakaThinasthirasAndragandhaguNAnAM tejasastIkSNoSNasUkSmalaghumamRNavizadoMddha jvalanaviruddhAnAmAzrayo bhuuriti| jalasya draveNa viruddhasya kaThinasya snigdhena rukSasya zItenAnuSNAzItasya sareNa sthirasya mRdunA mandasya picchilena 'vizadasyAnyasyAzrayo bhUriti / AtmanazcatanyaviruddhaguNAnAM sarveSAmAzrayAH khaadyH| manastu pAJcabhautikakhAbhAvAda bhUtaguNAsattvena sattvAdiguNamayakhena tadviruddhaguNAnAM khAdInAmAtmAntAnAM virodhikhm| kAlasya sarvavyApakavarUpaparamamahatparimANaM prasiddhamiti caitanyaguNabiruddhAnAmuktAnAM guNAnAmAzrayAH khaadbaalmnaaNsi| evaM dishaampiiti| parasparaviruddhaguNavanti nava dravyANi bhvnti| guNAzca zabdasparzarUparasagandhAdayaH ; teSAM zabdo bAdhyate sAndrasthUlAbhyAM sparzAbhyAM, sparzI bAdhyate'pratighAtasaumya Na, rUpaM bAdhyate sAndrasthUlAbhyAM, rasazca tAbhyAM, gandhazcApi AvarakakhAt / guruvaM lAghavena, snigdhavaM raukSyeNa, zItenauSSyaM, mAndA tIkSNeNa, sthaya sareNa, mAIvaM kAThinyena, vaizadA tAvannitya, yathA dravyatvamapyAkAzagataM nitya tathA nityayorAkAzataGNayoH samavAyalaMkSaNaH sambandho'pi nitya eva, evaM tatra samavAyasya nityatve siddhe ekarUpatvAta samavAyasyAnyatrApi For Private and Personal Use Only Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 76 paicchilyena, ilakSNavaM kharakhena, saumyaM sthaulyena sAndreNa ca / dravalaM kAThinyena sAndreNa ca, caitanyaM tamasA guNena, pratinivRttatrA, sukha duHkhena, dveSa icchayA, parakhamaparatvena, yuktirayogenAsaMyogAkhyapRthakvena bAdhyate / saGkhyA'bhyAsena, saMyogo vimAgena, pRthakvaM samavAyena, parimANamabhyAsena, saMskAraH svbhaaven| kriyAnivRttayA sAmAnyaM vizeSeNeti parasparaM viruddhadharmANo guNAH kriyAzca kathaM sambhava ti saptamaM vastu caabhaavaakhymiti| ___ yadi vA naJ aprAzastye, tadA so bhAvaH kacidarthe prazastaH kacidarthe'prazasta iti bhAvAtiriktaH kathamabhAvaH ? yadApi cAlpArthe 'vivakSyate naJ, tadApi alpavaM kiM kriyAkaraNe nyanavaM kiM dhammavattve ? tadapi svasva kriyAyAM parasmAnnAnAtiriktatvamasti; yathA madhuro rasaH sarvAMzena kara varddhayati na vA'mlo lavaNo vA, evamanyaH so bhaavH| sAdRzyArthI yadi nab vAcyastadApi sAdRzyaM bhedaghaTitaM svIyabahudharmavatvaM ; tatra bhedaH parakIyadhammavatvamityato bhAvAtiriktaH kathamabhAvaH ? anyalaM yadi nArthastahi cAnyavamapi bhedamAtra, tacca tAdAtmye tarasaMsargaNAvasthAnam, avasthAna punaryadi AdhArAdheyayovayayoH saMyogaH dravyaguNayorekakhAnekale samavAyapRthaktve yogo guNo yazca paryAptiH sA yuktiguNakarmaNozca paryAptiguNasAmAnyayozca guNavizeSayozca saiva samavAyaH AdhArAdheyabhAvena vattanamucyate tadA tacca vaiziSTaya yaducyate satta ti tattu sAmAnyaM vA vizeSo vA syAt sattAtiriktayoH sAmAnyavizeSayodravyaguNakammesvantarbhAveNa vartanarUpayoH sAmAnyavizeSayodravyaguNakarmasamavAyAtiriktakhAt trikAlAtItakhAvasthAne hi brahmaNo'stivaM prayogakatu rabhAvena bhUte ca sarge trikAlajJatamapuruSeNocyate sRSTaH pUrva brahmAsIditi, tadApi kAlastada brahmaNaH sarvakalanAprabhAvaH parantu janminAmabhAvena bhavadbha tabhaviSyattvena vyapadezastasya syAditi, tAdAtmyenAzarAdheyabhAvenApi vartanalakSaNAvasthAnarUpAbhedo'pi cAdhiko bhAvaH syaaduriikaaryH| evaM tAdAtmyasaMsargeNAnavasthAnaM bheda iti pakSe'yukto doSa ityataH kathamabhAvo'tiriktaH syAt ? itthazca na gaunara ityAdau bhedazcatuSpAdazRGgalAgalAdikamaGga dvipadAdinarAt / ayaM narapAdo na goH pAdaH ityAdau vilakSaNAkRtirvA nityatvameva, na cAzrayadravyanAze samavAyavinAzaH, yathA-govyaktivinAze gotvasya sAmAnyasya na vinAzaH, nityasya va samavAyasya te te pArthivadravyAdayastatra tatra vyaJjakA bhavanti sAmAnyasyeva For Private and Personal Use Only Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [dorghajIvitIyaH parimANavizeSo vA vailakSaNyaM guNo vA bhedaH / AkRtiparimANavizeSo 'na goH pAda ityAdau gopadasya pAzcabhautikavaM bhedaH ; nAyaM sa gaurityatrApi etada gavaitada gavasyAsti kazcidbhedako guNakAMkRtivizeSaH, sa eva kiM bhedastasyeSTakhe bhedabhedakayo dAta kasya bhavatyApattiH ; ka u. kammeNorekale ka u prayoge'pi kammaNobhede'pi nAtra bhedaH kamma tacca tada gava iti bhedaH kriyA sadanukUlacyApArazAlI bhedaka ityanubhavAditi cet ; ucyate--tada gave yaH kazcidasti guNakAkRtivizeSairetada gavasya vizeSaH sa ca bhedaka eva vizeSAkhyo bhAvo "vizeSastu pRthaktvakRt" iti vizeSasya lakSaNena labhyate hi pRthakvaM guNo bhedaH pRthakvakRt bhedako vizeSAkhyo bhaavH| tasmAdbhadaH pRthaktvAkhyo guNa eva naatiriktH| tena na bhAvo'bhAva iti caturNA bhAvAnAM madhye yo bhAvo yasmAdbhAvAt pRthaktvavAn so'bhAvaH pRthaktvamAtra vailakSaNyaM bheda iti natrA bodhyate na tu trividhapRthakta mevaabhaavH| tadarthe dyotakanatraH samAsAsambhavAt / naJtatpuruSo hi tulyAdhikaraNArthadyotakakha eva na tu bhedArthe / tathA hi na brAhmaNa iti vigraha evAbrAhmaNa iti samAso nabA dyotyabhedAzrayasya tAdAtmyAzrayo brAhmaNa ityanubhavAt / na hi bhavati nadyotyasya bhedasyAnvayaH prathamAntabrAhmaNapadArthe tAdAtmyena / na hi bhedo brAhmaNa iti / yadi ca brAhmaNasya bheda iti vigrahe SaSTAntabrAhmaNena saha naba samasyate, tahi pRthaG nasamAsasUtrapraNayanamanarthakaM syAt taccediSyate tadA uttarapadasya sambandhaparyantArthe vRttyA gauNakhe nAsau brAhmaNaH agauraH agaurI kAlItyAdau sarvanAmasaMjJAsAmAnAdhikaraNyazca vyaahnyte| evaM sati dravyAdicaturbhAvAnyatamabhAvabhinno'nyatamo bhAvo'bhAvaH ; sa ca yatra vAkye tAdAtmyenAnvetumarhati, atha prasajyapadArthatayA bhAsate, tatra nabA yat pRthakvavattayA pratipAdyate tat pRthakkhamanyonyAbhAvaH bhAvapradhAnanirdeze / yathA na brAhmaNo rAjA ityAdau samAnavibhaktimattena tAdAtmyena nAnvetu prasajyatayA bhAsamAno brAhmaNapadArtho rAjapadArthana, natrA cAtra brAhmaNAt pRthakvaguNazAlI rAjeti gamyate / rAzi pRthakvasya pratiyogI brAhmaNaH, vyaktayaH / anyaistu nityAnityabhedena dvividhaH samavAyo vyAkhyAtaH, ayaJca grantho bhUmyAdInAM guNaireva yaH sambandhaH tasya va yathAzrutasya pratipAdaka ityAdi vyAkhyAtam, tattu na vyApakaM nApi vaizeSikamatAnuyAyIti neha prapaJcitam // 22 / / For Private and Personal Use Only Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 81 pratiyogitAvacchedakaJca pRthaktvakRt vizeSo manuSyatvasAmAnyApekSo brAhmaNatvam / sati hi sAmAnyena grahe vizeSaNagraha eva pRthaktvagrahe hetuH / sa cAnyonyAbhAvastrividhaH sajAtIyapratiyogiko vijAtIyapratiyogiko dhArmmadharmikazca / tada yathA- na brAhmaNa ityAdau sajAtIyatvena kSatriyAdimanuSyo naJA pratyAyayate na tu gavAdiH / narAt pRthak pazurityAdau vijAtIyatvena pRthakzabdaH pazvAdipratyAyako dravyatvasAmAnyApekSapazutvAdipratiyogitAkatvAt / puruSo na hasto ghaTAt pRthak tadrapamityAdau dhammaivammiMNoH pRthaktvAt dharmadharmiNoH parasparaM hi bhAvaprameyatvavAcyatvAdisAmAnyena satyapi sajAtIyatve sajAtIyatvaarahAro vilakSaNa sAmAnyayampreNaiva na tu sAmAnyamAtrameNa vijAtIyatvAnupapatteH / sarvvaM hi sajAtIyasthAle syAt / dharmadharmiNoca vijAtIyatve'pi samavetatvenaikatvena grAhyatva-vijAtIyatva - vyavahAro na tu sajAtIyatvavyavahAraH / yatra ca vAkye AdhArAdheyabhAvApannayoH padArthaviSayAbhAsamAnayorAdhA rAdheyatAghaTakasaMsargavidhayA prasajyo'prasajyo vA yastu bhAvastayormadhye prasajyasya saMsargavidhayA bhAsamAnasya bhAvasya virodhini bhAve'prasajyasya ca AdhArAdheyatAghaTakasaMsargItayA prasajye bhAve yattRthaktvaM tatsaMsargAbhAvaH sa ca virodhiprasajyazca bhAva AdhArAdheyatAarriers saMsargAbhAvatayA grAhyaM tat pRthaktvaJca saMsargAbhAva iti / sa ca saMsargAbhAvastrividhaH prAgabhAvadhvaMsAtyantAbhAvabhedAt / tatra prAgutpattikAlena saha bhAvasya dravyasyAdhArAdheyatve saMyogo guNakarmaNoH paramparayA samavAyisaMyogo vA saMsargaH prasajyastasya / tadbhAvotpatteH pUrvvakAlena saha AdhArAdheyatAyAM virodhivibhAgo'yogarUpapRthaktvaM paramparayA samavAyivibhAgo vA pRthaklaM prAgabhAvaH / yathA ghaTo rUpaJca zvo bhaviSyatItyAdau ghaTarUpayorutpattikAlaparadinAt pUrvakAle varttamAnena dinena saha ghaTasya saMyogAsambhavAt vibhAgaH rUpasya cAsaMyogAkhyapRthaktvaM prAgabhAvo ghaTarUpayorasmin dine / anena dinena saha ghaTarUpIyavibhAgapRthaktvayoryadvailakSaNyaM sa prAgabhAvaH / dhvaMsaH punarutpattu prattarakAlena saha tattallakSaNAdhArAdheyatAyAM "virodho vibhAgapRthaktvAnyatararUpa: saMsargoM vailakSaNyaM dhvaMsaH / yathA ghaTa naSTaH rUpaM nazyati ityAdi / yadvA utpatteH pUrvvakAle yaH samavAyikAraNAnAM samavAyayuktAnyataralakSaNotpattiviparyayapRthaktvaM prAgabhAvastatra ca vailakSaNyaM prAgabhAvaH / utpatteruttarakAle ca dhvaMsaH / Ame hi ghaTe zyAmaguNasya 11 For Private and Personal Use Only Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | 82 [ dIrghaJjIvitIyaH pAkAt pRthaktvArambhako dRzyate / tatra yasya bhAvo yastasya pratiyogI sa eva tattvaJca pratiyogitAvacchedakam / saMyogAdezcotpattiH saMyogiSu samavAyayuktAnyataraH samavAyasyAnityatvAt / vyAkhyAtazca sa nitya ityAdinA / vRttaprabhAvastu khalu varttamAne sati kAle kAletarayadAdhAre yasyAdheyatayA vRttau prasajyo yaH saMyogasamavAyayuktAnyatamaH saMsargastasya virodhI vibhAgAnekatvAsaM yogarUpapRthaktvAnyataro bhAvo'tyantAbhAvo vailakSaNyaM tu tattvamatyantAbhAvasyAhuranye / yathA. agra iha bhUtale ghaTo nAstItyA bhUtaniSThAdhikaraNatAnirUpitaghaTa niSThAdheyatAghaTakasaMsargatayA prasajyasya saMyogasya virodhI bhUtalaghaTayorvibhAgo'stItyarthaH / iha ghaTe nIlarUpaM nAstItyAdau ghaTarUpayoH samavAyasya virodhi pRthaktvamastItyarthaH / gavi lAGgalaM nAsti ityAdau samavAyavirodhI golAGgalayoH pRthaktvaM vibhAgo vAstItyarthaH / asmin puruSe sukhaM nAstItyAdau puruSasukhayoryogavirodhi asaMyogatvamastIti / aprasajyasya tu saMsagasya vRtterabhAvo yathA ; iha bhUtale samavAyena ghaTo nAstItyAdau bhUtalaghaTAdyoH samavAyasyAprasajyasya saMsargasya virodhivRttiniyAmakaH saMyoga iti saMyogo'trAtyantAbhAvaH / ghaTe saMyogena rUpaM nAstItyAdau aprasajyasaMyogasya virodhI prasakto'sti samavAya iti samavAyo'trAtyantAbhAvaH / rUpe saMyogena rUpatvaM nAstItyAdau prasajyasya saMyogasya virodhI prasakto'sti samavAya ityapi samavAyo'trAtyantAbhAvaH / pakke ghaTe zyAmo nAstItyAdau samavAyena prasaktasya zyAmasya apAyAt prasajyasya samavAyasya virodhI asaMyogAkhyapRthaktum atyantAbhAvaH / evamAmaghaTe lauhityaM nAstItyAdau samavAyena prasajyasya lauhityasya niSedhAtta prasajyasya samavAyasya virodhI asaMyogaH pRthaktvam / AkAzasya puSpaM nAstItyAdau caivameva bodhyam / paryudAsanatrA abhAvabodhane prasajyatva nApekSyate tatsamabhivyAhRtapadArthetaravastvavastudyotakatvAt / iha ata eva na nipAto dvividhaH prasajyapratiSedhArthakaH payyudAsArtha kazca / pratiyoginaH prasaktiM kRtvA yat pratiSidhyate sa prasajyapratiSedhaH / paritaH sarvataH prasiddhAprasiddhibhyAmudAsyate yat pratiSidhyate saH paryudAsaH / kriyAyoge prasajyapratiSedhArtho nan; anyathA grAmaM na gacchatItyAdau grAmAdeH karmakhAdikArakatvAnupapattiH / nAmayoge dhAtuyoge paryudAso yathA; abrAhmaNo na rUpamAkAze AkAzaM na pazyatyandha * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH suutrsthaanm| 83 ityAdau payyu daasH| abhAva ityatra ca natra ubhyaarthe| atha paTo'yaM na paTo ghaTatvenetyAdau ghaTakhaviziSTapaTa-paTakhAvacchinnapaTayostAdAtmyena anvayAsiddhiH prasajyakhAbhAvAt / sati hi sAmAnyena tadgrahe tatpRthaklagrahastAdAtmAgraheNaiva / na hyprsjyghttkhvishissttpttpttvaavcchinnpttyoH| sAmAnya paTakha ghaTakhaviziSTapaTapaTakhaviziSTapaTayoH pRthattavagraho bhaavshcti| parantu ghaTakhaviziSTaniyAmakamasiddhasaMsargasya samavAyasya birodhighaTakhapaTayorayogAkhyaM pRthaktvaM taccAdravayavAda ghaTavasya vibhAgabhinnameva tadeva nabA dyotyaM syAt gyadhikaraNadhavicchinnAbhAvo yaH parairucyate sa saMsargAbhAva eva payyudAsanA vyadhikaraNadharmAsya pratiSedhAt sa dharmAmAtrasaMsargasya vidhAnAt atyantAbhAva iti| pratiyogitAvacchedakastu samavAyavarUpadhAbhAvAt samavAyisamudAya eva dharmAdharmisamavAyasya tasya tasya sAdhAraNasamavAyAda vyavacchedakaH, evaM sati ghaTakhaniSThaTattiniyAmakatA prasajyasamavAyasaMsargapratiyogitAkAsaMyogalakSaNapRthaktvazAlI paTa iti bodhH| na tu ghaTakhapratiyogikabhedavat paTakhazAlI paTa iti bodhH| bhedavattayA bodhe tAdAtmye nAnvayaprasajyatAjanakaprayogasya hetukhAt / na vA paTavAvacchinnamatiyogitAkapRthakkhAzrayo ghaTakhaviziSTo ghaTa iti yAvaditi bodhH| nighaMTe bhUtale ghaTatvena paTo nAstItyAdau paTakhAvacchinnapratiyogitAkabhedavaddhaTakhaviziSTo bhUtale'stIti bodhAnudayAt nirghaTakhAt astIti kartta vihitatiGantapadasya ghaTatveneti viziSTArthetRtIyAntena shaanvyaasmbhvaacc| ghaTakhaniSThAdheyatAniyAmakatayA prasajyasamavAyasya prtissedhaat| samavAyapratiyogikabhedavadayogAkhyapRthaktavAn paTo nirghaTe bhUtale'stIti vo niddossH| ___AnvIkSikInyAye cApyukta gautamena-"pratyakSAnumAnopamAnazabdAH pramANAMni / " iti prmaannniddeshsuutrsyaanuyogsuutrm| "na catuSTamaitihyA pittisambhavAbhAvaprAmANyAt / " asya vAtsyAyanabhASyam,-"na cakhAyyeva prmaannaani| kiM tarhi ? aitihyamApattiH sambhavo'bhAva ityetAnyapi pramANAnIti hocuriti / anirdiSTapravaktakaM pravAdapArampayyamaitiham / arthaadaapttipttiH| ApattiH prAptiH prsnggH| yatrAbhidhIyamAne'rthe yo. jyo'rthaH prasajyate so'rthaapttiH| yathA megheSvasatsu dRSTine bhvtiiti| kimatra prasajyate ? satsu bhavatIti / sambhavo nAma avinAbhAvino'rthasya sattAgrahaNAdanyasya sattAgrahaNam / yathA droNasya sattAgrahaNAdAdakasya sattAgrahaNam / For Private and Personal Use Only Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 84 caraka saMhitA | [ dIrghaJjIvitIyaH Adakasya sattAgrahaNAt prasthasyeti / abhAvo virodhI / abhUta bhUtasya / avidyamAnaM varSa vidyamAnasya vAyvabhrasaMyogasya pratipAdakam / vidhArake hi vAyvabhrasaMyoge gurutvAdapAM patanakamme na bhavatIti / satyametAnyapi pramANAni na tu pramANAntarANi / pramANAntarANi ca manyamAnena pratiSedha ucyte| so'yam / - zabda aitihyAnarthAntarabhAvAdanumAne'rthApattisambhavAbhAvAnarthAntarabhAvAccApratiSedhaH / anupapannaH pratiSedhaH / katham ? Aptopa - dezaH zabda iti na ca zabdalakSaNamaitihyAda vyAvarttate / so'yaM bhedaH sAmAnyAt saMgRhyate iti / pratyakSeNApratyakSasya sambandhasya pratipattiranumAnaM tayA cArthApattisambhavAbhAvAH / vAkyArthasampratyayenAnabhihitasyArthasya pratyanIkabhAvAda grahaNamarthApattiranumAnameva / avinAbhAvavRttA ca sambaddhayoH samudAya - samudAyinoH samudAyenetarasya grahaNaM sambhavaH / tadapyanumAnameva / asmin satIdaM nopapadAta iti virodhitve prasiddhe kAryAnutpattayA kAraNasya pratibandhakamanumIyata iti / so'yaM yathArthameva pramANoddeza iti / satyametAni ca pramANAni na tu pramANAntarANItyuktam / " athArthApattatrAdInAM prAmANyaparIkSAnantaramabhAvasya prAmANyaM parIkSitaM tatraiva / tad yathA bhASyam - abhAvasya tarhi pramANabhAvAbhyanujJA nopapadyate / kathamiti !" "nAbhAvaprAmANyaM prameyAsiddhaH / " asya bhASyam - " abhAvasya bhUyasi prameye lokasiddhevajAtyAducyate nAbhAvaprAmANyaM prameyAsiddheriti / " bhApyasyAsyAnuvyAkhyAnam / - abhAvasya bhAvavirodhino bhAvasya bhUyasi prameye siddha satyapi bhAvAnAM bhAvatvavaijAtyAdavastutvAducyate nAbhAvaprAmANyaM prameyAsiddha eriti / atha bhASyam / - " athAyamartha bahutvAdakadeza udAhiyate" "lakSiteSvalakSaNalakSitatvAt alakSitAnAM tatprameyAsiddheH / " sUtrasyAsya bhASyam / - " tasyAbhAvasya sidhyati prameyam / katham ? lakSiteSu vAsaH svanupAdeyeSu pAdeyAnAmalakSitAnAmalakSaNalakSitavAlakSaNAbhAvena lakSitatvAditi / ubhayasannidhAvalakSitAni vAsAMsyAnayeti prayukto yeSu vAsaHsu lakSaNAni na bhavanti tAni lakSaNAbhAvena pratipadyate pratipadA cAnayati pratipattihetuzca pramANamiti / " bhASyasyAsyAnuvyAkhyAnam / - tasyAbhAvasya prameyaM sidhyati, kathamiti praznaH / tatrottara lakSiteSvityAdi / vAsaHsu vastreSu khalvagrAhyeSu grahaNayogyalakSaNarahiteSu tallakSaNena lakSiteSu upAdeyAnAM prAhmANAM vastrANAM talakSaNenAgrAhyavastralakSaNena alakSitAnAmalakSaNenAgrAhyavastralakSaNabhinnalakSaNena khalvagrAhyavastralakSaNAbhAvena lakSitatvAt / tasyAbhAvasya For Private and Personal Use Only Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org tsu sUtrasthAnam / 85 ; agrAhyavastralakSaNAbhAvarUpasya grAhyavastralakSaNasya grAhyANAM vastrANAM prameyANAM siddhiriti / tatrobhayasya grAhyagrAhyasya vastrasya sannidhAne sati kaJcitpuruSa ' kazcit pumAn prerayati, alakSitAni vAsAMsyAnayeti alakSitAni grahaNayogyalakSaNAbhAvavanti vastrANyAnayeti / ityevaM prayuktaH preritaH puruSo yeSu vAsaHsu grAhyalakSaNAni na bhavanti tAni lakSaNAbhAvena grAhyalakSaNetaralakSaNena pratipadAte nemAni grahaNayogyalakSaNAnIti jAnIte; jJAkhA tAnyAnayati / grAhyalakSaNa bhinnalakSaNamabhAva eva tad grAhyavastrapratipattihetuH pramANameveti / kasyacida grAhya' lohitavastraM yanna lohitaM tadAnayeti prerito lohitarahitaM nIlAdikamAnayatIti bhAvaH / ata evAdivacanamupanyasya samAdhatte / "asatyarthe nAbhAva iti cennAnyatra lakSaNopapatteH / " asya bhASyam - "yatra bhUkhA kiJcinna bhavati tatra tasyAbhAva upapadyate / alakSiteSu ca vAsaHsu lakSaNAni bhUtvA (lakSiteSu) na bhavanti tasmAt teSu lakSaNAbhAvo'nupapanna iti cet na anyalakSaNopapatteH / yathAyamanyeSu vAsaHsu lakSaNAnAmupapattiM pazyati, naivamalakSiteSu / so'yaM lakSaNAbhAvaM pazyannabhAvenArthaM pratipadAte iti / " bhASyasyAsyAnuvyAkhyAnam / na sat asaditi avastubhUte'thaM 'bhidheye'bhAvazabdo na varttate / kathaM ? tat vivRNoti bhASyeNa yatretyAdi / yatra sthale kiJcidvastu bhUkhA punaH kiJcinna bhavati tatra sthale tasya vastuno'sadbhAvo'bhAva upapadAte / yathAme phale jAyamAne rUpaM zyAmo bhUtvA paka na bhavatItyabhAvaH zyAmasya / vAsaHsu punaH alakSiteSu agrAhyalakSaNAni bhUlA kiJcinna bhavatItyevaM na dRzyate, lakSiteSu vastreSu lakSaNAni na bhavanti, bhavanti cAlakSaNAnIti / tasmAdekasmin bhUtvA'nyasminna bhavatItyasmAt teSu lakSiteSu grAhye Su vastreSu lakSaNAbhAvo'nupapanna iti / sa khalvastuni arthe'bhidheye'bhAvazabdo na varttate iti cet ? nAnyalakSaNopapatteH / yatraikasmin bhUtvA tatraiva punastat kiJcinna bhavatIti vastuno'sadbhAvamAtramabhAvo nAsati khalvavastunyarthe'bhidheye'bhAvazabdo na varttate iti cenna / kasmAt ? anyalakSaNopapatteH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paryudAsanA bhAvAdanyaH abhAva iti vyutpattyA sasamabhivyAhRtapadArthAdanyalakSaNo vastubhUtazcAvastubhUtazyaM tyubhayasyopapatteH / yathA "anaci ca" iti sUtre paryudAsanamA khalvaco'nyasmin vastubhUte hali cAvastubhUtesasAne ca ya ra sthAne rephavajjaM dve rUpe vA bhavata iti / aaaa dadhyatretyAdau hali, vAka vAgityAdAvavasAne / tathaivAyaM For Private and Personal Use Only Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 86 crk-sNhitaa| (dIrghajIvitIyaH kazcit vastrAnetA pumAn alohitaM vastramAnayeti niyukto'nyeSu vAsaHsu lakSaNAnAmupapattiM lohitAnyalakSaNAnAmupapattimidaM vAso na lohitamityevamupapattiM pshyti| naivaM lkssitessu| dRzyamAneSu lohiteSu vAsaHsu tathA khalvalohitalakSaNopapattiM grahaNayogyatAM na pshyti| so'yaM khalu sa eSo'lohitavastrAnayane niyuktaH pumAn alohitalakSaNAbhAvaM lohitalakSaNaM pazyannabhAvena khalvalohitAbhAvena lohitenArtha raktavastraM netupayogya pratipadyate upalabhate ; iti tallakSaNAbhAvajJAnena etallohitaM vastra grahaNayogyakhAbhAvavadityanumIyata iti etadvastramagrAhyatvena prameyavabhAvasyeti / avastubhUtasvabhAvo'padAthabAdaprameyakhAt na pramANamiti tadudAharaNamiha darzitamiti / atra vaadiprdrshitdossmaah| "ttsiddherlkssitessvhetuH|" sUtrasyAsya bhASyam / "teSu vAsaHsu lakSiteSu siddhirvidyamAnatA yeSAM bhavati na teSAmabhAvo lakSaNAnAm / yAni ca lakSiteSu vidyante lakSaNAni teSAmalakSitapvabhAva ityhetuH| yAni khalu bhavanti teSAmabhAvo vayAhata iti / " bhASyasya cAsyAnuvayAkhyAnamidam |nnvsti sati ca vastunyabhAvazabdo vattate'nyalakSaNopapatteriti heturahetuH hekhaabhaasH| kasmAt ? alakSiteSu ttsiddhH| kathamalakSiteSu tatsiddhirityata Aha / tevityaadi| teSu lakSiteSu vAsaHsu khalbalohiteSu siddhiH alohitasya vidyamAnatA yeSAM lakSaNAnAmalohitasthUlasUtranimtikhAdirUpANAM bhavati teSu lakSiteSu khalvalauhityasthUlamutranimmitavAsaHsu alakSitalakSaNAnAM lohitasUkSmasUtranimtivastralakSaNAnAM nAbhAvo'sti / tarhi keSAmabhAvaH kutrAstItyata Aha / yAni cetyaadi| yAni ca lakSaNAni lakSiteSu alohitasthUlamUtranimbhiteSu vastreSu khatvAnetoSUpAdayeSu alohitasthUlasUtranirmANAdIni vidyante teSAM lakSaNAnAmalakSiteSu lohitasUkSmasUtranimmiteSu abhAvo'stIti tasmAdaheturanyalakSaNopapatteriti hetuH| kasmAt khalvalauhityAdInAmabhAvo lohiteSu nAbhAva ucyate ? ityata Aha yAni khalvityAdi ; yAni vastUni khalu bhavanti tAni bhAvAH, yAni bhUkhA na bhavanti teSAM so'bhAvaH, sa cAtra vyAhata ityato'nyalakSaNopapatteriti heturahetuH / atra siddhAntamAha / "na lkssnnaavsthitaapeksssiddhH|" sUtrasyAsya bhASyam |-"n brUmo yAni lakSaNAni bhavanti teSAmabhAva iti / kintu keSucillakSaNAnyavasthitAni, anavasthitAni keSucit avekSamANo yeSu lakSaNAnAM bhAvaM na pazyati tAni lakSaNAbhAvena pratipadAte iti / " bhASyasyAsyAnuvayAkhyAnam / na khalu vayamevaM brUmaH / For Private and Personal Use Only Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 87 yAni lakSaNAni bhavanti bhUtvA na bhavantIti teSAmabhAva ityevaM vayaM na brUmaH / kintu bravISIti taducyate / kinvityAdi / yaH pumAn keSucit lakSaNAnyavasthitAni keSucidanavasthitAni pazyan yeSu vastuSu lakSaNAnAM bhAvaM vidyamAnatAM na pazyati sa tAni vastUni lakSaNAbhAvena tena pratipadAte anumIyate tAni vastUni tallakSaNAbhAvasya prameyANi bhavanti / iti lakSaNAvasthitavastvapekSayA khalvabhAvasya siddheranyalakSaNopapatteriti heturnAheturiti / "prAgutpatterabhAvopapattezca / " sUtrasyAsya bhASyam / - " abhAva taM khalu bhavati prAkU cotpatteravidadyamAnatA, utpannasya cAtmano hAnAdavidyamAnatA / tatra alakSiteSu vAsaHsu prAgutpateravidadyamAnatAlakSaNo lakSaNAnAmabhAvo netara iti / " bhASyasyAsyAnuvyAkhyAnam / - anyalakSaNopapatteriti vacanena vailakSaNyaM vastUnAmabhAvo darzitaH / lakSiteSvalakSaNalakSitatvAdalakSitAnAmityAduktarUpeNa / lakSiteSvalakSitAnAM lakSaNAbhAva evaM vailakSaNyaM tadekenodAharaNenAnyonyAbhAvAtyantAbhAvau dvau pradarzitau / alakSitAnAM vAsasAM lakSaNato vailakSaNyaM pRthakta nAma guNo lakSiteSu vAsaHsu / "pRthaganyadityanarthAntaram" iti kaNAdasUtram / "pRthaktvaM syAdasaMyogo vailakSaNyamanekatA" iti carakeNoktam / tathA ca / lakSiteSu vAsaH svalakSitAnAM vAsasAM lakSaNAni na santItyatyantAbhAvaH / sa cApIha pRthaktvam / vAsasAM hyalakSitAnAM tallakSaNaiH sambandhaH samavAyaH sa khalvapRthagbhAvaH samyagyogAkhyapRthaktva viparyyayo melako bhAvaH / teSAmalakSitavAsolakSaNAnAM lakSitavAsaHsu tatsamavAyasambandhapratiSedha eva samavAyavipayyayastvayogAkhyaH pRthaktvameveti / ityevaM dvAvabhAvAvupapAdA mAgabhAvaH upapAdayate / prAgutpaterabhAvopapattezceti / nanvevamastu anyonyAbhAvAtyantAbhAvayorvastubhUtayoH prameyasiddhirAbhyAmanyau cAbhAvau prAgabhAvadhvaMsau prAgutpatterbhAvAnAmutpannAnAmuttarakAlaJca dRzyete tayoH prameyaM kathaM sidhyatItyata Aha bhASyam / abhAvadvai tamityAdi / dvaitaM dvitayA varttate yattad dvaitam / tadAthA prAk cetyAdi / prAgutpatterbhAvasya yA cAvidadyamAnatA avattenaM sa utpannasya bhAvasyAtmanaH svasya sadbhAvahetorhAnAt tyAgAdavidAmAnatA avarttanaM sa dhvaMsa iti dvaitamabhAvasya / tadudAharati / alohitAni bAlAMsyAnayeti preraNe taMtrAlakSiteSu vAsaHsu lohiteSu prAgutpatte jennaH pUrzvakAle yadavarttanaM kAryyarUpeNa samavAyikAraNAnAM vartanAbhAvaH sa khalu samavAyikAraNAnAM svasvarUpeNa varttanaM pRthak pRthaka tattasya kAryasya prAgabhAvaH / prAgabhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH sa khalu yada yallakSapani vAsAMsi bhaviSyanti teSAM samavAyikAraNasamavAyaviparyAyaH khalvayogAkhyaM pRthakta prAgutpatteH kAle vartata iti pRthagbhAvo guNa evAvidAmAnatAlakSaNAnAmabhAvaH prAgbhAvo netara iti| tena samavAyikAraNAnAM pRthagabhAvenAnumIyate, astyeSAM kArya kimapIti tasya tatkAyaM prmeymiti| utpannasya cAtmano hAnAdavidyamAnatA khalu dhvaMsa etena kyaakhyaatH| tdythaa| lakSiteSu tantusaMyogAt yAvatkAla samavAyo vartate tAvatkAlaM svaskhalakSaNavattayA tAni vAsAMsi anuvartante, yadA teSAM tantusaMyogo vibhAgAnnivarttate nivartate ca samavAyaH, tadA tallakSaNasyAlano hAnAt tAni vAsAMsi nazyantItyavidyamAnataiva bhavati tatsamavAyanivRttirayoga eva pRthakta nAma guNo netara iti| etenAnumIyate tu AsIdeSAM saMyogAt samavAya iti, sa tasya prameya iti| atha khalu kaH punaH kasya bhAvasyAbhAvo nAma bhAva ityAkAGkSAyAM tatraiva gautamoktamekAnta darzayati / "sarvamabhAvo bhAveSvitaretarAbhAvasiddha H / " mUtrasyAsya bhASyam |-yaavd bhAvajAta ttsrvmbhaavH| kasmAt ? bhaavessvitretraabhaavsiddhH| asan gaurazvAtmanA'nazvo gauH, asannazvo gavAtmanA agaurazva iti / asatsatyayasya pratiSedhasya ca bhAvazabdena sAmAnAdhikaraNyAta savamabhAva iti pratizAvAkye padayoH pratijJAhekhozca vyAghAtAdayuktam / anekasyAzeSatA sarvazabdasyArthI bhaavprtissedhshcaabhaavshbdsyaarthH| pUrva sopAkhyamuttaraM nirupAkhyam / tatra samupAkhyAyamAnaM kathaM nirupAkhyamabhAvaH syAditi ? na jAvabhAvo nirupAkhyo'nekatayA'zeSatayA zakyaH pratijJAtumiti / sarvametadabhAva iti cet yadidaM sarvamiti manyase tadabhAva iti| evaJcata anivRtto vyaaghaatH| anekamazeSaJce ti nAbhAvapratyayena zakya bhavitum / asti cAgaM pratyayaH sarvamiti, tasmAnnAbhAva iti / pratijJAhevozca vyAghAtaH sarvamabhAva iti ; bhAvapratiSedhaH pratijJA, bhAvevitaretarAbhAvasiddha riti hetuH, bhAveSvitaretarAbhAvamanuzAyAzritya cetaretarAbhAvasiddhayA sarvamabhAva ityucyte| yadi sarvamabhAvo bhAveSvitaretarAbhAvasiddheriti nopapadyate * * * iti / " asya bhASyasyAnuvayAkhyAnam / sarcamabhAva ityekAntaH / yAvadbhAvajAtaM nikhilabhAvasamUhaH tatsamabhAva iti / bhavatIti bhAvaH kartari NaH, na tu bhAve ghan trikAlArthatvAt / yadbhataM yadbhavada, yadbhavyaM tatsavva bhAvo'bhAvazca / kasmAt ? bhaavessvitretraabhaavsiddhH| bhAveSu madhye yaH kazcidbhAvaH kasyacidaparasya For Private and Personal Use Only Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / daha bhAvasya bhinnastasya ca bhinnaH so'yaro bhAva ityanyonyamabhAvasiddheH santra bhAvo'bhAvazca / tadyathA asannityAdi / na san asan gauH / sannihAzvaH / azvAtmanA azvarUpo na gorityanazvo gaurityartho'sana gaurityasya / evaM san gaurna sannasannava gavAtmanA gorUpo nAzva ityagaurava ityarthaH / ityeva - masatpratyayasya sadbhinnamatyayasya pratiSedhasya khalvasatpadArthasya gavAzvapadArthena bhAvena saha sAmAnAdhikaraNyAdabhedAdasadabhinno gaurasadabhinno'zva ityabhedapratItyA asana gaurasannazva iti / athAtra vipratipattimimAM darzayati / Raftara iti pratijJAvAkye ityAdi / sarvvabhAva iti pratijJApada bhAveSvitaretarApekSasiddha riti hetupadamityanayoH pratijJAhetvoH padayostu vyAghAtAdayuktaM sarvamabhAva iti vAkyam / vyAghAtantu darzayati, anekasyetyAdi / sarvvamabhAva ityatra sarvvazabdasyArtho'nekasyAzeSatA / abhAvazabdasyArthastu bhAvapratiSedhaH / tatra pUrva sarvvamiti yaduktaM tatsopAkhyamupAkhyAnasahitam / uttaramabhAva iti yaduktaM tannirupAkhyamupAkhyAnarahitam / kRtsna' vastu bhAva ucyate, tadeva kRtstra vastu kathamabhAva ucyate ? sabhyagupAkhyAyAmAna vasturUpeNAkhyAyamAnaM sarvvaM kathaM nirupAkhyamupAkhyAnarahitamabhAvaH syAditi vyAghAtaH / evaM na jAtu kadAcidapi nirupAkhyaH abhAvo'nekatayA'zeSatayA ca zakyaH pratijJAtumiti / kutracidekasyAbhAvo'tha kutracidubhayasya kutracit trayANAmityevamAdirUpAdazakyo'bhAvo niravazeSatayA pratijJAtumiti ca vyAghAtaH / bhAvo hi sarvvameva, tasya sarvasya pratiSedhe sarvvAtiriktaM kimasti kiJcidapi nAstIti sarvvAtiriktaM nAsti yattadavastu tasmAdane tayA'navazeSatayA nAbhAvaH zakyo bhavatA pratijJAtumiti / tatrAho - uttaram / sarvvametadabhAva iti / yadidaM sarvamiti manyate tatsamabhAva iti ceducyate / tadevamevaprakAreNApi vyAghAto'nivRtta eva / taM ca vyAghAtaM darzayati, anekamityAdi / savamityanekamazeSaJceti yadaneka niHzeSa' ca tannAbhAvapratyayena bhavituM zakyam / kathamityata Aha, asti cAyamityAdi / sarvvamityayaM pratyayazcAsti tasmAt pratyayAdabhAvaH samiti na pratyayaH syAt / ekadvitraprAdInAmabhAvasyAnavazeSatvAbhAvAt / iti pratijJAhetvozva vyAghAtaH / atra punarAhottaram, samabhAva ityAdi / samabhAva iti savvaM na bhAva iti bhAvapratiSedhaH pratijJA / tatra bhAveSvitaretarAbhAvasiddheriti hetuH / atra hetuvacane bhAvedhvitaretarAbhAvaM parasparAbhAvam / 12 For Private and Personal Use Only Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 60 crk-sNhitaa| [ dorghaJjIbitIyaH anuzAya tameva parasparAbhAvamAzritya ca prspraabhaavsiddhyaa| eko hi bhAvo'parastasyAbhAvastasyAbhAvazca sa ityevaM parasparAbhAvasiddhayA sarvamabhAva ityucyte| yadi sarvamabhAva ityucyate tadA bhAveSvitaretarAbhAvasiddheriti hetunauppdyte| sarvamabhAvaH ksyetynuppttiriti| tatrottaramAha, athetyaadi| bhAvAnAM svabhAvasiddharbhAveSvitaretarAbhAvasiddhirityupapattiH syaaditi| atrApyanuyogasUtram / na svbhaavsiddhrbhaavaanaam| asya bhASyam |-n srvbhbhaavH| kasmAt ? khana bhAvena sadbhAvAt / bhAvAnAM khena dharmeNa bhAvA bhavantIti prtijnyaayte| kazca svo dhammo bhAvAnAm ? dravyaguNakarmaNAM sadAdisAmAnyaM dravyAdInAM kriyaagunnvdityevmaadivishessH| sparzapayyantAH pRthivyAderiti ca pratyekaM cAnanto bhedH| sAmAnyavizeSasamavAyAnAzca viziSTA dharmA gRhynte| so'yamabhAvasya nirupAkhyakhAt sampatyAyako'rthabhedo na syAt / asti dvayaM tasmAnna sarvamabhAva iti| athvaa| na svabhAva siddherbhAvAnA miti| svruupsiddheriti| gauriti prayujyamAne zabde jAtiviziSTaM dravyaM gRhyate, naabhaavmaatrm| yadi ca sarvamabhAvaH, gorityabhAvaH prtiiyte| gozabdena cAbhAva ucyte| yadi ca gozabdaprayoge dravyavizeSaH pratIyate naabhaavstsmaadyuktmiti| athavA na svbhaavsiddheriti| asan gaurazvAtmaneti gavAtmanA kasmAnocyate, avacanAt / gavAtmanA gaurastIti svbhaavsiddhiH| anazvo'zva iti vA agauH gauriti vA kasmAmocyate, avacanAt / khana rUpeNa vidyamAnatA dravayasyeti vijJAyate avyatirekapratiSedhe c| bhAvAnAmasaMyogAdisambandho vytirekH| atraavytireko'bhedaakhysmbndhH| pratyayasAmAnAdhikaraNyaM yathA-na santi kuNDe badarANIti / asan gaurazvAtmanA'nazvo gauriti ca gavAzvayoravyatirekaH prtissidhyte| gavAzvayorekalaM naastiiti| tasmin pratiSidhyamAne bhAvena gavA saamaanaadhikrnnymstprtyysy| asan gaurshvaatmneti| yathA na santi kuNDe bdraanniiti| kuNDe badarasaMyoge pratiSidhyamAne sadbhirasatpratyayasya saamaanaadhikrnnymiti| bhASyasyAsyedamanuvayAkhyAnama / -na sarvamabhAva iti mUtrasmaraNArthavacanaM, tena sarvamabhAvo bhAveSvitaretarAbhAvasiddheriti n| tatra kasmAditi hetuprshnH| khena bhAvena sadbhAvAdbhAvAnAmiti vArtikena svabhAvasiddha rityasyArthaH prdrshitH| tadvArtikaM bhASyeNa vayAkhyAyate, skhe netyAdi |-sven bhAvena bhAvAnAM sadbhAvaH, khena dhammeNa bhAvA bhavantIti HHHHTHHTHI For Private and Personal Use Only Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 61 sadbhAva iti prtijnyaa| bhAvA hi svasvadhampravattayA jAyante, bhavantIti bhAvA evocyante na tu na bhavantItyabhAvA ucynte| sa ca dharma itaretarAbhAvarUpapRthaktvakRt taddhammavattayA bhAvA bhavantIti bhAvA eva na khabhAvA iti prtishaayte| tatra praznaH, kshcetyaadi| yena vana dhammeNa bhAvA bhavantIti / sa kho dhammaH ka iti pRSTa Aha, dravyetyAdi |-vaishessike kaNAdena yaduktaM tadanumatya smRtvedmuktm| tatra tUktamidaM, dharmavizeSamUtrAt dravyaguNakarmAsAmAnyavizeSasamavAyAnAM sAdharmyavaivAbhyAM tattvajJAnAnniHzreyasam / pRthivyapte jovAyvAkAzaM kAlo digAtmA mana iti drvyaanni| rUparasagandhasparzAH saMkhyA parimANaM pRthaktvaM saMyogavibhAgau paravAparatve buddhaya icchAdvaSo sukhaduHkhaprayatnAzca gunnaaH| utkSepaNamavakSepaNa prasAraNamAkuzcanaM gamanazca ti krmaanni| sannityamadravyavat kArya kAraNaM sAmAnyavizeSavaditi dravayaguNakammaNAmavizeSa iti / dravyaguNakarmaNAM sadAdi sAmAnyameko dharma / talo vizeSazca pRthaktvakRt / svo dhammo dravyAdInAM kriyAguNavadityAdi / kriyAguNavA samavAyikAraNamiti dravyalakSaNam / dravayAzrayyaguNavAn saMyogavibhAgeSu akAraNamanyApekSo guNa iti samavAyikAraNam itynuvrtte| tthaa| saMyogavibhAgeSvanapekSakAraNaM kameti vishessH| tato'pi pRthivayAdevizeSo dharmaH sparzaparyantA guNAH prAk gautmenoktaaH| gandharasarUpasparzazabdAH pRthivyaadigunnaastdrthaaH| gandharasarUpasparzazabdAnAM sparzapayyantAH pRthivayaptaM jovAyUnAmuttarottaramekaikamapojya cAntyo'ntyasya / iti ca pRthakvakRt svo dhamnaH pRthivyA gandho guNo naisargikaH, apAM rasaH, tejaso rUpaM, pAyoH sparza iti| gandhAdInAM paJcAnAM sparzapaya'ntAH pRthivyapte jovAyUnAm / teSAmeva gandharasarUpaspazazabdAnAmuttarottaramekaikamapojjhA ca pRthivayapte jovAyUnAM sAMsargikA guNAH, tena pRthivyA gandho naisargiko rasarUpasparzazabdAH sAMsargikA iti paJcaguNA pRthivI gurutvAdInAmanabhivayaktakhAdiha nopadezaH kriyte| evamapAM raso naisargikastamapojhA ca rUpasparzazabdAzca sAMsargikA iti catuguNA aapH| dravakhAdInAmanabhivyaktakhAdiha nopadezaH / tejaso rUpaM naisargikaM, tadapojjhA ca sparzazabdau ca sAMsargikAviti triguNaM tejaH, uSNakhAdInAmanabhivyaktakhAdiha nopadezaH / vAyoH sparzo naisargikaH, tamapojya ca zabdazca sAMsargika iti dviguNo vAyU raukSyAdInAmanabhivayaktakhAdiha nopdeshH| antyaH zabdo'ntyasyAkAzasya naisargika eva nAsti Villi Piticilli Tiilith For Private and Personal Use Only Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (dIrghajIvitIyaH tu saaNsrgikH| zlakSNavAdInAmanabhivyaktakhAdiha nopadezaH pAJcabhautike tUpadezaH krissyte| kasmAdevamekaikaguNahAsa ityata uktaM tatra v| anupraviSTaM hyaparaM prenneti| pareNa pareNAkAzAdinA hi yato'parambhUva pUrvamanupraviSTa tasmAdAkAzaguNo vAyau yAtmakazca vAyuH / tasya dvayAtmakasya vAyostejasyanupravezAt trAtmaka triguNa tejastasyApasvanupravezAdApazcaturAtmikAzcaturguNAstAsAM pRthivyanupravezAt pRthivI pazcAtmikA paJcaguNA ceti / pratyekaJca pRthivyAdInAM kAyyabhUtAnAM dravyaguNakarmaNAmananto bhedaH pRthakttavam / pRthatta vaguNayuktadharmavattvenotpattatrA prsiddhH| evaM sAmAnyavizeSasamavAyAnAM viziSTA dharmA gRhynte| dravyaguNakarmasamavAyAnyatamAtmakasya sAmAnyasya viziSTadhammo sarvabhAvANAM vRddhihetubaiklkrtve| tathaiva vizeSasya srvbhaavhaashetulpRthklkrtve| samavAyasya tu dravyaguNakarmaNAM melakavaM viziSTo dharma iti / ityevaM svena vana dhammeNa jAtAnAM dravyAdInAM bhAvAnAM sopAkhyavAdupA. khyAnasadbhAvAsampatyAyako'rthabhedaH tattadvasturUpeNa bodhako bhavitumarhati / abhAvasya nirupAkhyakhAbupAkhyAnAbhAvAt sampratyAyako'rthabhedo na syAt / yadi soM bhAva evAbhAvaH syAt tadA sopAkhyavAdayaM smprtyaayko'thbhdsvsti| tasmAnna sarvamabhAva iti| atrottaramidam / evaM bhedako dharmatheta tadA vibhinnadharmavattvena jAtAH savarSe bhAvAH parasparaM bhinnA iti bhedavattvAt sarva vastu cAbhAva ucyte| uktarUpeNa parasparAbhAvasya bhedasya siddheriti / azvAbhAvo gauH gavAbhAvo'zva iti / ityevaM vacanaM nirasitumAha / athvetyaadi| mUtrasyAsyAnyaprakAro vaa'rthH| svabhAva siddheriti svarUpasiddherityarthaH / svarUpazca svabhAvazca nisagazca tyekojthaH / kathaM svana rUpeNa siddhiriti tadarzayati, gaurityaadi|-gauriti prayogAt gokhajAtiviziSTasAsnAdimada dravayaM gosvarUpaM gRhyate, na khabhAvamAtramazvAbhAvamAtram / yadi ca sarvamabhAvastadA gauriti prayogAdazvAbhAvo gauriti pratIyate, gozabdena cAzvAyabhAva ucyte| yadi ca gozabdaprayoge sAstrAdimada dravyavizeSo na pratIyate tadA'zvAyabhAva eva prtiiyte| yadi ca gozabdaprayoge sAnAdimada vayavizeSaH pratIyate, tadA nAbhAvo'zvAyabhAvo na prtiiyte| tasmAt sarvamabhAva ityyuktmiti| atrApyetaduttaram / bhAveSvitaretarAbhAvasiddherityuktama, tena gozabdenAbhAvamAtraM na pratIyate / bhAvAntareNa saha parasparaM bhedavada dravyasvarUpeNa jAtakhAdazvAdisvarUpAdabhAva eva gaudravyaM pratIyate'nazvo gauriti / tasmAt For Private and Personal Use Only Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 63 sarvamabhAva iti yuktamityataH punarAha, athvetyaadi| na svabhAva siddharityasya apro'ymrthH| tadartha drshyti| asan gaurazvAtmaneti gavAtmanA kasmAnnocyate avacanAditi vArtikaM bhASyeNa vyAcaSTe gavAtmanA gaurstiityaadi| yathocyate sannazvo nAma bhaavH| sato'bhAvo'nazvo'sana gauriti tathA gavAtmanA gaurasanniti kasmAnnocyate ? parasparaM bhedavada dravyasAnAdimattva na pratItegevAtmanA gaurastyeveti svbhaavsiddhiH| ashvaatmnaashvo'stiiti| sa cedabhAvo bhavati, tadA'gaugau ranazvo'zva iti vA ksmaannocyte| api tu naivocyte| kasmAt ? avacanAt / gozabdanAgorazvazabdenAnazvasyAvacanAt / kuto'pyavacanaM tadAha,. khaM netyaadi| yataH satpadana vana rUpeNa dravyasya vidyamAnateti vijJAyate na khstpdain| yadi najAtrAvayatirekapratiSedha ucyate tatrApi bhAvAnAmavyatireka ityatra vyatireko bhAvAnAmasaMyogAdisambandho yena sambandhana vinA ghaTakAnAM samudAya ttiH syAt sa sambandho'saMyogAdipRthakvavibhAgAdiH / saMyogAdisambandhena tu ghaTakAnAM samudAye vRttiH syAt tataH samavAyAdekIbhAve'trAvyatireko bhavatyabhedAkhyaH smbndhH| tasyAvayatirekasya sambandhasya pratiSedhe ekIkRt saMyogasamavAyAdisambandhapratiSedhe pratyayasAmAnAdhikaraNyam / yathA na santi kuNDe badarANIti vArtikaM vyAcaSTa asnnityaadi| pratyayArthasya sAmAnAdhikarapyama, tadudAharati / ythetyaadi| na santi kuNDe bdraanniiti| santIti kathe jhiprtyyH| tadarthakattesAmAnAdhikaraNyaM badarANIti bahuvacanAntabadarapadArtha tasya pratidho na santIti / evam asan gaurazvAtmanA'nazvo gaurityarthe gavAzcayodhyatirekastAdAtmyaM pratiSidhyate'nazvo gauriti / gavAzcayorekalamabhedo naastiiti| bhedastu pRthaktvamastIti natrA pRthagbhAvo guNaH prtyaayyte| ayamekakhAkhyastu bhAvaH pratiSidhyamAnaH sati khasminne katve pratiSidhyamAne snnshvH| sa evAzvAtmanaivAstIti nAzvo'nazva ityasyAsatpratyayasya bhAvena gavA saha sAmAnAdhikaraNyam asan gauranazvo gaurazvAtmanetyasatpratyayazca abhAvapratItizcetyarthaH / aymnyonyaabhaavH| dRSTAnta vyaacsstt| yathA na sntiityaadi| kuNDe badarasaMyoge kuNDAnuyogikabadarapratiyogiko yaH saMyogaH prasajyate tasmin pratiSidhyamAne kuNDe badarANi na sntiityucyte| tena saMyogenAvyatirekeNa sambandhena kupDe badarANi santIti, tasmin kuNDe badarasaMyogasya pratiSedhe sadbhirbadaraiH sahAsatpratyayasyAbhAvatayA pratItiviSayasya kuNDavadaravibhAgasya For Private and Personal Use Only Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 64 crk-sNhitaa| [ doghajIvitIyaH sAmAnAdhikarapyaM kuNDAnuyogikavibhAgavanti badarANi sntiiti| vibhAgAkhyo gunno'traabhaavH| ityevamavyatirekapratiSedhapakSe'bhedasaMyAgAdisambandhapratiSedhasvabhAvo bhedavibhAgAdirbhAva eveti bhAveSvitaretarAbhAvasiddhiriti svapakSa'ntarbhAvAdapratiSidhyAnumatya svabhAvamAtrasiddhirbhAvAnAM prtissidhyte| na svabhAvasiddharApekSikakhAt / sarvamabhAvo na svabhAvasiddhabhAvAnAmiti svabhAvamAtrasiddhirbhAvAnAM nApekSikakhAt / bhASyaJcAsya / apekSAkRtamApekSikaM havApekSAkRtaM dIrgha dIrghApekSAkRtaM isvaM na khe nAtmanAvasthitaM kiJcit / apekSAsAmarthyAt / tasmAnna svbhaavsiddhirbhaavaanaamiti| vyAhatavAdetadayuktam / yadi istrApekSAkRtaM dIrgha kimidAnImapekSya isvamiti gRhyate / * atha dIrghApekSAkRtaM ikha dIrghamanyApekSikamevamitaretarAzrayayorekAbhAve'nyatarAbhAvAdumayAbhAva iti apekssaavyvsthaa'nuppnnaa| svabhAva siddhAvasatyAM samayoH parimaNDalayo dravyayorApekSikadIrghavahasvakhe ka.smAnna bhvtH| apekSAyAmanapekSAyAzca drvyyorbhedH| yAvatI dravye apekSamANe tAvatI dravye evAnapekSamANe nAnyataratra bhedH| ApekSikale tu sati anyataratra vizeSopajanaH syaaditi| kimapekSAsAmarthya miti cet / dvyohnne'tishygrhnnoppttiH| dve dravye pazyannekatra vidyamAnamatizayaM gRhNAti tadIrghamiti vyvsyti| yacca hInaM gRhNAti tada isvamiti vyvsytiiti| evaJcApekSAsAmarthyamiti / bhASyasya cAsyAnuvyAkhyAnam |-apekssaakRtmaapekssikmiti yena svana rUpeNa bhAvo bhavati tatvaM rUpaM tadbhAvotpatto khlvvyaapnnopaadaankaarnnaanypeksste| yathA bhUtopAdAnai rArabhyate kAya tadanuguNameva svarUpamApadyamAnaM niSpadyate / ekadezavyApannairArabhyamANamekadezavai kRtaM kArya syAdavyApannairavikRta syAt yathA jAtyandhakANabadhirAdiH sarvasampUrNAGgazca dRshyte| etadevApekSikasvabhAvaM kshcidudaahrti| hskhaapekssaakRtmityaadi| sarvaJcaitadbhApyaM tisraSaNIye svabhAvakAraNavAdavyAkhyAne vyaakhyaasyte| iti / vaizeSike kaNAdenApyevamevoktam / kriyAguNavyapadezAbhAvAt pAgasat / / 1 / / sadasat // 2 // asataH kriyAguNavyapadezAbhAvAdarthAntaram // 3 // saccAsat // 4 // yaccAnyadasadatastadasat // 5 // asaditi bhUtapratyakSAbhAcAdbha tasmRtevirodhipratyakSavata // 6 // tathA'bhAve bhAvapratyakSa vAca // 7 // etenAghaTo'gauradharmazca vyaakhbaatH||8|| kathamanyazcAstambhazca // 9 // abhUtaM nAstItyanarthAntaram // 10 // nAsti ghaTo geha iti sato ghaTasya gehasaMsargapratiSedhaH / / 11 // For Private and Personal Use Only Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 65 1 iti / bhASyANi caiSAM krameNa / kriyAguNavyapadezAbhAvAt prAgasat / yadvastu yadra peNa bhaviSyati tadvastu svasvarUpeNa sadapi bhAvisvarUpasya kriyAguNavyapadezAbhAvAn prAgbhAvino'saducyate / yathA / asadvA idamagra AsIt tato vai sajAyata / tadAtmAnaM svayamakuruta tasmAt tat sukRtamucyate / iti taittirIyoktama / idaM sarvvamagre prAk sargAdasadevAsIt tato'sataH sargakAle sadajAyateti / kriyAguNavyapadiSTa tejo'vannalakSaNA gAyatrI ajAyateti / na cAnupAdAnakaM vastutpadyate / tasmAt // 1 // sadasat // 2 // prAk sargAda yadAsIt tat sadevAsat // 2 // kasmAt // * // asataH kriyAguNavyapadezAbhAvAdathAntarabhAvAt / / 3 // sataH kriyAguNavyapadezo yastakriyAguNavyapadezAbhAvaH prAk tadutpaterityarthAntaratvam / yathA mRdAdisvarUpeNa yadvastu tat ghaTAdirUpeNotpatteH pUvvaM ghaTAdikriyAguNavyapadezAbhAvAdasat ghaTAdirUpeNa sadbhinnamityataH // 3 // saccAsan // 4 // mRdAdirUpeNa sadapi ghaTAdisvarUpeNa prAgasat / tacca ghaTAdikaM sadasya sanmRdAdisato'bhAvaH // 5 // katham // 0 // yaccAnyadasadatastadasat / / 5 / / sato ghaTAderanyanmRdAdikamasat / ato'sata eva sato mRdAdikAdanyada ghaTAdikamasadabhAvaH ityarthaH / upAdAnAbhAva upAdatta upAdattAbhAva upAdAnama / mRdAbhAva ghaTAdikaM ghaTAdyabhAvo mRdAdikam / anazvo gaurazvAbhAvo gauragaurava gavAbhAvo'zva iti svena rUpeNa svabhAvena bhAveSvitaretarAbhAvasiddhaH savayameva vastu khalu bhAvo'bhAva iti // 6 // kathamasaditi pratIyata ityata Aha / asaditi bhUtapratyakSAbhAvAdbhatasmRtervi rodhipratyakSatvAt // 0 // anazve gavi tvAbhAve'diti azvAbhAva iti pratItirbhUtamatyakSAbhAvAt / idamagre 'sadevAsIditi atItasyAsataH pratyakSAbhAvAt / bhUtasmRtevirodhivarttamAnasya pratyakSatvAt / azvapratyakSAbhAve'pyazvasmRtyA azvAbhAvo gauriti pratyakSatvAt / virodhi coktaM bhUtamabhUtasya abhUtaM bhUtasya bhUtaM bhUtasyeti // 6 // kathaM bhaviSyataH prAgabhAvapratyakSamityata Aha / tathA bhAvibhAvapratyakSatvAcca // 7 // tathA bhAvibhAvasya pratyakSAbhAvAt / bhAvibhAvasmRtevirodhinaH pratyakSavAccAsaditi pratItiH / bhaviSyato ghaTasya pratyakSAbhAvAt / tadupAdAnasAmagrINAmAyojane bhAvighaTasmRtestatsadbhAvAbhAvo virodhI samavAyikAraNakapAlamAlAnAM vibhAgo'yogo vA pratyakSamupalabhyate tadupAlambhAdasaditi ghaTaprAgabhAva iti pratItiH // 7 // etadudAhattumAha / etenAghaTo gauravazca vyAkhAtaH // 8 // etenetyukta For Private and Personal Use Only Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kA crk-sNhitaa| dIrdhIvitIyaH yatrAzritAH karmaguNAH kAraNaM samavAyi yat / tadravyaM samavAyI tu nizceSTaH kAraNaM guNaH // 23 // prakAreNAbhAvapratyayena aghaTo gaughaTAbhAvo gauradharmazca godhAbhAvo gauH prshcaatH| ato goH paro ghaTo gavAbhAvo ghtt| tathA dharmazca goH para iti gavAbhAvo dharma iti prtiitiH| evaM sati nivizeSeNa prayoge bhAvamAtratayA prtiitiH| yathA gauriti gokhajAtiviziSTasAsnAdimannIlapItAdinikhiladravyavizeSo gauriti bhAvatayA pratIto, nIlo gauriti tada gosAmAnyAt pRthaka kriyate nIlo gauriti tannIlAtiriktagavapratiSedhe nIlagavAbhAvaH pItAdigava', pItAdigavAbhAvo nIlagava ityevaM savvamabhAvo bhAveSvitaretarAbhAvasiddheriti samam // 8 // atra prshnH| kathamanyazcAstambhazca / / 9 // na stambho'stambhastambhAbhAvaH kathamanyazca stmbhaabhaavaadnyshc| stambhAbhAvo. ghaTAdighaTAdyanyazca stambha iti| bhAvevitaretarAbhAvasiddhaH // 9 // evamavyatirekapratiSadha abhedAkhyasambandhAbhAva darzayitvA praagbhaavmudaahrti| abhUtaM nAstItyanarthAntaram / / 10 // yannAbhUt tannAstIti pAgabhAvaH / yannAsti tannAbhUditi tulyo'rthaH // 10 // avayatirekapratiSedhe prtyysaamaanaadhikrnnysmbndhaabhaavmudaahrti| nAsti ghaTo geha iti sato ghaTasya gehasaMsargapratiSedha iti| astipadasamAnAdhikaraNo ghaTaH kartta padaM geha ityadhikaraNapadaM kArakakhArtha, gehe ghaTo'stIti prasajya pratiSidhyate neti gRhe ghaTasya sato bhAvasya saMsargasya pratiSedho vibhAga iti sarvamabhAvo bhAvevitaretarAbhAvasiddharityanena samamiti / pRthakvAbhAvaH samavAyaH samavAyAbhAvaH pRthakvamityavirodho'taH kathamabhAvo'tirikto'stIti nAbhAvaH saptamaH padArtha iti| anayaiva rItyA ghaTavati bhUtale samavAyena ghaTo nAstItyAdAvapi sarvatra smaanvyH| iti vyAkhyAtaH samavAyaH / / 22 // gaGgAdharaH---athodiSTAnAM sAmAnyAdInAM papNAM sAmAnyavizeSasamavAyAnAM salakSaNaM niI zaM kRtvA dravyaguNakarmaNAntu nirdezamAtra kRtvA krameNa lakSaNAnyAha, yatrAzritA ityAdi / -iha kAraNamityuktayA kAryAmiti cakrapANi:--dravyalakSaNamAha, yatra tyAdi / --yatrAzritA yatra samavetAH, karma ca guNAzca karmaguNAH / kAraNaM samavAthi yaditi --samadhAyi kAraNaM yata, dravyameva hi dravyaguNakarmaNAM sama For Private and Personal Use Only Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 67 ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / coktaM bhvti| kAryamArabhamANe yatra kAraNe karmaguNA AzritA bhavanti kAye jAyamAne jAyamAnatatkarmaguNAzrayaH san yatkAraNaM samavAyi tatkAyeM samavAyi bhavati, tatkAraNaM drvymucyte| samavaituM sajAtIyavijAtIyarUpeNa pariNamadekIbhavituM zIlamasyeti samavAyi kAryarUpeNa pariNamadekIbhAvi smvaayi| kAraNaM-kArayati yat tatkAraNam / lakSaNasyAsya lakSya prAnirdiSTa khaadinvkm| dravyaguNayoH sajAtIyArambhakalaM saadhmrym| dravyANi dravyAntaramArabhante guNAzca guNAntaram / kAsAdhyaM kamme na vidyte| khAdidravyANi khAdisajAtIyadravyAntaramAramante na tu khAdIni vAyvAdidravyAntaram, zabdAdiguNaM karma vaa| guNAzca zabdasparzAdayaH zabdAdIn guNAntarAnArabhante na tu sparzAdIn guNAn na vA khAdIni dravyANi karmANi vaa| ityevaM sajAtIyArambhakavaM dravayaguNayoH svbhaavsiddhmsti| karma tu sajAtIyamAnaM karma nArabhate na ca karmAsAdhyaM vidyte| kAryArambhe cintyAcintyakriyAhetubhUtaM tu kaarbhte| tathA ca / sakriyANi vAyutejo'mbuprathivImanAMsi svabhAvasiddhAni khAtmakAladizazca niSkriyAH svabhAvasiddhAH / khAdIni paJca bhUtAni saguNAni manazca saguNam / AtmakAladizo nigunnaaH| navaitAni yadA devanarAdIni Arabhante tadA sakriyANAM vAravAdInAM karmabhiH khAtmakAladizAM saMyoge jAte punavibhAge punaH saMyoge punarvibhAge caivaM navAnAM punaH punaH saMyogavibhAgAbhyAM khAtmakAladizAM kriyA jAyante, guNAzcAnabhivyaktA ye zabdabuddhizItoSNavarSa lakSaNakRda guNApekSAkRda gunnaaste'bhivyjynte| iti te'nabhivyaktAH zabdAdayo guNA vyaktazabdazlakSNAdInArabhamANAH khAtmakAladigbhirArabhyamANAH khAtmakAladiza Azrayanti jAyamAnAH kriyAzcetyevaM jAyamAnakarmaguNAnAzrayantyaH khAtmakAladizaH kArya smvynti| evaM vAyvAdayaH paJca vAyavAdIni paJcAramante teSAM guNAzcAvyaktAzca kharavAdayo vyaktAzca sparzAdayo vyaktAneva kharavAdIn sparzavizeSAdIna guNAn Arabhante / kriyAzca kriyAntarANyArabhante / te ca guNAH tAzca kriyA jAyamAnA jAyamAnAn vAyvAdInAzrayantItyevaM jAyamAnakriyAguNAn Azrayanto vAyvAdayaH kArye 'smvynti| ityevaM jAyamAnakriyAguNavanta vAyikAraNam, samavAyikAraNaJca tat yat svasamabetaM kAryaM janayati / guNakarmaNI tu na svasamabetaM kAryaM kurutaH, ato na te smvaayikaarnne| etatkarmavattvaM hi danyasya guNAdipaJcapadArtha For Private and Personal Use Only Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ha8 crk-sNhitaa| [ dorghajIvitIyaH eva nava khAdayo bhAvA dravyANi bhvnti| na ca te jAyamAnAH karma guNAH khasyopAdAnakarmaguNAnAzrayanti / nApi te tattatkarma guNAnAmupAdAnabhUtAH karma guNA jAyamAnakarmaguNAnAzrayantaH kArye smvynti| sAmAnyavizeSau tu sattAkhyo samavAyarUpau dravyeSu guNeSu karmasu yAvantau tAvantau teSAmekakhapRthakvakarau na jAyamAnakarmaguNAnAzrayantI kArye samavayataH ( ?) na caivaM samavAyazca ekakhapRthaktvamelakakhakAraNatve'pi samavAyikAraNavAbhAvAdeSAM na drvytvm| astu kriyAvat samavAyi kAraNaM dravayamiti kimartha guNeti ? vAyavAdInAM karmANi yadA cintyAcintyakriyAhetukaNyiArabhante tadA tAnyapyekImUya yatkarmarUpeNa pariNamyante tatkarma tattadupAdAnakarmavadeva bhavati / tadupAdAnakriyAvat sat karmasamudAyAtmake kAye narAdau cintyAcintyakriyAyAM kAraNaM samavaiti / yathA khAdyArabdhakhAdIni zandAdyArabdhazabdAdayazca samudAye kArya tannarAdau, zArIrAvayavAdikAraNAni smvynti| tadupAdAnakriyAvatkarmavayAttArtha gunneti| guNAzrayatvavacanena jAyamAnA guNAH kAraNapadena khyApitAstada guNasamabhivayAhAreNa karmagrahaNAt kApi jAyamAnaM khyApitaM na tUpAdAnabhUtaM karma prApyate / guNazabdAnupAdAne kriyAvat samavAyikAraNamitimAtrokto tu na jAyamAnakriyA prApyate / kAvye yat kAraNaM kriyAvadityevamAtra prApyate tacca tadupAdAnIbhUtakriyAvat kApi bhvti| yatkAraNaM kAryamArabhamANaM guNamAzrayat samavaitItyuktau hi svasvaguNavattvasiddhau satyAM tattada guNApAyAsambhavAt punarguNavadvacanaM vayarthamiti kAryArambhe jAyamAnaguNA eva prApyante .tatsamabhikyAhAreNa nirdezAt, karmApi kAryArambhe jAyamAnaM gRhyate na tu prAksiddhaM karma gRhyte| prAkmasiddhakarmagrahaNe khAtmakAladizAM kriyAbhAvAnna dravayatvaM syAditi / astu tarhi guNavat samavAyi kAraNaM drvymiti| naiva bhavati / yat kAraNa guNavat sata kArye samavaiti tada dravyamiti hi prApyate / guNAzca kANi ca guNAntaraM sajAtIyamArabhamANA miliba~kakhamAzrayantaH kArye smvynti| yathA khAdibhirArabhyamANe kAyye tejo'mbhUmiSu siddhA lohitazuklakRSNavarNAH sajAtIyAni lohitazuklakRSNarUpANi ArabhamANA vyAvRttimAtralakSaNakathanaM, na tu svajAtIyavyApakavijAtIyavyAvarttakalakSaNakathanam ; yena karmasamavAyo nAkAzAdInAM varttate, tena lakSaNAnugataM vijAtIyavyAvRttaM dravyasya lakSaNaM guNavattva For Private and Personal Use Only Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH / sUtrasthAnam / milibaikakhamApannAH pItarUpavana niSpadya kArya narAdideha samavayanti / ityata ukta guNo'pi vibhAvyate guNenApIti kaNAdaina / evameva guNavat samavAyi kAraNa guNaH syAt / kAryaguNA na hye kaguNArabdhAH syuH| evaM karmApi vAyvAdInAmanekeSAmanekakarmabhirArabhyamANamekalamApannaM sat kArye samavaiti ; yathA maNivizeSe viSavAraNAdi karma / na ca te guNAH karmANi ca drakyANi saMzAyante kriyaavttvaabhaavaat| dravayANi guNAzca karmANi ca yathA drakyAntaraM sajAtIyaM guNAzca guNAntaraM karmANi ca sajAtIyavijAtIyakAntaramArabhya kAryadravayApyArabhante tadvistareNAtreyabhadrakApyIye zArIrasthAne ca vyaakhyaasynte| athendriyANi manaHzrotrAdIni kaarydrvyaanni| na prakRtibhUtAni khAdIni drvyaanni| ukta hya tat kaNAdana / ( tatapunaH ) pRthivayAdi kAyyadravyaM punaH shriirendriyvissysNksskmiti| nanu dravayArabdhavAt kAyyadravayaM, "sendriyaM cetana dravyaM nirindriyamacetanam" ityuktam / manaHzrotrAdIni kiM khAdibhiranindriaudravyairvijAtIyAnyArabhyanta iti cenna / manaHzrotrAdIni hyAtmakAryANi vakSyante / tatrAtmA pratyagAtmocyate yaH sUkSmazarIrAdisamudAyAtmako viijdhrmaa| sa khalu jAyApatyoH saMyoge'duSTapracyutazukrAvisaMyogamaduSTagarbhAzayagatamavakramyAnupravizya pUrvataramAkAzaM svasthAkAzena sRjati, tataH krameNa vAyvAdinA vAyvAdIn sRjati sattvAdinA ca sattvAdIn kaalenaannunaa| tataH svakRtAnyekaikAdhikAni khAdIni paJcaiva bhUtAni tadAtmasthAhakArikANi zrotrAdInyAzritya zarIre jAyamAne tvekIbhUya zArIra zrotrAdikaM paJcendriyarUpeNa nisspdynte| tathA karmendriyANi cAhaGkArikANi tdaatmkRtbhuutairaarbhynte| manacAhatArikam AtmakRtaistaiH sattvAdiguNairekaikAdhikaistribhirArabhyate trividha sAttvikaM rAjasaM tAmasaJceti, tadvistareNAtra vkssyte| ityeva bhautikavAda dazendriyANi prakRtibhUtavyanirdeze nirdiSTAni na kRtAni / manastu kAryadravyamapi na bhautikaM na kAlikaM na cAtmamayaM na diGmayamityataH 'pRthaguktam / etadavidvAMso mano bhautikmaahuH| annamazitaM tredhA vidhIyate / tasya samavAyikAraNatvaJca boddhavyaM ; yadutpannamAtra dravyaM prathamakSaNe nirguNaM tadapi dvitIyakSaNAvazyambhAviguNavattayA tadyogyatvAd guNavaditi mntvym| vaizeSike'pyucyate "kriyAvat guNavat samavAyikAraNaM dravyaM" tatrApi ca yatheha vyAkhyAtaM tathaiva vyAkhyAtam / For Private and Personal Use Only Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [dIrghaJjIvitIyaH yaH sthaviSTho bhAgastanmalaM, yo madhyamastanmAMsa, yo'nnisstthstnmnH| annamayaM hi saumyamana iti vedadarzanAt / tanna, sA hi zrutirjAtottarakAlam AhArAMzena manaHpoSaNavacanA na khArambhakavacanA iti| atha kriyAvadvA guNavadvA samavAyikAraNa vA dravyamityukto ghaTAdisamudAyasya kriyAguNAzrayakhAt svasmin dravyatvavAraNAya samavAyikAraNamiti vaktavyaM, na kriyAvanmAnaM dravyaM khAtmakAladizAzca kriyaavttvaabhaavaat| samavAyikAraNamiti na dravyaM guNAnAM vAraNAya kamme ti| saMkhyAparimANapRthaktvaparakhAparakhaguNAH dravyeSu guNeSu kammasu ca vartante, tena guNavada dravyamiti na bhavati / kazriyasamavAyikAraNa dravyamityukto karmazabdena jAyamAnakarmaNoprAptiH khAtmakAladikSu kriyAvattvAbhAvAnna teSAM dravyavaM syAt / guNavat samavAyi kAraNa dravayamityuktau saMkhyAdiguNavattvAda guNakarmaNodravyatvaprasaGgaH / itthaJca dravyatvaM kmgunnaashrytvsmvaayikaarnntvobhyruupmevetyaahureke| pare tu karmaNA sahitA guNAH karmaguNAH, na tu karma vA guNA vA ; tena paratvAdiguNAnAM kammeNA sahitatvAsahitatvasvabhAvena samavAyikAraNatve'pi tadAzrayatvena na dravayavaM karmarahitavaM karmasahitakhamAtrasvabhAvaguNarahitatvaM karmavatAmeva karmasahitatvasvabhAvaguNavattvaM na tvanyasyeti khyApitaM bhvti| tathA ca zabdAdInAM gurvAdInAM buddheH prayatnAntAnAJca guNAnAM karmANyattitvAt karmarahitatvamAtrasvabhAvAnAM karmArahitAnAmAzrayatvaM khAtmakAladizAJcopacArikakarmavattvena zabdAdyAzrayatvam / karmAsahitatvAsahitatvasvabhAvAnAM paratvAdInAntu dravyaguNAdiSu sarvatraiva vRttirna ca sA niyamyata iti / kAraNa kArayati, kriyAhetuH, kAraNa yena vinA yanna bhavati, tasya tattada bhavati ; tacca trividhaM-janakamA samavAyi ceti, tada dvividhaM nimittam ;samavAyikAraNantu tat yat khAdikaM zabdAdayaH karma ca / zabdAdigataparatvAdika karmagatazca paratvAdikaM tadetat sarva yathAyathaM militvaikatvena pariNamatyataH kAryarUpaM viziSTApUrvamekaM bhavati tattatsarvaM tasya kAryasya samavAyikAraNa yathAtathaM bhavati ; sutarAM dvividhaM samavAyikAraNaM bhavati / ekaM samavAyAnuyogirUpaM. dvitIyaM samavAyapratiyogirUpaM tayormadhye khekasmAdaparaM vizeSayati / guNalakSaNamAi smvaayiityaadi|-smvaayiiti samavAyAdheyaH ; tena vyApakadravyebhyo , niSkriyebhya AkAzAdibhyo guNabyAvRttiH, na hyAkAzAdayaH samavAyAdheyAH ; nirgatazcezAyAH For Private and Personal Use Only Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 101 ma adhyAyaH sUtrasthAnam / yatretyAdi / karmaguNA yatrAzritAstada yada yasya kAryyasyArambhe karmaguNAzrayIbhUtaM sat samavAyikAraNaM tatkriyayA vikriyamANa kAryarUpeNa pariNAmi bhavati, tattasya kAryasya dravyaM nAma kAraNaM bhavati / tada yathA / sattvAtmazarIretitrayAtmake puruSa khalvArabhyamANe vAyutejojalabhUbhimanasAM kriyAbhiH sarveSAM navAnAM saMyoge tattakriyAbhirupacaritakriyAvanta AkAzAtmadikkAlA bhavanto vAyvAdibhiH saha milikhA tattatpuruSarUpeNa pariNamanta eva navaiva tasya puruSasya samavAyikAraNAni bhvntiiti| khAdInyAtmA manaH kAlo dik ceti navaiva puruSasya dravyANi, dratikriyayA yada rUpAntareNa yatpariNAmi tat samavAyikAraNa tasya kAryyasya tada dravyaM nAma kAraNamiti yogarUr3hamida bodhyam / kammeyuktayA kAryArambhakANAM kAryavena pariNamane svasvakambhava heturiti khyApitaM na hi svastrakriyAM vinA paraspara saMyogaH syAt tatsaMyogAdhInazca tada dravyaguNAnAM parasparaM samavAyaH kampraNAJca parasparaM samavAyazca syAt tattadrUpeNa pariNAmazca lbhyte| guNAnuktau tattatkAryArambhe khAdInAM prAdhAnya na khyApyate guNArambhakakhaM ca khAdInAM smbhaavyte| kAladizoH nigu Nayozca kAryArambhe sakriyavAvAdikriyayA zeSaiH saha saMyoge tadvAyvAdikriyayopacaritakriyAvattvavat khAdiguNopacaritaguNavattvaJca na prApyate / tasmAt tadupacaritaguNavattvena kAryakhena pariNAmArthaM guNA iti padam / AzritA iti padena kAryArambhe guNakarmaNAmaprAdhAnya khyApitam / dravyasya dravyAtmakamArambhe samavAyikAraNavaM khyApitaM na tu gunnkrmaarmbhktmiti| samavAyItyuktyA kAryAnArambhakANAM karmaguNavatAM tatkAyeM dravyakha vyvcchinnm| yathA ghaTAdikAryasya nAtmA manazca dravyaM kammaguNAzrayo'pi na ghaTArambhe ghaTasya samavAyikAraNamAtmA manazcAsti / ityevaM tulyakAryakaratvaM kArye guNakarmAzrayasamavAyikAraNalaM khAdInAM navAnAM sAmAnya tathAvidhasamavAyo vaa| puruSANAJcaitAni tulynimittktvsaamaanyaani| karma ca guNAzca yatrAzritAstat samavAyikAraNaM yadbhavati tadrvyaM tasya kaayysyetyrthH| parakhAdyAzrayA api zabdAdayo guNA na kazriyAstena zabdAdInAM dravyakhavAraNAya kammatipadam / evaM kApi parakhAdyAzraya nizcaraH, cezAnirgatyA ceha cezAzUnyatvaM tathA cerAvyatirikatvaJcocyate, tena ceyArUpAt karmaNo vyAvRttiH, tathA kriyAdhAratvayogyebhyo mUrtadravyebhyo vyAvRttiH siddhA ; guNasya "kAraNam" ityanena For Private and Personal Use Only Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 102 crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH samavAyikAraNa bhavadapi na karmAzraya iti| kAlakhAtmadizAM karmAzrayakhAbhAve'pi guNAzrayakhAda, drvysmiti| AzrayaH samavAyikAraNa dravyamityuktau bAzrayAzritakhaniyamAprAptau samavAyinAM khAdInAmAzrayavaM zabdAdInAM karmaNazcAzritakhamityupadezArtha karmaguNA iti sphuTamuktamityeke yadavyAcakSate, tadapi prAyeNAnapavAdaM, parantu zabdAdisamavAyayogikhamAkAzAdInAM prsiddhmsti| kAryantu yat puruSaghaTAdikaM tatrAkAzAdInAM zabdAdInAJca karmaNazca samavAyA dRzyante na hyAkAzAdiSu zabdAdInAM yaH samavAyaH sa puruSaghaTAdikAyeM pUrvameva hi zabdAdimattayA''kAzAdInAM prasiddhirasti / tasmAt samavAyikAraNa dvividhaM pradhAnamapradhAnaJca, tyopinaathmaah| yatretyAdi, srvmnyttulymitypre| atrApyAhuranye upadezArthalakSaNe sAdhArAdheyakhakhyApanAyAdhikapadopAdAne gauravaM bhavati tathA kAnAzrayate'pi guNAzrayakhenAtmakAlavyomadizAM dravyakhavatkarmAnAzrayatve'pi parakhAdiguNAzrayatvAt zabdAdInAM karmaNazca dravyatvApattiH syAditi ; tasmAdevaM vyaacksste| kammalakSaNe vakSyamANasya karttavyasyetyasyAtrAnvayAt kAraNamityuktavArthAdeva labdhasya kAryasyeti bodhym| __samavAyIti-samavaitu' zIlamasyeti tat samavAyi, vilakSaNAneka yathAyathaM khAdikaM tacchabdAdikaM tatkarma ca tacchabdAdastat kammeNazca parakhAdikaM yadetat sarca milikhA pariNamya kAryatvenaikIbhavituM zIlaM yasya, khAdi-zabdAdi-spandana-tattadIyaM parakhAdi yAvattat samavAyi / tacca dvividha-kartR bhUtakhena mukhyam akatte bhUtakhena gauNam ; tatra mukhyasya gauNAda. vyAvRttArthamAha ytretyaadi| yasya kAyyasya yadyat samavAyi kAraNaM khAdyAdikaM teSu madhye tasya kAryasya samavAyikAraNabhUtaM karma samavAyikAraNabhUtAca guNA yatra samavAyikAraNe AzritA eva na khanAzritAH samavAyena vartitu yogyAstat samavAyikAraNaM tasya kAryasya dravyamityarthaH / yathA ghaTAdau puruSAdau ca khAdinavakam / karma ca guNAzca parakhAdiguNAzrayA api na kadApyanAzritA niyamato yathAyathaM khAdittikavAt tataH karmaguNAzca na dravyANi bhavanti / khAtmakAladizAM guNAzrayakhAt manovAyvAdi cAkAraNebhyaH sAmAnyavizeSasamavAyebhyo vyAvRttiH siddhaa| kAraNatvantu vibhudravyaparimANAntyAvayavirUpAdiSu lakSaNIyeSu guNeSu nAsti, tena bhAgAsiddhaM lakSaNaM syAt, ataH kAraNatveneha For Private and Personal Use Only Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 103 sakriyadravyAntarasaMyogenopacaritakriyAvatvAdapi vAyvagnijalabhUmanasAM guNakAzrayakhAt dravyavaM samanvitaM na cAdhikaraNaghaTAyAzritakhAdanupapanna ghaTAdInAM mRdAyadhikaraNAnAM ghaTAdiSu samavAyikAraNavAbhAvAt / iti samavAyikAraNe iti dve pade, tena ca ghaTAdisthakarmaguNAnAM ghaTAdyAzritakhaniyame'pi tadghaTAdau teSAM svasya samavAyikAraNavAbhAvAnna svatya svadravyatvam / zyAmAmakapAlamAlAsaMyogAjAte zyAmAmaghaTe vahninA pAkAdanyatamakapAle rakto varNo'nyatra kapAle kRSNo varNa AhitaH sannAzrita eva samavAyikAraNaJca pUrva sarva kapAlaM ghaTarUpatve tu kAryameva pRthakatvena kapAlatvena jJAtattve samavAyikAraNalena jJAnadazAyAM tatrastha evAhitaraktakRSNAdirna taddhaTAdeH samavAyikAraNamiti ; teSu madhye tasya kAryasya samavAyikAraNabhUtaM kammaMguNAzceti padam / karmaguNAdhikaraNavena khAdInAM prAdhAnyaM khAdyAzritakhaniyamena kammaguNAnAM gauNavaM khyApitaM bhvti| yatrAzritA eva guNA ityuktau tu guNAnAmaprAdhAnyaM khAdInAM prAdhAnyaM khyApyate na tu karmaNoprAdhAnyaM prAdhAnya veti manasi kRkhA karmaguNA ityuktaM, tathA yatrAzritameva kammetyuktau ca bodhym| karmAzrayakhavacanena ca dravyANAM khAdInAM kartta lena ca prAdhAnyaM khyApitaM na tu kevlaadhaarven| karmaguNAnAJcAkatte tvena cAprAdhAnyaM khyApitaM na tu kevalAzritakheneti / kartA hi kArake svatatraH prayojako hetuzceti / tatra svatantra-prayojakayoradhInaH karmarUpahetuH kartA tyoraashritlaaditi| tatra svatantraH kartApi tridhA-kriyAjanakaprayatnavAn mukhyaH, phalajamakakArakAntaravyApArajanyatajanakavyApAravAn paraH, svetarasaMyogAditaravyApAraNa janitavyApAravattayopacArAdapara iti ; dvau bhAkto, tenAtmA caitanyAt kriyAbhAve'pi mukhyakartA, cetanapuruSazca tada dvayavattvAt manovAyvagnijalabhUmayastu caitanyAbhAvAt prayatnAbhAvAt kriyAvattvAcca madhyamA bhAktakartAraH / khakAladizAmacaitanyena prayatnAbhAvAt kriyAbhAvAcca manovAyvAdisakriyasayogAdupacaritakriyAvattAdadhamabhAktakatrta smiti| karmaguNAnAntu caitanyAbhAve prayatnAbhAvAt svAbhAvikopacaritobhayakriyAbhAvAca na tridhAnyatamakartta khamiti / - athAnye vayAcakSate-yatra samudAyalakSaNe kAyya ghaTapuruSAdau bhAvarUpakAraNAvyabhicAri sAmAnyavattva lakSaNatayA boddhavyam, tacca sAmAnyavattva savvaguNadhyApakaM sAmAnyAdinyAvartakatvaJca sAmAnyAdInAM sAmAnyavattvAbhAvAt ; kiMvA vibhudravyapari For Private and Personal Use Only Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH yat samavAyikAraNamAzritAH karmaguNAstatkarmAguNAzrayasamavAyikAraNa tasya kAyyasya dravyam / yathA puruSe kArya zukrazoNitikAni paJca bhUtAnyAtmA sUkSmazarIrI manaH kAlo digAtmajAni paJcabhUtAni rasajapaJcabhUtAnIti kramikajAtakaracaraNAdikaM sarva samavAyikAraNa, tadAzritA eva tattadIyAH karmaguNAH samavAyikAraNAnIti, tatsarca tatkarmaguNAzrayastatpuruSasya dravyam / evaM ghaTAdau bodhyam / tatra hyAtmA kevalo niSkriyaH pUrvaM tato manasA saMyogAt takriyayopacArAt sakriyaH syAnmanazvAcetanaM tasya caitanyenopacArAce tanaM syaaditi| kAlaH kSaNAdiH garbhazarIrAvayavopacaye samavAyI san kAraNaM bhavati-na hi kAlaprakarSamantareNa tatkSaNa garbhazarIrAduApacayApacayo smbhvtH| dizazca khopAdhivizeSaprAcyavAcIpratIcyudIcyAdibhivizeSitadezAdhikaraNe garbhazarIrAdyavayavabalavarNaprakRtisatvasAtmyavAgvIryAdivizeSahetutayA samavAyinyaH satyaH kAraNAni bhavanti / evamAkAzazca vAyvAdisakriyasaMyogena yathAvRtaM sUkSpavRhanmadhyamazuSiralAghavavaizadyahetukriyAvat samavAyikAraNaM bhavatIti / yadi hi khAtmakAladizAmupacAreNa kammaivattva na manyase tarhi teSAM kAryopadarzanamanAgamaM syaaditi| kAryasya ghaTAdestada guNAnAJca tatkarmaNAzca kAryabhUtAparadravyasaMyogena jAte tvekIbhUte dravaye samavAyikAraNakhAt teSu tadAzritAzca kammeguNAstada dravyaM tasya kAryasyeti ghaTAdikamiti bodhyaM, yathA zuNThIkaNAmaricAnAM saMyogAjjAtaM yadekaM viziSTApUrvadravyaM tatra samavAyikAraNAni zuNThyAdIni / tatra tatra ca karmaguNAH santi tat tacchuNThyAdIni tadekadravye dravyANi tadIyakamguNAzca karmaguNA iti bodhym| yaha tu karmaguNA yatra kAvye AzritAstatra yat kampreguNebhyo'nyat samavAyikAraNa tat tasya kAryasya drvymityrthH| yathA puruSa gamanAdi karma rUpAdayazca guNA AzritAH, tatpuruSa tada gamanAdikammaNo rUpAdiguNebhyazcAnyada, yada, yat khAdikaM zukrazoNitapANipAdAdikaM samavAyikAraNa tat tasya puruSasya drvym| sAmAnyavizeSau tu samavAyinAvapi dravyaguNakarmarUpAveva jAtijanmarUpau tu samavAyo samAnAsamAnaprasavAtmako na tadutpattau kAraNe api tu vRddhihAsayorekakhapRthakavayozca kAraNe bhavataH / mAgAntyAvayavirUpAyantarANAM kAraNatvadarzanAt vibhuparimANAntyAvaMyavirUpAdAvapi kAraNatva. yogyatvamastyebeti na bhAgAsiddhatA kAraNatvasya ; kiMvA yogipratyakSajJAnahetutayA vibhuparimANA For Private and Personal Use Only Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 'ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 105 samavAyastvaparo nAstIti vyAkhyAtaM yat tanna / khAdInAM zabdAdiguNA vAvAdInAJca sannAdika puruSIyaguNakarma prakRtibhUtatvena kAryyabhUtadravyaguNasamudAyAtmakapuruSa samavAyikAraNatvena dravyANi syuriti / anyacca / karmmaguNA yatrAzritAH samavAyena varttante sma tat, samavAyikAraNaM yaj, tada dravyaM ghaTAdiSu puruSAdiSu ca yAni mRjjalAdIni zyAmapItagurulAghavAdayazca spandanagamanAdIni ca varttante teSAM madhye yatra mRjjalAdau samavAyena karmaguNA AzritA, tanmRjjalAdikarUpaM yat samavAyikAraNaM tadeva ghaTAdikAyyasya dravyam / tathA mRjjAdi dravyaM khAdikameveti prAhuH / pare tu samavAyikAraNantu tat / - yata samavetaM kAryaM bhavati guNa kampresavevantu na kAryaya bhavati na hi guNakarmmaNo kAryaM kuruta iti, na guNakammaNI samavAyikAraNe bhavataH, bhavatazca asamavAyikAraNe, iti tayorna dravyatvaM yat samavAyikAraNaM taddravyamityeva lakSaNamekaM kAryyarUpe arat dravatvAnupapattivAraNAya lakSaNAntaramAha, yatretyAdi / yatra samavAyena kaguNA AzritA vRttAstadapi dravapaM yathA ghaTAdikamityAhustanna, dRzyante hi mRda vAlukAdisamavAyikAraNIyaguNakarnaghaTitAnyeva ghaTAdiSu guNakarmANi ghaTAdiSu guNakammaNoH samavAyikAraNAnyeva tatasamavAyikAraNIbhUtadravyANAM guNakarmANi anyathA'nyathAtvena guNakarmmasambhavApattermRdAdiguNakarmAtiriktaguNA hi na tatra dRzyante / kAraNaguNapUrvako hi kAryyaguNo dRSTa iti kaNAdakapilAdivarSimatamiti / kazcit tu karmmAzrayatvopadezo dravaMyasya guNAdipaJcavyavacchedArthamAtrajJApako na tu sajAtIyavyAvarttanazApakastena khAtmakAladizAM karmAbhAve'pi dravyatvaM guNAzrayatvopadezazca vijAtIyaguNAdipazcavyAvRttijJApanArthamiti, samavAyikAraNatvaJca sajAtIyavijAtIyaguNakammaNoH sAmzApanArthamiti dravyantUtpannamAtra' kSaNamaguNaM dvitIyakSaNAvazyambhASiguNavaditi yaducyate, tadapyuttarakSaNe yada guNayogAvazyambhAvitvaM sa guNastada dravyotpattikAle kutra tiSThati kimupAdanakazca kathaM vA jAtaH, kiM prAya dravyotpattaH pUrvyaM jAtaH kiM tulyakAlaM dvitIyakSaNajAto vA'tha prasiddha evAjAta iti / atha kinnu khalvAkAze tiSThati / prAkmasiddha evAjAtaH khapuSpavat dInAmapi kAraNatvaM boddhavyam / evambhUtaJca kAraNatvaM yadyapi sAmAnyAdiSvapi catrivanugamyate, tathApi samavAyI svitipadena samavAyAdhAratA tathA samavAyAdheyatA ca yugapadviSakSitA, tema 14 For Private and Personal Use Only Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 106 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH azvANDavadvA yatra ca tiSThati tata evollamphanena tam tdutpnndrvymaavishtiiti| ____ atha punaretallakSaNa vyaacsstte| "yatrAzritAH kampaguNAH kAraNa samavAyi yat / tada vayamiti / " kAraNavacanena kArya iti khyaapitm| yatra kArye karmaguNA AzritA bhavanti tasya yat kAraNaM samavAyi bhavati na tu nimittaM tasya kAryasya tada drvym| ye guNAH sahajabhAvotpattau nAbhivayaktatayA jAtAH sahakArikAraNAntarayoge tu kArmamArabhamANAt sahajabhAvAt tatkA-- rambhakakarmaNA kAvye'bhivayajyante te kammaiguNAH kriyAguNA ucynte| tatra tAmasAdeva khalu bhUtAderaha kArAjjAyamAne khe zabdazlakSNasUkSmala ghumRduguNA anabhivayaktatayA jAtA eva / vAyo ca mUkSmavizadakhararUkSazItalaghuguNA anabhivyaktA jAtA eva, sparzastu sAdhAraNo vykttyaa| tejasi ca vizadarUkSalAghavasUkSmatIkSNoSNaguNA anabhivyaktatvena jAtA eva, rUpantu sAdhAraNaM vyaktaM jAtam / apsu ca jAyamAnAsu picchilamRdusAndrasaramandazItasnigdhadravyaguNA anabhivayaktA jAtA eva, rasastu vayaktaH sAdhAraNo jAtaH / pRthivyAmapi sthUlasAndravizadasthiramandakaThinakharaguruvaguNA anabhivyaktA jAtA eva, gandhastu sAdhAraNaH pravyakta eva jaatH| evamgatmanyavyaktAkhye catuvize tattve kAlAnupaviSTAt kSetravAdhiSThitAdanabhivyaktaguNarUpAt pradhAnAt kAlena kSetrajJakSobhaNapUvakasaGkocavikAzAbhyAM pratyaktasattvarajastamoguNarUpeNa niSpadyamAnAjAyamAne samasattvarajastamolakSaNe kAlakSetrapravyaktatriguNapradhAnasamudAyAtmake saMhate buddhiratyaktA sAdhAraNarUpA jaataiv| tasmAj jJa Atmetyucyate caitanyaM tu vyaktameva jAtamiti cetnshvocyte| manasi ca sAttvikAdeva vaikArikAkhyAdahakArAjjAyamAne yugapajajJAnotpattAnutpattihetuguNo'vyaktatayA jAta ev| zabda ivAkAzasya na hi niguNa mano jaatmiti| kAle cAvyaktAt vAntaniviSTakAlAMzena sattvAdiguNayuktena jAyamAne saMvatsare cakravadbhramaNasvabhAve bhAvAnAM pratyagrabhAvasamabhAvApacayabhAvakRtapariNAmavirodhakRdguNasvavyakta eva jAta , zabda ivAkAzasya na hi niguNaH kAlo jaatH| dizazca prAcyAdaya AhaGkArikAdAkAzAdhidevatAyA dizo, jAyamAnAsu tAsu prAcyAdiSu samavAyakevalAdhArasya vibhudravyasya tathA samavAyakevalAdheyasya sAmAnyAdezca vyudAsaH siddho bhavati // 23 // For Private and Personal Use Only Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 107 ma adhyAyaH] suutrsthaanm| dezaniSThAsu tattaddezAdhikaraNe gabhazarIrAdyavayavabalavaNaprakRtisattvasAmyavAgavIryAdivizeSahetavo guNA anabhivyaktA jAtA eva / zabda ivAkAzasya na, hi niguNA dizo jAtA iti| . ete khalu svasvasahajAtAnAM khAdInAM navAnAmanabhivyaktA ye zabdAdayo guNA devanarAdicetanAcetanakAyamArabhamANebhyaH khAdibhyaH parasparaM punaHpunaH saMyogavibhAgAbhyAmekIbhAve sthUlAH santaH khAdibhya eva yathAsvaM zabdAdayaste ttkaaryaarmbhkkrmnnaabhivyjynte| te te'bhivyaktAH zabdazlakSNAdayo guNA devanarAdiSu khAdibhyo jAyamAneSu khAdiSvAzritA bhavanti / teSAM jAyamAnAnAM khAdInAM samavAyikAraNa prakRtibhUtAni khAdIni nava digantAni jAtAnAM khAdInAM dravyANi / naite kammaguNAH sparzAdibhyo jAteSu zItoSNAdisparzAdiSu AzritA bhvnti| tasmAcchItAdInAM samavAyikAraNAni prakRtibhUtasparzAdayo guNA na dravyANi, na vA kmmsaamaanyvishesssmvaayaa| ata eva vakSyate"guNA guNAzrayA noktA" iti| devanarAderutpAdakAH pitrAdayastu yatra kAryeSu khAdiSyAzritAH karmaguNAsteSAM nimittakAraNAni na samavAyikAraNAnIti, na te putraadevyaanni| evaM karmaNA niSpannA guNAH karmaguNA iti vA bhavatu athavA kAraNavacanena kArya iti khAApanAda, yatra kArye jAyamAne jAyamAnAH kammaguNAH karmANi guNAzcAzritA bhavanti, teSAM jAyamAnakarmAguNAzrayANAM yada, yat samavAyikAraNaM tat tattasya tasya drvymiti| pUrvavadanabhivyaktA guNA evAbhivyajyamAnA jAyamAnA ucyante / spazarUparasagandhA iva prAgeva vyaktA eva saGkhyA parimANa pRthakakha parakhAparatve saMyogavibhAgau sukhaduHkhe icchAdveSau prayatnazcetyete guNA jAtAH sahajA eveti, sparzarUpa rasagandhAH sAdhAraNarUpAH pUjvepUvrvabhUtAnupraveze yAtmakAdiSu vAyvAdiSu zItoSNakharasparzarUpeNa jAyamAnaH sparzaH lohitazuklakRSNavarNatayA jAyamAnaM rUpaM khAdvakhAdurUpeNa jAyamAno rasaH saurabharUpeNa jAyamAno gandhazca na jAyamAnA ucynte| prAk sAdhAraNakhena vyaktatayaiva jAtavAdanabhivyaktatayA jAtAstu ye'bhivyajyante te jAyamAnAH kAvye jAyamAne'bhidhIyante / tadA sparzAH zItAdayo rUpANi lohitAdInyevamanyAnyapi pRthaktvaguNavanti jaaynte| na ca tAni jAyamAnapRthaktvavanti, pRthaklAdayo hi prAgevAbhivyaktA na khanabhivyaktA iti te zItAdayo na drvyaanni| karmANApi For Private and Personal Use Only Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 108 crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaHzabdazlakSNAdaya ivAkAzasyAtmanaH kAlasya dizAM vAyutejo'mbhUnabhasAJca jAyamAnAnAmabhivyaktAni jAtAnyeva kAryArambhe tu shkaarikaarnnaantryoge'bhivyjynte| na hi niSkriyANi tAni jaataani| tatra vAyvAdiSu pUrvapUrvabhUtAnupravezAda. yAtmakAdiSu vAyvAdiSu sarvatogamanoddhaM jvalanAdhogamanamandAdhogamanAnyabhivyajyante mnso'nvsthitgtiH| punarAsAM khAdyAtmamanaHkAladizAM devanarAdicetanAcetanakAryArambhe parasparaM bhUyobhUyaH saMyogavibhAgAbhyAM pariNAmena kAryarUpa AkAze mAI vazoSiryalAghavakarANi karmANAbhivyajyante tdaarmbhkaadaakaashaadev| evaM kAlasya pariNAmena pratyagrabhAvAdinA pariNAmakarANi krmaannaabhivyjynte| dizAJca tadupAhitadezAdhikaraNe garbhazarIrAdyavayavabalavaNeprakRtisattvasAtmyavAgavIryAdivizeSakarANi krmaannaabhivyjynte| Atmanazca manaHpreraNAdikAni karmANi abhivyajyante tAni kAryarUpAnAkAzakAladigAtmana AzrayantIti, tatra AzritAni krmaanni| tasmAda, yatra kArye kANi guNAzca jAyamAnA AzritAstatsamavAyi yatkAraNa' tada dravyaM khAdinavakameva na khadhikam / Atmanastu kAryaH pratyagAtmA skriyH| vakSyate ca zArIre-"niSkriyasya kriyA tasya bhagavan vidyate katham" iti prshne| "acetanaM kriyAvacca cetazcetayitA prH| yuktasya manasA tasya niddizyante vibhoH kriyaaH||" iti / ___ AtmakAlayorArambhakANAM kArye cAtmani kAle jAyamAne karmANi guNAzca nAbhivyajyante manodigAkAzavAyutejo'mbubhUmInAmArambhakasyAhaGkArasya kAryeSu teSu manodigAkAzAdiSu jAyamAneSu ca kammANi nAbhivyajyante sparzAdayazca guNA vAyvAdiSvabhivyajyante iti / jAyamAnaguNAzrayANAM vAyvAdInAM kAryANAM guNAzrayatve'pi kazriyavAbhAvAdeSAM navAnAM samavAyikAraNAni na dravyANi bhvntyhngkaaraadiini| yatra kAraNe kammaguNA AzritAstat kAraNa yA samavaiti tada dravyaM prAgeva vyaakhaaaatm| ye tu khAdIni navaiva dravyANi prAgutpattAvanabhivyaktakriyANi jAtAnItyevaM na vidanti pUrvapUrvabhUtAnupravezAda, grAtmakAdIni vAvAdIni cakhAri sakriyANi kAryadravyANi viSayasaMjJakAni prakRtibhUtadravyANi vidanto naitada dravyalakSaNena lakSayitu prabhavanti vyAkhavAnti ca bahuprakAreNeti / arthatadabhiprAyeNaiva kaNAdanApyuktaM vazeSike / prakRtibhUtAni pRthivyAdIni nava dravyANi, prakRtibhUtAH saptadazaiva guNAH, paJca kmmaanni| tada yathA-pRthivyApa For Private and Personal Use Only Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 106 1 stejo vAyurAkAzaM kAlo dig2AtmA mana iti dravyANi / rUparasagandhasparzAH saMkhagrAH parimANaM pRthaktvaM paratvAparatve saMyogavibhAgau buddhaya icchAdveSau sukhaduHkhe prayatnAzca guNAH / utkSepaNamavakSepaNaM prasAraNamAkuJcanaM gamanamiti karmANi / eSAM lakSaNAni / - kriyAguNavat samavAyikAraNamiti dravyalakSaNam / dravyAzrayyaguNavAn saMyogavibhAgeSvakAraNamanapekSa iti guNalakSaNam / (ekadravyamaguNa) saMyogavibhAgeSvanapekSa kAraNamiti kammelakSaNam iti / sparzazca vAyoH / dRSTa liGgamityanuvRttam / pRthivyA gandhaH apAM rasaH / tejaso rUpam / rUparasagandhasparzaant pRthivI / rUparasasparzavatya Apo dravAH snigdhAH / tejo rUpasparzavat / spaza vAn vAyuH / ta AkAze vidyante / sarvvAdhAra taiva dikAlayoH / niSkramaNaM pravezanamityAkAzasya liGgam / aparasmin paraM yugapaccira kSipramiti kAlaliGgAni / nityeSvabhAvAdanityeSu bhAvAt kAraNe kAlAkhyeti / ita idamiti yatastaddizyaM liGgam / AdityasaMyogAda, bhUtapUrvvAda bhaviSyato bhUtAcca prAcI / tathA dakSiNA pratIcyudIcI ca / etena digantarAlAni vyAkhyAtAni / prANApAnanimeSonmeSajIvanamanogatIndriyAntarasaJcArA buddhiH sukhaduHkhecchAdve paprayatnAzvAtmano liGgAni / pravRttinivRttI pratyagAtmani dRSTe paratra liGgam / AtmendriyArthasannikarSe jJAnasya bhAvo - sirazca manaso liGgamiti / vyAkhyAyate ca / zabdaguNamAkAzasya noktA niSkramaNa pravezana liGgamAkAzasyetyuktyA AkAzasyAnabhivyaktazabda sahitotpannatvamabhipraM tya prakRtiguNamadhye'nabhivyaktatvAt zabdaguNo noktaH kAryyaguNatvena parIkSitazca / taddarzayiSyAmaH zabdaparIkSAyAma / sparzazca vAyodRSTa' liGga tejaso rUpamapAM rasaH pRthivyA gandha ityuktA punA rUparasasparza gandhavatI pRthivI, rUparasaFarara Apa par: snigdhA iti vacanena saMsargajAH kAyyaguNA dravasnigdhatvAdayaH khApitAH / tejo rUpaspaza vat, sparzavAn vAyurityuktyA ca dravasnigdhAdiguNotpattau bhUtAntarasaMsarge hetuH pUrvvapUrvvabhUtAnupravezaH khApitaH / tasmAt kriyAguNavatsamavAyikAraNamityasya vyAkhAnaM pUrvavada bodhyama kAryyadravye hyArabhyamANe prANini navabhirdravyairaprANini saptabhirAtmano vajrjaM teSAM parasparaM saMyoga vibhAgAbhyAM pariNAme jAyamAne vAkAzAdAkAzaH zabdazlakSNAdi * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mudritapustake tu saJcArA ityatra vikArA iti pAThAntaraM dRzyate tathA na dRzyate buddhirityadhikaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 110 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH guNazauSiryAdikRtkampavAn jaayte| iti jAyamAnakriyAguNavataH samavAyi kAraNamanabhivayaktazabdaguNamAkAzama / evaM kAlAjjAtaH kAlo jAyamAnakriyAguNavAn jaayte| tasya samavAyikAraNa kaalH| evamAtmano jAyamAne pratyagAtmani pratinihattI kriye icchA pAdayo jAyante / tasya pratyagAtmanaH samavAyikAraNamAtmA nikriyH| evaM dizo jAyamAnAsu dikSu tadupAhitadezeSu garbhazarIrAvayavabalavarNAdivAgvIryavizeSahetavo guNA jAyante tAsAM samavAyikAraNamekA dik loke dravyaM prAcyAdayaH shaariirdrvym| evaM pUrvapUrvabhUtAnupraveze yAtmakAdiSu vAyvAdiSu sparzavizeSAdayo guNA jAyante kriyAH sarvatogamanAdaya iti, tasya tasya kriyAguNavataH samavAyikAraNa dvitravAdibhUtaM dravayam / kriyAguNavaditi prathamAnta cenmanyate tadApi samavAyikAraNa kAyya khena pariNamat kriyAguNavat jAyamAnakriyAguNavada. bhavatIti lkssnnsmnvyH| janakahetukyATattArthaM smvaayiiti| dravyANAM khAdInAM manodizozca samavAyikAraNamahaGkArasya khAdirUpeNa jAyamAnale jAyamAnaguNavattvena jAyamAnatve'pi jAyamAnakriyAvattvena pariNAmAbhAvAnna drvykhm| tathA kAlAtmanozca samavAyikAraNa byAkheAyama / guNavat samavAyikAraNamiti vacane rUpAdibhyaH prakRtiguNebhyo jAyamAneSu lohitazvetakRSNAdiSu pRthakta guNo jaayte| punaH pAzcabhautike tallohitazvetakRSNamelane samavAyAdekakha pItavAdikaM kArya jAyate / tara guNavata samavAyikAraNa prakRtirUpAdikamiti teSu drvyvprsnggH| karma tu na karma guNAzraya iti na dravyaM tathA sAmAnyavizeSasamavAyA iti samaM carakakaNAdayoriti / kramikakhAda, guNalakSaNamAha, "samavAyI tu nizcaSTaH kAraNa guNaH" / kAraNapadena kAryopasthitau yasya kAryAsyArambhe yo bhAvo nizceSTaH kriyAhIna eva sannanyakriyayA pariNaman kAryavamApadyate sa tasya kAryyasya guNo nAma kAraNamucyate kriyAhInakhAt katta khaabhaavaadpraadhaanyaat| nizceSTa ityanena khAdInAM navAnAM vyaavRttiH| samavAyItyuktyA kammeNAM dravyAzritAnAM dravyAzritaguNapariNAmahetukhena nizceSTatvena ca na guNakham / tasmin kArye guNe samavAyikhAbhAvAt / vijAtIyaguNAnAJca vijAtIyakAyeguNe samavAyikhAbhAvAca na vijAtIye kArye gunnvmiti| pramAdinastu vaizeSike kaNAdokta guNalakSaNa dravyAzrayyaguNavAn saMyogavibhAgeSvakAraNamanyApekSo * guNa * anapekSa iti kvacit paatthH| For Private and Personal Use Only Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / saMyoge ca vibhAge ca kAraNaM dravyamAzritam / kartavyasya kriyA karma karma nAnyadapekSate // 24 // iti dRSTvA guNakarmaNI asamavAyikAraNe bhavata ityAhuH / teSAmayaM hi prmaadH| sUtrakRtakaNAdena kriyAguNavat samavAyikAraNamiti pUrvasmAdanuvattA samavAyikAraNapadaM dravyAzrayItyAdi sUtra kRtam / tena dravyAzrayyaguNavAn saMyogavibhAgeSvakAraNamanyApekSaH samavAyikAraNa guNa iti guNalakSaNa pryvsitm| yadi hi guNo guNAntarasya samavAyikAraNa na bhavati kathaM tarhi guNAzca guNAntaramArabhante iti vacanaM tatra va kaNAdenokta saGgacchate ? guNA hi dravyAzritA rUparasAdayaH khalvanyApekSAH svasvAzrayadravyaniSThakriyApekSAH svAzrayadravayaniSThakriyayA pariNamantaH kacit sAdhAraNabhUtAH pRthakakhaguNaM samavAyenA''padyamAnAH pRthagbhUya tejo'mbubhUmiSu lohitazuklakRSNarUpeNa madhurAmlAdirUpeNa guNAntarahInAH santo dravyAzrayiNaH santazca samavayanti kaayeN| iti samavAyina eva kAraNAni gunnaaH| na ca te svAzrayadravyANAM saMyogavibhAgeSu kAraNAnIti lakSaNasamanvayaH / prakRtiguNAnAM kAryaguNeSu samavAyitvamantareNa nirupAdAnakakAr2yAMpattiH syAt / karmANi tu tathaiva kArye samavayanti santi dravyAzrayINi ca santi jAyamAnaguNAnAzrayA eva svAzrayadravyANAM saMyogavibhAgeSu kAntarAnapekSakAraNAni bhUtvApi kAryabhUtaviziSTakarmarUpeNa pariNAme dravyAntaraniSThamanyat karmApekSamANAni na tu saMyogavibhAgeSvakAraNAni tasmAnna gunnaaH| prakRtibhUtadravyANi kAryadravyAzrayINi saMyogavibhAgeSu khakriyApekSakAraNAnIti sayogavibhAgeSu na sAkSAt kaarnnaani| svakriyayA pariNamya samavAyInItyanyApekSasamavAyIni santyapi nAguNavantIti na gunnaaH| rUparasAdiprakRtibhUtaguNArambhakANyahaGkArAdIni na dravyAzrayINIti na gunnaaH| iti vyAkhyAtaM guNalakSaNam // 23 // gaGgAdharaH-kramikakhAt kammelakSaNamAha, saMyAge ca vibhAge cetyAdi |ckaardvyen kAryamArabhamANAnAM dravyANAM saMyoge punarvibhAge cAtha punaH saMyoge cAtha punavibhAge cetyevaM punaHpunaH saMyoge ca vibhAge ca yata kAraNamanyat cakrapANiH-karmalakSaNamAha, saMyoga ityaadi| saMyoge ca vibhAge ca yugapat kAraNaM, tena saMyoge uttaradezasaMyogakArakavibhAgakAraNe tathA vibhAge ca vibhAgajavibhAgamAtrakAraNe saMyoga For Private and Personal Use Only Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 112 caraka saMhitA | [ dIrghaJjIvitIyaH kam svabhinna kampantiraM nApekSate taddravyamAzritaM kamma karttavyasya tasya kAyryasya karmmaNaH samavAyikAraNaM kampacyate / cetanAdhiSThitAni pRthivyA dIni niSkriyANyapi cetanAni bhUtvA saMyujyante cetanenAtmanA parasparaM pRthivyAdInAM saMyogAt pravarttakena rajoguNena jAyamAnaM spandanamutkSepaNAdipaJcavidhameva bhUtvA pRthivyAdIni navaiva punaH punazcAlayat saMyojayati vibhAjayati cetyevaM svAzrayadravyANAM saMyogavibhAgeSu nAnyakampapeikSate tattadravyamevAzritya saMyogavibhAgoM punaH punaH kRtvA tAni dravyANi tatsthAMca guNAn pariNamayat svayaM svapaJca pariNamadekIbhUpa cintyAcintyakriyA hetuviziSTakam rUpeNa jAyamAnaM samavaitIti kAyyaisya tat karma / maNyAdInAM viSaharaNAdi madanaphalAdInAM vamanakRt kamne trivRtAdInAM virecanakRt, ityevamAdikam pratidravyamAtre yabhadrakApyIyAnnapAnAdikAdyadhyAyeSu vakSyate / tatrAcintya kriyAhetuH prabhAva ucyate yA dravyANAM zaktirabhidhIyate / naivaM dravyaguNa sAmAnya vizeSasamavAyA iti te karmAkhyA na bhavanti / dravyANi saMyogavibhAgeSvanyat svaniSTha kammapikSante / na tvanyAnapekSakAraNa saMyogavibhAgeSu / guNAdayazca na saMyogavibhAgeSvanapekSakAraNAnIti / vaizeSike kaNAdena ca yadukta kmmailkssnnm| "saMyogavibhAgeSvanapekSakAraNaM kam ti" tatrApi pUrvasmAdanuvarttate savveM saMyogavibhAgeSvakAraNamiti tu pratiyoginizamimaM saMyogavibhAgeSvanapekSakAraNamiti dRSTA nivartate / tena dravyAzrayyaguNavat saMyogavibhAgeSvanapekSa kAraNamanyApekSaM samavAyikAraNaM kamme ti lakSaNaM payyaivasitam / sarvvamidaM vyAkhyAtam / athaiteSAM khAdInAM navadravyANAM devanarAdikAyryamArabhamANAnAM khaM khamArabhate vAyurvAyuM tejasteja Apo'po bhUrbhuvamAtmAtmAnaM mano manaH kAlaH kAlaM dizo dizaH; eSAJca rUpaM lohitAdirUpaM raso madhurAdirasAn gandhaH saurabhAdIn gandhAn sparzaH zItAdIn sparzAnabhivyaktaH zabdastvabhivyaktAnudAttAdIn zabdAn anabhivyaktaM gurutvaM vyaktaM gurutvaM laghutvaM laghutvaM mRdutvaM mRdukhaM kAThinyaM kAThinyaM mAnya mAnya taikSNya taikSNyaM snigdhaH striyaM raukSya' raukSya stheyryaM sthaiyyaM sarakhaM saratvaM paicchilya kAraNe vyAvRttiH siddhA ; dravyamAzritamiti svarUpakathanaM vyAkhyeya, dravyavyAvRttistu karma nAnyadapekSate" ityanena siddhA, asyAyamartho yat-kamrmotpanna svAzrayasya dravyasya pUrvvadezavibhAge | * * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vaizeSikasya AdyadhyAyaprathamAhnike "ekadravyamaguNaM saMyogavibhAgeSvanapekSakAraNamiti karmalakSaNam // iti pATho dRzyate / For Private and Personal Use Only Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / paicchilyaM vaizadya vaizadya kharaH kharaM mamRNo masRNa sthaulyaM sthaulyaM saukSmya saukSmya sAndraH sAndraM dravakhaM dravalamityevameSAM karmANi sajAtIyAni vijAtIyAni cArabhanta / tatra kutra kasyAnuvRttiH svarUpeNAnyarUpeNa vA bhavatIti ucyte| "na dravyaM kArya kAraNazca vadhati / " gandhamAtrAdipRthivyAdidravyaM kAryArambhe svasvasajAtIyaM dravyamArabhamANaM yadanyenArabhyamANaM kArya svasvavijAtIyaM mUrtyAdikaM na vadhati na hanti / na ca svArambhakaM kAraNaM triguNavikArAtmakamahaGkAraM niguNazca kAlakSetrakSapradhAnAni varati / svastrArambhakAnuttyaiva svasvasajAtIyaM kAryamArabhata iti| "ubhayathA gunnaaH|" tatkAryArambhe pRthivyAdidravyasthA guNA gandhAdayaH khalu svaskhasajAtIyaM gandhavizeSAdikamArabhamANA yadArabhyamANaM svasvavijAtIyaM kArya svArambhakaM kAraNazcAhakArAdisthaM guNAMzamubhayathA kutraciddhatA kutracinna havA sajAtIyaM gunnvishessmaarbhnte| yathA pAradagandhakayoH saMyoge kajalIbhUte dravye pAradasthaH zuklaH zukla vizeSamArabhamANo gandhakasthaH pItaH pItamArabhamANaH pAradasthatIkSNena taikSNAmArabhamANena virodhinA vadhyate / sarvatraiva zauklA sattvaguNayonikaM tamoguNayonikena taikSNena virodhinA vadhyate, gandhakasthapAradasthau ca lohita-*-zuklau rajaHsattvayoniko vadhyate / tayoH zuklalohitavadhe taikSaNAsamAnayoniH kRssnno'bhivyjyte| iti pAradagandhakobhayAtmake kAye zvetapItamelanena sambhAyaM kAryaM yadvarNa tattIkSNaguNena vadhyate tatkAraNa zuklalohitaM hkheti| evaM hiGgale pAradagandhakAbhyAmArabhyamANe yatravizeSe vahninA pacyamAne rajobahulayonikena tIkSNena sattvatamoyoniko zuklakRSNau vdhyete| pAradasthazuklagandhakasthapItamelanena sambhAvyaM kArya varNazca vdhyte| rajoyonikalauhityazcAbhivyajyate iti| evaM haridrAcarNa saMyoge'pi lauhityamabhivyajyate, cUrNasthataikSNena hridraasthshuklkRssnnvdhe| athAbadhe ythaa| hiGgu lavaGgabhasmasaMyoge zvetalohitavarNamevobhayAtmakaM bhavati pATalavaNam / na cAtra hiGga lasthaM lauhityaM vaGgabhasmastha zauklAzca kenApi vadhyate / evaM zuklasUtranimmitapaTasya zauklAmeveti / / kAryavirodhi karma / karttavyasya kriyA karma tu kaaryaavirodhi| tat cotaradezasaMyoge ca kartavye nAnyat kAraNaM pazcAtakAlabhAvi apekSate, drabyantu yadyapi saMyogavibhAgakAraNaM yugapadvati tathApi tadutpanna sat yadA karmayuktaM bhavati tadaiva saMyogavibhAga * gandhakasya caturvidhavarNatvAt lohitpdpryogH| For Private and Personal Use Only Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 114 crk-sNhitaa| [ dIrghakSIvitIyaH kAryArambhe pRthivyAghArabdhe kArye pArada yat kamma gandhake ca yat karma tat pAradagandhakamelanena kajalIbhUte hiGgalIbhUte ca dravye pAradakarmaNA kartavyaM zarIrabhedakuSThAdikaM kArya gandhakasthakarmaNA ca kArya yat tadubhayaM viroSayat apUrvameka kama nivvatate iti prakRtidravayasthakarmaNA kartavyakAryyasya virodhi kaarbhyte| iti karmAsAdhyaM karma na vidyte| etata prabhAvAdinikhilakamme vyAkhAtaM bhavatIti / kathamevaM samavAyo bhavatIti / dravyaguNakarmaNAM dravyaM kAraNa sAmAnyam / pRthivyAdyArabdhAnAM dravyaguNakarmaNAmArambhakaM dravyaM kAraNasAmAnyamekalakaram / dravyArambhakadravyamapi hi tada dravyAzritaguNakarmaNAzca kAraNamAdhArabhAvAna khArambhakaM kAraNamiti kAraNasAmAnyaM dravyam / ubhayathA gunnH| dravyArabdhAnAM dravyaguNakarmaNAmubhayathA kAraNasAmAnyaM kAryasAmAnyaJca guNa eklkrH| dravyArambhe tadArambhakadravyastho guNasteSAM kAyyadravyaguNakarmaNAM kAraNa guNAnAM kAryANAM zvetapItAdInAmupAdAnakAraNamiva tatkAyyadravyakarmaNorapi kAraNamavinAbhAvAt / na hi nirguNa dravyamasti, na cAdravyaM krmaasti| tataH sahakArikAraNa dranyakarmaNorapi gunnH| kAryazca guNaH, sAmAnyaM zvetapItAdiko guNaH, zaGkhAnAM zvetaH sAmAnya palAzakusumaharidrANAM pItaH sAmAnyamiti / saMyogavibhAgavegAnAM krm| saMyogavibhAgavegAnAmubhayathA kAraNarUpeNa kAryarUpeNa ca dravyaguNakarmaNAM zarIrAdInAM sAmAnya kAraNasAmAnyaM kAryasAmAnyazca karma ekalakaram / saMyogAdIn hi janayati krm| karma ca saMyogAdibhyo jaayte| kammai tu dravyANAM sAmAnyaM bhavati / kathaM saMyogAdInAM kAraNasAmAnya kAryasAmAnyamiti / na dravayANAM kammai vyatirekAt / kAryadravyANAM karma na kAraNasAmAnya na kAyyesAmAnyam / kasmAt ? vytirekaat| devanarAdInAM cetanAnAM gamanAdi bahuvidhaM kamme nAcetanAnAM ghaTAdInAM vaa| chAgamAMsazca yatkarma karoti na tat kukku TamAMsamiti / ____ kasyacidravyasya punaravyatirekAt / mAMsasya mAMsavarddhanaM sAmAnyaM karmA, zoNitasya shonnitvrddhnmityevmaadi| dravyANAM dravyaM kArya m| pRthivayAkAraNaM. syAt ; karma tUtpanna karotyeva paraM saMyogavibhAgau na tu kAraNAntaraM pazcAdAnyapekSate, saMyogavibhAgAzrayaM pratyAsattistu apekSata eva, sA ca pUrvasiddhava, na ca caramabhAvikAraNAntarA For Private and Personal Use Only Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] suutrsthaanm| 115 dInAM kArya pRthivyAdidravya kArya sAmAnyam / dvivaprabhRtayaH saGkhyAH pRthkvsNyogvibhaagaashc| dravyANAM dvikhAdisaGkhyAH pRthakakhasayogavibhAgAzca guNAH kArya sAmAnyam / sarvANi dravyANi dvivAdisaGkhyAvanti na khekAni / pRthak ca saMyuktAni ca vibhaktAni ceti / saMyogAdInAM dravyam / sayogAdInAM dravyaM kArya sAmAnyamaM / anekadravayasayogAddhi sarvANi dravyANi jAyante iti / rUpANAM ruupm| rUpANAM kAryasAmAnyaM lohitAdirUpam / etana rasAdayo vyAkhyAtAH / samavAyitvaM yathAkAraNamapi / yathAkAraNaM kriyAguNavat samavAyikAraNamiti samavAyivaM dravyasya sAmAnyam / dravyAzrayyaguNavAn saMyogavibhAgeSvakAraNamanyApekSaH samavAyikAraNaM guNa iti guNAnAM samavAyikAraNakhaM saamaanym| dravyAzrayyaguNavat saMyogavibhAgeSvanapekSakAraNamanyApekSa samavAyikAraNaM kammati, samavAyikAraNasamutkSepaNAdInAM karmaNAM sAmAnyam / gurutvaprayatnasaMyogAnAmutkSepaNam / gurukhAdInAmutkSepaNaM kAryasAmAnyam / gurUNi hi dravyANi zakyante utkSeptu hastAdiprayatna na saMyogAna tu laghUni / saMyogavibhAgavegAzca karmaNAma / karmaNAmutkSepaNAdInAM kAryasAmAnyaM saMyogo vibhAgazca vegshceti| karmaNA vinA saMyogo vibhAgo vego vA na jaayte| sannityamadravyavat kArya kAraNasAmAnyavizeSavaditi dravyaguNakarmaNAmavizeSaH / sadvastu nityamutpadya punarna jAyate iti| adravyavat dravyAnArabdhakAryamupAdAnaniSpanna kAraNamupAdAnasamavAyikAraNa sAmAnya samAnArthatA vizaSasvasamAnArthatA tatsAmAnyavat tadvizeSavacca sarva nvdrvysptdshgunnpnyckrm| avyaktaM nAmAtmA kAlakSetrazapradhAnAnIti trayopAdAnakaH kArya evAdravyavAMzca na hi kAraNabhUtakAlAdIni drvyaanni| kAlazca sannityazcAdravyavAn khalvavyaktasthakAlAMzodreka triguNaviziSTaH saMvatsara ita eva kaayyH| dizo'pi cAdravyavatyaH sAttvikAhaGkArAjjAtA hyAkAzAdhidevatAsattvAdiguNayogAt prAcyAdirabhUditi tatazca kAryo / khAdIni manacAhakArikANi rUpAdayazca saptadaza guNA AvyaktikAhaGkArikasattvAdiguNopAdAnA ityadravyavantaH kAryAzca / rajoguNopAdAnAni karmANi pazcAdravyavanti kaaryaanni| trINyeva sattAdidravyakhAdisAmAnyavanti / pRthivIlAdivizeSavanti ceti trayANAmavizeSa iti / pekSatA krmnnH| atha karmazabdena vamanAdInAM tathA'dRSTasya tathA kriyAyAzcAbhidhIyamAnatvAt / kasya karmaNa idaM lakSaNam ityata Aha-karttavyasya kriyA karmeti / etena kriyArUpasya kammaNa ida lakSaNaM nAhaTAderiti // 24 // For Private and Personal Use Only Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 116 crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH ityuktaM kAraNaM kAyaM dhaatusaamymihocyte| dhAtusAmyakriyA coktA tantrasyAsya prayojanam // 25 // adrvyvttvaannityvmuktm| saMyogAddhi khalvanekadravyamekIbhUya kAryadravyaM syAt tasmAdadravyavada. yAvat kArya nityam / adradhyANAM hya pAdAnAnAM samavAyo nityo bhUmyAdInAM guNaH samavAya iv| kAraNAbhAvAt kAryAbhAvaH // kAryANAmanekadravyArabdhAnAmanekaguNArabdhAnAmanekakArabdhAnAca dravyaguNakarmaNAM smvaayikaarnnsmvaayaabhaavaadbhaavH| naiSAmupAdAnAnAM kArya samavAyo nityH| saMyogAda, dravyANAM dravyaguNakarmasamavAyaH syaaditi| na kAryAbhAvAt kaarnnaabhaavH| kAyyANAM dravyaguNakammaNAmabhAvAnna tadupAdAnakAraNAbhAvaH syAt / kArga hi naSTamupAdAnarUpamApadyata / kAraNalayo hi naashH| sarca yathAsthAnaM vistareNa vyAkhyAsyate iti // 24 // gaGgAdharaH-athaitadupasaMharati, ityuktaM kAraNa kaarymiti| iti sarvadA sarvabhAvANAmityAdinA karma nAnyadapekSate ityantena sAmAnyaM nAma kAraNam / tasya kArya sarvabhAvANAM vRddhirekkhshc| vizeSo nAma kAraNam / tasya kArya savvabhAvANAM hAsaH pRthaktvaJca iym| samavAyaH kaarnnm| tasya kArya sarvabhAvANAM melnm| dravyaM kaarnnm| tasya kArya guNakarmAzrayasajAtIyadravyaM muurtyaadi| guNaH kAraNam / tasya kArya nizceSTasajAtIyaguNavizeSaH / karma ca kAraNam / tasya kArya sajAtIyavijAtIyakarma saMyogavibhAgI ceti srvmuktm| ___ arthatadAyu-dasyAdhikaraNa puruSazca kAraNamuktvA tatra kaarymaahdhaatusaamymihocyte| dhAtusAmyakriyA coktA tatrasyAsya prayojanamiti / iha sattvAditrayAtmake puruSe dhAtusAmyaM samadhAturakSA tatrasyAsyAyurvedasya pryojnmucyte| na kevalaM samadhAturakSA prayojana dhAtusAmyakriyA cAsya tantrasya pryojnmuktaa| viSamadhAtau puruSa dhAtusAmyakaraNaM dhaatusaamykriyaa| cakrapANiH-prakaraNamupasaMharati, itiityaadi|-iti samAptI, tenaitAvadeva sAmAnyAdiSaTkaM savasya kAryyajAtasya kAraNaM, na cAnyat kaarnnmsti| kAraNaM sAmAnyenAbhidhAyAyurvedopayukta kAryamAha, kaarymityaadi|-dhaatusaamymaarogy, vakSyati hi "vikAro dhAtuvaiSamya sAmya prkRtirucyte| sukhasaMjJakamArogyam" ityaadi| ihetyAyurvede, tenAnyakhAnyadapi ghaTAdi For Private and Personal Use Only Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / kAlabuddhIndriyArthAnAM yogo mithyA na cAti c| dvayAzrayANAM vyAdhInAM trividho hetusNgrhH|| 26 // dhAtusAmyantu prakRtirArogyamityeko'thaH / "vikAro dhAtuvaiSamyaM sAmya prkRtirucyte| sukhasaMzakamArogya vikAro duHkhameva tu // " iti vkssyte| atrAyamabhisandhiH-sarvatraiva mukhyaprayojanaM sukha duHkha nivRttishc| tadubhayaM na dhaatusaamykaarym| dhAtusAmyakArya hi mukhm| duHkhanivRttistu mokSe bhavati / na tadA nitymukhaabhivyktirbhvti| pAramArthikatatvajJAnAttu niHzeSaNa duHkhnivRttirbhvti| yadi vA yAvanna pAramArthikatattvajJAnamudati na tAvanmanaH samadhAtu bhavati tasmAt dhAtusAmyakriyaiva duHkhanivRttiriti / yastu vyAcaSTa / ityukta sAmAnyAdikaM SaDvidha kAraNamuktam, iha zAstre dhAtusAmya kaarymucyte| ca yasmAddhAtusAmyakriyA'sya tatrasya pryojnmiti| tantra saadhu| viSamadhAtoreva hi dhaatusaamykrnnmuppdyte| svasthasya dhAtusAmyarakSaNaM prayojanamasya tatrasya noktaM bhvti| tatprayojanAya ca vasthaparAyaNahetuliGgauSadhazAna miha zAstre proktamiti / suzrute coktam / "AyuvedaprayojanaM vyAdhyupasRSTAnAM kyAdhiparimokSaH svasthasya rakSaNaJca ti" // 25 // gaGgAdharaH-dhAtusAmye sati dhAtusAmyakaraNamanupapanna dhaatusaamyrkssnnmepoppdyte| dhAtuvaiSamye dhaatusaamykrnnmuppdyte| taca dhAtuvaiSamyaM kuto bhavati kuto vA sAmyamityataH saMgraheNa tayoH kAraNamAha, kaalbuddhiindriyaarthaanaamityaadi| atra buddhipadena dhiidhRtismRtysttpryuktvaamnHshriirprvRttiyocynte| tathaiva prapaJcayiSyati tisraSaNIye katidhApuruSIye c| indriyapadenehAryopAdAnAt vAhyAnAM zrotrAdInAM paJcAnAM grahaNam / tena manomano'cintanIyAdInAM vyAttiH kRtaa| indriyopakrame'dhyAye hi paJcendriyANIti vkssyte| yadApi pazcArthA iti ca tatraiva vakSyate, arthAH zabdasparzarUparasagandhA iti ca vakSyate, tenArthapadamAtragrahaNena pazcAnAM kaarymucyte| iha tu kimiti tatkAyaM nocyate ? ityAha, dhAtusAmyetyAdi |-ckaarH heto, dhAtusAmyakriyaiva yasmAt AyurvedaprayojanaM, tasmAdAyurvede dhAtusAmyamevocyate kAryAm ; anyattu avivakSitatvAt tathA'pradhAnatvAJca neha kAryatvenocyate // 25 // cakrapANiH-samprati sAmAnyena kAraNamuktaM tadAyurvedopayuktadvAreNa vaktavyam, tatra vyAdhikAraNameva tAvadapre'bhidhIyate kAletyAdinA sUtrakramAnurodhAt, sUtraNaM hi "hetuliGgauSadhajJAnam" For Private and Personal Use Only Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 118 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH prAptau yat punarindriyagrahaNaM kRtaM tena mano'rthaH punazcintyamiti ca yadvakSyate tAttiH kRtA ; svazAstra manasa indriyAbhidhAnAbhAvAt paratatrasiddhendriyakhAnumatatve'pi svatantra vyavahArArthaM paJcendriyANItyuktam / kAlazca buddhayazcendriyArthAzceti teSAM yogaH sambandhaH puruSe mithyA ca na cAti ceti trividhavikalpo dvayAzrayANAM vyAdhInAM trividho hetusaMgrahaH / athvaa| kAlazca buddhayazcendriyANi ca taiH sahArthAnAM yogo mithyA na cAti c| kAlairarthasya puruSazarIrasya yogH| buddhibhirarthasya boddhvycintyaadyogH| indriyaiH zrotrAdibhiH svasvArthAnAM zabdAdInAM yoga iti| mithyA yathArthaviparyayaH / naartho'tra kacidalpavaM kacit sarvazaH pratiSedha iti| atIti atishyH| dvayaM zarIraM sattvasaMzazcAzrayo'dhikaraNaM yeSAM teSAM tthaa| vyAdhInAmavyavahitapUrvottarakAlapravRttizIladhAtuvaiSamyaduHkhAnAM heturavyabhicArI hetusteSAM saMgrahaH sNkssepH| sUtramidaM svayaM bhASyeNa tisraSaNIye vyaakhyaasyte| tada yathA-zItoSNavarSalakSaNAH punahemantagrISmavarSAH saMvatsaraH, sa kaalH| tatrAtimAtraskhalakSaNaH kaalaatiyogH| hInakhalakSaNaH kaalaayogH| yathAsvalakSaNaviparItalakSaNastu kaalmithyaayogH| kAlaH punaH pariNAma iti| atra pariNAmakhavacanenaM kAlasya kAraNAntarajanyamAnabhAvAnAM pariNatihetukhasvabhAvaH khyApitastena hInAtimithyAbhUtaH kAlo vAtapittakapharajastamasAM vaikRti prAGgAdistattadoSasamaguNaH prakRtAnAM vaiSamyalakSaNAM duSTiM janayati, tathA ca yathAsvalakSaNastu bhAvAnAM tattadrUpeNa kAraNAntarajanyamAnAnAM pariNatiM janayati na tu vaikRtavaiSamyamityabhiprAyeNAtra prAGgAdikAlasya samprAptina pRthguktaa| yadvAtra kAlasya hiinaatimithyaabhuutyogaanaamvybhicaarihetukhenoktiH| katidhApuruSIye tu kAlasammApta ryaddhetutvaM vakSyati tat tu tatraiva tadudAharaNadarzanAt tattadrUpeNa kAraNAntarotpAdyamAnabhAvAnAM tAdra pyeNa pariNatijanakakhaM bodhyam / yaduktamudAharaNam |-"nirdissttaa kAlasammAptiAdhInAM hetusNgrhe| cayaprakopaprazamAH pittAdInAM yathA puraa|| mithyA'tihInaliGgAzca varSAntA roghetvH| jIrNabhuktamajIrNAnnakAlAkAlasthitizca yaa|| pUrvamadhyAparAlAzca rAtrayA yaamaaiti| kAlaH zItoSNavarSalakSaNaH, buddhiH prajJA, indriyArthAH zabdarUparasasparzagandhAH, tatsahacaritAni dravyaguNakANIndriyadvAropayujyamAnAni ; teSAM kAlAdInAM yogaH smbndhH| tasya vizeSalakSaNaM vizeSaNatrayaM-mithyA na cAti ceti / tana kAlAdInAM mithyAyogaH, na ca yogo'yoga ityarthaH, ati ca yogo'tiyoga ityrthH| dvayAzrayANAmiti manaHzarIrAzrayANAm, etacca For Private and Personal Use Only Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / jayazca ye| yeSu kAleSu niyatA ye rogAste ca kaaljaaH|| anyedunaSko chAhagrAhI tRtiiykcturthko| sve sve kAle pravattante kAle hyeSAM balAgamaH // ete cAnye ca ye kecit kAlajA vividhA gdaaH| anAgate cikitsyAste balakAlo vijaantaa|| kAlasya pariNAmena jarAmRtyunimittajAH / rogAH svAbhAvikA dRSTAH svabhAvo nissptikriyH|| nirdiSTaM devazabdena karma yat pauvadehikam / hetustadapi kAlena rogaannaamuplbhyte|| na hi karmA mahat kiJcit phalaM yasya na bhujyte| kriyAnAH kamjA rogAH prazamaM yAnti tatakSayAt // " iti / itthazcApi mithyAhInAtiliGgAni kAlasya prajJAparAdhAdeva jAyante pApAni ca / janapadoda dhvaMsanIye hi vAyurudakaM dezaH kAla iti cakhAro bhAvA janapadoda dhvaMsane sAmAnyahetava uktAsteSAM yathAvidhatvena hetukham / taduktaMkAlaM tu khalu yathata liGgaviparItaliGgamatiliGga hInaliGga cAhitaM vyavasyediti vkssyte| taduttaramagnivezapraznaH-"atha khalu bhagavan kutomUlameSAM vAyvAdInAM vaiguNAmutapadyate yenopapannA janapadamuda dhvaMsayantIti / tamuvAca bhagavAnAtreyaH -sabveSAmapyagniveza vAyavAdInAM yada vaiguNAmutpadyate tasya mUlamadhammastanmUlaJcAsatkamme pUrvakRtaM, tayoyoniH prajJAparAdha eveti" vkssyte| tathA katidhApuruSIye-"dhIdhRtismRtivibhraMzaH sammAptiH kaalkmmennaam| asAtmyArthAgamazceti vize yA duHkhahetavaH // " iti / rogahetusaMgrahe dhIdhRtismRtivibhraMza eva buddhemithyAdiyogaH kAlamithyAdiyogasvasAtmyAgame'ntarbhUta eva na tu kmmennaamiti| kAlazabdena bhAvAnAM pariNatipratiniyataH kAlo mithyAdiyogavAn vA samo vA tasya sampAptardhAtuvaiSamyajanakale vyabhicArAddhInamithyAtiliGgasya tu vyabhicArAdasAtmyArthAgame'ntarbhUya kAraNAntareNa janyamAnabhAvAnAM pariNato hetutvena prAkRtavaiSamyahetutvena ca pRthgupdissttH| tathA cArthasya vynyjkotpaadksvvhetuupsNhaaraabhipraayaat| evaM kAlasya taddezaparihAramantareNa hInAtimithyAlakSaNasyAparihAyyakhena buddhaprAdeH puurvmbhidhaanmiti| prajJAparAdhajanyakhAt viSamavAanaHzarIramattilakSaNakampreNa iva viSamavAanaHzarIrapravRttimanAsArIrAdhiSThAnatva pRthak ca militaJca boddhvym| trividha ityayogAtiyogamithyAyogarUpaH, dekhasaMgraho hetusaMkSepaH / ete ca kAlAdInAmatiyogAyogamithyAyogAstineSaNIye "tatrAtiprabhAvatAm' hatyAvinA manthena sumyakta nAcyAH, neha vitriynte| kAlagrahaNaM vihAdau kRtaM kAlasya duSparihArasvAt / tanu budirucyate, buddhayaparAdhasyaiva indriyArthAtiyogAdihetutvAt, vakSyati hi "prajJAparAdhAdayahitAnarthAn paJca nissedhte"| evaJca yadyapyasAtmendriyArthasaMyogaH prajJAparAdhe For Private and Personal Use Only Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 120 caraka saMhitA | [ dorghaJjIvitIyaH yazca janyapApasyApi prajJAparAdhe'ntarbhAva ityAha tadvIjAka ranyAyena saGgatam / pApasya karmmajavyAdhau sAkSAddhetukhaM nAnyatra tato'tra hetusaMgrahe saMgraho na yujyate / yat tu kAlapariNAmena pApasya rogahetutvAt kAle'ntarbhIva iti vadati tadapi na yuktaM sarvvasyaiva hetoH kAlenArthakatvAt kAle'ntarbhIvApatte rogajanakatvAcca / buddhiriti / yadyapi buddhiH paJcadhA katidhApuruSIye dRzyate - " cetanA dhRtiH / buddhiH smRtirahaGkAro liGgAni paramAtmanaH" iti vacanena, tathApyatra buddhizcetanAtara trividhA dhRtibuddhismRtibhedena sambhAvyate / cetanA hi sA yayA vastUni pazyannapi jAtamAtrabAla iva na vijAnIte, zabda zRNvannapi na budhAte kimidamiti, spRzyaM spRzannapi na vetti kimidamiti, dugdhAdIn pinnapi na jAnIte kimidamiti, gandhaM jighnannapi nAvagacchati kimidamiti / tacca caitanyamAtra, yena buddhikamme ndriyANi svArtheSu kevalaM prayuGkte na tu tat svArthavijJAnAyeti / tathAvidhAyAzcetanAyA bhraMzAsambhavAt / addakAro hi trividha vaikArikastejasastAmasazceti / tatra vaikAriko jAgaritAvasthAyAM pratyakSAdighI dhRtismRtihetuH / taijasaH svapnAvasthAyAM praviviktopabhogahetubuddhirantaHprajJAnamucyate / tAmasaH suSuptAvasthAyAmAnandamAtropabhoga hetu buddhiH prazA'bhidhIyate / tathAvidhasyAhaGkArasya vibhraMzAsambhavAcca tadvibhraMze'jAgarito'supto'suSuptava syAt tathAtvaM tu nAsti ca loke / dhRtirhi niyamAtmikA tasyAbhraMzasambhavAcca buddhirhi samadarzinI tasyA api bhraMzasambhavAcca - smRtirhi smattevyAdhiSThitA tasyAzca bhraMzasambhavAcceti medhA tu dhAraNAvatI buddhireveti nAdhikatvAt nAsyA asagrahaH / katidhApuruSIye'pi dhIdhRtismRtivibhraMza iti darzanAcca tridhaiva buddhigRhyate'tra / tAsu madhye buddhiH samadarza nalakSaNA, sA cAptopadezena samayogAt samAM vAmanaH zarIramavRttiM janayati / tadyathA - nityAvazyambhAve vAcya vAca vAcayati kaale| kAle cAnitye vAcyaM vAcaM vAcayatyavazyambhAve pravizati, tathApi pratyAsannakAraNatvAdasAtmendriyAthasaMyoga evAyaM pRthak tanvaM sUcyate, prajJAparAdhastvasAtmepandriyArthasaMyogavyatiriktakAyavAGmanaH kriyAparAdhe varttate / * ala cAdhamrmo'pi vyAdhiheturasti, yadukta' "kriyAnnAH kamrmmajA rogAH" ityAdi, tasya cAdharmmasya kAlagrahaNenaiva grahaNaM kecinmanyante, tanna, tisraSaNIye prajJAparAdhenaivAdhammaMgrahaNAt, tatra hi, anu - vacanAbhidhyAdivAGmanomithyAyogarUpaH prajJAparAdhavizeSa uktaH; na tvanRtavacanAdInAM svarUpeNa vyAdhikarttRtva N kintvadharmotpAdAvAntaravyApArANAmeva tena prajJAparAdha evAdhamrmotpAdAvAntaravyApAraH karmmajarogeSu kAraNaM, yoga iva dhamrmotpAdAvAntaravyApAraH svarge / ; For Private and Personal Use Only Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 121 hite cAvazyambhAve hitaM vAcayati vAca kAle kAle cAhitamahite vAcya vAcayatyavazyambhAve / nitye cAvazyambhAve mano nivezayati kAle / kAle ca mano nivezayatyanitye'vazyambhAve / hite ca hitaM mano'vazyambhAve nivezayati kAle / kAle ca hitaM mano nivezayatyahite'vazyambhAve / kAle ca dApayatyAdApayati yamAya hitaM pANI nAkAle na cAhitam / gamayati kAle cAgamayati kAle hitaM gamyamAgamyaM pAdau nAkAle na cAhitam / pumAMsaM zAyayati sthApayatyAsayati hitaM kAle nAkAle na cAhitam / kAle sRjati mUtra kAle ca zakRt / ramayati kAle hitaM vihitaM nAkAle na cAhitamiti buddhisamayogaH sukhahetuH / sA ca hInasvalakSaNA cet tahi kAle cAkAle hite cAhite ca sarvvazo vAcyaM na vAcayatIti buddhihIna yogAdvAgayogaH / svalakSaNAtilakSaNA tu buddhiH kAle cAtivAcaM vAcayatyakAle ca hite cAhite cAtha iti buddhapratiyogAdvAgatiyogaH / svalakSaNaviparItalakSaNA tu buddhirAvazyakesaras ca hite cAhite ca vAca' sUcakayatyanRtayatyakAlakalahe priyAM karoti palApayatyananukUlayati paruSayatItyevamAdivamithyAyogo buddhimidhyAyogAdbhavati / dhRtizca cittaniyamAtmikA / sA hi punarAptopadezena cittaM niyam pAhitAdarthAddhitA eva vAGmanaH zarIramattIrjanayati / tadyathAniyamati vAcamarthe hite mano niyamya na cAhite pravarttayatyarthe / hite mano niyamayatyarthe na cAhite / svasvArthe niyamayatyarthe hite zarIrAGgANi mano niyamya na cAhite / iti dhRtisamayogaH sukhahetuH / sA ca hInasvalakSaNA cedvAcaM kAle cAkAle ca hite cAhite ca vAcayati mano'lpaM niyamyeti dhRtihInayogAdvAgayogaH / svalakSaNAtilakSaNA tu dhRtirhite cAhite cAtizayena mano niyamya na vAcyaM vAcayatIti dhRtyatiyogAnniyatavAgatiyogaH / svalakSaNaviparItalakSaNA tu dhRtirahitAdarthAnmano na niyantumarhati viSayapravaNam / tena vAcamanyathA vAcayati deva gAM guru vRddhAn siddhAnRSIn nindayati yadvAcA na yujyate yastaM tathA vAcayati iti dhRtimithyAyogAdvA mithyAyogaH / yattu ucyate kAlapariNAmajAyamAnatvAt karmmajavikArANAM kAlajatva', yadukta' "kAlA pari NAmena jarAmRtyunimittajAH / zegAH svAbhAvikA dRSTAH svabhAvo niSpratikriyaH // tanna, tathA sati, asAtmyendriyArtha saMyogajasyApi kiJcitkAlapariNAmajAyamAnasya kAlajatva N syAt, na ca kAlAti-yogAdyabhidhAyigranthe tisraSaNIye kamavarodhaH kathamapi pratibhAti ; katidhApuruSIye tu "vISTatismRtivibhraMzaH samprAptiH kAlakarmmaNAm / asAtmendriyasaMyogA vijJeyA rogahetavaH // " ityabhidhAya 16 For Private and Personal Use Only Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . 122 crk-sNhitaa| [ doghaJjIvitIyaH smRtistu sma tavyAdhiSThitA, sA hyAptopadiSTAn smartavyAnathAn vaidhAn mAnase niyamato nidhAyAbhrAntyA tattvato'nubhAvayantyanuvartayantI ca vihitA hitA vAGmanaHzarIrapravRttIjanayati nAto'vihitAnarthAn ahitAnAcarituM zaknoti kazcit smRtimaaniti| tada yathA |-devaanRssiin gurUna gA namasyAna sAdhUna vAcastAvayati hitazca madhurazca priyazca mRdu ca nAtyuccai tinIcaiH satyaM kAle'nukUlaM vAcayati manazca tAna pUjayati bhaktizraddhAtizayena mAnayati kAle hite cAvazyake cArthe pANI pAdAdIni ca svasthakarmaNi yathArhANi prayojayati kartuM miti smRtisamayogaH sukhahetuH / sA punA rajastamobhyAM paribhUtA khalakSaNa hInalakSaNA devAdIna kacidacayati nAcayati vA kacinmadhurAM kacit paruSAM kacit priyAM kvacidapiyAM vA satyAM vAnRtAM vA'nukUlAM vAnanukUlAM vA vAcaM vAcayati vinaSTA ca na devAdIn vAcyaM stAvayati nArcayati na madhurAM na priyAM na satyAM vA vAcaM vAcayati nAnukUlAmityevamAdiH smRtyayogAda vAgayoga iti buddhagrAditrayAyogAdvAgayogatrayaM tasmAta siddhaddhagurudevabrAhmarNA prabhRtInAmavamAnena kopAdabhizApAbhicArAdito bhasmatAprAptirAgantujvarAdayo vA bhvnti| kalahAbhinirva tirvA janAnAM kopaaditi| atha hInasvalakSaNA ca buddhirnAvazyambhAve nivezayati citta hite vA nAvazyake nivezayatyahite veti buddhihiinyogaanmnohiinyogH| sA punaH sva lakSaNA'tilakSaNA cet tarhi nityAvazyake kAle cAkAle ca hite cAhite cAtimAtraM nivezayati cittamiti mano'tiyogo buddhprtiyogaat| sA punaH sva lakSaNaviparItalakSaNA cettadA bhayazokakopalobhamohamAneAmithyAdarzanAdiSu mano nivezayati nitye cAnitye cArthe hite cAhite ceti budrimithyaayogaanmnomithyaayogH| evaM dhRtizca skhalakSaNahInalakSaNA cet tahi cittamahite'rthe capalayati na ca hite niyamayatIti dhRtihiinyogaanmnohiinyogH| sA cAtivalakSaNA tu cittamarthe'pyahite kAle cAtimAtraM nivartayati na ca hite'pi pravarttayatIti dhRtytiyogaanmno'tiyogH| svalakSaNaviparItalakSaNA tu dhRtizcitaM na bhISayati bhISaNAdabhISaNAdvA svAbhAvikAnAM rogANAM tathA karmajAnAJca kAlaja evAvarodhaH kRtaH / ukta hi tantra "kAlasya pariNAmena jarAmRtyunimittajAH / rogAH svAbhAvikA dRSTAH svabhAvo niSyatikriyaH // " tathA "nirdiSTaM daivasaMjJantu karma yat paurcdaihikm| hetustadapi kAlena rogANAmupalabhyate // " atrApi buddhimithyAyogarUpaH prajJAparAdha eva rogjnkkrmkaarnnm| kAlavizeSa prApya tu yeSAM vyAdhInAmAgamo bhavati, te kAlamithyAdiyogajanyA vA bhavantu, asAtmyendriyArthAdvA kAle For Private and Personal Use Only Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 123 vibhISayati na zocayati zocakAdazocakAdvA zocayati na kopayati kopanAta akopanAdvA kopayati lobhayatyalobhanIye lobhanIye ca na vA lobhayati na mohayati mohanAdamohanAdvA mohayati nAbhimAnayatyabhimAnike'nabhimAnikevA'bhimAnayati cittaM na cepaprayatiSyaNIyAyAnISyeNIyAya veyayati drohayatyadrohaNIyAya na drohayati ca drohaNIyAyavamAdidhRtimithyAyogAnmanomithyAyogaH / tathA smRtirapi hInasvalakSaNA cettahi kaciccittamAptopadiSTArthaM hitamahitaJca smArayati na vA kvacit kAle iti smRtihInayogAnmanohInayogaH / atilakSaNA tu smRtiratismArayati cittaM hitamathamahitaJca zocanIyAdikamiti smRtyatiyogAnmano'tiyogaH / svalakSaNaviparItalakSaNA punahitamahitaM smArayati smArayati cAhitaM hitamiti / tadyathA / zokamazokazokaM zokamityevamAdi smRtimithyAyogAnmano mithyAyogaH / iti buddhayAditrayatriyogAnmanastriyogataH kAmazokAdihetukA jvarAtisArAdaya Agantavo bhavanti / atha hInalakSaNA buddhirnAvazyambhAve ceSTayati zrotrAdInIndriyANi hastA dIni ca svArtheSu zeSamaGgasyeti buddhihInayogAccharIrahInayogaH / atilakSaNA tu yojayatyatimAtreNa ceSTayati ceti buddhapratiyogAccharIrAtiyogaH / viparItalakSaNA punavegavidhAraNaviSamaskhalana patanagamanapraharaNaprANarodhAGgavinyAsavaiSamyAdikaM janayatIti buddhimithyAyogAcchArIro mithyAyogaH / evaM dhRtizca hInasvalakSaNA hite zArIrakammaiNi zarIraM ceSTayati muhuriti dhRtihInayogA hInayogaH / atisvalakSaNA tu hite'pi zArIrakammaNi na ceSTayatyakAle'pIti nRtyatiyogAI hAtiyogaH / viparItalakSaNA tu dhRtirhite zArIrakarmmaNi na ceSTayati kAle ceSTayatyakAle cAhite ceti vegavidhAraNAdi syAditi dhRtimithyAyogAcchArIramithyAyogaH / atha smRtiryadi hInasvalakSaNA tadAptopadiSTAryAnalpaM vA na vA smArayantI zArIrakammasu zarIraM hastAdikamalpaM vA na vA ceSTayati iti smRtihInayogAcchArIrahInayogaH / pravarttante, prajJAparAdhajanyA vA savrva evAvizeSeNa kAlakRtAH, abhivyaktimAtraparigrahaNAt tatra kAlasamprAptijanyA ityuktA gadAH / tathAhi tatra santatAdijvarA api kAlajanyA evoktAH, vacanaM hi "santataH satato'nyedya stRtIyakacaturthau / sve sve kAle pravartante kAle hyeSAM bAgamaH // " iti / na ca santatAdau kAlasya mithyAyogAdayaH kAraNatvenopalabhyante, kintu asAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhAveva tathA svAbhAvikeSu ca rogeSu na kAlamithyAyogAdayaH For Private and Personal Use Only Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 124 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitoyaH atisvalakSaNA khatismArayantI aticeSTayatIti smRtyatiyogAcchArIrAtiyogaH / viparItaravalakSaNA tu smRtiranyathA smArayantI cAnyathA ceSTayatIti smRtimithyaayogaacchaariirmithyaayogH| iti buddhagrAditrayayogatrayAcchArIrakarmayogatrayAdabhighAtAdyAgantujA jvarAdayaH syurityeva yuktayA prajJAparAdhAdevendriyArthAyogamithyAyogAtiyogA bhavantyeva ti cet tathApi zArIreSvaGgaSu vAhya Su madhye buddhIndriyANAM buddhihetukhena prAdhAnyAtteSAM vyApatkaradhAtuvaiSamyahetumasAtmendriyArthasaMyogaM pRthgupdidesh| tatra satatAvadhAnavidhAnArthamiti / evaM prazAparAdhAdevAdharmaH syAt prajJAparAdhakRtavAdadhamma helasatkamaNa iti na tasya pRthgupaadaanmiti| tathA ca svayaM tisrapaNIye'dhyAye vkssyti| zItoSNavarSa lakSaNAH punahemantagrISmavarSAH sNvtsrH| sa kaalH| tatrAtimAtrasvalakSaNaH kaalaatiyogH| hInasvalakSaNaH kAlAyogaH / yathAskhalakSaNaviparItalakSaNastu kaalmithyaayogH| kAlaH punaH pariNAma ucyate, iti| tenAtra kAlazabdena ythaasvlkssnnhiinaatimithyaalkssnnturuupH| tathAve'pi bhAvAnAM prinntihetukhaanpaayaat| na tu samalakSaNaH kAlo gRhyate vaiSamyAjanakavena vybhicaaraat| atra tu dhaatuvaissmye'vybhicaarihetusNgrho'bhipretH| katidhApuruSIye sarvahetusaMgraho'bhipreta iti bodhyam / evaM tatraivoktam / kamme vAGmanaHzarIraprattiH / tatra vaangmnHshriiraannaamtiprttirtiyogH| sbNsho'prvRttiryogH| suuckaanRtaakaalklhaapriyaavddhaanupcaarprussvcnaadirvaamithyaayogH| bhayazokakrodhalobhamohamAneAbhidhyAdarzanAdirmAnaso mithyaayogH| vegavidhAraNodIraNaviSamaskhalanagamanapatanAdipraNidhAnAGgapradUSaNaprahArAvamadda naprANoparodhasaMkle zanAdiH zArIro mithyAyoga iti| evamayogAt yogavaja kamma vAmanaHzarIrajamahitamanupadiSTaM yat tadapi mithyAyogaM vidyAditi / yat kamme trividhaM vAGmanaHzarIrANAmuktaM tada, buddharatiyogAyogamithyAyogebhyaH samyagayogaviparItebhya eva bhvti| sati hi buddheH kAraNatvenopalabhyante ; tasmAnna tatra kAlamithyAyogAdijanyA AcAryyasyAbhipratAH, kintu kAlAbhivyaJjanIyAH kAlajAH, ata eva ca tatra "samprAptiH kAlakarmaNAm" iti paThitaM na tu "kAlo mithyA na cAti ca yuktaH" iti kRtam / kiJca tatrApi kAlamabhidhAyApi kammaNAmiti padaM pRthak paThitam, kAlajAtaH karmajaH pRthageva sUcitaH ; kiJca unmAdanidAne sAkSAdevAcAryeNa kamaMjasya prajJAparAdhajatvamutta.m ; vacanaM hi "prajJAparAdhAt sambhUte vyAdhau karmaja AtmanaH / For Private and Personal Use Only Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 125 samyagyoga tathAvidhaM trividhaM karma nopapadyate, iti trividhavikalpa tatrividhameva karma prajJAparAdha iti vyavasyet / katidhApuruSIye'pi "viSamAbhinivezo yo nityAnitye hitaahite| zeyaH sa buddhivibhraMzaH samaM buddhihiM pazyati // viSayapravaNa citta dhRtibhraMzAnna shkyte| niyantumahitAdAda dhRtihi niyamAtmikA / tattvajJAne smRtiryasya rjomohaatttaatmnH| bhrazyate sa smRtibhrazaH smarttavyaM hi smRtau sthitam // dhIdhRtismRtivibhraSTaH karma yat kurute'zubham / prazAparAdhata vidyAt sarvadoSaprakopaNam // udIraNaM gatimatAmudIrNAnAJca nigrahaH / sevanaM sAhasAnAJca nArINAzcAtisevanam // karmakAlAtipAtazca mithyArambhazca karmaNAm / vinayAcAralopazca pUjyAnAJcAbhigharSaNam // jJAtAnAM svayamarthAnAmahitAnAM niSevaNam / paramonmAdikAnAzca pratyayAnAM niSevaNam / / akAlAdezasaJcArau maitrI saMkliSTakammabhiH / indriyopakramoktasya sadavRttasya ca varjanam // iirssyaamaanbhykrodhlobhmohmdbhrmaaH| tajja vA kamma yat kliSTA kliSTa yadde hakamme ca // yaccAnyadIdRzaM kamme rajomohasamutthitam / prajJAparAdha taM ziSTA bruvate vyAdhikAraNam // buddhyA viSamavijJAnaM viSamaJca pravartanam / prajJAparAdhaM jAnIyAnmanaso gocaraM hi tat // " iti / sAmAnyato nirdiSTa vizeSayikhA bodhyam / tathArthAnAmatimAtrapaTahotkRSTAdizabdAnAmatimAtraM zravaNamatiyogaH, sarvazo'zravaNamayogaH, paruSeSTavinAzopaghAtapradharSaNabhISaNAdizabdazravaNaM mithyaayogH| tathAtizItoSNAnAM spRzyAnAM snAnAbhyaGgotsAdanAdInAzcAtyupasevanamatiyogaH, sarvazo'nupasevanamayogaH, viSamasthAnAbhighAtAzucibhUtasaMsparzAdayazceti mithyaayogH| tathAtiprabhAvatAM dRzyAnAzcAtimAtraM darzanamatiyogaH, savvazo'darzanamayogaH, atisUkSmAtiviprakRSTaraudrabhairavAda bhutadviSTabIbhatsavikRtAdirUpadarzanaM mithyAyogaH / tathA rasAnAmatyAdAnamatiyogaH, sarvazo'nAdAnamayAMgaH, AhAradravyANA: mtiprmaannaanaamaadaanmtiyogH| saghazo'lpapramANAnAM vA'nAdAnamayoge antarbhavati / mithyAyogastu rasanArthAnAM prakRtikaraNasaMyogadezakAlopayogasaMsthopayoktRNAmAhAravidhivizeSAyatanAnAM saptAnAM vipryyennopyogH| tatra nAbhizaMsebudho devAn na pitRRn na ca rAkSasAn // " janapadoddhasanIye'pyukta "tasya mUlamadhammaH, tanmUlaJcAsat karma pUrvakRtam, tayoryoniH prajJAparAdha ev"| tadevaM karmApekSadvayamupadarzitam, balAbalantu vidvAMsazca svayameva nirlocyissynti| idantvatra cintyatA, svAbhAvikAnAM dhutpipAsAdInAM tathA kAlasamyagayoge'pi jAyamAnAnAM doSacayaprakopANAM va pravezo bhavatu, na For Private and Personal Use Only Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 126 crk-sNhitaa| (dIrghajIvitIyaH prakRtirucyate svabhAvo yaH, sa punarAhArauSadhadravyANAM svAbhAviko guLadi. gunnyogH| tadyathA-mASamudgayoH shuukrainnyoH| karaNaM punaH svAbhAvikAnAM drvyaannaambhisNskaarH| saMskAro hi gunnaadhaanmucyte| te guNAzca toyAgnisannikarSazaucamanthanadezakAlavazena bhAvanAdibhiH kAlaprakarSabhAjanAdibhizca aadhiiynte| saMyogastu dvayorbahUnAM vA dravyANAM saMhatIbhAvaH, sa vizaSamArabhata yaM nakaikazo drvyaannyaarbhnte| tadyathA--madhusapiSomadhumatsya payasAM saMyogaH / dezaH punaH sthAna, dravyANAmutpattipracArau dezasAtmaprazcAcaSTe / kAlo hi nitygvaavsthikshc| tatrAvasthiko vikAramapekSate nityagastu RtusaatmyaapekssH| upyogsNsthaatuupyogniymH| sa jiirnnlkssnnaapekssH| upayoktA punaryastamAhAramupayuGkte yadAyattamokasAtmyamityAhAravidhivizeSAyatanAni sapta / aSTamastu rAziH / etAnyaSTa rasavimAne svayaM vakSyamANAni vistareNa vyaakhyaasyaamH| tathA tIkSNogrAbhiSyandigandhAnAmatimAtra ghrANamatiyogaH, sarvazo'ghrANamayogaH, pUtidviSTAmadhyaklinnaviSapavanakuNapagandhAdighrANaM ghrANamithyAyogaH / tatraikaM sparzanendriyamindriyANAmindriyavyApakaM cetaHsamavAyi sparzanavyApta - Apakamapi ca cetastasmAt sarvendriyavyApakaspazakRto yo bhAvavizeSaH so'yamanupazayAt paJcavidhastrividhavikalpo bhvtysaatmendriyaarthsNyogH| sAtmaprArtho hya pshyaarthH| katidhApurupIye c|--"atyugrshbdshrvnnaat zravaNAt sarvazo na c| zabdAnAJcAtihInAnAM bhavanti zravaNAjar3AH // prussodbhiissnnaashstaapriyvysnsuuckaiH| zabdaiH zravaNasayogo mithyAyogaH sa ucyate / / asasparzo'tisaMsparzI hInasaMsparza eva c| spRzyAnAM saMgraheNoktaH sprshnendriyvaadhkH|| yo bhUtaviSavAtAnAmakAlenAgatazca yaH / snehazItoSNasaMsparzI mithyAyogaH sa ucyate // rUpANAM bhAsvatAM dRSTivinazyati hi darzanAt / darzanAcAtisUkSmANAM sarvazazcApyadaza nAt / / hiSTabhairavabIbhatsadUrAtikliSTadazanAt / tAmasAnAJca rUpANAM mithyAsaMyoga ucyate // atyAdAnamanAdAnamokasAtmprAdibhizca yat / rasAnAM viSamAdAnamalpAdAnaJca dRSaNam // atitAvatkAlaje, yataH kAlo hi tatra samyagyukta eva, kAlasamyagyogazca na vyAdhikAraNamiti siddhaantH| atha kAlapratiniyataH tatrAsAmyandriyAthasaMyoga eva kAraNamiSyate, tathApyeva sati kAlamithyAyogAdAvapyasAtmyendriyArthasaMyoga eva kAraNamiti vaktuM pArayate ; tasmAdasmin mArge evaM buddhivarNayati yat- sahajAnAM vikArANAM niSpratikriyatvenehAyogAdijanyatvenAvarodho na kRta For Private and Personal Use Only Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 1 127 mRdvatitIkSNAnAM gandhAnAmupasevanam / asevanaM sarvvazazca ghrANendriyavinAzanam / / pUtibhUtavipadviSTA gandhA ye cApyanArttavAH / tairgandharghANasaMyogo mithyAyogaH sa ucyate // ityasAtmyArthasaMyogastrividho doSakopaNaH / asAtmyamiti tadvidyAda yanna yAti sahAtmatAm ||" ityeva mithyAyogAyogAtiyogAtmakatrividhavikathitaH pariNAmaH prajJAparAdho'sAtmyendriyArthasaMyogazca ti trividho dvayAzrayANAM vakSyamANaM zarIra satvasaMjJaJca eti dvayamAzrayo yeSAM teSAM vyAdhInAM pUrvottara nivRttisvabhAvAnAM dhAtuvaiSamya duHkhAnAM parasparaM vyatihAyya dhAtusAmyasukhAnAM hetusaMgrahaH kAlamakarSApakarSAbhyAmutpattihetU nAma saMkhyeyave'pi trividhakalpanayA saMGgapaH / kAlasyAsa lakSaNasya taddezaparihAramantareNA prihaayytvaadaadaavupaadaanm| buddhestu kAlAyogAdiSu tathendriyArthAyogAdiSu hetutvena dvayomadhye upAdAnam vakSyate hi "prajJAparAdhAdvAhitAnarthAn paJca niSevate" iti janapadodadhvaMsanIye ca - "tayoryoniH prajJAparAdhaH eva iti / atra kazcir pratyAsannahetutvAdasAtmyendriyArthasaMyogasya pRthagupAdAnamityAha tanna manoramaM ; zastrAbhighAtAderapi tathAvityAsannayetutvena pRthagupadezApateH / eSAM khalu vyAdhyutpattihetUnAM cayAdikaratve sannikRSTahetutvaM viziSTavyAdhijanane kAlaprakarSasahAyata eva hetutvaM bodhyam / tenAtra kAlakasaMprAptirUpo'paro yo'dhiko hetuH katidhApuruSIye vakSyate tadanuktito'tra na nyanatvaM svalakSaNasamaviSamayogenApi kAlamakasyeva sarvveSAmabhivyakto hetutvAt evaM kampeNApi kAlaprakarSataH samAgame hetukhAditi / ; " itthaJca bIjAGkaranyAyena pUrvajanmani karmmavazAt dhISTatismRtivibhraSTaH sanazubhaM yat karma kRtavAMstadazubhakajasaMskAravizeSarUpaH kamrmmAkhyo'dhammastatsamprApto kAlamakarSAt tadadharmmAgame punariha janmanyapi dhIdhRtismRtibhrazo bhavati, tatazcAsAtmyendriyasaMyogazca bhavati / janapadamajJAparAdhAttu kAlazca viSamalakSaNaH syAdityeva sarvvaM prajJAparAdhe'ntabhUtam / tena prajJAparAdhaH kAlakarmasamprAptizceti dvividho hetusaMgraho yukto'pyAcAryANAM ziSyavyavasAyArtha' nAnAkhyApanAya nAnAprakAreNopadezo yujyate / atra kAlasya duSpari eva, kAlasvabhAvajA api sahajA eva; yA tvatra pratikriyA kAlasvabhAvAnAmanAgatAnAM bhAvidhAtvanuguNadravyasevArtharUpA tathA svAbhAvikAnAJca kSutpipAsAjarAdInAM kAlabhojana rasAyanAdirUpA, tasyA akaraNe sati kAlasvabhAvajasya rogasya prAdurbhAvaH prajJAparAdhajanya eva, ucite hi kAle portraNaM prajJAparAdha eva / ukta dvi katidhApuruSIye'pi prajJAparAdhasaMgraha "karmakAlAti For Private and Personal Use Only Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 128 crk-sNhitaa| [ dIrghaJjIvitIyaH hAyyakhAdasAtmyendriyArthasaMyogasya zArIrAGgeSu buddhIndriyANAM tadindriyajavyAdhyupaghAte'GgAntarasthavyAdhyapekSayA'tivaikalyaM puMsAM syAditi khyApanArtha pRthagupAdAnam / katiyApuruSIye tu kAlasya viSamazItoSNavarSaNAnyatamasya sparzanendriyagrAhyakhAdasAtmyArthAgame'ntarbhAvaH kRtH| kAlakarmasampAptaH sarcatraiva hetukhAdabhivyaJjakatve'pi hetutvenopAdAnaM kRtam / ata eva heturdvi vidha utpaadko'bhivynyjkshc| caturvidhazca sannikRSTaviprakRSTaprAdhAnikavyabhicAribhedAt / sannikRSTo yathA-"naktaMdina bhuktAMzA vAtAdivaiSamyahetavaH ; te punane cyaadikmpekssnte|" iti samalakSaNakAlasyApi samprApta phdhyutpattI hetukhe'pi svAbhAvikatvena taddoSavaiSamyasya nAtibAdhakatvenAtra vyAdhizabdana svabhAvavyAdhyatiriktavyAdhirvAcya iti| pUrvAhnAdiddhisvabhAvakaphAdimayazarIraparigrahe prajJAparAvasyaiva hetukha vaa| viprakRSTo yathA-pauSamAgharUpe hamante sazcitaH kaphaH phAlgunaca trarUpe vasante tajjAna vyAdhIn karoti / prAdhAniko yathA-viSAdi sadyaH praannhaari| vyabhicArI tu yo dubailakhAda vyAdhikaraNAsamartho'hitastasya vyAdhyutpattI vyabhicArihetukha yathA vyAyAmajanitabalavadanau balavati puruSa saMyogaviruddhAzanaM na vyAdhikAraNamiti / yastu doSarogobhayahetubhedena triviyo hetuH, madhurarasAdayastrayastrayo doSahetavaH pANDurogAdihetumadbhakSaNAdiH, hastyazvAdiyAnArohaNAdirubhayaheturiti vadati ; tat tu na manorama-vikAro dhAtuvaiSamyamiti hi vakSyate tato doSavaiSamyasyApi vyaadhitvaat| athAtra mithyA na cAtIti trayANAM kAlabuddhIndriyArthayoge cAnvayAt viparItahInAtizayazItoSNavarSalakSaNasya kAlasya yogAt samyaka zItAdilakSaNasyApi kAlasya nirantaraprAvaraNAgnitApAdinA'nyathAyoge'pi kaalmithyaayogH| tathA tatkAlasyAlyo yogaH kAlAyogaH, tathA prAvaraNAdyabhAvena tatkAlasya satatayogaH kaalaatiyogH| evaM buddharapi samyaka cintye'nyathAsamapravRttimanomithyAyogaH / sarvazo'prattirmanaso'yogaH / sttprttirmno'tiyogH| evaM samyagravaktavye'nyathA vAkpravRttirvAmithyAyogaH / svvsho'prttirvaagyogH| sttprttirvaagtiyogH| evaM samyak zakyazarIrasyAnyathAprattiH shriirmithaayogH| sarvazo'prattiH zarIrAyogaH / pAtazca mithyArambhazca karmaNAm" iti| anye tu mithyAyogAdizUnyakAlavidyamAnatvena kAlaevAvarodha eSAM vikArANAmiti katidhApuruSIye vakSyamANagranthasya yathAzrutArthaparigrahAdvarNayanti / na ceti cakArAt hInayogaM gRhNAti, vakSyati hi "mithyAtihInaliGgebhyo yo vyAdhirUpajAyate" For Private and Personal Use Only Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 126 zarIraM sattvasaMjJazca vyAdhInAmAzrayo mataH / tathA sukhAnAM yogastu sukhAnAM kAraNaM samaH // 27 // satatapravRttiH shriiraatiyogH| evamindriyANAM svasvasamyagathai svazaktyanurUpe'nyathAyogo mithaayogH| srvsho'yogo'yogH| satatayogo'tiyogaH / ityevaM prAguktAzca svayameva ye teSAM sampagasamyagabhAvAnAM trayo yogA dvidhA vodhyA iti // 26 // gaGgAdharaH-nanu dvayAzrayANAmityuktau dvayaM yaprAdhyAzrayo nAmokta ta kimityata Aha, zarIramityAdi / -aspa vedasyAdhikaraNaMpumAnuktaH / sa ca saMyuktasattvAtmazarIreti-trayAtmakastasya samadhAtoH sukhinazca puruSasya dhAtusAmyasukharUpasvAsthArakSaNa viSamayAto?:khinazca tasyAturarUpasya dhAtusAmpasukhajananaM tadeva dhAtuvaiSamyaduHkhaniTattikaraNa vedasyAsya ca prayojanamuktamityatastasyaiva puruSasyAtmAdhiSThitaM zarIraM sendriyaM nirindriyaM vA paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakam / sattvasaMjJazca manazceti dvayaM vyAdhInAM dhAtuvaiSamyatridhAduHkhayoH pUrvottarakAlabhUtayorAzrayo dhAtuvaiSamyAzrayastajjAtaduHkhAzrayazceti yAvat / mato vedavidbhiH smmtH| na khAyula kSaNoktaM zarIramiha zarIraM prakaraNAbhAvAt / zarIrasya prathamamupAdAnaM sattvAtmAdhiSThAnakhena kAyacikitsApradhAnatayA'sya tantrasya prAyeNa zArIravyAdhiSu pravartakalAditi / sattvasaMzamiti sattvamityuktyaiva manolAbhe yat sattvasaMzamityuktaM tat satvaguNasyAzaGkAnirAsArtham / sattvaguNabahulatriguNAtmakatvena tasya hi stvsNshaa| zarIrAtmasambandhenaiva vyAdhyAzrayavaM na tu kevalasya vedAdhikaraNakhAbhAvAt / kazcittu AtmAdhiSThitaM zarIraM sattvasaMjJa pRthak pRthak vyAdhyAzrayazcakAreNa yugalamapi vyAdhyAzrayaH syAda yathA jvarakuSThAdayaH zArIrA eva vyAdhayo bhavanti, kAmazokAdayastu mAnasA eva, apasmAronmAdAdayo dvayAzrayA eveti vyAcaSTe / naca tato vyAdhInAM yAzrayavaM vyAhanyate, kinvata Urddha zArIramAnasadoSopasamayorupadezena yugalasyAzrayakhAlAbhAt / unmAdAdayo hi zArIradoSajA iti| hInayogasya tu sAkSAdapaThanamayogaprabhedatvAt svalpayoge'pyayogo bhavati, yayaikataNDa . lAbhyavahAre'nazanamucyate // 26 // cakrapANiH-dvayAzrayANAmityanenoktamAzrayaM darzayati, shriirmityaadi|-atr zarIramAdau kRtaM zarIrarogAdhikAreNaivAsya tantrasya pravartakatvAt, sattvasaMjJazabdena mana ucyate, kiMvA satvazabdenaiva 17 For Private and Personal Use Only Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH api mAnasattvena yadavyapadizyante tanmanobhraMzaprAdhAnyena / udriktarajastamo, guNAbhyAM nikRSTIkRtasatvaguNavato mano hi vAtAdibhirdUSyate tena vAtAdijakhena vyapadizyanta iti zArIramAnasobhayadoSajavAdubhayAzritA bhavantyunmAdAdaya iti| cetanapuruSasyaivaitadvadAdhikaraNakhAce tanAcetanaprApyaprANinAmapi zArIravyAdhayo ye dRzyante te'pyuplkssyaaH| yathA vRkSasya koTaro jalasya nIlikA bhUmerUSara evmaadyH| nanvastu dvayametada vyAdhInAmAzrayo bhavakhetad dvayAzrayANAM vyAdhInAM nirukta eva triviyo hetusaMgrahaH kinveSAM vyAdhInAM pratikriyayA cArogyaM kiM satvAtma zarIreti-trayAtmakapuruSAzrayamatha kimAtmAzrayamathavA sattvAzrayamathavA zarIrAzrayamityAzaGkayAha, tathA sukhaanaamiti| sukhAnAM dhAtusAmyapUrvakodbhavAnAM premAspadarUpANAmArogyANAmAzrayo'pi tathA zarIraM saravasaMzazca catanAdhiSThitaM zarIraM manazceti dvayam / etenaitaduktaM yatraiva yo rogastatraiva tatprazAntau tadArogyaM na khanyatreti zArIramAnasAzrayave'pi rogArogyayorupacAraH puruSe bodhyazca tnaanuprvRttH| katidhApuruSIye hya ktam / -"nAzrayo na sukha nAtina gati gatirna vAk / na vijJAna na zAstrANi na janma maraNaM na ca / / na bandho na ca mokSaH syAna puruSo na bhvedydi| kAraNaM puruSastasmAt kAraNajhaM - rudAhRtaH // " iti| nanvasvArogyANAmapyAzrayo vyAdhyAzraya eva deho panazcati dvayam / ArogyANAM kAraNamapi kiM tavyAdhikAraNamevetyata Aha, yogarikhatyAdi / tu zabdo bhinnakrame pUrveSAM kAletyAdInAmanuvRttau ca / sukhAnAmArogyANAM dhAtusAmyapUvaMkajAtAnAM, sukhAnAM ca kAraNantu na vyAdhyAzrayavat tulyamapi tu bhinna tat kimityAha / yogaH sama iti / kAlabuddhIndriyArthAnAM samo yogaH sukhAnAM kaarnnmityrthH| tatra kAlAnAM zItoSNavarSalakSaNAnAM papNAmRtUnAM yathAsva lakSaNayogaH kAlasamayogaH, kAlasamayogAdapi prAGgAdInAM hemantAdInAzca vAtAdInAM vaiSamyacayAdihatukha yat tatprAkRtaM svAbhAvikaM kSutpipAsAjarAjanmamaraNAdivat / samadarzanazIlA dhImanoniyamahetukhazIlA dhRtiyathArthasmartavyAzrayarUpA smRtistAzca buddhisaMjJAstatasamayogaH kartavyAkarttavyahitAhitamityetadra peNa jJAnaM dhiismyogH| viSayapravaNacittasya viSaye niyamato yogo manasi labdhe saMjJAzabdenAtmazarIrasambandha mana ucyate, zarIrAdhasambandhasya manaso vyaadhynaashrytvaat| asamAsena ca pRthagapi zarIramanasoAdhyAzrayatva darzayati, yataH kuSTAdayaH For Private and Personal Use Only Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 131 dhRtisamayogaH / smattavyasya tattvato jJAnAya smarttavye yogaH smRtisamayogaiti buddhisamayogaH / tasmAdvAGmanaH zarIrANAM samyak pravRttibhavati / yadvaktavyatvenocita tadvadati vAgiti vAkasamayogaH / yaccintyatvenocitaM taccintate mana iti manaHsamayogaH / yacceSTitavyatayocitaM taccharIraM ceSTate iti zarIrasamayoga iti / evaM zrotra zattayanurUpamarthaM zabda yackRNoti sa zabdasamayogaH / spazana tathAbhUtaM sparzaM yat spRzati sa sparzasamayogaH / cakSuzca yat tathArUpa pazyati tadra samayogaH / rasanaM yat tAdRzaM rasamAsvadate sa rasasamayogaH / gandhaM ca yatatAdRzaM ghrANaM jighrati sa ghrANasamayogaH / iti manovAkkAyasambhUtaM sukhaM tebhyo yogebhyo jAyate iti / katidhA puruSIye'pi vakSyate / - "vedanAnAmasAtmyAnAmityete hetavaH smRtAH / sukhaheturmatastvekaH samayogaH sudurlabhaH // nendriyANi na caivArthAH sukhaduHkhasya hetavaH / hetustu sukhaduHkhAnAM yogo dRSTazcaturvvidhaH // santIndriyANi santyarthA yogo na ca na cAsti ruk / na sukhaM kAraNaM tasmAdyoga eva caturvvidhaH // " iti / athAyaM bhAvaH pratisandheyaH / yasmAnmithaprAyogAyogAtiyogayuktakAla - buddhIndriyArthakarmaNAM mithAyogAdiyuktabuddhihetukakhAnmithAyogAdiyuktabuddhihetukaM duHkhaM tasmAccharIraM sattvasaMzaJca duHkhAzrayaH duHkhahetumithavAdiyogatrayayuktabuddhaprAzrayatvAt / tathA samayogayuktabuddhihetuka yasmAta sukhaM tasmAccharIra sattvasaMzaJca sukhAzrayaH, samayogayukta buddhaprAzrayatvAt / yathA ghaTaH kapAlamAlAdIyaguNavAn tattad guNahatukapAlamAtrAdyAzrayatvAt / yathA vA ghaTo mRda vAlukAdIyaguNahetugurutvAdiguNavAn gurutvAdiguNa hetu gurutvAdiguNAzrayamRda bAlakAdyAzrayatvAditi / nanvevaM tadaivopapadyate yadi zarIramanasoguNo buddhirbhavati / na ca buddhiH zarIraguNo nApi manoguNaH / katidhApuruSIye hyAtmaliGgatvena vakSyamANatvAt / tadyathA prANApAnAvityArabhya - " icchA dveSaH sukha duHkha prayatnazca tanA dhRtiH / buddhiH smRtirahaGkAro liGgAni paramAtmanaH // " iti / tathA gautamenApi " icchAdveSaprayatna sukhaduHkhajJAnAnyAtmano liGgamiti / " uktam / kaNAdenApi coktam | "prANApAnanimeSonmeSa jIvanamanogatIndriyAntaravikArA buddhiH sukhaduHkhecchAddeSaprayatnAzvAtmano liGgAni / pravRttinivRttI pratyagAtmani dRSTe paratra liGgamiti cet satyaM manaso'pi liGgatvena jJAnasya bhAvAbhAvayorvakSyamANatvena zArIrA eva, kAmAdayastu mAnasAH, unmAdAdayazca dvayAzrayAH / ArogyasyAzrayaM hetuJcAha, tathA sukhAnAmityAdi / sukhAnAmityArogyANAm, vacanaM hi "sukhasaMjJakamArogyaM vikAro duHkhameva For Private and Personal Use Only Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 132 caraka saMhitA | [ dorghaJjIvitIyaH katidhApuruSIye guNa eva bhAvAnAM liGga bhavati na danyaditi na yauktika prANApAnAdInAmapi tatraivAtmaliGgatvenoktatvAt / athAtmano liGga buddhiricchAdveSasukhaduHkhaprayatnAzca na ca zArIraguNA na vA manaso guNAste bhavanti / uktaM hi gautamena / "nendriyAthayostadvinAze'pi jJAnAvasthAnAt / " iti / na buddhirindriyANAM navArthAnAM guNastayovinAze'pi tacchavaNAdijJAnasya smaraNarUpatvenAvasthAnAt / na hyanubhAvakasyAsacce smaraNamapyupapadyate / yugapajjJa eyAnupalabdhezca na manasa iti manaso nikhilabuddhimattve yugapadekadaivAnekazeyAnAmanupalabdherna buddhirmanaso guNaH / nanvevaM cettadAtmaguNe'pi tulyamAtmano yugapat sarvvendriyAsaMyogAt yugapadanekaze yAnupalabdhiH / kathamiti cenna sannikarSAbhAvAttadanutpattiH / Atmano yugapadane kendriyArthasannikarSAbhAvAda, yugapajjJAnAnutpatteH / jJAnotpattau kAraNopadezAda buddhirAtmaguNa iti cenna Atmana iva yugapanmanaso'pi savvandriyasannikarSAbhAvAda, yugapajjJAnAnutpattariti / kiJca vinAzakAraNAnupalabdhezvAtmAvasthAne tannityatvaprasaGgaH / AtmA hi nityastrabuddhevasthAne tadAzrayasyAtmano vinAzAbhAvena buddhervinAzakAraNAntarAnupalabdhezva nityakhaprasaGga iti cennAtmano buddhita evAtmamanoyogenendriyArthasannikarSAdutpannasyaindriyakasya buddhAntarasya nAzAt / yathA zabdaH pUrvasya zabdasyAnantarotpannasya zabdAntarasya nAza iti / uttarakAlabuddhatpattiH pUrvvabuddhinAze heturupalabhyate / athaivamastvanityatvaM manoguNatve'pi tathAtvamasti buddheryugapadutpattistvAtmaguNatve'pi na parihRtA bhavatyevazca tatrAhaikadezI / jJAnasamavetAtmapradezasannikarSAnmanasaH smRtyutpatterna yugapadutpattiriti jJAna' saMskArakaraNa yan tat tu samavetaM yadAtmapradeze tatra pradeze manasaH sannikarSAt smRtirutpadyate kathaM buddhismRtyoryugapadutpattiH sambhavatIti na yugapadutpattiretAvatApi buddherAtmaguNatva yaugapadyamekatvAdAtmano'nekeSu yugapatpravRttaprabhAvAnna yathA sambhavati tathA manoguNatve'pIti tasmAdAtmaguNatvasthApanArtha buddheraparayuktimuvAca gautamaH / - " zasyecchAdve panimittatvAdArambhanivRttayoH / " iti / jJasya jJAnavata evAtmana icchAdve SahetukatvAdArambhanivRttayoH pravRttinivRtyorna manasi buddhiH / icchAdveSau cAtmaguNAvanyadIyajJAnajanitau kimAtmani varttita yujyate iti Atmana eva buddhirAtmana eva svabuddhijanyAvicchAdveSau tAbhyAJca tu" / tatheti zarIraM manazca tatra zArIrarogAbhAvarUpasyArogyasya zarIramAzrayaH mAnasarogAbhAvasya tu manaH / yogastu samaH kAlabuddhIndriyArthAnAM samyagyogarUpastathA sukhAnAmArogyANAM For Private and Personal Use Only Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 133 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / janitI pravRttinivRttilakSaNaprayatnau cAtmana eveti bodhyam / atrAha cAvAkaH"ArambhanittiliGgako hIcchAdvaSo pArthivAdideheSvapi ceSTA ceSTArUpaprakRttinivRttimattvAdicchAva pAvapi vartete to jJasyaiva bhavata ityato bhautikadehAdirapi jJo bhavatIti / " tanna, paradinAdiSvArambhanivRttidazanAdbhautikadehAdipravRttiniTattayoH prayatnajanyavAdaprayatnakhAt / nanvicchAdveSajanye pravRttinivRttI prayatnaH zArIrapravRttinivRttI tu kriyA na prayatna ityatra ko niyama ityata uvAca "niyamAniyamau tu tadvizeSako iti / " tayoricchAdveSajattinivRttayoH prayatnava tajjanyazArIramattinivRttyoH kriyAsamityetayovizeSako bhedako cetanAca tanau niymo| aca tanacetanAvaniyamau cetane hi pravRttinivRttI prayatnAkhye acetane hi kriyAkhye iti tatprayatnajanako punaricchAdvaSo cetanasyaiva na vacetanasyeti zarIrasya necchAdveSo tayorjanakabuddhirapi cetanasyaiveti na bace tanayoH zarIramanasozcetanapAratatrAt svakRtakarmaNAM phalabhogAya punaH punarabhyAgamAca na manaso buddhi riti / parizeSAdAtmana eva buddhiricchAdayazcati / atra bruvte| buddhericchAdijanakakhavat sukhaduHkhajanakakhenAtmaguNakha buddhijanyecchAdvaSayostajjaprayatnasya tajjayoH sukhadu khayozcAtmanittinopapadyata zarIre vyAdhisadbhAvadarzanAt / vyAdhirhi duHkhaM tajanikayoricchAdveSajapravRttinivRttayoH prayatnavaM tajjanyayorvAGmanaHzarIrANAM pravRttinivRttyozca kriyAvamityetayorvizeSako tu cetanAdhiSThitAnadhiSThitazarIrarUpo niyamAniyamau / cetanAdhiSThitazarIre hi pravRttinivRttI prayatna ucyete, cetanAnadhiSThitazarIre tu kriyocyate iti tajjanakAvicchAdvaSau ca zarIre tajjanikA buddhirapi zarIre vrtte| dravye svaguNaparaguNopalabdheriti cen| rUpAdInAM yAvada dravyabhAvita na zarIrasya bhUtavikArakhAt / nanu ghaTAdau zyAme pAkajaguNAntarotpattabhau tike'pi zarIre'bhUtaguNA buddhagrAdayo bhavanti iti cenna pAkajAnAM guNAnAM virodhigunnsiddhrissttaaptteH| kizca zarIravizeSaguNAnAM zarIravyApitvena kezanakhAdiSu sukhaduHkhAbhAvena guNAbhAvAca na buddhiH zarIraguNa itytraah| vaparyantakha zarIrasya na tu kezanakhAdiparyantakha na hi keze'sti khagityAhuzcaitanyasya ttraanuplbdhH| zarIraguNavaidhAca na buddhiH kAraNa, sukhAnAmiti sukhapadAbhidheyAnAJca saMgRhItaM, tat kimidaM rogAbhAvAnAM bahutvaJca nididhya rogabahutvAdeva boddhavyam , idameva hyabhAvAnAM bahutva yannipidhya bhAvabahutvam / For Private and Personal Use Only Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 134 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH nirvikAraH parastvAtmA sttvbhuutgunnendriyH| caitanye kAraNaM nityo draSTA pazyati hi kriyAH // 28 // shriirgunnH| vahirindriyavedyo hi zarIraguNo buddhisvabhyantarendriyavedya ti raphuTa tayovadhamyam / ___ atha rUpAdInAM zarIraguNAnAmitaravaiSamya rUpaM hi taijaso gurutvAdayo jalAdariti cenna vahirindriyagrAhyavasAyamAtta zarIraguNAnAmavaidharmavAditi / etena buddhibuddhijanyAvicchAdveSau tajjanye pravRttinivRttI tajjanye ca sukhaduHkhe caite guNA na zarIre na ca zArIrendriyeSu zrotrAdiSu na vA manasi vartante kinvAtmanyeva talliGgakhAdvarttante iti paryavasitam / atrAnubhavasiddhaM yuktisiddhaM ca dRshyte| yasmin zarIrapradeze bhavati na vA bhavati vraNAdivyAdhistaccharIrapradeza evaM dukha sukha veti loke'pi prabhApate sa sa eva gAtrapradezo vyathate na vyathate iti // 27 // ___ gaGgAdharaH-- nanvevaM tadaiva syAda yadi sukhasaMjJakamArogyaM vikAro duHkhameva viti svIkriyatena ca sukhamArogyaM duHkha vyAdhiriti manyAmahe / manyAmahe tu "vikAro dhAtuvaiSamyaM sAmyaM prakRtirucyate" iti / tayorArogyarogayoH phalaM sukhaduHkhamiti dhAtuvaiSamyarUpavyAdhInAM dhAtusAmyarUpArogyANAzcAzrayo bhavatu zarIraM satvasaMjJaJcati / tayoH phale sukhaduHkhe khAtmani vattete cAnubhUyete cAtmanaiveti tathA sukhAnAmityatra sukhAnAM sukhahetudhAtusAmyAnAmiti vyAkhyeyamiti yaducyate tatrAha nanu ca sukhaduHkhataddhetuzanusAmyavaiSamyAtmakArogyarogAzrayakhe sattvazarIrayoH sattvamAtmA zarIrazca tyatra rAzipurupa AtmagrahaNaM nikalamityAzaGkAnirAsArthazvAha, nirvikAra ityaadi|-prstu satvazarIrAbhyAM zeSa AtmA vikArAnigetaH iti nirvikaarH| kathaM duHkhamAtmaguNaH syAditi manaHzarIraguNa eveti, yadIha vikAro dhAtuvaiSamyaM tasmAnita Atmetyucyate tahi astu vikAro dhAtuvaiSamyaM tacca svarUpato vA guNato vA kamto vA svarUpaguNakarma to vA vRddhi sazcati dvayaM tattvAtmano nAsti tuzabdasya bhinnakramasAt / hi yasmAt paraH zarIrasattvAbhyAM bhinnH| zarIraM hi paJcamahAbhUtavikArAtmakaM, satva nanvAyurbedAgamo heturityAdau adhyAyAthasaMgrahe vyAdhyAznayo na saMgRhItaH, tat kimidamanApa ? na, hetavazcatyanena vyAdhyAzrayarUpasyApi hetostava saMgrahaNam // 27 // cakrapANiH-nanu sa tvamAtmA zarIraJcati vacanena trayamupAttam / atra zarIramanasI vyAdhyAzrayatayokte, Atmanastu kA vyavasthetyAha nirvikAro nirvikRtiH, tena nIrogatvamAtmanaH, For Private and Personal Use Only Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / tu satvaguNabahulatriguNAtmakamAtmA tu na tathAbhUtaH parantu samatriguNalakSaNazcitsamprasAda kSetrajJastasmAnirvikAra ityAha kazcit tanna, zarIrabhinnakhAnmanaso manobhinnakhAccharIrasya nirvikArakhApattau tadubhayasmAt para ityuktito'pi suSuptau tathAvivakhAdAtmana aanndmaatrbhogikhaat| anye tu manaHzarIrAbhyAM hi yasmAt tu bhinnakrame paraH zreSTha AtmA tsmaannivikaarH| nivikArastu yasmAttasmAnmanaHzarIrAbhyAM zreSTha Atmeti vyAcakSate / tanna saadhysmkhaadhetukhaat| vastutastu niruktaM dhAtuvaiSamyaM duHkhazca ti dvayaM vikAraH AtmeMtyasya para iti vizeSaNAnna khalvAtmA kevalazca tanAcAturyya punarasmin puruSe nAntaHprajJana vahiHprajJa nobhayataHprajJana prajJa nAprajJana prajJAnavanamavyapadezyamavyavahAyyamacintyamalakSaNamekAtmapratyayasAraM prapaJcopazamaM zAntaM zivamatiM caturtha mnynte| eSa AtmA sa vijJayaH so'vyaktaH so'dhyakSaH so'kSaraH so'nAdiH sa vizvaM so'vyayaH sa paramAtmA draSTAramupadraSTA bhoktAramanubhoktA na draSTA na bhoktA, tarhi kiM saH ? avyaktamAtmA kSatrajJa ityAdiparyAyeNa zArIre vakSyamANaH samasatvarajastamo'nupaviSTastattiguNalakSaNaH puruSa etasmin sattvAtmazarIrAtmakarAzipuruSa bhvtyaatmaa| sa yatrAdhiSThAne yasyAmavasthAyAM ca sampatiSThito draSTA kriyANAM bhoktA bhogaiH sukhaduHkhAnAM tadadhiSThAnastadavastha evAtmA aatmvidbhirucyte| sa eko'dhiSThAnAyogapadyAt / trINi khalvasyAdhiSThAnAni hRdayaM kaNTho netrazca ti| tatra hRdayaM nityAdhiSThAnaM, tatra tiSThan vibhukhAcche emadhiSThAnamadhitiSThatIti ; tisrazvAvasthAH suSuptiH svapno jAgaritaJcati / suSuptAvasthAne pravartamAne sarvANIndriyANi bhUtAni ca sarvANi sarve cArthA manasi lIyante manacAhaGkAre'hakAro mahattale prajJAne tadA prajJAnaM ghanIbhavati prazopAhitazcAyaM prazAnaghanaH suSvapiti, paramAtmani zive sampratitiSThate paramo hyAtmA raso'mRto'mRtarasAzrayakhAt / rasaM hya vAyamAnandayantamenaM labdhvA zuddhasatvamayena prazAnena mahattatvena cetasA sukhenAnandaM rasaM bhuJjAna AnandIbhavatIti / cetomukha AnandabhugAnandamayaH prAjJa eSa suSuptisthAnaH / epa savezvara eSo'ntamyintaryAmiparamAtmAdhiSThAnAt / eSa sarvajJa epa yoniH sarvasya prabhavazvapa esso'pyvyyH| para iti sUkSmaH zreSTho vA, tena sattvazarIrAtmamelakarUpo ya Atmazabdenocyate taM vyAvatayati, yaduktaM "saMyogipuruSasyeSTho vizeSo vedanAkRtaH" iti| saMyoge'pi ca AtmAdInAM manasyeva vedanA bhavati, sA tu manaHsaMyukta Atmanyapi sambaddhatyucyate, tena "nirvadhathe cAntarAtmani" For Private and Personal Use Only Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 136 [ dIrghaovitIya caraka saMhitA | pUrvakRtakaphalayogAdeSa pratibudhyamAnaH punarmahato'bhivyajyamAnAni ahaGkArAdIni gRhIlA sa eva puruSaH sana pratibudhyate / pratibuddhacAyaM yadA manasi klAnte viSayebhyo nivarttamAnAnIndriyANi lIyante tadA svapiti, svapaMcAyamasmin zarIre sUkSmazarIreNopAhitaH svamAn pazyan praviviktabhogAna bhuJjAnaH sukhaduHkhabhugbhavati / svamasthAno'yaM paJcamahAbhUta dazendriyamanobuddhAhaGkAraprajJAnamayazarIrastaireva mukhaiH sukhaduHkhahetubhogopabhogena sukha duHkhaM tasmiJcharIre dhAtusAmyavaiSamyajamanubhavatIti sa sUkSmazarIrI pratyagAtlA taijaso nAmAntaHprajJaH sukhaduHkhaguNavAn avyaktasyAtmano liGga sukhaduHkhamiti, sUkSmazarIre manaH zarIraJca sukhaduHkhAzraya iti gautamakaNAdAdibhiH saha virodhaH / evaM sa yadA jAgartti tadA vahiHprazastaireva sthUlamukhairimAna sthUlAn bhogAn bhuJjAnaH sukhaduHkhaguNavAn vaizvAnara ucyate / tatrAvyaktasyAtmano liGga' sukhaduHkha' pratyagAtmanyasmin dehe manasi varttate iti pratyagAtmano guNaH sukhaduHkhamiti gautamakaNAdAdibhiH sahAvirodhaH / sthUlasUkSmazarIrasatvAtmasamudAyo hi pratyagAtmA dvividho bhUtAtmA vaizvAnarastaijasazcati / prajJopAhitastvavyaktAkhyaH kSetra AtmA prajJayA sattvodriktayA sukhavAMstato nirzvikAro yadA rajastama - udreke satyahamiti manyate tadA tadahaGkAreNAvidyayA AkAzAdIn sRSTvA taijaso bhUtAlA bhavati sthUlabhUtayogAta vaizvAnaraH / duHkhAbhAvAtt sutarAmavyakte prAjJa tvAtmani na vyAdhinityasukhakhAtta nityArogyaM khalu varttate iti / nanu gautamoktaM buddhIcchAdve pasukhaduHkhaprayatnAnAmAtmaliGgakhamiva katidhApuruSIye'pi svayamapi " icchA dveSaH sukhaM duHkhaM prayatnazca tanA dhRtiH / buddhiH smRtirahaGkAro liGgAni paramAtmanaH // " iti vakSyate; te cet kSetrajJa Atmani na varttante nirupAdAnAH kathaM pratyagAtmanIcchAdveSAdayo guNA nirvvarttante nityabuddhAdimattvAnniguNatvaM vA kathamAtmana iti nAzaGkayam / kSetrajJasya ce tanAdayoanabhivyaktAstrivRttivRda bhUtatejo'vannAtmakA na sattvAdiguNAtmakAstasmAnna laukikaguNAH samasattvAdiyoge tvavyaktAvasthAyAM caitanyAdayo'vyaktA mahatA yoge vidyAvaddhi, ahaGkArayoge cAvidyAbuddhivyajyate / rAzipuruSabhAve mahada Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iti vacanaM nirvyathe manasIti syAt, tathA zarIrAdAvapyAtmazabdo vattate, tadvayavacchedArthe para iti padam uktam anyatra "brahma endravAyvagnimanoSTatInAM dharmasya kIrteryazasaH zriyazca / zarIrasya zarIriNazca sthAna dvAdazasviGgita AtmazabdaH // " nanu yadyAtmA nirvikArastat kiM tathA For Private and Personal Use Only Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 137 haGkArAbhyAM vidyAvidyAbuddhanAdayo jAyante iti na nirupAdAnA bunAdayaH / rAzipuruSabhAveNa jAyamAne'smin jAyante ye kriyAguNAste kevaTe'smin na vartante iti niSkriyo niguNa aalocyte| evazvenmahadahaGkArAbhyAM jAyante tarhi cAtmA nAstItyevaM manyAmaha ityata ucyate sttvetyaadi|-sttvN mnH| bhUtAni khAdIni paJca, guNAsteSAM zabdAdayaH pazca, indriyANi pazca buddhayAH zrotrAdIni / taiH saha viziSTazca tanye kAraNaM rAzipuruSe caitanyaM janayati / caitanyantu cetanasya bhAvazcetanastu cetanAvAn cetanA tu svayaM prakAzarUpA paraprakAzinI sattvAdiyogena punarAtmanA tallakSaNena janitaguNavizeSarUpA, laukikI cetanA buddhivizeSa aatmlinggkhenoktaa| sA cAtra yathA buddhagrA cakSuSA pazyannapi bhAvAn jAtamAtrabAlaka iva na vijAnIte kimidamiti, zabda zRNvannapi na budhyate kimidamiti, spRzyaM spRzanapi na vetti kimidamiti, dugdhAdIna pivanapi na veda kimidamiti, jighanapi panAdIni nAvagacchati kimidamiti / yayA ca buddhikarmendriyANi svArtheSu kevalaM prayukta na tu tattadarthavijJAnaM niSpAdayitumala bhavati spandate krIr3ate ca yathA bAlaka ityevaM sati puruSe bhvti| cetanAdhAtuH khalu paraprakAzakaH prakAzakalakSaNaH prkaashvaanev| yatra hi yatkAraNaM yana vartate tatra tatkAryamutpAdayitu sa kathamala bhvti| yadi hi cetanAdhAtune cetati kathamitarANi tarhi cetayeta yathA yadi prakAzo na svayaM prakAzate kathamitarANi prakAzayet tadvaditi cetanA svarUpatace tanarUpaiva na sattvAdiyogajA cetanetyata uktaM-cetanAvAna, atazcAtmeti / tathA zaH sAkSItyucyate iti, na tu laukikaguNarUpacaitanyAkhyacetanAvAn ne vA laukikaguNAkhyajJAnavAn ityabhiprAyaH / tathA hi cetanAdhAtuH paraprakAzakaH svayaMprakAzarUpaH sattvena yadA yujyate tadA sattva kriyayopacayyemANaH sakriyaH san manasi caitanyaM janayati iti sattvasthacaitanyaguNenopacayyamANazcetanAguNavAnayaM jAgaritasthAna ityucyate, ityevaM yAvat sattvamAtmA zarIrazcati vacane prapaJca na vyAkhyAtaM ttsvmtraanustvym| tasmAt prANApAnAdikAryavadicchAdveSAdayo guNA apyAtmaliGgatvenoktA na khaatmaashritgunntven| evamAtmA sattvena yukto yadA yada guNaM zabdAdikaM jighRkSana yacchavaNAdivahirindriyeNa yujyate tadA tadartheSu tadindriyasya caitanyaM janayati ; jJAnarUpo vikAro'sti vA nAstItyAha sattva tyaadi|-sttv manaH, bhUtaguNAH zabdAdayaH, indriyANi ca cakSurAdIni, etaiH karaNabhUtaizcaitanye kAraNaM bhavatyAtmA, caitanyaJcAramani jAyate lilil il For Private and Personal Use Only Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA / 138 [ doghaMjavitIyaH 1 iti tadindriyastha vetanAguNenopacarthya gaNa tadindripacetanAvAnapyAtmocyate, tadA sataratyeva saguNa Atmocyate ityeva yAvat pUrvoktaprakAreNa dhRtyAdaya icchAdayazca guNA iMndriyasthA bodhyA manaHsthAH pratyagAtmasthAca / icchAdayaH prayatnAntAzca tanAdayo'haGkArAntAzca guNA AtmanA janitA manasi tathendriyeSu ca pratyagAtmani copacArAdrathAdiSu kriyAvara sAkSAdvarttante / mANDUkye'pyuktam / "tatra jAgaritasthAno vahiH prazaH svapnasthAno'ntaH prajJaH suSuptisthAnaH prajJAnaghanaH prAjJaH, sa ca tripAdAtmA rAzipuruSAvasthAyAmabhUt mahattattvarUpaprazAzrayatvAt pAzaH paJcatanmAtrAdimUkSmabhUtendriyAzrayatvAt taijasaH sthUlabhUtendriyAzrayatvAda vaizvAnara iti tripAdasamudAyasthatvena buddhaprAdInAmavyaktAtmanaH zarIrAzritatva' vyAkhyAtaM bhavati / " nanvevazca t tahi kiM jAgaritAdyavasthAtrayaM manasa eva na khAtmana iti cenna sarvadaiva hyAtmA jAgartti rAzipuruvAvasthAyAM yadA sarvvANi jAgrati tadA jAgaraNAkasthA, yadA vahirindriyANi manasi lIyante tadA svabhAvasthA manaH prANAzca jAti, yadA tAni sarvvANi prajJAne mahati lIyante tAmasarAjasaprajJAnaJcAtmani sAttvike mahati tadA suSuptAvastheti; Atmana evAvasthAtrayamiti / ata eva suSupravasthAyAmapi cetomukha eveti niddiSTaH kacidapyavasthAyAmAtmanaH sattvasaMyogAbhAvo na bhavati bhavati ca nirvvANabhitarasya tuyyavasthAyAM tasmAt nityAnubandhamanobandhamokSa eva mokSaH / suSuptau ca prAzo'bhihito na jJAnasAmAnyAbhAvena kSityAdirAjasamahadantasarvvatattvAnAM sAttvike mahati vilInatve vyaktAkhya AtmA sAtmika mahattattvarUpacittavAna paramAtmani zive rase sampratitiSThate, rasaM hyevAyaM labadhvAnandIbhavatItyAnandamayaH syAt / na yasya ye samavAyikAraNI bhUtadravyAzritaguNAravyaguNAste tasya guNA ucyante te ca zarIre ca ndriyeSu ca paJca nUtAnAM samavAyikAraNatvaM tad guNakam - NAzca zarIrendriyaguNakarmasu samavAyikAraNatvamiti bhotikaguNAH zarorendriyeSu vattante na manasi na cAtmani / manasastu sattvapradhAna triguNAH zArIramanoguNasya samavAyikAraNAni zArIrasthUlamanasi vattante na tu dehe cAlani ca tat kathamAtmajA buddhIcchAdayo guNA indriyeSu zarIre ca manasi ca varttante iti cadatra mahe | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vyamyate vA / ata eva sattvAdInAM jJAnakaraNAnAM savvaMtrAsambhavAt sarvvagate'pyAtmani na samyantra pradeze jJAnaM syAt / For Private and Personal Use Only Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 136 uktaM tAvadanapavAdaMm paranta guNA dvividhAH sahajAH saMsargajAca, tatra sahajAH samavAyikAraNIbhUtadravyaguNArabdhA indriyeSu bhUtaguNAH zabdAdaya. zarIre ca te guLadayazca parakhAdayazca sAdhAraNAH, manasi sattvarajastamAMsi prakRtibhUtAni tadArabdhAni sattvAdIni brAhmAdirUpANi tathANukhamekakhaJca dvau sAdhAraNau guNo / saMsargajAstu khalvAtmani ye buddhaprAdayo'nabhivyaktAste sUkSmadehasthamanaHsthAbhyAM mahadahaGkArAbhyAM vidyA'vidyAbhyAM sahekIbhUya sUkSmadehasthamanasi vidyA'vidyAbuddhayAdirUpeNa pariNamyamAnA vartante / te ca punaH sthUlazarIrasthamanaHsthAbhyAM mahadahaGkArAbhyAM vidyA vidyArUpAbhyAM sthUlAbhyAM sahakIbhUya vidyA'vidyAbuddhayAdi -rUpeNa pariNamyamAnAH sthUladahasthamanasi vanti / te cendriyArthasannikarpajAtAH zrAvapyAdirUpeNa vyapadiSTA asmina manasi vttnte| ityata indriye ca zarIre ca vartante iti prokta brAhmArSAdikAyasaMsargAddhi mano brAhmAdi bhavati / tathA cAtmanazcetanAt eSA cetanA mnsi| buddhito vidyA'vidyAdhIdhRtismRtyahaGkakArarUpA buddhiH, icchAta icchA, prayatnataH prayatnaH, savAt mukha, rajastamobhyAM dveSaduHkhe bhvtH| na ca zabdAdaya AkAzAdiguNA ivAtmano buddhIcchAdayo guNAH shjaaH| AkAzAdIni hi bhUtAni saguNAnyeva jAtAni, AtmA tu nitya eva niguNo niSkriyaH pUrvam / manaHsambandhana sakriyaH sana cetanAdikAna guNAna manasi janayitvA tacca tanAdibhirupacarita eva saguNa ucyate na tu vAstavam / sa ca samanA AtmA paJcabhUtapaJcabuddhIndriyANi ca sUkSmadehamArabhamANAni sUkSmadehinaH puruSasya paralokagAmidravyANi bhavanti, teSu ca madhye AtmAdhiSThitasaravAzritA buddhIcchAdayazca nizceSTAH samavAyina eva hetavo guNAkhyA bhavanti paJcabhUtAzritAzca zabdAdayastathAvidhA guNA eva manomAtrAzritAvaNubaikale guNau tathendriyAzrito evaM .punastathAvidhasUkSgazarIripuruSaH zukrazoNitamAtrAhArajarasagatAni paJcabhUtAni ca caturviMzatike'smina rAzipuruSe samavAyikAraNIbhUtadravyANi tattadAzritAzca buddhagrAdayaH zabdAdayo gudiyaH parasAdayazca nizcaSTAH samavAyino hetava iti te guNAH / athAtra sUkSmadehasthAni satvendriyANi samavAyikAraNAnyapi puruSe'smina na kiJcit kAryamArabhante parantveSAmasya puruSasyotapattAvupapAdakatvamAtra na tu manu yadi caitanyavAnAtmA, tadA kadAcit jJAnavAn kadAcidajJa ityanityaH syAdisyAha, nitya iti |-nitysyaapyaatmno jJAnamanityamU , na ca dhammAnityatve dharmiNo'ppanityatvam / na yAkAzaguNazabdAnityatve'pyArAzasyAppaniyatvam iti bhaavH| nitya svacAmanA chaparA For Private and Personal Use Only Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 140 crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH dhAtukham / vakSyate hi zArIra / astyupapAdukaM satvasaMzakaM nAmeti / tathatadabhiH prAyeNa ca vkssyte| "khAdayazcetanAdhAtuSaSThAstu puruSaH smRtaH" iti| - atra sUkSmendriyANAM manaso bhautikavAbhAvena khAdiSvantarbhAvAbhAvAcca tanAdhAtuzcAtmA tatrApyantarbhAvAbhAvAcca / khAdiSadhAtukalaM puruSasyeti kazcit, tanna, zArIre sattvAdInAM sUkSmazarIrasthAnAM kAryatayA sthUlazarIre manaHprabhRtevekSyamANakhAt "rUpAda virUpaprabhavaH prasiddhaH katmikAnAM manaso manastaH" iti / tatastu "dhAtubhedena caturviMzatikaH smRtaH" iti vakSyamANena sattvendriyAdInAM dhAtukha samavAyikAraNavaJca sthUladehArambhe vakSyate ; tahi khAdayazcetanAdhAtuSaSThAstu puruSaH smRta iti kathaM Sar3adhAtuvaM saGgacchate iti cettdocyte| tatra cetanAdhAtuH puruSaH sUkSmadehIti tadantargatAni suukssmmnindriyaanni| etadabhiprAyeNa suzrute'pyuktaM "paJcamahAbhUtazarIrisamavAyaH purussH|" iti| nimittamAtrata AdhAnajAstu guNAH zAstrAdhyayanAdidhanabAndhavAdilAbhAlAbhAdinimittato buddhIcchAdayo DhakkAdiSu vRhacchabdAdayo lAjAdiSu lghukhaadyH| evaM parakhAdayo'pi bodhyA iti| nanvevazca dAtmajA ye buddhagrAdayo guNAH sUkSmamanaHprabhRtiSu vattanta iti bhavadbhirucyate, te khalvasmAbhirAtmanyeveSyante tena punaH kA hAniriti cenna / buddhIcchAdInAM vRddhihAsAbhyAM guNato vRddhihAsAvAtmano bhavatastenoktasya vikArakhadoSatAdavasthyAt / na caiSa cetanAdhAturanityaH, tasya sUkSmazarIriNo nityakhena svarUpato guNataH kammato vA na vRddhihAso smbhvtH| sthUlapuruSotpAdane tu tadArambhakAtmajasattvAdiguNapaJcamahAbhUtazukrAttavIyapazcabhUtAnyanupavizya vikriyamANaistairupAhitAni sthUlamanaindriyazarIrANi bhavanti, sUkSmadehasthAni manaindriyamahAbhUtAni na ca vikriynte| iti cet tarhi atra sattvasya pRthagupAdAnamanathakaM syAdata iha parastvAtmA khalu kSetrazaH samatriguNalakSaNAvyaktAkhya iti zApanArthamuktam-nitya iti| tathA sati sUkSmasyAtmano'vyaktasya samasatvarajastamobhirupAhitapuruSasya cetanAdhAtuvyayavAsammavena nityakhAvyAghAto vyayavAbhAvAda vinAzivAcati / tataH kimAtmano buddhIcchAdito vRddhihAsau na sta iti cet, tatrocyate khasmAbhiHsUkSmasyAvyaktasyAtmano nityabuddhagrAdane vRddhihAsau mahadahaGkAravikArasyopAstu vasthAnubhUtArthapratisandhAnAt / na hyanitye jJAtari pUrvAnubhUtamarthamuttaro jJAtA pratisandhatte, na hi devadattabuddhamartha yajJadatto'vagatatvena prtisnddhaati| nanu, dRzyate jJAnavataH sukhopalabdhau For Private and Personal Use Only Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 141 1ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / vRddhihAsau tadupAhitabuddheva ddhihAsAvucyete na tu phltH| tada vaddhihAsavada, buddhagrAdita indriyArthasannikarpotpannAdibuddhayAdiguNA jAyante tena zarIrasya tasya nityabuddhAdeva ddhihAsAbhAvAnnicikAravamuktamiti / athaivaM vAstavavikArAbhAvAdAtmano nirvikAralaM, sakhazarIrasaMyogAttu yA vizeSopalabdhiH pratipANi sa ca cedvikAra Atmana iSyate, iSyatAma, avAstavavikArakhAnnAsmAbhistadvikAra issyte| nanvavyaktAt puruSaH para iti zruteravyaktasyAtmanaH prakRteH puruSasya ca vaidhayamukta, prakRtiH prasavammeiNI vahiHsthadharmiNI cAcetanA ca kA ceti, puruSasvaprasavadharmA madhyasthadharmA bahuzcetanazcati tato'vyaktAt puruSaH para ityukta miti prasavadharmAkhAdavyaktasyAtmanaH savikArakhamastyeva yada,guNavaiSamyAtmakastu mahAnAsIditi cenn| suzrute hi prakRtipuruSayoye sAdharmyavaidhamye ukte, tada yathA-"ubhAvapyanAdI ubhAvapyanantAvubhAvapyaliGgAvubhAvapi nityAvubhAvapyaparAvubhau ca sarvagatAviti" sAdharmatram / "ekA tu prakRtiracetanA triguNA vIjadharmiNI prasavadhammiNyamadhyasthadharmiNI cati / " vahavastu puruSAzcetanAvanto nirguNA avIjarmiNo madhyasthadharmiNazceti" vaidhmmgrm| "tatra kAraNAnurUpaM kAryamiti kRkhA sarva evaite vizeSAH satvarajastamomayA bhavanti tada guNavAttanmayakhAca tada guNA eva puruSA bhavantItyeke bhaassnte|" iti sattvarajastamoguNatrayamAtrAtmikAyAH prakRteH prasavadharmavavacanAdavyakta nAmAtmA tu samasattvarajastamomayyA prakRtyaivopAhitaH kSetrajJaH puruSa evaikaH citsampasAdarUpapuruSasya na prasavadharmavaM, tatasthAyAH samasatvarajastamoguNamAtramayyAH prakRteH prasavadharmAbAdacyaktasthatatriguNavairamyAnmahato'bhivyaktivacanAdAdisRSTau simRkSoravyaktasya tasyAcintyamahimnaH siddhriti| ukta hi suzrute svrvbhuutcintaashaariire| "sarvabhUtAnAM kAraNamakAraNaM sattvarajastamolakSaNamaSTarUpamakhilasya jagataH sambhavaheturavyaktaM nAma / tadekaM bahUnAM kSetrajJAnAmadhiSThAnaM samudra ivodakAnAM bhAvAnAm / " tasmAt kSetravAdhiSThitAtallakSaNa eva mahAnutpadyate iti| sthUlazarIrArambhe tu na khalu tthaavidhvaissmymvyktsyaasmno'sti| mahadAdInAM sUkSmasUkSmamAtrAsaMyogAdeva sUkSmadahipuruSasargasya mnunoktkhaat| nirvikAratvamavyaktasyAtmanaH paramasya / avyakta cet anurAgalakSaNo vikArastathA duHkhopalabdhau ca dvaSalakSaNavikAraH, tat kathaM sukhaduHkhopalabdhAvayam AtmA nirvikAra ityAha-draSTA pazyati hi niyaaH| draSTA sAkSI, tena yatirathA para.zAstaH For Private and Personal Use Only Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 142 . [ dIrghavittIyaH caraka saMhitA | pradhAnapuruSobhayAtmakaM tarhi "cAvyaktAt puruSaH paraH" iti kaThopaniSadi mantre kaH punaH puruSa iti ucyate sa paramaH puruSaH paramAtmA na kSetrajJaH puruSa iti jJApanArtha sA kASThA sA parAgatirityuktam / nanu sattvazarIrasaMyogAdvizeSopalabdhirAtmanaH, sa vizeSo vikArosarstavo vAstavo vA'stu tena vo nazca kA hAniriti cenna zArIramAnasavyAdhyupazamananidAnAduprapadezamantareNAtmasthavyAdhyupazamananidAnAdupadezI na kutrApyAyuvvedAdizAstra hi dRzyate / zArIramAnasadhAtuvaiSamyaprazamanenaiva sattvazarIrasaMyogajasyAtmasthavizeSasya prazamanAt / vakSyate cAtra " mAnaso jJAnavijJAna vairyasmRtisamAdhibhi" riti / nanvAtmA tadaiva nirvikAra syAda yadi sacvazarIrasaGghAtAt paraH syAt na ca satvazarIrasaGgAtAdvAtirikta AtmAsti saccazarIrasaGgAta evaatmetyaahu| netyAhAkSapAdagautamo yathA nyAyasUtram / "darzana sparzanAbhyAmekArthagrahaNAt / ( 3|1|1 ) / asyArthaH / darzanendriyasparzanendriyAbhyAmekArthasya rUpaspazajJAnena grahaNAjjJAnAdAtmA sacvazarIrAbhyAM paraH na tu darza nendriyasya rUpakSAnena ghaTAdyarthajJAnaM spaza nendriyasya zItalAdisparza jJAnena ghaTAdyarthajJAnaM yathA'hamimaM ghaTa pazyAmyahameva spRzAmIti sacvazarIrasaGghAtAt parasyAtmano ghaTAye kArthajJAnaM bhavatIti suttvazarIrAbhyAM para AtmA'sti / tatrAhurnAstikAH / na viSayavyavasthAnAt / asyArthaH 1 daza naspazanAbhyAmekArthagrahaNaM na viSayavyavasthAnAt darzanendriyasya rUpaM viSayaH sparza nendriyasya sparzo himAdirviSaya iti viSayabhedavyavasthAnAt / darzanasparzanendriyayoreva rUpasparzajJAnaM tasmAttayortha tanye kAraNakhaM na hyantareNa caitanyaM buddhirutpadyate iti / sacvazarIrasaGghAtAt para AtmA nAsti, yaH savAdiyoge catanye kAraNamucyate / iti caitanye kAraNamindriyaM satvazarIrasaGghAta AtmA veti samAdhatte / tadvyavasthAnAdevAtmasadbhAvAdapratiSedhaH / asyArthaH / satvazarIrAbhyAM parasyAtmano'stitvasyApratiSedhaH / kasmAt ? tad vyavasthAnAdevAtmasadbhAvAt / tasya darzanaviSayasya rUpasya sparzanaviSayasya sparzasya ca ghrANaviSayo gandho rasanaviSayo rasaH zravaNaviSayaH zabda ityevaM viSayasya vyavasthAta sAkSI san jagataH kriyAH sarvvAH pazyan na rAgadveSAdinA yujyate, tathAtmApi sukhaduHkhApalabhamAno'pi na rAgAdinA yujyate / iyamAnarAgAdivikArastu manasi prAkRte buddhI For Private and Personal Use Only Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir madhyAka sUtrasthAnam / evAtmanaH sadbhAvo'stivaM siddhAti / yadAkamindriyaM sarvaviSayaM syAttadAtmAnamantareNa zAnotpattiH zakyata vktum| tasmAdastyAlA sasvabhUtaguNendriyaivetanye hetuH satvazarIrAbhyAM para / sattvazarIrasaGghAtavyatiriktAtmAstitve kaarnnaantrshc| ___savyadRSTasyetareNa pratyabhijJAnAn / sattvazarIrasaGghAtavyatirikta aatmaasti| kasmAt 1 savyadRSTasyetareNa pratyabhijJAnAt / pUrvAparayovijJAnayorekaviSaye pratisandhAnaM prtybhijnyaan| tamevArthamidAnImahaM jAnAmi yamarthamazAsiSaM sa evaartho'ymiti| tathAhi savyena cakSuSA dRSTasyArthasya taditareNa cakSuSA dakSiNena pratyabhidarzanam / yameva savyena cakSuSAdrAkSaM tamevedAnI dakSiNena cakSuSA pazyAmIti sa evArtho'yamiti yo'drAkSIt sa idAnIM pazyatIti savyadakSiNacakSurvyatirikta ekaH kazcidasti draSTa ti sa evaatmaa| ____ ttraahunaastikaaH| ityevaM pratyabhijJAne'pi tadindriyavyatirikta AtmA cetanaH, kasmAta ? naikasminnAsAsthivyavahite dvikhAbhimAnAt / ekameveda cakSurmadhye nAsAsthivyavahitaM tasyAntau dvau bhAgo dRzyamAnau dvivAbhimAnaM loke pryojytH| dIrghasya kasyacidvastuno madhye vyavahitamiva / tatrAha__ ekavinAze dvitIyAvinAzAna ksm| ekasmiMzcakSuSyupahate coddhate vA dvitIyaM cakSuravatiSThate viSayagrahaNaliGgamitareNa darzanAt / tasmAdakasya vyvdhaanaanuppttiriti| . ttraahurnaastikaa.| avyvnaashe'pyvyvyuplbdherhetuH| cakSuSa ekalapratiSedhe ekavinAze dvitIyAvinAzAditi heturhetuH| kasmAt ? avyvnaashe'pyvvvyupsndhH| vRkSasya hi zAkhAsu kAsucicchinnAsu sa eva vRkSa ityupalabhyate iti / tatrAha___ dRssttaantvirodhaadprtissedhH| cakSuSa ekakhapatiSedhasya pratiSedho na bhavati / kasmAt 1 dRSTAntavirodhAt / vRkSasya zAkhAnAmavayavAnAM nAze'vayavivRkSasyopalabdhidRSTAntastasya virodho'ym| yadi cakSu avayavaM syAt tadaikAvayavanAze'vayavicakSuSa upalabdhiH syAt / bhavadbhirucyate ekasmin nAsAsthivyavahite dvikhAbhimAnamiti tasmAdakasya cakSuSo vyvdhaanaanuppttiH| anumIyate cAyaM dehAdisaGghAtavyatirikta AtmA cetana iti / vA sAMkhyadarzanapariprahAt bhavatIti bhAvaH; sAMkhyamate ca manaHzabdena buddhirantaHkaraNaJca gRhyate // 28 // For Private and Personal Use Only Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 144 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH ... kasmAt ? indriyaantrvikaaraa| amlarasadravyAloDane tada dravyadarzanAdinA kasyacidamlamazitavatastasmaraNena mukhodakasrAva ityekendriyagrahaNe'parendriyavikArAdanumIyate cAstyAtmA dehAdisaGghAtavyatirikta iti na hyanyadRSTamanyaH smrti| ... ttraahurnaastikaaH| na smRteH smarttavyaviSayakhAt / amladarzane vindriyAntaravikAro yattatrAtmA na smarati / kasmAt ? smRteH smatta vyaviSayatvAt / smRtihi nimittAdutpadAte, tasyAH smRteviSayaH smartavyo bhaavH| tadamlAdibhAvakRta indriyAntaravikAro nAtmakRta iti|| . ttraah-tdaattgunnsdbhaavaadprtissedhH| tasyAH smRterAtmaguNale na sadbhAvAdAlA nAstIti pratiSedho na bhvti| tathA cAnyadRSTaM nAnyaH sprtiityuppdyte| indriyacaitanye'pi nAnAkatte kANAM rUpAdigrahaNAnAM yadindriyaM yArthaM gRhNAti tadarthasmaraNazca tasyaiva bhavitumaha ti na cAnyasya, tasmAdamladarzanaghrANAdito rasanasrAvo nopapadyata iti dehAdisaGghAtavyatirikta AtmAstIti / ttraahurnaastikaaH| amlarasaprabhAvAda dRSTvAmlaM mukhasrAvo bhavati na ca tiktadravyaM dRssttvaa| tasmAdAtmA smarttA nAstIti / tatrAha-aparisaGkhyAnAca smRtiviSayasya / na smRteH smattavyaviSayavAditi yadukta sa ca pratiSedho na bhavati / kasmAt ? smRtiviSayasyAparisaGkhyAnAt / ime hi khalu smRtivissyaaH| smRtizca yama, agRhyamANe'rthe'mumarthamahamazAsiSamiti / etasyAH smRterzAtRzAnaviziSTaH pUvajJAto'yoM vissyH| na barthamAtram / ahamamumartha jJAtavAn, asAvoM mayA jnyaatH| jJAtam / asminnarthe mama jJAnamabhUditi catuvidhaM vAkya smRtiviSayajJApakam samAnArthaM ; sarvatraiva zAtA zAnaM zeyazcati vAkya bhedamAtram / yA ca pratyakSe vastuni smRtistayA smRtyA trINi jJAnAnyekasminnarthe pratiptandhIyante samAnakate kANi, na nAnAkata kANi, nAkatte kANi / ekakate kANi yathA amumarthamahamadrAkSaM yamevedAnI pshyaamiiti| adrAkSamiti darzanaM darzanamA c| na hyasaMvidite'rthe'drAkSamiti darzanamAtre syaat| te ete dve jnyaane| yamevedAnI pazyAmi tata tu tRtIya zAnamiti kheko'rthastribhiniyujyate na cAkatte ko na nAnAkatte kaH syaaditi| tathA cakakarta kaH so'yaM smRtivissyo'prisngkhyaayte| nAstyAtmA smRteH smattebyaviSayalAditi, smarttavyAthaiH pratiSidhyate yata tanna smRtimAtra smarttavyamAtra For Private and Personal Use Only Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 145 ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / viSayaM vaa| eko hi jJAtA sarvaviSayaH svAni jJAnAni pratisandhatte / ahamamumartha vijJAsyAmpamumatha jAnAmyamumarthamajJAsiSamamumartha jijJAsamAnazviramartha jJAlA vyavasyAmi / ajJAsipamiti tathA smRtimapi trikAlAM susmUrSAviziSTAM ca pratisandhatta / saMskArasantAnamAtre tu vastuni saMskArA utpadA utpadA tirobhvnti| tato nAstyevaikaH saMskArastrikAla jJAna smRtizca trikAlAmanubhavet / na hyanubhava vinA zAnasya smRtezca pratisandhAnamutpadAte dehAntaravat / tasmAdanumIyate asti khalvekaH sarvaviSayaH kazcida yaH pratidehaM saMjJAprabandha smRtiprabandhazca pratisandhatte iti| yasya dehAntareSu devadattAdarAtmano yajJadattAdideheSu vRttAbhAvAnna tatpratisandhAnaM bhavatIti satvazarIrasaGghAtavyatirikto'styAtmA na tu nAstyAtma ti| ityevaM sAtavAdinAstike niraste punarindriyacaitanyavAdino nAstikA AhuH / indriyArthasannikarpotpannaM jJAnamuktaM bhavadbhistata eva bhavadbhirevoktaM bhavati indriyANi cArthAzca caitanye kAraNaM tasmAnnAstyAtmA cetana indriyArthavyatirikta iti / tatrAha nendriyArthayostadvinAze'pi jJAnAvasthAnAt / indriyANAmarthAnAM vA na caitnyaadibuddhiH| kasmAt 1 tadvinAze'pi jJAnAvasthAnAt / tayorindriyArthayAvinAze'pi tato jJAte'rthe jJAnasya sdbhaavaat| tathA cendriyArthayoH zrotrazratayoH sparzanaspRSTayoSTidRSTayorasanarasitayorghANaghrAtayoranantaravinAze tdindriyjaataayaastdrthbuddhevsthaanaat| tttdrthsmrnnaat| na hyanubhaviturabhAve smrnnmuppdaate| indriya nityamanityaJca, tatra sUkSmadehasthaM nityaM sthUladehasthamanityamityataH sthUladehasthendriyanAze sUkSmadehasthendriyeNa smayyate iti na vAcyaM sUkSmadehasthendriyAdeH svapnAvasthAyAM jJAnakaraNavAt / svapnAvastho hi taijaso nAmAtmA sa cAntaHprazastasyAhaGkArikamindriyaM svapnagatabhAvagrahaNe karaNaM jAgaritAvasthAyAM tasya mAnakaraNakhAbhAvA / asvevaM devadatto'hamidaM jAnAmIti pratItaH zarIrasyaiva caitanyAccharIrasya paJcabhUtamayasya guNo buddhirutpadAte ityato nAstyAtmeti cAhu stikAstannati gautamAkSapAdaH / kasmAdityata Aha sUtram zarIradAhe pAtakAbhAvAt / zarIrasya zavarUpasya dAhe puruSabadhapApAbhAvadarzanena khalvAtmavihInajIvanSuruSasya dAhe'pi pAtakAbhAvaprasaGgAta nAtmavyatiriktaH sattvazarIrasaGghAta AtmA nitya iti| 19 For Private and Personal Use Only Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| dIrghajIvitoyaH ttraahunaastikaaH| tadabhAvaH sAtmakamadAhe'pi tnnitykhaat| sAtmakasya jIvataH puruSasya pradAhe'pi manaHzarIramAtrapradAhAdAtmanaH pradAhAbhAvena tasya purussbdhpaapsyaabhaavH| kasmAt 1 tannityatvAt / bhavatAM mate tasyAtmano nityvaaditi| tadoSa prihrti| na kAryAzrayakatta badhAt / sAtmakapradAhe tadabhAvo n| kasmAt ? kAryAzrayakartabadhAt, sAtmakapadAhe nityasyAtmanaH sadbhAve'pi kAyyasya vaidhAvaidhakAyyasyAzrayasyAdhikaraNasya rAzipuruSasya kattu beghAta, satmatyavAyajanyapAtakasya prsiddhH| saGghAte'pi cettathA kAryAzrayakartabadhAta pAtakaM syaadityucyte| tatra brumH| AtmA nityaH kartA tasya bhogAyatanaM zarIraM manobuddhyAdisahitaM tadbhogavinAze paatkm| nAtmahInasya saGghAtasya punarako bhoktaasti| ataevAtmanaH sattvabhUtaguNendriyaizcaitanye kAraNakhAdAtmana ema buddhirata AtmAstIti bhaavH|| .... atha buddhagrAdeH zArIraguNale saMzayamAha-dravyakhaguNaparaguNopalabdhaH sNshyH| dravye pAzcabhautike mRdAdau svaguNasya svArambhakapaJcabhUtaguNazabdAdegurukhAdaH, paraguNasya vArambhakapaJcabhUtAtiriktasyopalabdheriva zarIre zarIrAsambhakamaJcabhUtaguNAnAM zabdAdInAM paraguNAnAM gurbAdInAmupalabdherbuddhagrAdayo'pi 'paraguNAH zarIre santi na veti sNshyH| tatra siddhAntasUtram___ yAmaccharIrabhAcikhAda rUpAdInAm / prakRtiguNAtiriktAnAM nIlapItAdizurukhAdInAM yAvaccharIrabhAvikhAt / pAzcabhautikaM hi zarIraM, na paJcabhUtaguNavikArAzca tanAdaya iti cetanAdayo na shriirgunnaaH| atra brIhipAkavAdI khAha / na paakjgunnaantrotptteH|cetnaadyo na zArIraguNA iti / na pAkajaguNAntarAzca dravye utpdynte| yathA haridrAcUrNasaMyogAlohityam, amadakaranAnAdravyasaMyAgena madya madakaravaM guNa utpdyte| evameva palAmUtArabdhazarIre'pi bhUtaguNAtiriktAzcetanAdayaH zarIre utpadyante iti zarIre cetanAdayo gunnaaH| atrottaramAha pratidvandrisiddhaH paajaamaamprtissedhH| pAkajAnAM guNAnAM niruktaanaamprtissedhH| pAkajA guNA asmAbhirna prtissiddhaante| kasmAt 1 prtidvndrisiddhH| pratidvandrinAM parasparavirodhiguNAnAM dravye siddhH| brIhaMgu roH saMskArAllaghutvaM lAjAnAM siddhayati na tu pratidvandvinAmapareSAM guNAnAM siddhiyathA brohaguroH saMskArAllaghulamiva lAjAnAM caitanyAdiH siddhAti tathA For Private and Personal Use Only Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] suutrsthaanm| zarIraguNA na caitnyaadyH| haridrAcUrNasaMyogAllauhityavanmadazaktivaca siddhAnti cet, tatra hevantaramAha shriirvyaapikhaat| zArIraguNAnAM zarIravyApilAn, zarIrAvyAphkA hi caitanyAdayo na zarIraguNAH / / savvazarIravyApinazcetanAdaya iti ceta, na, kezanakhAdiSvanupalabdhaH / cetanAdInAM zarIravyApisamiti ceta na, kasmAt ? kezanakhAdiSu caitanyAdaranupa. labdhaH / etadoSamuddharanti / vapayyentavAccharIrasya kezanakhAdiSvaprasaGgaH / zarIravyApikhe'pi kezanakhAdiSu caitanyAdInAM na prsnggH| kasmAt ? zarIrasya vapaya'ntalAt, lakpayyantaM hi zarIraM na kezanakhAdiparyantam / jIvaliGga hi zarIraM yacchedAdau sukhaduHkhe jIva uplbhte| kezanakhAdicchadai sukhamupalabhate na duHkhaM tasmAnna kezAdikaM zarIramiti / tatra caitanyAdInAM zarIraguNavanirAsAya hevantaramAha zarIraguNavaidharmAvAt / cetanAdina shriirgunnH| kasmAt ? zarIraguNavaidhayAt / zarIraguNA hi dvidhA gurukhAdayopratyakSA rUpAdayaH zArIrendriyavedA na cetanAdayaH kinvantarindriyamanovedanA iti vaidhammetrAt / ____ atra nAstikAH pariharanti / na rUpAdInAmitaretaravaidhammaprAt / zarIraguNavaidhammevAcca tanyAdayo na zarIraguNA iti yat tanna / kasmAt ? rUpAdInAmitaretaravaidhammAta / rUpAdInAM cakSurAdivedAlaM na spazenendriyAdivedAtvaM, sparzAdInAM sparzanendriyAdivedAtvaM na cakSurAdivedAkhamiti parasparavaidhammAccharIraguNA na bhavantu rUpAdaya iti tasmAccharIraguNavaidhammaitrAditi hetuH svybhicaarH| __ atra samAdhAnamAha-aindriyakavAda ruupaadiinaamprtissedhH| rUpAdInAM parasparavaiSamme'pi zArIraguNatvApratiSedhaH, kasmAt 1 aindriyakatvAt / rUparasagandhasparzazabdAdInAM vahirindriyagrAhyatvasAdhammeNa prsprvaidhmmevaabhaavaat| caitanyAdestu vahirindriyAbhyantarendriyAgrAhyatvagrAhyatvAbhyAM rUpAdInAM zarIraguNavaiSammevAditi bhaavH| evaM caitanyAdaH zArIraguNatve niraste punH| ___ athAtra nAstikA aahuH| nAtmapatipattihetUnAM manasi smbhvaat| manaso nityavAnmana eva sattvasaMkSakaM caitanye kAraNam / catanye jAte manasi buddhiruta-. padAte, buddhagrA khalvabhISTamicchatyaniSTa dvaSTIti buddhayA manasIcchAdveSo bhvtH| abhISTecchayA cAbhISTa sAdhayituM pravattate aniSTadvaSeNAniSTaM sAdhayituM nivatate For Private and Personal Use Only Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 148 caraka saMhitA | [ dIrghaJjIvitIyaH iti pravRttinivRttirUpaH prayatno manasi jAyate / tato'bhISTe sAdhite'niSTAnnivRttau prajJAparAdhAdaniSTe sAdhite'bhISTAnnivRttau sukhamaniSTe duHkha manasi bhavatItyAtmapratyaya hetUnAM caitanyabuddhIcchAdveSaprayatna sukhaduHkhAnAM manasi sambhavAdevaM yo'ha ' drAkSaM so'hameva spRzAmItyeva darzanasparzanAbhyAmekasyaiva manaso'rthagrahaNAdisambhavAnnAtmana ete caitanyAdayaH pratyaya hetavastatazcAtmA nAstItyAhunAstikAH / tatra samAdhatte / jJAturjJAnasAdhanopapatteH saMjJAbhedamAtram / asyArthaH / yuSmAkaM mate manaso jJAturjJAnasAdhanasya jJAnakaraNasya cakSurAderupapatta eH saMjJAbhedamAtram / mano jAnAtIti jJAturmanaso jJAnasAdhanaJca cakSurAdi / cakSuSA pazyati ghrANena jighratItyevaM jJAnasAdhanopapatteH saMjJAbhedamAtraM bhavanto mana AhurvayamAtmAnaM brUma iti nArthe vivAdaH / yadi ya eko manasA manute cakSuSA pazyati sa pratyAkhyAyate tadAtmaivAsti mano nAstIti pratyAkhyAyeta / nanu rUpAdipratyakSaM cakSurAdikaraNaM jJAturasti savrvvaviSayaM matisAdhana' mano jJAturnAstItyevaM niyame mana eva jAnAti cakSuSA pazyatItyevaM sukhamanubhavati duHkhaJzcati cet / tatrAha siddhAntam / niyamazca niranumAnaH / jJAturjJAnasAdhanopapatta eH karaNaM cakSurAdikamasti buddhayAdikaraNaM mano nAstIti niyamo niranumAnaH / karttA hi karaNa vinA na kizcita ka zakroti, vakSyate hi zArIre'smiMstantre / "karaNAni mano buddhibuddhikamma ndriyANi ca / karttuH saMyogajaM kamma vedanA buddhireva ca / naikaH pravarttate karttuM bhUtAtmA nAzna te phalam / saMyogAdvattate sarvvaM tamRte nAsti kiJcana // " tathA tatraiva ca vakSyate / "na ca kAraNamAtmA syAt khAdayaH syurahetukAH / na caiSu sambhavejjJAnaM na ca taiH syAt prayojanam // mRddaNDacakrazca kRtaM kumbhakArAdRte ghaTam // " iti / yugapajjJa yAnupalabdhezca na mnsH| yugapajaze yAnAmanupalabdhermanaso na buddhiguNaH / aNu caikaJca mana ekadA nAnekeSu pravatta te tasmAnnaikakAlA savvandriyapravRttiriti vakSyate / yadyapi mahAnanekazca sUkSma ekadA sarvveSu na pravarttane samarthastathApi yAdiSu yathAzakti pravarttanakSama iti bodhyaM, manastu na vyAdiSvapi pravarttate'NukhAdekakhAcca / atra nAstikA AhuH / tadAtmaguNatve'pi tulyam / tasyA buddherAtmaguNatve'pi tulyaM yugapajjJa yAnupalabdherna tasyAtmano guNo buddhiH / mano hi yathA sUkSmamekaM nAnekeSu yugapat pravarttanakSamaM tathaivAtmA sUkSma eka cAnekeSvindriyeSu naikakAlaM pravarttituM sambhavatIti tulyam / For Private and Personal Use Only Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 146 tatrAha-indriyaimanasaH snnikrssaabhaavaattdnutpttiH| sUkSmasyakasya manaso yugapannAnekendriyeSu sannikarSAsAmarthyAt yugapannAnAviSayopalavdheranutpattiH / Atmendriyasanika'pi Atmanastu caitanyAda buddhirutpadyate sUkSmakhAdakalAcca na yugapana / yugapajajJa yAnupalabdheriti bhAvaH / __ atrAhurnA stikAH / notpattikAraNAnapadezAt / Atmanazca tanyAdAtmendriyasannikarSAda, buddhirutpadyate n| kasmAt ? utpattikAraNasyAnapadezAt / yena kAraNena yena prakAreNa buddhirutpadAte tadvacanAbhAvAt / indriyArthasannikapotpanna zAnamityuktyendriyArthasannikarSasya buddhAtpattihetukhakhyApanAt / yA yadindriyajA baddhiH sA tathaiva vyapadizyate / zrAvaNI buddhiH zravaNajA, sparzanAttu spazenabuddhizcAkSuSI buddhizcakSurjA, rAsanI buddhistu rasanajA, ghANabuddhirghANajA, mAnasI buddhimenobhavati vyapadezo dRshyte| vakSyate hi zArIre'smiMstantra / "yA yadindriyamAzritya jantorbu ddhiH pravartate / yAti sA tena nirdeza manasA ca manobhavA // " iti / aparazca dossmaahuH| vinAzakAraNAnupalabdhezvAvasthAne tannityakhaprasaGgaH / asyAthaiH / bhavatAmAtmanityatvAdAtmaguNatve buddharAtmanyavasthAne buddhanityakhaprasaGgaH syAt / kasmAt ? buddhavinAzakAraNAnupalabdhenityasyAtmano guNasya nityatvAt / guNanAzakAraNa dvadhA AzrayanAzo virodhI guNazca, AtmanastvAzrayasya nityasya naashaasmbhvH| virodhI guNazca nopalabhyate iti| tatra siddhaantsuutrm| anityavagrahAda, buddherbuddhAntarAdvinAzaH zabdavat / ephasyAM buddhau khalvAtmano buddhApAdAnikAyAM jAtAyAM yadA parAbuddhirutapadAte tadA pUrvayuddhernAzaH syAditi buddhAntarotpattiH pUrvabuddhinAze hetuH| iti savvapANinAM pratijanavedapramidaM gRhyate buddhisantAnaH / buddhabuddhAntara viroko guNa itynumiiyte| tatra dRSTAntamAha. shbdvditi| pUvvazabdasya yathA zabdAntarotpattito nAzaH syAditi yathA zabdasantAne zabdaH zabdAntaravirodhI guNa iti / - atraahurnaastikaaH| bhavatA yatkiJcida dRSTazca zrataJca spRSTazca rasitaJca ghAtaJca tyevamasaGke prayeSu jJAnakAriteSu saMskAreSu smRtikAraNeSu madhye samAne khalvAtmamanasoH sannikarSe smRtihatau vatta mAne kAraNAyogapadaM nAstIti kAraNayogapadanAda yugapat smRtayaH syuriti / - tatrAhuH kecit| jJAnasamavetAlapradezasannikarSAnmanasaH smRtyutpattene yugpdutpttiH| darzanasparza nAdibhikatAnAM jJAna yasminnAtmanaH pradeza For Private and Personal Use Only Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 150 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH bhavati tatra tajjJAnajaH saMskAro vartate, tatrAtmapradeze manasaH sannikarSAta krameNANutvaikakhAbhyAM smRtyutpattana yugapat smRtyutpttibhvti| aNu caka hi manaH savrvasaMskAreSu na yugapatpravRttaye prabhavati / ___ ttraahurnaastikaaH| naantHshriirvRttikhaanmnsH| jJAnasamavetAtmapradeze sannikarSo manaso n| kasmAt ? antHshriirttikhaat| AtmA hyantaHzarIravRttivinA yogaM manasastatsAnnidhyaM na bhvti| yadi sAnnidhyaM syAttadA manasAtmapratyakSo'thAtmapradezapratyakSaH saMskArapratyakSazca syaat| syAccettadAtmapratyakSeNa sambittirAtmanaH savvadaivopapadevata nAnupapannA syaaditi| na ca mana aatmvdntHshriirytti| spaza nendriyasamavetakhAta / sparza nasya savandriyavyApakakhAt tatsamavetakhena mano'pi cAtmanA preritaM savvandriyaM krameNa vyaamoti| tthaac| suspUrSayA manaHpratidadhAnaH pumAn cirAdapi kizcidvastu smrti| na cAkasmAt / bhavatAM manaso shvaabhaavaat| tada yathA / vyAsaktamanasaH pAdavyathanena saMyogavizeSeNa samAnam / zAtaH pumAn kaSTakazarkarAdivedhena pAdo vyathata iti sa punAsaktamanA gacchannAnveSya kaSTakAdIn kaNTakAdinA viddhapAdaH pAdavyathanena saMyogavizeSeNedaM samAnam / yadRcchayA tu vizeSo nAkasmikI kriyA nAkasmikaH saMyoga iti bhogArtha kriyA heturadRSTaM kammati ceta tulyaM smRtihetorapi saMyogavizeSa iti / ttraahuH| praNidhAnaliGgAdizAnAnAmayugapadbhAvAda yugapadasmaraNam / sati ca kAraNAnAM saMskArANAM yogapardA khalvAtmamanaHsannikaSasaMskArAdismRtihetuvata praNidhAnaliGgAdizAnAnAmapi smRtihetUnAM yogapadyAsambhavAda yugapanna smaraNaM bhvtiiti| __ttraahurnaastikaaH| prAtibhavatta praNidhAnAdyanapekSe smArte yogapadyaprasaGgaH / paroktavAkyasya zrutimAtrArthAvagamazaktiH pratibhA, tajjAtazAnavat idaM smAta zAnaM praNidhAnaM vinaiva yadi jAyate tadA smRteyu gapadutpattiprasaGga iti / vahatheviSaye cintAprabandhe kazcidarthaH kasyacit smRtihetustasyAnucintanAttasya smRtibhvtiiti| tatra doSamAha / saadhyvaadhtuH| jJAnasamavetAtmapradazasanniko manaso na / antaHzarIrayattikhAditi yo heturuktaH sa sAdhyavAdahetuH / zAnasamavetAtmapradezasannikaSa AtmapradezasaMyogaH sa evAntaHzarIrakRttiriti sAdhyakhAnna tatpratyAkhyAne heturiti| For Private and Personal Use Only Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / tatrAhurnAstikAH / smarataH shriirvaarnnopptterprtissedhH| smarataH zarIradhAraNamupapadAte dhaarkpynen| zarIrAdvahiniHsRte hi manasi dhArakaprayatnasthAbhAvaH syAt patanazca zarIrasya gurukhAdbhavatIti antaHzarIrattilaM -manaso vatteta eva smarato jnsy| AtmamanaHsaMyogajastu prayatnaH prarako dhArakazca dvidhA / prerakaprayatna na manaH praritaM susmRSayA smattavye pusA praNidhIyate cirAdapi kazcidartha smaratIti antaHzarIrakRttivapratiSedho na bhavati / tatrAha-na tdaashugtikhaanmnsH| zarIradhAraNasyopapattito manasaH khatvantaHzarIrattikhApratiSedho n| kasmAt ? tdaashugtikhaanmnsH| mano hyaashugti| AtmanA preritaM jJAnasamavetAtmapradezena jJAnahetusaMskAravatA dhAvat sannikRSyate smattavyaM smRtA pratyAgataM vahiHzarIraM dhArayatIta mnsstdaashugtikhaat| ___ ttraahurnaastikaaH| na smaraNakAlAniyamAt / manasa AzugatikhAdAtmapradezasannikarSoM vAhyazarIrAgamana n| smaraNakAlAniyamAt / 'kizcit cireNa smayyate kiJcitdratamiti zarIrasaMyogAnapekSastvAtmamanaHsaMyogo na smRtihetuH zarIrasya bhogAyatanakhAt / tatrAha-AtmapreraNayadRcchAzatAbhizca na sNyogvishessH| AtmanA meraNena manaso vahiHzarIrAt saMyogavizeSo na syaat| Atmano yadRcchayA (yA icchA yadRcchA ) akasmAdvA na vahiHzarIrAt saMyogavizeSaH syAt / na vA zatayA zatA buddhizaktistayApi na vahiHzarIrAt sNyogvishessH| zarIrasayogAtta Atmana eva zatayA kAryakAraNa-karaNa-prayojanAnyadhyavasya yadRcchayA tathA syAdanyathA na syAdityevamabhimataM preraNaprayatnena manaH sAdhayituM prerayatIti na manasazcatanyAdayo buddhayo na vattante / ____ tatrAhurnAstikAH / talliGgakhAdicchAdveSayoH pArthivAdiSvapratiSedhaH / pArthivAdiSu zarIreSu jJAnAdayaH santi na teSAM pratiSedhaH / kasmAt ? icchaadvessyostllinggkhaat| zarIrasyArambhakANi pRthivyAdIni bhUtAni teSAM prattiH zarIrArambhastathA prattelauSTrAdiSvabhAvo niyattiriti pravRttinivRttI icchAdvaSAbhyAM janyate iti pRthivyAdiSu zarIrArambhaprattidarzanAlloSTrAdau tathA prvRttybhaavdrshnaacc| pRthivyAdiSvicchAdveSayogAccatanyAdizAnayogaH / Rte caitanyAdizAnAdicchAdvaSo na bhavata iti tasmAta sattvazarIrasaGghAta eva pumAnAsti tad vyatirikta Atmeti / For Private and Personal Use Only Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 152 crk-sNhitaa| (dIrghajIvitIyaH ttraah-kumbhaadissvnuplbdherhetuH| kumbhAdaprArambhakeSu mRdAdiSu prattinivRtyoradarzanAdicchAva pAbhAvAcca tanyAdijJAnAbhAvAt pArthivAdiSvicchAdveSayostalliGgavAditi heturaheturiti / ___ yadi zarIrArambhakapRthivyAdibhUtAnAM prattinivRttiliGgAvicchAdveSau yato'vayavavyahasteSAM pratinimitta ityata icchASA bhUtAnAmiva mRdAdInAmapi pravRttiH kumbhArambhe tatazcatanyAdijJAnamiti cettadocyate niyamAniyamau .tu tdvishessko| tayoricchAdveSayorvizeSako bhedako niymaaniymo| jJasyavecchAvapo nAjJasya / pratiniTattI cecchAdvaSanimitte na jnyaashrysvecchaadvesso| tahi ca prayojako zastena prayujyamAneSu karaNAdiSvapi prAtinieto sta iti na savveSu tena cAtmanA zena prayuktaH pRthivyAdibhibhUtaiH zukrazoNitAdisthaiH zarIramArabhyate na jJanAprayuktaH kevalabhUtairiti / kasmAt ? jnysyecchaadvessnimittkhaadaarmbhnivRttyoH| jAnIte khalvayamanena me sukha syAdanena duHkha miti sukhaduHkhasAdhana zAkhA sukhasAdhanamicchati duHkhasAyana dvesstti| icchaMzca sukhasAdhana sAdhayati duHkhasAdhanAnnivata iti jJAnechApaprattinivRttimukhaduHkhAnAmekena sahAzrayatayA smbndhH| tasmAt zasvecchASiprayatna sukhaduHkhAni dhammANi na tvajJasya / prattinivRttI dvividhe guNAkhye kAMkhye c| ye zasyecchA panimittaM te prytnaakhygunnsNjny| ye tatprayatna nimitta vAmanaHzarIrArambhapravRttinivRttI te kammasaMjJa iti / zaprayatnanimittavAt parakhAdiSu pratinittidarzanAt svatastadabhAvAda bhUtAnAM na caitanyAdijJAnam / yathoktahetutvAt pAratantravAdakRtAbhyAgamAca nendriyArthabhUtamanasAm / indriyAyabhUtamanasAM yathoktahetubhyo jJAnAdayo na vattante / tatra ceducyate prattiniyattayoH sukhaduHkha sAdhanakhAda duHkhAnAzrayakhAdAtmano na pravRttinivRttI tadA bruumH| pAratatrayAt / prttraannondriyaarthbhuutmnaaNsi| zena prayujyamAnAni yathAvakamme su pravattente'bhISTe nivatta nte'nabhISTebhya iti / iti pratyagAtpani ArambhanittayoH sukhaduHkhabhogasya ca dRSTavAt paratrAnumAna liGgatvena prvRttinivRttii| taddhetuzca prayatna Atmani prattinivRttayAkhyo guNa iti / nanvAtmA nAsti mana eva svatatra prayukta cendriyANIti cet tadocyate / akRtAbhyAgamAce ti| AtmanA kriyate yat kamma tat karmaphalabhogAdindriya For Private and Personal Use Only Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH } www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / 153. bhUtamanasAM svasvakRtakamma phalAbhyAgamAbhAvAt / svakRtakarmaphalopabhoktA hyAtmA svatantraH / iti / tahi kasya caitanyAdijJAnamityata Aha-parize rAda yathokta hetUpapattezcAtmanaH / indriyArthabhUtamanobhyaH pariziSTo'smin rAzipuruSo khalvAtmA, tasyaiva caitanyAdiguNaH, sa evAsya sattvabhUtaguNendriyaiH sahitaH saMyaM tanye kAraNa' bhavatIti sattvazarIrAbhyAM para AtmAstIti nAtmavyatiriktaH, sattvazarIrasaMhataH puruSa AtmA nAstIti hovAcAkSapAdagautamaH / sAGkhya kapilenApyuktam / zarIrAdivyatiriktaH pumAn / saMhataparArthatvAt / zarIracoktam / pAJcabhautiko dehaH / saptadazakaM liGgam / adhyavasAyo buddhiH / abhimAno'haGkAraH / paJcamahAbhUtAni dazendriyANyekAdaza mana ityetebhyaH zarIrAdibhyo vyatiriktaH pumAnAtmA / tatrAhurnAstikAH / AtmavyatiriktaH zarIrAdisaMhataH pumAn nAstyAtmA / tatra sAMsiddhikaM caitanyamiti / tatrAha - na sAMsiddhikaM caitanyaM pratyekAdRSTeH / vinAtmAna' zarIrAdisaGghAte caitanyaM na sAMsiddhikam / kasmAt ? pratyekAdRSTeH / mahadAdInAM trayoviMzateH puruSArambhakANAM pratyeke catanyAdarzanAt / kAraNaguNapUrvako hi kAguNadRSTa iti / prapaJcamaraNAdyabhAvazca / zarIrAdivyatiriktasya prapaJcamaraNAdyabhAvazca, zarIrAdisaMhatasya tu prapaJcamaraNAdimattvAdanityatvamiti / tatrAhurnAstikAH / zarIrAdisaMhatIbhAve jAyamAne saMyogAdeva caitanya jAyate madazaktivaditi / tatrAha madazaktivacca et pratyekaparidRSTe sahitye tadudbhavaH / madye yA madazaktirna sA khalbamadakarArambhe nirupAdAnA jAyate / madanArambhakANAM piSTagur3amadhvAdInAM pratyeke'nabhivyaktarUpeNa paridRSTe madakare bhAve sahitye tadudbhava udbha tatvaM jAyata iti kAraNaguNapUrdhaka eva kAryyaguNaH syAda gurutvAdivata / na khanupAdAnaH syAditi / tasmAccharIrAdivyatiriktaH pumAnityatastu astyAtmA na tu nAstyAtmeti / kaNAdenApyuktaM vaizeSike / dravyaguNayoH sajAtIyArambhakatvaM sAdhammyam / dravyANi dravyAntaramArabhante guNAzca guNAntaram / karmma kammasAdhyaM na vidyate iti / 20 For Private and Personal Use Only Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 154 crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH ttraahurnaastikaaH| madya yA madazaktiH sA kiM piSTAdiguNakA- ? tarhi ca kena guNena kRtA ? kazca guNo madazaktiH ? na zabdAdiSu na guruvAdiSu na parAparavAdiSu na buddhIcchAdiSu ko'pi dRzyate mado nAma guNAkhyA zaktiriti / ___ tatrAha-madye madazaktirna gunnH| madavArambhakANAM piSTagur3amadhvAdInAM yadayasya karma taiH karmabhirArabdhaM svasvakarma virodhi kampre yaducyate prabhAva iti / ttraahurnaastikaaH| vinAtmAnaM zarIrAdisaGghAte'pi puruSa mahadAdibhirArabdhe mahadAdInAM karmavatAM karmabhirArabdhaM svasva karmavirodhi karma caitanyAdika jnyaanmiti| tatrAha-caitanyAdikaM na kamma puruSasya guNamadhye savarmahaSi bhiH paThitalAt / saMyogavibhAgeSvakAraNabAca guNaH / zarIrazithilIkaraNAt tu madazaktiH saMyogavibhAgeSu kAraNaM kammaiveti / __ ttraahurnaastikaaH| tahi kAraNaguNapUcakaH kAvyaguNo dRSTa ityyuktmuktmiti| naivamAhurmahava yH| guNazabdena karma guNavacanAt / dravyApekSayA gunniibhaavaat| drvyaashritvaac| drvypraadhaanyaaditi|| __ athaaksspaadgautmshcaah| bahathopapatterAtmanazcatanyAdijJAnaM na shriiraadisNhtruupsy| jaatisprnnaadaanuppttH| anityakhAt saMhatarUpasyeti / smaraNanvAtmano jJasvAbhAvyAt / smaraNazcAtmano gunnH| kasmAt ? jnysvaabhaavyaat| jnyaanvtsvbhaavkhaat| zohi bhAvAn zAkhA kAraNavazAt smarati nAzo mnHprbhRtisvshH| . nanu sparaNaM kebhyo hetubhyaH syAdityata uktamaNizanaliGgAdika sarva vivRNoti / praNidhAna-nibandhAbhyAsa-liGga-lakSaNasAdRzya-parigrahAzrayAzrita-sambandhAnantaryaviyogaikakAryA virodhAtizaya-prAptivyavadhAna-sukhaduHkhecchAdveSabhayArthivakriyArAgadhamAdhamma nimittebhyaH / praNidhAnAdibhyo nimittebhyaH smaraNamAtmanaH utpaate| tatra praNidhAnaM manasa ekAgralaM, taca viSayAntarasaJcaraNAbhAvaH susmRSayA manasi dhAraNam / nibandha ekagranthopanibandhanaM, yathA pramANena prameyAdismaraNam / abhyAsaH zIlana satatakriyetyanAntaram / liGgamanumAnakAraNaM saMyogisamavAyyekArthasamavAyivirodhi ca / lakSaNa lakSyasAdhanam / yathA kapidhvajAdirajju naadH| sAdRzyaM sAmyaM citrAdigatapratirUpaM dehaadH| parigrahaH svvtogrhH| AzrayAzritau rAjAditatparijanau prsprsmaarko| For Private and Personal Use Only Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 155 sambandho gurushissybhaavaadiH| AnantayaM prokSaNAvaghAtAderuttarakAlaH / viyogo yathA daaraadeH| ekakA- antevAsiprabhRtayaH prsprsmaarkaaH| virodhAdahinakulAdeH smrnnmnytrennaanytrsy| atizayaH yenAtizaya utpAditaH / upanayanAdisaMskArAdiH aacaaryaadismaarkH| prAptirdhanAderdAtAraM smArayati / vyavadhAnamAvaraNaM, yathA khar3a gAdeH koshaadiH| sukhaduHkhayoranyatareNAparasya, tAbhyAM tatprayojakasya kAraNasya vA smaraNam / icchAdvaSo yadviSayakatayA grahItavyasya smaarko| bhayaM maraNAdarbhayahetorvA smArakam / arthivaM daatuH| kriyA zAkhAderbhaGgAdikriyA vAyavAdeH smArikA / rAgAt pIteH, putrAdeH smaraNam / dharmAdharmAbhyAM janmAntarAnubhUtasukhaduHkhasAdhanayoHprAganubhUtasukhAdecasmaraNam / ityevamakSapAdagotamena nyAyasUtrairbuddhIcchAdveSaprayatnasmaraNAnAM yadAtmaguNavaM sthApitaM, tadAtmanaH zarIrale sattvazarIrasaMyogAnmugdhAvasthAyAmupAdhimata evAtmano guNAbhiprAyeNa na kaivlye| pravRttisUtre hi pravRttirvAgbuddhizarIrArambha ityatra buddhizabdaina buddhanAzrayakhAnmana evaabhiprtyoktiH| buddheH kammaivattvAbhAvAt / eSA tu vAgbuddhizarIrArambhalakSaNA pravRttiH kriyaa| vakSyate cAsmiMstatra "karma vAGmanaHzarIrapravRttiriti" etena shaikvaakykhaacc| buddhgraadiinaamessaamutpnnkhaapsaarikhvcnaac| tada yathoktaM nyaaysuutrm| kmaanvsthaayikhgrhnnaat| buddhirutpannApavargiNI kAnavasthAyigrahaNAt na kAlAvasthAyinI kumbhvt| yathA kAnavasthAyi nikSiptazarAdeveganivRttau kmmnno'sttvaat| tathA buddhirapi vyavasAyanivRttau sattvAbhAvAna cirAvasthAyinI ataevotpannakhamapasArikhaJca buddheH| vakSyate'tra tatra shaariire| "indriyAbhigrahaH karma manasasvasya nigrhH| aho vicArazca tataH paraM buddhiH pravartate // indriyeNendriyArthI hi samanaskena gRhyte| kalpAte manasAtUddha guNato doSato yathA // jAyate viSaye tatra yA buddhinishcyaatmikaa| vyavasyate tayA vaktuM kartuM vA buddhipUrvakama // " iti|| buddhAvasthAnAt pratyakSale smRtybhaavH| kumbhavadavasthAyinI cebuddhistadA pratyakSavena buddharavasthAnAt smRtine jAyate // __ tabAha vaadii| avyaktagrahaNamanavasthAyikhAdvidyutsampAta ruupaavyktgrhnnvt| yathA cirAnavasthAyividya tsampAte tadvidya jjAtAlokAta tu bhAvAnAM rUpasyAvyaktagrahaNaM na tu sarvatobhAvenAzeSa vizeSadharmaviziSTarUpagrahaNam / tathA buddharanavasthAyitvAdbhAvAnAmavyaktagrahaNamastu na tu bhAvAnAmazeSeNa grahaNaM bhavatu / For Private and Personal Use Only Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 156 crk-sNhitaa| { dIrghajIvitoyaH atra vidutsampAte rUpAvyaktagrahaNavaditi dRssttaanthetusviikaaraadvaaktgrhnnprtissedhmbhynujaanaati| hetUpAdAnAt prtissddhvyaabhynujnyaa| uktadRSTAntarUpahetusvIkArAda buddharanavasthAyitvAdvavaktagrahaNaM yatpratiSeddhavyaM tasyAbhyanujJAsvIkAro'stu / kintu dRSTAntAntareNa buddharanavasthAyite'pi vyaktagrahaNaM syAdidamAha pradIpAci santatyabhivyaktagrahaNavata tada grahaNam / buddharanavasthAyitve'pi viduyatsampAte rUpAvyaktagrahaNavadbhAvAnAmavyaktagrahaNaM na, kintu pradIpAcci:santatyabhivyaktagrahaNavattada bhAvAbhivyaktagrahaNavat tada grahaNameva syAt / yathA pradIpArciSAM santatyA santAnena rUpANAmabhivyaktagrahaNaM syAttathA buddharanavasthAyite'pi jJAnavizeSasantAnena bhAvAnAmabhivyaktagrahaNaM bhavatIti siddhaantH| nanvevazcat kathamAtmani buddhayAdaya AdhIyante kutra vA prasiddhAH santi jAtA iti, ucyte| manaH sattvasaMzakamekaM mUkSmazcAcetana kriyaavt| AtmA punarekaH sUkSmazcetanazca niguNo niSkriyazca laukikaguNakAbhAvAt / samasattvarajastamoguNA hyalaukikA alaukikaguNavattvAnna saguNavaM vyavahiyate / tasmAt . prakAzakasukhayogakRtsamasattvenopAhitale nityacaitanyadhIdhRtismRtinivRttAkhyaprayatnasukhavAn rAgAtmakapravartakasamarajaHsattvAt dveSaduHkhazUnyo nityecchaaprvRttyaakhyytnvaan| mohAvaraNAtmakasamatamasopahitakhe mohanakRdajJAnakRcchaktimAn / evaMlakSaNo'pi svarUpato nirlakSaNo nirguNo niSkriyo nirvikAra AtmA Adisarge tu yadvipamo bhUkhA mahAnabhUllokAvasthAyAM ne cedAnIM zArIrAvasthAyAM punaridAnIJca naivaMvidho bhavatIti zArIrAvasthAjhApanAya nirguNo nirvikAro niSa kriya AtmA sttvshriirsNyogaadvishessoplbdhiraupcaarikgunnvikaarkriyaavaanityupdishti| tada yathA sa AtmA zarIrasagai manasA yujyate gunngrhnnaay| vakSyate hi shaariire| "tatra pUrva cetanAdhAtuH sattvakaraNo guNagrahaNAya pravartate" iti| manaHsaMyogAdAtmA cetanavaguNenAcetanaM manazca tayatyAtmato manasi cetnotpdaate| tathA cAtmopacaryate manaHkriyayA ataH sA cetanAtmaliGgam manazcaitanye jAte manasi sthito mahAn prajJAvidayAdisaMjJo jIva AtmA cetano bhavati tenodriktamahatA bidaabuddhyaatmopcryte| tena mahatA vibuddho'hamiti yadA manyate tadA manasi sthito'nAdiravidagrAhammatirUpo'hakAra udrikto bhvti| vakSyate ca shaariire| "avyaktAjjAyate buddhibuddhagrAhamiti manyate / paraM khAdInyahaGkAra upAdatte yathAkramam // " iti / tenAhakArodrekeNAtmopacayate tato'smin rAzi For Private and Personal Use Only Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH 157 sUtrasthAnam / puruSa khalvAtmA'vidayAvAnucyate svasaMyuktamanaHkriyopacarita AtmA kriyAvAn svprytnen| tayA khavidyayA yadA vyavasAyArtha pravattete tadA sa udrikto'haGkAraH pariNamanmanasi buddhirUpeNa jaayte| sA buddhistridhA dhiidhRtismRtibhedaat| trividhA ca tridhA sAttvikI rAjasI tAmasIti, tayA buddhdhaatmopcryte| tenAtmA buddhimAnucyate ityAtmaliGga buddhirhngkaaropaadaanaa| tayA garca karoti go'bhimAno'haGkAra ityeko'rthaH / yadA sAttvikyA tayA vyavasyati tadA sA vyavasAyAtmikA buddhiH samayogenocyate, tadA ca svargAdipAralaukikadhanabAndhavAdijaihikasukhajanakaM vaidhaM karmAcarati, yacca yathAbhUtaM kartavyaM tacca tthaivaacrti| yadA rAjasyA vyavasyati tadA sA vyavasAyAtmikA buddhivissmyogenocyte| viSamayogastridhA mithyAyogAyogAtiyogAH / taistu vaidhakAMNyAcarati ayathAvat pAratrikANyaihikAni ca / tAmasyA ca tayA yadA vyavasyati tadA sA vyavasAyAtmikA buddhi vissmyogen| sa ca tridhA pUrvavat / taizca vaidhAni kApyAcaratyayathAvat pAratrikANyahikAni ca / eSA hi buddhistriyA dhIdhRtismRtibhedAt caturvidhayogenAnityasukhaduHkhahetuH / yadA sAttvikza'nayA buddhayA nAnAvidhapuSyakarmANi kRtAni pariNatAni bhavanti phalitu tadA yena karmaNA mokSopAyena phalanti tadA khalu vidyArUpA pariNamantI krameNa tAmasI rAjasI sAttvikI zuddhasAttvikI ca bhavati / tayA mAnasadoparajastamonAzAt zuddhasattvAtmakaM mano bhavati tato muktiythoktruupenn| evamanayA buddhayA bhavata icchApo manasi tAbhyAM copacaryata AtmA tata icchAvAn dveSavAniti lkssyte| icchAdvaSAbhyAM manasi pravartate nivartate vA karmANi kartu miti pravRttinivRttirUpaH prayatno manasi jAta upacaratyAtmAnamityanityaprayatnavAnAtmeti lkssyte| ityevamopacArikabuddhIcchAva paprayatnavAnAtmA yadA dampatIbhyAM jAyamAno garbhaH patyA bhAryAyAM jnyte| patyu ryAyAM ca janyata ityevaM loke vyavahArAttabhayoH putro'pi pitari jIvati pradhAne ca pituH putratayA paricIyate kadAcinmAtuH putratayApIti / buddhaprAdayastadvadAtmaguNAH kaizciducyante kaizcinmanoguNAH, kintu yathA garbho mAtari vartate tathA manasi buddhagrAdayo vrtnte| naite buddhagrAdayo guNA manaso liGgAni caitanyAbhAvAt catanyAttvAtmano liGgAni , bhavanti / vakSyate . caasmiNstntre| "acetana kriyAvacca cetazcetayitA paraH / yuktasya manasA tasya niddizyante vibhoH kriyaaH|| cetanAvAn yatazcAtmA For Private and Personal Use Only Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 158 ... crk-sNhitaa| (dIrghajIvitIyaH tataH kartA nirucyte| acetanakhAca manaH kriyAvadapi nocyate // icchA dveSaH sukha duHkha prayatnazcetanA dhRtiH| buddhiH smRtirahakAro liGgAni paramAtmanaH // " iti| nanvevaJca da buddhagrAdayo manasi khAtmato notpadyantAm / Atmanastu khalu khasminneva jAyantAmiti cet, kimupAdAnAstadAtmani buddhagrAdayo bhavanti na hi mahadahaGkArau vAtmani tisstthtH| kintu manasi vttete| ukta hi mnunaa| "udvavatminazcaiva manaH sadasadAtmakam / manasazcApyahaGkArayabhimantAramIzvaram / mahAntamapi cAtmAnaM sarvANi triguNAni ca // " iti| atra nArAyaNo brahmatyanuvarttate / tatra cedAtmano ye nityacaitanyabuddhagrAdayastadupAdAnA bhavantItyucyate tata Aha nitya iti / AtmA samatriguNasamudAyAtmako nityH| kathaM tasya nityabuddhAdayaH pariNatA anityabuddhagrAdayaH santo muhumuhurjAyante nirvikArakhAt tasmAnnAtmA nitya iti cettatroktamakSapAdagautamenAtmA nitya iti / kasmAt ? __ pratya punH| pUrvAbhyastasmRtyanubandhAjjAtasya harSabhayazokasampratipattaH / AtmA nityaH, kasmAt ? pUrvAbhyastasmRtyanubandhAjjAtasya hssbhyshoksmptiptteH| jAtasya zizoretajjanmani harSAdihetujJAnAbhAve'pi pUrvajanmanyabhyastAnAM harSAdihetUnAM smRtyanubandhAt harSAdihetUnAmupasthitI harSAdInAM sampratipattabodhAt / atrAyaM trkH| AtmA yadi pUrvajanmani khalvayaM nAvatiSyata tarhi nedAnI harSAdihetumAne'pi harSAdihetAvupasthite harSAdimAnabhaviSyat / tasmAt pUrvajanmani yo mRtasyAtmA tena yattajanmani anubhavenAbhyastaM tasya smRtyanubandhAdetajjanmani ca sa eva harSAdihetvajJAne'pi harSAdihetAvupasthite harSAdimAn bhavatIti AtmA nityaH, etenAsti punarbhava iti ca khyApitam / __ atrAhurnAstikAH / padmAdiSu prabodhasammIlanavikAravat tdvikaarH| jAtasya harSAdayo ye mukhavikAzAdibhirbhavadbhiranumIyante na ca te mukhavikAzAdayo harSAdijA harSAdihevajJAnAt harSAdyasambhavAt / kintu jAtasya zizomukhAdivikArAH, yathA padmAdInAM prabodhasammIlanAdivikAra iti / ttraahaastikH| noSNazItavarSAkAlanimittakhAt pazcAtmakavikArANAm / padmAdiSu prabodhAdivikAravata tadvikAro n| kasmAt ? pshcaatmkvikaaraannaamussnnshiitvrssaakaalnimittkhaat| paJcabhUtAtmakapadmavikArANAmuSNAdikAla For Private and Personal Use Only Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAya: ] sUtrasthAnam / 156 nimittakhAn prANinAntu mukhAdivikAro harSAdinimitta eva na padmAyaprANiprabodhAdivikAravat / tasmAt pUrvoktarUpeNAlA nitya iti / athAtmanityatve hetvantaraJcAha / pretyAhArAbhyAsakRtAt stanyAbhilASAt / pretya maraNAnantaraM jAtasya zizorAhArAbhyAsakRtAt svanyAbhilASAt / pUvvajanmani yada yadAhAraH kRtastadAhArAbhilASaH pravRttinivRttijanakaH / sa evaitajanmani zizoH svAdutAjIvanayAtrAkSu pipAsAnivRttihetutayA smaraNena stanyapAnAdAvabhilApa ityata AtmA nityaH / atra nAstikAH / ayaso'yaskAntAbhigamanavattadupasarpaNam / yathAyaskAntasannihitasyAya so'yaskAntAbhimukhagamanaM vinAbhyAsena bhavati tathA vatsasyApi stanyapAnAdau vAJchyA stanopasapaNamiti na tu tatreSTasAdhanatA buddhAbhisarpaNamiti / atrAstika Aha / nAnyatra pravRttyabhAvAt / ayaso'yaskAntAbhigamanavattadupasarpaNa' na / kasmAt ? anyatra prattAbhAvAt / jIvanayAtrA kSutpipAsA - zAntyAdISTasAdhanatA buddhayA'nyatra mAtRhastAdau mavRttAbhAvAt / yadi loSTrAdeyaskAntAbhisaraNa syAt tadA tadvat stanyAbhigamanaM bAlAnAM dravyasvabhAvAt syAditi / ataevAtmA nityaH / tatrAhurnAstikAH / nanu pUrva janmani yo vigatarAga AsIttasya punarjanmani kathaM stanyAdau pravRttiH syAdabhilASAbhAvAditi / tatrAha - vItarAgajanmAdarzanAt / vigatarAgasya punarjanma nAstIti darzanAnAyaso'yaskAntAbhigamanavattadupasarpaNan / sarAgasyaiva punarjanmani bhavatIti pratyAhArAbhyAsakRtastanyAbhilASaH / atrAhurnAstikAH / saguNadravyotpattivat tadutpattiH / yathA saguNasya guNasahitasyaivAkAzAderghaTAdeva dravyasyotapattistathA nityacaitanyabuddhimata evAtmano rAgavigame'pi saha rAgeNaiva bhavatyutpattiH / atrAstika Aha / na sngklpnimitttvaadraagaadiinaam| saguNadravyotpattivat tadutpattirna / kasmAt ? saGkalpanimittakhAdrAgAdInAm / Atmano nityarAgAdInAM kAraNabhUtAnAM nAzamantareNa na vAcchAdirUparAgAdinAzaH syAdato vItarAgasya janmAbhAvAt / vItarAgajanasya stanyAdau vAJchAdayo na syuH stanyAdAvabhilASajanakAnAM rAgAdInAM manaHsaGkalpanimittatvAditi / nAstikAnAmAtmano'nityatvavAdanirAse sati tvAtmano nityatve siddhe ceyamAzaGkA bhavati / nivrvvikAraH parastvAtmeti yadukta tada duHkharUpa vikArAbhAve katha For Private and Personal Use Only Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 160 crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH mAtmano liGgAni jJAnecchAdeSasukhaduHkhAni bhavanti / buddhayAdisamayogAt sukhaM buddhagrAdiviSamayogAda duHkhamiti satvazarIrAzraye sukhaduHkhe ArogyAnArogye puurvmbhihite| yadi duHkhamapi buddhayAdiviSamayogairAtmana eva jAyate ityAtmaguNa eva sukhazcAtmaguNa eva buddhaprAderivocyate, tadA nivikArakhamAtmano nopapadyata ityata Aha-"draSTA pazyati hi kriyAH" iti| sukhaduHkhAzrayo bhUtAtmA jIvAtmA'sau tAbhyAM paraH zreSThasvavyaktamAtmA kSetrajJaH sattvazarIrAbhyAzca paro bhinno nirvikAraH sa hi sattvabhUtaguNendriyaizca tanye kAraNaM nitya , sa hi draSTA na kriyAphalabhoktA kriyA hi pshyti| yathoktamAtharvaNikamaNDakopaniSadi / "dvA suparNA sayujA sakhAyA samAnavRkSaM prisssvjaate| tayoranyaH pippalaM svAdvatti anaznannanyo'bhicAkazIti / samAnakSe puruSo nimagno'nIzayA zocati mudyamAna / juSTa yadA pazyatyanyamIzamasya mahimAnamiti viitshokH|" iti zlokadvayaM vyAkhyAyate ythaa| dvA dvau suparNA supaNau sayunA sayujI sakhAyA sakhAyau evambhUtau santau samAnamavizeSitamekaM vRkSamivocchedasAmAnyAccharIra vRkSaM pariSasvajAte prissvktvntau| ayaM hi zarIraTakSa Uddha mUlo'dhaHzAkha eSo'zvatthaH sanAtanaH kSetrasaMzaH savvaprANikamme phlaashryH| taM pariSvaktavantau yo tayodva yomadhye'nya ekaH pratyagAtmA zarIraM vRkSamAzritaH pippalaM karmaniSpanna sukhaduHkhalakSaNa phalaM khAdu anekavicitravedanAsvAdanarUpaM svAdu atti aznAti jAgarite vaizvAnaraH sthUla bhuGkte svapne tejasaH praviviktaM bhuGkte suSuptau prAjJo jIvAtmAnandamAtraM bhuGkte teSAM bhogamanya ekaH kSetrajJaH pazyati / yo bhUtAtmanoH prerayitA kriyAsu tAbhyAM kriyamANakriyAM pazyan sAkSI sa tu pippalaM nAznannabhicAkazIti pshytyev| tatraivaM sati samAne vRkSe yathokta zarIre puruSo bhoktatrAvasthaH kSetrajJa. avidyAkAmakarmaphalabhArAkAnto'lAvariva sAdro jale nimagno'yamevAhamamuSya putto'sya naptA kRzaH sthUlo guNavAn nigu NaH sukhI duHkhItyevaM prtyyH| kacit samartho'yaM putto mama naSTo mRtA ca bhAryA kiM me jIvitenetyevaM dInabhAvena muhamAno'nIzatayA zocati sntpyte| muhyamAno'nekairanarthaprakArairavivekatayA cintAmApannaH / sa evambhUtastiya'manuSyAdiyoniSu jarAjarjarIbhAvamApannaH kadAcidanekajanmasu zuddhadharmasaJcayanimitta kenacita paramakAruNikena dazitayogamArgo'hiMsAsatyavratabrahmacaryyasaLatyAgazamadamAdisampannaH samAhitAtmA For Private and Personal Use Only Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 161 ma adhyAyaH sUtrasthAnam / .san juSTamanekaiogamArgaH karmabhizca sevitamanyaM svetaraM zivaM paramAtmAnamIzvaraM pazyati mahimAnazcAsyedaM savvaM yadA pazyati tadA sarvasmAcchokasAgarAdvIto bhvti| raso hyaSa IzaH / rasaM hya vAyaM labdhvAnandI bhavatItyartha / ___ epa bhoktA bhUtAlA vividha prAjJazva ukto mANDUkyopaniSadi vaishvaanrtaijsbhedaat| "ayamAtmA brahma, so'yamAtmA ctusspaat| tatra jAgaritasthAno vahiHprakSaH saptAGga ekonaviMzatimukhaH sthUlabhuk vaizvAnaraH prathamaH pAdaH / svAsthAno'ntaHprazaH saptAGga ekonaviMzatimuvaH praviviktabhuk taijaso dvitIyaH paadH| yatra supto na kaJcana kAmaM kAmayate na kazcana svapna pazyati tat suSuptam / suSuptasthAna ekIbhUtaH prajJAnaghana evAnandamayo hyAnandabhuk cetomukhaH prAzastRtIyaH paadH| eSa savezvara eSa sarvajJa eSo'ntaryAmyepa yoniH sarvasya prabhavApyayo hi bhUtAnAm / nAntaHprajJa na vahiHprajJa nobhayataHprajJana prajJAnaghana na prajJa nAprazam / adRSTa. mavyavahArya mavyapadezyamacintyamalakSaNakAlapratyayasAraM prapaJcopazamaM zAntaM zivamadvaitaM caturtha manyante / eSa AtmA sa vijJa yaH" iti| nanvayaM vaizvAnaraH kipAlakaH kiM saptAGgazcati ? ucyate, yathokta chAndogyopaniSadi prAcInazAla aupamanyavaH satyayajJaH paulluSirindradyanno bhAllaveyo, janaH zArkarAkSyo buDila AzvatarAzvirete vaizvAnaramAtmAnaM zrotuM kaikeymbhyaajgmuH| tAnuvAca kaikeyH| aupamanyava kaM vamAtmAnamupAssa iti| divameva bhagavo rAjaniti hovAca / eSa vai sutejA AtmA vaizvAnaro yaM khamAtmAnamupAsse tasmAt tava sutaM prasutamAsutaM kule dRzyate / atsyannaM pazyasi priyaM bhavatyasya brahmavarcasaM kule, ya etamAtmAnaM vaishvaanrmupaaste| mUrddhA veSa Atyana iti hovAca mUrdhA te vyapatiSyada yanmAM nAgamiSya iti| atha hovAca satyayajJapaulla pim / prAcInayogya ke khamAtmAnamupAssa iti / Adityameva bhagavo rAjaniti hovaac| eSa vai vizvarUpa AtmA vaizvAnaro yaM khamAtmAnamupAsse tasmAt tava bahu vizvarUpaM kule dRzyate / pravRtto'zvatarI ratho dAsI niSko'tsyannaM pazyasi priyaM bhavatyasya brahmavarcasaM kule, ya etamevAtmAnaM vaishvaanrmupaaste| cakSusveSa Atmana iti hovAca / andho'bhaviSyada yanmAM nAgamiSya iti| atha hovAcendradumnaM bhAllaveyam / vaiyAghrapadA ke khamAtmAnamupAssa iti / For Private and Personal Use Only Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 162 . crk-sNhitaa| [dIrghaJjIvitIya: vAyumeva bhagavo rAjaniti hovAcaipa vai pRthagavAtmA vaizvAnaro yaM khamAtmAnamupAsse tasmA tvAM pRthagavalaya Ayanti pRthak rathazreNayo'nuyanti / atsyanna pazyasi priyaM bhavatyasya brahmavarca saMkule, ya etamevamAtmAnaM vaizvAnaramupAste prANasvepa Atmana iti hovAca / prANaste udakramipyada yanmAM nAgamiSya iti| ___ atha hovAca jana zArka rAkSyam / zAkarAkSya ke samAtmAnamupAssa iti| . AkAzameva bhagavo rAjanniti hovAcaipa vai bahula AtlA vazvAnaro yaM khamAtmAnamupAsse tasmAttvaM bahulo'si prajayA ca dhanena ca / atsyannaM pazyasi priyamatyannaM pazyati priyaM bhavatyasya brahmavacca saM kuThe, ya etamevamAtmAnaM vaizvAnaramupAste, sandehasvepa Atmana iti hovAca sandehaste vyazIyyada yanmAM nAgamiSya iti / __ atha hovAca buDilamAzvatarAzcim / vaiyAghrapadA ke khamAtmAnamupAssa iti / apa eva bhagavo rAjaniti hovAcaipa veM rayirAlA vaizvAnaro yaM samAtmAnamupAsse tasmAttvaM rayimAna puSTimAnasi / atasyannaM pazyasi priyamatyannaM pazyati priyaM bhavatyasya brahmavaccha saM kuThe, ya etamevamAtmAnaM vaizvAnaramupAste vastisveSa Atmana iti hovAca vastiste vyabhetsyat yanmAM nAgamiSya iti| atha hovAcodAlakamAruNim / gautama kaMkhapAtlAnamupAste iti / pRthivImeva bhagavo rAjanniti hovAca / eSa te pratiSThAlA vaizvAnaro yaM khamAtmAna mupAste tasmAttvaM pratiSThito'si prajayA ca pshubhishc| atsyannaM pazyasi priyamatyannaM pazyati priyaM bhavatyasya brahmavaca saMkuDe, ya etamevamAtmAnaM vaizvAnaramupAste pAdau khetAvAtmana iti hovAca pAdau te vyam lAsyatAM yanmAM nAgamiSya iti| . tAn hovAca / ete vai khalu yayaM pRthagivetramAlAna vaizvAnaraM vidvaaNso'nnmaatth| yaskhetamevaM prAdezamAtramabhivimAnamAtmAna vaizvAnaramupAste sa savveSu lokeSu sarveSu bhUteSu srvessvaalsvnnmtti| tasya ha vA etasyAsmano vaizvAnarasya mUrddhava sutejAzcakSuvizvarUpaH prANaH pRthagvamAtmA sandeho bahulA vastireva rayiH pRthivyava pAdAvura eva vaidiaumAni vahirha dayaM gAhepatyo mano'nvAhAyyepacana AsyamAhavanIyaH" iti / __paJca bhUtAni par3aGgAni cakSumUddhabhedena tejaso dvidhaavaat| zeSamekonaviMzatirmukhAnyekamaGgamiti saptAGgaH sthUladehinaH muukssmdehinshc| dazendriyaM paJcaprANamano'hakArabuddhicittAni mukhAnIti vaizvAnaro nAma bhUtAtmA prathamaH pAdo'syAzrayaH zukrAdigatapaJcabhUtavikArAtmakaM zarIramiti / For Private and Personal Use Only Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 163 evaM taijasa aatmaa| sUkSmazarIrArambhaka Adisarge sUkSmapazcabhUtAtmakaniruktasaptAGga niruktakonaviMzatimukho'tivizuddhatvAttaijasarUpo divyanayanadRzyaH khamasthAnastai jaso nAma bhUtAtmA dvitIyaH paadH| supta khalvasmin vaizvAnara Atmani tadekonaviMzatimukhaH svama kAmAn kAmayikhA pravivikte virale tathAvidhamukhaduHkhe upayukta pazyati tu kSetrajJastatpraviviktabhAgamiti / dazendriyANImAni khalu svasvakAryANi vRkhA klAntAni bhUkhA yadA viSayebhyA nivartante manasi lIyante tadAyaM vaizvAnaraH khapiti jAgrati ca mano'bhyantaraM prANAzca pnycaamihaavidhaaH| asmiMzca tejase supta khalvayaM vazvAnaraH suSupta ucyate vahirindriyANi manasi lIyante sAttvikarAjasatAmasaJca manaH prANAdayA'pi sarva prajJAna Atmani lIyante prajJAnaM ca mahannAma triyA taamsraajlsaattvikodaat| tatra tAmasA rAjase lIyate rAjasaH sAttvika sAtvikastu mahAnavyaktAkhyasyAtmano manazcittamucyate tatpazAnaviziSTa AtmA'vyaktAkhyaH pare're ziva paramAtmani rase turIya pAde sampatitiSThate zudrasattvAtmakamahattatvena cetasAnandaM bhuGkte tat kSetrajJaH pazyatItyAnandamayazce tomukhaH prAzastRtIyaH pAdaH suSuptisthAno rasA vai sa rasaM hya vAyaM labdhvAnando bhvti| sattvaM hi sukhayogakRta / asmiMzca sarveSAM lInakhAda yanna mriyate pumAMstajanmAntarakammayAgeNa prabuddhasya sarvANi tAni vAhyAbhyantarANi punarjAyante ityatA'nanAyaM vaizvAnarataijaso bhUtAtmAnau jIvata iti jIvAtmA mahAn mnunoktH| "yaH karoti tu kammANi sa bhUtAtmAcyate budhH| yo'syAtmanaH kArayitA taM kSetra prcksste|| jIvasaMjJo'ntarAtmAnyaH sahajaH savvadehinAm / yena vedayate sarva sukhaM duHkhaM ca janmasu // tAvubhau bhUtasaMpRktA mahAn kSa trajJa eva ca / uccAvaceSu bhUteSu sthitaM taM vyApya tisstthtH|| prazAsitAraM svvessaamnniiyaaNsmnnaapi| rukmAnaM svamadhIgamyaM vidyAt taM puruSaM param / / " ayamapi tRtIyapAda AtmA bhoktAnandasyati / bhottA trividha ucyate yaccedaM sukha svasthasya zArIradhAtusAmyAjjAyate tat sukhasaMjJArAgyamanitya yazca samAdhisuSuptAjarjAyate zuddhasatvayAMgena sarveSAmevaikavidha AnandaH / AnandahatuparamAtmaprAptitastannityaM sukhmucyte| ata evokta kaThavallayAm / "RtaM pibantau sukRtasya loke guhAM praviSTau parame parAddhe / chAyAtapo brahmavido vadanti paJcAnayo ya ca triNAciketAH" iti / lAke For Private and Personal Use Only Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 164 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | vAyuH pittaM kaphazvoktaH zArIro doSa saMgrahaH / mAnasaH punaruddiSTo rajazca tama eva ca // [ dIrghaJjIvitIyaH guhAM triguNasAmyalakSaNAM prakRtiM praviSTau dvau kSetrajJajIvAtmAnau kSetrajJamahAntau suku tasya svasvakRtasya karmmaNaH parame parArddha kAle sarveSAM prAkRta pralaye'sminnAditye nArAyaNe brahmaNi laye nArAyaNasyAvyaktaM laye satkarmmaNaH phalaM sukhamAtram RtaM satyaM pibantau nityAnandaM pivantau chAyAtapAviva brahmavido vadantItyarthaH / etenAtmanaH prativimvo jIva Atmeti yadAhustanmahattattvAtirikto na dRzyate kazcidbhAva iti / nanvevambhUtAtmana upabhogaM pazyatIti draSTA kSetrajJaH kimanyAca kriyA yA bhUtAtmA karoti tA na pazyati, na pazyati cet sAkSI na bhavatItyato draSTRtvaM vivRNoti / pazyati hi kriyA iti / cetanena svena cetitastu bhUtAtmA yAM yAM kriyAM karoti tAH sarvvAH kriyA yasmAt pazyati tasmAdAtmA kSetrajJo draSTA / tisRSvavasthAsu hi jAgartti tasmAt suSuptAvapi yadAnandamupabhuGkte mahatA cetasA'vyaktAtmA tadupabhogakriyAmapyeSa pazyatIti savrvvadarzI / itthaJcAvyaktasthasamatriguNama hadahaGkArAzrayo mano'tra manaHzabdena gRhyate / sUkSmasthUlabhUtAkhya bhUtAtmAzrayaH sarvva eva saGghAtarUpo dehaH zarIrazabdenocyate / tatra manasi zarIre cArogyAnArogya' sukhaduHkhamiti tattvam // 28 // gaGgAdharaH- atha rogArogyayoH saMgraheNa hetunAzrayamanAzrayaJcopadizya prakRtibhUtaH zArIro mAnasazca rogo niddizyate / lakSaNatastUpadekSyate mahAcatuSpAde - sdhyAye / vAyurityAdi / - vAyuH zarIrArambhakeSu paJcasu bhUteSu yada dvitIyaM bhUtaM, tatpariNAma vizeSaH sa eva / pittaM tRtIyaM bhUtaM, zarIrArambhakatejaHpradhAnapaJcabhUtavikArAtmakaM tejaH svarUpamanisaMzam / kaphazcaturthaM bhUtamApaH zarIrArambhakasomapradhAnapaJcabhUtavikAravizeSaH / vyAdhiprakaraNAdvipamakhena vAtrapAM grahaNam / For Private and Personal Use Only cakrapANiH samprati vikArAzrayaM tathA vikArasya vyavahitaJca hetumabhidhAya pratyAsanna' doSarUpa hetumAha, vAyurityAdi / atra pradhAnatvAdagre vAyuruktaH, prAdhAnyaJcAzubhUridAruNarogakartRtvAt, vacanaM hi "AzukArI muhuzvArI," tathA "azItiM vAtajAn vikArAn catvAriMzat pittavikArAnU, viMzatiJca kaphajAn" / vakSyati hi mahArogAdhyAye "vAtamanu pittaM pradhAnaM , Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 165 prazAmyatyauSadhaiH pUrvo daivayuktivyapAzrayaiH / mAnaso jJAnavijJAna-dhairyasmRtisamAdhibhiH // 26 // vikAro dhaatuvaissmymityuktH| tathA ca viSamo vAyuH pittazca viSamaM viSamazca kapha iti trividhaH zArIro dosssNgrhH| zarIradRSaNazIlakhAcchArIradoSa eSa saMgraheNa uddissttH| paJcAtmA hi vAyuH pazcAtmakaM pittaM paJcAtmA kapha iti vahuve'pi vAyupittakaphavasAmAnyAt saMgraha iti / zarIrantu cetanAdhiSThAnabhUtaM pnycmhaabhuutvikaarsmudaayaatmkm| tacca sendriyaM nirindriyaJca dvividhamapi vedAdhikaraNatvAt sendriyamatra grAhyam / etena yato viSamA vAyupittakaphA vAtapittakaphavagrasaraktamAMsamedo'sthimajjazukravasAlasIkojorajaHstanyamUtrapurIpAdayo yAvanto dhAtavaH santi zarIre tAvaddhAtupakA bhavanti na tu samAstasmAcchArIradopasaMzakAH / mAnasaH punadopasaMgraho rajazca tamazca va, na tu sattvaM zarIravagrasAdivat manodRSaNazIlakhAnmAnasadopaH saMgrahaNoddiSTa ityrthH| manarakhAhakArikavikRtasattvaguNapradhAnatriguNavikArasamudAyAtmaka cetnaadhisstthaanbhuutmhdhngkaaraashryH| etena sattvarajastamAMsIti trayo guNAH samaviSamarUpeNAvyaktamahadahaGkAramanasAM prakRtibhUtadhAtavo manasi vartante teSAM dRSako yato rajastamoguNI viSamAveva bhavato na tu samau tasmAnmAnasadopasaMzako, manasa Arambhako hyAhaGkAriko rajastamoguNI manasi vattete ; yathA zarIrasya bhUtAnyArambhakANi zarIre vtnte| samavaM tu vidhAnazaraNapoSaNaiH zarIramanasoH kramAddhAtutAdizca rjstmshceti| tatra vA gatigandhanayoriti dhAtoruNa-kRda yoge vaayuH| tapa santApe iti kartari ktapratyayaH, saMjJAyAM varNAgamaviparyayAbhyAM pRSodarAdikhAt pittamiti zarIramUlabhUtAgnihetutvAt tathA kaphAdhikavikArakAritvAt tathA kaphApekSayA cAzumAritvAt / asamAsakaraNantu pRthagapi vAravAdInAM rogkttRtvopdrshnaarthm| zArIra iti mAnasadoSavyavacchedArtha, saMgraha iti "dvapalvaNaikolvaNaiH SaTa syuhInamadhyAdikaizca paTa' ityAdi vakSyamANaprapaJcasya sNkssepH| nanu zoNitasyApi doSatvAnnAtra saMgrahaH sAdhuH, yato raktasyApi vAtAdivadviziSTahetulakSaNavikAracikitsitanirdezaH kRtaH ; tatra hetunirdezo yathA-"kAle cAnavasecanAt' ityAdi ; lakSaNaJca yathA-"tapanIyendragopAbhaM padmAlaktakasannibham' ityAdi; raktavikArAzca raktArzaH-pradara-raktapittAdaya uktAH ; upakramazca "srAvaNaM zoNitasya tu" ityAdinAktaH ; For Private and Personal Use Only Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 166 caraka saMhitA 1 [ dorghaJjIvitIyaH rUpasiddhiH / karu iti Rka dAnazlAghahiMsAsu taudAdiko hiMsArthe saMjJAyAmac "kazvAderiti kaphaH / eSAM zArIramAnasAnAM paJcAnAM vAtAdInAM dopatva, duSaH katteri acapratyayAna, sAkSAda dUpaNa' vRddhihAsalakSaNaM svabhAvasaMsiddhaM rasAdInAM sattvAdInAJca taidR SyatvaM svabhAvasaMsiddhaM na tu dUSakatvam / zArIramAnasapadAbhyAM vAhya rekhahitAhAra deza - kAlAbhicArAbhizApAbhighAtAbhiSaGgAdInAM sAkSAdadUSakANAM vyavacchedaH / sAkSAtpadenAyogAdiyuktaprazAyAH zArIratve'pi mAnasatve'pi ca sAvadupaNakattaM tvAbhAvAnna doSatvam / ayogAdiyuktA prajJA hi vAGmanaH zarIrANAmayogAdiyogeSu kAraNa, tAni cAyogAdiyuktyA pravarttayanti ahitAhAravihArAva sAtmyendriyArthasaMyogaJca janayanti / te ca vAtAdIn rasAdIn sattvaM rajastamazca dUSayantIti paramparayA dUSaNakatte khAditi, tato vAhyataH prajJAparAdhAca doSA api zArIratva nAnasatvavirahAnna doSasaMjJayAbhidhIyante / evaM rasAdisattvAdidhAtUnAM kSayavRddhimatAM vAtAdisAkSAda dUSakatve'pi na doSakha rasAdisatvAdikSaya vRddhipratiniyatahetubhiH pUrva vAtAdInAM dUSaNa' kriyate taca dUSitavAtAdibhistaddhetupratiniyatazaktyA rasAdayo vante vA kSAyyante, tataH zArIrANAmekatravRttA parasparasambandhAt tu yadapi doSadupakatva kSINaddharasAdInAM tanna sAkSAda dUpaNakatte kham / karttA hi svatantraH 1 svetarAprayojyatve sati svetaraprayojakatvaM svAtantrI, taca vAtAdeva hyahetuto vaiSamya rasAdidUSaNe svetarAprayojyatvamastyeveti nAprasaGgaH / "pittaM paGga, kaphaH paGgaH paGgavo maladhAtavaH / vAyunA yatra nIyante tatra gacchanti meghavan // " iti cet ? tatrAyamabhisandhiH kAyyaH - pittaka kayodUSyadUpaNe vAtasya na prayojakatvaM, tayorapi pAJcabhautikatvena sakriyatvAt parantu paGgatva vAtApekSayA / vAtasya vA viSamasya samAnAM vA viSamANAM cAlakatvasvabhAvAt / yathA jhaJjhA vAyuH tathA ca tathA doSasaMjJA ca carake kRtA; yaduktaM "kaphe vAte jitaprAye pittaM zoNitameva vA / yadi kupyati vAtasya kriyamANe cikitsite / yatholvagasya doSasya tatra kAyyai bhiSagjitam' iti / tantrAntare'pi zalye zoNitaM doSatvenokta', "tairetaiH zoNitacaturthaiH" iti vacanAt / naivaM, doSo hi svatantradUSaNAtmaka ucyate yato na vAtAdayo vRddhAH kiJcidapekSya dUSayanti kintu svata eva, zogitantu dRSTavAdisaMsagaMmapekSyaiva dUSakaM bhavati, na hi zoNitaM vikRtavAtAdisambandhamantareNa vikRtaM syAt sarvvadA vAtAdijana kaireva zoNitaduSTe, tathA savrvadA vAtAdilakSaNayuktasyaiva zoNitasya duSTatvAt ; yazca hetvAdivizeSa uktaH sa vAtAdiyuktasyaiva zoNitasya syAt, etena vAtAdaya eva tatrApi dUSaNAtmakAH / zoNitantu svapramANAtiriktamapi dRSyameva, na ca dRSyasya hetvAdayo viziSTA For Private and Personal Use Only Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 167 puruSAnapi cAlayati / etena svAtantreNa dUSakatvaM dopakhamityatra svAtantra doSAntaranirapekSatvaM cet ? tadA vAtasya dopakhaM pittakaphayorvAtApekSayAne dASakhamiti yadadUSaNaM hatvantaranirapekSatvaJcat tadA vAtasyApi na dopakhaM syAt vAhyatvapekSatvAdityapi yada dUpaNaM tadapAstaM, kintu vAstUnAM prajJAparAdhasya ca svAtantreNa dUSakatvAdadoSatvAcyA tad dUSaNaM bhavatIti bodhyam / etaddoSaparihArAyAnye tu "prakRtyArambhakatve sati dUSakatvaM doSatvaM / " rasAdisattvaguNAdidhAtu vAraNAya tathA vAhyarevahitAhArAvArAdInAM vAraNAya ca prakRtyArambhaketi padaM, na hi vAtAdiprakRtipuruvadrasaraktAdiprakRtiH puruSo 'stIti / kamiti padantu pAJcapAtikama kRtivAdimate bhUmyAkAzayAH svate sattvaguNasya ca vAraNArthaM, dUpakatvAbhAvAdeSAm / ye tu raktasyApi vAtapittakaphAnAmiva sthAnAzayacaya-prakopa prasarasthAnasaMzraya-prakApaNaniharaNa-prazamanasAdhammAt doSatvamicchanti tadanana nirastam / "yasmA ktaM vinA dApana kadAcit prakupyati / tasmAt tasya yathAdApaM kAlaM vidyAt prakopaNe / / " iti suzrutavacanena dopAtiriktavadarzanAditi, "doSAH kadAcidekazo dvizaH samattAH zANitasahitA vAne kathA prasaranti" iti vacanAcca / suzrutenApyasya vraNAdhyAye " vAtapittazleSmANa eva dehasambhave hatavasterevAvyApanne vAmabhyo saniviSTaH zarIramidaM dhAyyate'gAramiva sthUNAbhistisRbhiratazca tristhUNamAhureke / ta eva ca vyApannAH pralayahetavastadebhireva zANitacaturthaH sambhavasthitipralayeSvapyavirahitaM zarIraM bhavati / bhavati cAtra / nata dehaH kakAdasti na pittAnna ca mArutAt / zoNitAdapi vA nityaM deha etaistu dhAyyete / / " iti / 1 tathA doSadhAtumalavRddhikSayavijJAnIye'pi "doSadhAtumalamUtaM hi zarIraM, tasmAdeteSAM lakSaNamucyamAnamupadhAraya / tatra praspandanodvahana UraNavitrakadhAraNalakSaNA vAyuH paJcavA pravibhaktaH zarIraM dhArayati / rAgapaktyo jastejomedhAkRt ; na bhavanti yato mAMsAdInAmapi hetvAdivizeSo'sti, mAMsaduSTau "mAMsavAhIni duSyanti bhuktA ca svapato divA" ityAdi vakSyati / mAMsadRSTilakSaNaM " zRNu mAMsa pradoSajAnU" ityAdinA vividhAzitapItIye vakSyati yAn vikArAMste jJeyAH ; yata etAvAneva mAMsadoSavikArAn srotovimAne mAMsa dRSTilakSaNatvenAtidezAdabhidhAsyati / duSTamAMsavikArazcAdhimAMsA dAdaya uktAH; upakramazca "mAMsajAnAntu saMzuddhaH zastrakSArAgnikarma ca ityuktaH ; For Private and Personal Use Only Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 168 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH pitta paJcavA pravibhaktamagnikarmaNAnugrahaM karoti / sandhisaMzleSaNasne hanaropaNabalasthaiyyakRcca zleSmA paJcadhA pravibhakta udakakarmaNA'nugraha karoti / rasaH pINayati tuSTiM raktapuSTizca karoti / raktaM varNaprasAdaM mAMsapuSTiM jIvayati ca / mAra zarIrapuSTi medasazca / medaH snehasvedo puSTatvaM puSTimasthnAJca / asthi dehadhAraNa majajJaH puSTizca / majjA prIti sneha valaM zukrapuSTi pUraNamasthnAJca karoti / zukraM dhaiyya cyavana prItiM dehavalaM harSa vIjArthazca / purISamupaSTambhaM vaayvgnidhaarnnshc| vastipUraNavikle dknmuutrm| svedaH kladakhaksaukumAryakRt / raktalakSaNamAttavaM grbhkRcc| gau garbhalakSaNam / stanyaM stanayorApInabajananaM jIvanazca ti| teSAM vidhivat parirakSaNa kuvvI ta" iti| ___epAM vAtAdInAM rasAdInAzca kSayavRddhibhyAM hRtpIr3Adihadayotala zAdi yada bhavati tadapi vAtAdidRSitarasAdibhiH kriyate na tu vAtAdidUpaNamantareNa / rasaraktajalAdinA vyapadezastu snehadahanena dagdhe ne hadagdhava dityasya ca darzanAdvA te hi vAtAdInAM zarIrAdiSaNena prazaMsAyAM zarIrAdidhAraNAdinA ca prazaMsAyAM doSasaMjJA na khaprazaMsAyAM doSasaMjJA prazaMsAyAM dhAtusaMjJAcAryANAmabhipra teti prabhASante / atra vayaM brUmahe-atra vacane vAtAdInAM prakaraNAt vaiSamyalakSaNe dope labdhe tata eva dopasaMjJAnubhavasiddhA syAt prakRtyArambhakatve tu nAnubhavasiddhA bhvti| ___ atha prakaraNamatra rogArogyayoH, tena viSamavAtAdInAM rogatvAt samavAtAdInAmArogyakhAt prakaraNasiddhava prakRtyArambhakakhadapakavayordoSasaMjJati cenna, "prazAmyatyauSadhaiH pUrvaH" ityAdivakSyamANavacanena rogaprazamanasyoktyA viSamavAtAdInAmeva doSasaMjJAkhyApanAt / tatra hi pUrva iti zabdenAtroktarogArogyaparazarIradoSavAtAdirna smbhaavyte| yadi tatra pUrva iti zabdena "zarIraM sattvasaMjJaJca vyAdhInAmAzrayo mataH" ityatroktazarIrAzrito roga ucyate, tadAtra zArIramAnasavyAdhInAmetadadhyAyAdicaturadhyAyaiH pRthak punaH prazamanahetUpadezasyaiva pRthakaprakopaNahetUpadezasyAvazyakartavyakhApattiH syAt / tasmAdatra dopazabdaH zarIramano'nyataradUSake yaugikattyA saGketitaH kRta ityevamanubhUyate'nyatrApi tasmAd dUSNAdhikAre doSakRte kArye dUSyeNa vyapadezaH, raktajo'yaM mAMsajo'yamityAdi, yathA-- snehAdhAreNa vahninA dagdhe snehadagdha iti vypdeshH| doSasaMjJA tu pIDAkartta tvasAmAnyAdadoSe'pi syAt , yathA - "svayaM pravRttaM taM doSamapekSeta hitAzanaiH" ityatra purISameva dopatvenoktam / suzrute tu zoNitasya doSatvaM, vraNeSu prAyaH zoNitaduSTidarzanAdupacaritamevokta ; yataH pradezAntare For Private and Personal Use Only Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / 166 sAmyAvasthAnAM vAtAdInAM zarIramano'nyatarAdUSakavadazAyAmapi vaiSamyAvasthAnAM zarIramano'nyataradUSaNazIlakhena doSasaMjJAnapAyAnahakhAt lAghavAcca / prakRtyArambhakakhanivezena bhavatAM gauravAt / anyathA prakRtyArambhakalena samavAtapittakaphAnAmeva militAnAM pratyekazI vybhicaaraaditi| eSa ca doSalakSaNavyAdhyupadezaH sarveSAM viziSTAnAM zArIrANAM jvarAdInAM vAtAdidaiSamyanimittavAt mAnasAnAM kAmakrodhamadamAneAdInAM rajastamovaiSamyanimittakakhAda vAtAdInAM rajastamasozca vaiSamyaprazamenaiva prazamanakhyApanArthaH sUtrarUpastenAgantujavyAdhInAmapyuttarakAla yathAsvadoSasambandhAt taddoSajanakanidAnaparivarjanapUrvakataddoSaprazamanenaiva prshmnaaditi|| svarUpato roga dhamupadizya tayoH pRthak prazamanahetUnAha-prazAmyatItyAdi / atra prazamanaM na "na zodhayati yaddoSAn samAn nodiirytypi| samIkaroti ca kraddhAn tat sNshmnmucyte"|| itilakSaNaM saMzamanam / parantu saMzodhana saMzamanAdiyAva peNa sAmyAvasthA syAt tatsAmyAvasthAjanaka prazamanam / auSadhairiti ythoktgunnvdbhibhissgdrvyopsthaatrogiruupaiyuktiyuktH| pUrva iti zArIramAnasadoSakhenoktayormadhye yaH pUrvamuktaH zArIradoSo viSamavAtapittakapharUpastanimittakajvarAdInAM tatpazamanenaiva prazamanAra na tu shriiraashritH| daivayuktivyapAzrayairiti daivaM bhAgadheyaM, tena dvAreNa vyapAzrayANi vizeSeNa apa vyAdhItAM varjanamAzrayanti yAni tairoSadhairvA maGgaladAnasvastyayanAdirUpairityarthaH / asya pUrvAbhidhAna daivamevAdharmAkhyamazubhakAraNa; dharmAkhyaM tadviparyayAta zubhakAraNamiti khyaapnaarthm| tasya ca vyAdhiprazamakatvAt / yuktiyojanA doSadRSyamANadezakAlavayo'gnibalaprakRtyAyanurUpeNa kathitAdikalpanabhakSaNamAnAdibhiH prayogastena dvAreNa vizeSeNa apa vyAdhInAM varjanamAzrayanti yAni tairoSadhaiH saMzodhanasaMzamanadezakAla rityrthH| etena dvividhamauSadhaM zArIrarogANAmuktaM bhavati-daivavyapAzrayaM yuktivyapAzrayazca / tatrAya balimaGgaladAnasvastyayanadevabhUdevagurusiddhavRddhAdyarca nAdirUpam ; 'yacca kamme daivamutpAdayaddoSavaiSamyaM nAzayaddoSasAmyaM jnyti| antyaM lavana kaSAyacUrNagur3ikAdikazca adravyadravyabhUtam, yacca zarIre yogamupapadya doSavaiSamyaM nAzayaddoSasAmyaM vaNaprazna vAtAdayastraya eva tatrApyuktAH "vAtapittazleSmANa eva dehasambhavahetavo bhavanti" ityAdinA ; kina yadi zoNitaM doSaH syAt , tadA vAtAdivat prakRtyArambhakaM syAt , na cArabhate tasmAt vaya eva doSA iti siddhm| mAnasadoSamAha-mAnasaH punrityaadi| puna.zabdo 22 For Private and Personal Use Only Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 170 crk-sNhitaa| dIrghajIvitIya jnyti| yadi ca tatra balimaGgalAdIni daivajanakAni karmANyaGgavaiguNyAI vaM na janayitu zana vanti, na tadA vyAdhimapi shmynti| evaM laGghanakaSAyAdIni yadi doSAdhanurUpeNa zarIre yuktAni na bhavanti, tadA vyAdhimapi na zamayanti iti bodhyam / vyapAzrayapadena kAlabuddhIndriyArthAnAmayogAdikAraNavarjana jJApitaM, na hi kAraNAsevane sati vizeSeNa vyAdhInAM vajanaM bhavati / ___ mAnasa iti sattvasaMzAzrayo vyAdhirmAnasadoSalakSaNarajastamoguNastannAzena tajjanitakAmAdInAmapi nAzAt zAna-vijJAna-dhaiyya-smRti-samAdhibhiroSadhaiH prshaamyti| jJAna buddhiH sA ca karttavyAkattavyahitAhiteSu tattvena smdshinii| prabudhyante hi loke lokairadhyAtmatattvapurANetihAsAdizAstravAkyAdizravaNapaThanAdizAnaH kttevyaaktvyhitaahitaani| vijJAnaM sadevaika brahma va jagadidamasatyamiti tattvAvabodho, na tu mokSe dhIniM, zilpazAstrayohana vijJAnamiti / dhairya dhRtirmanaso viSayapravaNasya niyamanaheturbuddhiH, smRtistattvenAnubhUtArthasmaraNam, anubhuutvissyaasmprmossH| samAdhiogazcittavRttinirodhastadA draSTuH svarUpe'vasthAnaM, tatra dhyAnadhAraNayorekIbhAvaH smaadhiH| nanu vAtAdivaiSamyanAzena kathaM tajanitAnAM vyAdhInAM nAzaH sambhavati ? viSamavAtAdayo hi rogANAM samavAyihetavo bhavanti, na hi samavAyihetunAzena kAyyenAzaH, yathA kapAlamAlAmAzAt na ghaTanAzaH syaat| yadi ca nimittakAraNAni bhavanti tadA kathaM vAtAdijanitavyAdhau saMzodhanena doSaniharaNamupadizyate, na hi kulAlasUtradaNDacakrAdinAzena ghaTanAzaH syAditiatrocyate kaizcit / "AdhArabhUtanimittakAraNanAzAt niyamataH kAyyenAzaH sampadyate yathA jalapakanAzAt padmakumudAdinAzo yathA ca vattitailakSayAhIpakSayaH" iti| AdhArabhUtanimittakAraNameva viSamadoSaH, svayaM hi vakSyate "svadhAtuvaiSamyanimittajA ye vikArasaGghA bahavaH shriire| na te pRthaka pittakaphAnilebhya Agantavaste tu tato viziSTAH // " iti / tanna snggcchte| pittakaphAnilebhyo na te pRthagiti vacanena viSamapittAdyAtmakatvaM viziSTavyAdhInAM zApitaM, tena samavAyihetukhameva viSamadoSANAM labhyate, na tu nimittakAraNavaM, yathA na hi mRtkanakAdiH svasvamayavikAreSu 'vadhAraNe, tena mAnasa uddiSTa eva paraM na zArIradoSavat prapaJcitaH, mAnasadoSANAmasmiMstatra phAyacikitsArUpe prastAvitatvAditi bhaavH| Adau raja ukta prAdhAnyAt, vacanaM hi 'nArajaskaM tamaH' iti, evazabdena satvAkhyaguNasyAdoSatvamavadhArayati, sattva vikAri / For Private and Personal Use Only Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 171 . ghaTAdiSu nimittakAraNa bhavati ; bhavati ca guNakazriyasamavAyI hetureva, evaM teSAM nAzAcca tattanmayavikAraghaTAdinAzo yathA bhavati, tathA tadvidhasamavAyihetuviSamavAtAdinAzAcca tattanmayavikArajvarAdikAmAdInAM nAzaH sampadyata eva ; na ghaTAdau kapAlamAlAdivadavayavalakSaNA viSamavAtAdayaH, kintu prakRtilakSaNamRdAdivat kriyAguNAzrayAH samavAyihetava eva, na tu kulAlAMdipakAditailAdibhyo'pRthagaghaTAdipadmAdidIpAdayastasmAnna nimittakAraNa vAtAdayaH / vaiSamyanimitteti nimittapadaM kAraNaparyAyo na tu nimittakAraNArtha, tena vaiSamyasamavAyijA vikArasaGghA ityrthH| 'asamavAyihetunAzAniyamena kAryanAzaH syAt, yathA kapAlamAlAsaMyogasya kAryANAM samavAyikAraNeSvAsannajanakalakSaNasyAsamavAyikAraNasya nAzAda ghaTanAzaH' iti yaducyate tat pramAdavacana; na hyasti sAmAnyavizeSarUpadravyaguNakammeNAm asamavAyikha smvaayikaarnntvenaabhihitkhaat| na hi kApi guNakarmaNI asamavAyinI kaayyepuukte| dravyANi hi sajAtIyadravyamArabhamANAni kArye samavayanti, guNAzca sajAtIyaguNamArabhamANAH kArye samavayanti, karmANi ca sajAtIyavijAtIyakArabhamANAni kArya samavayantIti samavAyikAraNAni / sAmAnyavizeSarUpasyaiva samavAyasya sarvvavastumelakakAraNava svarUpeNokta, sa ca nAsamavAyI na samavAyI svarUpeNa kArye vRttikhAt, svarUpasamavAyItyevamupapadyate iti maharSi bhihi guNAnAM nizceSTasamavAyikAraNavaM na khasamavAyikAraNavamiti samavAyinimittAbhyAM nAparaM kAraNamastIti bodhyam / - nanu jJAnavijJAnAdibhirmAnasadoSopazamazcettadApasmArAdiSu kathaM devayuktivyapAzrayabheSajamupadizyate iti cet ? na, apasmArAdermAnasavyAdhikhAbhAvAt parantu zArIradoSadUSitamanaHsaMzrayatvena manaHzarIradoSayomadhye zArIradoSajanyatvena zArIravyAdhikhAt, mano'pi hi zarIrAntargataM zrotrAdIndriyavat / yadvA kAlAyatiyogAdibhiriva vAtAdibhimanodoSarajastamasordUSaNAt taddhetuvAtAdiprazamanAthaM daivayuktivyapAzrayabheSajamupadizyate, yathA kAmAdijajvarAdi samprati dossprshmkaarnnmaah-prshaamytiityaadi| pUrva iti zArIradoSagrahaNena tajanyA vyAdhayo'pi gRhyante vikRtadoSAdananyatvAd vyAdhInAm / daivamadRSTaM tadAzritya yadvayAdhipratIkAra karoti tadaivanyapAzrayaM balimantamaGgalAdi, etacca prathamamukta sadyo'kla zena ca vyAdhiprazamakatvAt / yuktiryojanA, zarIrabheSajayohito yo yogastadapekSa saMzodhanasaMzamanAdi yuktivypaashrymucyte| . For Private and Personal Use Only Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 172 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ dorghaJjIvitIyaH rukSaH zIto laghuH sUkSmazcalo'tha vizadaH kharaH / viparItaguNaidravyairmArutaH samprazAmyati // vyAdhiprazamArtha kAmAdiharaNa' krodhAdibheSajamupadizyate iti hetupratyanIkala bheSajAnAmiti // 29 // , gaGgAdharaH - atha devayuktivyapAzrayabheSajAnAM madhye devavyapAzrayabheSajAnAmacintyatvena tadupadeza na kRtvA yuktivyapAzrayabheSajAnAM yuktyartha' kalpanopAyAn prakRtibhUtakAraNarUparogANAM vAtAdInAM dharmavijJAnAnyupadizati -- rukSa ityAdi / bhUridAruNavikArakaraNAda vAtAdInAM pUrva pUrvAbhidhAnam / rukSAdInAzca prazastatamatvena prAgabhidhAnaM tena dAruNatvAdayo'pi guNA bodhyAH / rukSatvaM zItatvaM laghukhaM sUkSmatvaM vaizaya kharatvaJcopadiSTaM guNavyAkhyAnena / calavantu asthiratvaM tato dAruNatvavegayornAbhidhAnam / atra vAyoH zItalaM pUrvvabhUtAnupravezena na mahato vAyorabhiprAyeNoktaM, mahato vAyoranuSNAzItasparzaH / tat kevalasparza tanmAtravAyvabhiprAyeNa bodhyamiti / zItena vAyora ddhiruSNena zItazAntirhi dRzyate dRzyate ca kevalavAtArabdhavyAdhau zItam / iti rukSAdisaptaguNo mAruto viparItaguNairdravyairiti guNazabdo'trApradhAnavAcI, tena sahajaguNato vArasato vA vItovA vipAkato vA prabhAvato vA rukSAdisaptaguNaviparyayaiH snigdhoSNagurusthUlamRdupicchila zlakSNaiH sapta guNA eva na khanye ca eta ca yeSAM tadravyaiH samprazAmyati / samyaka zIghraM prazAmyati yAvad guNaiH kSINastAvada - guNaistada guNaviparyayadravyehI no'tikSINo bhavati samastu kSINo bhavati vRddhava samo bhavatIti / suzrutenApyuktam / "avyakto vyaktakarmA ca rukSaH zIto jJAnamadhyAtmajJAnaM, vijJAnaM zAstrajJAnaM, dhaiyyamanunnatizcetasaH, smRtiranubhUtArthasmaraNaM, samAdhiviSayebhyo nivarttanAtmani manaso niyamanam // 29 // 1 For Private and Personal Use Only cakrapANiH - samprati zarIrarogAdhikArapravRttatvAdasya tantrasya zArIrarogajanakavAtAdilakSaNaM bheSajavAha - rukSa ityAdi / pradhAnatvAdagre vAyorabhidhAnaM, rukSAdInAM jyAyastvAdabhidhAnaM tena aroraise guNA boddhavyAH / raukSyaJca vAyoradhikaM snehasAdhyatvAd vAyobbadhakam * ato rukSatvamagre'bhihitam / yadyapi vaizeSike'nuSNAzIto vAyustathApIha zItena vRddhidarzanAt uSNena prazamadarzanAcca zIta eva vAyuH, tathA kevalavAtArabdhe roge zItadarzanAcca / yacca pittayuktasyo - SNatvaM tadyogavAhitvAt, yathA pASANasya yena dravyeNa zItenoSNena vA yogo bhavati tadguNAnuvidhAnaM * yojakamityapi pAThAntaram / Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH www.kobatirth.org sUtrasthAnam / sasnehamuSNaM tIkSNaJca dravamamlaM saraM kaTu / viparItaguNaiH pittaM dravyairAzu prazAmyati // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir laghuH kharaH / tiryyaggo dviguNa va rajobahula eva ca // " iti / atrAvyaktaH sUkSmaH, tiryagga iti tiryyakcalaH / dviguNa iti zabdasparza guNo vAyurityarthaH / rajo bahulaH sattvatamonyana iti vizadatva khyApitam / evaMguNasya vAtasya prakopaNAnyuktAni tenaiva / tadyathA "balavadvigrahAtivyAyAmavyavAyAdhyayanaprapatanapradhAvanaprapIr3anAbhighAtalaGghanaplavanataraNarAtrijAgaraNabhAraharaNagajaturaGgarathapadAticaryA kaTukaSAyatiktarukSalaghuzItavIryyazuSkazAkavala ra-varakoddAlakakoradUSazyAmAkanIvAramuda gamasUrADhakIhareNukalAyaniSpAvAnazana- viSamAzanAdhyazanavAtamUtrapurISazukracchaddikSavathUda gAravASpavegavidhAtAdibhirvizeSairvAyuH prakopamApadyate / sa zItAbhrapravAteSu dharmAnte ca vizeSataH / pratyUSasyaparAhna tu jIrNe'nne ca prakupyati / / " iti / atra prakupyatIti varddhate na tu kSayati / varddhate ca svayonitvAda balavadvigrahAdInAm / ebhirddhasya vAtasya snigdhAdiguNaidravyaiH zamo hAso bhavati, samasya tu kSayo bhavati, kSINasya cAtikSayo bhavatItyarthaH / rukSatvAdiguNaviparItAviparItasamamizraguNaistu dravyena samprazAmyati kintu viparItaguNabahulAviparItAlpaguNairdravyaiH kAlavilambenAsamyaka prazAmyatyeva na tu na prazAmyatIti bodhyam / ukta hi "viruddhaguNasannipAte bhUyasAlpamavajIyate" iti / atrApIdamavadhAtavyaM yada dravyaM raukSyAdiguNaviparIta kiyada guNaM raukSyAdiguNatulyaguNaJca bhavati tatra viruddhadharmANAM madhye bhUyasA guNasamUhabahulA lpaguNasamUho'vajIyate tairalpaguNebhUyiSThaguNaviparItaguNasya bhUyiSThaguNejiyo na bAdhyate tulyaguNasya vRddhirapi kriyate ityevaM vyAkhyAna' pittakaruyorapi bodhyam / * For Private and Personal Use Only 173 1 pittasvarUpaguNamAha-sasne hamityAdi / sasnehamuSNamiti vacanena stra hasyAlpatvamuSNatvasya cAtizayatvaM tad yogAditi sUcitam / tena paittike tathA vAyorapi / viparItA vAtaguNapratipakSA guNA yasya tadviparItaguNaM, guNazabdena ceha dhavAcino rasavarthyAvipAkaprabhAvAH sarvva eva gRhyante, tena prabhAvAdapi yadvAtaviparItaM tadapi gRhyate / anye tvekaviparItazabdalopAdviparItaM viparItaguNaJca grAhayanti, tena, viparItagrahaNAta pRthak prabhAvaviparItaM gRhyate, guNavaiparItyAt vipAkAdayo gRhyante / nanvaviparItaguNabhUyiSThairapi vAtAdInAM prazamo bhavati yato na hi savveM bheSajaM vAtAdInAM sarvvAtmanA viruddha syAt ; Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 174 crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH vyAdhau ghRtadugdhAdikasne hazItabheSajavidhina virudhyte| atisnigdhakhAlpoSNakhayozca pittasyAlpasna hAtyantoSNakhaviparyayAt prazAntiH syaat| uSNatIkSNadravasaratiktanaviparItaiH zaityamAndyasAndrasthirakaSAyamAdhuyyaMguNaH pakasya pittasya prshmnm| AmasyAmlasya viparItena tiktena prshmH| kaTriti tikta, tena tiktarasasya pittasya vidagdhAvasthAyAmamlarasakhe tadviparItakhena tiktarasaH pittaprakopanAzakavenopapadyate / ukta hi sushrute| "pittaM tIkSNaM dravaM pUti nIla pItaM tathaiva c| uSNa kaTu saraJca va vidagdhazcAmlameva ca // " iti| atra pUtikhena snigdhavaM sUcitaM, nIla pItamiti yadukta tadatra prazamanAbhAvena noktam / kaTriti tiktaM, vidagdhazcAmlamiti tatvabhAvAt / etena tannirastaM yadiha tantre'mlakhamuktaM tadapi tejaHprAdhAnyAt pittasya svarUpasya / suzrutenApi vidagdhasyAmlakhamukta tada dravarUpapittAbhiprAyeNeti / yadyAkhyAtaM dravamiti muktakaNThena mushrutenoktkhaacc| prakopaNazcAsyoktaM tatraiva / "krodhazokabhayAyAsopavAsavidagdhamaithunopagamanakaTamlalavaNatIkSNoSNalaghuvidAhi-tilatailapiNyAkakulattha-sarSapAtasIharitakazAkagodhAmatsyAjAvikamAMsadadhitakrakUci kAmastu-sauvIrakasurAvikArAmlaphalakaTarA prabhRtibhiH pittaM prkopmaapdaate| taduSNaruSNakAle ca meghAnte ca vishesstH| madhyAhna cAddharAtre ca jIryatyanne ca kupyati // " iti| ebhiH prakopaNaiH prazAparAdhAdAntarbhUtaiH sane hAdiguNaM pittaM dRddhaM sasne hAdiguNaviparItaguNaiH snigdhazItamRdusAndrakaSAyatiktasthirAdiguNadravyaiH prazAmyati samaM bhavati, samantu kSINaM bhavati, kSINamatikSINaM bhvtiityrthH| ukta hi "viruddhaguNasannipAte bhUyasA svlpmvjiiyte"| tat kimiti viruddha guNabhUyiSThasya grahaNena ? viruddhaguNabhUyiSThasyApi viruddhaguNazabdenaiva grahaNAt . viparItaguNabhUyiSThe hi ye'viparItA alpA abalA vA guNAste svakAryAkartta tvAt anyapadezyA eva ; kiMvA sarvathAviparItaguNairadhikA prazastA ca zAntirbhavati, ata eva samprazabdau zIghrasamyakprazamArthAbhidhAyakau kRtau ; aviparItaguNabhUyiSTherna tathA zAntirbhavati, ata eva samprazabdAbhyAM na tat sAkSAduktam / evaJca vyAkhyAnaM pittazlapmaNorapi krttvym| sasnehamiti ISatsneha, tena pitte sapiSaH snigdhasya bhessjtvmuppnnm| amlarasatA ceha pittasya cocyate aptejaHsamavAyArabdhatvAt pittsy| suzrute tu kaThutvameva pittasyoktam, amlatA ca vidagdhasya pittasyoktA ; yaduktaM "vidagdhaJcAmlameva c"| evaM sasnehatAyAmapi pittasya suzrutasya svaraso nAsti ; etacca snigdhatvamamlatvaJca jalAnalArabdhatvAt For Private and Personal Use Only Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / 1 guruzIta mRdu snigdha-madhura sthirapicchilAH / zleSmaNaH prazamaM yAnti viparItaguNaiguNAH // 30 // zleSmasvarUpaguNamAha-gurvvityAdi / ete gurvvAdayaH zleSmaNaH svAbhAvikA guNAH, vRddhAstu viparItaguNale ghUSNatIkSNarukSakadrAdirasavizadAdibhirdravyAzritaireva prazamaM samaM yAnti, sAmye tu kSayaM yAnti, kSaye cAtikSayamiti / guNAnAM viparItaguNaiH prazamavacanena guNino'pi prazamaH khyApitaH / militayathAsvaguNasamudAyo hi dravyamucyate nAtiriktamiti / suzrute'pyuktaM " zleSmA zveto guruH strimyaH picchilaH zIta eva ca / madhurastvavidagdhaH syAdvidagdho lavaNaH smRtaH // " iti yat tena na viruddhaM karusyAvidagdhale tathaiva svabhAvAt lavaNavakatte khena lavaNarasAzrayatvenAnuktatve'pi na vA nyUnakhamAcAyryasya, tena vRddhAvasthAyAM vaidagdhye Agneye'pi lavaNaraso nopazete lavaNaviparotaguNaivRddhale punarupazete / evaM pittasyAmlatAyAmapi vyAkhyeyaM vastutastu dravyamekarasaM nAstoti tena bodhyamidaM zleSmaNo yanmAdhuyyamuktaM tanmadhurapradhAnalavaNakhaM tena sAmyAvasthAyAM madhuralavaNayoH karuvaddhakatvamiti / tathA pittasyAmlANutiktatvaM bodhyaM tena sAmyAvasthAyAM tikto rasaH svasamAnAdhikaraNa zaityalAghavAbhyAM vIryyarUpAbhyAmapAstatvAna pittaM varddhayati, api tu nAzayati tatpratiniyatazaityavIyyam / amlastu svarUpata uSNavIyyatazca varddhayatIti bodhyam / zleSmavRddhiheturuktaH suzrutena - "divAsvamAvyAyAmAlasya madhurAmlalavaNazItasnigdhagurupicchilAbhiSyandihAyanakayavakanaM pavetkaTamASamahAmASagodhUmatilapiSTavikRti-dadhi - dugdha-kRzarApAyasekSuvikArApUpadakAmAMsa-basAvisamRNAlakazerukazRGgATakamadhuravallIphalasamazanAdhyazanaprabhRtibhiH zleSmA prakopamApadyate / sa zItaiH zItakAle ca vasante ca vizeSataH / pUrvvA ca pradoSe ca bhuktamAtre prakupyati / / " iti / prakupyatIti varddhate / ebhiH prajJAparAdhAdyantabhUtai ddhasya zleSmaNa gurvvAdiguNasya viparItaguNadravyaiddhA gurvyAdayo guNAH zAmyanti samA bhavanti, samAstu isanti, svAstvatihasantIti bodhyam // 30 // For Private and Personal Use Only 175 pitasyopapannameva / suzrute tu tejorUpapittAbhiprAyeNaiva tannirastaM bhavati / zleSmaNo viparItaguNaiguNAnAM prazama ucyate na punaH zleSmaNaH prazamo'bhidhIyate ; kasmAt 1 ucyate, guNaprazamamena ca guNiprazamo guNavRdvA ca guNivRddhirbhavatIti sUcanArtha; yata uSNena zItaprazame kriyamANe zItAdhArasya udakabhAgasyAvazyameva prazamaH kriyate // 30 // Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 176 crk-sNhitaa| [dIrghajIvitIyaH vipriitgunnairdesh-maatraakaaloppaaditaiH| bheSajairvinivartante vikArAH saadhysmmtaaH|| sAdhanaM na tvasAdhyAnAM vyAdhInAmupadizyate // 31 // gaGgAdharaH-tathaivaM cettadA pratijJAhAnidoSaH syaat| raukSyAdiguNairTa ddho hi vAtaH snigdhAdiguNadravyastadviparItairalpamAtrairatimAtrairvA viparItaguNe deze kAle ca sAdhyeSu vyAdhiSu prayujyamAnairakAle punaH samyaGmAtraizca tathA kAle samyaGamAtrazca tulyaguNadeze tathA cAsAdhyeSu vyAdhiSu prayujyamAnairdravya prshaamyti| evaM pittaM kAzcetyAzaMsAyAmavyabhicAreNa prtikssaatumaahvipriitgunnairityaadi| rukSaH zIta ityAdibhiryathAsvoktavAtapittakaphaguNAnAM viparItaguNaibhaiSajaidezamAtrAkAlopapAditaisteSAmeva viparItAviparItaguNadezAnurUpamAtrAyA bheSajAnAM mRdumadhyatIkSNavasvavIryAnurUpeNAturabalazarIrAhArasAtmAsattvaprakRtidoSavyAdhibalAnurUpeNa cAnapAyiparimANena yadayada bheSajasyopayoge upadeSTavyo yo yaH kAlastairupapAditaistathAvidhe deze tayA ca mAtrayA tasminneva ca kAle vaidainaH prayuktaH sAdhyasammatAH sAdhyatvenopadiSTA vikArA vinivartante na khasAdhyakhenopadiSTarogA ityrthH| etenAzAnena cakrapANiH-nanu viparItaguNairalpamAtra stu vA'viparItadezakAlAdipratibandhaizca na prazamo bhvtiityaah-vipriitetyaadi| dezo bhUmirAturazca, mAtrA anapAyi parimANama, kAlo nityagaH RtvAdiH Avasthiko bAlyAdizca ; dezAdyapekSayA yathocitatvena kalpito dezamAtrAkAlopapAditaH ; upapAditairiti caurAdiko Nica, kiMvA vaidya noppaaditaiH| anna dezagrahaNAt balazarIrAhArasAtmyasattvaprakRtInAM grahaNam, kAlagrahaNAt vayaso'pi grahaNam, doSastu prazamanIyatayaiva gRhItaH, bheSajantu sAkSAdevoktam / evaM doSabheSajadezakAlabalazarIrAhArasAtmyasattvaprakRtivayasAM parIkSyANAM dazavidhAnAM sarveSAmeva grahaNaM bhvti| sAdhyatvena prAmANikAnAM sammatAH sAdhyasammatAH / etenAjJanAjJAnAt ye sAdhyatvena gRhItAste niraakriynte| yat tu samyaka grahaNena yApyayApanamucyate tannAtisundaraM "vinivartante' iti vacanAt, na ca yApyayApanaM vinivRttiH| __ asAdhye bheSajanivRttimAha-sAdhanamityAdi / nanvasAdhyAnAmapi sAdhanaM dRSTaM, yato'riSTavAMdavazyaM mRtyugRhItatvenAsAdhyaH, yaduktam "ariSTaJcApi tannAsti yadvinA maraNaM stAvabhavet / maraNaJcApi tannAsti ynnaarissttpurHsrm"| utpannAriSTasAdhanaJca suzrute ukta 'dhruvantvariSTe maraNaM brAhmaNaistat kilaamH| rasAyanatapojapyatatparairvA nivAyyate" iti / tathA cAgastyo bhagavAnAha, For Private and Personal Use Only Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 177 sAdhyakhabuddhagrA pratipAditabheSajairasAdhyavyAdhiprazamAbhAvena na ksstiH| tatra hetumAha-"sAdhana na vasAdhyAnAM vyAdhInAmupadizyate" iti|| kazcit tu sammata ityanena yApyAnAmapi grahaNamAha --tanna bhadraM, yApyAnAM yApanasya vinittikhAbhAvAt, sAdhanaM na khasAdhyAnAmiti vacanavirodhAcca / asAdhyatva hi dvividhaM yApyakhapratyAkhyeyakhabhedAditi / nanvasAdhyAnAmapi dRzyate bheSajam, upadiSTaM hi bhagavatAgastyena kAlAkAlamRtyujayabheSajam / "rsaayntpojpy-yogsiddhrmhaatmbhiH| kAlamRtyurapi prAjJa jrjiiyte'nlsainraiH||" iti / tathA suzratenApi "dhu vanvariSTa maraNaM braahmnnaisttkilaamlaiH| rasAyanatapojapya-tatparairvA nivArayate // " iti| tathAnyatrApi "jAtAriSTo'pi jiivtiiti"| tasmAdatra sAdhanamiti rasAyanavaja bheSajaM bhiSagAdipAdacatuSTayAnvatamaM vA, tenAsAdhyavyAdhyupazamakalena rasAyanasyoktina virudhyte| atrAhuranye "niyatamaniyataJceti dvidhAriSTa, tatra niyatamariSTamasAdhyamaniyatantu rasAyanAdibhiH sAdhyate" iti niyatAriSTAbhiprAyeNoktam / "na khariSTasya jAtasya nAzo'sti maraNAdRte" iti, tathA "ariSTazcApi tannAsti yadvinA maraNaM bhvet| maraNaJcApi tannAsti yannAriSTapuraHsaram // " iti suzru tAgastyavacananvaniyatAriSTaviSaya. miti / anye tu sarvamevAriSTaM mArayatyasati rasAyanAdau, rasAyanAdeH prabhAveNa "rasAyanatapojapya-yogasiddha mahAtmabhiH / kAlamRtyurapi prAjJai jarjIyase naalsainraiH"| tathAnyatrApyukta 'jAtAriSTo'pi jiivti| atrAhureke dvividhamariSTaM niyatamaniyataJca, tatra niyataM yattadasAdhyameva ; ata evokta "na tvariSTasya jAtasya nAzo'sti maraNAdRte' atra jAtasyeti vacanAt niyatasyeti darzayati / yattvaniyatamariSTaM tat prati suzrutAgastyavacanayorarthavattA , carake'pyaniyatamariSTamuktaM yathA --"saMzayaprAptamAtra yo jIvita tasya manyate" iti| anye tu avate saMzayaprAptamiti uktibhedamAtramatra, tena sarvAriSTa mArakamevAsati rasAyanAdau / rasAyanatapaHprabhRtayastu prabhAvAtizayayogAt itarakriyayA'sAdhyamAnamapi sAdhayanti ; tacca riSTanivAraNaM viraleSveva puruSAtizayeSu nandikezvarAdiSu draSTavyaM, na sarvapuruSaistat zakyamato jAtAriSTAnAm asAdhyatvena tantra procyte| yat tu kaizciducyate niyatAyuSo mRtyurariSTapUrvo vati, aniyatAyuSastvariSTaM vinaiva mRtyubhavati ; tanna, "maraNaJcApi tannAsti yannAriSTapuraHsaram" iti vcnaat| yaducyate'niyatAyuSaH satyapi riSTaprAdurbhAve samyakakriyopapAdanAt jIvitena bhavitavyam, yato'niyatAyuSaH puruSakArAparAdhAdeva paraM mRtyubhavati, samyakakiyAyAJca puruSakArAparAdho nAsti / tanna, na hyaniyatAyuSaH sadaiva puruSakArasAdhyAH, kintu yathocitakAlakriyamANasvasthAturahitasevArUpapuruSakArasAdhyAH, tena yathocitakAle hitAsevanAdasAdhyatvayukta vyAdhau 23 For Private and Personal Use Only Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 178 caraka saMhitA | [ dorghaJjIvitoyaH bhUyazcAto yathAdravyaM guNakarmma pravakSyate // 32 // ariSTanAzakatvAt / sarvvapuruSANAmazakyatvena rasAyanAderjAtAriSTamasAdhyameva ityAhuH / / 31 / / gaGgAdharaH- nanvetAvataiva vAtAdInAM svasvaguNaviparItaguNadravyaiH prazamopadezena trividhaziSyANAM na vyavasAyo bhavati atisUkSmatamatvAda dravyaguNAnAmityAzaGkayAha, bhUyazvatyAdi / - ato vAtAdInAM svasvaguNaviparItaguNadravyaiH prazamopadezAdanantaramannapAnAdike yathAdravyaM dravyamanatikramya guNakarmma guNAzca karmANi ca tat bhUyo bahutamaM ca pravakSyate pratidravyaM vistareNa guNaka pravaktavyamityarthaH / nanvetAvataiva vAtAdInAM svasvaguNaviparItaguNadravyaiH prazamopadezena yuktivyapAzrayabheSaja' kiM samApyate iti zaGkAyAM yathAdrayaM guNakammapadeSTavyatve vyavasthite dravyANAM guNakarmAzrayakhena karttakhena ca satyapi prAdhAnye guNakarmmApekSayA guNakammabhyAmeva zaktirUpAbhyAM phalasAdhanayogyatvAdAdau guNakarmaNo guNAnAM prAdhAnyAdupadeze karttavye gurvvAdiguNApekSayA zItAdiguNasya vIryyasaMjJayA prAdhAnye'pi zItAdivIrya saMjJakasya guNasya prAyeNa pratiniyatarasatvAt rasopadezo vyavasthIyate / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5 "atra kecidAcAryA bravate dravyaM pradhAnam kasmAt ? vyavasthitatvAt / iha khalu dravyaM vyavasthitaM na rasAdayo, yathA phale ye rasAdayaste paka na santi" / nanu cet vyavasthitatvaM svarUpeNAvasthAnaM tacca kaSAyAdikalpitastvadazAyAM nAstIti vyabhicAra iti cet tadA " dravyaM pradhAnaM nityatvAt / nityaM hi dravyamanityA guNAH yathA kalkAdimavibhAgaH, sa eva sampannarasagandho vyApannarasagandho vA bhavati / nanu nityatvamavinAzivaM svarUpAnucchedo vA, tathAkhantu na kalkAdikhadazAyAmiti vyabhicayyete heturiti cenna, dravyaM pradhAnaM "svAjAtyAvasthAnAt / yathA hi pArthivaM dravyamanyabhAvaM na gacchatyevaM zeSANIti / " ataH svArambhakadravyajAtIyatvenAnuvRttatvaM svArambhakadravyajAtIyatvAnapAyatvaM vA svabhAvasaMsiddhalakSaNa vA svAjAtyavasthAnamiti / nanu riSTe jAte kiM bheSajamatItakAlakriyamANam apakrAnte salila iva setubandhaH kariSyatIti ; tasmAdasAdhyAnAM sAdhanaM nopadizyata iti sAdhu // 31 // cakrapANiH - kimetAnyeva guNakarmANi utAparAjyapItyAha, bhUyazcetyAdi / guNAnAM karmANi guNakarmANi / yathAdravyamiti yasmin yasmin dravye yadyadguNakarmma tat tattasmiMstasmin guNakarmANi vakSyate / iti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / 176 madhurAmlalavaNAdInAmapi rasAnAM pAzcabhautikavena madhurakhAdinA grahAt pRthivyamvAdiguNabAhulyagraheNa paJcendriyagrahaNamupacaryate iti cenna "dravya hi pradhAnamAzrayatvAt / dravyamAzritA hi rasAdaya iti"| nanu rasAdInAmAzrayatve'pi dravyasya rasAdidvAreNaba phalasAdhakakhAnna rasAdibhyo dravyasya prAdhAnyamiti cena, yato "dravyaM pradhAnamArambhasAmarthyAt / dravyAzrito hyArambho yathA vidArigandhAdimAhatya saMkSudA vipacedityevamAdiSu na tu rsaadissvaarmbhH"| nanvArambho madhvariSTAdau kAlapariNAmenAmlAdirasasyAsti na hyArambha AharaNakSodanAdivyApAramAtra kintu prayojananiSpattihetusAdhanameva, taca rasAdiSvasti iti cenna "dravyaM hi pradhAnaM zAstraprAmANyAt / zAstra hi dravyaM pradhAnamupadeze hi yogAnAM yathA mAtuluGgAgnimanthau ceti na rasAdaya upadizyante" iti / . nanu rasAdidvAreNaiva dravyANAM kAryavizeSamupalabhya yogAnAmupadeze dravyANyupadizanti bhiSaja iti| rasA eva pradhAnamiti cenna "dravyaM pradhAnaM rasAdInAM krmaapekssitkhaat| rasAdayo hi dravyakramamapekSante yathA taruNe taruNAH sampUrNe sampUrNAH" iti| nanvevaM dravyamapi kramamapekSate'vasthAnAM yathA tAruNye taruNaM pariNAme sampUrNamiti cenna "dravyaM prdhaanmekdeshsaadhykhaat| dravyANAmekadezenApi cUrNAdayaH sAdhyante yathA mahAkSakSIreNeti" na rasAnAmiti / __ atra kAryasAdhakaikadezakhAdityarthastena sAdhyena na vaiyadhikaraNyam / evaM kramApekSitabAdityatrApi svakramApekSitarasAdikhAditi vyAkhyeyam / "tasmAdadravyaM pradhAna, "dravyalakSaNantu kriyAguNavat smvaayikaarnnmiti"| _ "tnnetyaahurnye| rasAstu pradhAnam / kasmAt ? aagmaat| Agamo hi shaastrmucyte| zAstra hi rasA adhikRtA yathA rasAyatta AhAra iti, tasmiMzca prANAH" iti| nanu bhUtAyattA rasA rasAyattazcAhArastasmiMzcet prANAH santi santu sa ca dravyAdhIna eveti kathaM rasasya prAdhAnyamiti cenna "rasAH pradhAnamupadezAt / upadizyante hi rsaaH| yathA madhurAmalalavaNA vAtaM zamayanti" iti / dravye'nupAnAdau kRtsne vA tanvaM vakSyate AcArya iti zeSaH / vakSyate iti bra jo vacirAdezAta pryogH| kiMvA yathAdravyamiti yathAhetu, tadyathA gurukharakaThinAdiguNabahulaM pArthivadravyaM teSAJca pArthivAnAM guNAnAM karmopacayasaGghAtagauravAdIti // 32 // . For Private and Personal Use Only Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 180 crk-sNhitaa| ( dIrghajIvitIyaH nanu yathA rasAnAM vAtAdurapazamakalenopadezo'sti tathA dravyANAmapi, yathA "AmalakyAdirityeSa gaNaH svvjvraaphH| cakSuSyo dIpano vRSyaH kaphArocakanAzanaH" ityAdi iti cenna, rasAH pradhAnamanumAnAt / "rasena hyanumIyate dravyaM yathA mdhurmiti"| nanu rasenAnumIyate dravyaM dravyeNApi rasanAyogena rasamanubhavatIti dravyameva pradhAnaM na tu rasA iti cenna "rasAH prdhaanmRssivcnaat| RSivacanaM hi vedo yathA kiJcidijyArthaM mdhurmaahrediti"| tasmAdrasAH pradhAnam / raseSu guNasaMjJA gurukhAdayaH samAnAdhikaraNabena vyvsthitaaH| rasaguNeSapadekSyAmaH / "tannetyAhuranye / vIrya pradhAnam, kasmAt ? tdvshenaussdhkrmnissptteH| ihauSadhakapyUirvAdhobhAgobhayabhAgasaMzodhana-saMzamana-saMgrAhakAgnidIpana-prapIr3analekhanahaNarasAyanavAjIkaraNazvayathUkaraNavilayanadahanadAraNamAdana-prANaghna-viSaprazamanAni viirypraadhaanyaadbhvnti| taca vIrya dvividhamuSNaM zItazca, agnISomIyakhAjagataH / kecidaSTavidhamAhuruSNaM zItaM snigdhaM rukSaM vizadaM picchila mRdu tIkSNaJca tyetAni khalu vIryANi svavalaguNotkarSAdrasamabhibhUyAtmakamma kurvnti| yathA tAvanmahat paJcamUlaM kaSAyaM tiktAnurasaM vAtaM zamayeduSNavIryakhAt / tathA kulatthaH kaSAyaH, kaTukaH palANDuH snehabhAvAca / madhurazcakSuraso vAtaM varddhayet shiitviiryvaat| kaTukA pippalI pittaM zamayati mRduzItavIryakhAt amlamAmalakaM lavaNaM saindhvnyc| tiktA kAkamAcI pittaM vaddha yadupNavIryakhAt madhurA matsyAzca / kaTuka mUlaka zleSmANa vaddha yati snigdhavIyyakhAt / amlaM kapitthaM zleSmANa zamayati rukSavIryavAt, madhuraM kSaudrazca ti| tadetat nidarzanamAtramuktam / bhavanti caatr| "ye rasA vAtazayanA bhavanti yadi teSu vai| raukSyalAghavazaityAni na te hanyuH smiirnnm|| ye rasAH pittazamanA bhavanti yadi teSu vai / taikSNoSNAlaghutAzca va na te ttkrmkaarinnH|| ye rasAH zleSmazamanA bhavanti yadi teSu va / sne hagauravazaityAni balAsaM vaddha yanti te||" iti| _ "tasmAdvIyaM prdhaanmiti| tannetyAhuranye / vipAkaH pradhAnamiti / kasmAt ? samyamithyAvipAkakhAt / iha hi sarvANi dravyANyabhyavahatAni samyamithyAvipakAni guNa doSaM vA jnynti| bhavanti cAtra / pRthakvadarzinAmeSa vAdinAM vaadsNgrhH| caturNAmapi sAmarthya micchantyatra vipshcitH|| tadravyamAtmanA kiJcit kizcidvIyyeNa sevitm| kizcidrasavipAkAbhyAM For Private and Personal Use Only Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH | www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / rasanArtho rasastasya dravyamApaH citistathA / nivRttau ca vizeSe ca pratyayAH khAdayastrayaH // 33 // 181 doSaM hanti karoti vA / / pAko nAsti vinA vIryyAt vIyya nAsti vinA rasAt / raso nAsti vinA dravyAda dravya zreSThamataH smRtam // janma tu dravyarasayoranyonyApekSikaM smRtam / anyonyA'pekSika janma yathA syAddehadehinoH // vIryyasaMjJA guNA ye'STau te'pi dravyAzrayAH smRtAH / raseSu na vasantyete niguNAstu guNAH smRtAH // dravye dravyANi yasmAddhi vipacyante na par3asAH / zreSTha dravyamato jJeyaM zeSA bhAvAstadAzrayAH // amImAMsyAnyacintyAni prasiddhAni svabhAvataH | AgamenopayojyAni bheSajAni vicakSaNaiH 11 pratyakSalakSaNaphalAH prasiddhAzca svabhAvataH / nauSadhIhetubhividvAn parIkSeta kathaJcana // sahasreNApi hetUnAM nAmbaSThAdivirecayet // tasmAttiSTha tu matimAnAgame na tu hetuSu // " iti suzrutenoktam // 32 // gaGgAdharaH - tena dravyaprAdhAnye'pi dravyaguNakarmmaNAmatibAhulyAt sa peNopadezArtha guruzItAdiguNAnAM madhurAdisAmAnAdhikaraNyAt prathamaM rasopadeza vyavasthite rasasvarUpamupadizati rasanArtho rasa iti / arthasaMjJAstu vakSyante "arthAH zabdasparzarUparasagandhA manasastu cintyamarthaH" iti rasanasya yo'theH sa rasaH / arthoM hi samAnayonikaM vastu tatra yadyadyonikaM tat tasya tada yonika vastu / tathA hi rasanamApyamindriyaM raso'pyApya iti rasanArthI rasa iti zApayitumAha, tasya dravyamApa iti dravyaM guNakarmAzrayasamavAyikAraNa prakRtibhUtakAraNamityarthaH / nanu dravyamiti kiM rasasyAzrayarUpaM kAraNaM kiM grahaNe kAraNamityata Ahani tau ceti / nivR ttirutpattiH / rasasyotpattau dravyaM guNakarmmAzrayasamavAyi For Private and Personal Use Only cakrapANiH -- samprati doSAnabhidhAya tatprazamanapradhAnAn rasAn vaktumudyato rasalakSaNapUrvakaM rasotpattikramamAha - rasanArtha iti / rasyata AsvAdyata iti rasaH rasanArtha iti jijJAgrAhyaH / etaca SaNNAmapi rasAnAmanugataM rUpAdiSu ca vyAvRttatvAt sAdhu lakSaNam / tasyeti rasasya, dravyaimityAdhArakAraNaM, dravyazabdo hyAdhArakAraNavAcI, yathA - " - " pancendriyadravyANi" iti / kSitistatheti yathA Apa AdhArakAraNaM tathA kSitirapi, akSitI vyaktavye, kSitistvagre prativacanAt kSiterAdhArakA raNatvamamukhyamiti darzayati, yenApo hi nisargeNa rasavatyaH / tathA bhadrakIye " saumyAH khalvApaH" ityAdinA jala eva rasasya vyaktiriti darzayati / Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 182 [ dIrghaJjIvitIyaH caraka saMhitA | 5 1 kAraNamApaH, yasmin dravye jAyamAne rasazcAbhivyajyate tasya jAyamAnadravyasya kriyAguNavat samavAyikAraNamApaH / Apa eva hi rasatanmAtrAtmikAstatra yadrasamAtraM tadeveha kiM rasanArthapadenAbhihitaM na hi tadrasamAtra rasanendriyasya grAhyo'rtho'tIndriyatvAt / tajjJApanArthamAha- kSitiriti / pUrvapUvvabhUtAnupravezenava jAyamAne sthUlajale caturAtmake'vyaktarasarUpeNAbhivyajyate, tAsAM caturAtmikAnAmanupravezena kSitistathaiva rasAzrayadravyaM pazcAtmikA, na tu gandhatanmAtrA kSitiriti khyApitam / " kAryyaM hi samavAyikAraNaivAdravyANi guNAzca guNairArabhyante ityAtreyaH " bhadrakApyastu " rasatanmAtraM jala sUkSmaM niravayavaM tadeva tejo'nupravezena yajjalaM jAtaM tatra yo'vyaktaraso niSpAdyate sa rasatanmAtrarUpajalAdananyaH" ityAha pAJcabhautikadravyagatarasasya sthUlajala dravyamiti bodhyam / suzrute'pyuktaM rasavizeSavijJAnIye'dhyAye | "AkAzapavanadahanatoya bhUmiSu yathAsAmekottara parivRddhAH zabdasparza rUparasagandhAstasmAdApyo rasaH" iti / sarvvabhUtacintAzArIre'pyuktam "AkAzAdInAM karmmaguNAstatrApyastu raso rasanendriyaM sarvvadravasamUho gurutA zaityaM stra ho retazca ti / " svayamapyevaM vakSyati / itthaJca tanmAtraraso rasatvaM rasAbhAvazca na rasanArthasteSAM rasanasamAnayonikatvAbhAvAdatra madhurAdyanyatamasya kadrAyanyatamaiH saha bhede'pi sati pRthakRtkhAkhyo'bhAvatvena grahadazAyAM rasanArthatvamasti rasatvamapyasti ityato rasAbhAve rasetaratvavizeSaNa', yat tUcyate pareNa "yathAzrutalakSaNasyAsya rasatve rasAbhAve cAtiprasaGgAdatIndriyarase cAprasaGgAdrasanendriyagrAhyarati guNakhAvAntarajAtimattvaM rasatvamiti lakSaNa bodhyamiti / " atra rasaneti padaM rUpAdInAM grAhakacakSurAdInAM vyavacchedArtham / vAtAdidUSitarasanasyArucivazAdrasasya rasanAgrAhyatvena tatrAvyAptivAraNAya indriyetipadam / rasanendriyavRttirUpAditat suzrute'pyuktaM " tasmAdApyo rasaH" iti / kSitistvapAmeva rasena nityAnuSakta ena rasavatItyucyate, yato nityaH kSiterjalasambandhaH; vacanaM hi - 'viSTa' hyaparaM paraNa" iti, asyArthaH-khaivAyvagnijalakSitInAmuttarottare bhUte pUrvapUrvvabhUtasya nityamanupravezaH, tatkRtazca khAdiSu guNotkarSaH / rasasya kiM vyaktau akSitI kAraNaM kiMvA vizeSa ityAha - nirvRtAvityAdi / nivRttau cAbhivyaktau / etena raso'bhivyajyamAno jalakSityAdhAra eva vyajyata iti darzayati : cakArAdvizeSe'pi madhurAdilakSaNe apekSitI pratyayau tena " somaguNAtirekAnmadhuraH, pRthivyagniguNAtirekAdamlaH" ityAdinA jalapRthivyorapi vizeSakAraNatvaM vakSyamANamupapannaM / vizeSe ca pratyayAH khAdaya iti madhurAdivizeSanivRttau nimittakAraNaM khavAkhanalAH, na ' ; For Private and Personal Use Only Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 183 vAraNAya grAhya tipdm| rasanendriyagrAhyajAterasattvAdasambhavAt tadvAraNAya vRttItipadam / rasanendriyagrAhyarasattiguNavajAtimattvAda, rUpAdInAM rasavadhAraNAya guNakhAvAntareti / madhurAdiSu pratirasaM tathAtIndriyarase cAvyAptivAraNAya jaatimttvmiti| pratyekarasasya jAtimattve'pi madhurakhavattayA grahaNadazAyAM jAtimattvAgrahe'prasaGgasambhAvAt / jAtimattvantu vRttiniyAmaka sambandhenaiva bodhyam / tena zeyakhAdinA sambandhena nAtiprasaGga iti bodhym| nedaM sAdhu vyAkhyAnam / tanmAtraraso'tIndriyaH sAdhAraNabhUta evAvyakto guNakhAvAntarasAmAnyabhUtajAtimattvAbhAvAdanena lkssnnenaalkssitH| ekakhAt tasya gunnvaavaantrsaamaanyaabhaavaat| na hi madhurAdigatasAmAnyamasyAsti, madhurAdayo hi rasaprabhedA rasakhasAmAnyavanta eSa tu na rasaprabhedaH sAdhAraNavAt / tasmAdrasanendriyagrAhyo yo madha rAdirasastattada vRttiguNavAvAntarasAmAnyabhUtajAtine tanmAtrarase tasmAt tanmAtraraso naitallakSaNalakSita iti atIndriyaraseprasaGgasadbhAva eva, na tu nivAritaH syAt / asmAkaM matenedaM tanmAtrarasalakSaNamiti tulyatvAdiSTaM kSitistathetyuktyA tasya vyAvRttavakhyApanAdasya rasanArtho rasa iti lakSaNasyAlakSyastanmAtrarasa iti jnyaapitm| tasmAdrasanArthoM rasa ityasya lakSaNasya rasanendriyagrAhyattiguNakhAvAntarajAtimattvaM rasakhamiti vyAkhyAnamasAdha / AkAzAnupraveze vAyudvi guNastasya tejasyanupraveze tejastriguNaM tasya rasatanmAtrAsvapasvanupraveze caturAtmikA ApastajjalAnupravezena zrUyate rasavatI kSitirityatastanmAtrarasavyAttijJApanArthamAha-kSitistatheti / 'atredaM hRdayaM katidhApuruSIye "mahAbhUtAni khaM vAyuranirApaH kssitistthaa| zabdaH sparzazca rUpazca raso gandhazca tada gunnaaH| teSAmekaguNaH pUvauM guNaddhiH pare prdhaankaarnnbhuutaaH| khAdaya ityanenaiva tritve labdhe punastraya iti vacanaM teSAmeva vyastasamastAnAmapi pratyayatvadarzanArtha, ata eva vyastasamastA''kAzAdisaMsargAt bhedastu rasAnAM madhurataramadhuratamAdirevantu rsbhedshvoppnnH| vizeSa ceti cakArAdabhivyaktAvapyAkAzAdInAM nimittakAraNatva darzayati , vakSyati hi 'tAstvantarIkSAda bhraSTA bhrazyamAnAH paJcamahAbhUtaguNasamanvitA jaGgamasthAvarANAM bhUtAnAM mUttIrabhiprINayanti yAsu SabhimUrcchanti rasAH" iti| anye tu vizeSa ceti cakAraM khAdayazcetyatra yojayanti, tena cakArAt kAlo'pi vizeSe'bhivyaktau ca kAraNaM labhyate, sAkSAt tu kAlasyAvacanena khAdibhyo'pyapakRSTa kAlasya kAraNatva darzyate / kiMvA rasasyApo dravyaM kSitistatheti ca pUvavadeva nivRtau ca, kSitireva, For Private and Personal Use Only Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 184 crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH pre| pUrvaH pUvvaguNazcaiva kramazo guNiSu smRtaH // " iti| jalAnupaviSTAyAM kSitAvapi rasopalambhAt kSitizca saha rasena bhautikadravyotpattau guNakazriyasamavAyikAraNamiti rasasya nittau ca drvymiti| ata eva muzrutenoktaM "tasmAdApyo rasaH" iti na tu pArthivo'pi rasa iti, svayaJca ghrANArthI rasa iti na kRtam / nanvevazcat kathaM madhurAdipravibhAgaH syAdityata Aha,-vizeSa cetyAdi / vizeSa rasasya prabhedaM prati ca khAdayastraya AkAzavAyavanayastrayaH pratyayA hetvH| nirde zAdeva traya iti prAptau punastraya ityanena vyastAH samastAzca hetava iti darzitam / tena bhUmyambuguNabAhulyAnmapara ityAdi vakSyate / etenaitaduktaM bhavati nApsu na ca kSitau madhurAdirasavizeSo vartate, kintu rasanArthoM yaH kazciAto bhAvo rasanena pratyakSamupalabhyate pAzcabhautikeSu dravyeSu sa khalu teSu paJcabhibhUtairjanyamAneSu dravyeSvadabhyaH kSitezcai vAbhivyajyamAnaH khAdibhUtatraya-jala-kSiti-saMyogAnmadhurAdi-vizeSeNAbhivyajyate / iti khAdayastrayo vizeSe pratyayA hetavo na tu prakRtibhUtakAraNAni / nanu jalakSityoriva kiM pAzcabhautike pUrvamavyakto'tha vyakto vA raso'bhinivartate tato vizeSa ityAzaGkAyAM cakAradvayaM yugapadrasasya jalakSitibhyAM nittiH khAdibhiyoge ca madhurAdivizeSa ityarthaH / ukta ca suzrutena rasavizeSavijJAnIye"AkAzapavanadahanatoyabhUmiSu yathAsaGkhyamekottarapariTaddhAH zabdasparzarUparasagandhAstasmAdApyo rsH| parasparasaMsargAt parasparAnugrahAca parasparAnupravezAca savveSu sarveSAM sAnnidhyamasti, utkarSApakarSAttu grahaNam / sa khalvApyo rasaH zeSabhUtasaMsargAdvidagdhaH ssoddh'aabhivyjyte| tada yathA-madhuro'mlo lavaNaH kaTukastiktaH kaSAya iti" // 33 // nivRttAvabhivyaktau pratyayo nApaH ; yata Apo hyavyaktarasA eva, kSitisambandhAdeva ca raso'bhivyakta upalabhyate, uktaJca "jaGgamasthAvarANAM bhUtAnAM mUrtI rabhiprINayanti yAsu Sar3abhimUrcchanti rasAH" iti| tena pArthivadravyasambandhAdevApAM raso vyajyate,, naanythaa| vizeSe ceti cakArAta akSitI vizeSa kAraNe, yadyapi cAkSitI vizeSa kAraNe, tathApi "somaguNAtirekAta madhuraH" ityAdau tu khAdaya eva tathA sannivizanti yathA somo'tirikto bhavati, tena tatrApi Unatvena sanniviSTAH khAdaya eva vizeSahetava iti / yadyapi cAbhivyaktimadhurAdivizeSarahitA kvacidbhavati tathApi sAmAnyena sarvatra yadabhivyaktaye'nugataM kAraNamupalabhyate kSitirUpaM jalakSitirUpaM vA tadabhivyaktikAraNaM, yadanugamAt tu madhurAdivizeSopalabdhistadvizeSakAraNamucyate // 33 // For Private and Personal Use Only Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 185 svAduramlo'tha lavaNaH kaTukastikta eva ca / kaSAyazceti SaTko'yaM rasAnAM saMgrahaH smRtaH // khAdvamlalavaNA vAyu kaSAyasvAdutiktakAH / jayanti pittaM zlapmANaM kaSAyakaTutiktakAH // 34 // * gaGgAdharaH-nanu vizeSe ca pratyayAH khAdayastraya iti coktaM, te ca vizeSAH ke ityata aah-svaadurmlo'thetyaadi| svAduriti madhura ityrthH| svAdvAdInAmuttarottarApakarSAt pUrvapUrvamabhidhAnam SaTko'yamiti Sar3ava, na tu sptkaadirityrthH| punaH sayAvacanAt svAdvAdivizeSastu khAdiyadbha tasaMyogAdeva bhavati taduktaM suzru tenApi "bhuumymbugunnbaahulyaanmdhurH| toyaagnigunnbaahulyaadmlH| bhuumygnigunnbaahulyaallvnnH| vAva niguNabAhulyAt kaTukaH / vaayvaakaashgunnbaahulyaattiktkH| pRthivyanilaguNabAhulyAt kaSAya iti|" svayamapi vkssytyaatreybhdrkaapyiiye| "saumyAH khalvApo'ntarIkSaprabhavAH prakRtizItA laghvAzcAvyaktarasAsvantarIkSAdabhrazyamAnA bhraSTAzca paJcamahAbhUtavikAraguNasamanvitA jaGgamasthAvarANAM bhUtAnAM mUttIrabhiprINayanti / tAsu ca mUttiSu par3abhimUcchanti rasA , teSAM SaNNAM rasAnAM somaguNAtirekAnmadhuro rsH| bhUmyagnibhUyiSThakhAdamlaH / toyAgnibhUyiSThakhAllavaNaH / vAyvagnibhUyiSThalAt kaTukaH / vaavaakaashaatirekaattiktkH| pavanapRthivyatirekAt kaSAyaH / evameSAM SaNNAM rasAnAM paTsamupapannaM nyUnAtirekavizeSAda bhUtAnAm" ityAdinA rasAnAmUrddhAdibhAjivaM pratyekena svarUpavaM guNakarmAdikazca vizeSeNa vkssyti| ckrpaanniH-rsvishessaanaah-svaadurityaadi| atra sarvaprANinAmiSTatvAdAdA madhura uktA, tadanu ca prANyabhIpTotkarSakrameNaivAdinirdezakramo boddhavyaH / SaTaka iti punaH saMkhyAkaraNaM paravAdimatasaptasaMkhyatvAdiniSedhArtham / ayaM saMgraha ityanenAvAntarabhedabahutva tathA vakSyamANarasasaMsagabahutvaJca darzayati / rasAnAmupayuktataraM kaayymaah-svaadvmletyaadi| anna ca vAyornIrasasyApi * adhyAyAnte saMgrahazlokaTIkAyAM "bhUyazcAta ityAdi lavaNAH kaphamityantaiH sArddhacatuthyazlokaH sapratyayadravyarasA uktAH" iti vivRtaM gaGgAdhareNa ; AdarzapustakeSu zlokasyaikasya anullekhAt na pUryate sA saMkhyA, ataH sa zloko vinivezito'smAbhiratra pAdaTippaNyAm / yathA "kaTumlalavaNAH pittaM kopayanti samIraNam / kapAyakaTutiktAzca svAdvamlalavaNAH kapham // " iti / 24 For Private and Personal Use Only Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 186 crk-sNhitaa| [ dIrghajIvitIyaH kaannyaah-vaadvmletyaadi| svAdvamlalavaNA vAyuMjayanti vRddhaM samaM kurvanti samaM hAsayanti kSINamatihAsayanti / nIrasakhe'pi vAyoH svAdvAdirasasahacaritaiH snigdhagurutvAdibhirmadhuraH snigdhoSNAdibhiramlaH snigdhoSNagurutvAdibhilevaNa ityete vAtavijetRkhana vypdishynte| kaSAyasvAdutiktakAH pittaM jayanti zaityagauravAbhyAM snigdhazItagurukhaiH zaityarokSyAbhyAM tikta stiktasyApi pittasya jayo vIryAdvidagdhakhe sAmakhe c| zleSmANaM kaSAyakaTutiktakA jayanti raukSyeNa laghUSNarukSale rukSalaghukhAbhyAmiti krameNonneyam / eSAM vAtAdiprazamakavavacanena kaTAdInAmebhyo bhinnAnAM vAtAdikopanatvamunneyaM vA tadapuktaM "tatrAdyA mArutaM nanti trayastiktAdayaH kphm| kaSAyatiktamadhurAH pittamanye tu kurvate" iti| anye ca paThanti "kaTumlalavaNAH pittaM kopayanti smiirnnm| kapAyakaTutiktAzca svAdvamlalavaNAH kapham" iti| atra kaTumlalavaNAH pittaM kopayanti rUkSoSNalaghuvaiH kaTuko rasaH pittaM vRddhaM karoti uSNatIkSNakaTuvaiH kSINa samaM vA vRddhaM vaa| amlo raso laghUSNakhAbhyAM pittaM samamuSNatIkSNakhAdibhi ddhaM karoti kSINa samaM vA vRddhaM vaa| lavaNo rasaH uSNavena pittaM samaM vardhayati upNavatIkSNavAbhyAM kSINaM samaM vA vRddha vA kroti| svAdvamlalavaNAH karpha kopayanti madhuro rasaH snigdhazItagurutvaiH karpha samaM vRddha kroti| amlo rasaH snigdhatvena lavaNo rasaH snigdhavaguruvAbhyAM kSINantu samaM vRddha vaa| kaTutiktakaSAyAzca kopayanti samIraNamiti kaTuko rasaH samIraNa laghUSNarukSavaistiktako rasaH zItarukSalaghuvaiH kaSAyo rasaH zItarukSavAbhyAM samaM samIraNaM vRddhaM karoti kSINaM samaM vA vRddhaM vA iti / kecidatra vAtapittakaphAnAM krameNa nirNayavyutkramadoSaparihArArthaJca "kaSAyakaTutiktAzca kopayanti samIraNam / kaTumlalavaNAH pittaM svAdvamlalavaNAH kapham" iti paThanti / tadetat pAThotra na saGgacchate, vAtAdInAM prazamanaprakaraNAt prakopaNopadezasyAperatena siddhH| rasasahacaritasnigdhatvAdiguNairviparItaiH prazamo jJayaH, evaM madhurasyApi zleSmaNo'mlalavaNAbhyAM snigdhatvAbhiSyanditvAdisahacaritaguNayogAdeva vRddhiH| atra ca ye prazamakatvena rasA vAtAdInAM noktAH, te var3a kA boddhavyAH ; yadAha vAgbhaTaH "tatrAdyA mArutaM pranti trayastiktAdayaH kapham / kaSAyatiktamadhurAH pittamanye tu kurkhate" iti| rasakarmAtidezenaiva guNavIryavipAkAnAmapi karmanirdezaH kRta eva, yato madhurAdirasenaiva sarvaguNAn vIryavipAkAMzca nirdekSyatyAtreyabhadrakApyIye. "tatra svAduH" ityAdinA, tathA "kaTutiktakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH kaTuH," For Private and Personal Use Only Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 187 1ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / kiJciddoSaprazamanaM kiJciddhAtupradUSaNam / svasthavRttau mataM kiJcit trividhaM dravyamucyate // 35 // viSamavAtAdijayopadezena madhurAdirasasahacaritaguNavIryyasaMjJAnAM gurulAghavazItoSNAdInAM vaataadijyikhmuktmaacaarynn| AtreyabhadrakApyIye hi vakSyati madhurAdirasadvAreNaiva dravyANAM guNavIryavipAkAn ; tada yathA-"teSAM SaSNAM rasAnAmekaikasya yathAdravyaM guNakarmANyanuvyAkhyAsyAmastatra madhuro rasaH zarIrasAtmaprAt' ityAdibhirutvA madhurAdirasaguNAn, tataH param "zItaM vIryeNa yada, dravyaM madhuraM rspaakyoH| tayoramla' yaduSNaM ca yaccoSNaM kaTukaM tyoH| teSAM rasopadezena nirdezyo gunnsNgrhH| vIyyeto'viparItAnAM pAkatacopadekSyate // " ityAdi / tathA "kaTutiktakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH kttuH| amlo'mla pacyate svAdurmadhuraM lavaNastathA" ityAdi // 34 // gnggaadhrH| atha rasadvAreNa dravyANAM guNavIyyavipAkasaMgrahaNe dhAtuvaiSamyaprazamanavamuktvApi prabhAvajakarmaNo'saMgrahAt rasAnAM dravyAzritakhAcca zamanadUSaNAdikammeNApi sopasaMgrahaNAya dravyabhedamupadizati-kiJciddoSetyAdi / dravyamucyate iti dravyazabdasya tribhiH kishcitpdairnvyH| kiJciditi dravyasya dravyakhAvacchinne dRttimato vizeSaNa dravyakhavyApyadhammavadvAcakaM punaH paThitavena bhedamanyonyaM gamayati, tena yada dravyaM dravyakhavyApyadhammevada dopaprazamanaM tadbhinnaM dravyakhAvyApyAnyadharmAvada, dravyaM svasthavRttivihitadravyakhavyApyadhammavadbhinnaM ca yat tada dravyaM dhAtupradUSaNamiti triHpaThita-kiJcitpadena parasparaM bhedo gamyate naikapaThitena paranvabheda eva labhyate kizcit dravyaM doSaprazamanaM dhAtudUSaNa svasthahitamityavagamAt / na ceSTApattirastu yaddhi dravyaM tathA "amlo'mla pacyate svAdurmadhuraM lvnnstthaa| zItaM vIryeNa yad dravyaM madhuraM rasapAkyoH / tayoramla yaduSNaJca yaccoSNaM kaTukraM tayoH" ityAdinA // 34 // cakrapANi:--ato'vaziSTadravyakArya prabhAvakRtaM vaktuM prabhAvabhedena drvybhedmaahkinycidityaadi| kiJciditi na sarva, doSasya doSayordoSANAM vA prazamanaM doSaprazamanam / doSagrahaNena duSTA rasAdayo'pi gRhyante, tena, dravyamahimnA yaddoSANAM duSTAnAM rasAdInAM dhAtUnAM vA zamakam AmalakadurAlabhAdi tad gRhyate / AmalakaM hi zivatvAt tridoSaharaM, durAlabhA cApi vAtapittazlepmaharI / yadyapi cAmalakasya "hanti vAtaM tadamlasvAda" ityAdinA guNadvArA tridoSaharatvamucyate, tathApi tat prabhAvavRhitameva bodravyaM, yatastatrAmlatvAdinA pittAdikopo'pi For Private and Personal Use Only Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 188 crk-sNhitaa| (dIrghajIvitIyaH yasmin deze vayasi kAle ca prakRtidoSavalasvabaladehabalAdyanurUpamAtrayopayukta yaddhAtuduSTipazamaka bhavati, tadeva dravyaM tathA prayukta na taddhAtudUpakaM bhavati na vA svasthavRttihitaM bhavati / evaM yada dravyaM yaddhAtupradUSaNa tada dravyaM na taddhAtuprazamakaM na vA svasthahitam / yacca dravyaM svasthahitaM tathA prayukta tanna dhAtudoSaprazamanaM na vA dhAtudRSakamiti / / nanvasti svasthavRttisammataraktazAlyAdInAM doSaprazamanakha jvarAdau prayuktakhena bkssymaannkhaat| kaphadoSaprazamanAnAmapi kaTukarasAdInAM vAtapradUSaNasamiti yacca dhAtupradUSaNa tat kaphaprazamanamiti, kiJca yena dravyeNa yo dhAtuH sAmyAvastho isati tena dravyeNaiva vRddhAvasthaH sa dhAtuH samo bhavati samo yena dhAte kSINastena samaH syAditi kathaM tathA vyavasthIyate iti cenna doSaprazamanAni hi dravyANi viguNaprakRtyAdipratibandhakAbhAve doSaM prazamayantyeva pratibandhakasattve tu kunvanti na hya tAvatA teSAM doSaprazamanavasvabhAvo vyAhanyate, yathA sati hi pratibandhake maNimantra vahnirna dahati tAvatA tu vRddhena dAhakakhasvabhAvo vyaahnyte| evaM dhAtupradUSakasyApi yadA nimittAntarayogAt dhAtuprazamakavaM syAt tadA dhAtupradUSaNakhAbhAve'pi nimittAntarayogaM vinA dhAtupradUSakavasvabhAvo na vyAhanyate / yathAgnisambandhena jalasyoSNavana zItasvabhAvo na vyaahnyte| kaivalye prAdhAnyena vyapadezo yuktaH / yacca dhAtupradaSakaM kSINa varddhayitA samakaraM bhavaddhAtudoSaprazamanaM bhavati, tat tu sAmyAvasthAkArakalena na doSAvaha eveti doSaprazamakalena na vyapadizyate ityAha kazcit / anye khAhuyat tu vAtakaraM kakaharaM yujyate sa tvAmalakaprabhAvAnna syAt / dhAtupradUSaNamiti vAtAdInAM samatvena zarIradhAraNAtmakAnAM tathA rasAdInAJca dUSaNa kiJcit, ythaa-yvkmndkvissaadi| suSTu avatiSThate nIrogatva neti svasthastasya vRttiH svastharUpatayAnuvarttanaM tatra svasthavRttau matamabhimataM pUjitamiti yAvat / saMkhyeyanirdezAdeva tritve labdhe trividhagrahaNaM niyamArthaM, tena saMzodhanasaMzamanAdInAmanekavidhAnAmapi tatra vaavrodhH| rasAyanavAjIkaraNe tu svasthavRttimAtra eva ;-yadukta 'svasthasyojaskaraM yattu tada vRSyaM tadasAyanam" iti / prati prati tu pAde kiJcadgrahaNaM doSaharatvAdikarmaNAM vibhinnadravyAzrayitvopadazanArtham / ekakiJcida grahaNe tu ekameva dravyaM dopaharaM dhAtupradUSakaM svasthavRttimataJca syAt, na ca tdbhimtm| nanu susthavRttimatAnAM raktazAlipaSTikayavAdInAM doSaprazamanatvamapi dRzyate, yato vakSyati tatra tatra raktazAlyAdInAM jvarAdau prayogaM, tathA prakRtizarIradezakAlamAtrAbhiyukta doSaprazamanamapi doSakaraM bhavati, yathA-"AmalakamatimAtramagnimAndyAya" ityAdi jJayaM, tathA dhAtupradUSaNamapi doSaprazamanaM dRzyate, yathA "viSamudaraharam," tathA yadeva For Private and Personal Use Only Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] suutrsthaanm| 186 pittakaraM maricAdi tadoSaprazamanaM dhAtupradUSaNaJcetyubhayaM na hya tAvatA dravyasya traividhyahAniyathA paJca gulmA ityAdau saMsargajagulmatrayasambhave'pi na paJcavidhakhavyAghAta iti, kiMvA yasyobhayakarakhaM tadrasavIryAdidvAreNa va na tu prabhAvakRtamiti dravyaprabhAvAdhikAre tannodAhAyyaM na hIdRzaM kizcida dravyamasti yatprabhAveNaikaM dUSayatyekaM zamayatIti, svymevaitenopdissttmiti|| vastutastu svasthavRttimatamiti svasmin zarIramAnasadhAtusAmye sthitasya tatvana dRttivattenaM tatra mataM hitasevanenAhitavaja nena jIvanarakSaNamiti yada dravya tanna dhAtudRSTiprazamana na vA dhAtupradUSaNa', kintu dhAtudUpakakhAbhAvena dhAtuduSTyAM jvarAdau hitameva prayujyate na tu prazamakalena hitatayA prayujyate na vA bhAvidoSaprazamasena dopprshmnmiti| yacca dravyaM dhAtupradUSaka yasya dhAtoryA hAnirUpAM vA dRddhilakSaNAM vA duSTiM janayati yathaivopayukta tathavopayuktaM tasya dhAtostAM duSTiM tada dravyaM na janayatyeveti vAtakaraM bhavatu kaphakaraM pittahara dRddhikaraM vA hAnikaraM bhavatu kinteneti| yaccApi dravya dopaprazamanaM yasya dhAtoyAM duSTi hAni vA vRddhiM vA yathaivopayuktaM prazamayati tathaivopayuktaM tasya dhAtostAM duSTiM tada dravyaM na janayatyeveti, vAtakaraM bhavatu kaphakaraM pittaharaM vRddhikaraM vA hAnikaraM bhavatu kinteneti / guNato rasato vIyyato vipAkataH prabhAvatazca dhAtupradUSaNaM dopaprazamana svasthavRttau matamiti mandakAdidopakaraM tadeva kSINadoSaM prati vRddhayA zAmyopAdAnena doSaprazamanaM syAt ; tadevamavyavasthitatvAt kiJciddoSaprazamanamityAdi viruddham / atrocyate--svasthavRttimataM raktazAlyAdi doSaprazamanamapi syAt, paraM tat prAyaH svasthavRttihitatvAt svasthavRttimatatvana gRhyate, vacanaM hi "svasthasyojaskaraM yattu tad vRSyaM tdsaaynm| prAyaH prAyeNa rogANAM dvitIyaM zamane hitam / prAyaHzabdo vizeSArthaH, ubhayaM hya bhayAthakRt // " iti| doSaprazamanAni dravyANi viguNaprakRtyAdipratibandhakAbhAve dopaprazamanamAcarantyeva, pratibandhakasambhave tu na kurvanti ; na caitAvatA teSAM svasvabhAvo na bhavati; na cAgnirmaNivipratibandhanAt kadAcit na dahatIti dAhakatvena nopadizyate'; evaM dhAtupradUSakasyApi kadAciddhAtuprazamakatvaM nimittaantryogaadbhvet| na dhAtudUSakaH svarUpatAM hanti, yathA salilasyAgnisambandhAduSNatva; tasmAda yad yad yasya prAyikamananyopAdhikRtaJca rUpaM, tenaiva vyapadezo yuktH| yacca mandakAdInAM kSINadoSavarddha katva na doSaprazamakatvaM tadvidyamAnamapi kAdAcitkatvAt tathA sAmyAya [ ttarakAlaM doSAvahatvAcca na vyapadizyate dossprshmktven| nanu yadyapyevaM tathApi yadekadoSaharamaparadoSakaraM yathA maricaM zleSmaharaM pittakaraJca tyAdivattu dravyajAtaM tat kutra pravizatu ? atrai ke vadanti-yadubhayAtmakaM taddoSaharaM doSakaraJca, na caitAvatA danyatritvakSatiH ; yato vAtAdisaMsagajavyAdhisadbhAve vAtAdijanyatvena For Private and Personal Use Only Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 160 crk-sNhitaa| [ doghajIvitIyaH bhedena trividhameva na tu saMzodhanAdibhedana cayaprakopakAdibhedaina vAjIkaraNarasAyanAdibhedena cAparisaMkhyeyaM dhAtUnAM zArIrANAM vAtAdInAM rasAdInAM malamUtrAdInAJca saJcitAnAM vAhyAnAmAbhyantarANAM vA doSasya vRddhAtmakasya saMzodhanena niharaNAt hAnyAtmakasya vaddhanAt mAnasAnAJca rajastamo'haGkArAdInAM vaiSamyalakSaNasya doSasya saMzodhanAdinA zamana hi prazamanamiti sutarAM prazabdopAdAna snggcchte| evaM dhAtupradUSaNa hi cayaprakopaprasarasthAnasaMzrayairdhAtUnAmavyApannAnAM vAtAdInAM rasAdInAM manaHzrotrAdInAM zArIrANAM rajastamaHsattvabuddhAhakArANAM mAnasAnAJca yugapat sAmyanAza sakSayaddhisthAnApakarSaNalakSaNavaiSamyalakSaNAM ca duSTi janayatIti / tathA svasthapattau matamapi tada yat svAsthyaM rakSati sthiraJca svAsthyamatimaithunAdibhirvyAghAtAdrakSati jIvitAdikazca na hAsayati iti / doSaprazamana doSapradUSaNamiti na kAraNe vAtapittakaphAnAM zArIradoSasaMzayA rajastamasozca mAnasadoSasaMzayA doSazabdena lAbhaH syAnna khanyeSAm / kizcidhAtupradUSaNamiti ca na kAraNe rasAdInAM dhAtusaMjJayA lAbhaH syAnna khanyeSAmiti, tannirAsArthaM doSazabdadhAtuzabdopAdAnena bhAvasAdhanadoSazabdena dUSakasya kartRsAdhanadhAtuzabdena dhArakasya vyAvRttyAH parigrahAt rasAdInAmapi dUSaNa vAtAdInAmapi pradUSaNa vakSyamANa saGgacchate iti kazcit, dopavaM vaiSamyavattvaM dhAtukha prakRtimattvam / doSaprazamana viSamANAM sAmyakaraNa dhAtupradUSaNa samAnAM vaiSamyayat vaividhyaM rogANAmucyate tat khaNDitaM syAt , kiMvA maricAdInAM yadubhayakatta tvAdika na tat dravyaprabhAvakRtaM, kintahi rasAdikRtam, tena na dravyaprabhAvaprastAve udaahrnniiym| na ca kiJcid dravyaM tAdRzamasti yat prabhAvAdeva kiJciddoSaM karoti kiJcicchamayatIti, na doSaprazamanatvAdiprabhAvaM prati niyamaH, ayameva ca pakSaH saadhuH| nanu kiJciddoSaprazamanaM kiJciddoSapradUSaNamiti vA kriyatA, kriJciddhAtuprazamanaM kiJciddhAtupradUSaNamiti vA ; naivaM, tathA sati doSazabdasya mukhyavRcyA vAtAdiSveva vRttitvAt tathA dhAtuzabdasya rasAdivRttitvAt ubhayagrahaNaM na praapyte| ubhayapadopAdAnena dvayaM nipuNakArI tanvakAro dUSaNatvadhAraNatvayogaparigrahAt doSaprazamanena duSTarasAdiprazamanamapi bheSajaM vividhAzitapItIyAdivakSyamANaM tathA dhAtupradUSaNena vAtAdipradUSakamapi nidAnAdivakSyamANaM graahyti| prazabdo'tra prakAre, tena prakAreNa mRdumadhyAdinA prakopaNaM tathA prakAreNa saMzodhanaM saMzamanAdinA saMzamanamucyate ; kiMvA dhAtvarthAnuvRttAveva imau prazabdau, yathA-cyutAMzaH paridhAvatItyata dhaavtiityrthH| Adau doSaprazamagrahaNaM tsyaivehaabhiprettvaat| nanu svasthavRttimatadravyaM bhAvidoSaharatvena doSaprazamanameva; naivaM, na hi svAsthayAnuvRttijanakatvAddoSanivRttikaraM doSaharaNamucyate ki tahi samadhAtUnAmavarddhakatvenAbhaya. For Private and Personal Use Only Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH 161 sUtrasthAnam / tat punastrividhaM jJayaM jAGgamaudbhidapAthivam / madhUni gorasAH pittaM vasAmajjAsgAmiSam // vigamUtra carma reto'sthi snAyuzRGganakhAH khuraaH| jaGgamebhyaH prayujyante kezA lomAni rocanAH // 36 // suvarNa samalAH paJca lohAH sasikatAH sudhaa| manaHzilAle maNayo lavaNaM gairikAJjane // karaNamityarthaH / yogapAribhApikI saMjJA hi yogavRttyA pratibAdhyate tayA tallAbhAt // 35 // gaGgAdharaH-yadyapi dravyamiti khAdinavakaM pAJcabhautikazca labhyate tathApi hi kriyAviSezeNa vibhajya svarUpeNa vibhjti-ttpunrityaadi| tanmUrtimat pAJcabhautikaM dravyaM bhedAntareNApi trividhamasmiMstantra prayoktumarhavena bodhyaM, tena vAyvAdInAmamUrttadravyakhenAnupadeze'pi na nyanatam / tat tu trividhaM vibhajate jAGgametyAdi / jaGgamAnAmidamiti jAGgamam / audbhidam udbhidya pRthivIM prANI jAyata ityudbhit, tasyAvayavarUpamidamaudbhidaM drvymitynvyH| pRthivyA aprANiprANirUpAyA vikArarUpaM pArthivaM pRthivIpradhAnamasya vikArasya tadvA pArthivamiti / tatra jaGgamazcatuyaunirjarAyujANDajasvedajodbhijjabhedAt / tadbhadamatrAprayojanAnnopadizya tada dravyabhedeSu prayoktamahA'Ni yAni yAnyasmiMstantre taanyaah-mdhuuniityaadi-rocnaa-ityntsaarddhshloken| madhvAdInyUnaviMzatidravyANi jaGgamebhyaH prayujyante / prAdhAnyena prAyaza upayogikhAdetAni nidiSTAni tenAnyAnyapi vastyANDAdIni grAhyANIti bodhyam / AmiSaM mAMsaM rocanAH kAle pariNAmena viziSTarUpaM pittAdi iti jAGgamam // 36 // . yadyapi jAGgamAnantaramaudbhidamuddiSTamiti jAGgamavivaraNAnantaramaudbhidavivaraNameva yujyate, tathApyasmiMstantre pArthivApekSayA audbhidAnAM bahuprapaJcalena karavena ca rasAdisrotasAzcAnuguNatvena dhAtusAmyAnuvRttikaramucyate, vacanaM hi "pathyaM patho'napetaM yada" iti // 35 // cakrapANiH-sampratyanyathA dravyabhedamAha-tat punarityAdi / taditi dravyaM / gacchatIti jaGgamaM / uniya pRthivIM jAyata iti aucidaM vRkssaadi| uktaprakAradvayAtiriktapRthivIvikAraH pArthivam / saMsvedajasyeha krimyAdejaGgame'varodhaH, kuSmANDakAdezva aucide| iha ca dravyazabdena pArthivadnya For Private and Personal Use Only Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 162 crk-sNhitaa| [dIghaJjIvitoyaH bhaumamauSadhamudiSTamaudbhidantu caturvidham / vanaspatistathA viirudvaansptystthaussdhiH|| prayogAt svalpaprayogAcca pArthivAnAM jAGgamAnantaraM vaktumArambhaH-suvarNamityAdi bhaumamauSadhamuddiSTamityantena spaadenaikshloken| viMzatibhauMmamauSadhamuddiSTam / suvarNa svarNa paJca lohAzceti paTa, samalAsteSAM malarUpANi ca paT ; zilAjatUni cakhAri sauvarNa rAjatatAmrAyasAni, zirATikA lohamalaM mnndduurnyceti| paJca lauhA rajatatAmratrapusIsakAlalohAH sasikatAH sikatAzakarAkharparAdibhiH shitaaH| sudhA dArumUpagodantAdayaH pArthivaviSarUpAH / manaHzilA svnaamkhyaataa| Ala haritAla sapatra niSpatraJceti dvividham / mnnyshcndrkaantaadimnni-muktaa-prbaal-muktaasphott-hiirk-vaikraantaadyH| lavaNa saindhavAdikam / gairikaM svarNa gairikakhaTikAdikA girimRttikaa| aJjana sauvIrAJjanarasAJjanakAzIsAdikam / ___ audbhidmaussdhmaah-audbhidnvityaadipaadtryenn| vanaspatiriti vanAnAM patiriti samAsena puSpaM vinA phalavati udbhidi vAcye sakArAgamAdrUpasiddhiH pRSodarAdikhAt / vIruditi vizeSeNa latApratAna vistRtIbhUya vA ruNaddhi dezamiti vIrut / vAnaspatya iti puSpaphalAbhyAM pradhAna vanaspatikSo vAnaspatyaH / oSadhiriti upadAhe oSaNe bhUtAgninA AphalapAkAdAdhIyate iti oSadhiH phlpaakaantaa| yadyapi auSadhazabdena jAGgamAditrividhameva dravyamucyate tathApi tadekadezenoda bhidekadezaphalapAkAntodbhidapyucyate yathA tRNazabdastRNajAtau tRNavizeSe ca vartate / suzrutenApyukta "prANinAM punarmUlamAhAro balavaNojasAzca / sa tu SaTasu raseSvAyatto, rasAH punadravyAzrayAH, dravyANi punaroSadhayastA dvividhAH sthAvarA jaGgamAzca ; tAsAM sthAvarAzcatuvidhA vanaspatayo vRkSAvIrudha oSadhaya iti| teSvapuSpAH phalavanto vanaspatayaH / puSpaphalavanto vRkSAH / pratAnavatyastambinyazca vIrudhaH / phalapAkaniSThA oSadhaya iti / jaGgamAzcApi catuvidhA jarAyujANDajamevocyate, tena jalAnilAgnavAdInAmagrahaNAdavyAptirna vaacyaa| jaGgamazabdena jaGgamaprabhavaM gorasamadhvAdyapi grAhyam ; evamaucidapArthivayorapi grahaNa vAcyaM / rocanA gorocnaa| etacca madhvAdi prAya upayogitvAt prAdhAnyAdukta, tenANDavastyAdInAJca grahaNaM boddhavyam / yadyapi jaGgamAnantaraM bahuprapaJcatvena pradhAnatvAdauddhidamupadiSTaM tathApyabahuvaktavyatvAt pArthivameva jagamAnantaraM vipriyate, tadanu vahuvaktavyamaudbhidaM / suvrnnmityaadi|-pnyc lohA iti tAmrarajatanapusIsakRSNalohAnAM For Private and Personal Use Only Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 163 ma bhadhyAyaH] . sUtrasthAnam / phalairvanaspatiH puSpairvAnaspatyaH phalairapi / oSadhyaH phalapAkAntAH pratAnairvIrudhaH smRtaaH|| svedjodbhijjaaH| tatra pazumanuSyavyAlAdayo jraayunaaH| khgsrpsriisRpprbhRtyo'nnddjaaH| krimikITapipIlikAprabhRtayaH svednaaH| indragopamaNDaka. prabhRtaya udbhijjA iti / " atrApi prANinAmAhAradravyatayA oSadhayo dvividhA ityuktaM, na punaH sabethA dvividhA oSadhaya iti, yatastatraiva suzrutenokta "pArthivAH suvnnerjtmnnimuktaamnHshilaamRtkpaalaadyH| kAlakRtAstu prvaatnivaataatpcchaayaajyotsnaatmHshiitossnnvrssaahoraatrpkssmaasttvynsNvtsrvishessaaH| tatra ete svabhAvata eva dopANAM saJcayaprakopaprazamahetavaH pryojnvntshceti"| pravAtAdaya oSadhayo yAH suzrutenoktAstA asminnadhyAye carakeNa noktAH, apAzcabhautikalenAmUrtalena ca bhipagbhiH pryoktumyogykhaat| ityato nAcAya'sya nyuuntaa.vodhyaa| _ atha vanaspatyAdicatuSka lkssyti-phlairityaadi| puSpaM vinA phaleviziSTa udbhit vanaspatiH vttoddumbraashvtthaadiH| hArItenApyuktam- "teSAmapuSpAH phalino vanaspataya iti smRtAH" iti / puSpaiH phalairapi vAnaspatyaH puSpAnantaraphalavAn / yastuM dRzyate puSpavAn phalahInaH sa ca doSakRta eva vastutastajAtiH phalavAneva bhavati / phalapAkAdanto nAzo yAsAM tA oSadhyaH / satyapi puSpaphalavattve phalapAkAntasavizeSadhAMdoSadhisamiti bodhyam / evaM satyapi puSpaphalavattve pratAnalatAstambagulmAdibhirviziSTA vIrudhaH smRtA iti| udbhidAM sabhedalakSaNamuktvA tebhyo yada yada vyAdhiSu prayoktavyaM tattadupadeSTumAha,--mUlakhagityAdinA gaNa ityantena sADhe zlokenati / aSTAdaza dravyANi mUlakhagAdIni audbhido gaNa uda bhidbhAH prayoktavyo dravyasamUha iti / prahaNam / samalA iti malazabdena zilAjatUni lohamalarUpANi gRhyante, taca suzru tadarzanAt suvarNarajatAdibhavaM Sar3a vidhameva gRhyate, suzru te hi Savidhameva zilAjatUtam iha tu rasAyane caturvidhamukta-"catubhyoM dhAtubhyastasya sambhavaH / heno'tha rajatAt tAmrAdvaraM kRSNAyasAdapi" iti vacanAt / etacca vacanaM rasAyanAdhikAritvaM caturvidhasya zilAjatuno darzayati, na tu paividhazilAjatupratiSedhaparamiti na suzrutena samaM virodhaH ; kiMvA suvarNa nirmalaM samalAza rajatatAmrapulohA iti militvA paJca lohAH / zilAjatupASANapajaprabhRtInAntu mahaNam rahiSTa 25 For Private and Personal Use Only Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 164 crk-sNhitaa| [ doghovitIyaH mUlatvakasAraniryAsa-nAivarasapallavAH / kSArAH kSIraM phalaM puSpaM bhasma tailAni knnttkaaH|| patrANi zuGgAH kandAzca prarohazcaudbhido gaNaH // 37 // mUlinyaH Sor3azaikonA phalinyo viMzatiH smRtaaH| mahAna hAzca catvAraH paJcaiva lavaNAni ca / suzrutenApyuktaM "tatra sthAvarebhyasvakapatrapuSpaphalamUlakandaniryAsasvarasAdayaH prayojanavanto jaGgamebhyazcarmAnakharomarudhirAdayaH" iti| mUla ziphA, vak valkala, sAraH kASThAntabhUtaH pariNataH, nirthyAsaH svato vinirgataveSTakaM lAkSAsvajarasamocarasAdi, nAI nAr3IvallatA, svarasaH skho rsH| pallavAH kizalayAH, kSAro bhasma prasra todakRtaH kSAradravyam, kSIraM kSIravanniAsaH, phala puSpaM spaSTa, bhasma dAhakRtabhasitam / tailAni vIjaprabhavAH snehAH, kaSTakA iti spaSTa, patrANi parNAni kizalayabhinnAni, zuGgA agrabhAgAH, kandAH phalahInAnAmoSadhInAM mUlarUpAH, prarohA avarohA iti // 36 // 37 // gaGgAdhara -athaiSAM saprabhedAnAM jAGgamabhaumaudbhidAnAM dravyANAmanantatvena teSAM madhye saMzodhanatvena prAdhAnyAt bhagavatpunarvasunidarzitAni dravyApyupadeSTumAha,malinya ityAdinA nidarzitA ityantena shlokdvym|-muulinyH Sor3azoda bhidaH; mUla pradhAna prayoktavyatayA vidyate yAsAM tA mUlinyaH Sor3aza, etenAsAM mUla prayojyamiti zApitam / evamekonaviMzatiH phalinya uda bhidaH smRtaaH| zabdena sUcitaM, uddezo zalpakathanam / sudhA gAGgaTikA, AlaM haritAlam, aJjanaM sauvIrAjana, phalevanaspatiriti vinA puSpaiH phalaiyu ktA vaTorumbarAdayaH ; yaduktaM hArIte-"teSAmapuSpAH phalino vanaspataya iti smRtaaH|" puSrvAnaspatya: phalairapIti puSpAntaraM phalabhAja ityarthaH / phalasya pAkAdanto vinAzo yeSAM tilamudgAdInAM te phlpaakaantaaH| atra kecit 'phalAntAH pAkAntAzvauSadhayaH" iti vadanti ; tena vinApi phalaM pAkenaivAnto yeSAM dUrvAdInAM te'pi gRhynte| pratAnazabdena latA gulmAzca gRhyante ; yadukta hArItena-"latA gulmAzca vIrudhaH" iti| mUlatvagityAdau-niryAso lAkSAsaja rasAdiH, aucido gaNa ityaudhidasambhUtagaNaH // 36 // 37 // cakrapANi:-sampratyatra va jAGgamaudbhidapArthivadravye yat prazastaM tadAha-mUlinya ityAdi / mUlaM prazastatama yAsAM tA mUlinyaH, evaM phalinyo'pi, SoDazeti chdH| mahAsnehA iti For Private and Personal Use Only Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / aSTau mUtrANi saMkhyAtAnyaSTAveva payAMsi ca // zodhanArthAzca SaD vRkSAH punarvvasu nidarzitAH / ya etAn vetti saMyoktu vikAreSu sa vedavit // 38 // hastidantI haimavatI zyAmA trivRdadhogur3A / saptalA zvetanAmA ca pratyakaNI gavAkSyapi // 165 AsAmapi phalapradhAnatvAt phalaM prayojya jJApitam / mahAstra hAtha catvAra iti bahUnAM mAMsadugdhAdInAM snehAnAM madhye'tyutkarSa stra haguNatvAnmahattvaM bodhyam / evaM lavaNAdInAmapi prAdhAnyaM bodhyam / ete ca jaGgamA auda bhidAtha bodhyAH / paJca lavaNAni ca eva vyAkhyAtavyAni / etAni bhaumAni yAni / aSTau mUtrANIti jAGgamAni bodhyAni / eva payAMsi cASTau jAGgamAni / zodhanArthAzca par3a vRkSAH snuhyAdaya iti yAvat / eSAM saptAnAmotkarSakhyApanAthamAha - ya etAnityAdi / etAn sapta punavrvvasunidarzitAn yo bhiSaka vikAreSu saMyokta vetti sa vedavita AyuvedavettA bhavati / Ayurvede hi saMzodhanasya karmmapaJcakasya prAdhAnyenoktatvAt / saMzodhanavijitA hi vyAdhayo na punarbhavanti saMzamanaprazAntAstu kvacit punarbhavanti / / 38 / gaGgAdharaH - atha mUlinyaH Sor3azetyAdi yadukta tat krameNa vivRNotihastidantItyAdinA lokadvayena / - hastidantI nAgadantIti khyAtA hastidantavanmUlA / haimavatI zvetavacA / zyAmA zyAmamUlA trivRt / trivRt aruNamUlA trivRt / adhogur3A- vRddhadArakaH / saptalA carmakaSA / zvetanAmA zvetAparAjitA / pratyakakSaNI mUSikaparNI dantIbheda eva / gavAkSI goDumbA / jyotiSmatI ltaaputtkii| vimbI oSThopamaphalam / zaNapuSpI ghaNTAravA / For Private and Personal Use Only kSIramAMsAdInAmapi snehatayA snehAdhyAye vakSyamANatvena teSu sarpirAdInAM bhUrisnehavatvena mahattvam / pacaiva lavaNAnIti vimAne vakSyamANalakSaNe lavaNabahutve paJcAnAmeva prazastatvena darzanArthaM / evaM mUkhAdiSvapi prAdhAnyamujheyaM svajAtIyeSu / vedaviditi Ayurvedavit // 38 // cakrapANiH- hastidantItyAdi / hastidantI bRhatphalA goDumbA, nAgadantI bhavyate ityeke, ; haimavatA vacA, zyAmA zyAmamUlA trivRt, adhogur3A vRddhadArakaH, saptalA camakaSA, zvetanAmA zvetA'parAjitA, pratyaMzreNI dantI, vimvI oSTopamaphalA, zaNapuSpI ghaNTAravaH, viSANikA Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (dIrghajIvitIyaH jyotiSmatI ca vimbI ca zaNapuSpI vissaannikaa| ajagandhA dravantI ca kSIriNI cAtra ssodd'shii| zaNapuSpI ca vimbI ca cchaIne haimavatyapi / zvetA jyotiSmato caiva yojyA zIrSavirecane // ekAdazAvaziSTA yAH prayojyAstA virecne| ityuktA nAmakarmabhyAM mUlinyaH phalinIH zRNa // 36 // zavinyatha viDaGgAni trapuSaM madanAni c| AnUpaM sthalajaJcava klItakaM dvividhaM smRtam // viSANikA mssshRnggii| ajagandhA ajmodaa| dravantI dantIbhadaH / kSIraNA khanAmakhyAtA svrnnkssiirii| AsAM por3azAnAM mUlinInAM kaannyaah,-shnnpusspiityaadi|hstidntyaadiinaaN Sor3azAnAM mUlinInAM madhye zaNapuSpIvimbIhaimavatInAM tisRNAM mUla chaInavAcchadda nArtha pryoktvymiti| zvetAjyotiSmatyostu mUla zirovirecanamataH zIrSavirecane yoktavyam / avaziSTA yA ekAdaza hastidantI zyAmA trit vRddhadAraH saptalA pratyazreNI gavAkSI viSANI ajagandhA dravantI kSIriNI ceti tAsAM mUla virecane'dhobhAgaharaNe prayojyamiti mUlaprayogAt tA eva prayojyA bhvnti| AsAmUrddhAdibhAgaharaNavaM khasvaprabhAvAt / - upasaMharati, ityuktetyaadi|-naam saMjJA, karma svasvaprabhAvajam / na tvArambhaka-bhUtAnAM kriyA ca U dibhAgaharaNatvarUpavizeSAbhAvAt / phalinIrUnaviMzatiM shRnnu| naamkrmbhyaamitynvyH||39|| gaGgAdharaH-tatrAdau nAmAni nidi zati, shngkhiniityaadi|-shngkhinii corpusspii| trapuSa mAyAmbuphalam / vanyA vnkrkotto| madanAnIti AvattanI, ajagandhA phaukAndI kAkANDI khyAtA, dravantI dvantyeva cIritapalA, kSIriNI dundhikaa| mUlinInAM vamanAdiviniyogamAha-zaNapuSpItyAdi // 39 cakrapANiH-zaGkhinI zvetavuhlA, klItakaM yaTImadhu, asya tu yadyapi mUlaM suzrute prazastaM, mUlenaiva vyavahAraH, tathApi virecanaM prati yathImadhudvayasyApi phalameva prazastaM jnyeym| dhAmArgavaH For Private and Personal Use Only Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / dhAmArgavamathedavAku jImUtaM kRtavedhanam / prakIryyA codakIryyA ca pratyakapuSpI tathAbhayA // antaHkoTarapuSpIca hastiparyAzca zAradam / kampillakAragbadhayoH phalaM yat kuTajasya ca // dhAmArgavamathekSvAku jImUtaM kRtavedhanam / madanaM kuTajaJcava puSaM hastiparNinI // etAni vamane caiva yojyAnyAsthApaneSu ca / nastaH pracchardane caiva pratyakpuSpI vidhIyate // daza yAnyavaziSTAni tAnyuktAni virecane / nAmakarmmabhiruktAni phalAnyekonaviMzatiH // 40 // 167 For Private and Personal Use Only madanaphalAni / klItakaM yaSTImadhu, taccAnUpaM sthalajaJca dvividhaM jJeya; yadyapi suzrute'sya mUla prazastamuktaM tathaiva ca vyavahArastathApyasya phala virecane'tiprazasta mityato'smiMstantre phalinItyukta miti / dhAmArgavo ghoSakaH / ikssvaakustiktaalaavuuH| jImUtaM ghopakabhedaH / kRtavedhana jyotatrikA latApuTakIti loke / prakIryyA codakIryyA ca karaJjadvayam / prtyk| puSpI apAmArgaH / abhayA harItakI / antaHkoTarapuSpI nIlanAma kSudravRkSaH / hastipaNaca zArada phalam na tvanyakAlajam / hastiparNI moraTaH / kampillakaM guNDArocanI, kamalAgu r3Iti loke, AragvadhaH zoNAlu; tayorapi phalaM, suzrute vAragvadhasya patramuktaM prazastaM tadatiprazastantu phalamityasmiMstantra phalinItyuktama / kuTajasya ca phalam ityekonaviMzatiH phalinyaH / tAsAM phalasya karmANyAha, dhAmArgava ityAdi / hastiparNinyantAnAmaSTAnAM phalAni prabhAvAt vamane cAsthApane ca yojyAni, nastaH pracchada ne zirovirecane vamane ca punaH pratyapuSpI vidhIyate / avaziSTAni daza yAni tAni virecane yojyAni, zaGkhinI viGgasthala jAnUpajayaSTImadhuphala' prakIryyA codakIya pItaghoSakaH, ikSvAkuH tiktAlAbuH, jImUto ghoSakabhedaH, kRtavedhanaM jyotsnakA, prakIryodakI karaadvayaM pratyapuSpI apAmArgaH, antaHkoTarapuSpI nIlabuddhA, hastiparNI moraTaH, asyAzca zaratkAlabhavameva phalaM grAhma, ata ukta " hastipaNazca zAradam" iti ; kampilakaM guNDArocanI / Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 168 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | [ dIrghaJjIvitIyaH sarpistailaM vasA majjA na ho dRSTazcatuvvidhaH / pAnAbhyaJjanavastyarthaM nasyArthaJca va yogataH // snehanA jIvanA varyA balopacayavarddhanAH / snehA te ca vihitA vAtapittakaphApahAH // 41 // cAbhayA cAntaH koTarapuSpI hastiparNI kampillakaM kuTajazca eti dazAnAM phalAni viracanArtha yojyAni / upasaMharati nAmakarmmabhirityAdi / - zaGkhinyAdikAni nAmAni vamanAsthApanazirovirecanAni karmANi // 40 // gaGgAdharaH - uddezakramAdAha caturo mahAstra hAn, sarpirityAdi / - pUrvapUvrvvasya prazastatvakhyApanArthaM pUrvvapUrvvamupAdAnam / sapidugdhasambhavaH snehaH / taila' vIjasambhavaH snehaH / vasA hRdayasthameda eva sna ehaH / majjA jAnvasthimadhyago dhAtuvizeSaH straharUpa eva / sneha iti mahAsneha uddeze tadukteH / iti nAmabhiruktvA karmabhirupadizati, pAnetyAdi / - pAna drvdrvyglaadhHkrnnvyaapaarH| abhyaJjanaM sarvvAGga' vyApya stra halepanAnukUlavyApAraH / vastizca puTakastatkRtatvAdAsthApanAnuvAsane vastizabdenocyete / tAnyarthaH prayojanaM taM tathA / nasyArthaJca nasyaM nAsikAyAM nyasyAkRSyate yat tat, tadathaJca / yogata eva tattadrogaharadravyANAM kalpanayA saMyogata eva na tvakalpanayA vApyayuktitazca / yat tu "sarpirAdikazcaturvvidhaH snehaH pAnAdicatubvidhaprayogata eva dRSTa ityarthaH tanna, kaivalye'tidoSApahatvAbhAvAt, sarpihi kapha' tailaM hi pittaM varddhayati / teSAM karmANigrAha, snehanA ityAdi / straM hayantIti snehanA raukSyApaharaNAnukUlavyApAraH sna ehanam / jIvanA iti jIvayanti AyurvedayantIti jIvanAH / zarIrendriyasattvAtmasaMyogasya kAlavaiziSTyAtizayAnukUlavyApAro jIvana', tAdRzakAlavaiziSTaya jIvadhAtvarthaH / varNyA varNAya hitA varNajanakA ityarthaH / bala' sAmarthyam, upacayo dehapuSTistayorvarddhanA balavarddhakatvena vRSyatvamapi khyApitam / snehA ete sarpirAdayazcavakhAro hi yasmAt yogatazca Aragvadhasya yadyapi suzrute patra pradhAnamuktaM tathApIha phalaM pradhAnatamaM jJeyam / dhAmArgavetyAdinA paJcakarmmaviniyoga ucyate / nastaH pracchaMrddana iti zirovirecane // 40 // cakrapANi: - mahAsneheSu sarpirAdau paThitaM prAdhAnyAt, vacanaM hi " nAnyaH snehastathA kazcit saMskAramanuvarttate / yathA sarpirataH sarpiH sarvvasnehottamaM matam // 41 // For Private and Personal Use Only Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / 166 sauvarcalaM saindhavaJca vir3amaudbhidameva c| sAmudraNa sahaitAni paJca syulavaNAni ca // snigdhAnyuSNAni tIkSNAni dIpanIyatamAni ca / AlepanArthe yujyante snehasvedavidhau tthaa| adhobhAgor3a bhAgeSu nirUheSvanuvAsane // abhyaJjane bhojanArthe zirasazca virecane / zastrakarmaNi vartyarthamaJjanotsAdaneSu c| ajIrNAnAhayorvAte gulme zUle tthodre|| 42 // vihitA vAtapittakakApahA vAtAdInAM vaiSamyahArakA na tu kevalAstasmAt snehanAdayaH syuH| karmANyetAnyeSAM snigdhakhoSNavAdibhize yAni prabhAvAdvA // 41 // gaGgAdharaH-uddezakramAt pazca lvnnaanyaah-sauvcclmityaadi| yadyapi "saindhavaM lavaNAnA"miti vacanAt saindhavaM sarcalavaNazreSThaM, tathApi sauvarcalasyAtirocakavAdagre'bhidhAnam / audbhidamutkAriketi loke zAmbharItyanye / sAmudraM karakacamiti loke| aparANi lavaNAni hyasmiMstantre prAyo na pryoktvytyopdekssynte| iti naambhiruktaani| tAni kmmbhirupdishti-snigdhaaniityaadi| snigdhAni ApyakhAt, uSNAni Agne yakhAt, tathA tIkSNAni dIpanIyatamAni ca vahnivaddhaneSu zreSThAni cetyrthH| vAtAdiharaNakarmArtha prayogavidhimAha--AlepanArtha ityaadi| snehasvedavidhau snehakammaNi svedakarmaNi c| adhobhAgoddha bhAgeSu virecane vamane ca, nirUheSvAsthApaneSu, anuvAsane snehavastikarmaNi, abhyaJjane sAGga vApya snehAdimrakSaNakriyAyAM, bhojanArthe bhojyadravyasaMskArArtha, zirasazca virecane nasyakarmavizeSe, zastrakarmaNi, vattArtham AnAhAdau phalavatAtham, aJjaneSu netrAJjanayogeSu, utsAdaneSu udvattaneSu ca, ajIrNe caturvidhe, cakrapANiH-lavaNeSu yadyapi saindhavaM pradhAnaM yato vakSyati "saindhavaM lavaNAnAm" ityagnAdhikAre, tathApi sauvacalasya rocanatvaprakarSAt tathA saindhavamanu prAdhAnyAkhyApanArthamityagre pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 200 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | uktAni lavaNAnyuddhaM mUtrANyaSTau nibodha me / mukhyAni yAni STAni sarvANyA yazAsane | avimUtramajAmUtra gomUtra mAhiSaJca yat / hastimUtramathoSTrasya hayasya ca kharasya ca // 43 // uSNaM tIkSNamatho'rukSaM kaTukaM lavaNAnvitam / mUtramutsAdane yuktaM yuktamAlepaneSu ca // yuktamAsthApane mUtra' yuktaJcApi virecane / svedeSvapi ca tadyuktamAnA heNvagadeSu ca // udareSvatha cArzaHsu gulma kuSThakilAsiSu / tadyuktamupanAheSu pariSeke tathaiva ca // [ dorghaJjIvitIyaH AnA vivibandhavyAdhI, vAte vAtavyAdhau, gulme, zUle tathodare, yujyante paJca lavaNAni ityanvayaH / svasvaprabhAvAt // 42 // gaGgAdharaH- upasaMharati, uktAnItyAdi / - kramikakhAnmUtrANayaSTazavAha - Urddha - mityAdi / bahUni mUtrANi santi teSu mukhyAni yAnyaSTau mUtrANi tAnyupadiSTAnyAyeNa tAnyeva matto nivodha / avItyAdi / avimeSI tasyA mUtra', mahiSyA idaM mAhiSam // 43 // gaGgAdharaH- eSAM sAmAnyato guNAnAha, yada dvAreNa karmANi kurvvanti / uSNamityAdi / arukSaM snigdhaM lavaNAnvitaM kaTukaM lavaNAnutikta prabhAvAt / prayogaprakAra mAha - mUtramityAdi / utsAdane mUtramaSTavidhamUtram udvattene yuktaM prayuktam, Alepane pralepe, AsthApane nirUhavastau, virecane'dhobhAgaharaNe, svedeSviti kumbhIsvedAdau, AnAheSu malavibandhavyAdhiSu, agadeSu ceti yogata evAgadabhaiSajyavidhau yuktam, udareSu vAtAdijeSu, arzaHsu SaTsu, gulmeSu paJcasu, kuSTheSvaSTAdazasu, kilAsiSu kilAsarogiSu puruSeSu arthAt kilAsarogeSu / auvidaM autkArikAlavaNaM, kecit zAmbharilavaNamAhuH, sAmudra dakSiNasamudrabhavaM karakaca iti khyAtaM, abhyaJjana iti snehAbhyaGga, varttayarthamiti phalavarttanAdyartham // 42 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH - avamUtramityAdau strImUtrameva prazastaM liGgaparigrahAddarzayati, yataH strINAM laghvaGgavAt mUlamapi laghu vacanaM hi " lAghavaM jAtisAmAnye strINAM puMsAJca gauravam" iti / yattasyate Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1 adhyAyaH ] www.kobatirth.org sUtrasthAnam / dIpanIyaM viSannaJca kriminnaJcopadizyate / pANDurogopasRSTAnAmuttamaM & sarvvathocyate // zleSmANaM zamayet pItaM mArutaJcAnulomayet / karbet pittamadhobhAgamityasmin guNasaMgrahaH // sAmAnyena mayoktastu pRthakatvena pravakSyate // 44 // vimaMtra satiktaM syAt snigdhaM pittAvirodhi ca // Aja kavAyamadhuraM pathyaM doSAn nihanti ca / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir eSu rogeSu yathopayuktaM tadAha - tad yuktamityAdi / upanAhe uSNabahalopadehe, pariSeke avagAhadhautAdirUpeNa cakArAt pAnAdau yogeSu ca / pralepasAdhye vyAdhimAtre vihitatvakhyApanArthamupanAheSvityuktaM pariSekasAdhyavyAdhisAmAnye vihitakhakhyApanArtha pariSekeSvityuktam / dIpanIyaM vahnidIpanaM, viSadhamiti kevalameva sUtraM vinA dravyAntarayogeNa viSaharaM, tenAgadeSu yaugikatve'pi na paunaruktam / krimighnamiti prabhAvAt kaTutvAdvA / pANDurogopasRSTAnAM savvathaiva pAnAhArabhepajAdikalpanayA uttamam / zleSmANa zamayeduSNatIkSNakaTukatvAt / pItamiti prAdhAnyAt pAnato guNakathanaM, pItaM ca mArutamanulomayet uSNarukSalavaNatvAt Urddha tiryyak ca gAmina' bAtam adhogamayet / pItaJca mUtra pittamadhobhAgaM karNet / yat tu " yat pittamadhobhAga' tat pittaM karpet na tu gamityucyate" tanna; mUtrasAmAnyasya vairecanikatvAt / adhobhAgena kaSeNatvasyAnubhavasiddhatvAt / upasaMharati, itItyAdi / - asmin tantre iti guNasaMgrahaH saGgha peNa guNopadezaH mUtrANAmaSTAnAM sAmAnyena mayoktaH, sa ca punaH pRthaktvena pravakSyate pratyekaM vizeSarUpeNa pravakSyate // 44 // 201 gaGgAdharaH - tad yathA tadAha - avimUtramityAdi / satiktamISattiktAnvitalavaNa sarukSaJca snigdhaM cAta eva pittAvirodhi / sAmAnyata : uSNatIkSNa zambha cocyate iti cakrapANiSTataH pAThaH / 26 puMsAM mUtra zukasambandhAt guru, tanna, zukrasambandhasya strINAmapi zukravatva ena tulyatvAt, vacanaM . hi "yadA nArI ca nAryyA ca maithunAyopapadyate / muJcataH zukramanyo'nyamanasthistana jAyate // " For Private and Personal Use Only Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 202 crk-sNhitaa| ( doghIvitIyaH gavyaM samadhuraM kiJcidadoSaghna krimikuSThanut // kaNDUlaM zamayet pItaM samyagdoSodare hitam / arza zophodaranantu sakSAraM mAhiSaM saram // hAstikaM lavaNaM mUtra hitantu krimikuSThinAm / prazastaM baddhaviNamUtra-viSazleSmAmayArza sAm // satiktaM zvAsakAsannamarzonna cauSTramucyate / vAjInAM tiktakaTukaM kuSThavaNaviSApaham / lavaNatve'pi snigdhakhAt pitte'syAvirodho hAsaddhijanakatAbhAvo'syAstIti mittAvirodhi / na tu vRddhaM pittaM na viroddha zIla' yasyeti pittAvirodhi, pittazamakavAlAbhA / etacca prabhAvAt / __ aajmityaadi| ajAmUtraM kapAyamadhuraM kaSAyAnumadhura sAmAnyato lavaNaM samakaSAyamadhuraM vA sAmAnyena lavaNAnvitakaTukaJca, pathyaM srotohitaM, doSAMstrIn nihanti ca prabhAvAt / gvymiti| gomUtra prakaraNAt samadhura kizcit lavaNAnvitakaTukaM kizcinmadhurayuktaM tridoSaghna krimikuSThanus / kaNDUla zamayet pItaM samyak zamayedityanvayaH / doSodare vAtAdijodare hitaM na tu duSTodare hitaM prabhAvAt / mAhiSamUtrakampeMguNAvAha-arza ityaadi| zophena jAtamudaraM zophodaraM, zophazvodarazca tattathA vA hanti iti zokodaranaM prabhAvAt / samAraM lavaNAnvitatikta kSArAnvitam / / hAstikamiti / hastinyA mUtraM lavaNa lavaNapradhAnatiktaM punalavaNagrahaNAt / baddhaviNmUtraviSazleSmAmayAzaMsAM prazastaM prabhAvAt / auSTramUtrasya guNakarmaNI aah-stiktmityaadi| satiktamiti punaruktyA iissttiktmiipllvnnm| _ vAjInAmazvAnAM tiktakaTukam atra kaTuzabdo na tikte, tiktasya punaruktyA IpallavamAtitiktamadhyakaTakama / kuSThavaNavivApahavaM prabhAvAt / ityaadi| napuMsakamUtrantu amaGgalatvAnna gRhyte| agadeSvityanenAgadaprayogayaugikatvaM / viSAmityanena ca kevalasyaiva viSahantRtvamiti na paunaruktaM ca / zarma cocyata iti Arogya For Private and Personal Use Only Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / kharamUtramapasmAronmAdagrahavinAzanam // itIoktAni mUtrANi yathAsAmarthyayogataH // 45 // atha cIrANi vakSyante karmma caiSAM guNAzca * ye n avIcIramajAnIraM gokSIraM mAhiSaJca yat / uSTrINAmatha nAgInAM baDavAyAH striyAstathA // 46 // prAyazo madhuraM snigdhaM zItaM stanyaM payo matam / prINana vRMhaNaM vRSyaM medhyaM balyaM manaskaram // 203 For Private and Personal Use Only kharamUtramiti gaddabhamUtram, apasmAronmAdagrahANAM vinAzanam / atra grahA devAdayaH skandAdayazca / unmAdo doSonmAdo doSabhUtobhayarUpo vA / grahAH skandAdayosrkAdayazca na jyotiSA: 1 atra rasAnuktyA sAmAnyAt lavaNAnvitakaTukaM bodhyam / eSAM yathAsvaguNakarmma sambhArastu yathAsvAhAravihArAdibhistathAtvena koSThAgnyAzaya mahinAbhinivvarttate / upasaMharati-- itihoktAnItyAdi / yathAsAmarthyayogataH yathAzAnabalenetyarthaH / etenopadeSTureSAM guNAntarAjJAnaM nonneyam / uktenaiva ziSyANAM prayokta' sAmathyaMyogAt // 45 // gaGgAdharaH -- kramikatvAt kSIrANyAMha - atha kSIrANItyAdi / kSIrANIti nAmataH / eSAM karmmaca guNAzca ye te vakSyante / kAnItyAha - avIkSIramityAdi / nAgInAmiti hastinInAM, bar3avAyA iti azvyAH, striyA iti mAnuSyAH, prakaraNAt kSIramiti zeSaH / na tu avIkSIramityuttarapadena sahAvayovRttizabdekadezenAnvayAvyutpannakhAt // 46 // gaGgAdharaH - nAmataH kSIrANyuktvA guNakammeNI Aha- prAyaza ityAdi / sAmAnyena kSIraguNakampaNI bodhye / yathAkramaM kSIraguNamityanena pRthak rUpasukhakatvAt, adhobhAgamiti adhomArgeNa pittaM karSet; kiMvA yadevAdhogata pitaM tadeva virecayati no gam / yathAsAmarthyayogata iti yAdRzaH zaktiyogo mUtrANAM tathA // 43-45 // cakrapANiH - prAgrazo madhuramiti prAdhAnyena madhuraM, tena kSIramuSTINAmISalavaNaM tathA chAgaM kaSAyamityAdau rasAntarasyAprAdhAnyenAnubandho'pi kSIre bhavatIti darzayati- prAyaza iti / vRMhaNaM snigdhamityetAbhyAM tathA zItamityanena ca sambadhyate tenoSTrasya rUkSoSNatvAbhidhAnaM na virodhi / stanyamiti stanyavRddhikaraM, manaskaramiti prabhAvAdeva ojaskaratvAcca ojovRddhayA hi tadanu Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 204 www.kobatirth.org caraka saMhitA / w. . jIvanIyaM zramaharaM zvAsakAsa nivarhaNam / hanti zoNitapittaJca sandhAnaM vihatasya ca // sarvvaprANabhRtAM sAtmyaM zamana zodhana tathA / tRSNAnaM dIpanIyaJca zreSThaM cINacateSu ca // pANDuroge'mlapitte ca zoSe gulme tathodare / atisAre jvare dAhe zvayathau ca vidhIyate // yonizukrapradoSe ca mUtraSu pradareSu ca / purISe grathite pathyaM vAtapitta vikAriNAm // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRthak kSIrANAM guNakarmmaNI vakSyamANe iti vakSyamANatvAt / prAyaza ityanena na strIkSIrAdau salavaNatvAdikaJca bodhyam / zItaM vIyyatastena - pittaM nAzayati, snigdhamadhuratvAbhyAM vAtaM hanti tribhiH kapha varddhayati / stanyaM stanyAya hitaM stanyajananamityathaH / paya ityaSTavidhameva payo madhurasnigdhazItaguNaM stanyajananAdikriyaM prabhAvAt / prINanaM prItikaraM vRMhaNaM dehapuSTikaraM, vRSyaM zukrahitaM medhyaM medhAhitaM, balyaM balahitaM, manaskaraM sumanaskatAkaraM mano'nukUlamityarthaH / jIvanIyaM jIvanahitamAyuvarddhanamityarthaH / hanti zoNitapittaJca raktapittarogamityarthaH / sandhAnaM vihatasya ceti bhagnasya saMyogakaraNam / sarvvaprANabhRtAM sAtmyamiti yathAsambhavajAtInAM zaizavaprabhRtistanyapAnenaiva jIvanAt, na sarvvaprANabhRtAM sAtmyaM pakSikITAdInAM tadabhAvAt / parantu sajAtIyavijAtIyayAvada dugdhaM sarvveSAM svasthAnAM prANinAM sAtmyaM syAt pItamAtmanA sakIbhAvaH syAdityarthaH / zamanaM saMzamanaM, zodhana maladoSaharaNa, tRSNAghna', naSTha kSINakSateSu ca kSINavatsu kSatavatsu cetyathaH / prINanatvAt 'haNatvAt dRSyatvAt balyatvAdityAdi / pANDuroge ityAdinA vidhIyate ityantenAnvayaH / yonizukrapradoSe ca yonidoSe zukradoSe ca / mUtreSu ceti vidhAyino manaso'pi svakarmmasAmarthyaM syAt, etadeva ca nityasyeha manasaH karaNaM yanmanasaH prakarSabuddha patkarSAdiguNakaraNam / hanti zoNitapittamiti avasthAvizeSApannameva zoNitapittaM hanti, vacanaM hi "kaSAyayogairvividhairyathokta dapta'nale ilepmaNi nijjite ca / yadraktapittaM prazamaM na yAti tatrAnilaH syAdanu tatra kAryyam // chAgaM payaH syAt paramaM prayoge gavyaM zRtaM paJcaguNe For Private and Personal Use Only [ dIrghaJjIvitIyaH Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / nasyAlepAvagAheSu vamanAsthApaneSu ca / virecane snehane ca payaH sarvvatra yujyate // yathAkramaM nIraguNAnekaikasya pRthak pRthak / annapAnAdike'dhyAye bhUyo vacyAmyazeSataH // 47 // athApare yo vRkSAH pRthag ye phalamUlibhiH / snukaramantakAsteSAmidaM karmma pRthaka pRthaka // cakArAt duSTeSvityarthaH / pradareSu ceti cakAraH pratyekaprAdhAnyArthaH / purISagrathi granthilIbhUte pathyaM vAtapittavikAriNAM madhuratvAt snigdhatvAca vAtarogiNAM tAbhyAM zItatvAcca pittarogiNAM pathyaM sutarAM tebhyo na ka kavikAriNAM payyam / etena zvAsakAsAdivizeSavyAdhau ca vyAdhiharatvena bodhyaM na tu doSaharatvena / prayogArthaM kalpanA vidhimAha - nasyetyAdi / savrvvatra yujyate iti anuktAnuvAsanAdisaMgrahArtham / 205 1 sAmAnyato dugdhaguNakarmaNI abhidhAya pratyekaM vaktumucitatvenAhayathAkramamityAdi / kSIraguNAniti guNazabdana samAnAzrayatvAt dravyApekSayA guNIbhAvAcca guNakampabhayamupalakSyate annapAnAdike'dhyAye'traiva sUtrasthAne vakSyamANe // 47 // . For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- uddezakramaprAptAni aSTAveva payAMsi cetyasyAnantara zodhanArthAca SaD vRkSA ityuktaM, tAn vRkSAn phalamUlilAbhAve'pi kSIratvakprayogArthaM pRthaguktAn kSIratvasAmAnyAt trInupadizati - athetyAdi / athoddiSTapayonirUpaNAnantaramuddiSTeSu SaTsu vRkSeSu madhye trayo ye'pare phalamUlibhirakSAH / nanu te kiM jale vA / " evaJca yaducyate'dhobhAge raktapitte saratvAt zrIramayaugikam, Uddha ge ca kaphaka' tayA'yaugikamiti tannirastaM / sarvvaprANabhRtAM sAtmyam ityatra sarvvazabdazcikitsyatayA prakRtasarvvamanuSyeSveva varttate, tena kSIrasya saMsva edajAdiprANa sAtmyatvaM nodbhAvanIyaM, kiMvA sarvvazabdo'yaM bhUrivacanaH // 46 // 47 // cakrapANiH - phalamUlibhiriti pRthaka zabdayogAdapAdAne tRtIyA / azmantako mAluyAsadRzapato vRkSaH // 48 // Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 206 crk-sNhitaa| dIrghajIvitIyaH vamanezmantakaM vidyAt snuhIkSIraM virecane / kSIramarkasya vijJayaM vamane savirecane // 48 // imAMstrInaparAn vRkSAnAhuryeSAM hitAstvacaH / pUtIkaH kRSNagandhA ca tilvakazca tathA taruH // virecane prayoktavyaH puutiikstilvkstthaa| kRSNagandhA parIsarpa zotheSvarza:su cocyate // dadru vidradhigaNDeSu kuSTheSvapyalajISu ca / Sar3a vRkSAn zodhanAnetAnapi vidyAdvicakSaNaH // 46 // SoDazamalinInAmekonaviMzatiphalinInAM madhye phalino vA mUlino vA ityAha-pRthaga ye phalamalibhiriti / phalinIbhyazca mUlinIbhyazca pRthaka bhinnA ye'Sar3a vRkSAH zodhanArthA uktAsteSvapare'ntargatAtrayo vRkSA ye snuhyAzmantakAH sudhAkSAkandAkhyaTakSapASANabhedinAmakakSAsteSAmidaM kamme pRthak pratyeka shRnnu| tada ythaah-vmne'shmntkmityaadi| azmantakaM pASANabhedinaH kSIra', snuhIkSIra virecane spaSTam / kSIramarkasyetyAdi savirecane vamane iti ubhytobhaaghrnne||48|| gaGgAdharaH - trInupasaMhatyAparAMstrInupardaSTumAha-imAnityAdi / imAniti kSIriNo vRkSAMstrIna, aparAniti kSIribhinnAn, zodhanArthAn trIn vRkSAn AhuyeSAM khaco valkA hitaaH| tAnAha-pUtIka ityaadi| pUtikaH karaJjaH, kRSNagandhA zobhAJjanaH, tilvako loghrastaruriti vishessyH| eSAM vaco'rthAdeva bodhyam / iti naamnoktiH| kaNyiAha-virecane ityAdi / pUtIkatillakavacau virecanArthe pryoktvye| kRSNagandhA parIsarpa zotheSvarzaHsu dadruvidradhigaDeSu kuSTheSvalajISu doSazodhanArtha pralepanAdividhinA pryoktvyaa| upasaMharatiSaD vRkssaanityaadi| zodhanAnetAnityuktyA kmmbhiruktibodhyaa||49|| cakrapANiH-pUtIkaH kaNTakIkaraJjaH, tilvako lodhraH, tathA taruriti vizeSaNena paTTikAlobhraM vyudasyati, zAvaralodhranca mahApramANaM taruzabdayogyaM grAhayati, kiMvA taruvizeSaNaM bAlaM lodhaM vyudasyati / SaD vRkSAn zodhanAnityatra yadyapi kRSNagandhAyAH paJcakammaNyanabhidhAnAt na zodhanatvaM For Private and Personal Use Only Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 207 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / ityuktAH phalamUlinyaH snehAzca lavaNAni ca / mUtra kSIrANi vRkSAzca SaD ye dRSTAH payastvacaH // 50 // oSadhIrnAmarUpAbhyAM jAnate hyajapA vane / vipAzcaiva gopAzca ye cAnye vanavAsinaH // 51 // na nAmajJAnamAtreNa # rUpajJAnena vA punaH / oSadhInAM parAM prApti kazcidaveditumarhati // 1 gaGgAdharaH- punarvasu nidarzita phalinyAdidravyANyupasaMharati- ityuktA ityAdi / - itizabdaH samAptau / phalamUlinya iti phalinya ekonaviMzatimU linyaH Sor3aza / sna ehA mahAstra hAzcatvAraH / paJca lavaNAni / mUtramaSTakam | kSIrANi cASTa | garer zodhanArthAH SaTa, yeSAM dRSTAH payastvacaH / payazca tvak ca prayoktavyatayA yeSAM te payastvaca iti / iti punarvvamunidarzitA ye uddiSTAste samAptaprA nAmaguNakarmma.bhiruktA bhavantItyarthaH // 50 // For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- nanu kathaM nAmaguNakammabhirupadiSTA nAna va upadizyantAmityata Aha - oSadhIrityAdi / nAmarUpAbhyAM nAmnA AkhyayA yena loke paricIyante oSadhayaH, rUpeNa svarUpamUta, vane hi yasmAt, ajapAzchAgalapAlakArachAgacArakA iti yAvat | avipA meSacArakAH, gopA gocArakAH, evamanye ye sannyAsyAdayo vanavAsinaste nAmarUpAbhyAm oSadhIrjAnanti // 51 // gaGgA varaH - tAbhyAmupadezena kimupakAro bhiSajAM ko vA tebhyo'japAdibhyo bhedaste'pi tAbhyAmupadizantIti cettadA bhiSajo bhavantu vyathatropadezaH syAdityata Aha-na nAmajJAnamAtreNetyAdi / - rUpajJAnena vA svarUpamUta paricayenApi oSadhInAM parAM prAptiM paramaM kamprabhAvaM guNAdhikyazca / etenAjapAlakAvipAlakagopAlakavanavAsinAM nAmarUpajJAnaM tattvavitvaM bhiSaktaM vA bodhyam / tat punaH kasyetyata Aha-yogavidityAdi / yoga dravyAntareNa tathApi vAhyalepanena vahiH sthitadoSasaMzodhanaM boddhavyaM; kiMvA apizabdAta kRSNagandhAyA api zodhanatvamapi sUcyate // 49 // 50 // cakrapANiH -- ustAnAmoSadhInAM yogajJAnasya prAdhAnyaM darzayannAha - oSadhIrityAdi : parAM prAptimityutkRSTa N vyAdhizarIrAdyapekSaM samyagyogaM, yogo vyAdhizarIrAdyapekSayA samyag yojanA bheSajasya / sarvvatheti nAmarUpayogaiH / yogameva viziSTa darzayannAha - yogamityAdi / dezakAlopapAditamiti * rUpamAtra Neti vA pAThaH / Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 208 caraka saMhitA | yogavinnAmarUpajJastAsAM tattvaviducyate / kiM punaryo vijAnIyAdoSadhIH sarvvathA bhiSak // 52 // yogamA sAntu yo vidyAda dezakAlopapAditam / puruSaM puruSaM vIkSya sa vijJe yo bhiSaktamaH // 53 // yathA viSaM yathA zastra yathAgniraza niryathA / tathaiauSadhamavijJAtaM vijJAtamamRtaM yathA // 54 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ dIrghaJjIvitIyaH karmmaguNAbhyAM nirUpya melana prayogaM vA yo vettisa yogavit / AsAmoSadhInAM nAmarUpajJaH sanneva yo yogavit sa cauSadhInAM tattvaviducyate yAthArthyAvettA niddizyate / tatrApi vizeSamAha - kiM punarityAdi / kintu yo janaH sarvvathA pratipuruSAvekSaNapUrvakadezakAlopapAditayogazAna' vinA nAmarUpaguNarasavIyya vipAkaprabhAvazAnapUrvaka dravyAntarasaMyogaM tathA rogAnusArataH prayogazca oSadhInAM jAnIyAt sa bhiSagucyate / tatrApi vizeSamAhayogamityAdi / - tu punaryo janaH puruSa puruSa vIkSya pratipuruSaM dehabalaprakRtisattvasAtmyadoSavalavyAdhibalAgnivalavayo'nusArapUrvakamAsAmoSadhInAM nAmarUpe abhijAnan dezavizeSakAlavizeSarttu vizeSAbhijJAnapUrvakaM mAtrayopakalpA dravyAntareNa saMyojya vA kaSAyAdito'pyupakalpA pAnAdividhayA yoga' prayogaM vidyAt sa bhiSaktamo bhiSakSuttamo jJeya ityuthaH / etena nAmarUpa mAtrANAmajapAdInAM tattvavittvabhiSakvabhiSaktamatvAni na bhavanti / evaM vane'japAdInAM nAmarUpajJatvavacanena nAmarUpAnabhijJAnAt puruSANAM tairnAmarUpaparicaya vidheya iti jJApitaM bhavati / uktaJca suzrute bhUmipravibhAgavijJAnIye'dhyAye sUtrasthAne" gopAlAstApasA vyAdhA ye cAnye vanacAriNaH / malAhArAzca ye tebhyo bheSajavyaktiriSyate // " iti / / 52-53 // gaGgAdharaH / --nanu dravyaM svaprabhAvAdeva vyAdhiM zamayet kathamoSadhInAM tattvAfor arrai bhavatItyAkAGgAyAmoSadhInAM tattvAdyanabhijJAyAM doSamAha - dezakAlakRtaM puruSaM puruSaM vIkSyeti vIpsAyAM pratipuruSaM prakRtyAdibhedena yogasya prAyo bhedo bhavatIti darzayati / puruSazabdena cetanAmAtrayogipuruSo'bhipra etaH // 51-53 // cakrapANiH- yogasya auSadhajJAnAdhInatvAt auSadhAjJAnasya mahAnathakAritAM bahubhiIntaidezayati-yathA viSamityAdi / viSAdibahudRSTAntenAjJAtaM bheSajaM kiJcidviSavata saMjJAnAzaM kRtvA Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 206 auSadha enabhijJAtaM nAmarUpaguNaistribhiH / vijJAtamapi duryuktmnaayoppdyte|| yogAdapi viSaM tIkSNamuttamaM bheSajaM bhavet / bheSajaM vApi duryukta tIkSNaM sampadyate viSam // 55 // yathA vipmityaadi| viSazastrAgnivajANAM sadyaHprANaharaNavena dRSTAntala vodhyaM ; dRSTAntabAhulya ziSTAnAM sukhabodhArtha stutyrthshc| auSadhamoSadhImaya' tatkalpitavikAra vaa| oNpadhIpadaM jAGgamaudbhidapArthivadravyavAcaka' bodhyam / avijJAtaM, vijJAtamityubhayatra, nAmarUpaguNa kambhebhiriti zeSaH / amRtamiti jarAmaraNAdiharakhena dRSTAntaH // 54 // gnggaadhrH|-ttr hetumAha --auSadhaM hiityaadi| hi yasmAt nAmarUpaguNaistribhivyastaiH samastairvA'nabhijJAtena prayuktamauSadhamanAyAprayojanAya vyApattaye upapadyate upapannaM bhvti| atra guNazabdo guNakarmavAcI smaanaashrykhaat| evamastu nAmarUpaguNastribhirvizAtavyaM, kathaM yogenetyaah-vishaatmpiityaadi| api nAmarUpaguNakamme bhivizAtamauSadha duryukta mAtrAkAladezavayovalAgnibalAyanurUpeNa samyagyoga vinA upayukta mithyAyogAyogAtiyogayuktamanarthAya maraNAntavyApattaye uppdyte| tsmaannaamaadibhirvijnyaatmmRtvdbhvtiityrthH| nanu samyagayogayuktaM sammattaye bhavatIti pratijJAvyAghAtaH samyagayuktamapi viSAdikaM sadyo hi prANAn hantIti shngkaayaamaah-yogaadpiityaadi| yogAt doSadhAtuvayovahnivalabalazarIraprakRtisattvasAtmyavyAdhibalAnyanusRtya dravyAntareNa saMyujya dezakAlamAtrAbhiH prayogAt tIkSNamapi viSaM prANaharamapi uttamaM sAtmyaM svasthAturaparAyaNa ca bheSaja bhiSagajitaM bhavediti, na tu prANaharaNarUpegAnuvattate ityathaH / nanu nAzakadravyavikalpitaM hi doSavyAdhyubhayaharaM bheSaja bhavati, tasya ca duyogeNa kimastu vA duyyoga ityata Aha-bheSaja vaapiityaadi| viSamiti prANaharavena viSavat // 55 // mArayati, kiJciJca zastravat marmacchadaM kRtvA mArayati, kiJciccAgnivat sphoTAdikaM kRtvA mArayati, kimciccAzanivat sadyo maaryti| nAmarUpaguNairityanena tritve labdhe punastribhiriti vacanaM ekaikajJAnaniSedhArtha, tena tribhireva militaitiM bheSajaM prazastamiti darzayati / yogaM stauti-yogaadpiityaadi| viSaJca samyagayogAt bheSajaM bhavatIti "viSasya tu tilaM 27 For Private and Personal Use Only Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 210 crk-sNhitaa| dAGgovitAyaH ; tasmAnna bhiSajA yukta yuktivAhya na bheSajam / dhImatA kiJcidAdeyaM jIvitArogyakAniNA // kuryAnipatitI mUddhi sazeSaM vAsavAzaniH / sazeSamAturaM kuryyAnna tvajJamatamoSadham // 56 // duHkhitAya zayAnAya zradadhAnAya rAgiNe / yo bheSajamavijJAya prAjJamAnI prayacchati // gnggaadhrH| -itthazca nAmAdibhiravijJAtaM dravyaM bheSaja yadi viSavam vyavasthitaM tadA nAmAdibhiranabhijJAtavaidyAda dravyaM grAhya na bhavati, yuktijJa na tu vaidena nimmitaM bheSajamayuktivaidyAt grahItune duSTaM bhvkhityaashngkyaah-tsaadityaadi| tasmAt tu duyuktabheSajasyApi viSopamakhAt yuktivAhya na yuktyanabhizena bhiSajA yuktaM bheSaja yujyate pAnArtha dIyate yat kiJcit bheSaja tadapi jIvitArogyakAGgiNA dhImatA nAdeyam, ayuktibhiSakmayuktameSajasya viSatulyavAbhidhAnena jiivitaarogyvyaahntRvaat| nanvayuktizabhipAyukta bheSajaM nArogyAya bhavatu jIvitamapi ki hantItyata Aha-kuryAdityAdi / vAsavAzanirindrasya vaz2aH sadyaHprANaharo mUrddhani patitastaM puruSa kadAcit sazeSa kuryAna prANato hnyaat| ajhayuktamopadhantu nAturaM sazeSa kuryAt api tu savvadaivAturaprANAn hnyaaditi| tasmAcca jIvitArogyakAGkSiNA dhImatA yuktivAhya na bhiSajA yuktaM kiJcidauSadha nAdeyamiti yojyam / na khavizAtamauSadhamiti pAThe sa evArthaH // 56 // gnggaadhrH|-ath yuktyanabhizavaidyaprayuktabheSajAgrAhyakhopanyAsena vaidyasya yuktyanabhijJAnaM doSaH khyApita iti vaidyadoSaH prastAvito bhvti| tatprastAvaprasaGgAdaparazca vaidyadoSamAha-duHkhitAyetyAdibhyAM dvAbhyAM zlokAbhyAm / yo vaidaH prAzamAnI prAzamAtmAnaM mantu zIlamasya sa bheSajamavijJAya bheSajasya guNakammANi na zAkhA, avajJAyeti pAThe duHkhitakhAdinAvazAM kuvana, duHkhitAya zraddadhAnAya rogiNe zayAnAya suptAya zraddadhAnAya vA rogiNe prayacchati, tasya tyaktadharmAsyAta eva pApasya mRtyubhUtasya mRtyusvarUpasya dummatervedAsya sambhASaNAdapi sparzAditastu tiSThatu naro narakapAtI syAt / tadA duHkhAttavena nidrArttavena ca tayo rogiNoH zraddhayA cAtmA samarpito vaidayAya bhavatIti vizvAsaghAtikhAdi For Private and Personal Use Only Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH / www.kobatirth.org sUtrasthAnam / tyaktarasya pApasya mRtyubhUtasya durmateH / naro narakayAtI syAt tasya sambhASaNAdapi // 57 // varamAzIviSaviSaM kathitaM tAmrameva vA / pItamatyagnisantaptA bhavitA vApyayogur3AH // na tu zrutavatAM veza vitaH shrnnaagtaat| gRhItamanna pAna vA vittaM vA rogapIr3itAt // 58 // feng timAnataH svaguNasampadi / paraM prayatnamAtiSThet prANadaH syAd yathA nRNAm // 56 // doSAt / etena vaidAsya duHkhitAdirogiNe'pi bheSajadAne'vahelanaM niSidhyate iti jJApitam // 57 // gaGgAdharaH / - atha vaidAdoSopanyAsaprasaGgena vaideva niSedhanIyamupadizyAparaca tatprasaGgAt vaidApratiSedhyamAha varamAzIviSaviSamityAdi / yo vaido vittArthI cikitsati tena vaidenetyarthAllabhyate na tu zrutavatAM vezamityAdu ktaH, tathA c| AzIviSaviSa sadyaHprANaharaM kathitaM vA tAmrameva sadyaH prANaharaM tena vaidena vara pItaM dainyApannena kSudhAtau pUrvvakAle pItam / evamatyagnisantaptA vApyayogur3A sadyaH prANaharA lauhagur3ikA tena vaidezana varaM bhakSitA yaH svodarabharaNArthaM cikitsayArthaM nAlabhata tena punaH zra tavatAM vede'zrItinAM vezaM vibhrataH zaraNAgatAta rogapIr3itAdanna pAna vA vittaM vA na tu gRhIta nAgRhyata / idAnImapi na grahItavyamiti khyApitam / anyasmAcca yasmAt gRhIta' bhavati tadvakSyate / etenaitadukta' bhavati, vaidyAnAmudarabharaNArthaM zrutavadve zadhAribhyaH kiJcidapi na grAhya yadi kSudhyA pIr3ito vaidyo bhavati prANA yAnti tadA prANaharadravyANyapi bhuktvA prANAn jahyAditi // 58 // gaGgAdharaH / nanu tadA bhiSak kiM kuryAdityata Aha- bhiSagbubhUSurityAdi / ato yuktyanabhizavaidyato bheSajAgrAhyatvAt tathAvidhavaidyaprayuktopadhasyadadyAda" ityAdiprayoge boddhavyam / na kevalamAtureNaivAbhiSajo bheSajaM nAdeyaM kintu bhiSajApi yuktivAna bheSajamAturAya na deyamityAha - duHkhitAyetyAdi // 54-59 // bibhratA iti cakrapANidhRtaH pAThaH / * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 211 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dIrghajIvitoyaH 212 crk-sNhitaa| tadeva yuktaM bhaSajyaM yadArogyAya kalpate / sa caiva bhiSajAM zreSTho rogebhyo yaH pramocayet // samyakaprayoga sarveSAM siddhirAkhyAti karmaNAm / siddhirAkhyAti savvaizca guNairyuktaM bhiSaktamam // 60 // AturANAM niHzeSeNa prANaharakhAt duHkhitAdivyAdhitebhyaH prAzamAnitayA bheSajasyAzAnena pradAtRvaidyasambhASaNasya narakapAtanahetukhAn zrutavadvezadhAribhyo nAdigrahaNapratiSedhAca bhiSagnubhUSurjano matimAn buddhimAn svaguNasampattI vakSyamANavaidyaguNasampattI para' zreSTha prayatna svaguNasampajjananavyApAramAtiSThadAzrayediti / nanu prayatnasya paravaM ki' satatAnuzIlanavaM kimuktayuktyanabhizAnAdibajjana' ? na tAvattada dvayamityAha-prANada ityAdi // 59 // gaGgAdharaH / -uktayuktyanabhijJAnAdika varjayitvA sthito vaidyazcedAturAn na cikitsati, tadA tasya ki svaguNavattayA ? yadi naNAM prANado vaidyaH syAt, tadA vaidyaguNasampattirucyate iti vaidyaguNasampadupanyAsaprasaGgena bheSajaguNasampadupanyasyati dRssttaantcchlen-tdevetyaadi| yada bheSajamArogyAya kalpate klipta bhavati, tadeva bheSaja' yuktaM bhavati ; yadi tu nArogyAya bhavati, tadA'mRtamapi yukta bhaiSajyaM na mnyte| tathA sa eva bhipajAM zreSTho yo vaidyo rogebhyo vai pramocayedAturamiti shessH| yo vaidyo rogebhyo nAdura' mocayet tasya sarvaguNayogenApi kimiti bhaavH| nanu zAstroditavidhivinirmitamauSadha' yadi nArogyAya bhavati, tadA tat ki na bheSaja' ? savrvaguNasampannazca vaidyo yadyAturAn na rogebhyaH pramocayet tadA sa kiM na vaidyaH ? ityAzayAha-samyaka prayogamityAdi / karmaNAM prayojanalakSaNAnAM siddhiniSpattiH sarveSAM vastUnAM samyaka prayogamAkhyAti vakti prayojanasiddhava samyakprayogo'numIyate phalAbhAvena punaraprayoga iti phalasAdhakakhAbhAvena tadvastu na vastu bhavati, tatphalasAdhakaM hi tadvastu, tatphalAsAdhakaJca tadavastu iti ; yathA sadapi mRdAdikaM ghaTAdikAMsAdhakaM ghaTAdirUpeNAsat / bheSajamanArogyakaraM cakrapANiH-atha samyagayuktasya bheSajasya kiM lakSaNaM kiMvA upAdeyasya zreSTavaidyasya lakSaNamityAha-tadevetyAdi / rogebhyo yaH pramocayedityanena ca jJAnapUrva bheSajaprayogeNa rogahArakatva For Private and Personal Use Only Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org sUtrasthAnam / tatra zlokAH / AyurvedAgamo heturAgamasya pravattanam / sUtraNasyAbhyanujJAnamAyurvedasya nirNayaH // sampUrNa kAraNaM kArNyamAyurvedaprayojanam / tavazva doSAzca bheSajaM saMgraheNa ca // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 213 yat tadabheSajamiti bhAvaH / evaM kammaNAmArogyalakSaNaprayojanAnAM siddhiniSpattiH sarvvaguNairyuktaM ca bhiSakatamaJcAkhyAti bhiSaktamatvena loke zApayati / ArogyalakSaNa phalaniSpattaiAva vaidyasya sarvvaguNavattA'numIyate sutarAM bhiSakatamatvenAnumAna bhavati / anyathA tu guNavattA vaidyasya nAnumIyate / na hi vidyAvattayA cikitsakatvenAnumAtu yujyate, vidyAvAnapi hi cikitsayA rogAt pramocayituM na zaknoti iti rogAdamocako vaidyaH savrvvaguNavAnapi na vaidya iti bhAvaH // 60 // I ; " gaGgAdharaH- athAdhyAyAnte'dhyAyoktArthaM saMgraheNAbhidhAtumAha-tatra lokA ityAdi / takArasyeyaM rItiryatra tUttArthAnadhikArthasaMgrahAya vaktamabhiprati, tatra tu tatra zlokAH" iti niddizyate / yatra tUktArthaM pramANIkatu micchati na tUktArthaM saMgrahItu N tatra tu "bhavati cAtra " tanniddizyate iti / AyurvedAgama iti svAda bhUloke AyurvedasyAgamanaM dIrghaJjIvitamanvicchannityAdinA tasmAcchakramupAgamadityantena zlokatrayeNa || heturAgamasyAyuvrvedasya svarlokAdabhUloke Agamanasya hetuH kAraNaM, vighnabhUtA yadetyAdinaika zlokena |0| pravarttanamityAgamasyetyanenAnvayAt AyurvedAgamanasya pravarttanam, tadA bhUteSvanukrozamityAdijIvitaJcApyanazvaramityantaistrayoviMzatizlokaiH || tatastu sUtraNamAyurvedasyetyanenAnvayAt Ayurvedasya sUtraNam, atha maitrIpara ityAdisumedhasa-ityantazcaturbhiH zlokaiH | | tatastu tat sUtraNasyAbhyanujJAnamRSidevaSi 101 For Private and Personal Use Only mucyate, tena yAdRcchika siddhayA kuvaidyavyavahAro na vAcyaH, yAdRcchika siddhau hi vaidyo na rogapramokSe kAraNaM kintu ghuNAkSaranyAyAdevAgato bheSajasya samyagyoga iti // 60 // cakrapANiH - adhyAyoktamartha madhyAyAnte saMgraheNAbhidhatte - AyurvedAgama ityAdinA / saMgrahakathanaJca pUrvoktArthasya saGgha epeNa grahaNArthaM tathA durjJAnapratiSedhArthaJca yato yatkiJcidatra darzAnaM syAt tadiha pratipAditArthatvenAbhidhAsambAdenAvadhAryate, vacanaM hi "gadyokto yaH punaH ilorarthaH Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 914 crk-sNhitaa| dIrghajIvitoyaH rasAH sapratyayadravyAstrividho drvysNgrhH| mUlinyazca phalinyazca snehAzca lavaNAni ca // mUtra kSIrANi vRkSAzca Sar3a ye kssiirtvgaashryaaH| karmANi caiSAM sarveSAM yogAyogaguNAguNAH // davAdibhirabhimatalam, zravA sUtraNamarthAnAmityAdi-pratiSThAM bhuvi lebhire ityantaiH saptabhiH zlokaiH / / tatazcAyurvedasya nirNaya iti saprabhedAyurniNyasahitAyurvedasya svarUpanirNayaH, hitAhitaM sukhaM duHkhamityAdi lokayorubhayohitaH-ityantaitribhiH shlokH|| tato'nantaraM sarvadA sarvabhAvANAmityAdiityukta kAraNa kAyyemityantaiH sapAdanavabhiH zlokaH sampUrNa kAraNa kArya mizrarUpeNa | tataH paraM dhAtusAmyamityAdi-tatrasyAsya prayojanamityantena pAdatrayeNAyuvveMdaprayojanam / / tataH paraM kAlabuddhItyAdi-pazyati hi kriyA ityantai stribhiH zlokatavazva vyAdhInAmArogyasya ca janakarUpA AzrayarUpAzca hetava etena zarIrasattvasaMzayo rogArogyAzrayatvavacanamAtmanazca nivikArakhavacanam / / tataH paraM vAyuH pittamityAdinA tama eva cetyantenaikena zlokena doSAzca vyAdhInAM samavAyikAraNarUpA dupTyAzrayAzca hetava ityanvayaH / / tataH para bheSajaM saMgraheNa ca, saGkSa peNa vyAdhInAM bheSajaM prazAmyatItyAdinA samAdhibhirityantenaikena shloken| rukSaH zIta ityAdiviparItaguNairguNA ityantai svibhiH zlokaH zArIradoSANAM bheSajam / viparItaguNairityAdivyAdhInAmupadizyate ityantena sAddhe zlokena sAdhAraNatvena vyAdhInAM bheSajamiti saMgrahaNa sArddha paJcabhiH zlIkairbheSajam / / tataH parabhUyazcAta ityAdi-lavaNAH kaphamitya-taiH sAddhacatuHzlokaH sapratyayadravyarasAH, abhivyaktikAraNAzrayabhUtakAraNaH sahitA rasAH / / tatazca kizcit doSaprazamanamityAdi bhiraudbhido gaNa ityantaiH sAdhesaptabhiH zlokaistrividho dravyasaMgrahaH ; jAGgamabhaumAdbhidabhedena trividhadravyasaMgrahaH / / tato'nantara mUlinya ityAdi-sa vedavidityantena smnugiiyte| tadvavaktivyavasAyArtha dvirukti: sA na gRhyate // " atra ca gadyokta iti vistarotopalakSaNaM, tena zlokoktasyApyArambadhIyAdyarthasya punaH zlokena saMgrahaNamaviruddhaM / vyaktiH spsstttaa| vyvsaayo'vdhaarnnm| Agama iti diirghjiivitmnvicchnnityaadinaa| heturityAyurvedAgamahetuH, sa ca vighnabhatA yadA rogA ityAdinA rogaprAdurbhAva uktaH, kiMvA dIrghajIvitamanvicchannityAdiH For Private and Personal Use Only Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / vaidyApavAdo yatrasthAH sarve ca bhiSajAM guNAH / sarvvametat samAkhyAtaM pUrvAdhyAye maharSiNA // 61 // 215 sAlokadvayena mUlinyAdInAmuddezapUrvakam, hastidantItyAdi nAmakarmabhyAM malinya ityantaH kiJcidadhikapAdatraya sahitaistribhiH zlokairmU linya 101 tatatha phalinIH zRNvatyAdi-phalAnyekonaviMzatirityantaiH kiJcinnAnaikapAdena saha SaDbhiH zlokaH phalinyazca | 0 | tataH sarpistailamityAdi - kaphApahA ityantAbhyAM dvAbhyAM zlokAbhyAM strahAzca / sauvaccalamityAdi-uktAni lavaNAnItyantaiH kiJcinnU nekapAdena saha catubhiH zlokailevaNAni ca / Urddha matrANyaSTAfatyArabhya yathAsAmadhye yogata ityantaiH kiJcidadhikapAdatrayeNa saha trayodazabhiH zlokaimUtram || atha kSIrANi vakSyante ityArabhya vakSyAmyazeSata ityantaiH sArddhASTabhiH zlokaH kSIrANi |0| athApare traya ityArabhya api vidyAdvicakSaNaityantaH paJcabhiH zlokaiTa sAtha par3a ye kSIratvagAzrayAH snuhyAdayaH / eSAM mUlinyAdInAM kSIratvagAzrayapar3a vRkSAntAnAM punarvvamunidarzitAnAM savveSAM karmANi vamanavirecanAdIni / yogAyogaguNAguNA, yatra yadyoktavyaM yatra yanna yasmin ye guNAstada bhinnAJca tasyAguNAH pratyekavinirNaye jJayAni | 0 | ityuktA ityArabhya payastvaca-ityantenaikena zlokena ma linyAdInAmupasaMhAraH / 0 / tatparamoSadhIrnAmarUpAbhyAmityArabhya kazcida veditumarhatItyantAbhyAM dvAbhyAM vaidyApa vAdaH |0| tataH paraM yogavidityArabhya bhiSaktama ityantAbhyAM dvAbhyAM zlokAbhyAM yatrasthAH sarve bhiSajAM guNAH |0| tatazcakArAt yathA viSamityAdibhibhiSaktamamityantardvAdazabhi zlokaibhiSajAmapavAdA guNAzca mizrIkRtAH || savvametat AyurvedAgamAdika vaidyApavAdaguNAnta triMzakaM sArddhASTAviMzatyuttarazatazlokaiH pUrvAdhyAye dIrghaJjIvitIyArUye'dhyAye maharSiNA'gnivezena samAkhyAtam uktamiti / saMgrahazlokaizca paJcabhiH saha cAthAto dIrghaJjIvitIyamityAdibhagavAnAtreya ityantenaikena zlokena sADacatustriM zacchlokAdhikazatazlokIyavAyamadhyAyaH // 61 // For Private and Personal Use Only hItyAdigrantha zlokA'vizeSeNAyurvedAgamasya tathAyurvedAgamahetozca piNDasUtrarUpa:, brahmaNA stvAyurvedAgamapratipAdakaH, hetupratipAdakastu vighnabhUtA ityAdi grantho yathokta eva / Agamasya Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 216 [ dIrghaJjIvitIyaH caraka saMhitA | iti agnivezaka tantra carakapratisaMskRte zlokasthAne dIrghaJjIvitIyo nAma prathamo'dhyAyaH / gaGgAdharaH- adhyAyaM samApayitu' mUlapUrvakaM svanAmapUvvakaJca nivanAti agnItyAdi / tatra Ayurvedatantre ekadezarUpe na tu kRtsnAyurvedarUpe carakapratisaskRte / zabdAntareNa tadarthakathana' pratisaMskAraH / carakeNAgnivezakRtatatraH pratisaMskRtaH zabdAntareNa sa evArthI vistareNoktastasmiMstatra zlokasthAne dIrghaJjIvitIyo nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // iti vaidayakulAvataMsaparamapaNDita -zrIlagaGgAdhararAyakaviratnakavirAja-vinirmite AyurvedIyacarakasaMhitAjalpakalpatarau sUtrasthAnAdASTasthAna- jalpASTakaskandhe pratisthAnIyamatyadhyAyaja lyapratiskandhazAkhe tatpratizlokajalpaprazAkhe tattacchlokapratipadajalpapalave parAparavidAkusume lokadvayazubhaphale sUtrasthAnAkhyaprathamaskandhasya dIrghaJjIvitIyAkhyaprathamAdhyAya jalpo nAma prathamazAkhA // 1 // 1 pravarttamiti indrAdInAM bharadvAjena mattAloke pravartanamAyurvedagrahaNapayryantam / sUtraNamityAyurvedatantrakaraNamagnivezAdInAm / abhyanujJAnamiti tAni cAnumatAnItyAdi / zeSaM sugamam // 61 // iti carakacaturAnana- zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAnavyAkhyAyAM dIrghaJjIvitoyo nAma prathamo'dhyAyaH // 1 // For Private and Personal Use Only Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvitiiyo'dhyaayH| athAto'pAmAgataNDulIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH itiha smAha bhagavAnAtra yH||1|| apAmAgasya vIjAni pippalImaricAni c| viDaGgAnyatha ziNi sarSapAMstumburUNi ca // gaGgAdharaH-atha vamanAdipAJcakarmikabheSajAnAM svasthAturobhayasAdhAraNatvenopadezaprasaGgasaGgatyA vamanAdInAmuktadravyANAM yoge punaH paJcakammopayogitayA cAparANi ca sNshodhndrvyaannyupdessttumpaamaagetnndduliiymyaaymaarbhte| athAta ityaadi| atrApyathAta iti pUrvavada vyAkhyeyam / apAmArgataNDulIyamiti adhayAyArambhe prathamamapAmArgasya vojAnIti padaM, tenApAmArgasya vIjIyamadhayAyamiti kattavye yat tadartha gRhIkhA'pAmArgataNDulIyamiti kRtaM tenaitada gamitaM-taNDulA vIjAnyapAmArgasya yAni grAhyANi tAni nistuSIkRtya taNDulAn gRhnniiyaaditi| apAmArga taNDula upayogitayA vAcyo yatra tadadhikRtya kRta ityapAmArgataNDulIyasta tthaa| adhayAyamityAdayAtreya-ityantaM prAgvavyAkhyeyam // 1 // gaGgAdhara -apAmArgasya vIjAnIti taNDulagrahaNayogyavIjAni, zighraNi zobhAJjanavIjAni, sarpapAniti anuktau shvetaan| tumburUNi svanAma cakrapANiH-dIrghaJjIvitIye mUlinyazca phalinyazca paJcakAGgabhUtA uktAH, aparAdhyapi ca pippalImaricaprabhRtIni paJcakarmasAdhanAni bhavanti, tathA paJcakarmaprabhRtiviSayo'pi tatra noktaH, tenAnantaraM zeSapaJcakarmopayogidravyapaJcakarmapravRttiviSayAbhidhAyako'pAmArgataNDulIyo'bhidhIyate / pUrvoktAnyapi cApAmArgAdIni yataH punarihAbhidhIyante, tadAcArya evAdhyAyAnte "pUrva mUlaphala" ityAdinA zlokadvayena samAdhAsyati / apAmArgavIjIya iti saMjJAyAM prAptAyAM apAmArgataNDulIya iti saMjJAkaraNaM apAmArgAdivIjAdInAM nistughANAmeva grhnnaarthm| adhyAyasaMjJAM tanDulena kRtvApAmArgasya vIjAnIti yadvIjazabdaM karoti, tadArajananasamarthavIjabhavAnAmeva taNDulAnAM grahaNArtham / yadyapi ca ihotsargataH paJcakammapravRttirvamanapUrvikaiva syAt, yadukta "sAdhAraNevRtuSu vamanAdInAM pravRttirbhavati" ityAdi ; tathA suzrute'pyuktam "avAntasya hi samyagviriktasyApyadhaHsrastaH zleSmA grahaNImAcchAdayati' ityAdi / tathApi kvacit prabaladoSApekSayA'nyathApi kramo bhavati,. yathA-zaradvikta pise virecanAdi, tathA prAvRSi prabalavAte vastyAdirityaniyamArthamiha ziro 28 For Private and Personal Use Only Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 218 crk-sNhitaa| (apAmArgataNDulIyaH ajAjIJcAjagandhAzca pIlUnyelAM hareNukAm / pRthvIkA surasAM zvetAM kuTherakaphaNijjhako // zirISavIjaM lazunaM haridra lavaNadvayam / jyotiSmatI nAgaraJca dadyAcchIrSavirecane // gaurave zirasaH zUle piinse'rddhaavbhedke| krimivyAdhAvapasmAre prANanA pramohake // 2 // khyAtAni dhanyAkAni vaa| ajagandhA ajamodA phokaandiitynye| pIlUni khanAmakhyAtAni kokaNadeze bhUmijAni AvarATa iti loke, tasya phalAni / elAM sthUlAm / hareNukAM svanAmakhyAtA rennukaamiti| pRthvIko sUkSmailAm / surasAM parNAsabhedam / zvetAM zvetAparAjitAm / zvetAM surasAmiti zvetasurasA zvetaze kaaliktvnye| kuThe rakaH parNAsabhedaH kRSNatulasIti khyAta / phaNijjhakaH prasthapuSpaH sa ca madhurajambIraH 'mahura' iti loke, parNAsabheda ityanye / haridre dve / lavaNadvayaM sauvarcala saindhavazca / jyotiSmatI latApuTakI kaarvellsmptraa| eSAM madhye zvetAjyotiSmatyo malinIpukte, pratyakapuSpI phalinIpu, tenAtra zvetAjyotiSmatyoma lamapAmArgasya phala grAhyam, iha punaH pAJcakammikakhopasaMhAre proktamiti na punruktm| zIpavirecanatayA tveSAM prayogaH savvasmin vyAdhAvatha kiM vyAdhivizeSe ityata Aha-- gaurave ityaadi| pramohako mUrchA indriyApATavaM vA // 2 // virecanamAdAvabhihitam / yadi vA, pradhAnAGgaziraHzodhanatvAt zirovirecanamAdau kRtam ; yadukta "yadattamAGgamaGgAnAM zirastadabhidhIyate' iti ; zAlAkye'pyukta "anAmaye yathA mule vRkSaH samyaka prvrddhte| anAmaye zirasyevaM dehaH samyak pravarddhate // " apAmArgAbhidhAnamAdau zirovirecanaprAdhAnyAt ; yaduktaM "pratyakapuSpo zirovirecanAnAm / " ajagandhA ajamodA, phokAndhIti kecit, pIlu auttarApathikaM phalaM, lavaNadvayaM lavaNavargAdipaThitaM sauvacalaM saindhvnyc| ayaM vargI vyastaH samastazca zirovirecane prayojyo gaNatvAt, yadukta "parisaMkhyAtamapi hi yada dravyamayaugikaM manyeta tadapaharet" iti| anyatrApyukta "samastaM vargamaddhavA yathAlAbhamathApi vA" iti / zirasa iti gaurava ityanena zUla ityanena ca smbdhyte| krimivyAdhiriha zirogata eva boddhavyaH, tatraiva zirovirecanasya samarthatvAt / pramohako mUrchA, indriyApaTutva vA // 12 // . For Private and Personal Use Only Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH 216 sUtrasthAnam / madana madhukaM nimbaM jImUtaM kRtvedhnm| pippalIkuTajekSvAkUNyelA dhAmArgavANi ca // upasthite zleSmapitte vyAdhAvAmAzayAzraye / vamanAthaM prayuJjIta bhiSaga dehamadUSayan // 3 // trivatAM triphalAM dantIM nIlinI saptalAM vcaam| kampillakaM gavAkSIJca kSIriNImudakIyaMkAm // gaGgAdharaH-camanadravyANyAha-madanamityAdi / madhukaM yaSTImadhu tacca sthalajAnUpajabhedena dvidhA vamanAdipratikarmavizeSeNa, jImUtaM ghoSakabhedaH, kRtavedhana jyosnikA latApuTakIti loke| ikSvAkustiktAlAvuH / elAM sthUlailAm / dhAmArgavo ghosskbhedH| dazaitAni upasthitazleSmapittAdau dehamadUpayan zarIrabalAdAvirodhena vamanArtha prayuJjItetyarthaH / epAM madanamadhukadvayajImUtakRtavedhanakuTajekSvAkunAmArgavANAM phalinISu pAThAt phala graahym| pippalyelayozca phala', nimbasya khak // 3 // gaGgAdharaH--virekadravyANyAha-tritAmityAdi / dantI naagdntii| nIlinI niilii| saptalA sAtalA carmakarSati khyaataa| kampillakaM kamalAguDIti loke| gavAkSI goddumbaa| kSIriNI svnaamkhaataa| udakI- naattaakrnyjH| pIlUnIti pIluphalam / dravantI isvdntii| niculAni hijjala cakrapANiH-vamanadravye Adau madanaM prAdhAnyAt, ukta hi "vamanadravye madanaphalAni zreSThatamAnyAcakSate'napAyitvAt / " upasthita iti AmAzayorddha bhAge zleSmaNaH sthAnaM gatvotkka zaM gatam iti vyAkhyeyam / zleSmapitta iti-zleSmapitte zleSmaNi pitte ca / pittaJca yadyapi sAkSAna vamanaviSayaM tathApi zleSmasthAnagatatvena zleSmasambandhAdvamanaviSayaM, yadukta "doSasthAnagataM doSaM sthAnivat samupAcaret iti / dehamadUSayanniti yadyapi vamane prokta tathApi virecanAdiSvapi boddhavyam, tatrApyatiyogAyogamithyAyogairdehaSTizaGkAyAH samAnatvAt / ucyate ca nyAyavidbhiryat - "samAneSvartheSu ekatrAbhihito vidhiranyatrApyanuSaJjanIyaH" iti // 3 // ___ cakrapANi:-vamanamanu virecanAbhidhAnaM ziraHpUrvakadehazodhanAbhidhAnAnukrameNAmAzayoddha bhAgazodhanAnantaramAmAzayAdhobhAgasthitapittaharatvena / evaM virecanAnantaraM vastyabhidhAne'pi vAcyam / trivRdAdAvucyate virecanadravyeSu zreSThatvAt, ukta hi "trivRt sukhavirecanAnAm' iti / nIlikA For Private and Personal Use Only Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 220 crk-sNhitaa| apAmArgataNDulIyaH pIlUnyAragvadhaM drAkSAM dravantIM niculAni c| pakvAzayagate doSe virekArthaM prayojayet // 4 // pATalAJcAgnimanthazca vilvaM zyoraNAkameva c| kAzmayya zAlaparNIzca pRznipI nidindhikAm // balAM zvadaSTrAM vRhatImeraNDaM sapunarnavam / yavAn kulatthAn kolAni gur3acI madanAni ca // palAza kattaNaJcaiva snehAMzca lavaNAni c| udAvarte vibandheSu yujyAdAsthApaneSu ca // ata evauSadhagaNAt saGkalpyamanuvAsanam / mArutaghnamiti proktaH saMgrahaH pAJcakarmikaH // 5 // phlaani| pakAzayagatadoSa na khanyatra / trisannAgadantIsaptalAgavAkSIkSIriNIdravantInAM mUlinISu pAThAnmUla grAhyam, nIlinyAzca mUla vcaayaashc| zeSANAM phalamiti // 4 // gaGgAdharaH--AsthApanAnuvAsanArtha drvyaannyaah-paattletyaadi| dazamUla balaraNDapunanevAyavakulattha-vRhadvadara-guDUcImadanaphala-palAza-gandhatRNAnIti viMzatidravyANi, tathA cakhAraH snehA ghRtAdayaH, paJca ca lavaNAni, ityekonatriMzada dravyANi udAvAdiSu yathAyogaM saGkalpAsthApaneSu yuJjayAditi / nIlavuhnA, kSIriNI dugdhikA, dravantI dantIbhedaH, niculaM hijjalamiti prasiddham / pakvazcAsau Azayagatazca ti pakkAzayagataH, tena pittAzaya evAmAzayAdhobhAgalakSaNe doSo virecanaviSayo bhavati na pkvaashygtH| doSazabdena ceha virecananiharaNayogyatvAt pittaM kaphapikta vA gRhyate, yadukta "pittaM vA kaphapittaM vA pittAzayagataM haret / srasanaM trIn malAn vastiharet pkvaashysthitaan"| yadi vA pakvAzayasamIpagatatvenAdhaHpravRttupanmukho doSaH pakvAzayagata ityucyate yathA gaGgAyAM ghoSa iti // 4 // cakrapANi:-pATalAmityAdinA'nuvAsanAt prAk nirUhAbhidhAnaM, nirUhasya dosshrnnprdhaantvaat| kattRNaM gandhatRNam / snehAH sarpistailavasAmajjAnaH, lavaNAni saindhavAdIni, rogabhiSagajitIye vastyartha mukhyAnyuktAni gaNena / ata eveti nirUhoktapATalyAdigaNAt / saGkalpyamanuvAsana For Private and Personal Use Only Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH sUtrasthAnam / 221 tAnyupasthitadoSANAM snehsvedoppaadnaiH| paJca karmANi kurvIta mAtrAkAlau vicArayan // 6 // anuvAsana mArutaghnaM snehavastibheSajamata evAssAdeva pATalAdita auSadhagaNAt saGkalpA snehaH sAdhya ityrthH| iti epa pAJcakammikaH saMgrahaH saMkSapaH proktH||5|| gaGgAtharaH-etAni zirovirecana-vamana-virecanAsthApanAnuvAsanAni paJca karmANi na snehasvedI vinA kAyyANIti jnyaapyitumaah-taaniityaadi| upasthitadoSANAM tatsatakarmasAdhyadoSopasthitau naNAM snehasvedopapAdana viziSTAnAM mAtrAkAlI vicArayan zarIrabalAdyapekSayA mAtrAM kAlaJca mityanena snehasAdhanaM vrate, anuvAsanaM hi sneha eva syAt anuvAsanArtha snehasAdhanadravyaM pRthaGnokta nirUhAktibheSajagaNenaiva tasiddheH / mArutatamityanenAnuvAsanavRttiviSayaM dazayati, mArute hantavye'nuvAsanaM prklpymityrthH| yadi vA pATala'dermArutaharAt gaNAt mArutaghamanuvAsanaM saGkalpyam, anyatra tu pittaharaNAda gaNAt pittanam, tathA zlapmaharAdNAt zleSmAtamiti sUcayati / saMgraha ityanena rogabhiSagajitIye kalpe siddhau ca vakSyamANapaJcakammaMgrapaJcaM sUcayati // 5 // cakrapANiH--paJcakarma yathA karttavyaM tathA tAnItyAdinA darzayati / tAnItyAdi pUrvoktAni / snehasvedopapAdanairiti bahuvacana naanaavidhsnehsvedopdrshnaarthm| upasthitadoSANAmiti zAkhAM tyaktvA koSTagamanena tathA lInatvaparityAgena prdhaanaavsthaapraaptdossaannaam| tatra pazcakarmApravRttAvupasthitadoSatvameva hetuH, tad yadi snehasvedopapAdanamantarApi syAt ; yathA jvare---"kaphapradhAnAnuktidhAn doSAnAmAzayasthitAn / buddhA jvarakarAn kAle vamyAnAM vamanaiharet" iti| tatra snehasvedAvantareNApi vmnprvRttirbhvtyev| snehasvedopapAdanantu prAyikatvena tathAnyathopasthitadoSe'pi stokamAtrayA paJcakarmapravRttikSobhajanyavAtajayArtha kriyamANatvenoktam / mAtrAkAlayorvicAyyatvena grahaNaM prAdhAnyAt, tena doSabheSajAdayo'pi vicAryatveneha boddhvyaaH| yadi vA pUrvavat kAlagrahaNAdeva zeSANAM doSAdInAmavarodho vyAkhyeyaH / tAnItyukte'pi punaH paJcagrahaNaM paJcAnAmapyupasthitadoSANAM vamanAdInAM pravRttupapadezArtham / iha vamanAdiSu karmalakSaNaM-bahvitikarttavyatAyogidoSanirharaNazaktijyAyastvaM, tena tanvAntareNa snehasvedau prakSipya saptakauNIti yaduvyate tanna syAt / na hi snehasvedau doSaM vahiniHsaraNaM kurutaH, doSasaMzamanantu kurutaH ; paJcakAGgatvena vyApriyamANau snehasvedau doSopasthAna eva paraM vyApriyete, na hi doSanirharaNe vamanAdisampAdya / anuvAsanantu yadyapi vamanAdivanna bahudoSanirharaNakAraNaM syAt tathApi purISasya pakvAzayagavAtasya ca vahinirikatvAt krmlkssnnpraaptmev| niSTIvananevAkSanAdau tu na snehasvedAdivana bahvitikartavyatAyogo na ca bahudopanirikatvaM, tena na tatkarmazabda For Private and Personal Use Only Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 222 crk-sNhitaa| apAmArgataNDu loyaH mAtrAkAlAzrayA yuktiH siddhiyuktau prtisstthitaa| tiSThatyupari yuktijJo dravyajJAnavatAM sadA // 7 // ata Urddha pravakSyAmi yvaaguuvividhaussdhaaH| vividhAnAM vikArANAM tatsAdhyAnAM nivRttaye // 8 // vicArayan tAni paJca karmANi zirovirecanAdIni kurvIta bhipagiti shssH||6|| gaGgAdharaH-nanu kathaM mAtrAkAlavicAraH kAyyaH, dravyaM prayuktaM svabhAvAdeva svakArya kuryAt ityata Aha-mAtrAkAletyAdi / yuktidravyANAM yoge tarkavitarkAdirmAtrAkAlAzrayA mAtrAkAlanivandhanA / zarIrabalavahnivalavayovyAdhibaladoSabalAdyanurUpayA mAtrayA kAlavizepe ca prayuktaM dravyaM samyak svakarma kurcadArogyAya bhvti| siddhiyukto pratiSThiteti siddhiH cikitsitkriyaasiddhiH| sutarAM "tiSThatyupari yuktiko dravyajJAnavatAM sadA" iti bodhyama // 7 // ___ gaGgAdharaH-atha svasthAturasAdhAraNatayA pAJcakarmi kadravyApyupadizyAta UI paJcakammedravyopadezAta paramAturANAM vyAdhivizeSanivRttyapAhArarUpabheSajatvena yavAgarAha-ata Uddha mityaadi| ata Uddha paJcakammedravyopadaMzAdUddha vividhopadhAH vividhAnyaupadhAni sAdhanatayA yAsu tAstathA yavAgUH vAcyam / uttaravastistu sneharUpo nirUhaH snehavastAvevAntarbhavati, yadi veha vamanAdipu paJcakarmasu paGkajazabdavada yogarUr3hayaM saMjJA, tena na snehasvedaniSTIvanAdipu varttate // 6 // ckrpaanniH-maatraakaalvicaarphlmaah-maatraakaaletyaadi| yuktiryojanA, bheSajasya dehadoSAdyapekSayA yukti stauti siddhirityAdinA / siddhiriha vikAropazamasya sAdhyasya nisspttiH||7|| cakrapANiH-idAnIM vamanAdInAmayogAnmandIbhUtasya vahnaH sandhukSaNArtha tathA vamanAdiSu aprayogajanitasya zUlAdeH prazamanArtha pratijJApUrvakaM yavAgarabhidhatte-ata uuddhmityaadi| ukta hi yathANuragnistRNagomayAdaivaH sandhukSyamANo bhavati krmenn| mahAn sthiraH sarvapacastathaiva zuddhasya peyAdibhirantaragniH" iti| pippalyAdiyavAgUnirdeza upasAdhiteti vacanaM bheSajapAnIyataNDulAdiprakRtidravyANAmucitaparimANagrahaNArtha, sAkSAda bheSajAdInAM pramANamiha nokta mAtrAyA agnadhAdibhedenAvasthitatvAt ; yadukta "mAtrAyA nAstyavasthAnaM doSamagnibalaM vyH| vyAdhi dravyanca koSTanca vIkSya mAtrAM prayojayet" iti| yadyapyevaM tathApi paribhASAdarzanAt vRddhavaidyavyavahAradarzanAcca yathA karttavyaM taducyate-yavAgUsAdhanadravyaM For Private and Personal Use Only Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 2ya adhyAyaH www.kobatirth.org sUtrasthAnam / pippalIpippalImUla-cavya citrakanAgaraiH } yavAgUrdIpanIyA syAcchUlanI copasAdhitA // 6 // 1 pravakSyAmItyasya kammati, vividhauSadhA yavAgUrvakSyatIti / kimarthamityata AhavividhAnAmityAdi / tatsAdhyAnAM vivadhopayayavAgUsAdhyAnAma // 8 // - gaGgAdharaH- tatrAdau koSThAgnisaMzritatvAdArogyasya savrvebhyaH koSTAH prAdhAnyAt vahnisandIpanIyAM yavA mAha - pippalItyAdi / pippalyAdibhiH paJcabhiH sAdhitA vApanIyA vahnidIpanAya hitA zUlaghnI ca / yavA stu bhaktAcitataNDulAcaturbhAgIkRtakSudrataNDulAn pippalyAdibhiH sAdhanadravyaiH kalkIkRtaiH karSaparimitaistaNDulAna par3a guNAdisalilaizca zarAvacatuSTayaiH paktvA dravasikathasamanvitA yadA bhavati tadA yavAgUH paribhAvyate / par3a guNastu jalaiH zarAvacatuSTayaiH peyAkhyA yavAH / catuddazaguNaistu maNDAkhyA yavAgRvatuguNatoyavilepI nAma yavA riti tridhA yavAH / iti kalkasAdhyA / tathA pippalyAdIni sAdhanadravyANi kapamAtrANi kSodayitvodUkhale jalazarAvacatuSTaye paktvAddhaziSTena tena kAthena catu - paTa-catuddazaguNena kramAdvilepI- peyA- maNDAkhyA yavAgUH syAditi / kapAyasAdhyeti dvivivasAdhanamiti / trividhA yavAgUdehAzivalAyapekSayA prayoktavyeti / yadukta' "sikathakai rahito maNDaH peyA sikathasamanvitA / yavA bahusikathA syAdvilepI viraladravA" iti / atra yavAgUriti prakRtipada tena yavAgUH sikthakai rahito maNDa ucyate / rahita iti vikRtaliGgatvAt puMliGgaH / sikathasamanvitA yavAgUH peyA / bahusikthA viraladravA yavAgUvilepI / tathA "anna paJcaguNe sAdhyaM yavAgUH par3a guNe'mbhasi | tAvad dvividhaM - vIryapradhAnamauSadhadravyaM tathA rasapradhAnamAhAradravyaJca / tatrApyauSadhadravyaM trividhaM vIyyabhedAt / tIkSNavIryaM yathA zuNThayAdi, madhyavIryaM vilvAgnimanthAdi, mRduvIryyaJcAmalakAdi / ityatra tIkSNAnAM kapaH, madhyAnAmarddha palaM, mRdUnAM palamityutsargaH / yaduktamagnivezena "karSArddha vA kaNAzuSThayoH kalkadravyasya vA palam / vinIya pAcayedyuktayA vAriprasthena cAparAm' iti / atra madhyavIryANAmarddha palamAtrA noktA, sA madhyapramANagrahaNAda boddhavyA, tathA jIvantyajAjIzaTIpuSkarAhnarityAdikAyAM dhyAyAM navabhidravyaiH kolapramANairmilitvA palamadUrAntaraM syAt, tacca mRduvIryyAbhiprAyeNaiva / "kvAthyadravyAJjaliM kSuSNaM zrapayitvA jalAdake / arddhate tu tenAtha vAgvAdyupakalpayet iti / atra catuHpaladravyAbhidhAnaM rasapradhAnadravyAbhiprAyeNaiva tena "siddhA varAhaniyU' he yavAgRhaNI matA" ityAdAviyaM paribhASA boddhavyA / Sar3aGgasAdhanaparibhASAyAM 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 223 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 224 crk-sNhitaa| { apAmAgataNDuloyaH dadhitthavilbacAGga ro-tkrdaaddimsaadhitaa| pAcano grAhiNI peyA savAte pAzcamUlikI // 10 // maNDazcaturda zaguNe vilepI ca caturguNe // " iti| atra yavAgUriti pArizeSyAt peyA yavAgaH / "sikathakai rahito maNDaH" ityAdudhaktaH / "kArddha vA kaNAzuNThyoH kalkadravyasya vA palam / vinIya pAcayeda yuktyA vAriprasthena cAparAm" iti| tathA "yadapsu zRtazItAsu par3aGgAdi pryujyte| karSamAtraM tato dravyaM sAdhayet prAsthike'mbhasi // arddhazRtaM prayoktavyaM pAne peyAdisaMvidhau" iti / tathA "yavA mucitAdbhaktAccaturbhAgakRtAM vadet / " ityekA yvaaguuH||9|| __ gaGgAdharaH-dadhitthetyAdinA dvitiiyaa| atra takra jalasthAne, dADimaM dADimaphalavIjam / savAte ityAdinA tRtiiyaa| pAJcamUlikIti vAtaharakhAt vRhtpnycmuulsaadhitaa| zAlapAdipRznipaNAntena sAdhitA caturthI / sA ca dADimAmlA daaddimrsenaamlrsaa| payasItyAdinA pnycmii| chAge payasi addhodake yAvanmitaM chAgaM dugdhaM tAvanmAtrAdarddha jalaM tatraikIkRte par3a guNe zarAvacatuSTaye bAlakanIlotpalazuNThIH kapamAnAH kalkIkRtya peyA pAcyA / SaSThI tu peyaa| tathA arddhajale chAge payasi pRznipA kalkIkRtayA karSamAtrayA sAdhitA raktAtisAranIti / kecittu "peyAzabdo'tra prakaraNAt peyakhAcca yavAyUsAmAnyavAcI, tena trividhayavA kalpanA bodhyeti" prAhuH / tat na, yavAstriyA na tu peyeti / dadyAdityAdinA saptamI / na cAtra pUrvAt payasItyanuvattate karmatayA niI zAt / tena kalkatayA vA kapAyatayA vA'tiviSA"yadapsu zRtazItAsu par3agAdi pryujyte| karSamAtra tato dravyaM sAdhayet prAsthike'mbhasi / arddhazRtaM prayoktavyaM pAne peyAdisaMvidhau' iti, peyAM prati karpadravyAbhidhAnaM madhyavIryyasyApi SaDaGgasya mandAnalapuruSAbhiprAyeNa boddhavyam / vArimAnantu Sar3aGgAdiparibhASAyAM karSadravye vAriprastho'bhihitaH, tadanusAreNAnyatApi jalotkarSoM boddhavyaH / kalkasAdhyA tu yavAgUyaMtra syAt tatra sUdazAstroktaparimANAjjalaM grAhya , yaduktaM "atra paJcaguNe sAdhyaM vilepI ca cturgunne| maNDazcatuddazaguNe yavAgUH SaDguNe'mbhasi / etacca "paJcaguNe" ityAdi taNDulabheSajasamudAyAda boddhavyam / yavAgUprakRtibhUtataNDulamAnantu suzrutavacanAt boddhvym| yadukta "vilepImucitAdbhaktAccaturbhAgakRtAM bhiSag" ityAdi, tathA "yavAgUH svalpataNDulA' iti // 9 // cakrapANiH-paJcakolasAdhitA yavAgurAdAvucyate, pnyckrmkssiinnaagnivRddhihetutven| dadhittha: kapitthaH / takramiha jalArthakArakaM, grAhiNIti cchedH| savAta iti savAte'tisAre, yadukta zArIre For Private and Personal Use Only Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zya adhyAyaH sUtrasthAnam / 225 zAlaparNIbalAvilvaiH pRznipA ca saadhitaa| dADimAmlA hitA peyA pittalamAtisAriNAm // 11 // payasyaddhodake cchAge hriibrotplnaagraiH| peyA raktAtisAranI pRznipA ca saadhitaa| dadyAt sAtiviSAM peyAM sAme sAmlAM sanAgarAm // 12 // zvadaMSTrAkaNTakArIbhyAM mUtrakRcchre saphANitAm // 13 // viDaGgapippalImUla-zigra bhimaricena ca / takrasiddhA yavAgUH syAt kriminnI sasuvacikA // 14 // mRdviikaasaarivaalaajaa-pippliimdhunaagraiH| pipAsAnI viSannI ca somarAjI-vipAcitA // 15 // sahitAM nAgarasahitAmarthAt par3a guNe jale kalkasAdhitAM par3a guNe kavAye ca sAdhitAM peyAM prkrnnaat| sAme raktAtisAre yavAgU dADimAdirasadvArA kRtAmlAmiti sAmlAM dadyAt / / 10-12 // gaGgAdharaH-zvadaMSTra tyaadinaa'ssttmii| zvadaMSTrAkaNTakArIbhyAM kalkarUpAbhyAM kaSAyIkRtAbhyAM vA sAdhitAM peyAM saphANitAmanUrUpeNa phANitamaddhesampadyamAnaM guruM tatra prakSipya dadAditi puurvnnaanvyH| kutretyAha mUtrakRccha // 13 // gaGgAdharaH-viDaGgAdinA nvmii| zigruH zobhAJjanaM, viGgAdi-maricAntaicaturbhiH kalkIbhUtaistakrasiddhA sasuvacci kA sauvacca lenAnurUpeNa yuktA yavAgaH peyA prakaraNAna tu tridhA yvaa| kriminI syAt / atra takraM jalasthAne bodhyam // 14 // gaGgAdharaH-mRdvIketyAdinA dshmii| atra taNDulasthAne laanaaH| mRdvIkA'nantamUlapippalInAgaraH kalkIbhUtaiH kaSAyIkRtairvA yathoktajalena lAjAn paktvA prakaraNAt peyA syAt na tu peyaavilepiimnnddaanytmaa| peyAkhyAM yavAgU jatukarNe "dhruvAyai svitIsAre' iti, dhruvAdiH vidAriMgandhAdiH, pRzniparNI vartulapatA siNhpusstthii| dAhimAmleti vacanena yAvatA dADimenAmlatvaM syAt tAvanmAnaM dADimaM darzayati // 10 // 11 // cakrapANiH-payasyorapha ityAdi-nAgaraM mustaM, yakta jatUkaneM "rakAtisAre jAnIrakISTrIdhanajalotpalaiH" iti| pRznipA ceti raktAtIsAranayavAgvAmeva / sAmlAmiti dAhi For Private and Personal Use Only Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 226 caraka saMhitA | siddhA varAhaniya yavAgUrva haNI matA / gavedhukAnAM bhRSTAnAM karSaNIyA samAkSikA // 16 // sarpiSmatI bahutilA snehanI lavaNAnvitA / kuzAmalaka niryUhe zyAmAkAnAM virUkSaNI // 17 // dazamUlIbhRtA kAsa- hikkAzvAsakaphApahA / yamake madirAsiddhA pakvAzayarujApahA // 18 // apAmArga taNDulIyaH vidhAya zItIkRtyAnurUpaM madhu prakSipya pItA syAt pipAsAnI // vipannItyAdinA khekAdazI / somarAjI avalgujA tayA vipAcitA peyAkhyA yavAgUvipanI bhakSitaviSadoSa' hanti / / 15 / / gaGgAdharaH- siddhetyAdinA dvAdazI / varAhaniryUhe varAhamAMsarasa || gavedhukAnAmityAdinA trayodazI / gavedhukAnAM gaveDUnAM vIjAnIti 'devAna' iti khyAtAnAmiti kecit bhRSTAnAM yavAgUH samAkSikA kapaNIyA sthUla dehakarSaNAya hitA, atra gavedhukAvIjaM taNDulasthAne bodhyam // 16 // gaGgAdharaH sarpiSmatI bahutilA lavaNAnvitA taNDulakRtA peyA snehanI snehajananI / bahutilAM yathoktavidhinA yavAgUM vidhAya ghRtasaindhavaJcAnurUpaM tatra prakSipya pItA sA snehanI syAt // kuzAmalakaniyyU he ityAdinA catuddazI / kuzamalAmalakaphalayoH kaSa mAtrayoH zarAvacatuSTayajale mRtayoraziSTayoH kaSAye yathoktavidhinA zyAmAkataNDalAn pattvA kRtA peyAkhyA yavAgRvirukSaNI rukSaNakaraNI // 17 // gaGgAdharaH - dazamUlItyAdinA paJcadazI / spaSTeti kecidatra zyAmAkAnAmityanuvarttayanti tata na yauktikam / yamake ityAdinA Sor3azI / yamake yutameveti yugale ghRtataile saMbhRSTA dravasthAnIyAyAM madirAyAzca siddhA yavAgUrityarthaH / arddha yamakam addha madirA tAbhyAM siddhA iti yAvata ityanye / yamake iti mudgavidala' zAlInAJca tapDalAna melayitvA madirayA siddheti pare / / 18 / For Private and Personal Use Only mAmlAmiti bodhyavyam / zvadaMSTra tyAdau jatUkarNaH "pRzcigokaNTaka gur3aimUtrArttivastizUlanut / " suvarcikA sajjikAkSAraH, pipAsAnIti cchedaH / somarAjI avalgujaH, gavedhuko "guluJca," gavedhukazca taNDulasthAne / zyAmAkastRNavizeSaH, tasya ca vIjataNDulA grAhyAH / yamake ghRtataile, madirA Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH sUtrasthAnam / 227 zAkamAMsastilAH siddhA vacoM nirasyati / jambAmrAsthidadhitthAmla-vilvaiH sAMgrAhikI matA // 16 // cAracitrakahiGgamla-betasai dinI mtaa| abhayApippalImUla-vizvairvAtAnulomanI // 20 // takrasiddhA yavAgUH syAda ghRtvyaapttinaashinii| tailavyApadi zastA tu takrapiNyAkasAdhitA // 21 // gavyamAMsarasaiH sAmlA vissmjvrnaashinii| karAvyA yavAnAM yamake pippalyAmalakaiH zRtA // 22 // gaGgAdharaH--zAkarityAdinA sptdshii| samastaiH zAkAdibhiH kalkarUpaiH kapAyarUpaizca siddhA peyAkhyA yavAcauM nirasyati vahiH sArayati // jmbaamrtyaadinaassttdshii| jambAmrayoH phalAsthi, dadhitthAmlaH kapitthasya phalazasya, vilvaM vilvazalATuH // 19 // gnggaadhrH---kssaarcitrketyaadinkonviNshii| kSAro yvkssaarH| citrakati citrakamala, hiGga hi niryaasH| amlavetasazca amalatAsa iti kecit tanna yauktikaM, thaikara iti tattvam // abhayetyAdinA viNshii| vizvetyatra vilveti pATho na yukto grAhakalena vAtAnanulomakalAt // 20 // gaGgAdharaH-takrasiddhatyAdinakaviMzI spaSTA // tailetyAdinA dvaaviNshii| atra piNyAkastilakalkastena kalkena takradraveNa sAdhitA yavAgarityarthaH // 21 // gaGgAdharaH-gavyetyAdinA tryoviNshii| atra sAmlA dADimAmalakAdi jvrhrphldrvaamlaa|| kapThepratyAdinA cturviNshii| yamake iti ghRtataile sambhRSTArthe, yavAnAM pippalyAmalakaiH pippalIkalkAmalakakalkaiH kaSAyaizca zRtA pakkA yvaaguurityrthH| bahuvacanaM pratyekamanekakhAbhiprAyeNa // 22 // dravasthAne, zAkAdibhiH smaanairyvaaguumntvyaa| dadhitthAmlazabdena kapitthasyAmlAvasthAyAmeva grahaNaM darzayati / kSAra iti, kSAro yavakSAraH // 12-20 // __ cakrapANiH-takrasiddhati takrakRtodakakAryA, piNyAkastilakalkaH / yamaka ityanena yamakena paribhajanaM drshyti| samASavidaletyAdau taNDulena mASavidalasya tulyamAnatA, kSIraJca jalasthAne, ghRtaJca paribha ne kiMvA maassprkRtikveym| madazabdena viSaja-rodhira-madyamadAnAM trayANAmapi For Private and Personal Use Only Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 228 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | tAmracUDara se siddhA retomArgarujApahA / samASavidalA vRSyA ghRtacIropasAdhitA // 23 // upodikAdadhibhyAntu siddhA madavinAzinI / kSudhaM hanyAdapAmArga kSIragodhArase zrutA // 24 // tatra zlokAH / [ apAmArgatadulIyaH aSTAviMzatirityetA yavAgvaH parikIttitAH / paJca karmANi cAzritya prokto bhaiSajyasaMgrahaH // gaGgAdharaH - tAmracUr3etyAdinA paJcaviMzI / tAmracUDaH kukkuTaH // samASavidaletyAdinA par3a viMzI / atra mASavidala' taNDulasamaM, kSIramatra jalasthAne, ghRtantu yathAyogyaM bhRSTArtham // 23 // gaGgAdharaH- upodiketyAdinA saptaviMzI / upodikA pudineti loke, sA ca kalkarUpA / dadhi tu jalasthAne, madavinAzinI kodravadhustUrAdimadanAzinI // kSudhamityAdinA'STAviMzI / atrApAmAgataNDalAn kSIragodhAbhyAM sarasAbhyAM pattavetyarthaH 1 na va taNDulajale deye // 24 // gaGgAdharaH- AsAM yavAnAM niddazaprasaGgAdAdAvupasaMhArapUrvvakApAmArgataNDulAdInupasaMhatta mAha-tatra zlokA iti / upasaMharati / aSTAviMzatirityAdi / apAmAgaMtaNDulAdInupasaMharati / paJca karmANi cetyAdi / nanu pUrvvAdhyAye mUlinI phalinI ca yAvatI nirdiSTA tadantargatAnyapyapAmAgataNDulIye punaruktAnIti paunaruktyamityata Aha-pUrvvamityAdi / For Private and Personal Use Only grahaNamavizeSAbhidhAnAt / kSudhaM hanyAdityAdau apAmArgataNDulAstaNDulasthAne, kSIragodhAmAMsarasau tu jalasthAne // 21-24 // cakrapANi: - pratiloma tantrayuktanA'dhyAya-saMgrahaM karoti, aSTAviMzatirityAdi / dIrghaJjIvitIye mUlinIphalinIgaNapaThitAnAmapAmArgajImUtAdInAM punarvacane upapattimAha - pUrvamityAdi / - mUlaphalajJAnahetoriti asya mUlena vyavahAraH, asya phalena vyavahAra iti jJAtumityarthaH / paJcakarmmaNAmAzrayaH, Azraya zabdazca bhAvapradhAnaH tena paJcakarmmAzrayatve jJAnArthamiti phalati / yadyapi mUlinyazca phalinyazca dIrghaJjIvitIye'pi zaNapuSpI vimbI cetyAdinA granthena paJcakammazriyatvenAtyuktAH, tathApIha mukhyaprapaJca' nAbhidhIyamAnapaJcakarmmAzrayadravyagaNe'bhidhAnAt paJcakarmAzrayatvena Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2ya adhyAyaH ] sUtrasthAnam / pUrvaM mUlaphalajJAna - hetoruktaM yadauSadham / paJcakarmAzrayajJAna- hetostat kIrttitaM punaH // smRtimAn hetuyuktijJo jitAtmA pratipattimAn / bhiSagauSadhasaMyogaizcikitsAM karttumarhati // 25 // iti agnivezate tantra carakapratisaMskRte apAmArgataNDulIyo nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // 226 punaruktam / malaphalagrahaNazApanahetoryadaupatraM mUlinI- phalinI-saMjJayA parvvamuktaM tadauSadha paJcakammAzrayatvamAtraNa nirdiSTamapi tadauSadhaM paJcakarmmasAdhyavyAdhisAdhanatvajJAnahetoH punaratrAdhyAye kIrttitamiti punaruktamapi na atra hetumAha, smRtimAnityAdi / hetuyuktizo vyAdhisAdhanabheSajakalpanavizaH yuktizo mAtrAvattayA dravyavalanyAdhivalavyAdhitavalAdAnusAreNa prayogavizazvatyarthaH / jitAtmeti jita AtmA mano yena sa bhramapramAdarahita ityarthaH / pratipattimAn yazasvI / evambhUto bhiSagauSadhasaMyogedravyANi saMyojya cikitsitumarhatItyarthaH // 25 // adhyAyasamAptimAha - agnivezetyAdi / prAgvada vyAkhyAtavyam / paJcatriMzatzlokI cAyamadhyAyaH // 2 // iti zrImad gaGgAdhararAyakaviratnakavirAjakRte prAgvaccarakajalpakalpatarau dvitIyAdhyAyajalpo nAma dvitIyazAkhA // 2 // prAdhAnyaM vA'pAmArgAdInAM saGka etam, ata ukta "paJcakarmmAzrayajJAna - hetostat kIrttitaM punaH " iti / etadadhyAyapratipAditAyAH paJcakamrmapravRttedurjJeyatvena yathAbhUtena vaidevana cikitsA karttavyA, tAdRzaM vaidyamAha - smRtimAnityAdi / pratipattirutpannAyAmApadi jhaTiti yathAkarttavyatAjJAnaM tadvAn pratipattimAn // 25 // For Private and Personal Use Only iti carakacaturAnana - zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAnavyAkhyAyAm apAmArgataNDulIyo nAma dvitIyo'dhyAyaH // 2 // Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tRtiiyo'dhyaayH| athAta AragvadhIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // AragvadhaH sair3agajaH karo vAsA gur3a cI madana haridra / zrAhvaH surAtaH khadiro dhavazca nimbo viDaGga karavIrakatvaka // gaGgAdharaH--athAturahitavividhauSadhayavAgUprasaGgasaGgatyA pradehacUrNAtmakAnyAturahitAnyauSadhAni vaktumAragvadhIyAdhyAyamArabhate-athAta ityaadi| athAta iti prAgvada vyAkhyeyam / AragvadhIyamiti vakSyamANam, adhyAyArambhaH, Aragvadha iti padamadhikRtya kRta ityAragvadhIyastaM tathA. adhyAyamityAdi AtreyAntaM prAgvada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-Aragvadha ityAdi-sarjA ityantai stribhiH zlokairarddharUpaiH SaT carNapradehAH carNAzca va pradehAzca bhiSajA prayojyAH, iti dvayaM kathaMprakAreNeha vihitA ityata Aha-gopittapItAH punareva piSTA iti| Aragvadhasya patrama, eDagajA cAkundA iti loke tasya vIjam / karaJjasya ca vIjam / vAsApatram / cakrapANiH-dvividhaM hi bheSajam ; antaHparimArjanaM vahi parimArjanaJca / tatrApAmArgataNDulIyena paJcakarma yavAgUrUpamantaHparimArjanamabhidhAyA'vazi vahiHparimArjanaM pralepAghAragvadhIyenAha-- athAta aargvdhiiymityaadi| yadyapi kuSThacikitsitaM pRthageva cikitsAsthAne bhaviSyati, tatraiva cAvasaraprAptA eta AragvadhAdayo vakta mucitAH, tathApIha pRthak kuSTarogANAmabhidhAnena kuSThasyAnubandhitvena ca mahArogatvaM khyaapyti| avyavahito hyarthaH punaHpunarabhidhIyate / iyaJca kuSThacikitsA'nAgatAvekSaNatantayuktayA nidAnasthAne hetulakSaNAdibhirlakSitaM kuSTamuddizyoktA, tenAlakSitasya cikitsA'bhidhIyamAnA'jJAtaviSayatvena na yujyata iti yaccocyate tannirastaM syAt / yadyapi rAjayakSmaprabhRtayo'pi mahArogAH santi, tathApi na te bhUrivahiHparimArjanaviSayA yathA kuSThamiti kuSTaviSayA eva vahiHparimArjanayogA abhidhIyante, kuSThaharavahi parimArjanopaghAtena ca vAtopaghAtAH kolaM kultthaadyo'bhidhaasynte| kiJca kuSThaharavahi.parimArjanaprayogANAmidaM svarUpaM yacchodhanAnantaraM prayujyamAnAH siddhibhAjo bhavanti, yaduktaM ye lepAH kuSThAnAM prayujyante nihitAsradoSANAm / saMzodhitAzayAnAM sadyaH siddhirbhavati teSAm // " tat pUrvAdhyAye saMzodhanamabhidhAyeha kuSTaprayogA'navasaraprAptA'nabhidadhatA AcAryeNa sAdhugranthanivezaH kRtH| yadyapi "khadiraH kuSTaharANAm" iti vacanena khadiraH kuSTaharabheSajeSu pradhAnaM, tathApi khadiraM parityajyAragvadhamAdAvupadizati-kuSTavahiH For Private and Personal Use Only Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 231 granthizca bhaurjo lazunaH zirISaH salomazo guggulu kRSNagandhe / phaNijbhako vatsakasaptapaya pIlUni kuSThaM sumanaH prabAlAH // vacA hareNustrivRtA nikumbho bhallAtakaM gairikamaJjanazca / manaHzilAle gRhadhUma elA kAzIsalodhArjjunamustasarjAH // ityarddharUpairvihitAH par3ete gopittapItAH punareva piSTAH / siddhAH paraM sarvapatailayuktAzcUrNapradehA bhiSajA prayojyAH // gur3a cInAr3ama / madanasya phalam / haridrAdvayam / gopittena saptAhaM bhAvitAni / yAragvadhAdInyetAni militAni carNIbhUtAni santi bhavanti, tadA gopitametaiH pItaM syAditi, tAni gopittapItAH punareva piSTAzcUrNAnAM pradehA ityAkhyA bhavanti / evaM savrvvatra / kathaM cUrNakhAt pradeharUpeNa prayojyA ityAha--paraM sarpapatailayuktA ityanena dravarUpatvAt pradehayogyatvaM sUcitam / kasmin kasmin vyAdhAvityAha- kuSTAnItyAdi / kRcchrANi kRcchrasAdhyAni / etAn vyAdhIn hanyuH prayuktAzca t syureSu vyAdhiSu / ityasya cUrNapradehasya vyAkhyAnavadapare paJca carNapradehA vyAkhyeyAH / tatra zrA ityAdinAdana dvitIyaH / zrAda iti navanItakhoTI | surAho devadAruH tasya sAraM, khadiradhavayozca sAraM, forate patra', fasGgasya taNDalAH, karavIrasya vak iti saptabhirdvitIyaH granthica bhauje ityAdinA kRSNagandha ityantena par3a bhirdravyaistRtIyaH / granthica bhaurja iti bhUrja granthiH / zirISasya tvaka, lomazA bhiSiH, kRSNagandhA zobhAJjanaH | 0 | phaNiJjhaka ityAdinA sumanaHprabAlA ityantena SaD bhicaturthaH / phaNiJjhakaH parNAsabhedaH, vatsaka indrayavaH, pIlUni kAJcanadezIyaparvvatajAkSor3aphalAni, sumanaHprabAlA jAtIpallavAH komalA eva vacetyAdinA gairikamaJjanaJcetyantena paJcamaH / hareNukA aJjanaM rasAJjanam | 0 | Aleti haritAla', 1 grAhyAH / 0 / reNukaH, nikumbho dantI, gairikaM girimRt / manaHziletyAdinA sarjA ityantena navabhiH SaSThaH / parimArjanabheSajeSvAragvadhasyaiva pradhAnatvakhyApanArtham / zrAho navanItakhoTiriti prasiddha:, granthi bhaurja iti bhUrjapatragranthiH, salomazaH kAzIzaM tamAlapatraM vA, phaNiljhakaH parNAsabhedaH, sumanaH prabAlA jAtIpallavAH, nikumbho dantI, AlaM haritAlam, arddha rUpairityarddha zlokaiH, gopittapItA iti pItagopattA mayUravyaMsakAditvAt pUrvvanipAtaniyamAt ; yadi vA gopitta bhAvanayA For Private and Personal Use Only Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | [ AragvadhIyaH 232 kuSThAni kRcchrANi navaM kilAsaM surendralupta kiTimaM sadadru | bhagandarAzasyapacIM sapAmAM hanyuH prayuktAstvacirAnnarANAm // 2 // kuSThaM haridra surasaM paTola' nimbAzvagandhe suradAru zizuH / sasarSapaM tumburudhAnyavanyaM caNDAzca cUrNAni samAni kuryyAt // taistapiSTaiH prathamaM zarIraM tailAktamudvarttayituM yateta / tenAsya kaNDUH piDakAH sakoThAH kuSThAni zophAzca zamaM brajanti // 3 // - kuSThAmRtAsaGgakaTakaTerIkAzIsakampillakamustalodhAH / saugandhikaM sarjaraso viGga manaHzilAle karavIrakatvaka // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gRhadhUma AgAradhUmaH elA sthUlailA, kAzIsaM puSpakAzIsa, sarjI dhUnaka iti / acirAnnarANAmityantamekaM vAkyaM SaT ca yogAH // 2 // gaGgAdharaH- kuSThamityAdi - trajantItyantamaparaM vAkyaM, yogazcaiSa saptamaH paJcadazabhidrevyaH kuSThAditakrAntaH / atra tumburu svanAmakhyAtaM, tadabhAve dhAnyakasya dvibhAgaH punaruktatvAt / vanyaM kaivarttamustakaM, caNDAM zaGkhapuSpIM, savrvvazcAnyat spaSTAtham || 3 || gaGgAdharaH- kuSThetyAdi- zAntimityantamekaM vAkya, yogazca kaH / eSo'STamacatuddazabhiH kuSThAdi-karavIrakatvagantedravyaiH / amRtA gur3acI, saGgastutthakaM, pItavarNA gopittapItAH / paramatyarthaM siddhA:; yadyapi savrvvata prayogA maharSipraNItAH svaviSaye siddhAstathApIha bahUnAM duzcikitsyAnAM rogANAmAzuharaNAt paraM siddhA ityucyante / cUrNAni ca pradehAzca cUrNa pradehAH, yadi vA cUrNIkRtAnAM pradehAzcUrNapradehAH, pradeho lepaH, pradehatAkaraNamcaiSAM yogAnAM kuSTaharagomUtragopittAdinA boddhavyam / surezaluptamindraluptaM, kuSThagrahaNena labdhAnAmapi kiTimapAmAdInAM punarabhidhAnaM prayogANAM vizeSeNa taduddharaNazaktikhyApanArtham // 12 // cakrapANiH tumburu svanAmaprasiddha, vanyaM kaivarttamustakaM, caNDA corapuSpI, prathamamiti tailAka For Private and Personal Use Only Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH sUtrasthAnam / tailAktagAtrasya kRtAni cUrNAnyetAni dadyAdavacUrNanArtham / dad : sakaNDuH kiTimAni pAmA vicarcikA caiva tatheti zAntima // 4 // manaHzilAle marica ni tailamArka payaH kuSThaharaH pradehaH / tutthaM viDaGga maricAni kuSThaM lodhaJca tadvat samanaHzilaM syAt // 5 // rasAJjana saprapunnAr3avIjayuktaM kapitthasya rasena lepH| karaJjavIjair3agajaM sakuSThaM gomUtrapiSTaJca paraH pradehaH // 6 // kaTakaTerI dAruharidrA, kAzIsaM puSpakAzIsaM, kampillaka kamalAguDIti loke / saugandhika kahArapuSpaM sundhoti loke| sarva spaSTArtham / avacUrNanaM gharSaNa tadarthamiti tathA // 4 // __gaGgAdharaH-manaHzilAle ityAdi pradeha ityantameko yogH| eSa navamo manaHzilAdi Arka paya ityantaiH pnycdrvyaiH| tailamiti sArSapaM kuSThaharatvAt / Arka payaH arbakSIram / arkakSIreNava peSaNAlepane bodhye na tu jalena / / tutthamityAdinA samanaHzila' syAdityantenaika vAkyam / atra tadvaditi kuSThaharaH pradeha ityarthaH / syaaditi| nAtra akSIreNa peSaNAtidezaH tasya tatra yaugikakhenoktavAda ! tenAtra jalena peSaNAlepane bodhye| eSa yogo dshmH||5|| gaGgAdharaH-rasAJjanamityAdinA lepa ityantena eka vAkyaM, yogshckstribhidrevyrekaadshH| prapunnAI cAkundA tadvIjam / kapitthasya raseneti kapitthapatrasvarasena yukto lepa iti yojyaM, tenAtra na jala peSaNAlepanArtha, mityanena smbdhyte| tailaJca kuSTaharaprakaraNe sArSapaM boddha nyam, * amRtAsaGgastutthakam, kaTakaTerI dAruharidrA, saugandhikaM gandhatRNaM gandhako vA, Arka payaH arkakSIraM, tadvaditi pradehaH kuSTaharaH, * amRtA guDUcI, saGgaH tutthakamiti kecit / For Private and Personal Use Only Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [AragvadhoyaH rarU crk-sNhitaa| ubhe haridra kuTajasya vIjaM karaJjavIjaM sumanaHprabAlAn / tvacaM samadhyAM hayamArakasya lepaM tilakSArayutaM vidadhyAt // 7 // manaHzilA tvak kuTajAt sakuSThaH salomazaH sair3agajaH krnyjH| granthizca bhaujaH karavIramUlaM cUrNAni sAdhyAni tuSodakena // palAzanirdAharasena cApi karbodadhatAnyAdakasammilena / daprilayaM pravadanti lepametat paraM kuSThanisUdanAya // 8 // kintu sa eva svarasaH / atrAdhikArAt kuSThahara iti lepa ityarthe vizeSaNa bodhyam / 0 / karaJjavIjetyAdinA pradeha ityantenAddhena dvAdazo yogazcaturbhidravyaiH krnyjviijaadibhigomuutraantaiH| atra gomUtraM pepaNAlepanArtham / atrAdhikArAt kuSThahara iti pradeha ityasya vizeSaNam // 6 // gaGgAdharaH-ubhe ityAdinA vidadhyAdityantenaikaM vAkyaM, yogazcAyaM tryodshH| atra haridre iti dvivacanena haridrAdvayalAbhe ubhe iti padaM spaSTArtham / sumanaHprabAlAniti jAtyAH komalAGka ritapallavAn / khacaM samadhyAmiti hayamArakasya itynenaanvyH| tena karavIrasya khak tasya cAsthi majjA ca / tilakSAreti tilanAlabhasma tena yutaM lepaM haridrAdvayAdikaM vidadhyAt kuryaadityrthH| lepazabdasyAjahalliGgatvena tasya vizeSaNAnAM haridrAdvayAdInAM tallakSaNatve'pi na skhaliGgatyAgaH // 7 // gaGgAdharaH-manaHziletyAdi-kuSThanimUdanAyetyantamekaM vAkyaM yogazca ko'yaM caturdazaH, nava bhidrvyH| atra khaka kuTajAditi kuTajavalkalaM, lomazA maurI, granthizca bhaujoM bhUjjagranthiH / etAni manaHzilAdIni karavIramUlAntAni aSTau dravyANi cUrNAni cUrNIkRtAni pratyekena karNoddhRtAni tolakadvayamitAni tuSodakena satuSakuTTitayavakRtasandhAnavizeSeNa jAtakAJjikenADhakasammitena ityantenAnvayAt dvaiguNyAt Sor3azazarAvamitena / palAzanirdAharasena cApi Ar3hakasammiteneti yojanAyAM, palAzakSasya pradhAnamUlaM chittvA tadadhaH kumbhamekaM prapunnAda er3agajaM, hayamArakaH karavIraH tasya tvam grAhyA, madhyaJca pRthagbhAvena grAhya / tuSodakaM satuSairyavaiH sandhAnavizeSAt kRtaM kaanyjikm| palAzanirdAhena gRhIto rasaH palAzaniddAharasaH, sa ca palAzasya pradhAnamUle cchinne'dhaH kumbhaM dattvoparivRkSadAhAt yo galati svarasaH sa gRhyate // 3-8 // For Private and Personal Use Only Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 235 3ya adhyAyaH] sUtrasthAnam / parNAni viSTrA caturaGga lasya takraNa parNAnyatha kaakmaacyaaH| tailAktagAtrasya narasya kuSThAnyudvarttayedazvahanacchadaizca // 6 // kolaM kulatthAH suradAru rAstA mApAtasItailaphalAni kuSTham / vacA zatAvA yavacUrNamAlamuSNAni vAtAmayinAM pradehaH // 10 // AnUpamatsyAmiSavezavArairuSNoH pradehaH pavanApahaH syAt / snehaizcaturbhirdazamUla mirgandhauSadharvAnilajit pradehaH // 11 // sthApayitvopari vRkSadAna nirgalitena rasena Sor3azazarAvamitena cApi dvayena sAdhyAni pAcyAni, dIpalepam Alor3anadaNDalagnaM yathA stAttathA pAcyAni siddhAni vodhyAni / etat paraM kuSThanimUdanAya lepaM pravadanti / yattvatra tuSodakena catuguNena palAzanirdAharasena veti vadanti tanna, dvAtriMzada yogAdhika khAt // 8 // gaGgAdharaH-parNAnItyAdinA'zvahanacchadaizca tyantenaikaH |-cturngg lasya kAkamAcyAzca parNAnIti azvahanacchadaizca ti trayaM, takreNaivetyeko yoga iti ne trayo yogAstakaM peSaNArtham / atra piSTAni caturaGga laparNAdInIti paJcadazaH // 9 // gaGgAdharaH-kolamityAdinA pradeha ityantenAparaH, kolAdibhiramlAntaidazabhidravyaH / atrAtasI masInA, tailaphalAni tailayoniphalAnIti tilaphalairaNDAdIni, amlamiti kAJjikAdikamAlameva dravyaM pepaNAlepanArtham, uSNAni vahninA kRtoSNAni / pradeha epa poddshH|| 10 // gaGgAdharaH--AnUpetyAdinA syAdityantenAddhena punarekavAkyam ; eSa sptdshH| anUpo jalaprAyadezastatra caratItyAnUpo varAhAdiH / Anpazca matsyazca tayorAmiSaM mAMsaM, tena kRtA vezavArAH, tattu "nirasthi svinna punaHpiSTa guDaghRtAnvitaM pippalImaricacUrNAbhyAmanurUpAbhyAM saMyukta vezavArAkhyA" bhvti| tairuSNaH pradehaH bahala upalepaH / / snehairityAdinA pradeha cakrapANiH-caturaGgalaH svarNahAliH, azvahanaH karavIraH, caturaGgalakAkamAcyazvahanacchadairekaH prayogaH / tritve hyasya dvAtriMzatsaMkhyA vakSyamANA virudhyte| tailayoniphalAnyeraNDhaphalatilAdIni / amlamiti kAJjikAdiyogAt / AnUpAnAM khaDgAdInAM matsyAnAJcAmiSaM mAMsam AnUpamatsyAmipam / vezavAra:-"nirasthi pizitaM piTa svinnaM gudd'ghRtaanvitm| kRSNAmaricasaMyukta vezavAra iti smRtaH" // gandhapradhAnAnyaupadhAni gandhauSadhAni tAni cAgu dIni jvarAdhyAye For Private and Personal Use Only Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 236 crk-sNhitaa| [ AragvadhIyaH takraNa yukta yavacUrNamuSNa sakSAramartti jaThare nihanyAt / kuSThaM zatAhAM savacA yavAnAM cUrNa satelAmlamuzanti vaate||12|| ubhe zatAba madhukaM madhUkaM balAM piyAlaca ksheruknyc| ghRtaM vidArIJca sitopalAJca kuryAt pradehaM pavane sarakta // 13 // rAnAM guDUcI madhukaM bale va sajIvakaM sarSabhakaM payazca / ghRtaJca siddhaM madhuzeSayuktaM raktAnilAttiM praNudet pradehaH // 14 // ityantenAddhenaikayoga eSo'STAdazayogaH / vA zabdaH pUrvalepApekSayA, dvAtriMzatamiti vakSyamANatvAnna tu ekazcaturbhiH snehaidazamUlamizraraparastu caturbhiH snehairgandhauSadhamizra relAdibhiyuktaH ; atra jalaM peSaNArthamanuktatvAt // 11 // gaGgAdharaH-takraNetyAdinA nihanyAdityantenaM kaH, epa ekonvishH| kSAraM yavakSAram / sarvamanyat spaSTam / 0 / kuSTamityAdinA vAte ityantenAddhenakaH / eSa viNshH| tailamiha vAtaharatvAt yaugikakhAca tilAnAmeva / amlaM kAjikAdyamlaM, dravadravyaM peSaNArtham // 12 // gaGgAdharaH-ubhe ityAdinA sarakte ityantenaikayogo dazabhirdravyareSa ekviNshH| ubhe zatAha maurIzalupha ityaakhye| ghRtamanuktatvAda gavyaM, vidArI bhUmikuSmANDaM, sitopalAM sitazarkarAm / 'bhAgAnukto samaM matam" iti sarva tulyaM, jalamatra peSaNArtham / sarakta pavana iti vAtarakte // 13 // ___ gaGgAdharaH-rAsnetyAdinA pradeha ityantenaikena zlokenaiko yogo dazabhidravyareSa dvaaviNshH| dve bale zvetapItapuSpabhedAt, anye balA gorakSataNDulA ceti blaadvymaahuH| payo ghRtaJca gavyam / madhuzeSaH macchiSTa moma iti loke| atra ghRtaM sAdhyaM prasthamitamanuktakhAt / taJca dravadvaiguNyAccharAvacatuSTayam / RSabhakAntaM kalkarUpaM saptadravyaM ghRtapAdikaM, 'kalkastu snehapAdikaH' ityuktH| payazca ghRtAccatuguNaM, sutarAM dravadvaiguNyAt por3azazarAvamitam ; 'dravakAyye'pyanukte tu sarvatrAmbhazcatuguNam' ityuktaH, atrAmbha iti drvmaatroplkssnnmiti| AbhyAM pratipAdyAni, gandhauSadhaizca siddhairiti yojanIyaM, tena dazamUlagandhauSadhAbhyAM snehAH sAdhanIyAH; kiMvA gandhauSadhairdazamUlasiddhaH snehapRkta rayaM prdehH| uzanti kathayanti, vidArI vidArIkandaH, sitopalA sitazarkarA, madhuzeSaH sikthakaM / siddhamiti ghRtadugdhayukta yatkiJcidevAgnau sAdhitam / nataM tagarapAdikA, tadabhAve zIulocchopagur3ako gRhyate / prapauNDarIkaH puNDarIkaM, lohamaguru, erakA For Private and Personal Use Only Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH sUtrasthAnam / 237 vAte sarakte saghRtaH pradeho godhUmacUrNa chagalIpayazca / natotpalaM candanakuSThayuktaM zirorujAyAM saghRtaH pradehaH // 15 // prapauNDarIkaM suradAru kuSThaM yaSTyAlamelA kamalotpale ca / zirorujAyAM saghRtaH pradeho lohairakApadmakacorakaizca // 16 // rAnA haridra naladaM zatAha va devadArUNi sitopalAca / jIvantimUlaM saghRtaM satailamAleena pAvarujAsu koSNam // 17 // rAsnAdisaptadravyakalkapayodravAbhyAM pAkAt siddham / 'zabda vyuparamaprApta phenasyoparame tthaa| gandhavaNarasAdInAM sampatto siddhimAdizeta' iti lakSaNalakSitaM vastrapUtamuSNaJca tat madhuzeSayuktaM prakSepatayA prakSepaH pAdikaH kAthyAt snehe kalkasamo mataH' ityuktyA ghRtAt pAdikamAnena madhUcchiSTamizraM yathA syAttathA vizoSyaM kinycidgniyogen| tacca ghRtaM pradehazcet tadA raktAnilAti praNudat // 14 // gaGgAdharaH-vAte sarakta ityAdinA payazcetyantenAddhenaika eSa tryoviNshH| atra golanocitaM chagalIdugdhaM, ghRtamanurUpamiti bodhyam / 0 / natetyAdinA pradeha ityantenAddhenaikaH pnycbhidrvyaiH| eSa caturvizaH ! nataM nagaraM tadabhAve shiitliichoppdd'H| utpala nIlotpala satra // 15 // gaGgAdharaH-prapauNDarIkamityAdinA corakaizcetyantena zlokenaikayoga ekAdazabhinevyaiH paJcaviMzaH / prapauNDarIka puNDarIyakASThaM, kamalotpale pdmkijlkniilotplkinyjlko| lohamaguru / erakA tRNavizeSaH, hogola iti loke / padmaka padmakASTham / corkshcorpusspii| sarvatrAnukta dravadravye peSaNArtha jalam // 16 // gaGgAdharaH-rAsnetyAdinA koSNamityantenaikazlokenaikayogaH Sar3a viMza ekaadshbhirdrvyaiH| haridre dve hridre| naladaM jttaamaaNsii| zatAha mauriishluphaakhye| pepaNArtha jala , ghRtaM tailazca tilAnAM samaM sarva pratyekamiti // 17 // hogalaH / ayaM prapauNDarIkAdibhizcorakaizcetyanta ekaH prayogaH, corakazcorapuSpikA svanAmaprasiddhaH / naladaM mAMsI, zatAI iti shtpusspaa-mdhurike| tuGgaH punnAgaH, amRNAlamuzIraM, kAleyakaM kAliyAkASTham / latA maJjiSTA, aindrI gorakSakakaTI, nalinaM kamalaM, yavAsamUlaM durAlabhAmUlaM, For Private and Personal Use Only Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 238 [ AragvadhoyaH crk-sNhitaa| zaivAlapadmotpala vetratuGga prpaunnddriikaannymRnnaallodhm| priyaGga kAleyakacandanAni nirvApaNaH syAt sghRtHprdehH||18|| sitAlatA yetasapadmakAni yaSTyAlamaindrI nalinAni dUrvA / yavAsamUlaM kuzakAzayozca nirvAparaNaH syAjalamerakA ca // 16 // zaileyamelAguruNI sakuSThe caNDA nataM tvak suradArU rAsnA / zItaM nihanyAdacirAt pradeho viSaM zirISastu ssindhuvaarH||20|| zirISalAmajakahemalodhastvagadoSasaMsvedaharaH pragharSaH / patrAsbulodhAbhayacandanAni zarIradorgandhyaharaH pradehaH // 21 // - gaGgAdharaH-zaivAletyAdinA pradeha ityantenaikena zlokenAyaM yogaH saptaviMzaH / jalena piSTA sarvvadravyasamaM ghRtaM mizrayikhA lepH| niLapaNaH vadvidagdhajvAlAprazamanaH / / 18 // __gaGgAdharaH-sitAlatetyAdinA jalamerakA cetyantenaikenaikayogo dvaadshbhidrvyrepo'ssttaaviNshH| atra sitAlatA zvetA , dUrvA tu pracaritA, vetasamamlavetasam, aindrI gorakSakakaTI, nalinAni padmakijalkAH, yavAsamUlaM durAlabhAmUla, kuzakAzayozca mUla prsnggaadekdeshaanvyaadvaa| jalavAlakam, erakA hoggala iti nAma majiSThA vA tRNavizeSo vaa| etAni jalena piSTA lepana nirvApaNa syAt // 19 // gaGgAdharaH-zaileyamityAdinA pradeha ityantena pAdatrayeNakayogaH, navabhidevyairepa ekonaviMzo yogH| zaileyaM zailaja, caNDA corapuSpI, nataM tagaraM, tvaka gudd'khk| jalena piSTA lepaH / 0 / viSamityAdinaikapAdanakayoga epa triMzaH / yogastu dvaabhyaam| nihanyAdityanenAnvayo vipamityasya // 20 // gaGgAdharaH zirISetyAdinA pragharSa ityntenaaddhenkyogshcturbhidrvyaiH| lAmajakamuzIraM, hema nAgakezaram / atra jala pepaNArtham / eSa ekatriMzo yogaH / / patretyAdinA pradeha ityantenAddhenako dvAtriMzo yogH| patra tejapatram, ambu kuzakAzayoH mUlam / ayaM sitAdirerakA cetyanta ekyogH| jalaM bAlaM, sindhuvAro nirgunnddii| viSamityAdiraparaH pryogH| lAmajjakamuzIraM, hema nAgakezaram, abhayamuzIram // 9-21 // For Private and Personal Use Only Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3ya adhyAyaH sUtrasthAnam / 236 tatra shlokH| ihAtrijaH siddhatamAnuvAca dvAtriMzataM siddhamaharSipUjyaH / cUrNapradehAn vividhAbhayannAnAragvadhIye jagato hitArtham // 22 // iti agnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne AragvadhIyo nAma tRtiiyo'dhyaayH|| 3 // bAlakaM, lo| prasiddha loke, abhayamuzoraM, candanamiha saugandhyAzvetam / alamatra peSaNArtham // 21 // gaGgAdharaH--uktAMzcUNa pradehAnupasaMhartu mAha---tatra zloka iti| ihAtrija ityAdirekaH shlokH| ihAragvadhIye'trijaH kRSNAtriputtuH punrvsuH| siddhamahaSibhizca pUjyaH siddhakhAt siddhaH san maharSibhiH pUjya iti vA dvAtriMzataM yogAnuvAceti saMkhyAvacana nyUnAdhikanirAsArthama // 22 // adhyAyaM smaaptumaah--agniityaadinaa| prAgvat savva vyaakhyeym| ayazcAdhyAyaH sahAthAta ityAdina kenonatriMzatzlokI saha saMgrahazlokena / iti zrImadgaGgAdhararAyakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau sUtrasthAnajalpa prathamaskandhe tRtIyAdhyAyajalpAkhyA tRtIyazAkhA // 3 // cakrapANiH-adhyAyArthasaMgraha ihAnija ityaadi|-cuunnprdehaaniti pUrNavadvayAkhyeyam / dvAtrizamiti saMkhyAkaraNaM nyUnAdhikasaMkhyAdurbodhanirAkaraNArtham // 22 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAthAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM Aragvadhoyo nAma tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cturtho'dhyaayH| athAtaH Sar3avirecanazatAzritIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // iha khalu SaDAvirecanazatAni bhavanti / Sar3a virecanAzrayAH / paJca kssaayshtaani| paJca kmaayyonyH| paJcavidhaM kssaayklpnm| paJcAzanmahAkaSAyA iti saMgrahaH // 2 // gaGgAdharaH-atha svasthAturobhayaparAyaNabheSajatayA saMzodhanArthapaJcakarmAdravyANuktA tathAturaparAyaNanAnAvyAdhiharayavAgvAdInuktA teSAmanyepAJca sarveSAM bheSajAnAM kalpanArthaM par3a virecanazatAzritIyamArabhate-athAta ityaadi| adhyAyArambhe prathama paDirecanazatAnIti padaM, tatra zatazabdasya zatakhasaMkhyAvatparakhena tadarthakaM paDirecanazatAzritamiti padaM bhavati, tadadhikRtya kRto'dhyAya iti Sar3a virecanazatAzritIyastaM tthaa| zataM zatakhasaMkhyAmAzrayatIti kattari ktaH na tu bhAve, nAnAdravyaghaTitauSadhadravyavAcakakhAt / adhyAyamityAdikaM savva prAgvada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH- ihetyaadi| tantrAntare vahUni dravyANi santi virecanayogoSadhAni tdvaarnnaayaah---iheti| iha tantre khalu paD virecanazatAni, na caadhikaani| cakrapANiH-- apAmArgataNDulIye'ntaHparimArjanamuktam, AragvadhIye ca vahiHparimArjanamuktam / samprati pUrvAdhyAyadvayApratipAditaM bhepajacatuSkamavazyaM vaktavyamavaziSTamubhayaparimAjjanabheSajamabhidhAtuM pdd'virecnshtaashritiiyo'bhidhiiyte| AzrIyate ityAzritIyamAzraya ityarthaH / paTasaMkhyAvacchinnAni virecanazatAnyAzritAni cAdhikRtya kRto'dhyAyaH par3a virecanazatAzritIyaH / etena yadukta-dhar3a virecanazatAni Sar3a virecanAzrayAH, etada dvayamadhikRtya saMjJeyaM praNIteti mantavyam // 5 // cakrapANiH yadyapi cAdhyAyAdAviha khalviti padaM zrUyate, tathApi guNapradhAnatvAt nAdhyAyasaMjJApraNayane nivezitam / ihetyagnivezatantra 'ntisNkssepvistre| etena vakSyamANavirecanaSaTzatAnAM tathA paJcAzanmahAkaSAyANAM tathA paJcakaSAyazatAnAM vistarakalpanAyAmadhikatvamapi bhavatIti suucyte| For Private and Personal Use Only Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH / sUtrasthAnam / 241 par3a virecanaza tAnIti yaduktaM tadiha saMgraheNodAhRtya vistareNa kalyopaniyayanuvyAkhyAsyAmaH // 3 // tatra kalpasthAne vkssyte| tatra dopaharaNabaddha bhAgaM vAnasaMzakamadhobhAgaM virecanasaMjJakama, ubhayaM vA zarIramalani canAdvirecanA labhata" iti vakSyamANasAdatra viricyante zarIrAbhyantarAnmalahoza vahipkriAnte kaI to'astAca yeneti virecanam adhiHsaMzodhanarUpaNa vasanavirecanobhayatra yogarUr3hiyattyA vartate. nana vastiziroviracane na virecanazabdaM lagele! virecanAnAM vamanavirecanakAriyogANAM zatAni ti vijanazatAni, tAni trINi cavAri paJca paTa kiM samASTa yetyA gavAha paDitika viraMcanayogAnAmiha tantra paTazatasaMkhyeyA virecanayogA bhavanti anyatra pranizegoktabhyaH / dravyANAM karaNaH prayujyamAnAnAM vire vanavamityAkANAyAmAha -- par3a, virecnaashryaaH| vicanamatra bhAve lATa tana vamanaM virekazceti bodhyaM, tadAzrayA janakalyA bodhyaaH| sazodhanaleoha tantra bAcyAnyuktA teSAnupayogIni saMzamanAni cAha ... paJca karAyazatAnIti / kamAyeyaparisaMkhyeyeSu kAyANAM zatAni paJca iha tanne baacyaani| nanu karAyaH kiM dravyaM rasavizego vatyAha - pazca kapAyayonaya iti / kamAyANAM yonaya utpattisthAnAni paJca / nanu tathApi karAyaH kiM dravyaM tasyotpattisthAnAni paJca kasko deza ityAkAlAyAtrAha paJcavitra ksaayklpnmiti| nanu paJcavitrakalpitakapAyA bahudravyavaTinatvana bahavo bhavantIni te cAtra tatra kathaM paJca zatAni vA bhavanti ? iti paJcAzanmahAkapAyAH ili, tAni paJcakapAyazatAni paJcAzanamahAkAyA bhavantIni. na khanye kapAyA. saptapaJca zatAni syurityarthaH / mahattvaJca SAM jIvanIyAditvAditi / iti saMgrahaH sa peNa uddezaH // 2 // ___ gaGgAdharaH krameNodAhata viNoti --paD virecanetyAdi / tadiheti / ihAdhyAye saMgraheNa saGke peNa yogaparisaMkhyAmAtreNa, vistareNati atrodAhatayoga ata eva vakSyati kalpe, "uddezamAtrametAvada da vyamiha paTzatam / svabuddha pabaM sahasrANi koTIvI saMprakalpayet // " iti| tathA va vakSyati na hi vistarasya pramANamasti iti| khaluzabdaH prkaashne| virecanazabdeneha vamanaM virecanaJca gRhyte| yato vakSyati kalpe "ubhayaM vA doSamala For Private and Personal Use Only Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 242 crk-sNhitaa| paDU virecanazatAzritAyaH parisaMkhyAmanatikramya dravyAntarasaMyogena vyAdhivizeSeNa kalpanAvizeSeNa / kalpopaniSadIti-kalpasthAne vakSyamANe, kalpasya upaniSadi vidyAyAma AyurvedAGga kalpavidyAyAmityarthaH / sada vizaraNagatyava sAdeviti sadadhAtunA kipa-kRdantale siddhamidamupaniSatpadaM, vidyaavidyyorvrttte| vidyA ca dvidhA parA cAparA ca, tatra saiva parA yayA tadakSaramadhigamyate yttddRshymgraahymvrnnymiti| aparA ca Rgvedo yajurvedaH sAmavedo'thavvavedaH zikSA kalpo vyAkaraNaM chando niruktaM jyotiSamiti muNDakopaniSadi draSTavyam / yayA vidyayA tadakSaramupa adhigamyaM mumukSaNAM puruSANAm RgyajuHsAmAthavva-zikSAkalpavyAkaraNacchandonirukta-jyotiSavidyAyA aparAkhyAyA avidyAtmikAyAH saMsArapravattanalakSaNAyA vizaraNAda vinAzAt ninizcayena taniSThayA tatakSarasya sad sadana prAptiriti sA brahmavidyA yathopaniSat, tathA lokadvayazreyo'dhigamyam RgvedAdividyayA lokadvayazreyorUpajJAnapUvarakhevalakSaNAyA laukikyA avidyAyA vizaraNAdvinAzAta nizcayena tanniSThayA tat sukhasya sat sadana prAptiriti sA dvilokIzreyaskarI khavidyAkhyApi vedAdividyA copaniSaducyate, tena na tu kevalaM brahmavidyAyAmupaniSatpadaM vrtte| ata eva gItAsu brahmavidyAmapanipasvityaktaM bhagavatA vedavyAsena // 3 // virecanAda virecanazabda labhate iti| na ca vAcyaM, doSamalavirecanAta ceda virecanasaMjJA, tena vasti-zirovirecanayorapi virecanasaMjJApravRttiH ; yatastantrakArasiddhayaM saMjJA na pAcakavata yogamAtrapravRttA, tantrakArazca vamana-virecanayoreva yogarur3hAM saMjJAM vidadhAti nAnyatra, tat kuto'nyatra prasakti: ? Sar3a virecanazatAnItyAdi svayamevAcAryo vyaakhyaasyti| paJca kapAyazatAnItyatra kaSAyazabdena madhurAdInAM lavaNavarjAnAM rasAnAM kapAyatvena paribhASitAnAmAzrayatvenauSadhadravyamucyate / kapAyayonayaH kaSAyajAtayaH / kapAyANAM yathoktadravyANAM kalpanamupayogArtha saMskaraNaM kssaayklpnm| mahAkapAyA iti dazasaMkhyAvacchinnasyaikakAryakaraNArthopAttasyaupadhagaNasya saMjJA, yada vakSyati "dazemAni jIvanIyAni ityaadinaa| saMgrahegodezamAtraNa / kalpa evopaniSat kalpopaniSat, upaniSadityatyupayuktarahasyavidyopadezasthAnamucyate vede, tadihApi kalpasyApyupayuktatvena rahasyavamanavirecanaprayogopadezakatvAt kalpa evopaniSadityucyate ; na ca vAcyaM kalpa evaM vistareNa Sar3a virecanazatAnyabhidhAsyante, tena ca tadevAstu, alamanena saMkSepAbhidhAnena samyagavarodhAnupAyatvAt ; yatastanvadharmo'yaM yat prathamaM sUtraNaM syAt, tadanu tadvivaraNaM prapancena ; ucyate ca nyAyavidbhiH."te ve vidhayazca susaMgRhItAH syuH, yeSAM samAso vyAsazca" iti // 2....3 // For Private and Personal Use Only Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 243 4the adhyAyaH sUtrasthAnam / trayastriMzadayogazataM praNItaM phaleSvekonacatvAriMzajImRtakeSu yogaaH| paJcacatvAriMzadikSvAkuSu dhAmArgavaH SaSTidhA bhavati yogyuktH|| kuTajastvaSTAdazadhA yogamati kRtavedhana paSTidhA bhavati yogayuktam / zyAmAtrivRdayogazataM praNItaM dazApare cAtra bhavanti yogaaH|| gaGgAdharaH--tadiha saMgraheNodAhRtyeti yadukta tadvakti, saMgraheNa udAhattu maahtrystriNshdityaadi| yogAnAM zataM yogazataM trayastriMzatA saha yogazataM trayastriMzadayogazatam ; phaleSu madanaphalakalpeSu trayastriMzadadhikazatayogAH / ekonacavAriMzada yogA jImUtakeSu, ghoSakabhedo jImUtakastatkalpeSu / paJcacakhArizada yogA ikSvAkuSu ikSvAkukalpeSu ! dhAmArgavaH pItaghopako yogayuktaH SaSTiyA bhavati dhAmArgavakalpe pssttiyogaaH| kuTajasvaSTAdazadhA yogameti kuTajaphalakalpe'STAdaza yogaaH| kRtavedhana latApuTakItikhyAtaM yogayukta paSTiyA bhavati. kRtavedhanakalpe SaSTiyogAH / iti vamanayogAH paJcapaJcAzadadhikazatatrayasaGkhayakAH kalpasthAna par3adhyAye vistareNa vyAkhyAsyanta / __ atha virecnyogaaH| zyAmAtrikRtoryogAnAM zataM zyAmAtriyogazataM. kiMvA zyAmA ca tricca tayo samAhAraH zyAmAtrita, yogazataM yogAnAM zataM yasya tat yogazataM ; zyAmamUlA trit zyAmA, aruNamUlA trit trit, tayoH kalpe zatayogAH daza cApare yogA iti dazottarazatayogAH shyaamaatrikRtoritythH| cakrapANiH-trayastriMzadadhikaM trayastriMzatAdhika, kRtavedhanayogAntA yogA vamanasya, zeSaM virecanasya / atra zyAmAnivRtoriti zyAmeti zyAmamUlA trivRt, trivRdityaruNamUlA vivRt, paDiti par3eva virecanAzrayA virecnaadhikrnnaani| atra snuhIkSIramAhI kRtaM tIkSNavirecanatvAt , ukta-hi 'snukapayastIkSNavirecanAnAm iti| tvagityanena lodhratvag gRhyte| patramityanena ikSvAkkAdipatraM, yadvakSyati kalpe, "apuSpasya prabAlAnAM muSTi prAdezasammitAm / kSIraprasthe zRtaM dadyAn pittodriktakaphajvare // " iti| yadyapi raNDatailatAmrapAradAdInAM kSIrAdyadhikAnAmapi For Private and Personal Use Only Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 244 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir par3a virecanazatAzritIyaH caturaGga lo dvAdazadhA yoganeti lona vidhau Sor3azayogayuktam / mahAvRto bhavati viMzatiyogayuktaH. ekonacatvAriMzat saptalA zaGkinyAyogAH // aSTAcatvAriMzadantIdravanyoriti par3a virecanazatAni // 4 // par3a virecanAzrayA iti / cImmRlavakapatrapuSpaphalAnIti ||5|| paca kapAyayonaya iti / madhukavAyo'mlakayAyaH kaTukapAyastiktakaSAyaH kAyakAyazceti tantraM saMjJA // 6 // For Private and Personal Use Only H / caturaGgalo dvAdazavAyogameti caturaGgulakalpa dvAdaza yogAH / lona' fast fatafat por3azayogayuktam / lodhrakalpa poDaza yogAH / mahAyakSaH suvAkSaH stuhItinAmA viMzatiyogayukto bhavati / sudhAkalpe viMzatiryogAH ekonacatvAriMzat saptalAzaGkhinyoyogAH / atredamavagantavyaM zyAmAtratoH pratyekaM dazottarazatayogAH tulyatvena gaNayitvA uktAstena viMzatyuttaradvizatayogA mililA / tathA saplArAhninyoH pratyekamekonacatvAriMzadyogA vilikhA aSTasaptatiyagAH / evaM dantadravantyoH pratyekamaSTacatvAriMzada yogA militA praNavaniyogA iti virecanayogAnAM dvAcatvAriMzadadhikacatuHzatamiti saptanavatyadhikazatI vamana virecanayogAnAmiti / saGgapeNa saMkhyAmAtraNa paD virecanazatAni udAhRtAni // 4 // gaGgAdharaH- uddezakramaprApta pa virecanAzrayA iti viNoti pa virecanAzrayA itIti / zrIraJca yUlaJca tam ca patraJca puppaJca phalaca tAni tathA // 5 // gaGgAdharaH udeze kramaprAptaM paJca kapAyazatAnIti yattadvivaraNadvayaM paJca kaSAyayonaya iti yattaNoti mukhavodhanArtham - paJca kapAyayojaya virecanAzrayatva sambhavati, tathApi teSAmiha tanta kalpasthAne virevanAzrayatvenAnavasthApanAdadhyAyAdipratipAditene hazabdena yogAdiha par3AyA ityaviruddhameva // 4 5 // cakrapANiH --- paJca kRpAyazatAni mahAkapAyaM vyAkhyAya vyAkhyAtavyAni atastadulaGghaya paJca kapAyayonayo'bhidhIyante- madhurazvAsI kapAyazceti madhurakapAyaH, evaM zepeSvapi / tantra saM tyanena svaNarasaM vajrjayitvA madhurAdayo rasAH kapAyasaMjJayA vyavahiyante, ayaM svatantrasamaya Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4. adhyAyaH sUtrasthAnam / 245 paJcavidhaM kssaayklpnmiti| tad yathA-svarasaH kalkaH zRtaH zIlaH phANTazca kaSAya iti // 7 // itiiti| madhurakaSAya iti madhurarasadravyakRtaH kaSAya ityarthaH / evmpre'pi| kapAyakapAyazceti cakAraH pUrvApekSayA samuccaye evArthe vA lavaNarasavyavacchedArtham / nanvatra kaSAyazabdaH kiM rasavizeSavAcI ki netyAzaGkayAha-iti tantra sNjnyaa| kavAya zabdo'yaM na rasavizezvAcI, madhurAdInAM tathAkhAbhAvAt ; kintasminnAyuvedatantra saMjJA rUr3hiH // 6 // gaGgAvaraH ..nanu madhurAdirasabada duvyakRtatve yadi kapAyazabdo rUr3hastadA paJcavidhavaM vyAhanyate lavaNakapAyasyAdhikavApatterityAzaGkAyAmAha-paJcavidha kaSAyakalpanamitIti / tadviTaNoti tada yatheti / tat paJcavidhakaSAyakalpanaM yathA yena prakAreNa tadAhetyarthAda bodhyam / svarasa ityaadi| phASTazceti cakArAt svarasa ityAdibhiH paJcabhiH saha kapAya ityasyAnvayastena svarasaH kapAyaH, kalkaH kaSAyaH, zRtaH kapAyaH, zItaH kapAyaH, phASTazca kaSAya ityathaH // 7 // iti sUcayati, nAtra paratantrasya vyavahAra iti| atha kimarthaM punarAcAryeNa kaSAyasaMjJA-praNayane lavaNasya madhurAderiva guNAdibhiruhi yasya tathA prayogeSu citrakraguDikAdI dvau kSArau lavaNAni ca" ityAdinodi rasya rogabhipagjitAye ca skandhenopadiSTasya rasAdhikAreSu ca teSu teSu madhurAdivadupadiSTasya parityAgaH kriyate ? ucyate --kapAyasaMjJeyaM bheSajatvena vyApriyamANeSu raseSvAcAyaNa nivezitA / atra ca kevalasya lavaNasya ca prayogo nAsti, madhurAdInAntu kevalAnAmapi prayogo'sti, lavaNantu davyAntarasaMyuktamevopayujyate, tathA madhurAdiSu svarasakalkAdilakSaNA kalpanA sambhavati na lavaNe, yato na tAvat lavaNasya svaraso'mti, kalko'pi dravyasya draveNa peSaNAt kriyate, tacca na sambhavati lavaNe, lavaNaM hi pAnIyayogAta pAnIyameva jayati ; yadyapi kalphasyaiva bhedazcUrNa, cUrNatA ca lavaNasya sambhavati, tathApi lavaNasya cUrNarUpatA na tu pUrvasmAdacUrNarUpAt kiJcit zaktivizeSamApAdayati, zaktivizeSakalpanArthaJca kalpanA kriyata ityuttaratra pratipAdayiSyAmaH, tasmAccUrNatvamapi lavaNasya kalpanamakalpanaM vA ; RtazItaphANTakapAyAstu dravyasya kAtsnya'nAnupayogasya tattatsaMskAravazAt dravepu dravyasya stokAvayavAnupravezArthamupadizyante, lavaNe caitanna sambhavati, lavaNaM hi dravasambandhe sarvAtmanaiva davamanugataM syAt, tasmAllavaNaM pRthakaprayogAbhAvAt kalpanA 'sambhavAccAcAryeNa kapAya-saMjJA-praNayane nirastamiti na niSprayojaneyamAcAryapravRttiH // 6 // cakrapANiH-- kalpanamupayogArtha prakalpanaM saMskaraNamiti yAvat svarasAdi-vargalakSaNaM, yathA -- "svo rasaH svarasaH prokta: kalko dRSadi pepitH| kvathitastu zRtaH zItaH zarvarImuSito mataH / kSiptvoSNanoye mRditaH phANTa ityabhidhIyate / atra zonakavacanantu "dravyAdApothitAt toye pratapta For Private and Personal Use Only Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 246 crk-sNhitaa| par3a virecanazatAzritIyaH (yantraprapIr3anAda dravyAda rasaH svarasa ucyate / yat piNDaM rasapiSTAnAM tat kalka parikIrtitam // vahau tu kvathitaM dravyaM shRtmaahushcikitskaaH|| dravyAdApothitAt toye tat punarnizi saMsthitAt / kaSAyo yo'bhini-ti sa zItaH smudaahRtH|| niptvoSNatoye bhRditaM tat phANTaM parikIrtitam // 8 // ) gaGgAdharaH-atra svarasAdInAM lakSaNAni kecit paThanti, svarasAdIna vivarItum -- yntrtyaadi| dravyaM kuTTayitA yantraNa prapIr3anAt tasmAda dravyAnnigeto rasaH svarasa ucyte| etena lavaNadravyasya na svarasavaM, kiTTatyAgena rasAbhAvAt / / yat piNDamiti / dRzadi piSTAnAM dravyANAM yat piNDaM tat kalkaM, piNDapadena lavaNadravyasya na kalkavaM. piNDavaM hi peSaNAnna lavaNadravyasyeti kathitam / 0 / vahnau tu kathitaM dravyamiti dravyaM kuTTayikhA yathAvidhinA dravaM dattvA niSpaka ki visRjya nigatasAraM shRtbaahuriti| etena lavaNasya na zRtavaM sambhavati niSpacanakhAyogyatvAt / 0 / dravyAdApothitAt kuTTitAta dravyAt toye tu nizi saMsthitAt yo'bhinitA'ti kiTTa vihAya yo dravarUpeNa saha sArabhAgo nirgacchati sa zItaH kssaayH| atra tatpunarityasya sthAne prataptaM iti pAThaH sAdhustatrAntaradazanAt tadanudazayiSye / kSipvatyAdi / dravyAdApothitAditi vibhaktiM vipariNamya yojyam / tena dravyamApothitam uSNatoye kSiptvA mRditaM yat sArabhUtaM niryAti kivaja tana phATaM kapAya ityarthaH / uktaM cAnyatra 'svo rasaH svarasaH proktaH kalko dRzadi pepitH| kathitastu zRtaH zItaH zavvarImuSito mtH| kSiptvoNatoye mRditaM phASTamityabhidhIyate // " nizi saMsthitAt / kapAyo yo'bhiniryAti sa zItaH samudAhRtaH // phANTaH kaSAya iti kaSAyazabdo'yaM svarasAdibhirapi sambadhyate, tena svarasaH kaSAyaH, kalkaH kaSAya ityAdyapi bodvavyam / teSAM svarasAdInAM yathApUrva balAdhikyamiti phASTAcchIto guruH zItAta zRto gururityAdi / yato yathApUrva guruH kapAyakalpanA, ata eva vyAdhyAturabalApekSiNI vyAdherAturasya ca balamapekSata ityrthH| atropapattimAha-na tvevmityaadi| balavati puruSe vyAdhau ca dRvyasArabhAgamayatvenAtyartha gururbahukAryakaraH svaraso yujyate, nAyamApadale puruSe roge vA yogavAn syAta ; balazabhepajAtiyoge doSakatrtRtvAditi bhAvaH, evamanyatrApi vyAkhyeyam / tathA na sarvANi svarasAdIni sarvatra puruSe For Private and Personal Use Only Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH sUtrasthAnam / 247 teSAM yathApUrva balAdhikyam / ataH kaSAyakalpanA vyAdhyAiti / evmnytraapi| "AhatA tatkSaNAt dravyAta kSuNNAt kITAdivajjitAt / vastraniSpIr3ito yastu rasaH svarasaH ucyate" / / tathA "zuSkadravyamupAdAya svarasAnAmasambhave / vAriNyaSTaguNe sAdhyaM grAhya pAdAvazeSitam // iti / evaM "kur3avaM cUrNitaM dravyaM kSiptvA tada dviguNe jle| ahorAtroSitAt tasmAda rasaH svarasa ucyate / / dravyamAdra' zilApiSTaM zuSka vA jalamizritam / tadeva kalka AvApaH prakSepaH saMjJayocyate // dravyamApothitaM paktvA yathA saMvidhinA jle| prAyeNa pAdaH zeSTavya epa kAthavidhiH smRtaH // kSuNNaM dravyapala tUSNaiH SaDbhirnArapala : plutam / nizoSitaM himaH sa syAta tathA zItakaSAyakaH / / pabhiH pala zcaturbhirvA salilAcchItaphApTayoH / Apluta bheSajapalaM rasAkhyAyAM paladvayam" / / iti / evaM ca "jale catuHpale'zIte kSuNNa dravyapala' kSipeta / mRtpAtraM maI yet phASTa tasmAca dvipala' bhavet" // iti| zRtakapAye dravya jalamAna' cikitsite vakSyamANe kAthAnusAreNa bodhyam / tada yathA -- "karSAdau tu palaM yAvada dadyAt por3a zika' jalam / tatastu kur3avaM yAvat toyamaSTamuNaM bhvet| caturgaNamatazcoddha prasthAdizrutimAnataH" // iti / etena lavaNadravyasya kiTTAbhAvena paJcavidhakaSAyakalpanAyAmayogyakhena kaSAyayonikhAbhAvAnna paT kapAyayonayaH, kintu pazca veti / ata eva kaSAyazabdo'ya tantre'smin madhurAdipaJcarasayonikasvarasAdipaJcavizkalpanAkalpiteSu saMjJAsaMzito rUr3ha ityarthaH // 8 // ___ gaGgAdharaH eSAM paJcavidhaka pAyANAM prayogArtha blaablmaah-tessaamityaadi| teSAM svarasakalkazRtazItakApTAnAM kaSAyANAM yathApUrva pUrvamanatikramya balAdhikya pUrvapUrva balAdhikabhuttarottara blaalpmiti| ataH asmAt kAraNAt kapAyakalpanA vyAdhyAturabalApekSiNI svarasAdirUpeNa kaSAyaM kalpayituM vyAdhibalAbalamAturabalAvala bhiSajA'vekSaNIyaM bhavati / yogyAni syuH ;-yataH kecit svarasadviSaH, kecit svarasapriyAH, keciditarakalpanAdviSaH, evamAdi ; na cAtyartha dvirabhepajasya prayoga iSyate, tatkSaNavamanArucyAdidoSakatrtRtvAt ; tathA kaSAyakalpanA vyAdhyAturabalApekSiNI cetyetadudAharaNArtha ; tena dravyApekSiNItyetadapi boddha yaM, yato dravyaniyamena kalpanAniyamaM vakSyati rasAyane, yathA- "maNDUkaparSyAH svarasaH prayojyaH, kSIreNa yImadhukasya cUrNam / raso gur3a, cyAstu samUlapuppyAH kalkaH prayojyaH khalu zaGkhapuSpyAH // " iti / For Private and Personal Use Only Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 248 crk-sNhitaa| par3a virecanazatAzritoyaH turblaapekssinnii| na tvevaM khalu sarvANi sarvatropayogIni bhavanti // 6 // paJcAzanmahAkAyA iti yaduktaM tdnuvyaakhyaasyaamH| tad yathA---jIvanIyo vRhaNIyo lekhanIyo bheTanIyaH sandhAnIyo dIpanIya iti paTakaH kapAyavargaH (1) / balyo varyaH nanu yadi svarasAdInAM pUrvapUvvaM balAdhikyaM sadA kasmina vyAdhau kasmin vA puruSe kaH kaSAyo.yojya ityata Aha--na khevmityaadi| evaM sati khalu na tu sarvANi kapAyabheSajAni sarvatropayogIni bhvnti| atredamavadhAtavya-na hi balavati vyAdhau vA''ture vA madhyavalamalpabala vA apaja karmasamartha bhavati, na vA madhyavale'dhikavalamalpabalavA nApyalpavale'dhikavala madhyabala veti / athaivaM cet tadA dravyANAM lavaNavajjeitAnAmapyaparisA yAnAM paJcavidhakaSAyakalpanAbhiraparisaMkhyeyAH kapAyA bhvnti| kathaM paJca kapAyazatAni bhavantItyata Aha . paJcAzanmahAkapAyA iti yduktmityaadi| tadanu ityavyavahitottaram / / 9 / / gaGgAdharaH--tada ythetyaadi| jIvanIya iti jIvanAya hitH| vRhaNIyo dehahaNAya hitH| lekhanIyo dehayaSaNenepadvidAraNAya dehayaNAya lekhanAya hitH| bhedanIyo bhedanAya zarIrAnmaladopaniharaNAya hitaH / sandhAnIyo bhAsayojanAya hitaH / dIpanIyo vaha rudIpanAya hitaH / iti paTakaH, paDabhiniSpannaH kaSAyavarga iti| kapAyavargasya paTakAditvena bhedanaIzaH puSkalAbhidhAnArthaM chAdipratyayAdivarNAntatvena bodhyaH (1) / balyo balAya hitaH / cUrNa kalka evAntAvanIyam / dvividho hi kalkaH so'dravazceti kRtvA ; nena nizi sthitA vA svarasIkRtA vA kalkIkRtA cUrNamatho zRtA vA" ityAdI pRthak cUrNapAThenAdhikakalpanAprasaGgo nodAvanIyaH / / 7---9 // cakrapANiH-mahAkapAyAnudAharati ---pnycaashdityaadi| jIvane hito jIvanIyaH evmnytraapi| Sar3a bhirnippAditaH SaTkA, evaM catumkAdiSu ca boddhavyam / atra paTakAdirmahAkapAkANAM paricchedaH kasyacidarthasyAnugamena boddhavyaH / yathA--jIvanIyAdau paTake IyAntatvaM, balyAdau yapratyayAntatvaM, tRptitAdau nAntatvaM, stanyajananAdI stanyazukraviSayatvam evamAyuktam ; etacca IyazabdAntatvAdinA bahubhedakathanavaicitrANa granthasya puSkalAbhidhAnatAkaraNArtham / etacca zAstra'vazyaM For Private and Personal Use Only Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH / sUtrasthAnam / 246 karAcyA haya iti catuSkaH kaSAyavargaH (2) / tRptino'zonnaH kuThalaH kaNDadhaH krimino vipanna iti SaTkaH kaSAyavargaH (3) / stanyajananaH stanyazodhanaH zukrajananaH zukrazodhana iti catuSkaH kaSAyavargaH (1) / snehopagaH svedopago vamanopago virecanopaga AsthApanopago'nuvAsanopagaH zirovirecanopaga iti saptakaH kapAyavargaH (5) / chardinigrahaNAnigrahaNo hikAnigrahaNa iti trikaH kavAyatraH (6) : puzeSasaMgrahaNIyaH purIpavirajanIyo mUtrasaMgrahaNIyo mRtravirajanItho mUtravirecanIya iti paJcakaH vayoM varNAya hitH| kaNThyaH kaNThasthasvarAya hitH| hRdayA hRdayAya manase hitH| iti catuSkaH kapAyavarga ekH| yatpratyayAntasAmAnyAt puSkalAbhizanam (2) / tRptinastRptiH ilevvikaarbhedstnaashkH| iti SaTka ekaH kapAyavo nAntavasAmAnyAta puSkalAbhidhAnam (3) / stanyajanana ityAdi catuSkaH ekaH kpaayvrgH| jananazodhanAntatvena puSkalAbhidhAnam (4) / snahopaga iti snAvaze upagantu pAnAhArAdiSu zIla yasya sa tathA, eva paratrApi vyAkhyAtavyA ( 5 ) / chavi nigrahaNa iti chadi nigRhNAti stambhayatIti chardi nigrahaNaH, vyAdhiharaNavacanena tddhetudosshro'pi| evaM paratrApi / epa trika ekaH kapAyavaNaH puSkalAbhidhAnaM nigrahaNAntasAmAnyAt (6) / purINasaMgrahaNIya ityAdi purIyasaMgrahaNaM purIpasya stambhana tasmai hitaH / purISavirajanIya iti dopasambandhasya purIvasya dopasambandhAta vigamena rajana rAgastaramai hitaH puriipvirjniiyH| evaM mUtrasya ca vyAkhyeyam / mUtrakartavyaM, yaduktamihaiva zAstraguNakathane : yathA...."anavapatitazabdamakaTazabdaM puSkalAbhidhAnam" ityaadi| jiivniiyshbdenehaayussytvmbhiprtm| yatra ca madhurarasaguNe AyuSyo'pi jIvanIya iti kariSyati, tatra mUrchitasya saMjJAjanakatve jIvanIyatvaM vyAkhyeyam / tRptiH zleSmavikAro, yena tRptamivAtmAnaM manyate tadnaM tRptidham / snehopagAnIti-snehasya sarpirAdeH snehanakriyAyAM sahAyatvenopagacchantIti snehopagAni, mRdvIkAdisnehopayuktasya sarpirAdeH snehane prakarSavatI zaktirbhavatItyarthaH / tathA vamanopagAnItyatra madanaphalAdInAM vamanagavyANAM madhumadhukAdIni sahAyAni bhvntiiti| evaM svedopagAdI vyAkhyeyam / zirovirecanopage tu zirovirecanapradhAnAnyeva dranyANi boddhanyAni / purIpasya virajanaM dopasambandhanirAsaM karotIti puriipvirjniiyH| evaM mUtravirajanIye vaktavyam / For Private and Personal Use Only Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 250 crk-sNhitaa| pada virecanazatAzritoyaH kaSAyavargaH (7) / kAsaharaH zvAsaharaH zothaharaH jvaraharaH zramaharaH iti paJcakaH kaSAyavargaH (8) / dAhaprazamanaH zItaprazamana udaIprazamano'GgamadeprazamanaH zUlaprazamana iti paJcakaH kaSAyavagaH (8) zoNitasthApano vedanAsthApanaH saMjJAsthApanaH prajAsthApano vayaHsthApana iti paJcakaH kaSAyavargaH (10) / iti paJcAzanmahAkaSAyAH, mahatAJca kaSAyANAM lakSaNodAharaNArtha vyAkhyAtA bhavanti // 10 // virecanIya iti mUtrasya vartanAya hita ityrthH| eSa paJcaka ekaH kaSAyavargaH puSkalAbhidhAna' nIyAntasAmAnyAt (7) / kAsahara ityAdi paJcaka ekaH kaSAyavargaH harAntasAmAnyAt puSkalAbhidhAnam (8) / evaM dAhAdiprazamanaH paJcako vyAkhyeyaH (9) / zoNitasthApana ityAdirekaH paJcakaH sthApanAntasAmAnyAt (10) / iti samAptAH paJcAzanmahAkaSAyAH, nAmata eva vyaakhyaataaH| mahatAzca kaSAyANAM lakSaNodAharaNArthaM lakSaNasya pazcAzanmahAkaSAyA iti lakSaNasya mahatAM kssaayaannaamudaahrnnaathmityrthH| na khavayavata iti| eSAM paJcAzato mahattva svaprabhAvato jIvanIyAditvaM svasthAturobhayaparAyaNakhAt dazadazAvayavabhAvAca // 10 // mUtrasya virecanaM karotIti mUkhavirecanIyaH / udo varaTIdaSTAkAraH zothaH, tatpazamana udaIprazamanaH, na punariha mahArogAdhyAye paThito vAtavikAro gRhyate ; tindukAdInAmudaIprazamanAnAM vAtaM prtynnukuultvaat| zoNitasya duSTasya dRSTimapahRtya prakRtau zoNitaM sthApati zoNitasthApanam / vedanAyAM sambhUtAyAM tAM nihatya zarIraM prakRtau sthApayatIti vednaasthaapnm| saMjJAM jJAnaJca sthApayatIti saMjJAsthApanam prajopaghAtakaM doSaM hatvA prajAM sthApayatIti prajAsthApanam / vayastaruNaM sthApayatIti vayaHsthApanam / ___ upsNhrti-itiityaadi| mahatAM kaSAyANAM paJcAzanmahAkaSAyAH bhavantItyanenodiSTAnAM lakSaNaM svarUpaM jIvanIyAdItyasyodAharaNaM prapancena kathanaM, tadarthaM myAkhyAtA nirdezena kathitA ityarthaH / yadi vA mahatAM kaSAyANAM yallakSaNam anekaiH kaSAyairmilitvaikArthajIvanIyAdisampAdanaM tasyodAharaNArtha dRssttaantaarthm| etenAnyAnyapi mahAkaSAyANi vAtaprazamana-pittaprazamamAdInyekakAryasampAdakAnyekadravyamayANi bhavantIti sUcayatIti / mahatAmceti cakAra udAharaNArtha ghetyatra For Private and Personal Use Only Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 4 adhyAyaH ] 251 sUtrasthAnam / teSAmekaikasmin mahAkaSAye dazadazAvayavikAn kaSAyAnanuvyAkhyAsyAmaH / tAnyeva paJcakaSAyazatAni bhavanti / tad yathA kAkolI mugamA nIyAni bhavanti (1) / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jIvakarSabhakau medA mahAmedA kAkolI kSIrajIvantI madhukamiti dazemAni jIva gaGgAdharaH- nanu saMzayA paJcAzanmahAkaSAyA eva bhavantu kiM teSAM svarUpamityAha teSAmityAdi / teSAM jIvanIyAdisaMjJakAnAM paJcAzanmahA kaSAyANAmekaikasmin pratyeke jIvanIyAdisaMjJake mahAkaSAyatvaM dazadazAvayavasya dazadazAvayavo jIvanIyAdisaMzamahAkaSAyastasyAyamiti ikaH, tAn tathA / athavA dazadazAvayavAnavayati dazadazAvayavikAnatraikarUpAn kaSAyAn jIvakAdinAmakAn anu avyavahitottara vyAkhyAsyAma iti, sutarAM militajIvakAdIni dravyANi paJcakaSAyazatAni bhavanti iti vacanena paJcakaSAyazatAnIti yaduktaM tadvayAkhyAnamArabhate - tada yatheti / jIvanIyAdInAM paJcAzanmahAkaSAyANAM tada dazAvayavikatvena paJcazatatvaM yat tada yathA yena prakAreNa syAt tadAha iti tAtpayryam / as Roari jIvanahitasyaivAtizayaprayojanavattvenAdau niddazamArabhatejIvakarSabhakAvityAdi / tatra mApamudrapaNyau iti paNazabdo mASamudrAbhyAM yojyastena mASaparNI mudraparNI ca / jIvantI svanAmakhyAtA svarNabalA 1 madhukamiti iti zabdaH samAptau evaM savrvvatra / iti prathamo dazakaH airs: tenAlpabuddhInAM vyavahArArthamaceti samuccinoti etaccosaratra sphuTaM bhaviSyati / uttaratra yakSyati - "mahatAJca kaSAyANAM lakSaNodAharaNArtha vyAkhyAtA bhavanti" iti, tat tadyathetyAdi svArtha vyAka; kiMvA'tra vyAkhyAtA iti padaM saMjJAmAtreNa mahAkaSAyakathane varttate tathA tatra tu "vyAkhyAtA" iti padaM pratijIvakAdidravyakathane varttate, tena na paunaruktAm / avayavA garaeferrera pacAzanmahAkaSAyANi dazAvayavaguNitAnyekaikadravyarUpANi paJcakaSAyazatAni bhavantItyarthaH // 10 // cakrapANiH -- jIvanIyamAdAvucyate sarveSAM jIvanahitasyaivAtyarthamabhipra tatvAt / mudramASaparNavantaM sugamam / jIvantI svanAmakhyAtA suvarNavarNAbhA, madhukaM yaSTImadhukaM (1) / kSIriNI For Private and Personal Use Only Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 252 www.kobatirth.org caraka saMhitA | par3a virecanazatAzritIyaH cIriNI rAjacavako calA kAkolI cIrakAkolI vATyAna bhadraudanI bhAradvAjI payasyarNyagandhA iti dazemAni bRharaNIyAni bhavanti (2) / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mustakuSThaharidrAdAruharidrAvacA'tiviSAkaTurohiNIcitrakaciravilvahaimavatya iti dazemAni lekhanIyAni bhavanti (3) / suvahAkarukAgnimukhI - citrA-citraka-ciravilva-zaGkhinIzakulAdanIsvarNacIriNya iti dazemAni bhedanIyAni bhavanti ( 4 ) / madhukamadhuparNI - pRzniparyasvaSTakI- samaGgA-mocarasadhAtakI "" 1 kaSAyavagaH ( 1 ) | kSIriNItyAdi / kSIriNI svanAmakhyAtA / rAjakSavako dudhiyA hAciyeti loke / valA atibalA gorakSataNDulA khAtA / kAkolI svanAmakhyAtA, tathA kSIrakAkolI ca / vATyAyanI zvetavalA | bhaudanI pItabalA / bhAradvAjI vanakArpAsI / payasyA zvetavidArikandaH / RSyagandhA vRdvadArakaH / iti samAptau / dazemAni vRhaNIyAni / bRMhaNaM zarIropacayastasmai hitAni bhavanti / iti dvitIyadazakaH kapAyavargaH ( 2 ) / mustetyAdistRtIyadazako mahAkapAyavargaH / atra ciravivo naktamAlaH / haimavatI zvetavacA / lekhanIyAni lekhanam IpaJcavidaraNaM gharSaNena tasmai hitAni ( 3 ) | suvahetyAdizcaturthadazako mahAkaSAyavargaH / subahA trivRt arko dvividhaH zva to'ruNazca / uruvRka eraNDaH / agnimukhI bhallAtakaH / citrA dantI / citraka afanAma, citA iti loke / ciravilvaH karakhaH / zaGkhinI corapuSpI / zakulAdanI kaTukI / svarNakSIriNI svarNavarNaniyasA kSIriNI svanAmakhyAtA / iti bhedanIyAni recanIyAni (4) | madhuketyAdiH paJcamo dazako mahAkaSAyavargaH madhukaM yaSTImadhu / madhuparNI gur3a cI / pRzzIpaNa pRthakparNI / ambaSTakI pAThA / / kSIralatA, rAjakSavaka: dugdhikA, vATAyanI khetabalA, bhadrodanI pItabalA, bhAradvAjI vanakArpAsI, payasyA vidArikandaH, RSyagandhA RSyajAGgalakaH ( 2 ) / kaTukA kaTurohiNI, ciravilvaH karaJja., haimavatI zvetavacA (3) / suvahA trivRt, agnimukhI lAGgaliyA iti khyAtA, citrA dantI, zaGkhinI zvetabuddhA, zakulAdanI kaTurohiNI, svarNakSIriNI anuSTuprabhA (4) / ambaSTakI akarNavidyA, For Private and Personal Use Only Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4thaM adhyAyaH sUtrasthAnam / 253 lodhrapriyaGgukaTaphalAnIti dazemAni sandhAnIyAni bhavanti (5) / pippalIpippalImUlacavyacitrakazRGgaverAmlavetasamaricAjamodAbhallAtakAsthihiGga niryAsA iti dazemAni dIranIyAni bhavanti (6) / iti paTakaH kapAyavargaH / aintha yabhyatirasaryaproktApayasyAzvagandhA-sthirA-rohiNIbalAtivalA iti dazemAni balyAni bhavanti (1) / candanatuGgapadmakozIra-madhuka-maJjiSThAsArivApayasyAsitAlatA iti dazemAni varNAni bhavanti (2) / samaGgA vraahkraantaa| mocarasaH zAlmalIveSTaH / kaTaphala svanAmallyAtakSaH / sandhAnIyAnIti bhagnasaMyojIni (5) / pippalItyAdiH SaSTho dazako mhaakssaayvrgH| atra zRGgaveraM zuSThI, amlavetasaH caikala iti loke| dIpanIyAni jATharAgna ladIpanAya hitAni (6) / iti SaTakaH kaSAyavarga iti SaTkakhena nidiSTo yaH prathayo vargaH svasthAturobhayahitavasAmAnyAt dazadazAvayavikavena pratyeka vyAkhyAtaM samAptam / __udde zakramaprAptaM balyAdicatuSkakapAyavarga vyAkhyAtumAha ----aindrItyAdizcatuSkasya prathamo dazako mhaakpaayvrgH| aindrI gorksskrkttii| RSabhI shukshimbii| atirasA shtaavrii| RSyaproktAtra bhaassprnnii| payasyA vidaarii| azvagandhA svnaamkhyaataa| sthirA shaalprnnii| rohiNI kaTakarohiNI / balA pItavalA / ativalA zvetavalA / valyAni balAya hitAni (1) / candanetyAdizcatuSkasya dvitIyadazakaH mhaakraayvrgH| candano'tra candane raktacandanamityuktyA prAyeNa sarvatra raktacandanam / tuGgaH punnAgaH, pAThAntare pattaGgaH kucandanamiha vakama iti khAte / padmakaM pAkASTham / payasyA vidaariikndH| samajhA varAhakrAntA, kaTaphalaM svanAmaprasiddha ; sandhAnIyaH saMgrahaNaH, sAmAnyena purIpasya saMgrahaNastu bhinnamalamAtrasaMgrahaNaH (5) / zRGgaveraH zuNThI, hiGga niAso hiGga, (6) / aindrI gorakSakarkaTI, RSabhI zukazimbA, atirasA zatAvarI, RSyaproktA mASaparNI, atibalA pItabalA, payasyeha vidArikando kSIrakAkolI vA (1) / tuGgaH punnAgaH, payasyeha For Private and Personal Use Only Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 254 caraka saMhitA | par3ha virecanazatAzritIya: sArivekSumUlamadhuka pippalIdrAcAvidArIkaiTarthyahaM sapAdIdaantar iti dazemAni kaNThyAni bhavanti (3) / AmrAmrAtakanikuca kara marda vRcAmlAmlavetasakuvalabadaradAr3imamAtuluGgAnIti dazemAni hRdyAni bhavanti ( 4 ) / iti catuSkaH kapAyavargaH I Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nAgaracitrakacavyaviGgamUrvvA guDUcIvacAmusta pippalIpaTolAnI (pATalAnI) ti dazemAni tRptinnAni bhavanti ( 1 ) | kuTajavilvacitrakanAgarAtiviSAbhayAdhanyayAsakaDhA ruharidrAvacAcavyAnIti dazemAni arzoghnAni bhavanti (2) sitA zarkarA, latA maJjiSThA / varNyAni varNAya hitAni (2) / sArivetyAdicatuSkasya tRtIyadazakaH mahAkapAyavargaH / sArivA anantamUlaM kaiTayyaM kaTphalaM, haMsapAdI thulakur3I / kaSTayAni kaSTAya hitAni ( 3 ) | Amra etyAdicatuSkasya caturthadazakaH mahAkapAyavargaH / nikuco bahu, karamadda karakhaH, vRkSAmlaM mahArda kaM, kubalaM vRhada badaraM, badaraM svalpavadaraM, dADimamAtuluGgo svanAmakhatrAtau hAni hRdayAya hitAnyamlatvAt (4) / iti catuSkaH yakArAntatvena tulyazravaNena suzrAvyatvAt catuNa balyAdikaSAyavargANAmekapiNDena puSkalAbhidhAnAt caturbhirniSpAdita ekaH kaSAyavarga ityarthaH / 1 / uddezakramaprAptatRptinAdiH SaTka ucyate / nAgaretyAdinA ekAdazadazakaH tatra nAgaraM zuNThI, citrakaM vahninAmakaM, cavyaM cavI, sarvvaM spaSTam / tRptinnAni kaphajanitAM tRpti nantIti ( ? ) | kuTajetyAdinA dvAdazadazako'zanaH kaSAyavargaH / taMtra dhanvayAsa durAlabhA, savrvvANyaparANi spaSTAni / kSIrakAkolI vidArIkando vA, sitA zvetadUrvA, latA zyAmadUrvA (2) / sArivA anantamUlam, ikSumUlaM moraTo vA vidArI vidArIkandaH, kaiTayai kaTphalaM, haMsapAdI svanAmaprasiddhA (3) / AmrAtakaH AmrAr3akaH, vRkSAmlaM vRhadamlam (4) / tRtitro vyaktaH (1) / dhanvAso durAlabhA (2) / arurakaro bhallAtakaH (3) / For Private and Personal Use Only Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 255 4rtha adhyAyaH suutrsthaanm| khadirAbhayAmalakaharidrAruSkarasaptaparNAragvadhakaravIravir3aGgajAtipravAlA iti dazemAni kuSThannAni bhavanti (3) / candananalaDhakRtamAlanaktamAlanimbakuTaja-sarSapamadhukadAruharidrAmustAnIti dazemAni kaNDannAni bhavanti (4) / akSIva-maricagaNDIrakevukaviGganirguNDIkiNihIzvadaMSTrAvRSaparNikAkhuparNikA iti dazemAni kriminnAni bhavanti (5) / haridrAmaJjiSThAsuvahAsUcamalApAlindIcandanakatakazirISasindhuvAralaM mAtakA iti dazemAni viSannAni bhavanti (6) / iti SaTkaH kaSAyavargaH / arzIghrAni prabhAvAt (2) / khadiretyAdinA trayodazadazakaH kuSThanaH kssaayvrgH| atrAruSkaro bhallAtakaH / jAtIvAlA jAtyA navapallavam / kuSThannAni prabhAvAt (3) / canda netyAdinA catuzadazakaH kaNDaghnaH kapAyavargaH / atra candanaM raktacandanamanuktakhAta sarvatra bodhyam / naladaM jaTAmAMsI, kRtamAlaH zonAluriti khpraatH| naktamAla: krnyjH| kaNDannAni prabhAvAt / (4) / akSIvetyAdinA paJcadazadazakaH kriminnaH kssaaygH| atrAkSIvaH zobhAJjanakaH, gaNDIraH zamaTazAkaM zAlacIti loke / kevukaH keu iti loke| kiNihI kaTabhI, nirguNDI sindhuvAraH, AkhuparNI mUSikaparNI dntii| dRpaparNI AkhuparNIbhedaH, phaJjipatriketi khaataa| kriminnAni prabhAvAt (5) / haridretyAdinA poDazadazako viSaghnaH kssaayvgH| tatra suvahA rAsnA ApharamAlI vA, pAlindI zyAmAlatA, katakaH nimmelIti loke, jalazodhanakaraphalam / zleSmAtako bhuvaarH| viSaghnAni prabhAvAt (6) / iti SaTkaH prAntakhena tulyazravaNAt suzrAvyatayA tRptitrAdInAM SaNNAM kaSAyavargANAmekapiNDena puSkalAbhidhAnAt SaDbhiniSpAdita ekaH kapAyavarga ityrthH| narUdaM mAMsI, kRtamAlaH suvarNahaliH, naktamAla: karajaH (1) / akSIvo'bdakaH zobhAjano vA, gaNDIraH zamaThazAkaM, nirguNDI sindhuvAraH, kiNihI kaTabhI, AnuparNI mUSikaparNI, vRSapargI ca tabhedaH phaGgipatriketi khyAtA (4) / suvahA rAsnA hApharamAlI vA, pAlindI zyAmAlatA, zleSmAtako bahuvAraH (6) / For Private and Personal Use Only Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 256 crk-sNhitaa| par3a virecanazatAzritoyaH voraNazAliSaSTiketubAlikAdarbhakuzakAzagundra kaTakattaNamUlAnIti dazemAni stanyajananAni bhavanti (1) / __pAThAmahauSadhasuradArumustamUrvAgucIvatsakaphalakirAtatiktakaTurohiNIsArivA iti dazemAnistanyazodhanAni bhavanti (2) / jIvakarSabhaka-kAkAlIkSIrakAkolImuddapImASapaomedAvRkSaruhAjaTilAkuliGgA itidazemAni zukrajananAni bhvnti(3)| kuSThelabAlukakaTaphalasamudraphenakadambani-sekSukANDekSinarakavasukozIrANIti dazemAni zukrazodhanAni bhavanti (4) / iti catuSkaH kpaayvrgH| athodda shkrmpraaptstnyjnnaadictusskkpaayvrgmaah-viirnnetyaadi| tatra vIraNetyAdinA saptadazadazakaH stnyjnnkpaayvrgH| atra vIraNamuzIram , zAlihamantikadhAnyam, paSTikaM paSTidinabhavadhAnyam, ikSuvAlikA khAggar3ikA, darbha uluyA tRNam / kuzakAzau spaSTo, gundrA guDacI, itkaTa ikar3a iti loke| eSAM mUlaM,guDUcyAstu nAr3ameva sambhavAt / "aGga 'pyanukte vihitantu mUlam" iti vacanAdvIraNAdInAM mUle labdhe mUlapadam itkaTAdInAmaGgAntaranirAsArtham / stanyajananAni prabhAvAt (1) / pAThetyAdinA stanyazodhano'STAdazo dazakaH kaSAyavargaH spssttH| stanyazodhanAni prabhAvAt / (2) jIvaketyAdinA zukrajananAni prabhAvAta, ekonaviMzaH kapAyavargaH (3) / kuSTha tyAdinA viMzo dazakaH, shukrshodhnkssaayvrgH| tatra elavAlukamaileyaM, tejavala iti loke| samudraphenaH svnaamkhyaatH| kadambo nIpastasya niAso veSTakaH / ikSuH spaSTaH / kANDakSuriti laTA iti loke / ikSurakaH kokilAkSaH / vasuko vasuhaTTaH vakapuSpamiti loke / zukrazodhanAni prabhAvAt (4) / iti catuSkaH stanya-zukrayojanana-zodhanAntavena tulyazravaNena suzrAvyatayA catuNAM stanyajananAdInAM kapAyavargANAmekapiNDena puSkalAbhidhAnAt caturbhistaH kapAyavago nippAdita ekaH kapAyavarga ityarthaH / ikSubAlikA khAgArikA, darbha uluyAtRNaM, gundrA guluJcaH (1) / stanyazodhano vyaktaH (2) / vRddharuhA zatAvarI, vRkSaruhApAupakSe vandAruH, jaTilA uccaTaH, kuliGgo uccaTabhedaH (3) / kadambo bahuphalaH, ikSurakaH kokilAkSaH, vasuko vsuhttttkH| atra jatUkarNapaThita elabAlukaH kaTaphalasthAne (4) / For Private and Personal Use Only Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH sUtrasthAnam / 257 mRdvIkA-madhuka-madhuparNImedAvidArIkAkolIkSIrakAkolIjIvakajIvantIzAlaparNya iti dazemAnine hopagAni bhavanti (1) / zobhAJjanakaraNDArkavRzcIrapunarnavAyavatilakulatthamASabadarAraNIti dazemAni svedopagAni bhavanti (2) / / madhumadhuka-kovidAra-karbudAranIpavidula-vimbIzaNapuSpIsahApuSpopratyakapuSya iti dazemAni vamanopagAni bhavanti (3) / drAnA-kAzmarya-parUSakAmayAmalaka-vibhItaka-kuvala-badarakakenpIlUnIti dazemAni virecanApagAni bhavanti (4) / trivRdvilpapipalokuSThasarSapavacAvatsakaphalazatapuSpAmadhukamadanaphalAnIti imAnyAsthApanopagAni bhavanti (5) / athoI shkrmpraaptsnehopgaadisptkkpaayvrgmaah-mRdviiketyaadi| tatra mRdvIketyAdinA ekaviMzatitamo dazakaH snehopagaH kaSAyavargaH / atra mRdvIkA drAkSA, madhukaM yaSTImadhu, madhuparNI guDUcI, zeSANi spssttaani| snehopagAni prabhAvAt (1) / zobhAJjanaketyAdinA dvAviMzo dazakaH svedopagaH kaSAyavargaH / tatra vRzcIraH zvetapunarnavA, punarnavA raktapunarnavA / svedopagAni prabhAvAt (2) / mazvityAdinA trayoviMzo dazako vamanopagaH kssaayvrgH| tatra madhu mAkSika. madhukaM yaSTImadhu, kovidAro raktakAJcanaH, karbudAraH zvetakAJcanaH, nIpaH kadambaH, vidulaH ambavetaso vA iti khgraatH| vimbI oSThopamaphalaM, zaNapuSpI ghATAravA, sadApuSpI arkaH, pratyakapuSpI apAmAgeH / vamanopagAni prabhAvAta (3) / drAkSetyAdinA catuviMzo dazako virecanopagaH kpaayvrgH| tatra kAzmayaM gAmbhArIphala, parUpakaM svanAmakhabAtam, abhayA harItakI, kuvalaM hada badaraM, badaraM svalpabadaraM, kakandhUH zRgAlakolIti badaratrayam / virecanopagAni prabhAvAt (4) / tridityAdinA paJcaviMzo dazaka AsthApanopagaH kssaayvrgH| tatra vatsaka snehopago vyaktaH (1) / vRzcIraH zvetapunarnavA (2) / kovidAraH svanAmaprasiddhaH, kaLadAraH zvetakAJcanaH, vidulo hijalaH, zaNapuppI ghaNTAravA, sadApuSpI arkaH, pratyakapuSpI apAmArgaH (3) / badarItrayaM (4) / vyaktam (5) / vyaktam (6) / kSavakaH chikkAkArakaH, zvetA'parAjitA, mahAzvetA tabhedaH kaTabhI vA (7) / For Private and Personal Use Only Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 258 caraka saMhitA | [ Sar3a virecanazatAzritIyaH rAsnAsuradAru- vilvamadanazatapuSpAvRzcIra punarnavAzvadaMSTrAgnimanyazyogAkA iti dazemAnyanuvAsanopagAni bhavanti (6) / jyotiSmatIkSavakamaricapippalIviDaGgaziya - sarSapApAmArgataNDulazvetAmahAzvetA iti dazemAni zirovirecanopagAni bhavanti (7) / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iti saptakaH kaSAyavagaH / jambvAmrapallava-mAtuluGgAmlabadara - dAr3ima-yava-yaSTikozIramRllAjA iti dazemAnicchardinigraharaNAni bhavanti (1) / nAgara-dhanva-yavAsaka-musta-pa-paTaka candana- kirAtatiktakaguDUcIhIvera dhAnyaka- paTolAnIti darzamAni tRSNAnigraharaNAni bhavanti (2) / phalamindrayavam | AsthApanopagAbhi prabhAvAta (5) / rAsnetyAdinA par3a viMzo dazako'nuvAsanopagaH kapAyavargaH / tatra vIraH zetapunarnavA / anuvAsanopagAni prabhAvAta ( 6 ) | jyotiSmatItyAdinA saptaviMzo dazakaH zirovirecanopagaH kaSAyavargaH / tatra jyotiSmatI latApuTakIti loke / kSavakazchikAkArakaH hAciyeti loke / apAmArgasya taNDulaH, zvetA zvetAparAjitA, mahAzvetA tadbhedaH / zirovirecanopagAni prabhAvAt (7) / yadyapyeSAM zirovirecanadravyagaNe pAThaH pUrvvAdhyAye kRtastathApyeSAM zirovirecane'prAdhAnyasUcanArthaM zirovirecanopagatvenoktireSA bodhyA / iti saptakaH / upagazabdAntakhena tulyazravaNAt suzrAvyatayA saptAnAmeSAM snehopagAdInAM kaSAyavargANAmekapiNDena puSkalAbhidhAnAt saptabhiH snehopagAdibhirniSpAdita ekaH kaSAyavarga ityatheH / athoddezAnukramaprApta chardi nigrahaNAditrika kapAya vargamAha - jambityAdi / tatra jAtyAdinA'STAviMzeo dazakazchadi nigrahaNaH kaSAyavargaH / atra jambAmrayoH pallavam | amlavadaraM na tu madhurabadaram / mRditi saurASTrI mRt / chardi nigrahaNAni prabhAvAt ( 1 ) | nAgaretyAdinA ekonatriMzo dazakastRSNA vyaktam (1) / vyaktam ( 2 ) / vyaktam (3) / ananto'nantamUlaM, kaTuGgaH zyonAkaH, For Private and Personal Use Only Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 4 adhyAyaH ] 256 sUtrasthAnam / zaTIpuSkaramUlabadara vIjakaNTakArikAvRhatI vRkSa ruhAbhayApippalIdurAlabhAkulIrazRGgA iti dazemAni hikkAnigraharaNAni bhavanti (3) / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iti trikaH kaSAyavargaH / priyaGgvanantAmrAsthikaTUGgalodhamocarasasamaGgAdhAtakIpuSpapadmApadmakezarANIti dazemAni purISasaMgrahaNAni bhavanti (1) / jambUzallakItvaka kacchurAmadhukazAlmalI zrIveSTaka bhRSTamRtpayasyotpala tila karaNA iti dazemAni purISavirajanIyAni bhavanti (2) jambvAmra-pra-vaTa kapItanoDumbarAzvattha-bhallAtakAzmantakasomavalkA iti dazemAni mUtrasaMgrahaNAni bhavanti (3) / nigrahaNaH kaSAyavargaH / tRSNAnigrahaNAni prabhAvAt (2) / zaTItyAdinA triMzo dazako hikAnigrahaNaH kaSAyavargaH / atra vadaravIjamityekaM, vRkSaruhA bandAruH, kulIrazRGgI karkaTazRGgI / hikkAnigrahaNAni prabhAvAt ( 3 ) / iti trikaH nigrahaNAntatvena tulyazravaNAt suzrAvyatayA puSkalAbhidhAnAt tribhiichardinigrahaNAdibhiniSpAdita ekaH kaSAyavarga ityatheH / athode zAnukramaprApta purIpasaMgrahaNAdipaJcakaM kaSAya vargamAha - priyaGvityAdi / tatra priyagvityAdinA purIpasaMgrahaNa ekatriMzo dazakaH kaSAyavargaH / tatrAnantA anantamUla, kaTTuGgaH zyoNAkaH, mocarasaH zAlmalIveSTaH, padmA brAhmaNayaSTI, padmakezaraM padmakiJjalkaH / purISasaMgrahaNAni bhinnamalamAtrasaMgrahaNAni prabhAvAt (1) / jambutyAdinA purISavirajanIyo dvAtriMzo dazakaH kaSAyavagaH / tatra zallakI zikakSastasyAstvak / kacchurA zukazimbI, durAlabhA vA / zAlmalI zAlmalIveSTaH / zrIveSTo nvniitkhottii| bhRSTamRdagninA bharjjanena dagdhamRttikA / payasyA vidArIkandaH / tilakaNAH tilataNDulAH / purISavirajanIyAni prabhAvAn (2) / jambAmra tyAdinA trayastriMzo dazako mUtrasaMgrahaNaH kaSAyavargaH / tatra kapItano gandhabhANDaH, AmrAtakaH / azmantako'mlaloTakaH, somavalkaH khadiraH, mUtrasaMgrahaNAni prabhAvAt (3) / mocarasaH zAlmalIveSTaH, padmA brAhmaNayaSTikA ( 1 ) / zalako svanAmaprasiddhA, kaccha, rA zUkazimbA, zAlmalI zimalIAThA, zrIveSTako navanItakhoTI (2) / kapItano gandhamuNDaH, azmantako'mlaloTaH, For Private and Personal Use Only Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 260 crk-sNhitaa| par3a virecanazatAzritIyaH padmotpalanalina-kumuda-saugandhikapuNDarIkazatapatramadhukapriyaGgu-dhAtakIpuSpANIti dazemAni mUtravirajanIyAni bhavanti (4) / vRkSAdanIzvadaMSTrAvasukavazirapASANabhedadakuzakAzagundraM tkaTamUlAnIti dazemAni mUtravirecanIyAni bhavanti (5) / iti paJcakaH kssaayvrgH| drAkSAbhayAmalakapippalIdurAlabhAzRGgIkaNTakArikAvRzcIrapunanavAtAmalakya iti dazemAni kAsaharANi bhavanti (1) / zaTI-puSkaramUlAmlavetasailA-higvagurusurasA-tAmalakIjIvantIcaNDA iti dazemAni zvAsaharANi bhavanti (2) / padmatyAdinA catustriMzo dazako mRtravirajanIyaH kpaayvrgH| atra padmanalina-puNDarIka-zatapatrANi cakhAri padmavizeSANi (4) / vRkSAdanItyAdinA paJcatriMzo dazako matravirecanIyaH kpaayvrgH| tatra vRkSAdanI vandAruH vidArIkando vA, vasuko vasuhaTTaH vakapuSpamiti loke, vaziraH mUsaMvattaH, pASANabhedaH pAtharacunIti loke. darbha ulyaa| gundrA gur3a,cI, itkaTaH itkar3a, teSAM mUlAni / mUtravirecanIyAni prabhAvAt (5) / iti paJcakaH purISamUtrazabdottarasaMgrahaNavirajanIyavirecanIyazabdAntakhAt tulyazravaNAt muzrAvyatayA ekapiNDena purISasaMgrahaNAdInAM puSkalAbhidhAnAt paJcabhiH purISasaMgrahaNAdibhiniSpAdita ekaH kaSAyavaga ityarthaH / athodde zakramaprAptakAsaharAdipaJcakakapAyavargamAha draakssetyaadi| atra drAkSe. tyAdinA paTAtrazo dazakaH kAsaharaH kssaayvgH| atra zRGgI kakeTazRGgI, tAmalakI bhuumyaamlkii| kAsaharANi prabhAvA (1) / zaTItyAdinA saptatriMzo dazakaH zvAsaharaH kssaayvrgH| amlavetasaH svanAmakhyAtaH, surasA somavalkaH khadiraH (3) / padmabhedAzcatvAraH, saugandhikaH zundhI (1) / vRkSAdanI vandAko vidArIkando vA, vaziraH sUryAvattaH (5) / tAmalako bhUmyAmalakI (6) / caNDA corahulI (2) / vyaktaH (3) / vyaktaH (4) / phalguH kASThoDumbarakaH (5) / For Private and Personal Use Only Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 4rtha adhyAyaH / 261 sUtrasthAnam | pATalAgnimanthavilvazyoraNAkakAzmarthya kaNTakArikA bRhatIzAlaparNIpRzniparNIgokSurakA iti dazemAni zothaharANi bhavanti (3) / zArivA - zarkarApAThAmaJjiSThAdrA nApIluparUSakAbhayAmalakavibhItakAnIti dazemAni jvaraharANi bhavanti ( 4 ) / drAkSA-kharjUra- piyAla - badara dAr3imaphalgupa rUpa ke kSuyavaSaSTikA iti dazemAni zramaharANi bhavanti (5) / iti paJcakaH kaSAyatragaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lAjAcandanakAzmarthyaphalamadhukazakarAnIlotpalozIrazAAMravAguDUcIhIrANIti dazemAni dAhaprazamanAni bhavanti (1) / parNAsaH tAmalakI bhUmyAmalakI, caNDA corapuSpI / zvAsaharANi prabhAvAt ( 2 ) | pATaletyAdinA aSTAzo dazakaH zvayathahara kapAyavargaH / dazamUlanAmAni / zvayathuharANi prabhAvAt ( 3 ) | zArivetyAdinA ekonacatvAriMzo dazako jvaraharaH kaSAyavargaH / tatra zarkarA sitA / jvaraharANi prabhAvAt ( 4 ) | drAkSetyAdinA catvAriMzo dazakaH zramaharaH kaSAyavargaH / tatra phalguH kASThoDumbarakaH / zramaharANi prabhAvAt (5) / iti kAsaharAdibhiH paJcabhiH kaSAyavarge hairazabdAntakhena tulyazravaNAt suzrAvyatayA puSkalAbhidhAnAt niSpAdita ekaH kaSAyavarga ityarthaH / tatra athodda zakramaprAptadAhaprazamanAdipaJcakakapAyavargamAha - lAjetyAdi / lAjetyAdinA ekacatvAriMzo dazako dAhamazamanaH kaSAyavargaH / tatra candana zvetacandana raktAvajayatvAdasya dAhaprazamanatvam / atra gur3a cIsthAne padmaka jatUkarNaH paThati / yadyapi "arkAguruguDUcInAM tiktAnAM cauSNyamiSyate" iti vacanAduSNatvena dAhaprazamanatvaM na labhyate, tathApi tiktarasaprabhAvAt tallabhyata lAda jatUkarNapAThAt gur3a cIsthAne padmakaH, yadi vA "arkAguruguDUcInAM tiktAnAJcauSNyamiSyate" iti vacanAt yadyapyuSNA guDUcI, tathApi tasyA dAhaprazamakatvaM prabhAvAda For Private and Personal Use Only Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 262 caraka saMhitA | par3a virecanazatAzritIyaH tagarAguru-- dhAnyaka--zRGgavera-bhUtIka-vacA- kaNTakArikAgnimanthazyoraNAkapippalya iti dazemAni zItaprazamanAni bhavanti (2) / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tindukapiyAlabadarakhadirakadara saptaparNAzvakarNArjunAsanA'rimedA iti dazemAnyudadde prazamanAni bhavanti (3) / vidArIgandhApRzniparNIvRhatI kaNTakAri kaira eDakA kolIcandano. zIlA madhukAnIti dazemAnyaGgamaI - prazamanAni bhavanti ( 4 ) / pippalI - pippalImUla - cavya-citrakazRGgavera-maricAjamodASjagandhAjAjI gaNDIrANIti darzamAni zUlaprazamanAni bhavanti ( 5 ) / iti paJcakaH kaSAyavargaH T: 1 eveti bodhyam / sarvvANi dAhaprazamanAni prabhAvAt (1) | nagaretyAdinA dvAcatvAzo dazakaH zItamazamanaH kaSAyavargaH / tatra bhUtIko yamAnI / zItaprazamanAni prabhAvAt ( 2 ) / tinduketyAdinA tricatvAriMzo dazaka udadda prazamanaH kaSAyavargaH / tatra tindukaH kenduriti nAmnA prasiddhaH, kadaraH khadiraH, saptaparNaH saptacchadaH, azvakarNaH H zAlaH, asanaH pItazAlaH, arimedo viTkhadiro 'guyevAvalA' itinAmakhatrAtAH / udadda prazamanAni prabhAvAt (3) / vidArIgandhetyAdinA catuzcatvAriMzo dazako'Ggamadda prazamanaH kaSAyavargaH / tatra vidArIgandhA zAlaparNI / aGgamada - prazamanAni prabhAvAt ( 4 ) / pippalItyAdinA paJcacatvAriMzo dazakaH zUlaprazamanaH kaSAyavargaH / jamodA yamAnI, ajagandhA phokAndi vanayamAnIti nAmnI, gaNDIraH zamaThazAkaM zAlacIti loke / zUlaprazamanAni prabhAvAt (5) / iti paJcakaH prazamanazabdAntatvena tulyazravaNAt suzrAvyatayA puSkalAbhidhAnAt etairdAhaprazamanAdibhiH paJcabhirmahAkaSAyairniSpAdita eka eSa kaSAyavargaH / tatrA boddhavyam (1) / bhUtIko yamAnikA (2) / tindukaH kenduriti prasiddhaH kadaro viTkhadiraH, arimedaH khadirabhedaH (3) / vyakta: (4) / ajagandhA phokAndI (5) / For Private and Personal Use Only Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 4 adhyAyaH www.kobatirth.org 263 sUtrasthAnam / madhumadhukarudhiramocarasa mRtkapAla lodhra gairikapriya guzarkarAlAjA iti dazemAni zoNitasthApanAni bhavanti (1) / zAlakaTphala-kadamba-padmaka- tuGga-mocarasazirISavaJjulailabAlukAzokA iti dazaimAni vedanAsthApanAni bhavanti (2) / hiGgukaiTaryyArimeda-bacA coraka-vayaHsthAgolomo-jaTilApalaGkapAzokarohiNya iti dazemAni saMjJAsthApanAni bhavanti (3) / aindrAhmItavIryA sahasravIryyA'moghA'vyathA zivAriSTA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athodda zakramaprAptazoNitasthApanAdipaJcakaka pAyavargamAha-madhvityAdi / tatra madhvityAdinA zoNitasthApana: paTacakhAriMzo dazakaH kaSAyavargaH / tatra madhu mAkSikaM, rudhiraM kuka maM, mocarasaH zAlmalIveSTaH, mRtkapAlaM bhRSTakha param / zoNitasthApanAni duSTazoNitaM samyak duSTimupahatya prakRtau sthApayanti na vahi gamayanti vahirgacchacca zoNitaM saMgRhantIti prabhAvAt (1) / zAletyAdinA saptacakhAriMzo dazako vedanAsthApanaH kaSAyavargaH / tatra vaJjulo vetasaH nAzokastasya punaH pAThAn pattaGgamiti pATha pataGga raktacandanam | vedanAsthApanAni vedanAnAM yatra nivRttau vyApat syAnaca vedanAM sthApayanti prabhAvAt ( 2 ). / hivatyAdinASTAcatvAriMzo dazakaH saMjJAsthApanaH kaSAyavargaH / tatra kaiTararyaH kaTphalam, arimedaH viTkhadiraH, corakacorapuSpI, vayaHsthA brAhmIzAka, golomI bhUtakezI, jaTilA jaTAmAMsI, palaGkaSA guggulurgokSurako vA azokarohiNI kaTukA | saMjJAsthApanAni saMjJAM jJAnaM doSeNAnyathAbhUta yadA bhavamAzaGkate tadA A samyak saMjJAdUpakadoSamupahatya prakRtau sthApayanti prabhAvAt (3) / aindrItyAdinA ekonapaJcAzo dazakaH prajAsthApanaH kaSAyavargaH / tatra aindrI gorakSakarkaTI, brAhmI nAma zAkavizeSaH, zatavIryyA durvvA, sahasravIryA durvvAvizeSaH zvetadurvvA, amoghA pATalA, anyathA AmalakI 1 w rudhiraM kuka mam (1) / vanjulo vetasaH ( 2 ) / kaiTarthya parvvatanimbaH, vayaHsthA brAhmI, golomI bhUtakezaH, palaGkaSA gugguluH jaTAmAMsI vA (3) / zatavIryyA - sahasravIrye dUbe, amoghA pATalA''malakI vA lakSmaNA vA, anyathA kadalI guDUcI vA harItakI vA, ariTA For Private and Personal Use Only Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 264 crk-sNhitaa| paD virecanazatAzritIyaH vATyapuSpIviSvaksenakAntA iti dazemAni prajAsthApanAni bhavanti (4) / ___ abhRtAbhayAdhAtrI-muktAzvetA-jIvantyatirasAmaNDakaparNIsthirApunarnavA iti dazemAni vayaHsthApanAni bhavanti (5) / iti paJcakaH kaSAyavargaH / iti paJca kaSAyazatAnyabhisamasya paJcAzanmahAkaSAyAH mahatAJca kaSAyANAM lakSaNodAharaNArthaM vyAkhyAtA bhavanti / lakSmaNA vA, zivA harItakI, ariSTA kaTurohiNI, vAThyapuSpI balA, viSvaksenakAntA priynggH| prajAsthApanAni prajAM gabhahetu zoNitaM duSTa cettadA tadaduSTihetumupahatya prakRtau sthApayanti prabhAvAt (4) / amRtetyAdinA vayaHsthApanaH paJcAzo dazakaH kpaayvrgH| tatra muktA rAsnA, muktarasetyasya khekadezo muktA / zvetA zvetA'parAjitA, zvetAsthAne zreyasIti kecit paThanti sa rAstrAvizeSaH / atirasA shtaavrii| vayaHsthApanAni vayaHprAdhAnyAda. yauvanaM sthApayanti prabhAvAt (5) / iti paJcakaH zoNitasthApanAdibhiH paJcabhiH kaSAyavargaH sthApanazabdAntavena tulyazravaNAt suzrAvyatayA puSkalAbhidhAnana niSpAdita ekaH kaSAyavarga ityarthaH / paJcAzanmahAkaSAyANAmuddezasamApta iti paJcAzanmahAkapAyA ityeva khyAtam / yarthatyantaM yat pUvesukta tadupasaMharati-iti paJca kaSAyazatAni ityaadi| mahatAzca karAyANAM jIvanIyAdisaMjJakAnAM pazcAzato lakSaNodAharaNArtham uddazasUtre'nyatra lakSaNAni jIvanIyo TahaNIya ityAdIni paJcAzat kRtAni yAni teSAM lakSaNAnAmudAharaNArthaM cakArAt paJca kaSAyazatAnIti yadudde zamUtraM kRtaM tasyApi sUtrasyodAharaNArtham / kiMvA jIvakaTurohiNI, viSvaksenakAntA priyaGga : (4) / muktA rAsnA ; zvetAsthAne zreyasIti kecit, sA rAsnAbhedaH (5) / sampratyetAnyeva jIvakAdInyuktAni pratyekadravyagaNanayA ca paJca kaSAyazatAni syuH, dazakagaNanayA ca paJcAzat mahAkaSAyAH zRGgagrAhikayoktA bhavantoti drshynnupsNhrtiitiityaadi| abhisamasyeti dazakasaMkhyayaikavargIkRtya, lakSaNasyodAharaNaM lakSaNodAharaNaM pUrva jIvanIyAdisaMjJAlakSaNamabhiprayoktam / lakSaNodAharaNArthamiti samprati jIvakarpabhakAdIni lakSaNaM For Private and Personal Use Only Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4tha adhyAyaH suutrsthaanm| 265 na hi vistarasya pramANamasti na cApyatisaMkSepo'lpabuddhInAM sAmarthyAyopakalpate karmasu / tasmAdanasiMkSepeNAnatinIyo haNIya ityAya dezairuktAnAM mahatAM kapAyANAM cakArAt paJcakaSAyazatAnAzca lakSaNArthamupadezArthamudAharaNArthazca ityubhayArthameva jIvakarSabhakAvityAdikAni karAyArthakAni paJcazatAni dravyANi abhi dazazo jIvanIyAdisaMjJakatayA samasya saMkSipya paJcAzanyahAkapAyA iti uktarUpeNa vyAkhyAtA bhavantIti prAdhAnyAt mahAkapAyA ityasya liGgamAhivyAkhyAtA iti padaM prayuktaM, na tu kaSAyazatAnIti padasyeti / atrAyaM bhAvaH-paJcAzadazakaiH paJcazatAni bhavantIti pazcAzanmahAkapAyaghaTakAni paJcazatAni dravyANi pratyekaM kapAyArthAni bodhyAni, na tu jIvanIyAdisaMzakapaJcAzanmahAkapAyakRtasaMzAntaratayA paJca kaSAyazatAni santi iti| nanu kathaM paJca karAyazatAnItyuddezaH kRtaH, paJcAzanmahAkaSAyaireva paJcazatAnAM kaSAyadravyANAM lAbhAt iti ? ucyate, mahAkapAyatvasya kaSAyANAM dazakarUpeNaivAsmiMstantre upadizyate na tu nyanAdhikasa khAkheneti draSTavyamasmistantre, iti jJApanArtha paJca kapAyazatAnItyuddeza upasaMharaNatayA AcAryeNa kRta iti| nanu paJcakapAyazatAnAM dazazo dravyaiH pazcAzanmahAkAyaina sAkalyana cikitlovaSayo, tasmAA kAt snyena pAyANAM vacanamucitapityAkAsAyAmAha-na hItyAdi / pramANa prApaNe tayA mAnaM saGkhyA, pitarasma kamAyamANAM hi nAsti, tarhi cAto'lpAnyucyantAtyita Aha-na cetyaadi| yasmAcAti. saGkSapo'pi kapAyadravyANAmalpavuddhInAM sAmarthyAya cikitsituM zaktaya nopajIvakAdibhirdazabhilakSyate jJAyate jiivniiyaadimhaakssaayH| mahatAnceti cakAraH paJcakaSAyazatA. nAnca lakSaNasyodAharagAthamiti samuccinoti, tatra jIvakAdayaH pratyeka pancakaSAyazatAnAmekaikadanyarUpANAM lakSaNasvarUpA bhvntiiti| yadi vA lakSaNArthamudAharaNArthanceti, tatra mandabuddhInAM lakSaNArthaM paJcakapAyazata-paJcAzanmahAkapAyajJAnArthamityayaH, buddhimatAntu udAharaNArthe dRzantArthamatisaGka paarthmityrthH| nanu kapAyagavyANi yAvanti santi tAvanti vA'bhidhIyantAM, dRzAntArtha dvitINi vA ; tat kimarthamayaM "nAtivistaro nAtisaGkapaH" ityavAha-na hiityaadi| na hi vistarasya pramANamasti iyattAparicchedo'sti, na tena vistaro'bhidhIyata ityrthH| atisaMkSepo'pi dvitrilakSaNAbhidhAnarUpo nAlpabuddhInAmanumAnAkuzalAnAM sAmathyAya cikitsAvyavahArAyopakalpate, 34 For Private and Personal Use Only Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 266 crk-sNhitaa| par3a virecanazatAzritIya: vistareNa codissttaaH| etAvanto hyalamalpabuddhInAM vyavahArAya, buddhimatAJca khAlakSaNyAnumAnayuktikuzalAnAmanuktArthajJAnAyeti // 11 // kalpate / tasmAdanatisaGge peNAnativistareNa paJca kapAyazatAnyabhi samasya paJcAzanmahAkapAyA uddiSTA na khativistareNa na vAtisaGga penn| atra cazabdaH smuccypuurvkaavdhaarnne| to vaJcet kathamalpabuddhibhizcikitsitavyaM kathaM vA mahAdhIbhirakhilena jJAtumicchadbhiH kapAyadravyANi gurutaH zrUyante ? ityatastatra hetumAha-etAvanto hiityaadi| hi yasmAt etAvanto niruktA ete ye paJca kaSAyazatAnyabhi samasya paJcAzanmahAkapAyAste evAlpabuddhInAM mandabuddhibhibhaSajyavyavahArAya cikitsAyAM vyavahata hetavo bhvnti| na hyalpabuddhayo'khilaM vyAdhi cikitsitu zaknuvanti, yAvadroga cikitsanti tacca etAvadbhirevopapadyate iti bhaavH| kathaM mahAdhIbhirapi gurubhiH zrAvayitu zakyate tdaah-buddhimtaanyceti| ca puna ddhimatAM mahAmukSmadhiyAM svaalkssnnyaanumaanyuktikushlaanaamiti| jIvakAdInAM dazazo dravyANAM paJcazatAnAM kapAyadravyANAM khAlakSaNyena snigdhazItaSyamadhurakhAdinA ca svena svena lakSaNena guNakarmarUpeNa lokAnAM jIvanAdihetulamityanumAne yuktikuzalAnAM bhUyo darzanena tattada guNakammevatAM drAkSAdInAmapi jIvanIyavAdi iti yukto ca kuzalAnAM dakSANAM bhipajAm anuktArthajJAnAya anuktAnAM dravyANAM jIvanIyavAdAtiriktArthAnAM karmaNAM jJAnAya hetavo bhavanti, etAvanto mahAkaSAyAH paJcAzada, yetroktA iti / etenaitadukta bhavati, jIvanahaNAdipazcAzatprayojanAtiriktaM yadetacchAstre'sti tadanena bhaviSyatIti nAto nyUnatA, yasya tu kaSAyadravyasyAtiriktameva guNakammAsti tadvizeSeNaivopadezyamiti // 11 // etAvanto yathoktAH, alaM samarthAH, vyavahArAyeti cikitsaavyvhaaraay| svalakSaNasya bhAvaH svAlakSaNyaM, tenAnumAnaM tatra kuzalA abhijJA ityrthH| buddhimanto hi, jIvakAdayo hi snigdhazItamadhuravRSyAdiguNayuktAH santo jIvanaM kurvantIti bhUyodarzanAdupadhArya tada guNayukta'nyatrApi drAkSApayovidAryAdau tajjAtIyatvena jIvanAnyanumimate tathA jIvakAdInAmekajIvanakAryakartRtvena mahAkaSAyatvaM, tadvat pAThAsamaGgAdiprabhRtInAmapyatIsAraharANAmatIsAraharamahAkaSAyatvam : anumAnena kRtsnameva kaSAyaM pratipadyanta iti bhAvaH // 11 // For Private and Personal Use Only Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 4 adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 267 sUtrasthAnam / evaMvAdina bhagavantamAtraM yamagniveza uvAca / naitAni bhagavan paJca kaSAyazatAni pUryyante / tAni tAni vAGgAni saMpravanne teSu teSu mahAkapAyeviti // 12 // tamuvAca bhagavAnAtraM yaH / naitadevaM buddhimatA draSTavyamagniveza, eko'pi nekAM saMjJAM labhate kAryyAntarANi kurvvan / tadyathA puruSo bahUnAM karmaNAM karaNe samartho bhavati / sa yada gaGgAdharaH atra pUrvvapakSamutthApayati - evamityAdi / paJca kaSAyazatAni na pUryante ityatra hetumAha - tAni tAni hItyAdi / hi yasmAt jIvanIyAdiSu teSu teSu mahAkapAyeSu paJcAzadanyatameSu tAni tAni jIvakAdInyaGgAni dazAnyatamaikAnekAnyatamAni saMplavante ekasya mahAkaSAyasyAGgamekamanekaM vAnyasmina mahAkapAye'vagAhate punaH paThyate iti, tasmAt paJca kaSAyazatAni na pUryante nyU nAzca bhavanti, iti pUrvvapakSa siddhAntaM darzayatitamuvAcetyAdi / tamityagnivezam | Atreya iti punarvvasuH / ki siddhAntamuvAcAtreya ityatastaduktasiddhAntavacanamAha naitadityAdi / etaditi yaduktam "agniveza bhavatA tadetad evaMprakAreNa buddhimatA sudhiyA na daSTavyam" iti pratijJA / kasmAdityatastatra hetumAha - eko'pi hItyAdi / hi yasmAt eko'pi ekaH svarUpo'pi : apizabdAdanekastu sutarAM kAryyAntarANi kurvvannanekAM saMjJAM labhate iti hetuH / tasmAjjIvanIyAntargatajIvakAdikSIrakAkolyAdireko'pi jIvanahitaH sannapi dR MhaNaM kurvvan Ta' haNIyo'pi bhavatIti tasmAt jIvanIyaH kAkolyAdi haNIya eveti prakAraM buddhimatA draSTavyamityarthaH / nanu kathamekaH kAntiraM kurvvananekAM saMjJAM labhate ityAkAGkSAyAM dRSTAntamAha-yathetyAdi / puruSa ityekaH puruSo devadattAdiH karmmaNAM kriyANAM phalarUpANAM bahUnAM kumbhAdutpattistaNDulaviklittiruttaradezasaMyoga ityAdInAM karaNe janakavyApAre cakrapANi:- pUrvapakSamutthApayati- evamityAdi / tAni tAnIti jIvakakSIrakAkolIprabhRtIni teSu teSu jIvanIyavRhaNIyazukrajananAdipu, upaplavante punaH punastAnyeva paThyante, ekaM dravyamanekeSu paThyamAnamekameva ; tatazca na saMkhyA pUryate iti pUrvapakSaM siddhAntayati naitadevamityAdi / ekasyAnekatvenAbhidhAne haTAntamAha-yathetyAdi / ekaH puruSaH karmmaNAM vyApArANAm odanapacanakumbhakaraNakhanitrakaraNabhUmikhananAnAM karaNe samartho bhavati, ya ityadhyAhAyyai, sa ityuktaguNaM puruSaM pratyava For Private and Personal Use Only Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 268 crk-sNhitaa| paDU virecanazatAzritIthaH yat karma karoti tasya tasya karmaNaH katta karaNakAyyasaMprayuktaM tattadgauNaM nAmavizeSaM prApnoti / tadvadauSadhadravyamapi draSTavyam / yadi caikameva kiJcid dravyamAsAdayAmastathAguNayuktaM yat sarvakarmaNAM karaNe samarthaM syAt, kastato'nyadicchedupadhArayitumupadeSTuM vA ziSyebhya iti // 13 // samartho yogyatAvAn bhavati, sa iti purupaH yada yat karma phalarUpAM kriyAM kumbhAdutpattyAdikAM karoti, tasya tasya kumbhAdutpattitaNDulaviklityuttaradezasaMyogAdaH phalarUpasya kamrmaNaH kriyAyAH katte karaNakAryasamprayukta kartRkaraNakAyyAdibhiH samyag yuktaM niSpAditaM tattada gauNa nAmavizeSaM kumbhakArAdikaM karta prayukta yAnAdigANa nAmavizeSaM karaNaprayuktaM bhRtyAdinAmavizeSa kAryaprayuktameka eka puruSo labhate; evamapyeka dravyaM jIvanIyahaNIyAdikaM gauNaM nAmavizeSa prApnoti ityrthH| atra nigamana sutarAM lgaa| pratijJAvAkyasya punaruktasya nigmnvaatyvaan| tena tasmAt naitadevaM buddhimatA draSTavyamaziveza, iti nigamanavAkyaM bodhyam / nanvevaM cet tadA katha paJca kapAyazatAnyupadizyante, yata eka eva kSIrakAkolyAdi vanahitakhAt jIvanIyo zrRMhaNahitavAda haNIya ityevaM syAt ityata Aha-yadi cetyAdi / yadi caikameva dravyamAsAdayAmastathAguNayukta yat sarvakarmaNAM karaNe samartha syAt, yadaka dravyaM yairgaNaH sacceSAM jIvana haNAdInAM karmaNAM karaNe janane samartha zaktaM syAt, tathAguNayukta tadekameva mRSati, yadyat kamrmeti odanapAkAdigrahaH, yadayat karma karoti tasya tasya karmaNaH katrta samprayukta pAcaka iti, karaNasamprayukta khAnitrika iti, kAryasamprayukta kumbhakAra iti nAmavizepaM, guNayogapravRttaM gauNaM ; guNayogazca-pAcaka ityatra pacikriyAyAM kartRtvaM, khAnitrika ityatra khanitakaraNayukta khananaM prati kartRvaM, kumbhakAra ityatra kAryakumbhopahitaM kattuM tvamityebhistribhiguNairabhinno bhinno'pyabhidhIyate vyavahiyate ceti bhAvaH; tadvat tantra puruSavadIpadhadravyamapi, ekamapi kSIrakAkolIdravyaM jIvanavRhaNazukrajananalakSaNanAnAguNayogAnnAnAjIvanIyAdizabdenAbhidhIyate vyavahiyate cetyrthH| atha kimarthaM punarekameva dravyaM bahujIvanIyAdiguNayogAt tatra tatra paThyate ? santi tAvabahUni dravyAra kaikajIvanIyAdiguNAni svarUpato bhinnAni, tAnyeva pRthak kasmAnna paThyanta ityAhayadi caikameva dravyamAsAdayAmastathAguNayukta yat sarvakarmaNAM karaNe samartha syAt, kastato For Private and Personal Use Only Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH sUtrasthAnam / 266 tatra shlokaaH| yato yAvanti yadravyairvirecanazatAni SaT / uktAni saMgraheNeha tathaivaiSAM SaDAzrayAH // dravyamAsAdayAmaH prApnumastadA kastato'nyadicchadupadhArayitumupadaSTuM vA ziSyabhyaH? ko janastatastathAguNayuktAt sabakammekaraNasamarthAdekasmAda dravyAdanyat bhinnamanekakarmakaraNasamarthamanekadravyaM ziSyebhyo bahu karma karttamicchatyupadhArayitum abhyAsayitum upadeSTuM vA icchati / etena sarvakammakaraNasamathameka dravya nAsti, parantu vahUni dravyANi jIvanAdeprakakakarmakaraNasamarthAni jIvanahaNAdAnekakarmakaraNasamarthAni cAnyAni bahUni dravyANi bahukammakaraNa samathaJcakamapi dravyaM bhavatIti sUcitam / tenaivaitadapyuktaM bhavati, ya ete paJcAzanmahAkaSAyA upadiSTAsteSAM dazadazAvayavikakhe ghaTakAnAM jIvakAdInAM kaSAyavaM jIvanIyAdikhaJca samudAyasya mahAkaSAyavaM jIvanIyAdikhaJca / na khekazaH pRthakvadazAyAM gur3azarkarAdInAM kaSAyakhaM labaNasya kapAyayonikhAbhAvena yathA kapAyavAbhAva ityabhipretya paJcAzanmahAkapAyAH paJca kapAyazatAnItyuktamiti bodhyam / / 12 / 13 // ___ adhyAyAthemupasaMharta mAha-tatra zlokA ityAdi / SaDvirecanazatAnItyAdurade zAnAM paNNAmupasaMhArasya teSAM nirdezenaiva zApanAllabhyate na hya dezaM vinA nirdezopadezajJAnamiti, na pRthagudde zopasaMhAravacanamAcAvyeNa nivaddhamiti / athAta ityAdinakena shlokenaadhyaayaarmbhH| tato dvAbhyAM paDudda shaaH| tataH ekenaadyodeshvivrnnprtijnyaa| tadanantaraM yato yasmAda, yasmAdvirecanadravyamadanaphalAdikAta 'nyadicchedupadeSTumupadhArayituM vA ziSyebhya iti / yatra bahudravyANyekaikajIvanIyAdikAryakaraNasamarthAni bhavanti tathaikameva dravyamanekajIvanIyAdikAryakaraNasamathamasti, tatraikameva dravyaM bahukAyyakartR ziSyebhya upadeSTum upadhArayituJca yujyate'lpaprayatnabodhyatvAdalpaprayatnadhAryatvAcca, na bahUnyekakAryaniyatAni bahuprayAsopapAdyatvAd bahuprayAsabodhyatvAd bahuprayAsadhAryatvAcca ; kAryaJca jIvanavRhaNAyu bhayorapi pakSayoraviziSTamiti vaakyaathH| tathAguNayuktamanekajIvanIyAdikAryasamartham / tayAguNayuktatvameva vivRNoti yat sarvakarmaNAM jIvanIyAdInAM karaNa samarthaM syAt, tato bahukAryakArakAdekasmAdanyad bahu pratiniyatakarmakArakaM ka icchet ? na ko'pIcchedityarthaH / upadhArayitumAvarttanena smRtyArUr3ha kartum / kastata ityasyAdau tata ityadhyAhAryam // 12 // 13 // cakrapANiH-adhyAyArthasaMgrahamAha-yata iti| yato madanaphalAdeH / yAvanti trystriNshdyogshtmityaadiini| yaivyairvirecanazatAni paDiti-taireva madanaphalAdibhirmilitaiH yaduktamiti For Private and Personal Use Only Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 270 crk-sNhitaa| Sa virecanazatAzritIya: rasA lavaNavAzca kaSAyA iti sNjnyitaaH| tasmAt paJcavidhA yoniH kaSAyANAmudAhRtA // tathA kalpanamapyeSAmuktaM paJcavidhaM punaH / mahatAJca kaSAyANAM paJcAzat parikIrtitAH // paJca cApi kaSAyANAM zatAnyuktAni bhaagshH| lakSaNArtha pramANaM hi vistarasya na vidyate // na cAlamatisaMnepaH sAmarthyAyopakalpate / alpabuddherayaM tasmAnnAtisaMkSepavistaraH // mandAnAM vyavahArAya budhAnAM buddhivRddhaye / paJcAzatko hyayaM vargaH kaSAyANAmudAhRtaH // yAvanti virecanAni trayastriMzada yogazatamityAdinA yedra vyamilitaimadanaphalatritAdibhiH par3a virecanazatAni caturbhiH zlokairuktAni ityrthH| tathaivaiSAM par3AzrayA iti par3a virecanAzrayAH kSIrAdiphalAnItyantena / rasA iti / paJcAnAM madhurAdInAM rasAnAM kssaaysNjnyaa| madhurakapAya ityArabhya tantra saMzetyantena tasmAllavaNavajjarasAt paJcadhA kapAyANAM yoniH sutraamudaahtaa| tathA kalpanameSAmiti paJcavidhaM kaSAyakalpanamityArabhya sarvatropayogIni bhavantItyantena nirdezopadezAbhyAm / paJcAzanmahAkaSAyA ityArabhya lakSaNodAharaNArtha vyAkhyAtA bhavantItyantena mahatAzca kaSAyANAM paJcAzat parikIrtitA niI zena proktaaH| teSAmityArabhya vyAkhyAtA bhavantItyantena mahatAM kaSAyANAM paJcAzato vibhAgazo dazadazAvayavikatayA vibhAgena paJca kaSAyANAM zatAni cApi uktaaniiti| na hItyArabhyAstItyantena lakSaNArtha vistarasya pramANaM na vidAte ityuktaM, na cetyArabhya coddiSTA ityantenAtisaMkSepaH sAmarthAya nAlaM na samarthaH kalpAte ityuktam / etAvanta ityAramya ziSSebhya ityantena nAtisaMkSepavistaraH paJcAzatko'yaM kaSAyANAM mahAkaSAyANAM vargaH virecanazatAni ssdditi| lkssnnaarthmityaadigrntho'ntisNkssepvistrennoktpnycaashnmhaakpaayoppttisNgraahkH| alamatisamathaH, alpabuddherayamiti padamatisaMkSepa ityanena smbdhyte| yadyapi cehAtisaMkSepo nAsti tathApi buddhisthirIkRtaH pratyavamRpyate / paJcAzatko hyamityatrAyamiti padaM For Private and Personal Use Only Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH sUtrasthAnam / 271 teSAM karmasu vAhoSu yogamAbhyantareSu ca / saMyogaJca prayogazca yo veda sa bhiSagvaraH // 14 // iti bheSajacatuSkaH / ityagnivezakRte tantre carakapratisaMskRta zlokasthAne SaDavirecana zatAzritIyo nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // mandAnAmalpabuddhInAM vyavahArAya budhAnAM buddhimatAM buddhivRddhaye'nuktArthajJAnAyAyaM paJcAzanmahAkapAyAvadhAraNahetuvAdasahita udaahRtH| hi zabda evArthe / paJcAzanmahAkapAyopadezaprayojanamAha tessaamityaadi| teSAM paJcAzato mahAkaSAyANAM yathAyogyaM svasthapurupe vAturapuruSa vA vAhya Su karmasu pralepAvagAhAdipu, AbhyantareSu vamanAdiSu karmasu ca viSayeSu kartavyeSu saMyogaM parasparamucitAnAM melakamayaugikAnAM pRthakakaraNaM prayogazca kAladezaprakRtyAdApekSayA yojanAzca yo veda vetti sa bhiSagvara iti // 14 // ___ adhyAyaM smaapyti-agniveshetyaadi| prAgvat sarva vyAkho yam / iti bheSajacatuSka iti svasthAturaparAyaNabheSajopadezaizcaturbhiradhyAyaniSpanna ekaH paricchedaH smaaptH| iti zrIgaGgAdhararAyakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau mUtrasthAnajalpe prathamaskandhe caturthAdhyAyajalpAkhanA caturthI zAkhA // 4 // durghaTameva / vAhya pu pralepAdipu, AbhyantareSu vamanAdiSu, saMyogaM dravyANAmucitaM melana, prayoga kAlaprakRtyapekSayA yojanAm // 14 // iti bhessjctusskH| iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM par3a virecanazatAzritoyo nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // For Private and Personal Use Only Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pnycmo'dhyaayH| athAto mAtrAzitIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yH||1|| mAtrAzI syAt / AhAramAtrA punaragnibalApekSiNI / gaGgAdharaH-athedAnI svasthAturasAdhAraNatayA bheSajacatuSkamabhidhAya svasthAturayoH pratyekapratiniyatahetuliGgoSayajJAnamUtrANAM vaktavyatve svasthaparAyaNahetuliGgauSadhajJAnamUtrANAmAturaparAyaNahetuliGgauSadhajJAnamUtrApekSayAtyalpatvena sUcIkaTAhanyAyena svasthavidherAturye'pyapratiSiddhatvenAturaparAyaNahetuliGgauSadhajJAnamUtroktaH pUrva svasthaparAyaNahetuliGgauSadhajJAnasUtrANi vktmaarbhte| tathApyagnisAmyasya svAsthyaM prati sAkSAt pradhAnakAraNakhAdagnirakSaNakAraNaM mAtrAvadazanamupadeSTuM mAtrAzitIyo'dhyAyo'bhidhIyate-athAta ityaadi| athAta iti prAgvada vyAkhyeyam / mAtrAzitIyamiti-atrAdhyAyAdI mAtrAzItipadaM yadyapi zrayate tenAdhyAyasya saMjJApraNayana kaSToccAraNazravaNabhayAdatra tadarthaparamAtrAzitapadamadhikRtya kRto'dhyAyo'yamiti / sarvamanyat prAgvada vyAkherayam // 1 // gaGgAdharaH-mAtrAzI syAditi |--maatraaN mAtrAvadazanaJcAzitumarthAta dravyANi zIla yasya sa maatraashii| syAditi kartavyanopadezo vidhiH| atrAyamazadhAtuH cakrapANiH-dvitIyamiha zAstraprayojanaM yadAturavyAdhiharaNaM svasthasvAsthyarakSaNaJca, yadAha"svasthAturaparAyaNam" iti, tenotpannavyAdhipratikAradvArA''turarakSaNaM bheSajacatuSkamabhidhAya svasthacatuSko'bhidhAtavyaH, tatrApi svAsthyaparipAlanahetuSu mAvAvadanna pradhAnaM, yadAha "prANinAM punarmUlamAhAro balavargojasAJca" tacceha "mAtrAvadanna vidhIyate" ityAdI mAtrAzitIya evAbhidhIyate ; mAtrAzitamadhikRtya kRto'dhyAyo maatraashitiiyH| yadyapi "mAtrAzI" iti padamanuzrUyate tathApi 'mAtrAzitIyaH" iti sampraNayane kaSToccAraNabhayAdarthaparaparyAyazabdeneyaM saMjJA kRtA, yathA-"na vegAn dhAraNIyAH" ityAdikA saMjJA // 1 // cakrapANiH-mAtrAM mAtrAvadannamazitu bhokta, zIlaM yasyAsyo mAlAzI, yadi vA mAtrayA azitu zIlaM yasya sa tathoktaH, taha mAtrA'napAyi primaannm| azirayamihAvizeSaNa khAdyaprAzyalehyapeyAnAmabhyavahAre varttate, tena "mAtrAzI syAd" ityuktam / khAdyalehyapeyAnAM mAtrAbhyavaharaNaM noktamiti yaccocyate, tannirastaM syAt / dRSTazvAyamaziH khAdyAdyabhyavahAre yathA--dazamUla For Private and Personal Use Only Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 273 padArthAkhyatatrayuktyA azana-vAdana-leha-pAnabhedena caturvidhAhAre varttate / mAtrAvivaraNe hyata Urddha mAhAramAtrA punariti vkssyte| azanavAcinAM dravyANAM galAdhogamanajanakavyApAro'zanaM, khAdanaM punaH kaThinadravyANAM, lehastu nAtikaThinanAtidravadravyANAM jihvayAkarSaNapUrvakaH, pAnanvatidravadravyANAmiti / yat tu 'khAdAlehyapeyadravyANAM mAtrayA'bhyavahAro noktaH' iti vyAkhyAyate, tadanenApAstam / yada, vA kaThinanAtidravAtidravAnyatamaikadravyasya satatAbhyava. hAre tu na samAgnirakSaNaM syAditi jJApanArthamodanAdipradhAnAzanIyadravyasyAzanaprayogAt khAdADehyapeyAnAmupakaraNatayA prAdhAnyAbhAvenAzanaprayogAbhAvAt mAtrAzI syaadityuktmaacaaynn| yathA vyaJjanenAnnamaznAti, ghanAvartirapayasA'nnamaznAti, payasAnnamaznAtItyAdo vyaJjanaghanAvattitapayaHpayasAM khAdya. lehyapeyAnAmannAzanenAbhyavahAre siddhe'pyannasyaivAzanaprayogo na teSAM khAdanalehapAnaprayoga iti / ___ mAtrAzanazIlena vRttavaM puruSasyeSTasAdhanamityato mAtrayaivAznIyAditi kartavyatayAcAryeNopadezaH kRtH| tatra mAtrAzanazIlena vRttavasya puruSeSTasAdhanakhasiddhau tArtha yuktimupadarzayitu prathamaM kA mAtrA iti ziSya. praznamAzaGkayAha-AhAramAtrA punrityaadi| atra mAtrA punariti noktvA yadAhAramAtretyukta tadabheSajAdInAM vyAdhyAturavalApekSiNA vyAyAmAdInAJca mAtrAyA nirAsArtham, azidhAvavivaraNArthazca na punaHzabdaH ziSya harItakyAm "ekAntataH prAzya tatazca lehAt zuktinihAnta zvayathu pravRddham' ; tathA "kSIrAzI taM prayojayet" iti ; itazcAvagantavyam, azirayaM sarvAbhyavahAre varttate, yenaitadvivaraNaM sAmAnyenaiva kRtamAhAramAtA punariti na punarazitamAtrA punriti| mAtrAM vyaakroti--aahaaretyaadi| agnebalamutkRSTa madhyamalpaM kA'pekSyotkRSThA madhyA'lpA vA mAtrA sthaaditygniblaapekssinnii| punaHzabdo bheSajAdimAtrAM vyAyAmamAtrAJca nyAvarttayitu, tena na sarvamAtrA'gnibalApekSiNI ; yato bheSajamAtrA vyAdhyAturabalApekSiNI vaktavyA, vyAyAmasya tu doSakSayAgnivRddhavAdya pAdazramAdyanutpAdApekSiNI vyvsthaapyitvyaa| yadi vA punaHzabdaH paunaHpunye, tenAhAramAtrA punaHpunaragnibalamapekSata etadukta syAt ; yata ekasmin puruSe ekadA yA'gnibalena vyavasthApitA mAtrA sA na sabakAlaM syAt, yata Rtubhedena vayobhedena ca tasyaivAgniH kadAcidvivRddho bhavati yathA- hemante yauvane ca, kadAcinmando bhavati yathA-varSAsu vAlukye ca, tenAgnibalabhedAt mAtrApyekarUpA na syAt, kintu tatkAlabhavamagnibalamapekSya punaHpunarmAtrApi bhidyata iti / For Private and Personal Use Only Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kaila miAtrAzitoyaH 274 crk-sNhitaa| yAvaddhi asyAzanamazitamanupahatya prakRtiM yathAkAlaM jarAM gacchati, tAvadasya mAtrApramANaM veditavyaM bhavati // 2 // praznAzaGkAbhiprAyeNa tushbdaarthkkhaat| navarta svabhAvajayauvanAdAvasthAsvabhAvajAgnibhedArtha punaHzabdaH paunaHpunye yadA yAvadagnibala' tadA tAvadagnibalApekSiNIlAbhAt / Ahriyante galAgho nIyante prANodAnAbhyAM yAni dravyANi nAtikaThinakaThinanAtidravadravANi tAnyAhArANIti teSAM mAtrA mIyante'nayA saGkhyayA mAnamiti yAvadityAhAramAtrA, karaNe an na tu bhAve, parimitelAbhAdalAbhAca parimitisaMkhyAyA iti| agnibalApekSiNIti--AhAramAtretyasya pakSaniddezasya sAdhyanirdezastena pakSa AhAramAtrA agnibalApekSitAvattvena sAdhyA yAvadityAdAktAthoM hatuH / agniH koSTAgnirAhAraprakaraNAt tasya balaM varAvaramadhyAnyatamamapekSita svaprayojanasAdhanAvinAbhAvayitu zIla yasyAH saa'gnivlaapekssinnii| jaTharAgnastridhA puruSApekSitvenottamamadhyamAvarabhedana mAtrApi, pravarAgnivalApakSiNI uttamA, madhyamAgnibalApekSiNI madhyamA, alpAgnivalApekSiNI alpaa| AhAramAtrAyA agnivalApekSitve hetumAha-yAvadityAdi / hi yasmAdasya bhoktaH puruSasya yAvat yatparimANena viziSTamazana yadannAdikaM savvagrahaparigrahAbhyAM parijJAtaM prakRtyAdASTAhAravidhivizeSazca parigRhItaM pAzyakhAdAle. hyapeyAtmakaM prAzyapradhAnakhAdyAdhanyatamasahitaM vA azitamabhyavahRtaM sat anupahatya prakRti vAtAdInAM rasAdInAM malAdInAM tathAnyeSAzca zArIrANAmavikRtAnAM sthAnAsanazayana agnibalApekSitvameva vivRnnoti-yaavdhiityaadi| yAvaditi yAvatparimANam / hizabdo hetau| asyeti bhoktH| azanaM caturvidhamapi bhojyam / azitaM bhuktam / prakRti vAtAdInAM rasAdInAJca sAmyAvasthAm / anupahatya vikAramakRtvetyarthaH / yathAkAlamiti nishaashepe| tAvat iti pUrvapramANAvacchinnamazanaM prtyvmRssti| dvitIyam "asya iti grahaNamanyatra pratiSedhArthaM ; tena yasyaiva yAvatA mAtrA nirvikArA, tasyaiva sA mantavyA, nAnyeSAM ; pratipuruSamagnibalasya bhinntvaat| yadyapi caikasminnapi puruSe kAlAdibhedenAgnibalabhedo bhavati, tathApyeka puruSa ekamAtrAmavadhArya kiyantamapi kAlaM tayaiva mAtrayA agnibalabhedahetvabhAve sati vyavahAro bhvtyev| mAtrApramANaM mAtra yattA, mAtrApramANazabdena ceha mAtrApramANavaditi boddhanyam, anyathA tAvacchabdenAvacchinnAzanavAcinA mAtrApramANazabdasya guNavAcinaH sAmAnAdhikaraNyaM na syAt / nanu prakRtimanupahatyeti na karttavya vizeSaNaM, na hyAhAro yo yathAkAla jarAM For Private and Personal Use Only Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 275 5ma adhyAyaH sUtrasthAnam / gamanocchAsasaMkathAsu sukhAnuvRttyAdisvaskhakriyAvattA prakRtistAmanupahatya kSINAM vA vRddhAM na kRtveti yathAkAla nizAnte jarAM jIrNatAM gacchatIti jINa bhavati tasya puruSasya tAvat tatparimitimadazanamannAdikamasyAzanasyAnnAdarmAtrApramANaM parimitikaraNasaMkhyAyAH pramANaM pratItikaraNaM veditavyaM bhavati buddhimateti shessH| anupahatya prakRtimityanena tIkSNAniviSamAnInAM mAtrAtimAtrAzanasya yathAkAlaM prakRtimupahanturjarayAtimAtrAyAtivyAptirvAritA savvagrahaparigrahAbhyAM prakRtyAyaSTabhizcAhAravidhivizeSAyatanairaparigraheNAzitamapi yadazana yathAkAla jarAM gacchati tadazanamapi mAtrAvadeva na samAtra', tAvadazanamupayuJjAno hi prakRtyAdi vipazyayeNopayogajamazubhaM prApnuvannapi nAmAtrAvadAhArajaM kiJcidazubhaM praapnoti| na ca mAtrayA keralamannasyAbhyavahArAdeva kRtsnamAhAraphalasauSThava hi lbhte| tasmAdatra pAtrAhAraprazaMsAprakaraNAt prakRtyAdiviparyayeNopayogAdazubhaM na mAtrAjadoSAya bhavati / etena tannirastaM, yairucyate prakaraNAdeva labdhamasyeti padamazanamiti paJcAzitamiti padazcApi yA punarukta tadvizeSajJApanArtham / ___ asyeti padena parIkSako bhoktA azanamityanena prakRtyAdyaSTakAviruddhamazanamazitamityanena yathAvidhi bhojanaM bodhyamiti mAtrAzanAdhikAre tathAvidhavasya anAvazyakakhAt / mAtrApramANaM zabdeneha tAvacchabdavAcyAzanadravyasya sAmAnAdhikaraNyAnurodhena mAtrAgitikaraNamuktaM, tenAhAramAtrA'gnivalApekSiNI prakRtyanupahananapUrvakayathAkAlajarAprAptAzanavijJa yakhAdityarthaH / tatra prakRtyanupahananamAhAraNa kukSaraprapIr3anena hRdayasyAnavarodhena pAzvayoravipATanena udarasyAnatigauravaNa indriyAprItyabhAvena kSutpipAsAprazamanena sthAnAyAti sa mAyAdoSAdvikAraM karoti, karoti tu dravyasvabhAvasaMskArAdidoSAt, yathA--mandakalakucAdayo yathAkAlaM jarAM gacchanto'pi doSajanakA bhavantyeva ; na tAvatApi tatra mAtA duSyati, yathA vakSyati trividhakukSIye "na ca kevalaM mAtrAva tvAdevAhAraphalasauSThavamavAptuM zakyaM, prakRtyA. dInAmAnAmAhAravidhivizeSAyatanAnAM bhinnaphalatvAt' iti, naivaM, dvividhA hi mAtrA rasavimAne vaktavyA-sarvagraharUpA parigraharUpA ca, tatra samuditasyAhArasya parimANaM sarvagrahaH, madhurAmlAdInAmAhArAvayavAnAM pratyeka mAtrayA grahaNaM parigrahaH / tena yatrAhArasamudAyaparimANamucitameva gRhyate, AhArAvayavAnAntu madhurAdInAM svabhAvahitAnAmapyayathoktamAnaM syAt, tatrAhArAvayavamAtrAvaiSamyAda dhAtuvaiSamyaM bhavatyeva, ayathAkAlaM jarAgamanaJca syAt, taduktaM prakRtimanupahatyeti vishessnnm| anye tu vyAkhyAnayanti "asya" iti, "azanam' iti, 'azitam" iti ca padavayaM For Private and Personal Use Only Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 276 crk-sNhitaa| [ mAtrAzitIyaH tatra zAliSaSTika-mudgalAva-kapiJjalaiNazaza-zarabhazambarAdInyAhAradravyANi prakRtilaghUnyapi mAtrApekSINi bhavanti / sanazayanagamanocchAsasaMkathAsu sukhAnuvRttyA ca bodhyam / yathAkAle jaraNantu sAyaM prAtazca sukhena pariNAmena jIrNAhAralakSaNaiodhyamiti / yadyapyekasminneva puruSa hemantAdi-yauvanAdikAlabhedenAgnibalabhedo bhavati, tathApi kiyantamapi kAlamekamAtrAvadhAya'tayaiva mAtrayA'gnibhedahekhabhAve sati vyavahAro bhavatIti kazcit / vastuto yadA yathAgnibalaM tadA tathaiva prakRtyanupahananayathAkAlajaraNayogyayA mAtrayA'znIyAditi bodhyam // 2 // gaGgAdharaH-nanu zAlipaSTikAdikaM prakRtilaghu dravyaM yatparimANenAbhyavahRtaM yAvatkAlena yasyAnupahatya prakRtiM jarAM yAti na tAvat kAlena tanmitaM piSTekSukSIravikArAdikaM prakRtiguru dravyamazitamityato gurulAghavApekSiNyapi mAtrA bhavati na kevalamagnivalApekSiNI syAditi pratipakSasya pratiSThApanAmAzaGkayAha tatretyAdi / tatrAbhyavahAre'bhyavahAyyeSu sarveSu madhye zAlihamantikazUkadhAnyaM, SaSTikaM paSTidinabhavaM vArSikaM zUkadhAnyaM, lAvaH pakSivizeSaH, kapiJjalo gauratittiriH, eNaH kRSNasAraH, zazaH zazakaH, zarabho mahAzRGgo hariNaH, shmbrstdvishessH| ityAdIni prakRtilaghUnyapyAhAradravyANi, apinA saMskAralaghUni lAjAdIni ca mAtrApekSINi bhvntiiti| peyAdivikArIbhUtAnAM laghUnAmAhAradravyANAM kukSiprapIr3anAdijanakaparimANenAbhyavahANa yathAkAlaM jarAprAptAbhAvAt / AdizabdanaprakArANyAnyAnyapIti bAdhyam / prakaraNAdeva labhyate, tat punaH kriyate vizeSapratipAdanArthaM ; tena "asya" ityanena parIkSako bhoktA'dhikriyate, "azanam" ityanena ca prazastamazanaM prakRtikaraNasaMyogadezakAlAviruddhamucyate, 'azitam ityanena ca yathAvidhi bhojanamucyate ; tadevaM sarvaguNasampana AhAro mAtrAvAnucyate // 2 // cakrapANiH----mAtrAlakSaNamupadizya vyavahAropayoginaM dravyabhedena mAtrAbhedaM darzayati-tatra shaaliityaadi| atra lavarga eva prathamaM paThyate pathyatamatvAt ; tatrApyAdau raktazAlirAhAradravyaprAdhAnyAt / kapiJjalo gauratittiriH, eNa: kRSNasAraH, zarabho mahAzRGgo hariNaH, zambarastadvizeSaH / annapAnavidhau "zItaH snigdho'guruH svAduH" iti paSTikaguNakathane "aguruH" ityakAraprazleSo dravyaH , teneha parikasya laghutvapratipAdanaM na virudhyte| api samuccaye, tena prakRtilaghUni karaNalaghUni ca lAjAdoni mAtrApekSINi bhavantIti lkssyte| evaM prakRtigurUNi, atrApi saMskAra For Private and Personal Use Only Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / tathA piSTecukSIravikRtimASAnRpaudaka pizitAdInyAhAradravyANi prakRtiguruNyapi mAtrA mevApecante // 3 // na caivamukte dravye gurulAghavamakAraNaM manyeta / laghuni hi dravyANi vAyvagniguNabahulAni bhavanti, pRthivIsomaguNabahulA 277 For Private and Personal Use Only tathA piSTetyAdIni prakRtigurUNi apinA saMskAragurUNi ca mAtrAmevApekSante tvagnibalApekSiNI mAtrA gurulAghavaM dravyANAmapekSate / piSTakAdivikArANAmeSAmAhAradravyANAM kukSiprapIr3anAdijanakarUpeNa parimANenAbhyavahRtAnAM yathAkAlaM jIrNakhAbhAvAta / piSTaM piSTavikRtiH bhakSyaM, ikSuvikRtigu DAdiH, kSIravikRtidadhyAdiH / vikRtizabdasya tribhiH piSTAdairanvayAt / AnUpaudakayoH pizitam | Adizabdo'tra prakAravAcI, tenaivaMprakArANyaparANi zAlyAdigaNAtiriktAni // 3 // nanu zAliSaSTikAdIni prakRtilaghUni amAtrayA'bhyavahRtAnyahitA ni prakRtigurUNi ca piSThekSukSIravikArAdIni mAtrayA hitAni syustAni yadi mAtrApekSante tadA gurulAghavapratisaMjJAna dravyANAmakAraNaM syAdityata Ahana caivamityAdi / evamuktaM prakRtilaghugurudravyANAM mAtrApekSitve ukta gurulAghavaM dravyANAM gurutvaM laghutvaJca na cAkAraNaM kAraNameva / guruzca laghuzca gurulaghu tayorbhAva iti / supaJcAlAdikhAduttarapadAdAca vRddhau gurulAghavamiti / dravyANAM gurulAghavasyAbhyavahAravidhAvakAraNatvAbhAve hetumAha - laghUni hItyAdi / vAyvagniguNabahulAni laghUni dravyANi bhavanti / guNabahulAni ca dravyANi laghUni bhavantyapi vahnisandhukSaNAya na bhavanti gaganasyAgnisAdhamryAbhAvAdata uktaM vAyvagniguNabahulAnIti / itarANi guhazakta piNDAdigrahaNaM vAcyam / Adizabdo'tra prakAravAcI zAliSaTikAdigaNAbhAvAt / vikRtizabdaH piSThekSukSIraiH sambadhyate / kSIravikRtiH kSIrakRtA bhakSyAH, pizitamAnUpaudakAbhyAM sambadhyate // 3 // AkAza cakrapANiH -- nanu yadi laghu hitamapi svaguNakaraNameva mAtrAmapekSate; guru cAhitamapi mAtrAparigRhItaM hitameva syAt tat kiM gauravalAghavopadezenetyAzaGkayAhai-na caivamityAdi / laghUni yadyapyAkAzavAyvagniguNabahulAni syuH, tathApyAkAzasyAgnidIpanaM prati tathAvidhasAmarthyAbhAvAt vAyvagnayostvagnidIpakatvAt vAyvagniguNabahulAnItyuktaM, tasmAt kAraNAt laghUni mAtrA tAvat agniM dIpayanti, svaguNAdapi vAyvagniguNabAhulyAdagnisandhukSaNasvabhAvAni syuH / Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 278 crk-sNhitaa| [ mAtrAzitIyaH nItarANi / tasmAt svaguNAdapi laghUnyagnisandhukSaNasvabhAvAnyalpadoSANi cocyante api sauhityopayuktAni / gurUNi punarnAgnisandhukSaNasvabhAvAnyasAmAnyAdatazcAtimAtra doSayanti sauhityopayuktAni anyatra vyAyAmAgnibalAt / saiSA bhavatyagnigurUNi pRthivIsomaguNavahulAni bhavanti iti sarvamatasiddhaH siddhaantH| tasmAt laghUnAM dravyANAM vAyvaniguNavahulakhAt gurUNAM dravyANAM pRthviisomgunnvhulkhaat| svaguNAt rakSyalAghavasAkSbhyacalakhavaizadAkharakhAt apizabdAnmAtrayA'bhyavahatAni laghUni dravyANi agnisandhakSaNasvabhAvAni agna rukSasya ca kharasya ca sUkSmasya ca laghozca calasya ca vizadasya ca sAmAnyAt / sandhakSyate'neneti sandhukSaNaH uddIpanakaraNaH svabhAvo raukSyAdiguNo yo yeSAM tAni tthaa| vahisanyukSaNasvabhAvatvAt tu sutarAmapi sAhityopayuktAni A tRptita upayAge bhAtrAvyatikrame'pyalpadopANi cocyante na khatidoSavanti / evArthe ckaarH| agnisandhUkSaNa hi tatrApi bhavatyeveti bhaavH|| __gurUNi punariti |-punHshbdo bhinnakrame, tena tasmAt pRthvIsomaguNavahulakhAt / svaguNAdapi snigyasAcca gurutvAcca sthUlakhAca sthirakhAca vizadapaicchilyAcca mAtrAzanAcApi vahna rokSyAdiguNasyAsAmAnyAta na sandhukSaNaH svabhAvo yeSAM tAni tthaa| asAmAnyAditi virodhArthe nny| ataH sAmAnyaviraheNApi sandhukSaNasvabhAvavAbhAvAca mAtrAzanAni doSavanti sohityopayuktAni cA tRptito bhojanena mAtrAvyatikramAdagnisandhukSaNasvabhAvAbhAvAcAtimAtra doSavantibhavanti / nanu mallAdipuruSANAM sAhityopayuktagurudravyAbhyavahAre'pi na doSA dRzyante katham ? ucyate, atimAtra doSavantItyata aah-anytretyaadi| vyAyAmAdagnivalamiti vyaayaamaanivlm| vyAyAmajanitAgnibalasyApratighAtyatvena mAtrAvyatikrame samAne'pi laghugurudravyayolaghugurudravyasya vizeSaM darzayati-alpadopANi cocyante'pi sauhityopayuktAni, sauhityaM mAvAvyatikrameNa tRptiH| gurUNItyAdI punaHzabdo vyAvRtyarthaH / asAmAnyAditi virodhArthe naja, tenAsAmAnyAdityagniviruddha pRthvItoyaguNabAhulyAdityarthaH / anyasAmAnyAditi pATapakSe'pyanyazabdo viruddhavacana eva, tena tathApi sa evaarthH| atazca tyAdinA mAtrAvyatikrame gurau garIyAMsaM doSaM drshyti| nanu dRzyante kecana bhArikAdayaH puruSAH sAhityopayuktagurudravyAhAre'pi niSAH, tat kimucyate'timAtra doSavantItyAzaGkayAha-anyatra tyaadi| vyAyAmakRtamagnibalaM vyAyAmAgnibalam ; yadyapi kAlAhitabalo'gnirmAkhA'dhikaguru For Private and Personal Use Only Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 5ma adhyAyaH www.kobatirth.org sUtrasthAnam / balApeciNI mAtrA / na ca nApekSate dravyam / dravyANAmapekSayA* ca tribhAga sauhityamarddhasauhityaM vA gurUNAmupadizyate / laghUnAmapi ca nAtisauhityamagneryuktArtham / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * hemantAdikAlAhitAgnivalasya mAtrAdravyagurukSamatve'pi na prAdhAnyaM kAlAntare samAgate pratighAtyakhAt / vyAyAmaM nivevamANasya puruSasya ciramevAzivalasattvAcca / vyAyAmAdagnibalAccAnyatreti yad vyAkhyAnayanti tanna dvivacanApattervyAyAmApekSilavApattezca mAtrAyA iti tena pratijJAhAnizca syAditi // 3 // gaGgAdharaH - atha pratipakSasya pratiSThApanAM nirasya nigamanArthamAha- saipetyAdi / sA'gnivalApekSiNIti pratijJAtA mAtrA, eSA pratipakSapratiSThApanayA na nirAkRtA hetuyuktibhyAJcAsmAbhiH sthApitA bhavatyazivalApekSiNyeva mAtrA na tu gurulAghavApekSiNItyathaH / nanu bhavatvagnivalApekSiNI mAtrA dravyApekSiNI bhavati / abhiyuktyarthaM hi gurudravyANAmarddhasohityaM labUnAmapi nAtisauhityamupadizyate iti pratipakSAnyatarapratiSThApanAnirAsAyAha na cetyAdi / na ceti cakAreNa mAtrA upasthApyate prakaraNAt / mAtrA na dravyamapekSate iti na cAdravyameva hyapekSate / kasmAnmAtrA na dravyamapekSate ityata Aha- dravyANAmityAdi / cakAro'vadhAraNe / mAtrApekSayaiva dravyANAM guruNA prakRSTagauravANAM dravyANAM tribhAgasauhityaM gurUNAM dravyANAM yAvatparimANenAbhyavahAre kukSeraprapIr3anAdikaM syAt tAvatparimANenAbhyavahAraH sAhityaM tadapi tribhAgeNa / na khalu parimANena upadizyate praSTRgauravANAmarddhana na khalu parimANena upadizyate agneyattyarthaM samAnasthityartham / laghUnAmapi ca cakAraH punararthe'pi dvanyakSamo bhavati, yadukta " pakkA bhavati hemante mAtrAtravyagurukSamaH" iti, tathApi vyAyAmAhitabalo vahnirnitarAM balavAn bhavatItyayameva pradhAnaparigrahAduktaH / ye tu vyAyAmAditi cAgnibalAditi hetudvayaM varNayanti teSAmevaM sati vyAyAmApekSiNyazanamAtrA syAditi prakaraNaviruddho'rthaH syAt / pratijJAtamarthaM nyAyasampAditamupasaMharati- laipetyAdi / setyagnibalApekSiNI pratijJAtA mAtrA, eSeti nyAyenAgnarapekSatvena nirvvAhitA / 276 nanu yadyapyagnibalApekSiNI mAtrA, tat kasmAdekarUpa evAgnau laghUnAM dravyANAM bhUyasI mAtrA syAt ; tatastribhAgocitA arddhA vetyAha-- na cetyAdi / dravyamapekSata ityarthaH / tribhAgasauhityaM sanAg gurubhiH / evaM guru gauravaprakarSApakarSAdanyadapi kalpanIyam / laghUnAmapi dravyApekSayeti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 280 crk-sNhitaa| mAtrAzotIyaH mAtrAvaddhayazanamazitamanupahatya prakRti balavarNasukhAyuSA yojayatyupayoktAramavazyamiti // 4 // cArthe ca punarlaghUnAzca dravyANAM mAtrApekSayaiva nAtisauhityamupadizyate itynenaanvyH| yAvatparimANenAbhyavahAre kukSeraprapIr3anAdikaM syAt tAvatparimANAtizayena sauhityaM nopadizyate agneyuktyartha, laghUnAmagnisandhukSaNasvabhAvave'pi mAtrAtizayenAbhyavahArAdvAyorasaJcArAdagneH sandhakSaNAbhAvena sAmAnyasyApyabhAvApatteH, yathA prajvalito'pyagnistRNarAziplAvito nazyati, yathA cakSustaijasaM tejo'tiyogAdito vipadAte, yathApi ca prastarazilAyogAt zastra tIkSNaM bhavati tadatiyogAda vyApadAte iti / tasmAnmAtrAmevApekSante dravyANi na tu dravyANApekSate maatraa| nanu samAgnirakSaNAtha mAtrAzana kiM prayojanamityAha-mAtrAva dityAdi / hi yasmAta mAtrAvadazanamazitaM sat prakRti svAsthyamanupahatya balAdibhiryojayatyupayoktAramavazyamiti balavaNodInAM prakRtyAdikAraNasamUheSvekamevaitat mAtrAvadazanaM kAraNaM bhavati pradhAnamityavazyaMpadena jJApitam / taiH kAraNAntaraiH sahakAreNAyaM niyama iti| tasmAnmAtrAzI syAditi nigamana bodhyam // 4 // nAtisauhityamityatra sauhityazabdastRptimAtra vattate, tena laghUni tRptapatikrameNa na bhoktavyAni, evaM hi teSAM mAtrAtikramo na syAt / agneyuktiH svamAnAvasthitiH, tdrthm| nanu gurUNAM tAvadatimAtropayogo'gniparipAlanArthaM niSidhyatA, yena gurUNyagnavasamAnAni ; lAni punaragninA samAnAni tat teSAM kathamatimAtropayogo vahnimAndyamAvahatIti ? bramaH-laghUnAM dravyANAM sAmAnyamabhibhUyAtimAtratvamevAgnimAndyaM karoti / yathA-cakSustaijasaM tejaHsahakRtaJca pazyati, tadeva tejo'tiyogAdupahanyate, tathA zastramazmasambhavam, azmayogAJca tIkSNaM sampadyate, azmanyeva ca mithyAyogAt pratihataM syAt, tadukta zAlAkye "yat tejo jyotiSAM dIptaM zArIraM prANinAJca yt| saMyukta tejasA tejaH tadvirUpANi pazyati // tadeva cakSumtAnyeva jyotISyati tu pazyataH / vikAraM bhajate'tyarthamathavApi vinazyati // zastrasyAzmA yathA yonirnizitaJca tadazmani / tIkSNaM bhavatyatiyogAt tatraiva pratihanyate // ' evaM tAvada vyutpAditA'gnibaladravyApekSiNI mAtrA, mAlA'nvitaJca bhojyaM bhoktavyamityuktam / __ mAtrAzitatve ko guNa ityAha - maatraavddhiityaadi|-ihaavshymiti niyamo virodhikAraNAntarAbhAve sati boddhavyaH ; yataH-yadyapi pUrvavadazanAzitopayokta padaiH prazastabhojanAdivAcibhiH prakRtikaraNAdiguNasampannamannaM labhyate, tathApi kAlaviparyayaprajJAparAdhAsAtmyazabdarUparasasparzagandhAH santyevAhArajanyabalAdivirodhakAH / yadAha 'santi gAhArAdanyA For Private and Personal Use Only Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 281 bhavanti caatr| guru piSTamayaM tasmAt taNDulAn pRthukAnapi / na jAtu bhuktavAn khAdenmAtrAM khaadebubhukssitH|| vallUraM zuSkazAkAni zAlUkAni visAni ca / nAbhyasedagauravAnmAMsaM kRzaM naivopayojayet // gaGgAdharaH-AcAryANAmayamAzayaH-pUrvavyAkhyAtArthopasaMharaNArtha "tatra zlokaH" iti karoti, pramANArthamadhikArthazca "bhavati cAtra" iti karoti, iti vyAkhAAtAtirikta vaktamAha-bhavanti caatreti| atrAdhikArthAH zlokA bhavanti snti| ke te ityAha-guru piSTetyAdi / piSTamayaM piSTavikAraH, guru gauravazAli, jAtu kadAcit, na khAdet bhuktavAn mAtrAM khAdet bubhukSito'timAtrayA na khaadedityrthH| tasmAt guruvAta taNDulAn jAtu kadAcidapi na khAdeta ; bhuktavAna mAtrAmapi na khAdeta bubhukSito'timAtrAM na khAdedityarthaH / pRthukAnapi cipITa iti loke prasiddhAn, tasmAdapi guruvAt na jAtu khAdet kadApi na khAdeta ; bhuktavAna mAtrayA na khAdeta, bubhukSitA'timAtrayA na khaadedityrthH| nanvevaJcet tadA kadApi ko'pi kiM piSTamayAdikaMna khAdaMdityAzayAha-bubhukSita iti / bubhukSitaH puruSaH mAtrAmanapAyiparimANasaMkhyAM kukSeraprapIr3anAdilakSyAM khAdet piSTamayAdInAM gurudravyANAM vodhyam / __ na kevala piSTamayAdikaM na jAtu khAdait, valla rAdikaM nAbhyaset, tdaah-vlluurmityaadi| vallUraM zuSkamAMsaM nAbhyaset nirantaraM nopa; yuJjanAt ; kasmAdityAha-gauravAditi / zuSkazAkAnyapi gurukhAt, zAlUkAni api rogaprakRtayaH" iti| tena mAtAparigRhItAH zubhA api prakRtyAdayaH prAyobalAdihetavo bhavantIti mAtrAvadAhArastutyartham 'avazyam" iti kRtm| sukhayuktamAyuH sukhAyuH, yadi vA sukhaJcAyuzceti mantavyaM, svarUpeNApi cAyu gyamiti prAk pratipAditameva // 3 // 4 // bhavati caatreti| tantrakArasya samayo'yaM, yat-pUrvavyAkhyAtArthasaMgrahArthaM yadA zlokena vakta mArabhate tadA 'bhavati cAtra" iti kroti| piTamayaM piravikAraH, tasmAditi gurutvAt, pRthukAzcipiTA iti lokprsiddhaaH| na jAtu kadAcit, mAtrAM khAdedityanapAyiparimANavantaM khAdet / vallUraM zuSkamAMsaM, nAbhyaset na nirantaramupayuJjagat / anabhyAsahetumAha-gauravAditi / For Private and Personal Use Only Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 282 www.kobatirth.org caraka saMhitA | [ mAtrAzitIyaH kUrcikAMca kilATAMzca zaukaraM gavyamAmiSam / matsyAn dadhi ca mASAMzca yavakAMzca na zIlayet // 5 // SaSTikAn zAlimudrAMzca saindhavAmalake yavAn / AntarIkSaM payaH sarpirjAGgalaM madhu cAbhyaset // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 kumudAdInAM kandAH visAni mRttikAdhaH sthitakSudrAvarohavanmRNAlAni gurutvAt nAbhyaset / mAMsaM kRzaM vyAdhyAdibhirapuSTAnAM mRgAdInAM kRzAnAM mAMsaM kRzaM mAMsaM kRzasambandhitvamevAnupayoge mAMsasya heturunneyaH / kUrcikAdIMzca na zIlayet na satatamupayuJjIta / gauravAdevetyarthaH / kUrcikAn iti tatrasahitaM pakvaM kSIraM kUccikaH; tasya piNDAkAraH / kilATa AvRttakSIrasya ghano bhAgaH kSIraza ityAkhyaH / zaukaramAmiSaM zukaramAsaM tatsAhacaryyAta gavyamapi AmiSamityanvayaH / AmiSazabdo mAMse vartate / yavakaH zukadhAnyavizeSo'tizayamapathyatamatvena svayaM vAcyaH na tu yavaH // 5 // ** gaGgAdharaH- satatAbhyAsyAnAha - SaSTikAnityAdi / ihAdau SaSTikaH paThyate raktazAlimapekSyAprAdhAnyenAnyApekSayA prAdhAnyakhApanArtham / saindhavasya satatamabhyAsavacanametat bhojyavyaJjanAdisaMskArakatayA bodhyamanyathA trINi dravyANi nopayuJjIta "pippalyo lavaNaM kSAraH" vakSyamANavizeSavirodhaH syAt / yavAniti yavaH prasiddhaH na tu yavakaH / AntarIkSaM jalamiti zeSaH / payaH kSIraM, sarpirdhRtaM, jAGgala' jaGgaladezabhavA mRgAdayo jAGgalAsteSAM mAMsaM jAGgalam / madhu mAkSikam / abhyaset / asu va dIptigrahaNagatiSviti dhAto rUpam / mAMsaM kRzamapuSTa rogAduparatamRgAdisambhavamityarthaH, etaccApyavRSyatvAdeva niSiddhaM, na gauravAditi bruvate / kUrcikaH kSIreNa samaM dadhi taka vA pakkakilATaH, kUrcikapiNDo naSTakSIrasya ghano ityanye / zaukaramiti zUkaramAMsaM, zUkarasAhacaryyAt gavyamahiSe api mAMse eva boddhavye, yavakaH zukadhAnyavizeSaH, vakSyati "yavakaH zUkadhAnyAnAm apathyatamatvenAprakRSTatamo bhavati" iti // 5 // bhAga cakrapANiH- abhyasyAn darzayati SaSTikAnityAdi / - iha SaSTirAdau paThyate raktazAlikamanu pradhAnatvakhyApanArtham / AntarIkSamiti AntarIkSaM pAnIyaM payaH kSIraM / jAGgalamiti jAGgaladezabhavaM mRgAdimAMsam / iha saindhavAbhyAso'nnasaMskAratvena mAtrayA'bhipra etaH, tena "zrINi 1 gavyamAhiSe iti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 283 tacca nityaM prayuJjIta svAsthyaM yenAnuvartate / ajAtAnAM vikArANAmanutpattikaraJca yat // 6 // mAtrAzanasya svAsthyahetutvena vahnisAmyarakSaNAdikaratvena svAsthyapAlanopAyopadeza ArabdhaH, sa cAtibAhulyo vAcyazcet tadAtigaurava grantho'yamAvahatIti anuktaM svAsthyarakSaNArthamupAyaM mUtrayitumAha-taccetyAdi / svAsthyamiti khaH svIyo'vikRto dharmastasmiM stiSThatIti svasthastasya bhAvaH svAsthyaM svAbhAvikakhAdikaM dhAtusAmyamiti yAvat / yenAhAreNa vizuddhana kSIyamANazarIrapoSaNakareNa ca svAsthyamanuvartate tacca sarvamupayuJjayAt / yathA pradIpasnehavartikSayonmukhe pradIpakSayabhiyA snehavartidAnAt pradIpo'nuvarttate, evaM vAtAdipratyavAyahetuparihAreNa svaasthymnuvttete| tathA ajAtAnAM vikArANAmutpattikarAH prazAparAdhapariNAmAsAtmendriyArthasaMyogAstebhyo'nyada yacca tacca sarva prayuJjIta, prazAparAdhAdibhirabhyavahAraparihAraM kuyyAt tena svAsthyamanuvartate iti / ata eva kAlakhabhAvajadoSasaJcayAdinirharaNAdikaM vakSyati, naitena saMgRhItamiti // 6 // dravyANi nAtyupayuJjIta pippalyo lavaNaM kSAraH" iti yadvakSyati, tena samaM virodho na bhavati tatra lavaNAtiyogasya prtissiddhtvaat|| mAtrAzItyAdinA svAsthyaparipAlanopAya ucyte| atibahu ca svasthaparipAlanaM tantra vaktavyaM, taccehAbhidhIyamAnaM granthagauravamAvahati, anabhidhIyamAnaJca granthasya nyUnatAmApAdayati ; atastat suutrmaatrennoddessttumaah-tccetyaadi| suSTha nirvikAratvenAvatiSThata iti svasthaH tasya bhAvaH svAsthyamudvajakadhAtuvaiSamyavirahitadhAtusAmyamityarthaH, tacca svAsthyamubhayathA paripAlyate-vizuddhAhArAcArAbhyAM sadA zrIyamANazarIrapoSaNena pratyavAyahetuparihAreNa ca, yathA dIpaparipAlanaM snehavartidAnAt poSaNena kriyate tathA zalabhavAtAdinirvApakahetuparihAreNa ca / zarIrapratyavAyahetuzca dvividhaH-buddhidoSAdviSamazarIranyAsAdirvAtAdikArakA, duSpariharazca kAlavizeSaH svabhAvAdiha hemantAdiH kaphacayAdikArakaH ; tat zlokapUrvArddhana svAsthyapoSakahetumAha, uttarArddhana tu jAtAnAmityAdinA svaasthyvighaatkhetuprihaarmaah| yadyapi cAjAtAnA vikArANAmanutpattiH svabhAvasiddhA vidyata eva, vidyamAnAyAJca karotyartho mukhyo nAsti, tathApIdamevAjAtavikArANAmanutpattikaraNaM yat tadvikArahetupariharaNaM tathA duSpariharakAlavizeSajanitadopaharaNam / yathA vakSyati, "mAdhavaprathame mAsi nabhasyaprathame punH| sahasyaprathame caiva vAhayeda doSasaJcayam // " tathA hetvantaranirapekSAt pacyamAnacakSuHzleSmaharaNArthamaJjanam / evamAdi // 6 // For Private and Personal Use Only Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 284 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ mAtrAzitIyaH taUrddha zarIrasya kAyryamabhyaJjanAdikam / svasthavRttamabhipretya guNataH saMpravakSyate // sauvIramaJjanaM nityaM hitamakSNoH prayojayet / paJcarAtre 'STarAtre vA srAvaNArthe rasAJjanam // 7 // / gaGgAdharaH-- atha svAsthyapAlanArthamAhAravidhimupadizya zArIrakAryyamupadizati - ata UrddhamityAdi / ato mAtrAzanavidhyupadezAt Urddha manantara zarIrasya cakSurAdeH sambandhe yadavazyaM kAryyamaJjanAdikamapi tat svAsthyavRtta nAtisphuTadhAtuvaiSamye'pi nAtivAdhAbhAvavRttaM na tu vyAdhitavRttamabhipra etya guNataH kammeNA pravakSyate tenAsmin yadaJjanAdikaM vyAdhivizeSaharatvenApi prazasitavyaM tanna virudhyate vyAdhitavRttatayA'bhipra etatvAbhAvAditi, guNataH karmmataH saMpravakSyamANakhena pratijJAtatvAcca / atra cakSuSo'GgaSu sarvveSu prAdhAnyAt tatkAyryamaJjanaM prathamamupadizyata iti sauvIramityAdi / suvIrA nadI tasyAM jAtamaJjana nityaM pratyahamakSNorakSigolakayoH prayojayet / kasmAdityAha - hitamarthAdevAkSNoH, hitamiti vacanena cakSustejorakSaNaM na tu cakSurgatadoSa nirharaNamiti bodhyam / cakSurdoSanirharaNArthamAha-paJcetyAdi / akSNoH srAvaNArthe paJcarAtre 'STarAtre vA rasAJjanaM prayojayet / paJcASTavikalpastu cakSurdoSavalAvalApekSayA srAvaNArthe rasAJjanAJjanaprayoge paJcASTAnyatararAtrAdRddha madhava kAlaniyama darzanArtham / paJcadine'STadine veti na kRtvA rAtrAntatvena nirdezAt srAvaNAryAJjanasya rAtrAveva prayoga iti jJApitam // 7 // / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - ata U mityAdi / ataH svAsthyAnuvRttikAraNakathanAd UrjA, kAryyamavazyaM kArya svasthavRttimabhipratya, svasthavRttAnuSThAne'kSyaJjanAdyavazyaM kAryyamityarthaH ; aJjanazabdo'bhyaJjane'pi varttate, tadarthamabhyaJjanAmatyuktam / aJjanamevAdAvupahitaM pradhAnAvayavacakSuH paripAlakatvAt : uktaJca - "cakSuH pradhAnaM sarveSAmindriyANAM vidurbudhAH / ghananIhArayuktAnAM jyotiSAmiva bhAskaraH // " yadi vA svasthavRttamadhikRtya yadaJjanAdi, taducyate ; rogeSu tu yadaJjanAdi, tat tacikitsAsu vaktavyaM yadyapi caitadanjanAdi rogaharamapi vaktavyaM, tathApi prAyaH svasthavRttamatametaditi svasthavRttamabhipra tyetyuktam / sauvIretyAdi / - suvorAnadIbhavaM sauvIraM nityaM pratyaham, akSNoriti dvivacanamakSigolakadvaye'pyanjanavidhAnArtham / paJcarAtrATa rAtragrahaNaM dUrAntarakAle niyamadarzanArthaM, tena doSakAlamapekSyArvAk madhye UddhaJca karttavyaM srAvaNamanjana miti bhavati // 7 // Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / cakSustejomayaM tasya vizeSAt zleSmato bhayam / divA tanna prayoktavyaM netrayostIcNamaJjanam // virekadubbalA dRSTirAdityaM prApya sIdati / tasmAt srAvyaM nizAyAntu dhruvamaJjanamiSyate // tataH zleSmaharaM karmma hitaM dRSTeH prasAdanam // 8 // 285 gaGgAdharaH- tatra dinaprayoge doSaM darzayati - cakSurityAdi / cakSurindriyaM tajomayaM tejovikArabhUtaM tasya cakSurindriyasya tejomayasya zArIrasya zArIradoSavAtapittakaphebhyo bhayaM bhavati, tatrApi vizeSeNa vAtapitrApekSayA cakSuSastaijasasya virodhiguNAdApyatvena zleSmato bhayamapi vizeSeNAdhikatvana bhavati / tasya ca zleSmaNo jayArthaM saMzodhanaM pradhAnaM, tadiha srAvaNArthe rasAJjanaM tIkSNamaJjana divA dinakarakiraNAdhikaraNe kAle netrayona prayoktavyam / nanu dina taijasaM cakSuzca taijasaM tayoH sAmAnyAdrasAJjanasya ca tIkSNatvena tayoH sAmAnyAt zleSmato viparyyayatvena vizeSAn zleSmajaye dina eva rasAJjanasya tIkSNasyAJjanaprayogaH prazasyate; kathaM niSidhyate ityata AhavirekadurbaletyAdi / dinarasAJjananetrANAM sAmAnye'pi zleSmato vizeSeNa virodhitve'pi dine netrayostIkSNAJjanaprayogeNa doSavirecanAta dubbalA bhavati dRSTirindriyaM tadA'paratIkSNamAdityaM na sahate yadi ca prApnoti sUryyakiraNasaMyogena yuktA syAt tadA tadindriyArthatIkSNAtiyogAt sIdati / tasmAt virekadurbaladRSTyAditya karaprAptAvasAdadoSAt srAvyaM virecanayogyaM zleSmato bhayamAzaGkA taijasaM cakSurnizAyAM dhruvamavazyaM srAvyaM srAvayet / tu punaraJjanaM srAvaNAJjanaM nizAyAmiSyate iti kazcit / vastutastasmAduktadoSAt srAvyaM srAvAya For Private and Personal Use Only cakrapANiH - srAvaNAnjanaprakaraNopapattimAha-cakSurityAdi / cakSurindriyasya tejasasya zleSmata ApyAt taijasavirudvatvena hetunA, vizeSAditi vAtapittabhayAdadhikatvena bhayaM bhavati ; zleSmajaye ca trAvaNaM pradhAnaM tasmAt strAvyamityarthaH / trAvaNAnjanakAlaM niyamayati-nizAyAmityAdi / dhruvamavazyaM nizAyAmeva, aJjanaM pratyAsannatvAt strAvaNAJjanam / jatUkarNenApa strAvaNarasAjjanaM nizAyAmeva vihitaM yaduktaM "saptAhAdrasAvjanaM naktam" iti zAlAkye'pyukta "virekadurbalA dRSTirAdityaM prApya sIdati / rAtrau suptaguNAccAkSi puSyatyajanakarSitam // " sauvIrAnNanaJca virecanaM na bhavati, cakSuHprasAdamAtraM karoti tenaitaddivA kriyamANaM na virodhi / ; Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 286 caraka saMhitA | yathA hi kanakAdInAM malinAM * vividhAtmanAm / dhautAnAM nirmalA zuddhistailacelakacAdibhiH // evaM netra Su martyAnAma anAzcyotanAdibhiH / dRSTirnirAkulA bhAti nirmale nabhasInduvat // 6 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yadaJjanaM' tat srAdhyamaJjanaM nizAyAntu rAtrAveva saumyatvena dhruvamiSyate nirapAyamiSyata srAvaNAnantaradumbelatve'pi dRSTastejomayyAstIkSNAJjanayogena jAtopatApavirodhiguNatvAnnizAyAH saumyAyA ityarthaH / anye tu dhruvamaJjanaM nityaprayoktavyamaJjanauM sauvIramaJjanam iSyate / yasmAttejomayaM cakSustattasmAt divA netrayozcakSurgolakayostIkSNamaJjanaM na prayoktavyaM yasmAt cakSustejomayaM tasya vizeSAt yat zleSmato bhayaM bhavati tat virekadurbalA dRSTivirekeNa zleSmaNo nirharaNena dubrbalo doSaH zleSmA yatra sA, Aditya tejomayamAditya kiraNaM seomavirodhina prApya sIdati zeSamavajayati / tasmAdAditye dinakarakiraNe cakSuHsrAvyaM vamanavat pUrvAhna nizAyAntu dhruvamaJjanamiSyate / zleSma nirharaNAnantara zleSmahara dRSTiprasAdanaM prasannatAkaraM karmma timiSyate ityarthaH // 8 // gaGgAdharaH nanu kasmAnnityAJjanasrAvaNAryAJjane upadizatItyAzaGkAyAM dRSTAntapUrvvakamuktanityahitAJjanasrAvaNArthAJjanayoH kammAha-yathA hItyAdi / hi yasmAt malinAmAgantudhUlyAdimalavatAM vividhAtmanAM kanakAdInAM tejomayAnAM tailacelakacAdibhidha tAnAM nimmelA zuddhistAdRzamalAbhAvAt zuddhiH svAbhAvikI taijasatA yathA bhAti evam, tathA netreSu aJjanAzrotanAdibhiH / aJjanaM nityahitAJjanaM, srAvaNAryAJjanaM zalAkAJjanAdi, Aprotana netravirekArtha dravauSadhaprayogaH / AdinA puTapAkAdiH / tairnirAkulA nimmelA vAtAdi * [ mAtrAzitIyaH anye tu vyAkhyAnayanti - dhruvaM nityakarttavyaM sauvIrAJjanaM yat tannizi karttavyaM, trAvaNAJjanantu zleSmodrekaviSaye vamanavat pUrvAhna eva karttavyam // 8 // cakrapANiH - anaguNamAha-yathA hItyAdi / zuddhiH svAbhAvikI sA''gantudhUlyAdyapa - nayane nirmalA satI bhAti / AzrayotanaM nityavirekArthaM dravauSadhadAnaM taccehAnabhihitamapi phalai kyAdabhihitam | Adizabdena puTapAkAdInAM grahaNam // 9 // maNAnAmiti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH 287 sUtrasthAnam / hareNukAM priyaGgazca pRthvIkA kezaraM nakham / hIveraM candanaM patraM tvagelozIrapadmakam // dhyAmakaM madhukaM mAMsI guggulvaguruzarkaram / nyagrodhoDumbarAzvattha-nakSalodhatvacaH shubhaaH|| vanyaM sarjarasaM mustaM zaileyaM kmlotple| zrIveSTakaM zallakIJca zukabahamathApi ca // piSTrA limpecchareSIkAM tAM varti yavasannibhAm / aGgaSThasaMmitAM kuryyAdaSTAGga lasamAM bhiSak // doSaduSTyabhAvAta dRSTi ti / dRSTAntAntaramAha-nabhasItyAdi / anena dRSTAntena dRSTastejomayale'pi maNDalasya saumyatvamapi khyApitaM candramaNDalavat // 9 // gaGgAdharaH-athAJjanaprayogAnantaraM dRSTeH prasAdana zleSmahara karma hitamiti yadukta tat tu zAlAkye'pyuktam -"tIkSNAJjanenAJjitalocanasya yaH sampaduSTo na nireti netrAt / zleSmA ziraHsthaH sa tu pItamAtra dhUme prazAntiM labhate kSaNena // " iti ; svayamapi vakSyati--"nAvanAJjananidrAnte cAtmavAn dhUmapo bhaveta" iti / tenAJjanAnantaraM dhUmamAha-hareNukAmityAdi / hareNukA reNuketi khyAtA, priyaGgaH khanAmakhyAtA, pRthvIkA kRSNajIraka, kezara nAgakezaraM, nakhaM nakhI, hIberaM bAlakaM, candanamatra zvetaM, patraM tejapatra', vak gur3akhaka, elA sthUlA, uzIraM vIraNamUlaM, padmakaM padmakASThaM, dhyAmakaM gandhatRNaM, madhukaM yaSTImadha, mAMsI jaTAmAMsI, gugguluH puraH, aguruH kRSNAguruH, zarkarA sitA, samAhAradvandvakhAt klIvamekavacanazca / nyagrodhAdInAM lodhAntAnAM paJcAnAM zubhA bhadrAsvacaH valkalAni / vanya kaivattemustakaM, sajjarasaM dhUnakaH, mustaM bhadramustakaM, zeleyaM zailaja, kamalotpale padmakumuda tayoH kiJjalkaH, zrIveSTakaM nvniitkhottii| zallakI zilArasa iti loke, zukabaha granthipaNem / etAni sarvANi jalenAnuktakhAt piSTavA cakrapANiH-ihaivAJjanAnte dhUmapAnaM vidhAsyati "nAvanAJjananidrAnte" ityAdinA ; ato'anAnantaraM dhUmo'bhidhIyate, uktaJca zAlAkye-"tIkSNAJjanenAJjitalocanasya yaH sampraduSTo na nireti netraat| zleSmA ziraHsthaH sa tu pItamAtra dhUme prazAntiM labhate kSaNena // " hrennukaamityaadi| - hareNukA reNukA, pRthvIkA kRSNajIrakaM, kezaraM nAgakezaraM, padmakaM padmakASTaM, dhyAmakaM gandhatRNaM, nyagrodhAdInAM lodhrAntAnAM tvacastAsAM vizeSaNaM zubhA iti, vanyaM kaivattamustakaM, zukabaha For Private and Personal Use Only Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 288 crk-sNhitaa| [mAtrAzitI: zuSkAM vigabhI tAM varti dhUmanetrApitAM nrH| snehAktAmagnisaMpluSTAM pibet prAyogikI sukhAm // 10 // vsaaghRtmdhuucchissttyuktiyuktairbrossdhaiH| vattiM madhurakaiH kRtvA snaihikI dhUmamAcaret // 11 // zareSikA zarapuSpasya nAlI zariketi prasiddhA tAM limpet vakSyamANAM varti yavasatribhAmityAyanuvAdAra jalapiSTastai hareNukAdibhibheSajaiyevAkArA madhyasthUlA prAntadvayamsUkSmA tathASThAilivara sthUlA aSTAGkaladIrghA vattiyethA bhavati tathA limpet / tAM vatiM yavAkArAdirUpAM zuSkAM zuSkIkRtya zareSikAmAkRSya vigo kRkhA snehanAktAmabhyajya vakSyamANadhUmanetra dhUmapAnanalikAyAM patriMzadaGga limitAyAM trikoSAphalitAyAma arpitAM tacchidre praviSTamekamA yasyAstAm agnisaMpluSTAmanyasminnagreo'gninA dahyamAnAM sukhAM mukhajanikAM prAyogikI pibet| etena prAyaugiko'yaM dhUmaH prayogaH pratidinamabhyAsastasyaiva peyadha masya saMzA prAyogika iti taddhamAya vattiH prAyogikIti saMjJA // 10 // gaGgAdharaH-dhUmaprasaGgAt rukSasya svasthasya snaihikdhuumvttimaah-vsetyaadi| vasA jantustra haH, ghRtaM sarpiH, madhUcchiSTa sikthakaM, taiyuktito yuktairbhipajA yuktyA yathAyogya vattikaraNocitaiH prayojitairiha varoSadhairuttamoSadharmadhurakairjIvanIyagaNadravyaiH piSTaiH kRtAM varti snaihikI rukSasya snehnkaarinniim| dhUmamAcaret / prAgvat svanalikApitAmagnisaMpluSTAmityanuvattate / eSa dhUmaH snaihiko rukSasya svasthasya snehanavizanArtha na tu satatAbhyAsArtham // 11 // anthiparNakaM, zareSIkA zarapuSpasya nAlA zariketi prsiddhaa| atra vidhAnaM-piSTabhaiSajaiH zarikA tathA veSTayitavyA yathA'STAGgalAyatA'GgaSThapariNAhA ca vartiH syAt, tAca zuSkAM satI varti zareSIkAmAkRSya snehenAbhyajyAgninaikasminnano'vadahyamAnAM vakSyamANadhUmapAnanalikAyAM mUlarandhra nivezyAto ghUmaH peyH| prAyogikI ca nitypeyvrtisNjnyaa| sukhAmityanenAkTubatvamanatyayatvaJca darzayati // 10 // ckrpaanniH-snaihikdhuumvtimaah-vsetyaadi| madhUcchi, sikathakaM, varauSadhairiti madhurakavizeSaNaM, madhurakANi jIvanIyAni jiivkrssbhkaadiini| yuktiyuktarityanena tathA vasAdigrahaNaM kartavyaM yathA vattiH kattuM pAryyata iti darzayati / vartikaraNaca pUrvavat / snaihikI snehana kArikA // 11 // For Private and Personal Use Only Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH 289 sUtrasthAnam / zvetA jyotiSmatI caiva haritAlaM mnHshilaa| gandhAzcAgurupatrAdyA dhamo mUrddhavirecanam // 12 // gauravaM zirasaH zUlaM piinsaa.vbhedko| karNAdizUlaM kAsazca hikAzvAsau glgrhH|| gaGgAdharaH-mUddhi, baddhakaphasya svasthasya zirovirecanAtha bairecanikadhUmapAnavarti drshyti-shvettyaadi| zvetA zvetAparAjitA, jyotiSmatI latAphuTakI, haritAla dvidhA tatra sapatramuttamam, manaHzilA kunaTI, gandhAzcAgurupatrAdyA jvaracikitsite aguvAditaladravyANi agurukuSThatagarapatretyAdinoktAni yAni tAni agurusahitapatrAdIni kuSThatagaravajjitAni jalena piSTvA uktarUpA vattiH kRtA mUrddhavirecanadhUmo bhavatIti vairecanikI varjiriyaM zirovirecanadhRmArthA iti tAM varti yavasannibhAmityAdi agniplussttaamityntmtraapynuvttte| atra kuSThatagaravajjana mstulungglaavbhyaat| vakSyati ca "dhUmapatti pibegandhairakuSThatagarastathA" iti| zAlAkye'pi "natakupThe nAvayato dhuumvrtipryojite| mastuluGga vizeSeNa te tasmAnnava yojayet / " suzrute'pyuktam "elAdinA tagarakuSThavajjama" iti // 12 // - gaGgAdharaH-dhUmapattitrayapAne dhUyaguNAn praah-gaurvmityaadi| gauravaM nAtisphuTavAtAdivaiSamye dhAtusAmyavada vyavahArAta nAtibAdhAbhAvAJca yacchirasA gauravazUlAdayaste savveM dhUmapAnAt prshaamynti| etena dhAtuvaiSamye vyAdhitatvadazAyAmapi sutarAM zirogauravAdayaH prazAmyantIti lbhyte| evaM samvatra cakrapANiH-vairecanikadhUmapAnavatti dazayati-zvetetyAdi / zvetA'parAjitA, gandhAH sugandhadravyANi, teSAM vizeSaNamagurupatrAdyAH, aguru ca pakhAdyAzca agurupatrAdyAH ; agurupatrAdyAzca jvare vakSyamANA: 'agurukuSTatagarapatra' ityAdigaNA mntvyaaH| aguAdyA iti na kRtaM, kuSThatagasyoratitIkSNatvena mastulaGgakasrAvabhayAt parihArArthe ; vakSyati ca trimarmIye.---'dhUmavatiM pibeda gndhairkusstttgraistthaa"| zAlAkye'pyukta "natakuSThe srAvayato dhUmavartiprayojite / mastuluGga vizeSeNa tasmAt te naiva yojayet / " suzrute'pyuktam "elAdinA tagarakuSThavarjena" iti // 12 // cakrapANiH-dhUmapAne guNAn darzayati-gauravamityAdi / ziroruhAH kezAH ; kapAlAzca zirasa For Private and Personal Use Only Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 260 www.kobatirth.org caraka saMhitA | * Huang Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dantadaurbalyamAtrAvaH trasrotoghrANAdidoSajaH * / pUtighrANAsyagandhazca dantazUlamarocakaH // hanumanyAgrahaH kaNDUH kimayaH pANDutA mukhe / zleSmapraseko vaisvayyaM galazuNDupajihvikA // khAlityaM piJjaratvaJca kezAnAM patanaM tathA / kSavathuzcAtitandrA ca buddhermoho'tinidratA // dhUmapAnAt prazAmyanti balaM bhavati cAdhikam / ziroruhakapAlAnAmindriyANAM svarasya ca // na ca vAtakaphAtmAno balino'pyUrddhajatra jAH / dhUmavaktUkapAnasya + vyAdhayaH syuH zirogatAH // 13 // svAsthyAturyavyAdhiharaNakammeprazaMsAyAM bodhyam / AsrAvaH srotoghrANAkSidopaja iti yojyam / sroto mukhasroto nava pradhAnarandhANi vA tatrApi ghrANAkSIti vizeSeNa nAsAnayanadoSajastrAvaprazamanabodhArtham / ghrANAsyayorgandhaH, sa ca pUrtiH / kezAnAM piJjaralaM kharvvatvenAtikuzcitatva tathA patanam / buddhermoho manomohaH buddhisthAnatvena manaso buddhizabdavAcyatvAt / ziroruhAH kezAH, zirasazca kapAlAni teSAm indriyANAM buddhIndriyANAM svarasya cAdhika bala bhavatIti yojyam / balino'pIti balavatkAraNajAtA api vAtakaphAtmAno vyAyaya Urddha jatrujA jatrarddha dezakaNThAsyakaNenAsAkSizirobhavAstatrApi vizepeNa zirogatA na ca syune vanyAGgajA na syuriti / dhUmavaRkapAnasya dhUmasya vapAna vakraNa pAna' yasya tasya tthaa| mukhena dhUmaM pItavato nAsayA vamanAditi bhAvaH // 13 // zrotraghrANAkSidoSajaH iti vA pAThaH / + dhUmarakakapAlasyeti kacit pAThAntaram mAtrAzitIyaH eba, balino'pIti balavatkAraNA ityarthaH / UrjA anajasyenaiva zirogatA api labdhAste punarabhidhIyante vizeSavidhAnArtham // 13 // For Private and Personal Use Only Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ma adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / prayogapAne tasyASTau kAlAH samparikIttitAH / vAtazleSmasamutklezaH kAleSyeSu hi lakSyate // snAtvA bhuktA samullikhya kSutvA dantAn vighRSya ca / nAvanA ananidrAnte cAtmavAn dhUmapo bhavet // 261 I Da gaGgAdharaH- nanvimAMstrIn dhUmAn svAbhISTataH kiM pibet kiM kAlavizaSeNa ityAha--prayogapAna ityAdi / prayogapAne prAyogikadhUmapAne tasya dhUmatrapAnasyASTau kAlAH prakIrttitA brahmAdibhiriti zeSaH / kasmAdaSTau kAlA ityAha-- vAtetyAdi / hi yasmAdeSvaSTasu vakSyamANastrAmAnantarAdiSu kAleveva vAtazleSmasamuta zo lakSyate na tvanyasmin kAle, tasmAt strAkhA kvA samullikhya vamitvA zrutvA kSatratha kRtvA dantAn vighRSya ca nAvanAJjananidrAnte nAvanAnte'JjanAnte nidrAnte ca AtmavAn sAdhu manasvI dhUmapo yathA bhavet / iti prAyogikadhUmapAne kAlA AcAyryeNa muktakaNThenoktAH / snaihikavairecanika dhUmapAnakAlastu ka ityata Aha- tathetyAdi / tathA tena prakAreNAnyasya dhUmasyeti UrddhajatrujA vAtakaphAtmAno vAtAtmAnaH kaphA - mAnava rogA na bhavanti / tasyetyanena pUrveNa peyAH syurityAdinA pareNa cAnvayo bodhyaH / etena caitaduktaM bhavati, zaityena guNena vAyuH kudhyati ceta tadA vAtAtmAno rogA bhavantIti, tadaiva snaihikadhUmo vidheyo yadA puruSo rukSaH syAt raukSetra bhavati sati tadaiva raukSyaharastra hikadhUmapo bhavet tasmAt "asnAtkhA cApyatvA ca nollekhya na kSavodbhave / nizi jAgaraNAnte ca ratAnte snaihikaM pibet // " iti bodhyam / tena raukSatraguNakupitavAtAtmAno rogA na bhavantIti, dvayoH kope khaSTau kAlAH / kaphAtmAnazca rogAstadA bhavanti yadA puruSorukSaH syAta tadaiva kaphavRddhikAle kaphaharamUrddha vairecanikadhUmapo bhavet / tasmAt snAtvA bhuttavetyAdyaSTa kAlA bodhyAH / etena tadapAstaM yat paraiH "prAyogika dhUma eva prAyaH svasthavRttAdhikAriko na tu snaihikaverecanikAvityata AcAyyeNa For Private and Personal Use Only cakrapANiH- dhUmapAnakAlaM darzayati - prayogetyAdi / prayogapAne prAyogika dhUmapAne ete'STau kAlAH ; snaipAne tu vAtavRddha upalakSitaH kAlo, vairecanikapAne tu zleSmavRkhu upalakSito mantavyaH / prAyogika eva prAyaH svasthavRttAdhikAre, tena tatkAla eva kaSTaraveNAbhidhIyate ; yadi vA prayogapAne satatapAne svasthAdhikAra iti yAvat tena dhUmatrayasyApyete kAlA bhavanti / ; Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 262 crk-sNhitaa| [ mAtrAzitoyaH tathA vAtakaphAtmAno na bhavantyU jatru jaaH| rogAstasya tu peyAH syuraapaanaastristrystryH|| muktakaNThena prAyogikadhUmapAnakAlo'bhihito na khitaradhUmapAnayoH" iti vyaakhyaayte| yadapi ca "prayogapAne satatapAne svasthAdhikArIyadhUmapAne iti yAvata tena dhamatrayasyApyaSTau kAlA bhavantyuktA ata eva tathA vAtakaphA ityAdi grantho na punaruktaH syAt / vAtAtmAnaH kaphAtmAno vAtakaphAtmAnazcorddha jatrujA rogAH kramAta snaihikadhamapasya mUddhavairecanika dhUmapasya prAyogikadhUmapasya na bhavanti iti vyAkhyAnena saGgatazca syAditi" vyAkhyAyate tadapi na manoramaM syAt atra hi snAnAdyanantaraM na kevalapAtakAlaH tatra ca ranaihikadhUmapAna na vidhIyate tasmAdvAtakaphAtmAno vAtazlaiSmikA eva na tu vAtAtmAnaH kaphAtmAnazceti uttASTakAle hi vAtaka kotklezavacanAt rukSasya dhUmaniSedhAcca / nanyasya trividhadhUmaM pivato yathAkAmaM dhUmasya pAnamokSau bhavato na vaityata Aha-tasya tu peyA ityAdi / tasya snAkhA bhukkhA ityAdyaSTAnAM kAlAnAmekasminne kasmin kAle trividhAnyatamadhUmapasya puruSasya tristrivArIbhUtAstrayaH kAlAH peyAstrivArIbhUtAstrayaH kAlAH ApAnAzca pAnasImAzca syuH snAnAvanantaraikakAlasya dhumAkarSaNavegakAlakhena navasaMkhyAyAH pAnavyAptAdhikaraNalena karmasaMjJAyAM tadvAcye kSaNe kRtAH peyA iti pdm| dhUmaH pIyate'smin kAle iti pAnaH pAnakAlaH pAnAdA sImA ityApAnAH pAnakAlasImAH / trayastraya iti vIptAyAM dvibhAvastenaivASTasa kAleSvevaikaikasmin kAle ityarthI labhyate / tathA ca snAnAdyanantaramekaikAlan kAle trivimA yatama eko dhUmastrivArIbhUtAtrayo nava vArAH santaH peyA apAnAca yuriyrthH| ubhayathaiva snAnAdyanantarASTakAlAnAmekaikasmin kAle nava vArAn dhUmasya pAnaM mokSazca ityaSTAdaza pAnamokSA mokSavyavahitapAnAni nava pAnavyavadhAyakamokSAca naveti phlitaathH| vAtakaphAtmazabdena vAtAtmAnaH kaphAtmAno vAtakaphAsmAnazca gRhyte| peyAH syurityAdAvApAnA dhUmAnyavahAramokSAH, ekaikasmin sAnAdidhUmapAnakAle, viriti AvRttitraya kartavyAH ; te cAvRttitraye'pi vidhA tridhA kartavyAH ; ekaikAraman dhUmapAnakAle nava dhUmAbhyavahAramokSAH karttavyAH ; trIstrInabhyavahArAn kRtvA viznAmo'ntarA karttavya ityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 263 paraM dvikAlapAyI syAdahaH kAleSu buddhimAn / prayoge snaihike tvekaM vairecyaM trizcatuH pibet // 14 // nanu snAnAdyanantarASTakAleSvevava pibenna vetyata aah-prmityaadi| trividhAnyatamakasya dhUmasya navadhA pAna navadhA mokSazca nAhaH kAleSvaSTasu, parantu buddhimAn svazarIradoSodreka buddhA prayoge prAyogikadhame peye ahnaH kAleSu snAnAdyanantarAdinidrAntAntavaSTasu divAkAleSu madhye dvikAlapAyI syAt, tathA ca svazarIravAtakaphoklezAtizayaM buddhA snAkhA bhuktvA ca vA, snAkhA samullekhya ca vA, snAkhA kSuttvA ca vA, snAkhA dantAn vighRSya ca vA, snAkhA nAvanAnte ca vA, snAtvAJjanAnte ca vA, snAkhA nidrAnte ca vaa| bhuktvA samullekhA ca vA, bhuktvA kSutvA ca vA, bhuktvA dantAn vighRSya ca vA, bhuktvA nAvanAnte ca vA, bhuktvA aJjanAnte ca vA, bhuktvA nidrAnte ca vaa| samullekhya kSuttvA ca vA, samullekhA dantAn vighRSya ca vA, samullekhAnAvanAnte ca vA, samullekhyAJjanAnte ca vA, samullekhya nidrAnte ca vaa| kSuttvA dantAn vighRSya ca vA, kSuttvA nAvanAnte ca vA, kSuttvAjanAnte ca vA, kSuttvA nidrAnte ca vaa| dantAn vighRSya nAvanAnte ca vA, dantAn vighRSyAJjanAnte ca vA, dantAn vighRSya nidrAnte ca vaa| nAvanAnte'JjanAnte ca vA, nAvanAnta nidrAnte ca vaa| aJjanAnte nidrAnte ca vati prAyogikadhUmaM pibet ; divase eva na tu rAtrau, rAtrestattatkAle dossodrekaabhaavaat| saH kakakAlatvasvabhAvena tu doSavizeSakopaH syAdeva sa ca svAbhAvika eva na dhamena prazAmyati ityrthH| snahike vekamiti-snaihikadhUmam ekamevArthAt tatkAlaM vyApya pibet / snaihikadhUmapAnakAlA hi snAnAdikAsteSAmekakAlamityarthaH / vairecyaM trizcaturiti-trayazca catvAro vA vArA iti trizcaturiti, na trIzcaturo vArAn / virecyadopabalApekSayA vairecyaM barecanikaghUmaM pibet / vairecanIyadhamasyApyaSTau snAnAdya ttarakAlAsteSAM madhye tvekakAlamityarthaH // 14 // aTasu kAlebvekasminnekasmin divase yAtman dhUme yAvAn yAvAn pAnakAlaniyamastaM drshyti-prmityaadi| kAleju snaanaadikaale| yoge prAyogika dhUme / snaihike tvekamiti-snaihikadhUma ekameva kAlaM vyApya dhUmaM pibediti yojyam / tricaturiti-vairecye doSa For Private and Personal Use Only Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 264 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | hRtkaNThendriyasaMzuddhirlaghutvaM zirasaH zamaH / yatheritAnAM doSANAM samyak pItasya lakSaNam // 15 // bAdhimAndhyaM mUkatvaM raktapittaM zirobhramam / kAle cAtipItazca dhUmaH kuryyAdupadravAn // tatraSTaM sarpiSaH pAnaM nAvanAanatarpaNam / snaihikaM dhUmaje doSe vAyuH pittAnugo yadi / zItantu raktapitte syAt zleSmavitte virukSaNam // 16 // paransvataH pravakSyAmi dhUmo yeSAM vigahitaH / na viriktaH pibeddhamaM na kRte vastikarmmaNi // { mAtrAzitIyaH , gaGgAdharaH- athaitaddhUmatrayasya samyagatiyogalakSaNamAha-hRtkaNThetyAdi / saMzuddhiH zleSmarahitatvaM, ziraso lAghavaM yatheritAnAM doSANAM yathA pravattemAnAnAM vAtAdInAM zamaH zAntiH / samyakkSItasya lakSaNametat viparItama samyakapItasya dhUmasya lakSaNamiti bodhyamarthAta / atipItAkAlapItayorlakSaNamAhavAdhiyyamityAdi / zirobhramaH ziroghUrNatvam / akAle pIto dhUmo'tipIto vA dhUmaH kuryyAt upadravAn uktavAdhiryyAdirUpAn parAn vA / tayoH pratikAramAha - tatvetyAdi / tatra dhUmaje doSe prakaraNAda kAlapItAtipItAnyataradhUmakRtaprakope doghe sati yadi pittAnugo vAyuH pittAnubandhavAn bhavati tadA sarpiSaH pAnaM snaihikaM nAvanAJjanatarpaNaM snehadravyaghaTitaM kAryyam / zItantu zItasparzavIryyavadadravyaghaTitaM nAvanAJjanatarpaNaM, raktapitte rakta pitte raktayukta pitte ca syAt / zleSmapitte zleSmapradhAnapitte virukSaNaM raukSatraguNavadddravyaghaTitaM nAvanAJjanatarpaNaM syAta / / 15/16 / / gaGgAdharaH- nanu sarvva eva puruSaH kiM dhUmapAnAdhikArI navetyata AhaparantvityAdi / vastikarmmaNIti trividhe, raktI raktadoSavAn, nAme na For Private and Personal Use Only balApekSI vikalpaH / tatretyAdi - dhUmaja ityadhika prayuktaH dhUmakRte yadi vAyuH pittAnugo vRddhastadA nAvanAJjanatarpaNaM snaihikaM snehakRtaM karttavyaM, zItaM zItakRtaM karttavyaM nAvanAdya va, virukSaNamapi nAvanAdeva // 14 - 16 // Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 265 na raktI na viSeNAttoM na zocI na ca grbhinnii| na zrame na made nAme na pitte na prjaagre|| na mUrchAbhramatRSNAsu na kSINe nApi ca kSate / na madyadugdhe pItvA ca na snehaM na ca mAkSikam // dhUmaM na bhuktA dannA ca na rukSaH kruddha eva ca / na tAluzoSe timire zirasyabhihate na ca / na zake na rohiNyAM na mehe na madAtyaye / eSu dhUmamakAleSu mohAt pibati yo naraH / rogAstasya pravarddhante dAruNA dhUmavitramAt // 17 // cAmAjINa, na jAgare iti prAyogikavarecanikadhUmaviSaye pratiSedhaH sna hike tu vidhiH, kSINe dhAtukSaye kSINe sati, kSate urHksste| na madyadugdhe pItvA na snaha pIlA na mAkSikaJca pIlA dhUmaM pibediti puuvveNnnaanvyH| pItveti vacanAt kevalamadyAdipAnAnantaraM dhUmapratiSedhaH tenAnnaM bhuktvA tu na pratiSadhyaH pAtuM dhUmaH / na bhuktvA danA ceti-danA bhuktavatojnaM dhUmapAnaM pratiSedhyaM na tu dadhi pItvA prtissedhH| cakArastvatra na cetynvitH| atra punadhUmagrahaNaM danA bhuktavato'dhikatvena dhUmapratiSedhArtham / na rukSa iti snaihikAtiriktadhUmaviSaye niSedhaH / evaM kraddho'pi / ekzabdo'trAvadhAraNe, cakAraH punastasya smuccye| rohinniiagnirohinnii| eSu dhuumpaandossmaah-essvityaadi| eSu viriktAdiSu madhye yo naro mohAmaM pibati / akAleSviti dhUmapAnAnahavayastvatra akAlaH, sa cArvAg dvAdazavatsarAt ; tatrAntare hi "na conadvAdaze dhUmaH" ityuktm| na tu snAtvA bhuktavetyAduraktakAlAtiriktakAleSu teSu pUrvameva "akAle cAtipItazca dhUmaH kuryyAdupadravAn" iti vacanena prtissedhaat| tathA cAkAleSu aAka dvAdazavarSavayaso yo naro mohAmaM pibati tasya dhamavibhramAta dhUmapAnakupitavAtAt rogAH prvddhnte| yasmin yasmin romeroge vA dhUmena virekAdiH kriyate, tasnistasmin roge tena dhUmena sa ca rogo baddhate'nye ca rogA jAyante iti tAtparyyam / / 17 // cakrapANiH-na virikta ityAdau pratiniSiddhaM nakArakaraNaM niSedhagauravadarzanArtham / dhUmaM na bhuktati puna--magrahaNaM danA bhuktavato vizeSapratiSedhArtham // 17 // For Private and Personal Use Only Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 266 caraka saMhitA | dhUmayogyaH pivedoSe ziroghANAnisaMzraye / ghrANenAsyena kaNThasthe sukhena dhANapo vamet // Asyena dhUmakabalAn piban ghrANena nodvamet / pratilomaM gato hyAzu dhUmo hiMsyAddhi cakSuSI // RjvaGgancanastaccetAH sUpaviSTastraparyyayam / franear pidhAyaikaM nAsayA dhUmamAtmavAn // 18 // gaGgAdharaH nanu dhUmaM kena prakAreNa kaH pivedityata Aha- dhUmayogya ityAdi / ghrANenetyantena cchedaH / dhUmayogya iti viriktAdibhinno dvAdazavarSAdivayAH puruSaH snAnAdyanantarakAle ziroghrANAkSisaMzraye doSe ghrANena pivet prakaraNAt dhamamityarthaH / Asyena kaNThasthe doSe ityanenAnvayAdatra kaNThazabdena sAmIpyAdvakSo'pi lakSAte, "uraH kaNThagate doSe vakreNa dhUmamApibet" ityaktaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ mAtrAzitIyaH 5 nanu prANena pItvA mukhena vApi pItvA ghrANena mukhena vA kiM dhUma muJcet ityata Aha- sukhena ghrANapo vameta / Asyena piban ghrANena na aha api tvAsyenaiva naJo'tra paryudAsatvAt / Asyapasya ghrANavamananiSedhe hetumAha - pratilomamityAdi / hi yasmAta Asyena pIto dhUmo ghrANena vamitu pratilomaM vimArga gataH syAt / nanu bhavatu pratilomaM gataH kA tatra hAnirityata Aha - hiMsyAddhi cakSuSI iti / hi yasmAdAzu cakSuSI hiMsyAt, pratilomaM gato dhUma ityarthaH / nanu dhUmaM kena prakAreNa pivedityata AhaRvityAdi / RjUni akuTilAni aGgacakSU pi yasya sa tathA aGgapadena prAyo hastapAdAdi labhyate, tadvAraNAya vizeSeNa cakSurupAdattam / taccetAH dhUmapAne ceto mano yasya sa tathA etenAnyamanaskalaM tadAnIM niSidhyate / sUpaviSTaH suSThapavezanazAlI tripayyaM triyasya trirAvRttiparyyantaM nava vArAn navavAra cakrapANiH -- dhUmayogya ityAdau prANeneti cchedaH / pratilomaM gata AsyapIto ghrANaM gata ityarthaH / hizabdadvayaJca heto; tenAyamarthaH - yasmAt pratilomaM vimArgaM gato dhUmastasmAccakSuSI hiMsyAt yasmAt hiMsyAt tasmAt ghrANena nodvamediti / For Private and Personal Use Only pUrvamevoktam ApAnAstraya samyagupaviSTaH sUpaviSTaH triparyyayamiti tu yadyapi ityanena, tathApi tripayyayamiti dhUmapAnaparyantam RjvaGgacakSurAdi karttavyaM nopakramamAtra ve Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH 267 sUtrasthAnam / catuviMzatika netraM svAGga laiH syAd virecane / dvAtriMzadaGgula snehe prayoge'dhyarddhamiSyate // Rju trikoSAphalitaM kolAsthyagrapramANitam / vastinetrasamadravyaM dhUmanetra prazasyate // mokSavyavahitAn tathAbhUta eva nAsayA tadekaM chidraM pidhAyAtmavAn dhUma pibet / na tu dhUmapAnopakrame RjvaGgacakSurAdibhUkhA pAnakAle'nyathAGgAdiH syAditi jhApanAthaM tripayyeyamiti punaruktamanyathA pUrvameva tristrayastraya ityuktaM kimarthamatra punrucyte| AsyapAna tu sutarAM chidraM pidhAyakaM nAsayati vizeSokta vinA kremo bodhyaH // 18 // gaGgAdharaH-athaivaMprakAreNa dhamavartimevoktarUpeNAgnipluSTAM kRtA netrApitAM ca kRtA piben / tannetraM kimbhUtaM bhavati kAmato vA nirmitaM syAdityata AhacaturviMzatikamityAdi / natraM nIyate dhUmo'neneti natraM nalikA / virecane mUddhavirecanIyadhUmapAne svaiH pAtukAmapuruSasya skhoyairaGgalezcaturviMzatikaM catuvizatyaGgulaM pUrNahastamitaM netrmityrthH| sneha snaihikadhUmapAna dvAtriMzadaGgula natram / prayAge'dhyarddha catudhviMzatika prathamanidezena tddhikaaraadnuvrttnaat| adhizabdo'dhikArthe'dhikamaddha yatra caturviMzatike tadadhyaddha catuvizatika SaTtriMzadaGgulaM netra prAyogike dhUmapAne bodhyamiti / uktaJca jatUkaNe "sAddhestrAMzayutaH pUrNo hastaH prAyogikAdiSu / netre kAsahare zahInaH zeSe dazAGgalam // " iti| tatra "prAyogikaH snahikazca vairecanika eva c| kAsaharo vAmanazca dhUmaH paJcavidho mataH // " iti| atra tu svasthavRttatvena prAyogikAdiprathamatrayamuktam / kAsahara-vAmanadhUmayorAturavRttatvenAtra punopadezaH / kAsAdivyAdhiSu punasto vaktavyo iti na nyntaa| nanvevamastu netrametAvanmitaM kimRju kiM vAnRju kena ca dravyeNa kAyamityata Aha- Rju trikApatyAdi / punarabhidhAnena darzayati ; nAsikayApi randhekacchidra pidhAya pibet na punarnAsikayaiva pibediti niyamaH // 18 // cakrapANiH-netraM nalikA caturvizatikaM catugvizatyaGgulam, adhyaI sArddhamityarthaH / iha vairecanikanetrameva caturvizatyaGgalaM sAI sat SaTtriMzadaGgalapramANaM, prAyogikadhUmapAne tat tu jatUkarNapratyayADomyaM, yadAha-"sArddhastraMzayutaH pUrNo hasta: prAyogikAdiSu" iti| trikoSAphalitamiti paLabhibhinnaiH samanvitam / For Private and Personal Use Only Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 268 caraka saMhitA | dUrAdvinirgataH pavrvvacchinno nAr3ItanUkRtaH / nendriyaM bAdhate dhUma mAtrAkAlaniSevitaH // 16 // yadA corazca kaNThazca zirazca laghutAM vrajet / kaphazca tanutAM prAptaH supItaM dhUmamAdizet // 20 // avizuddhaH svaro yasya kaNThazca sakapho bhavet / stimito mastakazcaivamapItaM dhUmamAdizet // 21 // tAlu mUrddhA ca kaNThazca zudhyate paritapyate / tRSyate muhyate jantu raktazva stravate'dhikam // zirazca bhramate'tyarthaM mUrcchA cAsyopajAyate / indriyANyupatapyante dhUme'tyartha niSevite // 22 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ mAtrAzitIyaH koSaH pavva RjubhistribhiH koSairAphalitam A samyak sandhisthAne'nRjurUpeNottaramukheNa sandhAnena niSpAditaM tribhaGgamityarthaH / trikoSasya Rjutvena samudAyasya trivakratvamAyAtam / kolAsthyagrapramANitaM kolAsthipravezAha cchidrayuktasthUlam / vastinetrasamadravyaM vastenetrasya yaddravyaM tadeva dravyaM ghaTakakAraNIbhUtasamavAyikAraNa yasya / taca dravyaM vakSAte siddhisthAne "suvarNarUpyatraputAmrarIti-kAMsyAsthilauhadramaveNudaNDaH / nalervizaNarmaNibhizca taistaiH kAryANi netrANi sukaNikAni // " iti / yathoktanetreNa dhUmapAnaguNaM darzayati-dUrAdityAdi / dUrAdvinirgata ityanena caturviMzatyaGgalAdidIrghatvaprayojanam / parvacchinna ityanenAtra trikoSAphalanaprayojanam nAr3ItanUkRta ityanena kolAsthyagrapramANitamityasya prayojanaM darzitam / etattayAnyatamaM vinA indriyabAdhakatva bodhyam / atra kecit yadetyAdina kazlokena dhUmasya samyag yogalakSaNamAhuH / avizuddha ityAdinakena zlokenAyogalakSaNaM, tAtvityAdibhyAM zlokAbhyAmatiyogalakSaNamAhustanna / pUrvvameva hatkaNThetyAdinA samyaga yogAtiyogalakSaNAnAmuktAtvenAtra paunaruktyApatteH / / 19 - 22 // For Private and Personal Use Only yathAbhihitanaliyA pAne guNaM darzayati - dUrAdityAdi / kecid dhUmasamyakpAnAdilakSaNaM grantha N paThanti tatra corazcetyAdi samyagdhUmapAnalakSaNam avizuddha ityAdyayogalakSaNaM; tAtvityAdyatiyogalakSaNam / dhUmamiti SaSThyarthe dvitIyA; yadi vA dhUmasyeti pAThaH // 19 - 22 // ; Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 288 5ma adhyAyaH sUtrasthAnam / vartmavarSe'Nutailacca kAleSu triSu nAcaret / prAvRTazaradvasanteSu gatameghe nabhastale // nasyakarma yathAkAlaM yo yathoktaM nissevte| na tasya cakSuna ghrANaM na shrotrmuphnyte|| na syuH zvetA na kapilAH kezAH zmazraNi vA punH| na ca kezAH pralucyante varddhante ca vishesstH|| manyAstambhaH ziraHzUlamarditaM hanusaMgrahaH / pInasArbhAvabhedau ca ziraHkampazca shaamyti|| zirAH ziraHkapAlAnAM sandhayaH snaayuknnddraaH| nAvanaprINitAzcAsya labhanne'bhyadhikaM balam // gaGgAdharaH--atha dhUmanasyayo sAcchidraprayogasAmAnyAt netrahitavena nayanakAryAmaJjanamanu saz2adeha hitavenAsyanAsAkAya dhUmamuttavA nAsAmAtrakArya nasyamAha-vamavarSe ityaadi| vartmavarSe varmanA cakSuSo vartmanA Uddha jatruvatme bhirvA varSe srAve'Nutailam aNanAM srotasAM hitaM tailamityaNutailaM vakSyamANaM kAleSu triSu prATazaradvasanteSu nabhastale gatameghe'tItameghe nabhasa upari bhUsthalokAt nA puruSa Acaret nasyavidhayeti shessH| nasyakarma guNata aahnsykmrmetyaadi| vakSyati hi siddhisthAne-"nAvanazcAvapIr3azca cyavanaM dhama eva c| pratimarSazca vize yo nastaH karma ca paJcadhA // " ityaadinaa| tatra yannasyaM snehanAvanaM tatkane vakSyamANaM yo niSevate tasya na cakSurupahanyate na ghrANaM na zrotraJceti / atra kAlajarayA kAladoSeNa ceti katai pdmRhym| kapilo vrnnbhedH| zmazruNi veti vAzabdaH smuccye| tenAlliGgavipariNAmena zvetAni kapilAni itvevaM paThitvAnvetavyam / punaHzabdaH punrrthaantraarmbh| na pralucyante na patanti / manyAstambha ityAdikazca zAmyati / zirAH dhmnyH| ziraHkapAlAni trINi / sandhayo'rthAt zirasa eba / snAyavaH suukssmshiraaH| kaNDarAH asthivtsthuulshiraaH| ete nAvanaprINitAzcakArAd yasya nAvanaM cakrapANiH dhUmanasyayornAsAdvArasAmAnyAt dhUmamanu nasyaM brUte---varSa ityaadi| aNUnAM strotasAM hitaM tailamityaNutailaM, taccAne vakSyamANam / zira:kapAlAnAmeva zirAH sandhayaH snAyukaNDa For Private and Personal Use Only Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| { mAtrAzitIyaH mukhaM prasannopacitaM svaraH snigdhaH sthiro mahAn / sarbendriyANAM vaimalyaM balaM bhavati cAdhikam // na cAsya rogAH sahasA prabhavantyUddha jatra jAH / jIryyatazcottamAGga ca jarA na labhate balam // 23 // candanAguruNI patra dA/tvaka madhukaM balAm / prapauNDarIkaM sUkSmailAM viDaGgavilvamutpalam // hoveramabhayaM vanyaM tvamustaM sArivAM sthiraam| surAhapRzniparNIcca jIvantIJca zatAvarIm // hareNa bRhatIM vyAghrI surabhI pdykeshrm| vicAcayecchataguNe mAhendra vimale'mbhasi // tailAdazaguNaM zeSaM kaSAyamavatArayet / tena tailaM kaSAyeNa dazakRtvo vipAcayet // sevamAnasyAbhyadhikaM bala' labhante asya ca mukhaM prasannopacitaM prasannazcopacitaM ceti| sarvendriyANAM vaimalyaM bhavati, balaJcAdhikaM bhavati / jIryaMtazcAsya nasyaM sevamAnasya uttamAGga mUddhi jarA balipalitarUpA bala na labhate // 23 // ___ gaGgAdharaH-iti guNato nasyakammoktvA nasyArthazca vihitamaNutailavidhAnaM vktmupkrmte-cndnetyaadi| dAAstvaka dArcItvaka, prapauNDarIkaM puNDarIyakASThaM, vilvaM vilvamUlam, abhayaM vIraNamUlaM, vanyaM kaivartamustakaM, tvak gur3atvaka, mustaM bhadramustaM, sArivA anantamUlaM, surAha devadAru, surabhiH zUkazimbA, padmasya kezaraM kinyjlkH| mAhendre vimaleambhasItyAntarIkSajale tailAcchataguNe vipAcayeta, tatastailAdeva dazaguNaM zeSaM kssaaymitynvyH| tena prativAraM tailAddazaguNe kaSAye tailaM dazakRtvo yathA raashc| uttamAGgeSviti bahuvacanaM ziraso'bhyarhitatvAt / yadi vA jarA balipalitAdilakSaNA yA sA uttamA prakarSaprAptA'GgeSu mastakAdiSu niSidhyate // 23 // cakrapANiH-candanetyAdau dAvazAstvak dAtvika, jIvantI suvarNanAlA svanAmaprasiddhA, surabhI zUkazimbA, padmasya kezaraM padmakezaraM, mAhendra AntarIkSe ; zataguNe tailAditi yojyaM ; For Private and Personal Use Only Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 5ma adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / athAsya dazame pAke samAMzaM chAgalaM payaH / dadyAdeSo'tailasya nAvanIyasya saMvidhiH // tasya mAtrAM prayuJjIta tailasyArddhapalonmitAm / snigdhavinnottamAGgasya picunA nAvanaistribhiH // trahAt trAcca saptAhametat karmma samAcaret / nivAtoSNasamAcAro hitAzI niyatendriyaH // 301 syAt tathA pAcayeta / atha daza vArAn paktvetilAbhe dazame pAke iti vizeSavacanAta nava vArAn paktvA dazamavArapAke kvAthena saha tailasamAMzaM chAgalaM payo dugdhaM dadyAt " kSIraM snehasamaM matam" iti vacanAta / atreyaM vyavasthA / "kAthyAccaturguNaM vAri pAdasthaM syAccaturguNam / snehAta, snehasamaM kSIraM, kalkastu snehapAdikaH // caturguNantvaSTaguNaM dravadvaiguNyato bhavet / anukte snehamAne tu prastha eko vidhIyate // akalko'pi bhavet stra e ho yaH sAdhyaH kevale drave // " ityetAbhiH paribhASAbhizcandanAdIni dravyANi tAvanmitAni kAthyatvena grAhyANi bhavanti, tilatailamasthe dvAtriMzatpale pAcye catuHzatazarAvamitaM jalamaSTaguNaM yAvadbhyo dravyebhyo bhavati, tena candanAdInAM dravyANAM paJcAzaccharAvam / udUkhale kuTTayitvA catuHzatazarAve jale paktvA catvAriMzaccharAvamitakAmavAlkamidaM tilatailasya catuHzarAvaM pacedityekaH pAkaH / evaM dazadhA pAcayet / tatra zeSe dazame pAke cchAgadugdhaM zarAvacatuSTaya dattvA paceta, nidrave sati avatArayet; eSo'Nutailasya saMvidhiH / tailamidaM kimabhyaGgAdiSu yojyaM na vetyAha- nAvanIyasyeti / tasyetyuktasyANunAnnastaM lasyArddhapalonmitAM mAtrAm azItiraktikamitatolakacatuSTayoM nAvanaistribhiriti vAratrayeNArddhapala' taila' picunA tUlakavarttikayA nAsApuTe prayuJjIta nAvanavidhinA siddhisthAne vakSyamANena / hAttrAdAcca saptAhamiti / prathamasnehanAvanadAnadinaM tragrahAt 1 For Private and Personal Use Only I dazaguNamityetadapi tailAditi yojanIyam / atra tu kvAthya bheSajaM tAvanmAnaM grAhyaM yAvat kAthArthopapattiM pAnIyaM bheSajacaturguNaM bhavati / " kAthyAccaturguNaM vAri" ityasyA abAdhitatvAt / na tu bheSajAt zataguNe'mbhasItyevaM vyAkhyeyaM yadAha jatUkaNaH - ' paktAthAmbuzataprasthe dazabhAgasthitena tu / tailaprasthaM pacet tena cchAgakSIreNa saMyutam // " iti / yadi vA tailapramANAnumAnenaiva " snehAccatuguNaM kAthyam iti paribhASayA kAthyadravyaparimANaM vyavasthApanIyam / picuneti I Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 302 crk-sNhitaa| [ mAtrAzitIya; tailametat tridoSannamindriyANAM blprdm| prayuJjAno yathAkAlaM yathoktAnaznute guNAn // 24 // ApothitAga dvau kAlo kaSAyaM kttutiktkm| bhakSayed dantapavanaM dantamAMsAnyabAdhayan // nihanti gandhavarasyaM jihvAdantAsyajaM malam / niSkRya rucimAdhatte sadyo dantavizodhanam // 25 // trINi dinAni hilA paradinaM tribhi vanararddha pala tailaM picunA snigdhasvinnottamAGgasya prayuJjIta, tadinamArabhya paJcamadinaM puna nadinaM bhavati / yataH punasvAhAca trINi dinAni hilA paraM dinaM tathaiva prayuJjIta / evaM saptAhameva arthAnmAsi mAsi nAvanakamma samAcareta / etena dinatrayaM na dattvA nAvanamaparadine dadyAdityarthaH / asya prnnihittailsyopcaarmaah-nivaatetyaadi| yathoktAn yathA proktAn, na khvyyiibhaavH| atha pratyAsattyoddhajanakAryavena ca dantakASThaM guNata AcAryaNoktaM, kinvasaMgatyA prAtaHkRtyaM noktaM tadatra bodhyam / tadyathA-"brAhma muhUrta uttiSTheta svastho rkssaarthmaayussH| zarIracintAM nirvaya' kRtshaucvidhisttH||" iti| "udayAt pUrvamuhUtauM brAhmaraudrau kramAdviduH" iti // 24 // gnggaadhrH-aapothitaagrmityaadi| putha hiMse ityasyAGpavvekakhenApothitaM kuttttitmityrthH| dvau kAlAviti prAtaH saayshc| atra kecita "prAtabhuktA ca mRdvayam" iti paThanti, tanna, bhukta tyanena saaymityrthlaabhaat| bhakSayediti cauraadikbhkssiH| bhakSaNaM cavvaNamAtramiha vivakSita galAdhaHkaraNajanakacarvaNAdivyApArasya bhakSAthave'pyatra tu galAdhaHkaraNe vivakSAbhAvAta / dantapavanaM pUyante dantA aneneti dntkaasstthm| dantamAMsAnIti dantaveSTanamAMsAni / abAdhayannagharSan / gunnmsyaah-nihntiityaadi| dantavizodhanaM karta mala niSkRSyeti smbndhH| sadyo rucimAdhatte ityarthaH // 25 // tUlakapiNDikayA, nAvanaistribhistriyeNetyarthaH / yaha t pahAditi ekaikaM dinamantarIkRtya, saptAhamityantaritadinAni varjayitvA tenaikaikasmin Rtau trayodazAhaM nasyaprayogaH samApyate // 24 // cakrapANiH-sthAnapratyAsatyA dantakASTaguNAn drshyti-aapothitetyaadi| dvikAlaM sAyaM prAtariti / dantAn punAtIti dantapavanaM dantakASTha ; niSkRSya malamiti smbndhH| kakubho For Private and Personal Use Only Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 5ma adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / karaJjakaravIrArka - mAlatI kakubhAsanAH / zasyante dantapavane ye cApyevaMvidhA drumAH // 26 // dhAyarayAsyena vaizadya-rucisaugandhyamicchatA / jAtIkaTukapUgAnAM lavaGgasya phalAni ca // gaGgAdharaH- dantapavanArthaM mAnAha karajetyAdi / kakubho'rjunaH, asanaH pItazAlaH / evaMvidhA evaMrasA ityarthaH / atra dantakASThAna uktA anyatra tadyathA 303 "nAdyAdajIrNavamathu zvAsakAsajvarArdditaH / tRSNAsyapAkahunnetra-ziraHkarNAmayI ca tat // " iti / atra taditi dantapavanamiti / athAtra mukhakAryyavasAmAnyAjjihvAnilakhanaM guNato vaktumucitamapi granthabAhulyabhayAnoktaM, tadapi bodhyamanyatrokta, tadyathA "muvarNaraupyatAmrANi trapurItimayAni ca / jihvAnilekhanAni syuratIkSNAnyanRjUni ca // jihvAmUlagataM yacca galamucchrAsarodhi ca / saugandhyaM bhajate tena tasmAjjihvAM vinirlikheta |" "jihvAnirlekhanaM zastaM mRdu zlakSNaM dazAGgalam // " iti / For Private and Personal Use Only 1 suvarNetyAdi / trapu sIsakaM, rItiH pittalam, atIkSNAni dhArarahitAni, anujUni vakrANi / anyatroktakampapadarzanapUrvakatadvidhimAha - jihvatyAdi / yadyasmAt mala jihvAmUlagatamucchAsarodhi ca bhavati tasmAjjihvAM vinilikheta / tena saugandhyaM bhajate mukhamiti zeSaH / yadvA teneti vakSyamANajihvAvinilakhanenetyabhiprAyeNa yacceti malamityanena yogaH / caH punararthe // 26 // gaGgAdharaH--- mukhakAryakhasAmAnyAt tAmbUlabhakSaNarUpeNa mukhe dhAyryApyAhaghANItyAdi / jAtItyAdInAM phalAnItyanenAnvayaH / jAtyAH phala' jAtiphalAkhyaM kaTukasya latAkastUryyAH phalAni, pUgasya guvAkasya phalAni, lavaGgasya yadyapi puSpavRntaM lavaGgamAhustathApi tatpuSpaTTantarUpeNa yata dRzyate tadeva 'jjunaH, evaMvidhA evaMrasA ityarthaH / kaTukaM latAkastUrI, yadyapi lavaGgasya vRntamabhipra etaM tathApi bahUnAM phalasya grAhyatvAt chattiNo gacchantIti nyAyena sAmAnyena phalamityuktam // 25--27 // Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (mAtrAzitoyaH crk-sNhitaa| kakolakaphalaM patra tAmbUlasya zubhaM tthaa| tathA karpUraniryAsaH sUkSmailAyAH phalAni ca // 27 // hanvorbalaM svarabalaM vadanopacayaH paraH / syAt paraJca rasajJAnamanne ca ruciruttamA // na cAsya kaNThazoSaH syAnnoSThayoH sphuttnaadbhym| na ca dantAH kSayaM yAnti dRDhamUlA bhavanti ca // na zUlyante na cAmlena hRSyante bhakSayanti ca / parAnapi kharAn bhakSyAn tailagaNDUSadhAraNAt // 28 // nityaM snehA zirasaH ziraHzUlaM na jAyate / na khAlityaM na pAlityaM na kezAH prapatanti ca // lavaGgasya phalaM nAnyata phalamastIti bodhyam, patraM tAmbUlasya parNAkhyasya tasya vizeSaNaM shubhmiti| kapUraniyAsaH karpUrAtmako niryAsaH iti / atrAnyatroktapratiSedho bodhyastadyathA-"tAmbala kSatapittAmukakSotkupitacakSuSAm / viSamUrchAmadAtanAmapathyaM shossinnaampi| zastaM muptotthite bhukta tyAjyaM dantAsyarogiNA // " iti // 27 // gaGgAdharaH-mukhakAyyavasAmAnyAt snehagaNDUNaM guNata Aha-hanvorityAdi / sne hagaNDUSadhAraNAt hanvobalamityAdi syAt / na cAsya kaNThazoSa ityAdi syAt / na ca dantAH kSayaM yAnti cApi tu dRDhamUlA bhavanti ca punarna zUlyante zUla rujAyAmiti bhauvAdiko'kammako yaH zUladhAtustasya nabA dyotyate rujAmAtro'rthaH, doSaNeti zeSaH, karmaNi tiG / na cAmlena hRSyante ityatrApi karmaNi ting| parAnutkRSTAnapi kharAn kaThinAn bhakSyAn bhakSayanti cayanti / doSApekSayA tailAyanyatamo bodhyaH // 28 // __ gaGgAdharaH-tailaprasaGgAt ziro'bhyaGgArtha snehaM guNata Aha-nityamityAditailaniSevaNAdityantena / nityaM satataM, stra hAdra ziro yasya tasya tathAvidhAt / cakrapANiH--hanvIrityAdi snehagaNDUSaguNaH / nityamityAdi niSevaNAdityantaM zirastailaguNaH / mUchi, tailaniSevaNAdityukta 'pi snehAIzirasa iti yat karoti, tena, yAvatA tailenAIziraH syAt For Private and Personal Use Only Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / 305 balaM ziraHkapAlAnAM vishessnnaabhivrddhte| dRDhamUlAzca dIrghAzca kRSNAH kezA bhavanti ca // indriyANi prasIdanti sutvambhavati cAmalam / nidrAlAbhaH sukhazca syAnmUddhi tailaniSevaNAt // 26 // na karNarogA vAtotthA na manyAhanusaMgrahaH / noccaiHzra tirna bAdhiyaM syAnnityaM karNatarpaNAt // 30 // snehAbhyagAda yathA kumbhazcama snehavimardanAt / bhavatyupAGgAdakSazca dRr3haH kla zasaho yathA // mRrddhani tailaniSevaNAt ziraHzUlaM na jAyate ityAdi / bala ziraHkapAlAnAM, zirasastrINi kapAlAni teSAM vizeSaNa balaM syAt dRr3hatvAt / suSTutvaka, amalaM malasyAbhAvaH syAditi bhavedityasyAH kriyAyAH apAdAnaM tailaniSavaNAditi, asya vizeSaNaM snehAdezirasa iti, punazca muddhanItipadaM gAtre'bhyaGgalasevanamAtrasya vAraNArthaM na hyatra gAtramAtrA'bhyaGgo vidhiiyte| kazcittu snehAzirasaH puruSasyeti paSTayantaM vyAkhyAya mUrddhani tailanipavaNAdityukta'pi punayat snehAdrazirasa ityukta tenaivaM zApitaM yAvatA tailena zirasaH AdravaM bhavati tAvanmitaM tailasya mRrddhani nipavyasamiti / tanna, telAdezirasa iti karaNe va tadathelAme murddhani tailaniSevaNAdityasyAtiriktakhApatteH // 29 // ___ gaGgAdharaH-ziraHpratyAsattyA tailaprasaGgAca karNasya tailatapaNaM guNata Ahana kaNerogA ityaadi| nityaM satataM kaNetarpaNAt prakaraNAt tailena karNasya pUraNena tarpaNAt tRptita ityarthaH // 30 // gaGgAdharaH-purA zarIrAbhyaGgasya prasaGgAt guNato vidhimAha-tatra dRSTAntapUrvakaM kammopadizati stra haabhynggaadityaadi| kumbho ghaTaH carma ca yathA upAGgAt sna hadAnAt akSo rathAdezcakrayojanakASThazca yathA dRr3haH klezasahazca, tAvanmUddhi tailaM sevyamiti drshyti| snehAbhyaGgAdityAdi upAGgasnehadAnam , akSo rathasya cakranibandhanakASTham / bahudRTAntakaraNantu kasyacit kiJcit prasiddha bhaviSyati ; na hi sarca sarvatra prasiddhamityabhiprAyeNa ; yadi vA snehasya nAnAkArayazakta updrshnaarthm| sparzanendriye For Private and Personal Use Only Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 306 (mAtrAzitoya: crk-sNhitaa| tathA zarIramabhyagAda dRr3ha sutvaka prajAyate / prazAntamArutAbAdhaM kla zavyAyAmasaMsaham // sparzane cAdhiko vAyuH sparzanaJca tvagAzritam / tvacyazca paramo'bhyaGgastasmAt taM shiilyennrH|| na cAbhighAtAbhihataM gaatrmbhygaasevinH| vikAraM bhajate'tyartha balakamati vA kvacit // suspazopacitAGgazca balavAn priyadarzanaH / bhavatyabhyaGganityatvAnnaro'lpajara eva ca // 31 // liGgavipariNAmena cayapi yojanIyam ---tathA zarIramabhyagAt dRr3ha sukhakaH muSThucarma syAt / bahudRSTAntopadarzanaM zarIrAbhyaGgasyAvazyakatvajJApanArtha snehasya bahukammesAdhanavajJApanAthezca / yena vahanAM kammeNAM sauSThavaM dRzyate tadavazyaM loko niSa vate iti| __prazAnto mArutasya A samyak vAyo yatra tt| kle zavyAyAmau saM samyaka sahate yatrat / sparzana ityAdinA hetUpadarzanena tailAbhyaGgAbhyAsaM vidhAtumAha-- spazene sparzanendriye ca punarvAyurathika indriyANAM zrotrAdInAM pAzcabhautikale'pi khAdyadhikalAta spazanendriyasya vAtAdhikavena vAtasthAnakhAt sparzanazca sparzanendriya punastvagAzritaM cambaniSThatvacyazca khaco hitaH paramaH punarabhyaGgo yasmAt tasmAt tamabhyaGga shiilyet| zIla abhyAse caurAdikaH, etenAdhArasya baco hitakhenAbhyaGgasya khagAzritasparzana ndriyAya hitavaM sparzanandriyAzritavAtAyApi hitavamuktaM bhavati / punarasyAbhyaGgasya karmAntaramAha-na cetyaadi| abhyaGgasevinaH puruSasya gAtramabhighAtAbhihatamapi na cAtyartha vikAraM bhajate shaantvaattvaat| balakammeNi vA balena niSpAdanIyakarmaNi ca nAtyartha vikAra bhajate abhyaGganityakhAt sttaabhystaabhynggkhaat| aGgasabhi kRta upacAra itybhynggH| abhi sarvato'jyate mrakSyate ityaJjayAtorvA rUpaM bhAvakRtA ghatrA // 3 // vAyuradhikaH, vaidyakadarzane paanycbhautiktvaadindriysyetyrthH| tvacyazca paramo'bhyaGga iti cakArAt vAtahitazca tvacyazca, etenAzritavAtAdhikasparzanendriyasya Azrayasya ca tvaco hita ityukta bhvti| balena sampAdya karma balakarma gurubhAraharaNAdi // 28-31 // For Private and Personal Use Only Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 307 kharatvaM zuSkatA raukSyaM zramaH sutizca paadyoH| sadya evopazAmyanti pAdAbhyaGganiSevaNAt // jAyate saukumAryazca balaM sthairyaca pAdayoH / dRSTiH prasAdaM labhate maarutshcopshaamyti|| na ca syAd + gRdhrasIvAtaH pAdayoH sphaTanaM na ca / na zirAsnAyusaGkocaH pAdAbhyaGgana pAdayoH // 32 // daurgandhyaM gauravaM tandrAM knndduumlmrockm|. svedabIbhatsatAM hanti shriirprimaarjnm||33|| gaGgAdharaH---abhyaGgaprasaGgAt pariziSTAbhyaGgakhAca pAdAbhyaGgaM guNata aahkhrkhmityaadi| kharakhAdikAH pAdayoH sadyaH prazAmyantIti bodhAtha pAdadvayAdanyAGgavyavacchedArthaJca prathamaM pAdayoriti padam / evaM dvitIyaM pAdayoriti padaM kAlAntareNa pAdayoH saukumA-dizApanArtha pAdAtiriktazarIrasaukumA-divyavacchedArtham / dRSTiH prasAdaM labhate ityatra tantrAntare heturucyate-"cakSuSi pratibaddha he zire pAdagate nRNAm / atazcakSuHprasAdArthI pAdAbhyaGga samAcaret // " iti| vAtazvopazAmyati pAdayoreva sphuTanaJca na syAditi / tRtIyaM pAdayoriti padamaGgAntaravyavacche daarthm| caturthantu pAdayoriti padamaGgAntara zirAmAyusaGkocapratiSedhavyavacchedArtham / punaH pAdAbhyaGgenetipadaM satatapAdAbhyaGgabodhArtha virAmavyavacchedArthazca // 32 // gaGgAdharaH-abhyaGgAnantaraM gaatrodvttnvidhaanaarthmudvrttnmbhygaadnuupdrshytidaugndhymityaadi| daugandhyaM gAtrasya tathA gauravaJca gAtrasya kapDramale'pi svedabIbhatsatAzca svedana bIbhatsatAM kutsitatAM zarIraparimArjanamRdvarttanam // 33 // __ cakrapANiH-kharatvamityAdi pAdAbhyaGgaguNaH; prathamaM pAdayoriti padaM kharatvAdivizeSaNArya ; dvitIyantu balAdeH kAlAntarotpAdasUcanArthaM ; tRtIyantu sphuTanavizeSaNArtha ; caturthantu zirAsnAyuvizeSaNArtha ; ziSTantu pAdAbhyaGga neti padaM dUrAntaritasya pAdAbhyaGgasya smaraNArtham // 32 // cakrapANiH-abhyaGgapUrbakatvAdvarttanasya tamanu parimArjanamurttanaM bruute-daurgndhybhityaadi| svedena bIbhatsatA svedabIbhatsatA / zarIrasya balena sandhAnaM yojanaM karotItyathaH // 33 // 34 // * stabdhateti vA paatthH| + "na tasya" iti kvacit paThyate / For Private and Personal Use Only Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 308 www.kobatirth.org caraka saMhitA | pavitra' vRSyamAyuSyaM zramasvedamalApaham / zarIrabalasandhAnaM snAnamojaskaraM param // 34 // kAmyaM yazasyamAyuSyamalakSmIghna praharSaNam / zrImat pAriSadaM zasta' nirmalAmbaradhAraNam // 35 // vRSyaM saugandhyamAyuSyaM kAmyaM puSTibalapradam / saumanasyamalakSmInaM gandhamAlyaniSevaNam // 36 // dhanyaM mAGgalyamAyuSyaM zrImadvAsana sUdanam / harSaM kAmyamojasya ratnAbharaNadhAraNam // 37 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Xie gaGgAdharaH--- udvattanAnantaraM snAtavyamiti zarIraparimArjjanAdanu snAnaM guNata Aha - pavitramityAdi / pUyate'neneti pavitraM vRSyamityAdikaM prabhAvAt / zarIrabalasandhAnaM zarIraM balena sandadhAtItyarthaH / ojaskaraM paramiti ojodhAtu karaM zreSTham / atra "snAnamaddi tanetrAsya-karNarogAtisAriSu / AdhmAnapIna - . sAjIrNabhuktavatsu ca garhitam" iti bodhyam // 34 // : mAtrAzitIyaH gaGgAdharaH- snAtvA vAso'pidadhyAditi snAnAnantaraM vastradhAraNaM guNata AhakAmyamityAdi / kAmyaM kamanIyatayA kAmAya hitaM yazasyAdikaM prabhAvAt, zrImat zobhAjananaM, pAriSadaM pariSada idaM pAriSadaM zastam / athavA zrImatAM rAjJAM rAjamAtrANAJca pAriSado yena tat, nimlapadaM samalasya vyavacchedArthametadvipayyaguNajJApanArthaJca // 35 // gaGgAdharaH- vastraM vidhArya gandhamAlye dhAyeM, atastayoH karmmAha-hRSyamityAdi / saugandhyaM sugandhijananaM, saumanasyaM suSThu manaH kriyate'nena tat, sumanase hitaM vA / alakSmIH duHkhajanakAdRSTakAriNI // 36 // / gaGgAvara - gandhamAlyadhAraNAnantaraM ratnaM vibhRyAditi tato'nantaraM ratnAbharaNadhAraNaM kammata Aha--- dhanyamityAdi / dhanyaM dhanitvasUcakaM mAGgalyaM cakrapANiH- zrImaditi zobhAyukta, pariSadi zastaM pAriSadaM zastraM mAGgalyam / vyasanaM sarpapizAcAdyabhighAta', ratnavadAbharaNAni, ratnantu vizuddha mANikyahI rakamuktAphalasuvarNAdi / zaucA For Private and Personal Use Only pavitraM vRSyamAyuSyaM kAmyaM puribalapradam / saumanasyamalakSmI snAnamojaskaraM param // iti pAThAntaram / Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 5 adhyAyaH sUtrasthAnam / 306 medhyaM pavitramAyuSyamalakSmIkalinAzanam / pAdayormalamArgANAM zaucAdhAnamabhIkSaNazaH // 38 // pauSTikaM vRSyamAyuSyaM zuci ruupviraajnm| kezazmazru nakhAdInAM kalpanaM saMprasAdhanam // 36 // cakSuSyaM sparzanahitaM pADhayorvyasanApaham / balyaM parAkramasukhaM vRSyaM pAdatradhAraNam // 40 // maGgalAya hitam / zrImat zobhAkara janakatvenAstyasyeti mtup| vyasanaM sarpapizAcAyabhihananaM, smRda AzravaNa-hananayozcaurAdikaH; harSayatIti harSaNam, kAmyaM prAguktam, ojohitamojasyaM, ratnaghaTitamAbharaNaM, ratnAni maNimANikyam // 37 // ___ gaGgAdharaH-athAyupyAdisAyayAt zaucAzanaM kammata aah-medhymityaadi| medhyaM medhAyAH hitaM manoza mityarthastasya medhAsthAnatvAt / malamArgANi dve adhaH sapta zirasItyAdinA vaacyaani| zaucaM zucivaM tasya mRjalAbhyAM jalena cAdhAnamabhIkSNazaH punaHpunavidhAnam // 38 // gaGgAdharaH-AyuSyAdisAmAnyAt kezAdInAM chadanaprasAdhane guNata Aha-- pauSTikamityAdi / zuci zucijanakaM, rUpavirAjanamiti rUpavirAjanaM, kalpanaM chedanaM, saMprasAdhanaM yathAyogyaM kezasya nairmalyAdisAdhanaM zmazruNazca viralatAdisAdhanamiti / AdinA nAsAromacchedanAdi, strINAJca pAdayoralaktakAdidAnamityAdikam // 39 // gaGgAdharaH-vRSyavAdisAdhAt pAdatradhAraNaM guNata aah-ckssussymityaadi| pAdayovryasanaM pAdagatAbhidhAtAdiklezaH, parAkramAya sukhaM, pAdatramupAnat // 40 // dhAnaM pAnIyena mRdA ca, abhIkSNazaH punaHpuna, zaucamiti zucitAkAraka, kalpanaM chedanaM, samprasAdhana maNDanam, etacca yathAyogyatayA yojanIyam / kezAnAM prasAdhana samyagbandhanAdi, smazrUNAM kalpanameva, nakhasya tu kalpanamalatakAdidAnena prasAdhanaJca ; AdigrahaNena nAsAromakalpanAdi gRhyte| pAdayoriti sparzanahitamityanena ca sambadhyate, pAdatraM pAdadhI pAdukAmiti yAvat ; atra ca vRSyatvacakSuSyatve prabhAvAt, yadi vA pAdasambaddhanetrapoSikAnAr3IpratyavAyaharaNA * "alakSmIkavinAzanam' iti pAThastu na sAdhIyAn samAsAnta-ka-vidhAnasya asambhavAt / For Private and Personal Use Only Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 310 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | * ItervidhamanaM balyaM guptyAvara NazaMkaram / gharmAnilarajo'mbuna chattadhAraNamucyate // 41 // skhalataH saMpratiSThAnaM zatru NAJca nisUdanam / avaSTambhanamAyuSyaM bhayanaM daNDadhAraNam // 42 // nagarI nagarasyeva rathasyeva rathI yathA / mAtrAzitIya: svazarIrasya medhAvI kRtyeSvavahito bhavet // 43 // gaGgAdharaH- dhAryatvasAmAnyAcchattadhAraNaM guNata Aha-- terityAdi / ItibhAviduHkhaM tasyA vidhamanaM nAzanaM, guptiH pizAcAdibhyo rakSaNaM, tAzcAvaraNazca zaJca karotIti tat, dharmma AtapaH, rajo dhUliH // 41 // gaGgAdharaH- dhAryatvasAmAnyAddaNDadhAraNamAha-skhalata ityAdi / skhalataH zaktiviraheNa nimittato vA patataH puruSasya saMpratiSThAnaM samyak prati skhalanaviparyayeNa sthAnaM yena tat tathA / zatrUNAJca svAniSTamApAtata AcaratAm / avaSTambhanaM balAdhAnakaraM bhayanna zvasarpAdibhyaH // 42 // gaGgAdhara - athAnukta svasthavidhyupadezArthamuktavidhiSu pramAdaniSedhArtha cAha nagarItyAdi / nagaramadhikRtatayA'syAstIti nagarAdhikArI rAjA yathA nagarasya svAntarnivasataH nagarocchedahetudRSTajanasya sambAdhAM vArayituM sadA rAjanyakRtyecarfecH syAt tathA medhAvI satkRtyasmaraNazAlI puruSaH svazarIrasya svAntanivasataH svazarIrocchedahetorduSTavAtAdeH sambAdhAM vArayituM kRtyeSvanukteSUkteSu cAvahito'pramAdazAlI bhavet / rathI ca yathA rathasya bhaGge vAhyahetu' viSamasthAnagamanapatanAdikaM vArayituM sadA tadupAGgakRtyeSvavahito bhavet tathA ca medhAvI svazarIrasya vAhyAnAmucchedakarANAmabhighAtAdInAM sambAdhAM vArayitu N kRtyeSvanuktezrkte cAvahito bhavedityarthaH // 43 // For Private and Personal Use Only ccakSuSyam / ItI rogAdidudaivaM, guptiH pizAcAdibhyo rakSA, zaMkaraM kalyANakaram, avaTambhana balapradam / bhayava sarpAdibhyaH // 35-22 // cakrapANiH sampratyanuktasvasthavidhyupasaMhArArthaM tathopadiSTasyAvadhAnena karaNArthamAha-nagarI - tyAdi / kRtyeSu karaNIyeSu uktaSvanuktaSu ca nagaradRzantenAntarapratyavAya hetuvighAtakAriNi kRtye'vadhAnaM darzayati ; rathadR TAntena ca vAhyasparzAdiparihAra ke kRtye'vadhAnaM darzayati / nagarocchede hyAntaro duSTajanasambandha eva hetuH prAyo bhavati, rathabhaGga e tu vAhyazvabhraviSamapatanAdizca // 63 // niyamanamiti cakrapANidhRtaH pAThaH / Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 5ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / bhavati cAtra / vRttyupAyAn niSeveta ye syurdharmAvirodhinaH / zamamadhyayanaJcaiva sukhamevaM samaznute // 44 // tatra zlokAH / mAtrA dravyANi mAtrAJca saMzritya gurulAghavam / dravyANAM garhito'bhyAso yeSAM yeSAJca zasyate // anaM dhUmavattizca trividhA varttikalpanA / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 311 1 dhUmapAnaguNAH kAlAH pAne mAnaJca yasya yat // gaGgAdharaH- atha prAyeNa pradhAnabhUtatayA zarIrapratyavekSaNamuktA svasthena yat kattavyaM tadAha-tyupAyAnityAdi / vRttirvarttanaM katikAlAvasthAnaM tasyopAyAn prANeSaNAnantara dhaneSaNopAyAn kRSipAzupAlyAdona tisraSaNIye vAcyAn dharmAvirodhinastAneva niSeveta / zamaM zAntimadhyayanaJcaiva / cakArAdanyAnyapi dharmakarmANi mokSopAyAna niSeveta / evaM satkRtya sevanena svAsthye sati svasthapurupaNa vRttyupAyAH sevituM zakyante ; ataH sutarAmarthalAbho'rthe sati ani tyabhAvAt zamaM vedAdhyayanaM cakArAddhammakriyA mokSopAyAzca sevitu zakyante nizcintatvAt / sutarAmato dhammaH syAt ; evaM sati sukhaM samaznute svargApavargAnyataraM prApnotItyarthaH / iti caturgAnuSThAnaM darzitam // 44 // ; gaGgAdharaH-- adhyAyArthamupasaMhattumAha-tatra zlokA ityAdi / mAtretyAdi / mAtrAzI syAdityArabhya veditavyaM bhavatItyantena mAtrA, tatra zAlItyArabhya mAtramevApekSante ityantena mAtrAM saMzritya dravyANi ca na caivamityArabhyAvazyamityantena mAtrAJca saMzritya gurulAghavam, bhavanti cAtretyArabhya na zIlayeditya ntena dravyANAM vigarhito'bhyAsaH, SaSTiketyArabhya anutpattikaraJca yadityanena yeSAJca dravyANAmabhyAsaH zasyate / ata UrddhamityArabhyenduvadityantenAJjanaM, cakrapANiH - pradhAnabhUtAM zarIrapratyavekSAM kRtvA svasthena satA yadanyacca karttavyaM tadAhavRtyupAyAnityAdi / vRttirvarttanaM tasyopAyAH kRpyAdayo dhanaiSaNAyAM tisraSaNIye vAcyAH / zamaH zAntiH, adhyayanaM vedAdhyayana' niSeveteti sambandhaH / evaM sati sukhaM samaznute prApnoti / etena kRSyAdibhyo'rthaH, zAntyadhyayanAbhyAM dharmmaH, arthadhamrmmAbhyAJca sukhalakSaNaH kAma iti trivargAnuSThAna darzitaM bhavati // 44 // cakrapANi: - mAtretyAdi / adhyAyArthasaMgrahaH, mAtroktA 'yAvaddhapasyAzanam' ityAdinA ; tathA dravyANi "tatra zAli" ityAdinA; mAtrAJcAzritya gurulAghavamiti 'prakRtilaghUnyapi mAtrA - Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 312 caraka saMhitA | vyApatticihna bhaiSajyaM dhUmo yeSAM vigahitaH / peyo yathA yanmayaJca netra yasya ca yadvidham // nastaHkarmmaguNA staH kAyyaM yacca yathA yadA / bhakSayet dantapavanaM yathA yad yadguNaJca yat // yadayaM yAni cAsthena dhAyryANi kavagrahe / tailasya ye guNA dRSTAH zirastailaguNAzca ye || hareNuketyArabhya mUrddhavirecana ityantena trividhA varttikalpanA, yatra sA dhUmasya varttiH svasvakalpanAsahitA trividhA dhUmavatirityarthaH, gauravamityArabhya zirogatA ityantena dhUmrapAnaguNAH, prayogAne tasyetyArabhya rogA ityantena kAlA dhamapAna kAlAH, tasya tu peyA ityArabhya tricatuH pivedityantena yasya prAyogikAdadhUmasya yatpAnamAnaM cakArAt mokSamAnazca, hRtkaNThetyArabhya kuryyAdupadravAnityantena vyApatticihna sampaccihnapUrvakaM bhAvAbhAvayorekataragrahaNenobhayasya grahaNAt, tatreSTamityArabhya virukSaNamityantena dhUmavyApattebhaSajyaM, parantvata ityArabhya dhUmavibhramAdityantena dhUmo yeSAM vigarhitaH, dhUmayogya ityArabhya AtmavAn ityantena dhUmaH peyo yathA / (RjvaGgetyAdinA ) caturviMzatikamityArabhya prazasyate ityantena yasya dhamasya yadvi netraM yanmayaJca yadddravyaghaTitaM tattad dravyaM cakArAt netraprakAramayojanaM, dUrAdityAdinaika zlokena vartmavarSe ityArabhya nabhastale ityantena nasyakarmma, nasyakampetyArabhya na labhate balamityanena guNA arthAt nasyakarmmaNaH, candanetyArabhya saMvidhirityantena nastaH kAyryaJca yat aNutailamityarthaH, tasya mAtrAmityArabhya nAvanaistribhirityantena yathA nastaH kArya, grahAdityArabhya samAcaredityantena yadA nastaHkAyya sa kAlaH cakArAt, nivAtetyAdinA guNAnityantenANutailasevanaguNaH / ApothitetyArabhyaivaMvidhAH dramAH ityantena yathA yaddantapavanaM bhakSayet tattatprakAraH tatkaSAyAdirasadravyam / nihantItyAdinA vizodhanamityantena yadguNaM te guNAH yadddravyaM dantapavanaM tadddravyantu karajetyAdinaikazlokena, dhAryANItyArabhya sUkSmailAyAH phalAni cetyantena yadarthaM yAni cAsye dhAryANi tadarthaM tAni ca dravyANi, hanvorityArabhya gaNDUpadhAraNAdityantena mevApekSante' ityevaMprakAreNoktam ; pAnasya mAna pAnamAnam ' ApAnAstristrayastrayaH" ityAdi ; Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only { mAtrAzitIyaH Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ema adhyAyaH sUtrasthAnam / } karNatale tathAbhyaGgaM pAdAbhya ca mArjjane / snAne vArUsi zuddhe ca saugandhye ratnadhAraNe // zauce saMharaNe lomnAM pAdatrattradhAraNe / guNA mAtrAzitIye'smin yathoktA daNDadhAraNaM // 45 // ityagnidezate tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne mAtrAzitIyo nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tailasya grahe ye guNAste, nityamityArabhya mUrddhi tailaniSevaNAdityantena zirastailaguNAH, na karNetyArabhya karNatarpaNAdityantena karNataile ye guNAH, snehAbhyaGgAdityArabhyAlpajara eva cetyantenAbhyaGge ye guNAstathA kharatvamityArabhya pAdAbhyaGgena pAdayorityantena pAdAbhyaGgaM ye guNAH, dorgandhyamityArabhya mAnamityantena gAtramArjanaM ye guNAH, pavitramityAdine kazlokena snAne ye guNAH, kAmyamityArabhyaikena vAsasi vastre zuddha nimmele ye guNAH, hRSyamityAdinaikena saugandhyAnvite gandhamAlye ye guNAH, dhanyamityArabhyaikena ratnadhAraNe ye guNAH, medhyamityAdinaikena zauce ye guNAH, pauSTikamityArabhyaMkena saharaNe lonAM kezAdInAM chaMdane saMpradhAdhane ca ye guNAH, cakSuSyamityAdinaikena pAdatradhAraNe ye guNAH, IterityAdinakena cchattudhAraNe ye guNAH, skhalata ityAdi naikena daNDadhAraNe ye guNAH, yathA prANaiSaNAnantaraM varttitavyaM tacca nagarItyAdibhyAM mAtrAzitIye'sminnuktA Atre yeNeti zeSaH // 45 // gaGgAdharaH- adhyAyaM samApayati, agnItyAdi / prAgvat vyAkhyeyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau sUtrasthAne prathamaskandhe svasthacatuSkIyaprathamA paJcamamAtrAzitIyAdhyAyajalpAkhyA paJcamI zAkhA / / 5 / / ; 40 ; nastaH kAryyaM yaditi "aNutailaM yatheti "picunA" ityAdi yadeti "prAvRTzarad ityAdi / zeSa sugamam // 45 // 313 iti carakacaturAnana- zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAnavyAkhyAyAM mAtrAzitIyo nAma paJcamo'dhyAyaH // 5 // For Private and Personal Use Only Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ssssttho'dhyaayH| athAtastasyAzitIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // tasyA zitAdyAdAhArAT balaM varNazca varddhate / tasyarttasAtmyaM viditaM ceSTAhAravyapAzrayam // 2 // nanu mAtrAvaddhi azanamazitamanupahatya prakRtiM balavaNasukhAyuSA yojayatyupayoktAramavazyamiti yat pratijJAtaM, tad vyAhanyate hemantazizirAdiSvabhimatAhArAd vyAdhyutpattidarzanAditi / tatpratizAsthApanArtha tasyAzitIyamadhyAyamArabhate / athAta ityaadi| prAgvadyAkhyAtavyam // 1 // gaGgAdharaH-tasyAzitAdhAdityAdi / tasya mAtrAzinaH puruSasyAzitAdhAdazitAt khAditAt pItAt lIr3hAcAhArAd bala, varNaH, cakArAt sukhAyuzca avazyaM vartate / tasya mAtrAzipuruSAzitAdyAhArasya tu sAtma viditaM vikhyAtaM loke / Rtau sAtmAm Rtugunnvipriitgunnvttyaa| sAtmAsupazayaH sukhajanana upayogaH / tacca yasmAt ceSTAhAravyapAzrayam / ceSTA vyAyAmavyavAyAbhyaGgAdayaH, AhArA azitAdayaH, tAbhyAM ceSTAhArAbhyAM vizeSeNa apa viSayyayeNa hamantAdyatuguNaviparItaguNavattayA Azrayate yat sAtmyaM sukhajanaka upayogaH, tat ceSTAhAravyapAzrayaM ; ceSTAvyapAzrayamAhAravyapAzrayamiti dvidhA / etenaitaduktaM bhavatimAtrAzino yadazitaM khAditaM pItaM lIDhaM vA AhArajAtaM tat yaddhamantAdyatuguNaviparyAyeNa cedabhyavahAyyate tadA tadRtusAtmyaM tasyAhArasyetyekamAhArajanitamRtusAtmyaM vA ; ceSTA vyAyAmAdiH, sA ceddhemantAdiguNaviparItaguNA syAt tadA tadRtusAtmA tasyAzceSTAyA ityaparamekaM ceSTAjanitamRtusAtmAm / itthameva tu cakrapANiH-mAtrAzitIye mAvAvadAhArasya balAdihetutva pratipAditaM, tacca RtusAtmyApekSakRtasyAhArasya bhavati ; tena RtupravibhAgapUrvakamRtusAtmyAbhidhAyakaM tasyAzitIyaM bruute| azitAcAditi azitapItalIdajagdhAt / varNazceti cakAreNa pUrvAdhyAyoktasukhAyuSI api gRhecate ; yadi vA balavarNAbhyAmeva nAntarIyaM kRtsna dhAtusAmyakArya sukhAdi gRhyate / viditamityanena samyagjJAnapUrvakamRtusAtmyAnuSThAna darzayati, ceyAgrahaNena vyavAyavyAyAmAbhyAnAdInAM grahaNaM ; ceTAhAravyapAzrayaM cesAhAragocaram / / 12 / / For Private and Personal Use Only Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH] sUtrasthAnam / 315 iha khalu saMvatsaraM SaDaGgamRtuvibhAgena vidyaat| tatra AdityasyodagayanamAdAnazca trInRtUn zizirAdIn grISmAntAn vyavasyet ; varSAdIn puna:santAntAn dakSiNAyanaM visargacca // 3 // sAtmyena mAtrAzI cet syAt tadA tasyAzitAdyAdAhArAbalaM varNaH sukhamAyuzca vaddhate iti / AhAradravyeNa tahataviparItaguNena tasminnebatto puruSe sukhajanaka upayoga AzrIyate ; evaM ceSTayeti na pratijJAhAnidoSa iti // 2 // gaGgAdharaH--nanvevamastu / RtuH punaH kaH, kIdRzo vA ? ityAha-ihetyAdi / iha khalu saMsAre saMvatsaraM mahAkAlaM par3aGgaM vidyAt / kena kenAGgenetyAha-RtuvibhAgena Rtubhedena / nanvevamastu / RtusAtmyazAne hetumRtu vaktukathaM saMvatsara ucyate iti cet ? n| saMvatsarAtiriktakAlasyAbhAvena saMvatsarasyaivAGgAni par3atava eva santi na khadhikAH, iti jJApanArtha sNvtsrsyoktiH| na hi Sar3atudhammazItoSNavarSAtiriktaH kazcit kAlaliGga dhmmo'sti| vakSyati hi "zItoSNavarSalakSaNaH kAlaH" iti // tasyAttyaiva hi yugAdayo vyvhriynte| kRtAdInAntu yadyat svalakSaNaM satyadharmAdikaM tattanna kAlasya liGgamiti ; suzrute coktaM "kAlo hi nAma bhagavAn svayambhUranAdimadhyanidhanaH / atra rasasampadvyApattI jIvitamaraNe ca manuSyANA cakrapANiH-RtujJAnamantarattu sAtmyajJAna na smbhvtiitRvtuunaamupyuktsvruupjnyaanaarthmaahihetyaadi| RtupratipAdanaprastAve saMvatsaraM vidyAditi saMvatsarapratipAdanamRtUnAmeva militAnAM saMvatsarapratipAdanArthe ; melakazca buddhayA vyavaSTriyate na tu paramArthata RtUnAM melako'sti ; RtUnAM saMvatsarAtmakatvaM punaHpunasta evarttavaH parAvartanta iti jJAnArthamavazyaM pratipAdanIyam / ihetIha prakaraNe, par3aGga vidyAdityatra tu rogabhipagjitIyAdau tattatkAryavazAdanyathApi ; uktaJca-"zItoSNavarSalakSaNaH kAlaH" iti / SaDaGgamiti samAhAre dviguH, RtuvyatirekeNa saMvatsarasyAvidyamAnatvAt ; yadi vA samudAyibhyo'nyaH samudAya ityAzritya bahuvrIhiH kaaryH| tatreti RtuvibhAgakathane / udaka uttarAM dizaM prati ayanaM gamanam ; AdadAti kSapayati pRthivyAH saumyAMzaM prANinAJca blmityaadaanm| trIn zizirAdInityanenaiva labdhe'pi grISmAntatve grISmAntAniti zizirasyAdiriti vigrahasya tathAdizabdasya prakAravAcitAyA: pratiSedhArtham / evaM hemantAntAniti vyAkhyeyam / dakSiNAM dizaM prati ayanaM dakSiNAyanaM, visRjati janayatyApyamaMzaM prANinAJca balamiti visrgH| saMjJApraNayanaJca vyavahArAthai, niruktipratIyamAnArthapratipAdanArthaJca // 3 // For Private and Personal Use Only Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 316 crk-sNhitaa| [ tasyAzitIyaH maaytte| sa mUkSmAmapi kalAM na lIyate iti kAlaH, saMkalayati kAlayati vA bhUtAnIti kaalH| tasya saMvatsarAtmano bhagavAnAdityo gativizeSaNAkSinimeSakASThAkalAmuhUrtAhorAtrapakSamAsattvayanasaMvatsarayugapavibhAgaM karoti / " tantrAntare'pi "mahadAdiguNAn yaH pariNAmayati sa kAlo mahadAdiguNapariNAmasvabhAvaH svato nivizeSa AdyantazUnyo'yamupAdAyAtmAnaM puruSo vizvarUpeNa ssjj| yena cAvyaktamUttaiinA brahmatanmAtraM vizvamidaM pRthak prakAzayAmbabhUva / sa punaragre yathA''ptIt tathaivA'dhunA vattate vartiSyati cottaramIgeva / tena ca yAvatA'yaM bhagavAnAdityaH paryaTannatikrAti paramANumAtra dezaM tAvAnucyate paramANuH kAlaH, paramANU dvAvaNuH, SaT paramANavastrasareNuH sa trayo'NavaH / trayastrasareNavastruTiH, zatatruTivedhaH, yo vedhA lavaH, trayo lavA nimeSaH, trayo nimeSAH kSaNaH, paJca kSaNAH kASThA, paJcadaza kASThA laghu, paJcadaza laghUni nAr3ikA, dve nAr3ike muhUtteH, triMzanmuhUtto ahorAtraH, paJcAdazAhorAtrAH pakSaH zuklaH kRSNazceti, dvau pakSo mAsaH, mAsau dvATatuH, traya Rtavo'yanaM tacca dakSiNamuttaraM, te ca sNvtsrH| ityevaM paramANvAdinA saMvatsarAntena kAlena bhagavAnAdityo grahanakSatrAdisamavetaM kAlacakramadhiSThitaH payyaTati / evmetjjgt| punaratha parisaMvatsarAnte tathaiva payaMti ityaadi| tatra khalu prmaannudeshsvnnudeshsyaarddhm| aNustu trasareNostRtIyAMzo deshH|trsrennu punargaganopari vAyunA vinApi yadrajo nisargAduDaDIyamAnapatanazIlaM bhUsthAnAdavalokyate lokaH sa ucyte| uktaM hi "aNuddhau paramANU syAt trasareNustrayaH smRtH| jAlAvarazmAvagataH khamevAnupatannagAt // " iti| kAlo. nmAnaM punaH paJcaguJjakamASaNa tulitaSaT-palatAmranimmita pAtraM prasthamitajalabhAjanaM catumAjakatAmranimmitacaturaGgalazalAkayA kRcchidraM kAlana yAvatA jale nimajati tAvAn kAlo nADiketi bodhyam / "pAzcagaujikamANeNa SaTpalaM tAmrabhAjanam / jalaprasthAvakAzAnya caturbhistAmramASakaiH / caturaGgulayA chidrIkRtaM taJca zalAkayA / majjatyambhasi kAlena yAvatA saiva nADikA" // iti / nanu paramA vAdibhedenAnantAGga vidyAt iti nocyate kathamiti nAzaGkAm, RtubhedanAktA RtUnAM pratyekamAhArAcAravizeSo'tra vaktavya iti prayAjanaM prAdhAnyena labhyate, dinAdInAntu pratidinamAhArAcAranibandhanasAtmyavibhinnatA niyamAbhAvena prayojanAbhAvAt prAtaHkRtyAdivibhinnatA hi prayojanavatI sarvadinamekarUpA vinA naimittikI kriyAM tacca ceSTAhAravyapAzrayadinasAtmyameva / For Private and Personal Use Only Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir iSTha adhyAyaH sUtrasthAnam / 317 nada yathA-nimittAnurUpeNa kazcit praharAdUddha bhuGkte ; kazcit prhrdvyaadityaadi| nityantu sArddhapraharadvayAbhyantare dine| rAtrau praharAdAgiti / tadapi svasthavRttaM bhavadapi nAtra dinAdibhedena vatsarasyAGgamuktam RtusAtmyazAne hetubhUtata - zAnArthamRtubhivetsarasyAGgabheda upadiSTa iti / nanu saMvatsarakAlo yathaivartu bhedena bhidyate : divasazca tthaa| mahAkAlaH zItoSNavarSalakSaNairanumIyate ; tadAtyaiva pakSamAsattveyanavatsarayugAdaya ucynte| yathA saMvatsarAvRttyA yugAdidviparArddhAntaH kAla ucyate bhvdbhiH| uktaM hi suzrute-"tatra pUrvAhna vasantasya liGga, madhyAhna grISmasya, aparAhna prAdRSaH, pradoSe vArSikaM, zAradamarddharAtre, pratyUSasi haimantamupalakSayet / evamahorAtramapi varSamiva zItoSNavarSa lakSaNaM doSopacayaprakopopazamanairjAnIyAt" iti / atrocyate-saMvatsara iva zItoSNavarSalakSaNo'pi divaso na mhaakaaltyoplbhyte| grISmatta kadivasasya yathA zItoSNavarSalakSaNavaM, na tathA hemantattu kadivasasya / tatra hi zItamadhikamuSNakhamalsamanalpaJca varSa nIhArasyeti / grauSmikadivasAtiriktavaM haimantikadivasyeti / saMvatsaro mahAkAlo na divsH| na caivaM hemantAdInAM svalakSaNAdatizayazItoSNAdilakSaNakhe tasya saMvatsarasyAtiriktavavAraNAtha kAlAtiyogo bhavadbhivaktavya ivAsmAbhihamantikadivasasya divasakhalakSaNAtizayalakSaNavena divasAtiyogo vAcyaH, sa eva kAlAtiyoga iti vAcyamasmAkam / kAlAtiyoge hi RtuvyApattijA bhAvavyApattayo bhavanti yathA, tathA yuSmAkamapi svalakSaNayoge bhavantu RtuvyApattijA bhAvavyApattaya ityApattiH syAt / nanu nauSmikadivasasya prAhAdInAM yathA kaphAdijanakavaM na tathA haimntikdivssyeti| yuSmAkamivAsmAkaM te eva kAlAtiyogalakSaNata. vyApattijA vyAdhayo bhavantyeveti cet na, ukta hi 'svalakSaNayoge RtusvabhAvaje bhAvAnAM smpdvyaapttii|"tdythaa- "bhAdrapadAzvayujau varSAH,kArtikamArgazISoM zarat, pauSamAghau hemantaH, phAlgunacaitrau vasantaH, vaizAkhajyaiSThau grISmaH, ASAr3hazrAvaNau praadditi| tatra varSAsvoSadhayastaruNyo'lpavIryyAH, ApazcAprasannAH kssitimlpraayaaH| tA upayujyamAnA nabhasi medhAvatate jalapaklinnAyAM bhUmau klinnadehAnAM prANinAM zItavAtaviSTabyAgnInAM vidahyante, vidAhAcca pittasaJcayamApAdayanti, sa saJcayaH zaradi praviralameghe viyatyupazuSyati paGke 'kakiraNapravilAyitaH paittikAn vyAdhIn jnyti| tA evauSadhayaH kAlapariNAmAt pariNatavIryA balavatyo hemante bhavanti, Apazca prasannAH snigdhA atyartha For Private and Personal Use Only Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 318 crk-sNhitaa| ( tasyAzitIyaH guvyaH, tA upayujyamAnA mandakiraNakhAbhAnoH satuSArapavanopaSTambhitadehAnAM dehinAmavidagdhAH snehAcchatyAdgauravAdupalepAcca zleSaNaH saJcayamApAdayanti / sa saJcayo vasante'ka razmipravilAyita IpatastabdhadehAnAM dehinAM zlaiSmikAn vyAdhIna janayati ; tA evoSadhayo nidAghe niHsArA rukSA atimAtra ladhvyo bhavanti Apazca, tA upayujyamAnAH sUyyapratApopazoSitadehAnAM dehinAM raukSyAllaghukhAdvai zadyAcca vAyoH saJcayamApAdayanti, sa saJcayaH prAdRSi cAtyarthajalopaklinnAyAM bhUmau klinnadehAnAM prANinAM zItavAtavarSerito vAtikAn vyAdhIn jnyti| evameSa dopANAM saJcayaprakope heturukta iti / " bhavatAntu kAlasya dinasya vinigamanAbhAvena mithyAhInAtilakSaNaje bhavato bhAvAnAmete vyApatsaspattI svabhAvaje tu na sta iti|| ___ yadi ca samarAtrindive'horAtra eva samazItoSNasvabhAve bhavato ye bhAvAnAM sampadvanApattI te kAlasvabhAvaje ityucyate--tadA'smAkamivAniyatAH kAlayogAtiyogamithyAyogA na bhavanti, bhavanti ca niyatAH, bhavanviti cet-tahi dinarAtroI dihAsAbhyAM grISyAdau kAlAtiyogAyogAvanyathAbhAvena mithyAyogazca yugapadeva syuH / tatphalaJca pittAdyatiddhayAdikaM samamevAvayoriti cet, tathApi dinarAtrayormAnaddhihAsalakSaNAvatiyogAyogAvadhiko skhalakSaNAtizayanyUnatAbhyAM svIkrIyetAM bhavadbhiriti, kriyatAM ca niyatAniyatakAlAtiyogAdInAM phalavyAdhyAdurapadezaH / kiJca yadi samarAtrindivakAlo mahAkAlaH, tasya rAtridinayohAsaddhiH kAraNamarkaH athavA candra ucyate, tadA candrArkayorgatibhede ko'paro hetuH ? tau ca candrAko mahAkAlacakrasthitI mahAkAlasya cakravadmaNasvabhAvena mArga parigRhItau dakSiNottaramaye te| samarAtrindiva evAhorAtrAtmakastu mahAkAlo na svAntargatadinarAtriddhihAsakarakAlavizeSasvabhAvamArgapratipannau candrAko karoti / karoti cet, savvedaiva dinarAtroTa ddhihAsau syAtAm / na grISmAdau grISmAdilakSaNakakAlabhAvena grISmAdAvapi samarAtrindivAhorAtrAtmakakAlasvabhAvamArgAnuvRttyA vRddhihAsAsambhavAt, sambhavAcca saamysyeti| tasmAt samarAtrindivo'horAtro na na mahAkAla iti / itthaJca saMvatsararUpasya mahAkAlasya cakravardramaNasvabhAvAt candrAkevAtavAridAnAM balAvalagamanAgamanAvirbhAvatirobhAvAdayo bhavanti / tatra virodhidharmANAmekasya bale'parasyAbalakhamiti zItoSNakarayomitho hInAdhikasamavalahInAdhikasamalakSaNAni syuriti| etenArkagamanAdeva para For Private and Personal Use Only Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 316 6STha adhyAyaH sUtrasthAnam / mANvAdiraupAzkiH kAla ityucyate yat tannirastam / gamanasya prmaannvaadimaanaabhaavaacc| na hi gamanaM paramANvAdidezasaMyogamAtraM ; tAdRzaparamANvAdisaMyogadhvaMsastu kiyatA kAleneti ? yAvatA kAlena syAttAvat kAlanivandhanamAnasambhavAt / sUryagamanasya paramAvAdiH kAla eva ca labhyate / tasmAnnArkAgamanaM kaalH| ayaM khasvabhAvajacandrAkameghavAtabalAbalAdiprayojyazItoSNavarSAnyatamabhAvAt / ayaM saMvatsaro mahAkAlaH ; tathAvidhazItoSNavarSAnyatamalakSaNAvayavAt / saMvatsarAtirikto na mahAkAlaH ; tathAvidhazItoSNavarSAnyatamalakSaNAvayavAtiriktAvayavAbhAvAt / svasvabhAvajetyanena jagatAM na kAlakham / ayaJca kAlo nityaH , pratyabhijJAsiddhanAzotpatyabhAvAt / so'yaM vaizAkhIyaH paramANvAdiriti ; sa evAyaM saMvatsara ityAdipratyabhijJAnasya vayaM saMvatsaro na sa yasmin bhavAn kAzImagacchadityAdibhedapratItyA vAdhitakhAbhAvAta kriyopAdhibhirvyavacchede'pi tasya nAtiriktakhAt / yathAyaM yuvA na sa yasya bAlakasya bhavAn priya AsIdityAdibhedapratyayena devadattAdervAlakasya yuvakhena pratyabhijJAnaM na baadhyte| sa eva bAlo'yaM yuvetybhedprtyyaat| tathA sa eva bhavadIyakAzIgamanasaMvatsaro'yaM saMvatsaraH ; bhavAna yasmin saMvatsare kAzI yasmin mAghe'gacchat so'yaM mAghaH punarAgata ityaadiprtyyaaditi| itthaM vyavasthitaM saMvatsaramRtubhedena par3aGgaM vidyaat| taRtaka ke, kathaM vA syuH ?-ityAha taditi / yaH saMvatsarastasyedamavayavarUpamiti / tadAdityasyodagayanamuttarAyaNamAdAnaJcetyanAntaram, zizirAdIn grISmAntAn trIn / dakSiNAyanaM visageJca ityanAntaram / varSAdIn hemantAntAna trIRtUniti dvayaM vidyAt / tadityudagayanaliGgabhAjikhAnnapusakam, udagayanamAdAnaJceti cakAro vikalpe samuccaye vaa| ___ nandagayanaM kati dinAni, dakSiNAyanazca kati dinAnIti ? ata AhatrInityAdi / bahuvacanAntakhena pratyekamanvayAdudagayane cAdAne coddezyavidheyabhAvena militamiti ziziravasantagrISmA udagayanamAdAnazca bhavanti na kheko vA dvau vodagayanaM, vo vaiko vA RturAdAnamityarthaH / itthazca yasmin dine yasminneva paramANukAle bhagavAnAditya uttarAM dizamayate tatkAlAvadhi yAvaduttaradigayanamudagayanam / anyadakSiNAyanam / evaM varSAdInityatra trIniti padamanuvattate / bahuvacanena pUrvavada vyAkhyeyam / etenAdityasya sakarAdirAzisaMkramaNena mAghAdidvidvimAsAtmakA RtavaH zizirAdayaH syuriti yairucyate tannirastam / uttaradakSiNAyanAbhyAmeva zItoSNAdikamma hAsapratyayAdutpattezca / kintRttarAyana For Private and Personal Use Only Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 320 crk-sNhitaa| [ tasyAzitIyaH visarge punarvAyavo nAtirukSAH pravAnti, itare punarAdAne / dinAvadhi ekapaSTidinaiH ziziraH, tata ekaSaSTidinarvasantaH, tataH ekapaSTidinaigrISmaH, tataH kizcinnAnakaSaSTidinavarSAH, tataH kizcinnAnakaSaSTidinaiH zarat, tataH kizcinnAnakaSaSTidina hemantaH, iti paJcapaSTyadhikatrizatIdinaiH saMvatsaraH / iti / zizirAdIstrInityuktau grISmAntAniti lAbhe punarvacanaM prakArArthakAdizabdasandehanirAsArtham / evaM paratrApi bodhyam / vastutastu zizirAdIstrInityukte'tadguNasaMvijJAnabahuvrIhiNA vasantagrISmavarSA iti lAbhavAraNArtha punagrISmAntAnityuktaM ; varSAdIna punahemantAntAMstrInityatra varSAdIna punastrInityuktepyatadguNasaMvijJAnabahuvrIhiNA zaraddhemantazizirA uttarAyaNamiti lAbhAt / evaM trIn grISmAntAnityukta tathAlAbhe punaH zizirAdIniti padaM tadguNasaMvijJAnabahuvrIhijJApanArtham / tena himshishirvsntaantaaNstriinaadaanmityrthvyvcchedH| varSAdIna punahemantAntAMstrInityatrApi hemantAntAna punastrInityukte khatadaguNasaMvijJAnabahuvrIhiNA grISmavarSAzarado visarga iti laabhaat| yadi ca zizirAdIstrInAdAnaM varSAdIn hemantAntAMstrIn visarga vidyAdityucyate, tathA zizirasyAdihemantaH, tAna zizirAdIn himaziziravasantAnAdAnaM vidyAt / (visarga) varSANAmAdigrISmastAna hemanto'nte yeSAM tAn grISmavarSAzarado visarga vidyAditi lAbhaH syaat| tathA cAdAnaM zizirAdIMstrIna grISmAntAna varSAdIstrIn visarga vidyAdityuktAvapi tathaiva syAt / evamAdAnaM grISmAntAMstrIna varSAdIna hemantAntAMstrIna visrgmityuktaavpi| evamAdAnaM zizirAdIna grISmAntAMstrIna visagai hemantAntAMstrInityuktAvapi syAt tatheti // 3 // gaGgAdharaH-athattuSaTkajJAnArtha sAmAnyadhammamAdAnalaM zizirAdInAM trayANAM visagavaM varSAdInAM trayANAmuktvA tadAdAnalaM kiMtAvat, visagekhaJca ? ityAkAGkSAyAM pUvvemudagayanakhena dharma kriyAdo prazastakhena prAdhAnyAdA AdAnasyAbhidhAne kattavya'pi atra tu prAdhAnyAdvisagesya prANivalajanakatvenAdAveva visargakhadharma darzayati-visarge punrityaadi| vAyavo nAtirUkSAH kizcida rukSasnigdhA cakrapANiH--visargadharme nirdizati-visarge punrityaadi| yadyapi cAdAnamAdau paThitaM tathApi pratilomatantayuktapAdau visargaguNakathanaM, yadi vA prathamamAdAnasyottarAyaNarUpasya prazastatvAdagre'bhidhAnam, iha tu visargasya bljnktvenaabhiprettvaadgre'bhidhaanm| nAtirukSA iti saumyavisargakAlasambandhe mandIkRtaraukSyAH pravAntIti / itare punarAdAna iti-aprazAntAtirukSAzcAgneyA For Private and Personal Use Only Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6cha adhyAyaH sUtrasthAnam / 321 somazcAvyAhatabalaH zizirAbhirbhAbhirApUrayan jagadApyAyayati zazvat, ato visargaH saumyaH // 4 // AdAnaM punarAgneyam / tAvatAvarkavAya somazca kAlavabhAvarukSAH pravAnti, raukSyasvabhAvAt / itare punarAdAne nAtirukSabhinnAH, AdAne tu vAyavo'tirukSAH prvaantiityrthH| vasargikavAyUnAM kiJcisnigdharukSale hetumaah-somshcetyaadi| visarga somazca yasmAt avyAhatabalaH balopahananakAlamArgameghavAtAdibhirvyAhatabalakhAbhAvena krameNopacitabalaH zizirAbhiH zItAbhirbhAbhi ptibhirjagadApyAyayati puSTIkaroti zazvaditi ; ato hetovisargaH saumyaH somgunnvhulH| sutarAM visarga vAyavo nAtirukSAH ; saumyavisagesya zaityenAlpIkRtarukSavAt // 4 // ___ gaGgAdharaH AdAnikavAyUnAmatirukSave hetumAha ----AdAnaM punarityAdi / punastukArArthe ; bhinnakramastena lbhyte| tathA ca yasmAt somazcAdAne balopahananahetukAlamArgAvAtAdisadbhAvena bhireva vyAhatabalaH krameNoSNAbhiH dupratibhiH mUryAMzUpatapyamAnaM jagannApyAyayati kAlamArgavAtAdibhiH krameNopacitavalaH mUyye uSNAbhirdhAbhirmandIkRtasomavala upatApayati vA zazvaditi ; ato hetorAdAnamAgneyaM tejoguNabahulaM ; sutarAmAdAne vAyavo'tirukSAH, rukSAdAnasambandhena vrddhitrukssvaat| nanu visargAdAnayoH snigdharukSabahetU somamUryo kiM bhavataH syAtAM vA, tayorvAyozca balAbalahetuH punaH ko bhavatIti ? ata Aha taavtaavityaadi| tAviti prsiddhau| etAviti visargAdAnarUpayoH saMvatsarAtmakamahAkAlAvayavayoliGgAnAmauSNAraukSyajhaJjhAvAtAdInAM hetU arkavAya / somazceti cakAreNa sa epa ityarthAt / vipariNAmAt sa prasiddhaH, epa visargAdAnarUpasaMvatsarAtmakamahAkAlAvayavayoliGgAnAM zaitya dAnasambandhAhitarukSatvAt / somazcetyAdi prakRtena visargeNa sambadhyate, avyAhatabala iti kAlamArgameghavAtAdibhistadA sUryasya somaparipanthino hatabalatvAt / zizirAbhiH zItAbhiH, zazvaditi cchedaH / saumyaH somaguNapradhAnaH, AgneyamagniguNapradhAnamapratihatabalatvenetyarthaH / nanvetAvataivAdityacandravAtAnA balavattvamabalavattvaJca kathaM bhvtiityaah-taavetaavityaadi| kAlo devatArUpaH, saca nityarUpo'pi prANinAmadRSTena nAnArUpeNa gRhItaH san kadAcit sUryabalavAyuvalasomabalAdIna kroti| svabhAvaH sUryasya saumyAMzakSayakartRtvAdiH somasyApyAyanAdiH vAyorvirukSaNAdiH, mArgo For Private and Personal Use Only Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 322 crk-sNhitaa| tasyAzitoyaH mAgaparigRhItAH kAlartu-rasadoSa-dehabalanirvRttipratyayabhUtAH samupadizyante // 5 // snigdhavAdInAM hetuH somazca / ete trayaH kAlasvabhAvamArgaparigRhItAH prANinAM nAnArUpairadRSTagRhItena devarUpeNa kAlena parigRhItAH kAlAdInAM nin ttipratyayabhUtA bhavantIti svabhAvena mUryaH saumyAMzakSayAdikaralena, vAyurvirukSaNAdinA svabhAvena, somaH zaityasnehAdikaratvasvabhAvena, parigRhItaH kAlavAdinittipratyayabhUtA bhvnti| mArgeNa pathA ; sUryo dakSiNenottareNa ca karkaTAdinA dhanurantena dakSiNena, makarAdinA ThUttareNa pathA parigRhItaH kAlavAdInAM niLU ttipratyayabhUto bhvti| vAyustu na mAgeparigRhIto'sti mArgAbhAvAt / somazca meSAdimArgeNa parigRhItaH kAlAdInAM ni, ttipratyayabhUto bhavati / kAlaH saMvatsaraH, ayane ca dve / RtavaH zizirAdaya ityeke vyAcakSate, tadasamyak ; kAlasya prANinAmadRSTagRhItale pramANAbhAvAt, punaH kAlatte grahaNe paunaruktyadopAt, vAyozca mArgaparigrahAbhAvena tatra lakSaNavyabhicArAcca ; dakSiNotaramAgau varkasya kakaTamakarAdInAM madhe, karkaTamakarasaMkramaNAt pUrvamakasya dakSiNottaragamanAca / anye tu kAlata ityatra kAlazcAsau Rtuzceti, RtuvizeSaNaM kAlapadaM "strINAmAttavaM vyavacchinatti" iti vadanti / teSAmatra sandehe rasazabdasya zRGgArAdivAcakavavyavacchedArtha vizeSaNasyAvazyakakhAt taddheyam / vastutastu tAvetAviti pUvvevada vyAkhyeyam / tAvatAvarkavAyU sa eSa somazcaite trayaH kAlasya mahAkAlasya saMvatsarasya cakravada bhramaNasvabhAvena yena bhAvAnAM vizeSa lakSaNAntarasampadApajjIvanamaraNaphalaM syAt / tena cakravadabhramaNasvabhAvena bhrAmyamANAH kAlenaiva mArgeNa dakSiNAdigamanapathena parigRhItA nItAH gRhItavasvamArgAH santaH kAlata rasadopadehabalaniTa ttipratyayabhUtAH syuH| kAlasya mahAkAlasya alakSaNasya zItoSNavarSalakSaNavattayA nivRttau tathanAM rasAnAM doSANAM dehAnAM balAnAJca nitto niSpattau pratyayamUtA yathAkramakAraNabhUtAH pUrvaprasiddhAH dakSiNa uttarazca; tatra dakSiNaH karkaTAdayo dhanurantAH, mkraadiruttrH| ete ca kAlasvabhAvamArgaparigrahA yathAsambhavaM boddhavyAH ; na hi some mArgaparigrahaH kaJcidvizeSamAvahati ; vAyozca mArgaparigraha eva nAsti / parigRhItAH sambaddhAH, kAlAdInAM nirvRttipratyayabhUtA niSpattikAraNabhUtAH, upadizyante AcAriti shessH| kAlaH saMvatsaro'yanadvayaJca, RtavaH zizirAdayaH, dehasya balaM dehblm| anye tu bru vate-saMvatsarasyAyanadvayasya ca RtumelakarUpatvAhatugrahaNenaiva grahaNa For Private and Personal Use Only Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 69 adhyAyaH] sUtrasthAnam / 323 tatra ravi bhirAdadAno jagataH snehaM vAyavastItrarukSAzcopazoSayantaH ziziravasantagrISmeSu yayAkrama raukSyasamupadizyante smygvybhicaarennopdishynte| abhUtatadbhAvaccipratyayAbhAvAt prasiddhA iti khyApitam / atrArkasya prAgupAdAnAt sarvatra kAraNavam / tathArkavAyU iti pRthakpAThAdAdAne'rkavAyoH kAraNavaM, tatrArkasya prAdhAnyaM, vAyormadhyamakha, somasyAprAdhAnyam / visarge punaH somasya prAdhAnyaM, cakArAt mUryavAyormadhyamavAdaprAdhAnyAt kAraNavaM khyApitamiti / kecit tu somasyaivetyAhuH, tanna , vAyavo nAtirakSAH prvaantiityuktH||5|| ___ gnggaadhrH--etllkssnnmudaahrti--ttretyaadi| tatra kAlasvabhAvena mArga parigRhNana ravirthAt tenaivottarAbhimukhIbhUya krameNa prakharatAmApadyamAnaH krameNa prakharakhamApadyamAnAbhibhAbhirjagatasneha krameNAdadAnastatra kAlavabhAvena mArga saptavidhaM parigRhNanto vAyavaH pravahAdayaH sapta krameNa pAcAttyAdigatimApadyamAnAH svato rukSAH zItAzca santo'pi ravestejomayasya rukSasya bhAprakharakhanAtizayarukSAH punaH santo jagataH snehaM yathAkramamupazoSayantaH, cakArAdatra zazini copahatabale krameNa mandIkRtazaityAdau candre sati, ziziravasantagrISmeSu yathAkrama krameNa ziziratvavasantatvagrIpyatvasvarUpeNa pariNamyamAneSu kAleSu yathAkramameva rokSyamutpAdayanto'rthAdbhAvAnAM krameNaiva rukSAna kAleSu zizirAdiSu tiktakaSAyakaTukAn rasAMzca krameNAbhivartayanto nRNAM krameNava vRddhatiktakapAyakaTukarasavadehAnAM krameNaiva tiktakaSAyakaTukarasadravyopasevinAM krameNa rukSadoSANAM vAtA labdha ; kAlagrahaNamRtuvizeSaNaM ; tena, kAlarUpa Rturiti| strINAmevAtavadarzanaM ydRtustdvgaavrtyte| pratyayabhUtA ityatra bhUtazabda upmaane| keciyAkhyAnayanti-arkavAyU ityekatayA paThitvA somazceti yat pRthaka paThati, tenArkavAyvormilitayorAdAnaM prati kAraNatvaM, visarga prati pRthageva somasya kAraNatvamiti darzayati / evaM balaharaNabalakaraNAdiSvapi boddhavyam // // 5 // ckrpaanniH-ttretyaadi|-aaddaan ityucchoSayan, jagataH sthAvarajaGgamasya, snehaM sAraM saumybhaagmityrthH| na kevalaM raviH, vAyavazca zoSayantaH snehamiti sambandhaH / tIvrAzca rukSAzca tIvarukSAH ; yadi vA tIvra raukSyaM yeSAM te tIvraraukSyAH ; etaccAdAne tIvraNa raviNA sambandhAt vAyorbhavati yogavAhitvAdvAyoH / ukta hi-"yogavAhaH paraM vAyuH saMyogAbhayArthakRt" ityaadi| yathAkramamiti zizire raukSyam alpaM, tikta rasamalpaJca daurbalyaM ; tathA vasante madhyaM raukSyaM, kaSAyaM rasaM, madhyaM dobbalyaM ; tathA grISme prakRSTa raukSyaM, kaTukaM rasaM, mahacca daurbalyaM darzayati / For Private and Personal Use Only Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tasyAzitIyaH 324 crk-sNhitaa| mutpAdayanto rukSAn rasAMstiktakaSAyakaTukAMzcAbhivarddhayanto nRNAM daurbalyamAvahanti // 6 // varSAzaraddhemanteSu tu dakSiNAbhimukha'rke kAlamArgameghavAtavarSAbhihatapratApe ziina cAvyAhatabale mAhendrasalilaprazAntadInAM duSTiTaddhimatAmarukSakaphAdihAsavatAM krameNaiva daurbalyamAvahanti / yathAkramamiti kramaH krama iti yathAkramaM tena, tathA kramastu uttarottarakramArtha iti / tenAkavAyubhyAM somAcca uttarottarazItoSNavapalakSaNatayottarAyaNasya kAlavizeSasya zizirAdInAM trayANAmRtUnAM tadayanAntagetAnAM krameNa zItoSNavarSalakSaNAnAM nittiH, tiktAdirasAnAM nittiH, bhAvAnAM rukSavadoSasya vAyozcAtirukSavadoSasya nirvRttiH, nRNAzca dehe vAtAdiprakopasya nivyattidehasyAlpabalarUpabalani ttirudAhRtA bhvti| tasmAdAdAnamucyate // 6 // gaGgAdharaH--somArkavAyubhyazca kaalvdurdaahrnnaantrmaah-vtyaadi| tatreti puurvmuktmnuvttete| tatra kAlasvabhAvamArga parigRhItA varSAzaraddhemanteSu tu varSAMSNazItalakSaNarUpeNa lakSyamANe kAle punastatra hetubhUte dakSiNAbhimukhe'kaM kAlamArgameghavAtavarSanihatapratApe, kAlena mahAkAlena saMvatsareNa tasya svabhAvAcakravada bhramaNAta prApitamArgeNa dakSiNAdipathena tatkAlena ca janitameghena tatkAlena ca janitavAtena tatkAlena ca nitavarSeNa nihatapratApe, yadyapi ca kaSAyo raso rukSatamaH, kaTukazca rukSataraH, yadukta 'rAkSyAta kapAyo rukSANAM pravaro madhyamaH kaTuH" ityAdi ; raukSyaprakarSazca grISme, madhyamabalaJca raukSyaM vasante ; tathApi vAyvagniguNabAhulyAt kaTukasya vAyvagniguNabahule grISmakAla evotpattiH ; pavanapRthivyutkarpavati tu vasante ca pavanapRthivyutkarSajanyasya kaSAyasyotpattiH : yadukta "vAyvagniguNabhUyiSThatvAt kaTukaH, pavanapRthivyatirekAt kaSAyaH" iti| pRthivyAyatkarSazva kAlavizeSaprabhAvakRtaH kaarydrshnaadunneyH| abhivarddhayanta iti vacanAda yathAsvakAle tiktAdInAm ativRddhiH sUcyate, tena, na tadekarasatvam / atra ca kramavadraukSyotpattitiktAvatpattI api daurbalyotpattau kAraNaM, yat, raukSyamutpAdayanta iti tiktakaSAyakaTukAnabhivarddhayanta iti ca hetugarbhavizeSaNadvayaM kRtvA daurbalyamAvahantItyuktam // 6 // cakrapANiH--varSetyAdi |-tushbdH pUrvapakSavyAvRttI, dakSiNAbhimukhe dakSiNAzAM gantumudyata evArke, tena viSuvobhayopalakSitamadhyadezAdattareNa vartamAno'pi raviryadaiva dakSiNAzAM gantumudyato bhavati tadaiva kSIyamANabalo bhavati, uttarAzAgamanaprakarSAhitabalaprakarpatayA tu stokastokakramApacIyamAnabalo'pi tathA durbalo na lkssyte| evamuttarAyaNe'pi vyaakhyeym| kAlaH pUrva vyAkhyAtaH, mArga iha dakSiNAbhimukhaH, meghasya vAto meghavAtaH, varSaNaM varSaH, patairabhihatapratApe'rke For Private and Personal Use Only Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 6STa adhyAyaH } www.kobatirth.org sUtrasthAnam / santApe jagatyarucA rasAH pravarddhante' tatra balamupacIyate nRNAmiti // 7 // 325 'mlalavaNamadhurA yathAkramam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kramAdalpAlpaprakhara karahAse, sutarAM zazini cAvyAhatabale krameNopacitabale sutarAM mAhendrasalilaprazAntasantApe jagati snigdhe sati arukSAmlalavaNamadhurarasA yathAkramaM varSAsvamlarasaH zaradi lavaNaraso hemante madhurarasa ete pravarddhante / rukSAzca rasAstiktakaSAyakaTukkA hasanti / tatra tathAbhUte sati krameNa balamupacIyate nRNAm amlalavaNamadhurarasavadehAnAM krameNa vRddhAmlalavaNamadhurarasavadadravyopasevinAM krameNArukSadoSANAM kaphAdInAM vRddhimatAM rukSadoSavAtAdInAM duSTihAsavatAmiti / na cAmlo raso'pi satoyabhUmyagniguNabAhulyAllavaNaH kSityagniguNavAhulyAdbhavannapyAgneyaH sUyryabalasya kiJcinmAnya somasya kiJcimAvalye varSAsvagnijalaguNavahalo'mlo rukSo jAyate, zaradi ca tayomadhyavale same bhUmyaguNavahulo lavaNo bhavati / bhUmirhi jalAnupravezAt kiJcit snigdheti lavaNo'pyarukSa iti / a kAlenArkavAsomA uSNayogavAhitva zItarUpeNa svasvasvabhAvena ca dakSiNAdimArgeNa ca parigRhItAH kAlartvAdipratyayabhUtAH syuriti vyAkhyAne kAlaviti kAlapadasya nairarthakyApattiH; kAlasyevArkavAyusomAnAM kAlatvadinirRtau samAnarUpeNa kAraNatvApattizca / mukhyA mukhyakAraNatvAbhAve hi kAlasya zaityauSNavarSAnyatamaliGgakasyavArkAdInAmapi zItAdiliGgakatvaM syAt / tathAkhe hi ayaM mahAkAlAvayavaH zizirAkhyakAlaH krameNAlpAlpasvasvabhAvajanitArkaprakharakaravAtAtiraukSya tIvragatisoma-snigdha-zaityahAni janitAlpa-zItoSNa varSavattvAdityevaM yathA tathA'yaM sUyryo'yaM vAyurayaM somo vA zizirAkhyaH kAlastathAtvAditi syAt / arkasvabhAvenaiva svakaraprakharatva - vAtAtirukSatva- tIvragatisomasnigdhatvazaityAdInAM janitatvAt / vAyusvabhAvena ca svAtiraukSyatItragatisUryyaprakharakara soma snigdhatvazaityAdihAnInAmutpatteH / somasvabhAvenaiva ca svazaityasnigdhatvAdihAnisUyye karaprakharatAvAyuraukSyatItragatInAmutpattezca / sUyyau hi tejasasvabhAvavAn, vAyurhi vAyavyasvabhAvavAn, somo'pyApyasvabhAvavAn / iti sambandhaH, vAtastviha meghasambandhAhitazaityo'rkatApaparipanthI bhavati, zazino'vyAhatabalatvaM sUryasya paripanthino'bhihatapratApatvAdanuguNamevavAtavarSaNayogAcca / jagati sthAvarajaGgame / atra ca pRthivyagnibhUyiSTatvAdamlaH salilAgnibhUyiSThatvAt lavaNa ityuktaM tat kathaM saumye visarge For Private and Personal Use Only 3 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 326 crk-sNhitaa| : tasyAzitIyaH tattatvabhAvasAmAnyAda vRddhiH / tattatsvabhAvavizeSAd hAsaH / tattatasvabhAvAvirbhAvatirobhAve tu kAlasvabhAvo heturiti ceta? ucyate; tadAgamyatAM bhvdbhirsmyaakhyaanvrtmni| tarhi gatau mUryAdInAM kArAdinitto kAlenaiva svasvabhAvamArgAbhyAM svasvadharmaparigrahaH klpaaH| kevalenaiva yahAkAlasvabhAvena mAgeparigrahAta tu mUryAdInAM svsvsvbhaavaussnnaadiprjnnsiddhiH| kAlena svabhAvAJcakravardramaNAt svasvamArgeNa nItAH muyyavAyusoyA iti vacanenaiva mukhdInAM svasvamAgagrahaNoktisiddhau yat kAlasvabhAvamArgaparigRhItA ityuktaM nenaivaM khyApitam / kAlasya niguNasya niSkriyasya svajanyakhena zItoSNavarSANAmAzrayakhe cakravabhramaNameva svasvabhAvaH, taccakravabhramaNasvabhAvAt tatkAlacakrasthAnAM mUryAdInAM svasvamArgapratipannAnAM hetukhamiti ! kala gatisaGkhyayozcaurAdiko dhAtuH / kalayati bhUtAni bhrAmayatIti kAlaH / cakrarUpe svasmina sthitarAzicakrasthagrahanakSatrAdInAM svsvmaageprigrhaadinittkbhrmnnshiilH| mArgazvArkasya dakSiNottaragamanasya panthAHsomasyAkasannikarSagamane dakSiNottarayoH pnthaaH| vAyozca mArgAH sapta prvhnaadyH| taduktaM mahAbhArate meghagarjane zukavaizampAyanAdiSu vedavyAsenAdhyayanAnnivAriteSu zuka uvaac| tada yathA --- "zuko vAritamAtrastu kautUhalasamanvitaH / apRcchat pitaraM brahmana kuto vAyurabhUdayam / vyAkhyAtumaheti bhavAna vAyoH sabavicaSTitam / / vyAsa uvAca-pRthivyAmantarIkSe ca yatra saMvAnti vAyavaH / saptaite vAyumArgA vai tAn nivozanupUrvazaH / / tatra devagaNAH sAdhyA mahAbhUtA mhaablaaH| teSAmapyabhavat putraH samAno nAma dujjeyH|| udAnastasya putro'bhUdAnastasyAbhavat gutaH / apAnazca tato zeyaH prANazcApi tato'paraH / / anapatyo'bhavat prANo duddhapaH zatrutApanaH / pRthak karmANi tepAntu pravakSyAmi yathAtatham / / prANinAM sarvato vAyuzceSTAM varttayate pRthak / prANanAccaiva bhUtAnAM prANa itybhidhiiyte|| tayozcAgneyayoH utpAda iti na vAcyam ; yato balaprakarpavato'sya kSIyamANabalasyApi viSuvaparyantaM balavattvamastyeveti vyutpAditameva // 7 // For Private and Personal Use Only Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH 327 suutrsthaanm| pravayatyabhrasaMghAtAn dhRmajAMzcoSmajAMzca yaH / prathamaH prathame mArga pravaho nAma so'nilH| antare snehamabhyetya taDidbhAcottamadupratiH // 1 // Avaho nAma saMvAti dvitIyaH zvasano nadana / udayaM jyotiSAM zazvat somAdInAM karoti yaH / antardeSu codAnaM saMvadanti mniissinnH||2|| yazcatubhyaH samudrabhyo vAyurdhArayate jalam / uddhatya dadatte cApo jImUtebhyo'mbare'nilaH // yo'dbhiH saMyAjya jImratAn parjanyAya prayacchati / udvahAM nAma vaMhiSThastRtIyaH sa sdaagtiH||3|| saMmuhyamAnA bahudhA yana nItAH pRthagyanAH / varSamokSakRtArambhAste bhavanti ghanA dhnaaH|| saMhatA yena cAviddhA bhavanti nadatAM nadAH / rakSaNArthAya sambhUtA meghavamupayAnti ca / / yo'sau bharati bhUtAnAM vimAnAni vihAyasA / caturthaH saMvaho nAma vAyuH sa girimnH||4|| yena vegavanA rugNA rukSeNa rujatA nagAH / vAyunA sahitA medhAste bhavanti blaahkaaH|| dAruNotpAtasandhAro nabhasaH stnyitnumaan| paJcamaH sa mahAvego vivaho nAma maarutH||5|| yasmin pariplavA divyA vahantyApo vihAyasA / puNyazcAkAzagaGgAyAstoyaM viSTabhya tiSThati // durAt pratihato yasmin naikarazmirdivAkaraH / yoniraMzusahasrasya yena bhAti vasundharA // yasmAdApyAyyate somaH kSINaH sampUrNamaNDalaH / paSThaH parivaho nAma sa vAyujepatAM varaH // 6 // sarvaprANabhRtAM prANAn yo'ntakAle nirasyati / yasya vAnuvattate mRtyuvaivasvatAvubhau / / parAvaho nAma paro vAyuH sa duratikramaH // 7 // For Private and Personal Use Only Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 328 www.kobatirth.org caraka saMhitA | bhavati cAtra / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ tasthAzitIyaH AdAvante ca daurbalyaM visargAdAnayornRNAm / madhye madhyavalantvante zraM SThamayaM ca nirdizet // 8 // viSNornizvAsato vAto yadA vegasamIritaH / / sahasodIyyate tAta jagat pravyathate tadA // " iti sapta mArgAH sapta vahizvarA vAyavaH / samAnAdayaH paJca zarIracarAH / iha tu vahiJcarAH sapta vAyavo jJeyAH / kAlavadiniSTa cihetulAt // 7 // 1 gaGgAdharaH- athAyamartho yena zlokenAbhyanuktastaM vaktumAha bhavati cAtreti / zlokamAha-AdAvityAdi / yathAkramaM visargAdAnayorda kSiNAyanottarAyaNayorAdAvante ca nRNAM daubbalyaM bhavati kAlakRtam / visargasyAdau varSAkAle tathA AdAnasyAnte grISme nRNAM daurbalyamiti tulyatve'pi yadvisarge balamupacIyate nRNAmityuktaM tadvarSAsu grISmApacitavalasyopacayArambhaH / tataH zaraddhemantApekSayA daulyaM grISmApekSayopacitavalakhamityavadheyam / evaM visargAdAnayormadhye madhyavalaM visargasya dakSiNAyanasya madhyaRtau zaradi madhyabalaM balasyopacayArambhAt krameNa balasyopacayo madhyamaH, tato madhyavalameva bhavati / evamAdAnasya uttarAyaNasya madhyaRtau vasante madhyavala zizire valApacayArambhAt krameNa vasante balasya madhyamApacaya iti madhyavalaM bhavati / evaM visargAdAnayoryathAkramamante'gre ca zreSThaM balaM nirdizet / visargasya dakSiNAyanasyAnte hemante krameNa valopacayasampUraNaprAyAt zreSThaM balaM nirdizet / AdAnasyottarAyaNasyAgre zizire hemantopacitasampUrNavalasyA''dAne'pacayArambhe'pi krameNa nRNAM zreSThameva valaM varttate / vRddhihAsau hi krameNa bhavataH, naikadA sarvvathA vRddhihAso bhavata iti / ityevamRtunibandhane balasyAlpatvamabhyavazreSThatvabhede'pi varSAdiSu triSu pratidinaM valopacayaH zizirAdiSu triSu pratidinaM valApacaya iti / tata uktaM nRNAmAdAne daurbalyaM visarge valopacaya iti / tathA cAdidine grISmAvasAne caramaparamANukSaNe ca niHzeSeNApacayAddauvvalyasya sImA bhavati / T For Private and Personal Use Only cakrapANi: samprati zizirAdau balahAsaH pratipAdito varSAdau ca balotkarSa:; tatra zizire durbalAH, varSAsu balavantaH prANino bhavantItyAdidurgrahaM niSeddhamAha-- AdAvante cetyAdi / visargasyAdau varSAsu, AdAnasyAnte grISme daurbalyaM prakarSa prApta vinirdizediti sambandhaH; tathA madhye visargasya zaradi, AdAnasya madhye vasante madhyaM nAtikSINaM nAtivRddhaM balaM vinirdizediti yojyam ; Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 6STa bhadhyAyaH } www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / zIne zItAnilasparza - saMruddho balinAM balI / paktA bhavati hemante mAtrAdravyagurunamaH // 326 evaM madhye zaradi vasante ca madhyavalaM madhyamabhAvAt / ante'yaM ca visargasyAnte hemante zreSThabalamAdAnasyA zizire ca zreSThabalaM krameNa hamantAvasAna carama - paramANukSaNe zArIrasAmyabhAvAnAM kAlasvabhAvamArgamatipannAkaM vAyusamebhyo niHzeSaNopacayasImA bhavati / varSA niHzeSeNApacayAdupacayAtyalpArambha iti / athaivaM padstuSu zizirAdiSu nRNAM valApacayApacayayArmAtrAzanasya kevalasya na hetutvamanAnavAhAravihArAbhyAmAmaya sambhavena balavarNavRddhAsambhavAt / tasyA zitAyAdAhArAdvalaM varNazca vaddhete iti pratijJAhAniH syAt / tasmAt pratRpratu AhAravihAropasevino mAtrAvino'zitAbAdAhArAd valavargavRddhirekAntanaiva bhavatIti / ata RtuvizeSeSvAhAravihAravizeSANAM vidhirUpadezya eva bhavati // 8 // gaGgAvara : tatrAhArAcAravidho vaktavye hemantAvyavahitottaratvena zizirasya prAyeNa tulyavivitvAca zizirAdativiprakRSTottaratvAcca hemantasya vidhiH prAka zizirarupadizyate zIta ityAdi / hamante saMvatsarAtmakamahAkAlAvayavavizeSa krena se ya ityata Aha-zote iti / savvattuSu zotASNavarSANi santyapi kAlasvabhAvAt svasvamArgapratipannatve'rkasyAtikSINavalavAyu somAtibalajanitApauSNaprAtistrigvAtA tizItaguNA bhavati hamante / sutarAM tenAtizItena yo hamanto bhavati / hemanta iti vacanena zItavatIti siddhau punaH zIte iti For Private and Personal Use Only tathAnte visasya hemante'tha ca prathame AdAnasya zizire zreSTha balaM vinirdizediti yojanA / evaM manyate - vikarSAhitabalaprakarva: puruSa AdAnasyAdau zizire stokakSIyamANabalo'pi balavAn bhavati, yathA- pauSamAsAntA hitavRddhiprakarpA nizA mAghaphAlgunayoH zrIyamANApi divasAnyA hatyeva bhavati anena nyAyena varSAsu daurbalyaM, vasantazaradozca madhyamaM balaM boddhavyam / evaM kAlattu rasadehabalakAraNatvamaryAdInAM vyavasthApitam // 8 // ; cakrapANi: doSakAraNatvantvaye RtuvidhAnanirdeze'bhidhAsyate, varddhamAnabalaprakarSavattayA hemantasya abhipratatvAt tatsAmyamevAgre prAha--zIta ityAdinA / zIte zItaguNayukta hemante, yadyapi cAnukta zIta iti vizeSaNe hemanta: zIta eva labhyate, tathApi na pUrvaM kvaciddhamante zItatvaM pratipAditamiti pratipAdyate : yadi vA yadaiva hemante zItaM mahadbhavati tadaiva vizeSeNa vahnirbalI bhavati nopakramamAtreNApi, RtuvyApatoM zItAtiyoga iti ca zIta iti padena labhyate / hima 42 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 330 crk-sNhitaa| [ tasyAzitIyaH sa yadA nendhanaM yuktaM labhate dehajaM tdaa|| rasaM hinastyato vAyuH zItaH zIte praSyati // lakSaNaniddezaH, hemanta iti lkssynirdeshH| tatra vAhyo vAyuH svataH zIto'pi kAlasvabhAvAt prAyeNottaramArgaprapannaH zItadezasambandhAt tathA zItala zaityasambandhAdatizIto bhavatIti zItAnila ityuktam / tasya sparzaH zItAnilasparzaH / kiMvA tAdRzo'nilastu hemante zIte ityuktyaiva haimantikakhAda yogavAhikhAca lbhyte| tena zItamatizItahemantasvabhAvajaM, zItaM zaityaM, haimantikAtizItAnilazca, tayoH sparzana jATharo'gnirmandaH syAdityata Aha-saMruddheti / atizItahemantAtizaityAtizItAnilayoH sparzana dehasambandhena vahiranirgacchacchArIroSmaNaH saMrodhAt kumbhakArapayanAhitapaGkalepena yathAntargatavadiddhibhavati tathA paktA'ntarjaTharAgnirvalI bhavati balinAM hemne| kAlasvabhAvAt svasvamArgapratipannAkAdibhirhemantasvabhAvAt nittazArIrasnigdharasadhAkhAdiyogena ni ttavalAnAM nRnnaamiti| tasmAt sa balI paktA jATharAgnirhemanta mAtrAdravyagurukSamaH ; mAtrayA dravyatazca dravyasvabhAvatazca yadgubannaM navadhAnyAdikaM tayormAtrAgurudravyaguvoH pAke kSamaH zakta ityrthH| iti RtusvabhAvajazArIradoSAgniddhiniTa ttimupadizya tatparihAro'pyupadiSTo mAtrAdravyagurukSama itynen| ___ jATharAgniddhirUpadopaparihArAkaraNe satyAtuyyehetudoSamAha-sa ityaadi| sa haimantiko'tibalI paktA jATharAgnirindhanamannarUpaM yuktamagnibalAnurUpaM yadA na labhate tadA dehajaM rasaM zArIraM saumyAMzaM hinasti kSayaM nayati / sambandhAdvizeSeNa zIto'nila. zItAnilaH, vizeSeNa zItatvaM vAyoryogavAhitvAt zItakAlasambandhAdeva labdhaM punarabhidhIyate'gnisaMrodhe hetutvAt ; vAyurhi himasambandhAdeva vahinirgacchaecharIroSmaNo rodhaM kRtvA kumbhakArapavanAhitapaGkalepa ivAntarasya va vRddhimAvahati ; etena yaducyate'samAnAt zItavAtAt kathamagnivRddhirityetadapAstam ; na hyatra zIto vAto'gnitvena pariNamati, kiM tarhi nirgacchattejaHpratIpIkRtaH; zItAnilasya sparzaH zarIrasambandha ityrthH| balinAM prANinAM, hemantasvabhAvAbalI bhavati ; anena prANibalavattvamagnibalavattve heturiti darzayati ; uktaJca hastivaidyake bAlagajAnAM nIrogatvapratipAdane, yathA-"avyAhatAdabhiprAyAt prItiH prIterbalaM blaat| agniragnezca dhAtUnAM balaM * nAzastato rujAm" iti| mAtrayA yada guvatimAtramityarthaH, dravyatazca dravyasvabhAvatazca yada guru navadhAnyAdi, tatkSamaH ; evambhUto balI vahniryadA yukta gurubhUtaJcAnnaM na labhate, tadA dehajaM rasaM hinasti kSayaM nayati, * balamityatra sAmyamiti kvacit paThyate / For Private and Personal Use Only Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH sUtrasthAnam / 331 tasmAta tuSArasamaye snigdhAmlalavaNAna rasAna / audakAnUpamAMsAnAM medhyAnAmupayojayet // vilezayAnAM mAMsAni praptahAnAM bhRtAni ca / bhanayenmadirAM sIdhuM madhu caanupibennrH|| gorasAnikSuvikatIrvasAM tailaM navaudanam / hemante'bhyasyatamtoyamuSNaJcAyuna hIyate // yuktandhanAtmakAnnalAbhAbhAve sati dehrskssyaan| zarIrarokSye jAte rukSo vAyuH zItazca zItaguNazca zIte hemante kupyti| dehajarasAbhAve deharukSale raukSyaguNayuddhagrA kAle zaityena zaityaguNapaddhayA vAyo ddhiriti kupito vAyuH rogAya bhavati / tasmAda yuktAhArayogAbhAvena rasAyabhayAt prakaraNAt tuSArasamaye iti labdhe punayaduktaM tad vizeSeNa tupArapAte medhyAnAM medurANAmaudakAnUpamAMsAnAM rasAn svAbhAvikasnigdhAdIna saMskAratazca snigdhaadiinupyojye| vAtaprakopAya bhAvirasakSayavAraNArtham / tenaudakAdayo haimantikakaphacayakarA api bhAvimahAtyayavAtavikAranivRttArtha vihitA iti| audakAH kammodayaH, AnUpA mhissaadyH| na khamedhyAnAmaudakAnUpamAMsAnAm / vilezayA bhUgarte zAyino godhaadyH| prasahA gogiibhaadyH| eSAM mAMsAni bhRtAni ca zUlapakAni ca bhkssye| mAMsabhakSaNAnantaraM madirAdikamanupibaha / gorasAn dugdhaani| ikSuvikRtIgur3AdIn / hemante'bhyasyata iti deharja dehajAtaM dhAturUpaM rsmityrthH| ata indhanAbhAve sati rasadhAtukSayAt vAyuH prkupyti| hemante hetvantaramAha-vAtakope, zItaH zIta iti ; yasmAdayaM zItaguNo vAyuH, tasmAt zItakAle hemantalakSaNe samAnaM kAraNamAsAdya kupyatItyarthaH ; ato vRddho vAyu', medasvino yathA'gnivRddhiM karoti, na tu vaiSamyamanativRddhatvAt, tathAgnivRddhimeva karoti , yadukta..... "medasAvRtamArgatvAd vAyuH koSThe vishesstH| caran sandhukSayatyagnimAhAraM zoSayatyapi" ityaadinaa'ttauninditiiye| tasmAditi dehjrskssybhyaat| prakaraNalabdho'pi tuSArasamaya iti yat punaH karoti, tadvizeSeNa tuSArapAte vizeSeNa snigdhAdInAM bhojanArtham / medhyAnA medurANAm ; audakAnUpamAMsAdayazca hemantakAlakaphacayasaMvarddha kA api mahAtyayavAtavikArapratipakSatvena vyvaayaadikphcyprtipkssyuktidvaaraa'bhigrtaaH| audakA kurmAdayo'nnapAne vakSyamANAH, AnUpAH zUkarakhar3agAdayaH, vilezayA godhAprabhRtayaH, prasahA gokharAdayaH, bhRtaM bhatrimiti For Private and Personal Use Only Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 332 crk-sNhitaa| tasyAzitIyaH punahemantagrahaNaM gorasAdInAmuSNatoyAntAnAM hemantaM vyApya abhyAsajJApanArtham / na hIyate iti tu o hAka tyAge juhotyAdiko dhAtuvizleSajanakavyApArArthakaH sakammako'tra karmakate kastena hamante gorasAdInuSNazca toyamabhyasyato narAdAyustasya nadabhyAsaM kuvato na hIyate ityarthe kammakattari kmmevdbhaavH| hemante gorasAdhanabhyasyatastu puruSAdAyuhIyate iti prasajyaprati pradhAthai n| atra ca morasAdyanabhyasyan purupa AyujehAti iti na prsjyte| kintu gorasAdhanabhyAsAdAyunarAta hIyate vizliSyate iti prsjyte| gorasAdyabhyAsAt tu gorasAvabhyasyataH purupAdAyuvizTheSo niSidhyate iti vizreSajanakapuruSavyApArAbhAvanAgorasAyabhyAsena balavaddhetunA''yuHpuruSayovizlepAbhAvotpatyA'bhyasyata ityasyAvadhivAdapA. dAnavaM, na tu krtvm| vizleSajanakayogyatA dhAtvarthastadAzrayakhAdAyupaH kammeva miti kammatulyakriyatAt kammaikattari pryogH| yatra pAvarthayoH phalavyApArayoApArasya janakAbhAvena na sadbhAvaH svazaktyAdihetavalenaiva phalamutpadAte tatra tatkalAzrayakammaiva tacchattyAdimattvAt kartA bhavati, karma ca na bhavatyeva ; hetusvAtantrAt tu kartA / svatantro hi krtaa| svAtantrAntu kaarkaantrvyaapaaraapryojyvyaapaarvtvm| hetuzca tatprayojaka iti pUrva hetusaMzayA baadhitkhaat| tasmAt kamma kari kammevattiDAdiH / ___ eSa cAhAravidhihemante bhAvidehajarasazopA''zaGkAvizepe bAdhyaH / na tu yuktamannaM bhuktavato'gnideha jaM rasaM hinasti / na vA vAyuH prakuSyati raukSyeNApi / zItaguNena haimantikAtizaityAt kussyti| tena ca rasazopAbhAve'pyepa vidhibaudhyH| etenaudakamAMsAdInAM hemantakAlasvabhAvajakakacayakarakhe'pi vyavAyAdinA kaphacayAbhAve'ya vidhirityuktm| pratyuktaH suzrute hi RtucaryAdhyAye"tA evauSadhayaH kAlapariNAmAta pariNatavIyA valavatyo hemante bhavanti Apazca prasannAH snigdhA atyartha guvvaaH| tA upayujyamAnA manda kiraNakhAdbhAnoH satuSArapavanopaSTambhitadehAnAM dehinAmavidagdhAH snehA zaityAdgAravAdupalepAca zleSmaNaH saJcayamApAdayanti" ityuktvA punaH tatra "varSA hemantagrISmeSu saJcitAnAM doSANAM zaradvasantaprATsu ca prakupitAnAM niharaNaM kartavyam" ityuktam / punazca tatraivAktaM "tatrAvyApannaSTatuSvavyApannA opazyo bhavanti Apazca prsnnaaH| tA prsiddhm| hemante'bhyasyata iti punarhemantagrahaNaM, hemantaM vyApyevoSNodakasevopadarzanArtham / jentAkaH svedavizeSo vkssymaannH| garbhagRhaM gRhakoSTakam / hemanta ityanenArthe labdhe'pi For Private and Personal Use Only Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 6STa adhyAyaH / sUtrasthAnam / 333 1 upayujyamAnAH prANAyurbalavIyyAjaskayryo bhavanti / teSAM punarvyApado'dRSTazItoSNavAtavarSANi khalu viparItAnyoSadhIrvyApAdayantyApazca tAsAmupayogAdvividha rogaprAdurbhAvo marako vA bhavet" iti / tena varSAmutpannAnAmoSadhInAM hemante kAlapariNAmAt pariNatavIryANAM valavatInAJca tathA prasannAnAmatisnigdhAnAmatyarthaM gubbINAJca apAmupayogamakurvatAM ileSmaNaH saJcayAbhAve tveSa vidhiH / saJcaye vopayogaM kurvatAM zleSmaNo nirharaNe naiSa ca vidhirbodhya iti / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir evaM hi zrute'pyuktamuttarasthAne svasthavRttAdhyAye yasmin yasmina Rtau ye ye doSAH kupyanti dehinAm / teSu teSu pradAtavyA rasAste ta vijAnatA // " iti coktA punastatraivoktam - "hemantaH zItalo rukSo mandasUryo'nilAkulaH / tatastu zItamAsAdA vAyustatra prakupyati // koSThasthaH zItasaMsparzAdantaH piNDIkuto'nalaH / rasamucchoSayatyAzu tasmAt snigdhaM tadA hitam || hemante lavaNakSAra- tiktAmlakaTkotkaTam / sasarpistailamahimamazanaM hitamucyate // tIkSNAnyapi ca pAnAni pivedagurubhUSitaH / tailAbhyaktaH sukhoSNe ca vArikoSThesagAhayet // sAGgArayAne mahati kaupeyAstaraNAstRte / zayIta zayane taistairvRto garbhagRhodare || strIH rilaTvAGgurupAyAH pInorujaghanastanIH 1:1 prakAmazca niSeveta maithunaM tarpito nRpaH // madharaM tiktakaTukamamlaM lavaNameva ca / annapAnaM tilAn mASAna zAkAni ca dadhIni ca // tathekSuvikRtIH zAlIn sugantrAMzca navAnapi / prasahAnUpamAMsAni kravyAdavilazAyinAm / odakAnAM lavAnAzca pAdinAJcopayojayet // madanAni ca prasannAni yacca kiJcid balapradam / kAmatastanniSeveta puSTimicchan himAgame ||" ityuktam / carakAcArayeNa tu yat kaTakatiktAdayo noktAstadvAyunivAraNAbhiprAyeNa, suzrutena tu vAyukaphobhayanivRttyabhiprAyeNa sarvvANyuktAni na pratiSiddhAni bodhyAni / atra strigdhazabdena madhurasya, lavaNazabdena kSArasya, medhyAnAmiti padena kravyAdapAdinAmavabodhaH kAyyaH 1 navodanapadena varSAsudbhUtAnAmoSadhInAM kAlapariNAmena balavatInAM pariNatavIryANAM zleSmasaJcayakarINAmupayogo niSidhyate / toyamuSNaJceti padenAtyarthagurusnigdhajalasyoSNIkaraNena gurutvastrigdhale pratiSidhyate / iti kaphopacayavAta jvaladaGgArAdhArakhati garbhagRhodare ityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 334 crk-sNhitaa| tasyAzitoyaH abhyaGgotsAdanaM mUddhi tailaM jentAkamAtapam / bhajeda bhUmigRhaJcoSNamuSNaNaM garbhagRhaM tathA // zIte susaMvRtaM sevyaM yAnaM zayanamAsanam / prAvArAjinakoSaya-praveNIkutthakAstRtam // gurUSNavAsA digdhAGgo guruNA'guruNA sadA / zayane pramadAM ponAM vizAlopacitastanIm // nivRttyartha sarvaH snigdhAmlAdividhiraviruddho bhavatIti bodhyam / uSNaJceti cakAreNa yavagodhUmAdayo'pi bodhyAH / ___ hamantikAhAravidhimuktA''cAravidhimAha - abhynggtyaadi| utsAdanaM haridrAdikalkamrakSaNam / jentAkaH svedavizeSo vakSyamANaH svedaadhyaaye| AtapaM raudram / bhUmigRha miSTakAmamRnnirmitagRham / garbhagRhaM tadiSTakAmamRdanyataranirmitagRhAntavartikoSThakagRham / zIte iti tu-haimantikaprakaraNAllabdhe'pi-punaye duktaM tat prASi meghavAtavarSaje zIte'pi pratividhAnArtham / idaM smRkhA tatrApi zIte niSevyamiti bodhym| ata eva sAmAnyataH kAlajazaityanivAraNavidhireSa iti jnyaapitmityrthH| susaMvRtaM samyagAtamiti gRhavizeSaNaM sthAnamiti vA shessH| yAnaM hayAdikam / zayanaM shyyaa| AsanamupavezanasthAna, tadvizeSaNaM prAvAretyAdi / prAvAro guru prAvaraNaM kambalAdi / ajinaM vyaaghraadicrm| koSayaM koSakArakITakRtatantunirmitaM vastrAdi / praveNI veNIti prasiddhA / kutthakazcitrakambalam / essaamisstttmenaastRtmaastrnniikRtm| atrA'jinapadena lonAM, koSeyapadena tuulkaanaamvbodhH| gurUSNavAsAH purussH| vAsaso gurutvoSNale bahulakoSeyakhena bodhye / guruNA ghanIkRtalepenA'guruNA ghRSTena digdhAGgo bhUkhA sadA nityaM prAyeNa vA / zayane iti ukta praavaaraadyaastRte| pInAM nivir3A'kRzAGgI pramadAM madanamadotpattiprArambhavatIM yauvnaaddhyaamityrthH| sA ca vizAlo AyAmena upazIteSviti padaM varSAkAlAdAvapi zItaprAptau sNvRtyaanaadisevopdrshnaarthm| prAvAro guru prAvaraNaM kambalAdi, ajinaM vyAghrAdicarma, kauSeyaM koSakArakITatantumayaM, praveNI goNIti prasiddhA, kutthakazcitrakambalaM, gurunnaagurunnetygurughnprlepenetyrthH| vizAlAvAyAmena, upacitau pariNAhena, For Private and Personal Use Only Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH sUtrasthAnam / 333 AliGgayAgurudigdhAGgI suSyAt samadamanmathaH / prakAmaJca niSeveta maithunaM zizirAgame // vajayadannapAnAni laghuni vAtalAni c| prayAtaM pramitAhArasudamanthaM himAgame // 6 // 10 // hemantazizire tulye zizire'lpaM vizeSaNam / raukSyamAdAnajaM zItaM meghamArutavarSajam // citau pariNAhana stano yasyAstAmiti yauvanAdhya vapradarzanArtha bodhyam / tenAlpa. stanI yauvanAcyAmapoti bodhym| gurudinyAGgI priti pramadAvizeSaNam / samadamanmatha iti puruSavizeSaNam / madamanmathAbhyAM saha vatamAnaH supyA ; na kevalaM supyAt, prakAmaJca yathecchayA maithunaM niveta / eSa ca maithunopadezaH pANinAM haimantikazItasvabhAvenopacIyamAnakAvirodhArthaH zreSThavalavattvAca / abhyaGgAdisevanopadezastu vAtanirattArthaH kAsazcayavAraNArthazca bodhyH| punaH zizirAgApada hemantAntAvayavArthabodhAya, zizirArambhe caasyaanuyttibodhnaarthshc| vajjanIyamAha---pravAtaM prAgvAtam / pramitAhAramalpAhAram / udamanthaM draveNAlor3itAH zaktavo mnthH| sa codakamAtreNeti / dugdhAdinA tu na pratiSidhyate // 9 // 10 // gaGgAdharaH-hemantAvyavahitottarakhena tulyavidhilena ca zizirasya vidhimaahhemntetyaadi| tulye iti sarvAtmanA tulyatvavyavacchedArthamAha, zizire'lpaM vizeSaNaM, vizeSo bheda iti yAvat / vizeSa darzayati-rokSyamityAdi / AdAnajam AdAnArambhatuvenAkaiga jagataH snehAdAnAjjAyamAnaM raukSyaM shishire| hemante tu visantyitta khena somena snigdhIbhAva iti bhedaH / tathA bhedAntaramAha maithunasevopadezazceha prANinAM balavattvena zItapratikArakatvena cIyamAnakaphavirudbhatvena c| suzrutena ca hemante maithunasevoktA ; yadukta-tatrApanItahArAzca priyA nAryaH svlNkRtaaH| ramayeyuryathAkAmaM balAdapi madotkaTAH" iti // 9.10 // ckrpaanniH--shishirvidhimaah-hemntetyaadi| vizeSaNaM vishessH| zizirasyAdAnArambhakatvena rokSyaM, tathA mevamArutavarSAH zizire'dhikA bhavanti, tajaJca zItamadhikaM hemantAdastItyarthaH, For Private and Personal Use Only Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 336 crk-sNhitaa| (tasyAzitIyaH tasmAchaimantikaH sarvaH zizire vidhirissyte| nivAtamuSNantvadhikaM zizire gRhamAzrayet // 11 // * hemante + nicitaH zleSmA dindbhaabhiriiritH| kAyAgniM vAdhate rogAMstataH prakurute bahan / zItamityAdi-zizire meghamArutavaNyadhikAni bhavanti tebhyo jAyamAnaJca zItaM zaityaM svAbhAvikaJca zaityamastItyadhikaM zItaM na hemante iti bhedaH / etalliGgaH shishirH| tasmAditi mantikazmavattvAt tadAdhikazItaraukSyavattvAca taddhayantikaH saryo vidhiH zizire iSyate na prtissidhyte| nanu hemantAda, vizeSopadeze zizirasya kiM prayojanamiti ? ato vizeSavidhimupadizati--- nivaatmityaadi| nivAtamiti nizabdo nissedhe| avyaktacalavAtarahitaM gRham / adhikamuSNale tu hemantoktANAdadhikamuSNam / etenAtizItasya meghAdijasya vAraNamuktam / AdAnajarokSyavAraNArthantu nAnyat kizcidaktama. haimantikasnehamAMsAdurapayogAtizayenaiva tadvAraNalAbhA / suzrute'ppuktam "epa eva vidhiH kAyyaH zizire samudAhRtaH" iti| atra kecicchizirAsevyArthakamekaM vacanaM paThanti / tnnaamiti| zizirAkhyo'yamRtuH kizcidrakSajhaJjhA. vAyu-kizcidutpadyamAnakhaskaravadarka-kizcidapacIyamAnasaumyasomAniyatAlpameghavarSAvattvAt // 11 // __gaGgAdharaH-athAvyavahitottarakhana vasantasya ziziravidhyupadezAnantaraM vidhipnupadizati-hemante ityaadi| hemante varSAmUtpannAnAmoSadhInAmupayogAt haimntikaatigurusnigyshiitjlopyogaa| haimantikAtizaityatasmAditi hemantatulyatvAd viziSTaraukSyazItayuktanvA mantiko vidhiH| nivAtamuSNantviti tuzabdaH pakSAntaraparigrahArthaH / hemantoktanivAtoSNagRhAcchizire rukSAtizIte'dhikamuSNaM gRhmaashryeditybhipraayH| kecidatrAsevyapratipAdakaM granthaM paThanti sa tvanArpaH // 11 // cakrapANiH-vasanta ityAdinA vasantavidhimAha / nicitaH saJcito vasantapUvvakAle, Irito * itaH paraM kepacit AdarzapustakeSu 'kaTutiktakaSAyANi vAtalAni laghUni c| varjayedannapAnAni zizire zItalAni ca // " ayaM zloko dRshyte| sa tu anArpatayA tatrabhavada bhyAM TIkA- - kRda bhyAM vyAkhyAnAvasare vivarjitaH ; ato'smAbhirapi vinivezitaH pAdaTIkAyAm / - "hemante' ityatra 'vasante' iti cakrapANitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH sUtrasthAnam / 337 tasmAdvasante karmANi vamanAdIni kArayet / guvamlasnigdhamadhuraM divAsvapnaJca varjayet // vyAyAmodvarttanaM dhUmaM kavaDagrahamaJjanam / sukhAmbunA zaucavidhiM zIlayet kusumAgame // sparzAt haimantikavidhim asevamAnasya zaizirAtizaityAcca sazcitakrameNAdhikavamito ghRtavadghanIbhUtaH nepmA tadApyaniha tazcet tathA zizire'pi zaiziravidhimasevamAnasya zaizirAtizaityAca saJcitaH zleSmA tadApyaniha tazcen tarhi sa zleSmA vasante zizirAtyaye dinakRdbhAbhiH sUyyasya pravarttamAnAlpamadhyamaprakharakarairIrito ghRtavat pravilAyitaH san dravIbhAveNa kAyAgni koSThAgnimeva na tu dhAkhagni, vaayte| tataH kAyAgni bAdhitA sa dinakRdbhAbhirIritaH saJcitaH zleSmA bahana zlaiSmikAna vyAdhIna prkurute| atra hemantazabdena dakSiNAyanasyAntimaikamAsa uttarAyaNasyAdimaikamAsa iti mAsadvayaM jnyaapitm| kaphasya ziziramullA vasante'karazmibhirIritakhavacanAt / suzrute hi sa eva kAlaH kaphasaJcayasyoktaH , tada yathA-- "iha khalu varSAzaraddhemantavasantagrISmaprApaH par3a tavo bhavanti doSopacayaprakopaprazamanimittam / te tu bhAdrapadAvana dvimAsikena vyaakhyaataaH| tada yathA--- bhAdrapadAzvinI vrssaaH| kArtikamArgazIpA zarat / pApamAghA hemantaH / phAlgunacatro vsntH| vaizAkhajyeSThau grISmaH / ASADhazrAvaNI prAT" ityArabhya "yAvata evameSa doSANAM saJcayaprakopaheturuktaH" ityantamuktA tataH paraM "tatra varSA hemantagrISmeSu saJcitAnAM doSANAM zaradvasantaprATsu ca prakupitAnAM nirharaNaM kattavyam" ityuktam iti / tasmAditi / niruktahemante sazcitasya zleSmaNaH mUyyarazmibhirIritakhadazAyAM kAyAgnibAdhakalataduttarabahuvyAdhikaraNazIlavAt vasante hamantAntaziziro ttarakAlAgamanAvadhi evaM prAksazcitatAtkAlikakhabhA jazna maniheraNArtha vilAyito vasante, kAyAgnimiti kAyanittakamagniM jATharaM, na tu dhaatvgnivishessmaatrm| tata ityatra cakAro luptanirdio boddhavyaH, tena, tato'gnibadhAccetyarthaH ; yadi vA tato'gnibadhAnantaraM vamanAdIni vamanapradhAnAni, tena, AdAnamadhyatvena yadi vAtapittaprakopastathAvidho bhavati tadA virecanAsthApanAnuvAsanAnAmapi pravRttibhavati : zirovirecanantu kaphajayArthe krtvymev| vasanta 43 For Private and Personal Use Only Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 338 caraka saMhitA | candanAgurudigdhAGgo yavagodhUmabhojanaH / zArabhaM zAzamaiNeyaM mAMsaM lAvakapiJjalam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only | tasyAzitIyaH nAdIni vamanaM zirovirecanaJca kArayet / AdinA AdAnamadhyakhenAkasya madhyamatayA pravarttamAnaprakharakarairupacite pitte virecanaM tatra cAlpasaJcitavAyo cAnuvAsanAsthApane kArayedityarthaH / tatra zleSmakaraM gubvemlAdikaJca vajrjjayet / atrApi vamanAdInAM vidhAnAt vasanta iti padaM tada yogyakAlatvena vakSyamANarttu krameNottarAyaNAvadhimAsamekaM vyavavAya mAsadvaya phAlguna caitrAvabhidadhAti / tatrApi mAdhavaprathame mAsItyasya vakSyamANatvana manAdyatayA caitramevAbhidadhAti / tathA gurvvAdivajjanaM tathA vyAyAmAdividho prakaraNa prastuta bodhanArthamuktarazloke vakSyati kusumAgama iti / itipadArthAkhyatatrayuktyA vyAkhyAyate kenacit / vastuto'trokta RtuH prastuto yo hemantaH sa eva ziziropalakSitaH santatajvaravat / tatra yAvat sambhavAt dopasaJcayaH syAdevaM vasantapadamapi prastutattu caitra vaizAkhAtmani varttate / tatra svakAle manAdIni kArayediti prakRte kA hAniriti / sukhAmbunA ISaduSNena sukhjnnenaambunaa| zIcaM malamArgAdizaucasnAnAdividhAnaM na tu paanvidhim| punaH kusumAgame iti uktaparamatavyAkhyAnirAsArthaM punaruktaM phAlgune kusumAgamAbhAvAt / zArabhamaSTapadamRgavizeSamAMsa, lAvakapiJjalayogAMsamiti taddhitAntaM mAMsavizeSaNam / nigada miti cchadaH, nigadamagadam / vasante iti punaruktaM ilokadvayenAnvayArtham / yauvanamiti strINAM kAnanAnAzca / tadanubhavastu AlApaviharaNAbhyAM kAyyeH / kaphakSayArthamalpaJca maithunaM yuktamiti bodhyam / sute'pyuktaM - "hemante nicitaH ileSmA zaityAcchItazarIriNAm / auNAsante kupitaH kurute ca gadAna bahUn // tato'mlamadhurasnigdha-lavaNAni gurUNi ca / vajjeyeda vamanAdIni karmANyapi ca kArayet // paSTikAnaM yavAn zItAn mudgAn nIvArakodravAn / lAvAdiviSkira rasairdadAda paizca yuktitaH // paTolanimbazabdena vasantaM prati caitro boddhavyaH, yena, doSacayArtha paJcakarmmapravRtyarthaJcAbhidhAtavyaprAvRr3AdhyatukrameNa phAlgunacaitra vasanto bhavati, na vaizAkha, anenaivA'bhiprAyeNa pUrvvaloke'pi sAmAnyena nicita iti kRtaM na tu hemante nicita iti hemanta ityukto hi rasotpattikramAbhihitamArgazIrSaterror man prAkRtatvAt doSacayo budhyate sa ca nAbhipra etaH uktastu doSacayAdikramAMka ; Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH / sUtrasthAnam / 336 bhanayennigadaM zIdhu pibenmAdhvIkameva vaa| vasante'nubhavet strINAM kAnanAnAJca yauvanam // 12 // mayUkhaijagataH sAraMca grISme pepIyate raviH / svAdu zItaM dravaM snigdhamannapAnaM tadA hitam // zItaM sazarkaraM manthaM jAGgalAn mRgapaniNaH / ghRtaM payaH sazAlyannaM bhajana grISme na sIdati // vArtAku-tiktakaizca himAtyaye / sevenmadhvAsavAriSTAn zIdhu mAdhvIkamAdhavAna / / vyAyAmamaJjanaM dhamaM tIkSNazca kavaDagraham / sukhAmbanA ca sarvArthAn seveta kusumaagme| tIkSNarukSakakSAra-kapAyaM koSNamadravam / yavamudgamadhuprAyaM vasante bhojanaM hitam // vyAyAmo'tra niyuddhAdhva-zilAniryAtajo hitH| utsAdanaM tathA snAnaM vanitAH kAnanAni ca // seveta nirhareccApi hemantopacitaM kakam / shirovirekvmn-niruuhkvdd'aadibhiH|| varjayenmadhurasnigdhadivAsvapnagurudravAna // " iti / itthaJcAyaM kAlo vasantaH mUryAcandramasasamakaravattve'pi rokSadhAdaticaladvAtAcceti dinakRbhAbhiritipadena zApitam / hemanta zizirayorbhAnukarAlpakhena zleSmapravilayanAsAmAditi / / 12 / / gaGgAdharaH atha vasantAvyavahitottarakhana vasantAnantaraM griissmvidhimaahmyuurvairityaadi| jagataH sAraM snehmityrthH| pepIyate'tizayena pibati zoSayati ityatizayamayUkhaprakharakhAt kAlo'yaM grISma itynumiiyte| tadA tasminnatyarthaprakharakarakaraNakAtipItajagatsnehArkavati grISme snehajanakakhAt zaityakarakhAcca svAdvAdikamannapAnaM hitam / mantha iti--.."zaktavaH sarpiSA yuktAH zItavAripariplutA / nAtyacchA nAtisAndrAzca mantha ityabhidhIyate // " paupamAghAtmake hemante shlessmcyH| sukhAmbunA sukhoSNAmbunA, lAvapijalaM mAMsamiti sambandhaH, bhaznayediti rchedH| anubhavediti bhASayA zleSmakSayArthaM stokamaithunamanujAnAti // 12 // cakrapANiH-mayUkhairityAdinA graiSmavidhimAha---mayUkhaistejobhiH, snehaH sAra ityarthaH, pepIyate'tyartha pibati, manyaH- "zaktavaH sarpiSA yuktAH shiitvaaripriplutaaH| nAtyacchA nAti * "sAram' ityatra "sneham" iti kvAcitkaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 340 www.kobatirth.org caraka saMhitA | * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir madyamalpaM na vA peyamathavA subahUdakam lavaNAmlakaTapaNAni vyAyAmaJcAtra vajjayet // divA zItagRhe nidrAM nizi candrAMzuzItale / bhajeccandanadigdhAGgaH pravAte harmyamastake // vyajanaiH pANisaMspazaizcandanAdakazItalaH / sevyamAno bhajedAsyAM muktAmaNivibhUSitaH // For Private and Personal Use Only iti / tasya vizeSaNaM zItaM sazarkaram / madAmalpamityekAntamadAsAtmaneti bodhyaM nAtyarthamadyasAtmena tu puMsA na vA peyam / svabhAvataH pAkatazcAmlasya tIkSNasya ca madyasya grISmatulyaguNatvAt sAtmapramadyatyAgAdudvege tu athavA subahUdakaM madya peyaM, subahUdakasambandhena madyasyAmloSNatIkSNatvAlpIbhAvAt / evaM lavaNAdInapi Agneyatvena tulyatvAda grISmasya vajjayet : vyAyAmantu dubbailabhAvAt / diveti / divA'tidairdhyAnna virudhyate nidrA zaityAcca yujyata eva / candrAMzuzItale iti gRhavizeSaNaM candrAMzupadamatra ziziropalakSitaM tenoDa - manAgtagRhe ityarthaH / pravAte prakarSaNa vAto yatra tasmiMstathA etacca gRhahammyamastakAbhyAmanvetavyam / pANisaMsparzariti dAsadAsyAdInAM candanodakazItalairiti vyajanapANisparzAbhyAmanvetavyam / AsyAmupavezanAsanam / etadvacanantu madhyAhnAtipracaNDakarodaye vidhyabhiprAyeNa bodhyam / sarvottaraM maithunaviratividhAnAdivAvidhyabhAvAnnizi ca maithunaviratirbodhyA / suzrute coktam vyAyAmamuSNamAyAsaM maithunaJcAtizoSi ca / rasAMcAgniguNodriktAn nidAghe parivajjayet // sarAMsi sarito vApIrvanAni rucirANi ca / candanAni parANi srajaH sakamalotpalAH // tAlavRntAnilAn hArAMstathA zItagRhANi ca / kAle niSeveta vAsAMsi sulaghUni ca / zarkarAkhaNDadigdhAni sugandhIni sAndrAzra mantha ityabhidhIyate / madyamalpamityekAntamadyasAtmyena, na veti madyasya svabhAvapAkAbhyAmamlasya grISmaviruddhatvena, subahUdakamiti madyasAtmyasyaiva madyasyoSNAmlatvAdyapavAdArthaM bahutarapAnIyaM prakSipya pAtavyamiti darzayata ; tenaitat phalati, yad-madya grISme na pAtavyameva tAvat, madyasAtmyAnAM madyatyAge sAtmyatyAgajA rogA bhavanti tena tasyAlpaM vA subahUdakaM vA ; tasyAzitIyaH 6 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STha adhyAyaH sUtrasthAnam / 341 kAnanAni ca zItAni jalAni kusumAni ca / grISmakAle niSeveta maithunAdvirato naraH // 13 // AdAnadurbale dehe paktA bhavati durblH| sa varSAsvanilAdInAM dUSaNairvAdhyate punaH // bhUvASpAnmeghaniSyandAt pAkAdamlAjalasya c| varSAsvagnibale kSINe kupyanti pvnaadyH|| himAni c| pAnakAni ca seveta manyAMzcApi sazakarAna // bhojanazca hitaM zItaM saghRtaM madharadravam / zRtena payasA rAtrI zarkarAmadhureNa ca // pratyagrakusumAkIrNa zayane hammyasaMsthite / zayIta candanAAGgaH spRzyamAnAnilaH sukhaiH|| tApAtyaye hitAstasya rasA ye gurvstryH|| payo mAMsarasAH koSNAstailAni ca ghRtAni ca // haNaJcApi yat kiJcidabhiSyandi tathaiva ca" // iti // 13 // gaGgAdharaH---avyavahitottarakhena grISmAnantaraM varSAvidhimAha -aadaanetyaadi| AdAnadurbaladehavAdAdAne dehavahniH paktA dubalaH punaH sa durbalo jATharAgni varSAsvanilAdInAM vAtapittakakAnAM trayANAM dRpaNadu STibhirbAdhyate dupyate / kuto'nilAdInAM doSaH syaadityaah-bhuuvaappaadityaadi| bhUvAppAt grISme pracaNDakarAkatApitabhUmevAsu meghavapaNajalasparzanotthApitavASpAt somabhAvAt tatprabhAvAt trayo vAtAdayaH kupyanti ! meghaniSyandAdvAtakapho kupyataH, tathA varSAsvabhAvAjjAyamAnAjalasyAmlapAkAt pittam / itynilaadystryH| tathA agnibale uktarUpeNa hIna khAdAnadubbaladehIyakhenAgnibalahAniH svabhAvAt trimalakopaM jnyti| trayo malAzcAgniM dRSayantIti parasparaM dRSyadRSakatvamityato varSAsvanilAdayaH kupyanti / deyamityarthaH / mukta va maNimuktAmaNiH, grISmakAle caNDAtape madhyAhna itythH| maithunoparatistu divAnizaM boddhavyA // 13 // ___ckrpaanniH-vrssaavidhimaah--aadaanetyaadi| dehasya durbalatve paktApi dubalo bhavati, dehabalAnuvidhAyitvAdvaH, etacca balinA balI bhavatIti vyutpAditaM ; sa iti durbalo vahniH, anilAdInAmiyAnalapradhAnAnAm / varSAsu vAtAdayo kutaH kupyantItyAha-bhUvASpAdityAdi / bhUvASpaH prabhAvAdeva tridoSakopanaH, meghaniSTando vAtazleSmakArakaH, amlapAkatA jalasya varSAsvabhAvakRtA For Private and Personal Use Only Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 342 crk-sNhitaa| - tasyAzitAyaH tasmAt sAdhAraNaH savvoM vidhivarSAsu zasyate / udamanthaM divA svapnamavazyAyaM nadIjalam // vyAyAmamAtapaJcaiva vyavAyazcAtra varjayet / pAnabhojanasaMskArAn prAyaH kSaudrAnvitAn bhajet // vyaktAmlalavaNasnehaM vAtavarSAkule'hani / vizeSazIte bhoktavyaM vrssaasvnilshaantye|| varSAdoSamupadizya tatpratiSadhamupadizati -tsmaadityaadi| tsmaadvaatpittkphduussnnaat| tena punazcAgnidRSaNAdAdAnadurbaladehapuruSIyakhenAgnivalahAnazca / teSAM viparItatvAta sAdhAraNo vidhirvAsu kaaryH| sAdhAraNastu vidhiH savverasadravyopayogastridoSaghno'gnidIpanazcAhArAcArarUpazceti bodhH| vajjAmAha . udmnthmityaadi| udakapradhAno mantha udmnthH| vyavAyaM maithUnam / atra vrssaasu| tatra vAtavarSAnativyAptadinavidhimAha - paanetyaadi| pAnamudakAdi, bhojnmnnaadi| saMskArastayoH karaNam / prAyaH kSaudreNAnvitAnalpakSodrapratiniyatayogena vArSikakledaprazamanAtha klpitaan| ___ tatra vAtavarSAtivyAptatvenAtizIte'hani vAtazAntyartha varSAjala dazamanAthazvAha-vyaktAmtyAdi / tatra yadinaM jhaJjhAvAtavarSAtizayanAtizItaM bhavati tadina mahAtyayakArI vAyurativAtenAtivapeNa sAmAnyAcchItaguNena kupyati / mahAtyayakarasya tasyApAtataH prazamanamavazyakarttavyamiti, atastatkAlopacitapittAnuguNave'pi vAtAtiharakhenAmlalavaNAvatra vyaktakhena yojyAviti bodhyam / vyaktA amlalavaNasnehA yatrAnna tt| saMskRtaghRtapatrAdibhiH saMskArAta tathAvidhayuSo vAtAdighno bhavati / kSaudrAnvitakhe mAdhvIkasya pittaharakhaM syAt. tathA'riSTasyApi ; evazabdena madanAntaravyavacchedaH / vAzabdena madyAtisAtmyasya pittshlessmkrii| agnibale kSINa ityanenA''dAnAhitamagnimAndyamapi doSaprakopakamiti darzayati, agnimAnyaJcApAkavipAkAbhyAM kaphapittakAri dhAtupoSakarasAnutpAdAJca dhAtukSayeNa vaatkaari| etena varSAsu vahnimAndevana vAtAdikopaH, vAtAdikopena ca vahnimAndyamiti darzitaM ; yadukta vAbhaTe"bhUvASpeNAmlapAkena malinena ca vaarinnaa| vahninaiva ca mandena tessvitynyonyduussissu| sAdhAraNo vidhi: kaarystidossaano'gnisndiipnshc| udakapradhAno mantha udamanthaH / pAnamudakAdi, bhojanaM raktazAlyAdi, tayoH saMskArAH sNskaarvntynnpaanaaniityrthH| zraudJca yadyapi vAtaprakopi For Private and Personal Use Only Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa 7.dhyAyaH sUtrasthAnam / 343 agni saMrakSaNavatA yvgodhuumshaalyH| purANA jAGgalamAMsabhojyA yaSaizca saMskRtaiH // pivat naudrAnvitaJcAlpaM mAdhvIkAriSTamambu vaa| mAhendra tatazItaM vA kopaM sArasameva vA // pragharSodvartanasnAna-gandhamAlyaparo bhavet / / laghuzaddhAmbaraH sthAna bhajedaladi vArSikam // 14 // evAlpamAdhvIkAriSTapAnaM nAnyasyeti jnyaapitm| snAnaM snAnakaraNa jalam / akle di vArSikaM sthAnaM bhjediti| suzra te'pyuktaM "vyAyApaJca divAsvapnaM vyavAyazcAtra vajjayet // yavapaSTikagodhUmAn zAlIzcApyanavAMstathA / har2yAmadhye nivAte ca bhajecchagyAM mRdRttarAm // saviSaprANiviNmUtra-lAlAniSThIvanAdibhiH / samAplutaM tadA toyamAntarIkSaM viSopamam // vAyunA viSaduSTena prAdRSeNyena dRssitm| taddhi sopayogeSu tasmina kAle vivajjayet // niruuhairvstibhishvaanystthaanyaastgrhH| kupitaM zamayedvAyu vASikaM vA caredvidhim // " iti praaddidhiH| natra vArSikavidhistu tathoktaH / praklinnakhAccharIrANAM varSAsu khalu dehinAm / mande'no koSamAyAnti sNhrssaanmaarutaadyH|| tasmAta kledavizuddhArtha dopasaMharaNAya c| kapAyatiktakaTukai rasairyuktamathAdravam / / nAtisnigdhaM nAtirukSamuNaM dIpanameva c| deyamannaM nRpataye yajalaJcoktamAditaH // taptAvaratamambho vA pibenmadhusamAyutam / ahni meghAnilAviSTe'tyarthazItAmbusaGkaleM / taruNakhAdvidAhazca gcchntyossdhystdaa| bhatimAMstannimittazca naiva vyAyAmamAcaret // atyambupAnAvazyAya-grAmyadhammAtapAMstathA / bhUvAppaparihArArtha zayIta ca vihAyasi / / zIte sAgno nivAte ca gurupAravaNe gRha / yAyAnnAgavadhUbhizca prazastAgurubhUSitaH / divAsvapnamajINaMJca vajjayet tatra yatnataH // " iti bhAdrAzvinayovidhiH // 14 // tathApi vArSikakledazamanArthaM svalpamAtrayA raudrAnvatapadena vihitam / vizeSAt zIta iti hetugarbhavizeSaNam ; tenAtya zIte divase yasmAnmahAtyayasya vAtasya kopo bhavati, tatastajjayArtha varSAkAlaprabhAva kriyamANapittacayAnuguNayorapyamlalavaNayorupayogaH kartavya iti darzitaM bhavati // 14 // For Private and Personal Use Only Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 344 crk-sNhitaa| tasyAzito varSAzItocitAGgAnAM sahasaivAkarazmibhiH / taptAnAmAcitaM pittaM prAyaH zaradi kuyati // tatrAnnapAna madhuraM laghu zItaM satiktakam / pittaprazamanaM sevyaM mAtrayA suprakAJjitaH // gaGgAdharaH--varSAvyavahitottaravena varSAvidhyupadezAnantaraM zaradvidhimupadizati -- varSAzItetyAdi / "uca samavAye" tasya ktaantpdmuciteti| varSAsu kAlasvabhAvajazItenAgatyAbhyAsena samavetAnyaGgAni yeSAM teSAM zaradi sahasA meghAtyayena prakharakaratayA''dityasyodaye tasya razmibhiH sahasaiva taptAnAM tApAnucitAnAM teSAM nRNAmAcitaM varSAsu sazcitaM pittaM prAyaH kupyati / na tu varSAsu pittasaJcayaharavidhimAcaritavatAmanAcitaM pittamiti / prAyaHzabdana vAtakaphayorapyanubandharUpeNa kopo bhvti| mUyyarazmeratiraukSyeNa vAtasya sAmAnyAt varSAzItasaJcitakaphasya zaradi sahasA'karazmibhiH pravilayanAcceni darzitamityasamyaka zaradi vAtaprazamanAt, parantuktarItyA kaphasyAnuvandharUpeNa kopaH syAt / vAtasya tu varSAzItocitAGgAnAM zaityena kupitasya zaradi meghAtyayAt sahasA prakharakaraiH zaityApagamena prazamanamiti bodhym| pittantu zaradi tasya cAnubalaH kapha iti coktam / tayoH prazamanAthaM vidhimAha tatretyAdi / tatra zaradi kupitapitte tadanubandha rUpeNa kupitakaphe ca pittajayAtha madhuraM zItazcAnnapAnaM kaphajayArtha laghutiktakamityevamunneyam / atra pittaprakopa dravAMzena pittAplavanAdagnimAndAmunneyam / taduddIpanArthazca laghu tiktaka bodhyam / pittapazamanamiti prAyaH pradhAnaprazamAdapradhAnasya prazama itybhipraayennoktm| mAtrayeti prastutatvena labdhe'pi yat punaruktaM tadatrAgnimAndAjJApanArtha maatraavytikrmprtissedhaarthnyc| suprakAzitairiti sububhukSAyAmAhAravidhyupadezaH / vAtaprazamane pittakakayodravadhAtutvenAzvagnimAndAkaratAt / urabhro messH| zarabho'STapadaH / zAlIna haimantikadhAnyAni / ckrpaanniH-shrdvidhimaah--vrssetyaadi| ucitam abhyastam, ucca samavAye ityasmAddhAtoH, zItamucitAnyaGgAni zItocitAni / sahasaiveti padenAkrameNa zaradi tIvrAtapasambandhAdanabhyastAt pittaprakopo nyAyya iti darzayati / Acitamiti varSAsu / prAya ityanenaiva varSAsu tu pittacayapratikUlaM vidhi prayatnenAcarato na bhavati pittacayaH, zaradi tu prakopo na bhavatIti darzayati / etacca For Private and Personal Use Only Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 6STa adhyAyaH 345 sUtrasthAnam / lAvAn kapiJjalAneNAnurabhrAn zarabhAn zazAn / zAlIn sayavagodhUmAn sevyAnAhughanAtyaye // tiktasya sarpipaH pAnaM vireko raktamokSaNam / dhArAdharAtyaye kAryamAtapasya ca varjanam // basAM tailamavazyAyamauDhakAnapamAmiyam / nAraM dadhi divAsvapna prAgvAtazcAtra varjayet // ghanAtyaya iti shrdi| meghApagamena zItAbhAvapradarzanArtha prAyeNa pratizloka vAkyasamAptAthazca zaradArambhe caitat sarvasya kartavyatAzApanArtham / madhyapazaradvidhimAha -tiktsyetyaadi| dhArAdharAtyaye meghAnAmekAntatodarzane madhyazaradi prathamaM tiktasya sarpiSaH paJcatiktAdighRtasya vakSyamANasya pAnam / tenAprazame pittasya vireko virecanena niharaNam / tena cAprazAnte pitte raktaM ca duSTe.raktamokSaNamityabhiprAyeNedaM vacanaM bodhyam / Atapasya vajjana sadaiva / raktasya duSTiratra kAlasvabhAvAdeva syAt / yadAha-"zaratkAlasvabhAvAca zoNitaM sampaduSyati" iti| vasAdikazca vajjayet pittakaphaprakopilAt / divAsvapnantu karuddhivahnimAnyakarakhAt / kSArazca pittkrkhaat| sAmAnyanyAyena zlepmaNo vAtasya ca cayaprakopayorboddhavyam ; yadi vA prAyaH pittaM prakupyati zleSmA cAnubalatvenetyarthaH ; yaduktaM "tasya cAnubalaH kaphaH" iti| ladhvityagnisandhukSaNArtham, atra vaH samAnenApi pittena dravAMzasambhavenAgnimAndya kriyate ca, yadukta grahaNyadhyAye"AplAvayadvantyanalaM jalaM taptamivAnalam / " utsargasiddha eva bhojanasya mAtrAva ttva mAtrayeti vacanaM mAtrAtikameNeha vizeSato bhuuridosstvdrshnaarthm| suprakAzitaiH sububhukssitaiH| urabhro meSaH / dhanAtyatha iti punarvacanaM zaratpraveza eva etaduktavidhikaraNaM granthAdhikyAt sUcayanniti vyAkhyAnayanti ; pazyAmaH ....paryAyazabdAnAM punaHpunaH karaNe yat tu tAtparya zAstre pratIyate tatra tadeva vAcyaM, yatra tAtparyyAntaraM na pratIyate tatra vAkyabhedenaiva punarabhidhAnamiti / dhArAdharANAM mevAnAmatyayo'darzanam ; tena, pravyaktAyAM zaradi tiktasarpiHpAnaM virekAdi ca kAyeM ; kramazcAtrAcAryAbhiprataH, tena prathama sarpiHpAnaM, tena pittAprazAntI virekaH, tenApyazAntI zoNitaduSTau ca satyAM raktamokSaNaM, raktavyAtra kAlambabhAvAt dupyatyeva prAyaH ; yadAha--"zaratkAlasvabhAvAcca zoNitaM For Private and Personal Use Only Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 346 crk-sNhitaa| [ tasyAzitIyaH divA sUrya zusantapta nizi candrAMzazItalam / kAlena pakva nirdoSamagastyenAviSIkRtam // haMsodakamiti khyAtaM zAradaM vimalaM shuci| zaradi jalaprayogavidhAnArtha prazaMsanamAha-divetyAdi / divApadena mUyAMzutApe labdha punaH sUryAMzupadaM meghAcchannakhAbhAvapradarzanArtham / meghAcchanne tu dine tathAsaMskArAbhAvAt / mUyAMzupadena divAlAme punadivApadaM sakaladinaM vyApya sUyyAMzutaptavajJApanAtham / sUyasantaptabhityuktyA tathAkhasiddhau yadaMzupadaM tadatyantAvyAhatAMzujJApanArtham / nizi candrAMzuzItalamityapyevaM vyAkhyeyam / vastutastu zAradajalasya nirdoSavajJApanArtha divAnizayoH saMskAropanidarzanArthamuktam / sarvatravattoM divAkAMzutaptakhaM nizi ca candrAMzuzItalavaM vaiSamyeNa vartata ev| atra tu tulyakhena sUryAcandramasostulyabalakhAt / vasante tu tulyabalave'pi mUryasya rokSyAdhiyamiti jalasya shopnnenaalpkhenaalpviiryaac| kAlena pakkabhiti varSAsu varSajanyakhenAbhinavavaM tat punazcireNa zaradi kAlasvabhAvAt pcyte| ata eva nidoSaM satatavarSajanitaklinnabhUmisambandhena jAtapacchilyagurutvAmlapAkakhAdidoSarahitam / nanu varSAsu meghasahitavaJcUya'mANakITalUtAdiviSajuSTakhadoSo vartata eveti cet kuta iti aah-agstyenaavissiikRtmiti| agastyodayAt prabhAveNa meghasahitabhujagalatAdisaviSaprANisaMsargajakhena saviSalAdyapAyAt / haMsodakamiti - candrArkAyabhidhIyate haMsapadena nimmelakhAt / tAbhyAM zodhitamudakaM haMsodakamiti sNshaa| evaMvidhajalasya haMsodakalaM pratipAdayati / vimalaM zucIti / vimalaM-malaM guruvapaicchilyakardamAdi, tadrahitam / sutarAM zuci vizadam / yadvA haMsapeyavAda haMsodakam / haMsA hi vizuddhatoyaM bhajanta iti / smprdussyti'| divetyaadi| sUryAMzutApAdeva diveti labdhe diveti sakaladinavyAptyartham ; sUryataptamiti vaktavye'zugrahaNaM meghAvaraNarahitAMzusUryagrahaNArtha, santaptamityatra saMzabdaH pritstaapopdshnaarthH| evaM nizItyAdi ca vyAkhyeyaM ; candra zugrahaNena ca nizi saumyAMzusambandha lkssyti| kAleneti prabhAveNa, pakamiti varSAsvabhinavabhUmisambandhajanitapaicchilyavyamlasvAdidoSarahitaM, yataH pakkaM tato nirdoSaM dossaajnkmityrthH| agastyenAviSIkRtamityagastyodayena prabhAvAt varSAsu meghasambandhoragalUtAdisambandhAt saviSamaviSaM bhavatIti vAcyam / haMsodakamityevaM. bhUtodakasya saMjJA, haMsazabdena sUryAcandramasAvabhidhIyete, tAnyAM zodhitamudakaM haMsodakaM ; yadi For Private and Personal Use Only Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 347 6STha adhyAyaH sUtrasthAnam / snAnapAnAvagAheSu zasyate lada yathA'mRtam // zAradAni ca mAlyAni vAsAMsi vimalAni ca / zarakAle prazasyante pradoSe cendurazmayaH // 15 // tdvidhimaah-snaanetyaadi| amRtamiti--ArogyajanakakhAdAbAdajanakakhAcca / aahaaaannyuttvaa''caannyaah-shaardaaniityaadi| zAradAnIti zaratkAloda bhavapuSparacitAni, na khanArttavapuSpakRtAni / punaH zaratkAla iti padaM zlokasya vAkyAkAGkSAvyavacchadArtham / pradoSa ceti rAtripravartanamAtre, na tUddha yAmAddha shishiraatishyyogbhyaa| atra paTmu RtuSu pUvatta sAtmAparityAge kramo'yamupadizyate / RkhavasAne'vaziSTa saptAhe krameNa tadRtuvidhiparihAro'nAgatatte vidhisevA ceti tantrAntaradarzanAt / yaduktaM tena- "RkhArantyAdisaptAhAtusandhiriti smRtaH / tatra pUvo vidhistyAjyaH sevanIyaH paraH kramAt // " iti / sutha te'pyuktaM - "sevyAH zaradi yane na kssaayktiktkaaH| kSIrekSuvikRtikSaudra-zAlimuda gaadinaangglaaH|| salilaJca prasannakhAt savvameva tadA hitam / saraHsvAplavanazcaiva kmlotplshaalissu|| pradoSa zazinaH paadaashcndnnycaanuvaasnm| tiktasya sapiSaH pAnarasasrAvaizca yuktitH|| varSAmUpacitaM pittaM hareccApi virecnaiH| nopeyAt tIkSNamamlANaM kSAraM svapna divAtapam // rAtrijAgaraNaJcaiva maithunazcApi varjayet / svAdu zItajalaM madya zuci sphaTikanirmalam // zaraccandrAMzunirdhAtamagastyodaniviSam / prasannavAcca salilaM sarvapeca tadA hitam // sacandanaM vA kapUraM vAsazcAmalinaM lghu| bhajecca zAradaM mAlyaM sIdhoH pAnaJca yuktitH| pittaprazamanaM yacca tacca sarva samAcaret" iti // yadyapi vargazaramantavasantagrISmaprADiti krameNa SaDatuvidhiH suzrutenoktaH, carakAcAyyaNa tu hemanta ziziravasantagroSpavarSA zaraditi krameNAkta tathApi yuktikuna saMzoznasaMzamanAdibhedana vivicya vakSyamANasaMzodhanAdikAlAnusAreNApayAjodityavadhAtavyaniti // 15 // vA haMsasevAyogyamudakaM, haMsAH kila vizuddhamevodakaM bhajante / avagAhazciraM jalAvasthAnam / zAradAnIti maalyvishessnnmnaatvkusumnissedhaarthm| pradoSa iti nizApraveza eva paraM candrarazmisevA, nopari, shishirbhyaat| atra pUrvaro sAtmyaparityAgo bhaviSyadRtusAtmyAbhyAsazca pUrvava'ntasaptAhAgAmyatvAdisaptAhayoH karttavyaH, yaduktaM vAbhaTe - "RcorantyAdisaptAhAvRtusandhiriti smRtH| tatra pUrvo vidhistyAjyaH, sevanIyaH paraH kramAt iti // 15 // For Private and Personal Use Only Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 348 caraka saMhitA | ityuktamRtusAtmyaM yacceSTAhAravyapAzrayam / upazete yadaucityAdokasAtmyaM taducyate // dezAnAmAmayAnAJca viparItaguNaM guNaiH / sAtmyamicchanti sAtmyajJAzceSTitaJcAdyameva ca // 16 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tasyAzitAyaH gaGgAdharaH -- tasya sAtmyaM viditaM ceSTAhAravyapAzrayamityasyopasaMhArArthamAha -itItyAdi / nanvetAvataiva vidhinA mAtrAzinaH kiM balaM varNaH sukhamAyuzca varddhate ? na tAvadvarddhate / yaH puruSaH svabhAvataH kSINadehaH kSINavalo vA kSINakapho vA tasya cAparasyAnyathAtmakasya vibhinnaprakArasyaikavidhopayoge sAtmatvAbhAvAdityata Aha upazeta ityAdi / ityevaMprakAreNa yacceSTAhAravyapAzrayarUpamRtu N prati sukhajanakatayopayogavidhAnamuktaM tatra yadAhArAcAravidhAnaM yasya puruSasyaucityAt svaprakRtyanusAreNa viparItatayA sahAtmanA zarIreNa samavetatvAdupazete sukhayati tadokAdaucityAt sAtmAmityokasAtmapramucyate / I nanvevamastu kathamAnupadezabhavAnAM vAnUpadezavAsinAM vA jAGgaladezabhavAnAM jAGgaladezavAsinAJca ekameva sAtmyaM bhavati ? bhavati cedabhyAsAdbhavatu | sAtmyantu kIdRzamityata Aha--dezAnAmityAdi / dezAnAmAnapajAGgalasAdhAraNAnAM raukSyalAghavAdibhigo vasnigdhavAdibhiH strigdharukSagurulAghavAdutrabhayamitrairviparItAH snigdhagauravAdayo raukSyalAghavAdayo rukSasnigdhalaghugauravAda bhaya mizrA guNA yatra guNavIryyavipAkaprabhAvA yatra tat khAdya caturvvidhaM yacceSTitaM caiva yat svapnatailAbhyaGgAdikaM tat sAtmaMtra dezasAtmyamicchantyAyuvvedavidaH For Private and Personal Use Only cakrapANiH - upasaMharati- ityuktamityAdi / RtusAtmyaprasaGgenAbhyAsasAtmyaM darzayatiupazete ityAdi / upazete sukhayati, apathyamapi sahikAraM na janayati kuta ityAhaaucityAdabhyAsAdityarthaH / apamapi hi nirantarAbhyAsAdviSamivAzIviSasya nopadhAtakaM bhavatIti bhAvaH / dezasAtmyaM rogasAtmyaJca darzayati- dezAnAmityAdi / dezAnAmAnUpAdInAM guNaiH snehagauravAdibhiH saha viparItaguNaM snehagauravaviparItaguNaraukSyalAghavayukta dhanvajAGgalamAMsamadhvAdi ; adanIyam AdyaM ceSTitaJca vyAyAmAdi, dezasAtmyamicchantyAyurvedavida ityarthaH / evamAmayAnAJca viparItaguNamityAdi vyAkhyeyam / guNazabdazceha dharmmamAtravacana:, yathocyate-" dravyaguNaH " dravyadharma ityarthaH tena viparIta prabhAvAdInAmapi grahaNaM bhavati / Amayazabdena " ; Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 64 adhyAyaH sUtrasthAnam / 346 tatra shlokH| RtAvRtau nRbhiH sevyamasevyaM yaca kicana / tasyAzitIye nirdiSTaM hetumat sAtmyameva ca // 17 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRta zlokasthAne tasyA zitIyo nAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // sAtmyazA ityarthaH / evamAmabAnAJca / AmayA atra dhAtupamyAtmakA vikArA vipamavAyvAdayaH, tadArabdhA jvarAdayazca / teSAM guNaguNavIyyaprabhAvaiviparItaguNaM yat khAdya ceSTitaJcaiva nAnyat tat sAtmamAmayasAtmAmicchanti sAtmAzA ini| tathA sati gukhayati / na banyathA // 16 // gaGgAdharaH-- athAdhyAyArthamupasaMhatta mAha tatra zloka iti / RtAtAviti prtyutu| nanu pratyut sevyamasevyaM noktaM kathamiti nAzaGkA vidhinA pratiSadho hi lmyte| tumadityupapattisahitam AcityAdirUpeNeti // 17 // adhyAyaM smaapyti...--agniveshetyaadi| prAgvadyAkhyeyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau zlokasthAne tasyAzitIyAdhyAyajalpo nAma paSThazAkhA // 6 // cAmayaheturapi grahItavyaH, tataH AmayaviparItAnAm AmayahetuviparItAnAJca tathA prabhAvavaiparItyAt tadviparItArthakAriNAJca grahaNaM bhavati, tadAharaNamira yathAvasaraM nidAne krissyaamH| AdyagrahaNenauSadhAhArayorgrahaNaM, cethitazabdena svapnAbhyaGgAdInAM grahaNaM vyAkhyeyam // 16 // ckrpaanniH..uktmdhyaayaarthmupsNhrti---Rtaavityaadi| atra hemante'sevyaM kaNTharaveNa yadyapi na pratipAditaM tathApi sa yadA nendhanaM yukta labhata ityabhidhAnAdalpabhojanaparihAra ukta eva bhavati ; tena, RtAvRtAviti vIpsA kRtA'thavatI bhavati ; yadi vA cchattiNo gacchantIti nyAyAt vIpsoktA / hemantaparihAravidhivaJca ziziraparihAravidhirvyAkhyeyaH / hetumadityupapattimadaucittyAdihetunirdezopapannamityarthaH // 17 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM tasyAzitIyo nAma SaSTho'dhyAyaH // 6 // For Private and Personal Use Only Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saptamo'dhyAyaH / athAto na-vegAnadhAraNIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnA yaH // 1 // na begAna dhArayeddhImAn jAlAna muutrpuriissyoH| na retaso na vAtasya na vAyAH cavathona ca // godArasya na jambhAyA na begAna kssutpipaasyoH| na bASpasya na nidrAyA nizvAsasya zrameNa ca // gaGgAdharaH-nanu mAtrAzitAzanasya sAmyavena svasthahitakhavata tatpariNAme malamUtravisargasyApi hitasamiti malamUtravegadhAraNapratiSadhe vaktavye vegavidhAraNapratiSedhaprasaGgAt svastha hitavegavidhAraNapratiSedhamupadeSTuM na-vegAna-dhAraNIyamArabhate -athAta ityaadi| adhyAyArambhe tu na vegAn dhArayediti vAkyasyArtha na-vegAn-dhAraNamiti padamadhikRtya kRtasaMjJo'dhyAyo'yamiti savvaM prAgvada, vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-na vegAn dhaaryedityaadi| vego'tra prvRttyunmukhtaa| jAtAnityutpannamAtrAna / anAdImatrapadanirdezaH purIpAdApekSayA muharupasthitakhAt / mUtrapurISayoH kSutpipAsayoriti samAsakaraNAt prAyeNAnayoH samAnapratyunmukhavaM bodhyam / na vAtasyetyapAnavAtasya gudena pratyunmukhasya prati. avasyAtyAvazyakakhena prAdhAnyopadarzanArtham / na vASpasyeti vASpo hpshokotpnnomshitaashru| nizvAsasya zrameNa ceti zramajanitazvAsavegavidhAraNapratiSedho na khnysy| prANAyAmAdinA hi yoganAyurvaddhate / cakrapANiH--pUrvAdhyAyAbhyAM svasthahita AhAraH prAdhAnyenoktaH, tasyAhArasya svasthahitatvam AhArapAkajamUtrapurISANAmavidhAritavegAnAM vahirgamane sati bhavatIti mUtrAdivegAvidhAraNopadezaka nvegaandhaarnniiymaah| ihApi navegadhAraNazabdasyAbhAvAt mAtAzitIyavat paryAyazabdena saMjJA boddhvyaa| jAtAniti jAtamAtrAn, vegaH pravRttyunmukhatvaM muutpuriipaadiinaam| mUtragrahaNamAdau mUtrasya purISAdyapekSayA bhuvegtvaat| mUlapurISayoriti kSutpipAsayoriti ca samAsakaraNaM For Private and Personal Use Only Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 7ma adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / etAn dhArayato jAtAn vegAn rogA bhavanti ye / pRthaka pRthaka cikitsArtha tanme nigadataH zRNu // 2 // vastimehanayoH zUlaM mUtrakRcchra zirorujA / vinAmo vakSaNAnAhaH syAlliGga' sUtranigrahe || svedAvagAhanAbhyaGgAn sapipacAvapIr3akam / sUtra pratihate kuryyAt trivi bastikarma ca // 3 // pratiSedhavidhimetaM sevamAnasya pratyavAyAn sopAyAnAha etAnityAdi / tatrAdau mUtravegavidhAraNadoSa' sacikitsitamAha vastItyAdi / vinAmo mUtravegeNAkRSyamANatvena natagAtratvam / vaGkSaNAnAhaH vaGkSaNasya bandhaH / suzrate'pyuktam- "athavoddhazca bhAvAnAM pravRttAnAM svabhAvataH / na vegAn dhArayet prAjJo vAtAdInAM jijIviSu // vAtaviNmUtrajRmbhAzra-kSavodvAra mIndriya kSuSNAzvAsanidrANAmudAvartto vidhAraNAt / vyAhanyamAneruditairudAvartto nirucyate // tasyAbhidhAsye vyAsena lakSaNaJca cikitsitam // trayodazafarerit free etaistu kAraNaiH / apathyabhojanAccApi vakSyate ca yathAparaH ||" ityuktvA -- uktakrameNa lakSaNamuktam / tadatroktatvAnena krameNa likhyate "mUtrasya vege'bhihate narastu kRcchreNa mUtra kurute'lpamalpam / meDhe gude vakSaNamuSkayozca nAbhipradezeSvathavApi mUrddhi / Anaddhavastezva bhavanti tIvrAH zUlAca zUlairiva bhinnamUrteH // " iti 359 For Private and Personal Use Only sAmAnyataH avAsya sUtravegavidhAraNajasya rogasya cikitsitaM bhinnAdhikArayAt tatsUtrarUpeNopadizati - svedetyAdi / trividhaM vastikammeti anuvAsananirUhotaravastirUpam / suzrute vasya pravizeyo yathA - "savveSveteSu vidhivadudAvatteSu kRtastrazaH / vAyoH kriyA vidhAtavyA svamArgapratipattaye // pRthaktvena kriyAM bhUyo nibodha me / sovacelAvyAM madirAM mRtre khabhihate prAyazo'nayoH sahotpAdadarzanArthe, pratiniSiddhaM nakArakaraNaM niSiddhagauravopadarzanArtham / nizvAsasya zrameNa ceti zramotthasya nizvAsasyAvidhAryatvaM darzayati yato'nantaraM vakSyati zramanizvAsadhAraNAt" iti / suzrute'pyuktaM " zrAntasya nizvAsavinigraheNa hRdrogamUrcchApyathavApi gulmaH " iti // 12 // ; cakrapANiH - yadva gavidhAraNe ye rogAsteSAM yaccikitsitaM tadalpavaktavyatvAt prakaraNAgatatvAcca te vasti mehanetyAdi / mehanaM ziznaH, vinamanaM vinAmaH zarIrasya, avapIko bahumAtrA 6 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 352 caraka-saMhitA : na-vegAna-dhAraNIyaH pakkAzayaziraHzUlaM vaatvccoNnirodhnm| piNDikodaveSTanAdhmAna purI syAda vidhArite // svedAbhyagAvagAhAzca vartayo vastikarma ca / hitaM pratihate varcasthannapAna pramAthi ca // 4 // pibet // elAmapyatha madAna kSIraM vApi picnnrH| dhAtrIphalAnAM svarasaM sajalaM vA pibet trAham // rasamazvapurIpasya gardabhasyAthavA pivet / mAMsopadaMzaM madhu vA pibedvA sIdha gaur3ikam // bhadradArU dhanaM mUnAM haridrAM madhukaM tthaa| kolapramANAni pivedAntarIkSeNa vaarinnaa|| duHsparzasvarasaM vApi kapAyaM kuGka masya ca / eruivIja toyena pibedvA'lavaNIkRtam // paJcamUlIzRtaM kSIraM drAkSArasamathApi vaa| yogAMzca vitaret tatra puuvoktaanshmriibhidH|| mUtrakRccha kramaM vApi kuryaannirvishesstH| bhUyo vakSyAmi yogAMzca bhUtrAghAtopazAntaye // " iti // 2 // 3 // ____ gaGgAdharaH-kramikapurIpavegavidhAraNajarogaM sacikitsitamAha-pakkAzaya ityaadi| piNDikodveSTanaM jAnujaGghAmadhyasthamAMsavartayaH pinnddikaaH| tadudveSTana daNDAdineva taadd'nm| suzrate tu.--"ATopazUlau parikatenaJca saGgaH purIpasya tthoddhvaatH| purISamAsyAdathavA nirati purIpavege'bhihate naramya // " iti / cikitsitamasyAha - svdetyaadi| batteyo'tra bhinnAdhikArakhAnnoktAstatrAntareNAnAhoktAzcAnusattavyAH / vastikama trividham / annapAnaM pramAthi ca vAtAnulomanaM bheSajaJca pramAthi tena vairecanikadravyaiH sarpistailasAdhanaM cUrNakAthakalkAdikalpanayA kalpitaM bheSajaM bodhym| suzrute coktam"purISaje tu katrtavyo vidhirAnAhiko bhavet // " iti| evaM tatrAntaroktAni ca-"tritkRSNAharItakyo dvictuHpnycbhaagikaaH| gur3ikA gur3atulyAstA viddvivndhgdaaphaaH|| harItakIyavakSAra-pIlUni titA tthaa| ghRtaizcarNamidaM peyamudAvatterujApaham // hiGgukuSThavacAsvajji vir3aJceti dviruttaram / pItaM madevana taccUrNamudAvatteharaM param // khaNDapalaM tritAsamanupakulyAkaSaNitaM zlakSNam / prAgbhojane ca madhunA vir3AlapadakaM lihet prAjJaH / / eladagADhapurIpe prayogaH, mAtrAdhikatvena hi bheSajaM doSAn pIr3ayatIti kRtvA, anyatrApyuktam "avapIDakasapibhiH koSNa tatailakaistathAbhyaGgaiH" iti| trividhamiti nirUhAnuvAsanottaravastyAtmakam / piNDikA jAnujaGghAmadhyamAMsapiNDikA, varttayo vakSyante // 34 // For Private and Personal Use Only Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 7ma adhyAyaH www.kobatirth.org sUtrasthAnam / A meDhe vRSaNayoH zUlamaGgamardo hRdi vyathA / bhavet pratihate zukre vivaddhaM mUtrameva ca // tatrAbhyaGgAvagAhAzca madirAzcaraNAyudhAH / zAliH payo nirUhAzca zastaM maithunameva ca // 5 // vAtamUtrapurISANAM saGgo dhmAna klamo rujA / jaThare vAtajAzcAnye rogAH syurvAtanigrahAt // snehasvedavidhistatra varttayo bhojanAni ca / pAnAni vastayazcaiva zastaM vAtAnulomanam // 6 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 45 pitte ca kaphe ca viniyojyam / svAdurnR payogyo'yaM cUrNo nArAcako nAnnA // " ( nArAca cUrNam / ) hiGgumAkSikasidvArthaH paktvA vartti suvarttitAm / ghRtAbhyaktAM gude dadyAdudAttaM vinAzinIm / madanaM pippalI kucha bacA gaurAva sapAH / gur3akSArasamAyuktA phalavattiH prazasyate / / agAradhUmasindhUttha-tailayuktAmlamUlakam | kSuNNaM nirguNDIpatraM vA khinna pAyau kSipeda budhaH // iti ||4|| gaGgAdharaH kramaprAptaM retovegavidhAraNa jarogamAha - me ityAdi / spaSTam / suzrute tu - "mUtrAzaye vA gudamuSkayozca zopho rujA mUtravinigrahazca / zukrAzmarI tatsravaNaM bhavedvA te te vikArA vihate tu zukre // " iti / 353 asya cikitsitamAha tatretyAdi / caraNAyuvAH kukkuTAH / suzrute tu"vastizuddhikarAvApaM caturguNajalaM payaH / A vArinAzAt kathitaM pItavantaM prakAmataH / ramayeyuH priyA nAryyaH zukrodAvarttinaM naram // " iti / / 5 / / gaGgAdharaH kramaprAptaM vAtanirodhajarogamAha vAtetyAdi / jaThare rogAH syurvAtajAH / anye uktAtiriktA ityarthaH / vAtanigrahAditi gudataH pravattamAnavAyunigrahAt / suzrute tu "AdhyAnazUlo hRdayoparodhaM zirorujaM zvAsamatIva hikAm | kAsapratizyAyagalagrahAMzca valAsapittaprasaraJca ghoram / kuryyAdapAno'bhihataH svamAge hanyAt purISaM mukhataH kSipedvA // " iti / asya cikitsitamAha - snehatyAdi / vatrttayaH phalavarttaya uktAH / bhojanAni pAnAni vastayazcaivaitan trayaM vAtAnulomanaM zastamityarthaH / suzrute tu - cakrapANiH pramAdhyanulomanaM, caraNAyudhaH kukkuTa, rujA jaThara iti sambandhaH / ' bhoja For Private and Personal Use Only Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 354 crk-sNhitaa| na-vegAn-dhAraNIyaH knndduukotthaarucivyngg-shothpaannddaamyjvraaH| kuSThahRllAsavIsazcirdinigrahajA gdaaH|| bhuktA pracchardana dhUmo laGghana raktamokSaNam / rukSAnnapAna vyAyAmo virekazcAtra zasyate // 7 // manyAstambhaH ziraHzUlamarditA vabhedako / indriyANAJca daurbalyaM kSavathoH syAd vidhAraNAt // tatroddha jatra ke'bhyaGgaH svedo dhUmaH sanAvanaH / hitaM vAtanamAdyaJca ghRtazcauttarabhaktikam // 8 // "AsthApanaM mArutaje snigdhasvinnasya shsyte|" ityuktervastayo'trAsthApanAni kSAravaitaraNAdIni trividhaM vA AsthApanAnuvAsanottaravastimedAt // 6 // gaGgAdharaH-kramaprAptaM vmivegvidhaarnnjrogmaah-knndduukotthetyaadi| koTho vrttiidssttsNsthaanaakaarH| vyaGgo mukhe shyaamvrnnmnnddlH| hallAsa utklezaH / suzrute tu-"chavighAtena bhaveca kuThaM yenaiva dopeNa vidagdhamannam / " iti| asya cikitsitamAha -bhukta tyaadi| vyAyAmo'tra prvaahnnaadiruupH| "chAghAtaM yathAdoSaM nasyasnehAdibhijayet // iti / / 7 // gaGgAdharaH-kramaprAptaM kSavathuvegavidhAraNajarogamAha-manyAstambha ityaadi| spaSTam / suzrute tu-"bhavanti gAI kSavathorvighAtAcchiro'kSinAsAzravaNeSu rogaaH||" iti| ___ asya cikitsitmaah-ttretyaadi| vAtaghnanAdya vAtaharaM bhojyam / cakArAt svedAdayazca vaathraaH| suzrute tu -"tIkSNAJjananAvanAbhyAM tIkSNa. gndhopsingghnaiH| vartiprayogairathavA kSavaje taM pravartayet / tIkSaNauSadhapradhamanairathavAdityarazmibhiH // " iti // 8 // nAni', 'pAnAni' 'vastaya' iti trayaM vAtAnulomana zastamiti yojyaM ; koTho varaTIdAkAraH zothaH, vyaGgazca zyAmavarNo maNDalaH, hRllAsa utkleshH| avibhedo'rddhmstkvednaa| Adya khAyaM bhojanamityarthaH, cakArAt svedAdayo'pi vAtanA iti suucyti| yadyapi suzrute mUtrAdInAM For Private and Personal Use Only Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 355 hikA kAso'ruciH kampo vibandho hRdayorasoH / udgAranigrahAt tatra hikAyAratulyamauSadham // 6 // vinAmAkSepasaGkocAH suptiH kampaH pravepanam / jambhAyA nigrahAt tatra savvaM vAtaghnamauSadham // 10 // kaarydaurblyvaivrnnymnggmrdo'rucibhrmH| kSudva ganigrahAt tatra snigdhoSNaM laghu bhojanam // 11 // gnggaadhrH-krmpraaptmudgaarvighaatjrogmaah-hikketyaadi| suzrute tu"kaNThAsyapUrNakhamatIva todaH kUjazca vaayorthvaa'prvRttiH| udgAravege'bhihata bhavanti jantovikArAH pvnprsuutaaH||" iti / ___ asya cikitsitamAha-tatra hikAyA ityaadi| suzrute tu-"udgAraje kramopetaM snaihikaM dhUmamAcaret / surAM sauvarcalavatI vIjapUrarasAnvitAm // " iti // 9 // gaGgAdharaH-kramaprApta jambhAvegavidhAraNajarogamAha--vinAmetyAdi / AkSepo muhammuhuraGgAnAM kssepH| saGkocaH pavveNAmAkuzcanam / suptiH sparzAnabhijJAnam / suzrute tu-"manyAgalastambhazirovikArA jambhopaghAtAt pavanAtmakAH syuH / tathAkSinAsAvadanAmayAzca bhavanti tIvAH saha kaNarogaiH // " iti / __ asya cikitsitamAha-sarva vAtaghnamauSadham / suzrute tu-"snehasvedairudAvarta jammAjaM samupAcaret" iti // 10 // gaGgAdharaH--kramaprAptaM kssudrgvighaatjrogmaah---kaashyetyaadi| bhramazcakrasthavabhramaNamiti / suzrute tu-"tandrAGgamavirucibhramazca kSudho vighAtAt kRzatA ca dRssttH||" iti| asya cikisitamAha-tatra snigdhossnnetyaadi| suzrute'pi-"kSudvighAte hitaM snigdhamuSNazca laghu bhojanam // " iti // 11 // trayodazAnAM vidhAraNAt trayodazodAvartI abhidhIyante tathApIhASTodarIye mUtrapurISavAtazukravamikSavathuvidhAtajA eva paraM paDudAvartI abhidhAtavyAH, udgArAdinirodhajAnAM vAtanirodhaja evodAvarte antarbhAvAbhiprAyAt ; yadi vA, mUtrAdivighAtaja eva vikAre carakAcAryasya udAvarttasaMjJAbhipretA nAnyatreti na virodhH| muhamma huraGgAnAmAkSepaNamAkSepaH, paNAmAkucana * "kAsaH" ityatra "zvAsaH" iti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 356 crk-sNhitaa| {na-negAn-dhAraNIya kaNThAsyazoSo bAdhiyaM zramaH sAdo * hRdi vythaa| pipAsAnigrahAt tatra zItaM tarpaNamiSyate // 12 // pratizyAyo'nirogazca hRdrogshcaarucibhrmH| vAppanigrahaNAt tatra svapno madya priyAH kathAH // 13 // jambhA'GgamaIstandrA ca shirorogaakssigaurvm| nidrAvidhAraNAt tatra svanaH saMvAhanAni ca // 14 // gulmahRdrogasammohAH zramanizvAsadhAraNAt / jAyante tatra vizrAmo vAtanAzca kiyA hitAH // 15 // gaGgAdharaH-kramaprApta ' tRSNAvighAtajarogamAha-kaSThAsyazoSa ityaadi| saado'nggaavsaadH| suzrute tu-"kaNThAsyazoSaH zravaNAvarodhastRSNAvighAtAda. hRdaye vyathA ca // " iti| tasya cikitsitamAha--tatra shiitmityaadi| tapaNaM tarpayatIti / suzrate'pi-"tRSNAghAte pibenmanthaM yavAgU vApi zItalAm // " iti / 12 // gaGgAdharaH-kramaprAptaM vASpanigrahajarogamAha--pratizyAya ityaadi| suzrute tu-"AnandajaM vApyatha zokajaM vA netrodakaM prAptamamuJcato hi| zirogurutvaM nayanAmayAzca bhavanti tIvrAH saha pInasena // " iti / asya cikitsitamAha--tatra skhana ityaadi| suzru te'pyevam // 13 // gaGgAdhara -kramaprApta nidraavegnigrhjrogmaah--jmbhetyaadi| suzrute tu "jambhAgamo'Ggaziro'kSijADya nidrAvighAtAdatha vApi tndraa||" iti / asya cikitsitamAha--tatra svama ityAdi / saMvAhanaM pAdAdipradeze sukhayitu muhuH pANinA vAhanaM miinmbhihnnshc| suzrute tu--"nidrAghAte pivet kSIraM supyaaccessttkthaartH||" iti // 14 // gaGgAdharaH-kramaprApta zramajanitazvAsavidhAraNajarogamAha-gulmetyAdi / spaSTam / suzrate tu-"zrAntasya nizvAsavinigraheNa hRdrogamohAvatha vApi gulmaH // " iti| saGkocaH, suptiH sparzAjJAnaM, bhramaNaM bhramo yena cakrasthitamivAtmAnaM mnyte| sAdo'GgAvasAdaH, tapayatIti tarpaNaM, savAhanaM pANinA pAdAdipradeze sukhamabhihananamunmaInaJca // 5---16 / / * zvAsa iti kvacit ptthyte| For Private and Personal Use Only Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 357 veganigrahajA rogA ya ete parikIrtitAH / icchasteSAmanutpattiM vegAnetAn na dhArayet // 16 // cikitsitamasyAha- tatra vizrAma ityAdi / vAtanAzva kriyAH snehaadikaaH| suzra te tu-"bhojyo rasena vizrAntaH zramazvAsAturo naraH // " iti // 15 // gaGgAdharaH-nanu suzrute khete trayodaza vegavighAtajAstathA cApazyabhojanAdeka iti catuddezodAvartA uktaaH| tada yathA..."trayodazavidhazcAsau bhinna etaistu kAraNaiH / apathyabhojanAccApi vakSyate ca yathA'paraH // " iti / lakSaNamapyuktam -"vAyuH koSThAnugo rukSaH kssaaykttutiktkH| bhojanaH kupitaH sadya udAvataM karoti hi // vAtamUtrapurISAsak-kaphamedovahAni vai| srotAMsyudAvarttayati purIpaJcAtivattayet // tato hudvastizUlAo gaurvaarucipiidd'itH| vAtamUtrapurISANi kRcchaNa labhate nrH|| zvAsakAsapratizyAya-dAhamohavamijvarAn / tRssnnaahikaashirorog-mnHshrvnnvibhrmaan| labhate ca bahananyAn vikArAn vAtakopajAna // " iti / cikitsitamapyuktam --- "taM telalavaNAbhyaktaM snigdhaM svinnaM nirUhayet / dopato bhinnavaccaskaM bhuktnycaapynuvaasyet| na cechAntiM prayAtyevamudAvataH sudaarunnH| athainaM bahuzaH khinnaM yuktyA sneha virecnaiH| pAyayet tritaapiilu-ymaaniirmlpaankaiH| devadAvagnika kuSThaM vaco paththAM palakaSAm / pauSkarANi ca mUlAni toyasyADhikaiH pcet| pAdAvaziSTaM tat pItamudAvata vypohti| mUlakaM zuSkamArdrazca varSAbhUH paJcamUlakam / ArevataphalazcApsu paktvA tena ghRtaM pacet / tat pIyamAnaM zamayedudAvartamazeSataH // vacAmativiSAM kuSThaM yavakSAraM harItakIm / kRSNAM nidehanIJcApi piveduSNena vaarinnaa| ikSvAkumUlaM madanaM vizalyAtiviSa vcaam| kuSThaM kipvAgniko cApi pibetra tulyAni pUrvavat / mUtreNa devadAgni triphalAhatIH pivet / yavaprasthaM phalaiH sAI kaNTakA- jlaaddhke| paktavArddhaprasthazeSantu pibeddhigasamanvitam / / madanAlAbuvIjAni pippalI snidigdhikaam| saMcUrya pradhamennADyA vizatyetadyathA gudam // cUrNa nikummakampilla-zyAmekSvAkagnikodbhavam / kRtavedhanamAgadhyolavaNAnAJca sAdhayet / gavAM mUtreNa tA vartIH kArayet tu gudA. nugaaH| sadyaH zarmakarAvetau yogAvamRtasambhavau // " iti / virudhyate carakAcAyryeNASTodarIye vakSyamANaH SabhimUtrapurISavAtaretovamikSavajaiH / apareca For Private and Personal Use Only Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 358 crk-sNhitaa| [na-vegAna-dhAraNIyaH imAMstu dhArayeda vegAn hitaiSI pratya ceha ca / sAhasAnAmazastAnAM manovAkAyakarmaNAm // lobhazokabhayakrodha-dvaSamAnajugupsita-- nairlajjyeAtirAgANAmabhidhyAyAzca buddhimAn // saptodgArAdijA ihoktAH kiM nodavartA bhavantIti ? ucyate-udgArAdisaptajAcarakAcAvyeNa nodaavttevenaabhipretaaH| kintu ghRtAdivyApattivadve gadhAraNavyApada eveti bodhyam / tathA'pathyabhojanajastvanukta eva dopaliGgarunneya iti paramatamapratiSiddha hyanumataM bhavati na hi sarvaH sarva vaktIti // nigamanamAha icchanityAdi / / 16 // gaGgAdharaH-nanu mUtrAdInAmiva sAhasalobhAdInAmapyavidhAyakhenoktakhena saMzayaH kiM dhAryA na vA sAhasalobhAdivegAH ? ityata Aha-imAMstviAdi / ko dhArayeta? hitetyaadi| pratya mRtvA paraloke iha ca janmani hitaissii| kAna vegAnityata Aha--sAhasAnAmiti / sAhasAni kammayutsAhAH / tAni sattvasAtmyazaktimavivicya yAni kriyante tAnyazastAni teSAM vegAn prattyunmukhabhAvAna dhArayet / sattvasAtyAzaktimAlocya karmapyutsAhaM kuryAdityarthaH / keSAmityata Aha-manovAkAyakamrmaNAmiti / azastAni manasaH karmANi darzayati -lobhetyaadi| lobho'nucitaviSaye manaHpravRtti, zoko dhanabAndhavAdyabhAvajanyaduHkhe manaHpravRttiH, bhayamapakArakArthAnusandhAne manaHpravRttiH, krodho yenAtmAnaM pradIptamiva manyate tat, dvaSo vairaM parApakAre manaHpravRttiH manaHpratyanukUlabhAvaprayuktamanonivRttiA, mAnaH sadasadguNAdhyAropeNAtmanyutkarSapratyayaH, jugupsitaM paranindA, lajjA manaHsaGkocastadabhAvo nairlajjyam / IrSyA cakrapANiH-vegAnAmavidhAryatvenoktatvAllobhAdInAmapi vegA avidhAryAH syurityaahimaastvityaadi| pratya janmAntare, ihetIha janmani / sahasA AtmazaktimanAlocya kriyata iti sAhasaM, tat tu gajAbhimukhadhAvanAdi / azastAnAM niSphalAnAmiti yaavt| manovAkAyakammaNAmityatra karmazabdo vyApAravacanaH / azastaM manasaH karma dshyti-lobhetyaadi| lobho viSaye'nucitaprArthanA, zokaH puvAdivinAzajaM dainyaM, bhayamapakArakAnusandhAnajaM dainyam, krodhaH pravapo yena prajvalitamivAtmAnaM manyate, mAnaH sadasadguNAdyAropeNAtmanyutkarSapratyayaH, jugupsitaM gopanecchA, lajjA, tadabhAvo nairlajjyaM ; samAne dravye parasambandhapratiSedhecchA IrSyA, atirAga ucita eva viSaye punaHpunaH prvrttnecchaa| abhidhyAnamatimAtrehArambhaNaM, yadi vA paradravyaviSaye spRhaa| For Private and Personal Use Only Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH suutrsthaanm| 356 paruSasyAtimAtrasya sUcakasyAnRtasya ca / vAkyasyAkAlayuktasya dhArayeda vegamusthitam // dehapravRttiryA kAcida vartate prpiidd'yaa| strIbhogasteyahiMsAyA tasyA vegAn vidhArayet // 17 // puNyazabdo vipApatvAnmanovAkAyakarmaNAm / dharmArthakAmAn puruSaH sukhI bhuGkta cinoti ca // 18 // guNavati bhAve doSAropaNecchA, atirAga ucita eva viSaye punHpunrmnHprvRttiH| eteSAM manaHkammeNAmazastAnAM vegAn dhaarye| abhidhyAyAzca parastraviSayakaspRhAyAzca vegaanitynvyH|| azastAni vAkarmANi drshyti-prupsyetyaadi| paruSasya parojhai jakasya kakezAtmakasya vAkya ty| atimAtrasya sUcakasyAtizayena pareSAmaniSTajanakAbhidhAyakasya vaakysy| anRtasya mithyAtmakasya ca vAkyasya / akAlayuktasya aprAstAvikatenAyuktasya vAkyasya / utthitaM vegaM dhArayeta / evaMvidha vAkyamupasthitamAgataM na vadet / kAyakarmANi darzayati-dehetyAdi / parapIDayA prpiidd'aahetve| strIbhogasteyahiMsA cAdiyeSAM te striibhogsteyhiNsaadyH| AdinA pradharSaNAdiH / gudhibhimukhapAdaprasAraNAdiH parapIr3ayA yadyapi na bhavati tathApi prajJAparAdhAt tadvarjanaM bodhyam / te jAyante yayA ceSTayA tasyAH // 17 // ____gaGgAdharaH-ityevamazastAnAM manovAkAyakammaNAM vegavidhAraNAt kiM phalamutpadyate ityata Aha-puNyazabda ityaadi| puNyaH pAvanaH zabdo vAcakatvena yasyAsau puNyazabdaH / puNya iti loke prakhyAyamAnaH puruSaH manovAkAya azastaM vcnkrmaah-prusssyetyaadi| paruSaM parodvajakaM vacanam, atimAtra bahu, sUcaka parAratyabhidhAyakam , anRtamapArthakam, akaalyuktmprstaavaaptm| azastaM dehkrmaah-dehetyaadi| parapIr3ayA prpiidd'aanimittmityrthH| strIbhogaH parastrIbhogaH, steyaM paradravyagrahaNaM, hiMsA vidhirahitA prANipIr3A, AdigrahaNAt guhyadyabhimukhapAdaprasAraNAdi gRhyate / / 17 // cakrapANiH--evaM kRte yadvati taddarzayati -pujyetyAdi / puNyaH pAvanaH zabdo yasyAsau For Private and Personal Use Only Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 360 crk-sNhitaa| nivegAna-dhAraNIyaH zaroraceSTA yA ceSTA sthairyyArthA blvrddhnii| dehavyAyAmasaMkhyAtA mAtrayA tAM samAcaret // kamNAM vipApasAt pApajanakakhAbhAvA sukhI san dharmArthakAmAn bhuGkta utpannAn / atrAtmanepadamapAlane bhojanavadupabhogArthe bodhyam / cinoti ca lokAvirodhena phalopayogena jAyate ca ; cakArAt kAlAntareNa pratiniyatakAraNAntare sati mokSaJca cinoti ityarthaH // 18 // ____gaGgAdharaH----atha kAyakamma vizeSalena vyAyAmasya svazarIrahiMsApoSaNakaratramastIti tadvidhimAha ---shriircessttetyaadi| yA ca zarIraceSTA iSTA mano'bhISTA sthairdhyAtmA sthiratAdharmarUpA na tu nAnAtiriktarUpA tato'nantarameva balavarddhanItyuktaM sA dehavyAyAmasaGkhyAtA dehavyAyAmasaMjJA / dehapadena manovAgvyavacchedaH / mAtrayA tAM samAcaret / yayA mAtrayA lAghavAdayaH syunaM ca bhramAdayaH syustayA maatryetyrthH| nanu tarhi kathaM sthairyAtmA balavarddhanItyucyate ? pratidinamanekarUpeNa parimANenAnapAyena balavarddhanakhAbhAvakhyApanArtha tathA kRtam / ekarUpayaiva mAtrayA'napAyayA samAcaraNe balavaddhanI krameNa balAnurUpeNa baddhate mAtrayA yA sA balaM vaddhayatIti vlvddhniiti| "yat tu caMkramaNaM nAti-dehapIr3AkaraM bhavet / tadAyurvelamedhAgni-pradamindriyabodhanam // " iti suzrutenApyuktam / mAtrA khalvAddhazaktikI tantrAntareNoktAtra yuktyA lbhymaanaanusttvyaa| "sabeSTatuSu sahi mtaaraatmhitaathibhiH| zaktyaddhanaiva kartavyo vyAyAmo hntyto'nythaa| kulo lalATe grIvAyAM yadA ghanaH prjaayte| zaktyaddhaM taM vijAnIyAdAyatocchrAsa eva puNyazabdaH, bhuGkta cinoti ceti utpannAnavirodhataH phalopayogena bhukta', cinoti cotpAdayati cAparAnityarthaH // 18 // cakrapANi:--avidhAryapravRttIn mUtrAdIn vidhAryapravRttIn sAhasAdIn darzayitvA vidhAryAvidhAryapravRtti vyaayaammaah-shriiretyaadi| dehasya vyAyAmo dehavyAyAmaH, dehagrahaNAt manovyAyAmaM cintanAdi nirAkaroti, saMkhyAtA saMjJitA, yA ceA'bhipretAtra, tena, bhAraharaNAdyA'niSTApi kAryavazAt kriyamANA cerA nirasyate, caMkramaNarUpA tu kriyA prApyate, sthairya sthiratA zarIrasya tadarthA, mAtrayA'napAyiparimANena ; etAvatI ceyaM zarIrace sA mAtrAvati, yAvatyA lAghavAdayo vakSyamANA bhavanti ; ceSTAtiyogA vakSyamANAzca zramabhramAdayo na bhavanti / suzrute'pyukta-... "yat tu caMkramaNaM nAti dehapIDAkaraM bhvet| tadAyurbalamedhAgni-prada For Private and Personal Use Only Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 361 lAghavaM karmasAmarthya sthaiyyaM klesh-*-shissnnutaa| doSakSayo'gnivRddhizca vyAyAmAdupajAyate // 16 // zramaH klamaH kSayastRSNA raktapittaM pratAmakaH / ativyAyAmataH kAsA jvaradizca jAyate // 20 // vyAyAmahAsyabhASyAdhva-grAmyadhammaprajAgarAn / nocitAnapi seveta buddhimAnatimAtrayA // ca / vyAyAmo hi sadA pathyo balinAM nigdhabhojinAm / sa ca zIte vasante ca teSAM pathyatamaH smRtH||" iti| - ythoktvyaayaamphlmaah--laayvmityaadi| lAghavaM zarIrasya, karmasu sAmarthya zaktimattvam, sthaiyyaM zarIrasya yauvanAnuvRttyAvasthAnaM, sahiSNutA kleze samupasthite tatsahanazaktiH, dopakSayo vAtAdInAM vRddhihAnikSayaH / nanu vyAyAmAt zleSmakSayo vAtapittayostu ddhiH kathaM doSakSaya upajAyate ? ityata Aha--agniddhiriti / ca yasmAt / "vyAyAmaM kuvvetA nityaM viruddhamapi bhojanam / vidagdhamavidagdhaM vA nirdoSaM pripcyte|" iti / evaM vhiblmupjaayte| "cayaprakopau dopANAM sarveSAmagnisaMzrito / " iti // 19 // gaGgAdharaH atimAtrayA kRtavyAyAmadoSamAha-zrama ityaadi| zramaH zarIraglAniH, klamo manaindriyaglAniH, kSayo dhAtukSayaH, raktapittaM vyAdhivizeSaH, pratAmakaH pratamakazvAsaH, ativyAyAmataH kaayvaangmaansvyaayaamaatiyogaat| zepaM spapTam / yasmAt zramAdirativyAyAmato jAyate tasmAda vyAyAmahAsyAdikAnucitAn apikArAdanucitAnapi, abhyastAnanabhyasta.zca atimAtrayA na seveteti| vyAyAma uktadehavyAyAmo, hAsyaM na vAkaceSTA mukhaceSTAvizeSakhAditi / bhASyaM vAkceSTAvizeSaH, avA'zvagamanam, graamymindriybodhnm"| ythoktvyaayaamgunnaanaah-laaghvmityaadi| dopakSayo'tra zleSmakSayo'bhiprataH, yadi vAgnikartRtvena tridoSakSayo'pi ; ukta hi-"zamaprakopau doSANAM srvessaamgnisNshrito"| vyAyAmAtipravRttidoSamAha-zrama ityaadi| klama iha manaindriyaglAniH, kSayo dhAtukSayaH, pratamaka evaM pratAmakaH zvAsavizeSaH // 19 // 20 // cakrapANiH-idAnIM vyAyAmatulyatvenAnyAnapyatimAnatvena nipeDha mAha-vyAyAmetyAdi / * duHkha ityapi paatthH| For Private and Personal Use Only Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 362 crk-sNhitaa| (na-vegAna-dhAraNIyaH etAnevaMvidhAMzcAnyAn yo'timAtra niSevate / gajaH siMha*mivAkarSan sahasA sa vinazyati // 21 // ucitAdahitAddhImAn kramazo virmennrH| hitaM krameNa seveta kramazcAtropadizyate // dhammo maithunam ityete dehvyaayaamaaH| pranAgaro manovyAyAmaH, manomethyA. saMyogo hi nidrA, tatpratikUlavyApAro jAgara iti / vyAyAmAnantarameSAJca dossaantrmupdessttumaah-etaanityaadi| evaMvidhAna sAhasAn kAyavAGmAnasavyAyAmAnanyAn bhAraharaNadarpazilotakSepaNagAnavAkkalahazAstrAzAstracintAdIn yo'timAtra niSevate sa gaja ivAtimAtra siMhamAkarSan sahasA binazyati // 20 // 21 // gaGgAdharaH-pariziSTAnAmahitAnAM vajanaM hitAnAJca sevanavidhimupadizati ; tatra ucitamahitaM parihattuM duHzakyate iti kiM tanna parihArya syaaditytsttprihaarmupdishti-ucitaadityaadi| ucitAda vidhiniSadhau ajAnatA svenAbhyastAdahitAt kramazo buddhimAn naro viramena nivatteta na tu haThAt / krameNa hitamanabhyastaM sevetAbhyasyet / yadyapyativyAyAmo niSiddhistathApIha punarabhidhIyate atibhApyAdiSvapi taddopazramalamAdiprAptyartham / yadi vA pUrvamanabhyastavyAyAmAtisevA niSiddhA, iha tu abhyastasyApi niSedhaH ; yadAha nocitAnapi, ucitAnapyabhyastAnapItyarthaH, apizabdAdanabhyastAnAM niSedho labhyate; bhASaNaM bhASyam, adhvazabdenAdhvagamanaM, grAmyadharmo maithunam, evaMzabdena gurubhAraharaNadapazilAcAlanAdi gRhyte| siMhaH kila svalpapramANaH svabalodrekAt gajaM karSan pATayan svadehAnucitavyAyAmAt pazcAt vAtakSobheNa vipadyate tenAyaM dRSTAntaH saGgatArthaH ; yadi vA siMho'STApado'bhipretaH, sa ca kila gajaM vyApAdya pRSThe kSipati, tatastat kothAdvipadyate ; tena dRSTAnto vyAkhyeyaH // 21 // cakrapANiH-hitasya sevanamahitasya parityAgaH karttavya iti pUrvamukta tacca hitasevanamahita. parivarjanaJca kriyamANamakramamakramAcaritavyAyAmAdivat pratyavAyakaraM paraM bhavati ; atastatkramamAha-ucitAdityAdi / ucitAdabhyastAt , kramazo vakSyamANena krameNa, hitamanabhyasta * gaja siMha ivAkarSanU iti cakrapANitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / pranepApacaye tAbhyAM kramaH pAdAMziko bhavet / ekAntaraM tatazcorddhaM dvAntaraM trantaraM tathA // nanu ko'sau krama ityaah-krmshcaatretyaadi| prakSepApacaye tAbhyAm abhyavahAyye khalvahite'bhyaste dravye kacida vyaJjanAdau hitasya prakSepo'hitasya abhyastasyApacayaH karttavyastasmin tAbhyAmanabhyastAbhyastAbhyAM hitAhitAbhyAm anabhyastAddhitAdabhyastAdahitAcca pAdAMzikaH kramo bhavet / pAdazcaturtho'za evAMzastena kRtaH kramaH pAdAMzikaH, kiMvA pAdasya caturthAMzasyAMzazcaturthI bhAgaH Sor3azAMza iti yAvat / tena kRtaH krapa ityrthH| prathamapAdAbhyAse ekAntaram ekAhamantarIkRtya bhavet / tatazcoddha prathamaM hitasyopAdAnatayA prakSepohitasya tyAgo'pacayastayorabhyAsAdUddha dvitIye hitapAdadvayaprakSepAhitapAdadvayaprakSepAhitapAdadvayApacaye dvAntaraM dvAhamantarIkRtya bhvet| tatazcorddha hitadvipAdaprakSapAhitadvipAdApacayAbhyAsAdUddha tRtIye hitpaadtryprkssepaahitpaadhitm| ko'sau krama ityAha -- kramazca tyAdi / prakSepo hitasyApacayo'hitasya, tAbhyAM hitAhitAbhyAm , pAdazcaturthoM bhAgaH, tadrUpo'zaH pAdAMzastena kRtaH kramaH paadaaNshikH| anye tu pAdasyAMzaH pAdAMza iti Sor3azaM bhAgaM varNayanti, sa ca hitAhitayoyugapat prakSepApacaye pAdAMzikaH kramaH, prathamamekAntaramekAhamantarA kRtvetyatha :, tataH prathamahitapAdaprakSepAhitapAdApacayAbhyAsAdRddha dvitIyapAdaprakSepApacaye dvantaraM dvabahamantarIkRtya kramo bhavet ; tathA dvitIyapAdAbhyAsAdUddha tRtIyapAdaprakSepApacaye trAhamantarIkRtya kramo bhavet ; caturthapAdaprakSepApacaye caturahamantarIkRtya boddhavyamata Uddha prakSepApacayAbhAvAt catuSpAdasampUrNasya pathyasyAnavadhisevyatvAdayaM pinnddaarthH| apathyA yavakAdayo'bhyastAste tyAjyAH raktazAlyAdayaH pathyA anabhyastAste sevyAH, tatra prathamadine yavakapAdatrayaM raktazAlInAmekapAdayogavad bhojanaM, dvitIye divase dvau pathyasya pAdau dvAvapathyasya ; evaM tRtIye; evaM dvitIyapAdAbhyAso dvantaro bhavati ; caturthe trayaH pAdAH pathyasya eko'pathyasya, evaM paJcame SaSTha ca; evaM tRtIyapAdAbhyAsastrayantaro bhavati ; saptadinaprabhRti catuSpAdapathyAbhyAsa: ; yadi vA'ntarazabdo vyavadhivacanaH, tathAzabdAt caturantaramiti ca labhyate; tenAyamarthaH-prathame divase'pathyapAdatrayaM pathyasyaikaH pAdaH, dvitIye sarvamapathyaM, tRtIye dvau pathyasya dvAvapathyasya, evaM caturthe, paJcame tu dine pathyasya bhAga ekastrayo'pathyasya, evaM dvayantarIkRtau bhavataH, SaSThe pathyabhAgatrayamapathyabhAga ekaH, evaM saptame'rame ca ; tato navame bhAgadvayaM pathyasya cApathyasya ca, evaM zrISyahAnyantarIkRtAni bhavanti / tato dazame sarvaM pathyam ; evamekAdaze dvAdaze trayodaze ca ; catuIze tu pathyabhAgatrayam eko'pathyabhAgaH ; evaM caturantaratA tathAzabdasUcitA bhavati , paJcadazAhAta prabhRti sampUrNapathya For Private and Personal Use Only Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| navegAna-dhAraNIyaH krameNApacitA doSAH krameNopacitA gunnaaH| santo yAntyapunarbhAvamaprakampyA bhavanti ca // 22 // ayApacaye kramastrAntaraM hamantarIkRtya bhavet / tatazco hitapAdatrayaprakSepAhitapAdatrayApacayAbhyAsAdRddha caturthe hitapAdacatuSTayaprakSepAhitapAdacatuSTayApacaye tathA caturahamantarIkRtya bhvedityrthH| tathA sati ---abhyastAnAM yakkAdInAmahitAnAM prasthAdInAM yAvatAM pAdabhAgaM tyattavA tripAdamAgaM gRhIsA hitAnAJca anabhyastAnAM raktazAlyAdInAM tadrapeNa pAdabhAgaM dattvA pattvA bhoktavyam / evaM tadinasya paradinamapIti tadabhyAso bhvti| tatastRtIyadine'hitAnAmaddhamAnaM hitAnAcArddhamAnaM pattavA bhoktavyamevaM tadinasya paramapi dinadvayamiti tadabhyAso bhavati, tataH SaSThe dine'hitAnAM pAdatrayaM tyaktavATikapAda gRhIkhA hitAnAJca pAdatrayaM datvA paktvA bhoktavyamevaM tadinasya paraM dinatrayamapIti tadabhyAso bhvti| tataH paraM dazame catuSpAdaM tyajedahitAnAM hitAnAzca catuppAdaM gRhNIyAditi satarA lbhyte| por3azikakramavAde tu pratyaMzApacayaprakSepAdinaikaikagrAntaratA bodhyaa| tat tu nAcAryAbhiSe tm| poDazapAdApacayaprakSepe pakSadinAntarakhena tadaMzAbhyAsasatvAdayauktikavAJca / yata lanta razabdasya vyavadhAnArthatvena prathamadine pathyapAdApathyatripAdamAnena bhojanaM tataH paramekadinaM na tathA bhoktavyaM ; kinsapathyamabhyastaM yat tadeva bhoktavyam, yat tadekadinaM vyavazAya tRtIyadine pathyapAdadvayApathyapAdadvayaM bhoktavyam / taduttaraM dinadvayaM na tathA bhuktA kinsabhyastamapathyameva bhonacyam / tadinadvayaM vyavadhAya paSThe dine pathyapAdatyApathyakapAdamAnena bhojyaM taduttara dinatrayaM na tathA bhoktvym| kintpthymaatrmeveti| tadinatrayaM vyavadhAya dahame dine pathyacatuppAdabhojanamapathyapAdacatuSTayatyAgaH sutarAgiti vyAkhyAyate / podazAMzikakrapavAde'pyevaJca bodhyamiti, tadasamyak ahitsyaabhyaasaanuttteH|| nanvevahitatyAgahitAcyA sena kiM bhavatItyAha - krmnnetyaadi| doza duSTikarA abhyastA hitArate krameNApacitAH yinAH santastathA kramaNa guNA anabhyastA hitA guNAH santazcApunarbhAvaM yaanti| sahasA sAtmA deva / evaM kRte kiM syAriyAha.-- pr.mtyaadi| maNeti kramaNaiva, doSA iti vopajanakAnyabhyaslAnyapathyAni, guNA iti guNajanakAni pathyAni, apunarbhAvaM yAnti doSA iti smvndhH| ameNa tu sahasA'pazyatyAge doSA bhavantyeva : yaduktam-- 'asAmayajA hiM For Private and Personal Use Only Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH / sUtrasthAnam / samapittAnilakakAH kecidgarbhAdi mAnavAH / dRzyante vAtalAH kecit pittalAH zleSmalAstathA // tyAgajadoSAya na bhavanti / asAtmAjA hi na rogAH syuH sahasA tyAgAdityuktaH, na ca bhavanti tathA gunnaaH| anabhyastA api hitAH krameNopacitA vaddhitAH santo'punAvaM yAnti asAtmyAsevanajadopAya na bhavanti aprakampamA apracAlyAzca bhavanti cirasthitA ityarthaH / hitamapi hi sahasopayujyamAnamanivadhArucyAdIn karoti tasmAddhitasyApi krameNopacayena abhyAsaH kartavya iti darzitam // 22 // ___ gaGgAdharaH-- athaitat sarvamabhyasyamAnatvaM prakRtijJAnamapekSate, na hi sarva sarcapuruSasya hitama hitaM vA, kasyaciddhi kizciddhitama hitaJca kasyacit yattat kasyacidahitaM hitazca ti prakRtibhedena puruSabhedamAha-samapittetyAdi / anilazca pittazca kakaca ti dvandve pittasya pUvenipAtaH; bahupadadvandra pUrvanipAtaniyamAbhAvAt / samA avaikArikapAnAvasthitAH pittAnilakakA yeSAM te tthaa| te samapittAnilakakA mAnavAH kecit garbhAdi yAvada garbha garbhamArabhya dRshynte| kecida garbhAdi garbhAzanAt prabhRti vAtalAH vAtAdhikAH, kecit pittalAH pittAdhikAH, kecit zleSmalAH zleSmAdhikAH ; tathA dRzyante kecit vAtapittalAH, keciA vAtazleSmalAH, kecit pittazleSmalA iti kazcida vyaakhyaatvaan| vastutastvatra samavaM pittAnila rogAH syuH sahasA tyAgazIlanAt / aprakampamA anacAhayA bhavanti guNA iti sambandhaH; pathyamapi nabhyastaM sahasopayujyamAnamarucya gnibadhAdIn janayati // 22 // cakrapANiH -- iha svasthahitaM sAmAnyenaiva raktazAlyAdi pratipAditaM, ssthazca prakRtibhedena nAnAprakAraH, tasteSAM hitAnAmapi nAnAsakAratvamucyate ; tena tatpratipAdanArtha prakRtibhedameva tAbadAha-samapittAniletyAdi / samA avaikArikamAnavyavasthitAH pittAnilakaphA yasya sa tathA ; garbhAdi garbhAdhAnAdi zukrazoNitajIvasaMmUrcchanAditi yAvat ; vAtalA vAtapradhAnAH, evaM pittalAH ile malAzca ; sarvatra gaudIti yojym| atra pittagrahaNamAdau cchando'nurodhAt ; yadvA pittasamAnasya vahnauravapradarzanArtham ; yadi vA prakRtyArambhe vAtasyAprAdhAnyakhyApanArthaM ; vAtaprakRtihi sarvatra pratyavaze bhavati / iha ca pratyekadopaprakRtigrahaNenaiva dvandvaprakRtirapi grAhyaH saMyogaraya saMyoginAmAntarIyakatvAt , nidAna iva vAtAdijvarAbhidhAnena indvajajvarAbhidhAnaM, tena rogabhiSagajitIyoktA dvandvajA api tisraH prakRtayo gRhItA bhvnti| anye tu dvitIya For Private and Personal Use Only Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 366 crk-sNhitaa| na-vegAna-dhAraNIyaH teSAmanAturAH pUrve vAtalAdyAH sadAturAH / doSAnuzayitA hoSAM dehaprakRtirucyate // kaphAnAM ki parasparamavaikArikamAnavattvaM kiM zArIrabhAvANAmavaikArikamAnatvam ? ucyate---Adya tu samatridoSajavyAdhau parasparamavaikArikamAnavattvena tasya samavAtapittazleSmaprakRtivaM syAdantye tu mAnaM kiM tulA ? tat kimaNuhasvAdi ? tulA tu gurutvaguNanivandhanA sA ca vaayonaasti| aNvAdi cet, tadA vikAro dhAtuvaiSamyaM dhAtuvaiSamyasyAbhAvaH sAmyamityanyonyAzrayaH syAditi cet na / vikAro duHkhaM tajjanakamAnaM dhAtuvaiSamyaM sukhajanakamAnaJca sAmya miti / vastutastu sAmyaM tulyatvaM, tacca na guNato vAtasya rukSasya pittasyeSatrasnehasya sAmyAbhAvAt kaphasya ca zItAdiguNasya pittenoSNena sAmyAbhAvAca, vAtena ca sAmyAsAmyAca ; ata eva na kammataH kintu shaariirsukhmaatrhetumaantH| pavano yena mAnena yena ca mAnena pittaM yenApi mAnena kaphaH zArIrasukhameva janayati na tu mAnasasukhAsukhe na vA zarIraduHkham / tanmAnena punarvAtapittazleSmANaH parasparaM samAstaca mAnaM teSAM sAmyaM, tathAbhUtAzca te nopaghAtakarA na ca dhAtUpaghAtakAH samAgnikarAstu bhavanti / / nanu te kiM samatridoSavAtAdayaH saveM svasthA ityata Aha-- tessaamityaadi| teSAM samapittAnilakakAdInAM madhye pUrve prathamoktAH samapittAnilakaphA anAturA. zArIravyAdhihInAH svasthA na tu vyAdhimAtrahInA mAnasavyAdhimattvAta; ata eva suzrate'pyuktaM "samadopaH samAgnizca smdhaatumlkriyH| prasannAtmendriyamanAH svastha itybhidhiiyte|" iti / nanvatra kathaM samAgnitAcihna noktamiti suzrutena virodho'stu iti cet na / suzra tena samadopakhaliGgakhe samAgniruktaH, evaM samAgniliGgatvena samadhAkhAdiruktaH, samadhAkhAdi liGgatvena prasannAtmAdiruktaH iti ; samadoSa ityevaM tatra svsthlkssnnbhityvirodhH| etenAtroktavAtalAyAH sadAturA ityuktamapyaviruddhaM bhavati smdopaatiriktaanaamsvsthtvaat| nanu samavAtAdayaH puruSAce drajoguNatamoguNabAhulyAt kAmakrodhAdimanto bhavanti, tahi kathamanAturA vyapadizyante 'kecidgrahaNAt granthAdhikyena tadgrahaNaM varNayanti / tepAmiti / samavAtapittazlepmaprakRtyAdInAJca madhye 'pUrva' iti smprkRtyH| sadAturA iti svasthavyavahArabhAjo'pi sphuTitAGgatvaviSamAgnitvAdiyuktA yaramAdityarthaH ; svasthA apyete kasmAdrogiNa ityaah-dossaanushyitetyaadi| For Private and Personal Use Only Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH suutrsthaanm| 367 viparItaguNasteSAM svasthavRttevidhirhitaH / samasavarasaM sAtmyaM samadhAtoH prazasyate // 23 // budhairiti cet ? satyaM, sattvarajastamoguNAnAM manaHprakRtitvena mAnasadopajavyAdhInAM vinA mokSaM vinAzAbhAvenAtra samapittAnilakakA anAturAH zArIrasvAsthAmApannA na tu vyaadhimaatrhiinaaH| vyAdhisAmAnyAbhAvena anAturavasyAnabhiprAyAt zArIravyAdhyabhAvena tu svaasthaaaabhipraayaat| na hi samavAtAdikhena samasattvAdiprakRtikavamapi puruSANAmanumeyaM syAt / samavAtAdikapuruSasyApi kAmakrodhAdidarzanAditi / vAtalAyA iti matubarthe lc| garbhAdivAtalA garbhAdipittalA garbhadhAraNAt prabhRti zleSmalAH sadAturA avicchedenaaturaaH| garbhAdhAne zukrazoNitajIvasaMyogakAle yAdRzarUpeNa vAtAdayo'nubannanti tAdRzasvarUpeNaiva teSAM samatve samavAtAdiprakRtirvAtAdevakaikAdibahulakhe tu vaatlaadikhmiti| nanvate vAtalAdayastu cenna svasthAstahi kimeSAM vAtAditaH prakRti stItyata aah-dopaanushyitetyaadi| hi yasmAdeSAM vAtalAdInAM doSAnuzayitAdivaiSamyalakSaNaduSTijanipyamANazarIradUSikA ca duSTistadAzrayatvenAnuzayitA garbhAdhAnAvadhi yAvanmaraNamanuvarttanazIlatA dehaprakRtirArogyaM na tu sAmyalakSaNaprakRtirA garbhAdhAnAt / tasmAt te sadA A janmato yAvajjAtottarajIvanakAlamAturA avicchedenaiva kadApi prakRteH kSayAdina bhvti| "prakopo vAnyathAbhAvaH kSayo vA nopjaayte| prakRtInAM svabhAvena jAyate tu gatAyuSi / " iti suzrute phaladarzanAt / nanu tat kiM sA doSAnuzayitA jvarAdivyAdhyArambhakAle vikRtivat vikRtireva na vA ? ityata Aha-dehaprakRtirucyate / teSAM vAtalAdInAM vAtAdidoSAnuzayitaiva dehaprakRtiH / asvasthatArUpA svasthatA ucyate, grbhaadivaataavdhikkhaat| dehapadaM manovyavacchedArtham / prakaraNAda vAtAdInAM dopasya duSTeranuzayo garbhAt prabhRti anuvRttividyate yasya sa doSAnuzayI, tasya bhAvo doSAnuzayitetyarthaH / etenaiSAM doSAnuzayitolvaNavAtAdibhAvitA'vyabhicAriNIti yAvat ; dehaprakRtidehasvAsthyamiti yAvat ; etenaiteSAM vAtalAdInAM mukhyaM svAsthyaM nAsti, kiM tarhi ? upacArasvasthA eta iti drshyti| nanu garbhAdItyanena zukrazoNitajIvAnAM saMsarge yathAbhUtA vAtAdayaH samA vikRtA vA tathAbhUtaiva prakRtiryAvajjIvamanuvartate rie vinA, yaducyate suzrute-"prakopo vAnyabhAvo vA kSayo vA nopjaayte| prakRtInAM svabhAvena jAyate tu gatAyuSi" / / For Private and Personal Use Only Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 368 crk-sNhitaa| (na-vegAn-dhAraNIyaH mukhyasvasthatA nAsti garbhAt prabhRti vAtAdidopAnuzayikhAdevaupacArikI svasthatAstAveti khyaapitm| svaasthaahttynusstthaanaarthmiti| nanu samapittAnilakaphasya yadA svakAraNAta vAtAdevakatamasya vRddhiA hAni bhavati tadaiva vaatikaadivyaadhirbhvti| vRddhilakSaNo hInalakSaNazcetyevaM vAtalAdInAmapi, tat kathaM prakRteH prakopakSayAnyathAbhAvA na syuriti cenna / vAtAdijavyAdhyutpattI hi pusAM samAgnikhAdijAgarUkakhAdisvabhAvajanako yaH svabhAvo vAtAdInAM sa ca na kSayaddhAnyathAbhAvAnAmanyatamamApadAte / tasmAt samAgnivAdijAgarUkakhAdisvabhAvo'pi puMsAM kssyddhaanythaabhaavaannaapdaate| kintu vAtAdInAM tattajjvarAdivyAdhijanakasvabhAvo yaH sa eva mithyAhArAdibhiH kSayaddhAnyathAbhAvAnna ApadAte ityeke| kazcit tu na hi prakRtibhUtavAtAdeH vRddhagrAdayo bhavanti, kintu kAraNAntarajanitakopasya vAtAdestattadvikArakartRvam / prakRtibhUtadoSastu tatropadarzakaH syAt / uktaM hi "kAladRSyaprakRtibhidoSastulyo hi santatam / niSpatyanIkaM kurute tasmAjhaM yaH suduHsahaH // " iti / vAtAdiprakRtInAM pittAdirogotpattau pittAdiliGgaH sphuTitakaracaraNAdikaM prakRtibhUtavAtAdInAM liGgaM na vAdhyate kinvanuvatteta eveti| na hi kSINAvastho vAtAdiH prakRtikriyAhInalakSaNaH zukrazoNitajIvasambandhakAle vIjabhUtasya prakRtibhUnavAtAdeH kSayamApAdayati ; tasmAt prakutibhUtavAtAdeH kSayAdayo na bhavantyava / mutarAM vAtaprakRtine pittaprakRtibhavatyevaM zeSaM vodhyamiti vadati / tatra yadA samaprakRtervAtaprakRtervA AkSepakAdirvAtavikArI bhavati, tadA vAtasya prakRtibhUtasyAdhikyaM bhavatyeva, yadA ca vAtaprakRte: pittavikAro bhavati, tadA vAtaprakRteranyathAbhAvaH pittaprakRtitvaM bhavati, yadA tu samaprakRteranyataradopakSayo bhavati prAkRtasvakarmahAnilakSaNastadAsau prakRtikSayo bhavati, yadukta doSakSayalakSaNe---"karmaNaH prakRterhAnivRdvipi virodhinAm" iti / atrocyate---- prakRtisammAnarogI pattI na prakRtibhUtasya vRddhi:, kiM tahiM ? hetvantarajanitasya vAtAdestatra vikAritvaM, prakRtibhUtastu doSastatropadazako bhavati, yaduktaM ... "kAladRSyaprakRtibhirdopastulyo hi snttm| niSpratyanIkaH kurute tasmAja jJeyaH suduHshH"| vAtaprakRtestu pittavikArotpattau vAtaH prakRtibhUtastathaiva karacaraNasphuTanAdikaM kurvannAste, na tasyAgantunA pittavikAraNa kiJcit kriyate , vAtAdInAntu svamAnAt kSayaH prAkRtakarmahAnilakSaNAM na zukrazANitasaMsargakAlajasya prakRtibhUtasya dopasya cIjabhUtasya kSayamAvahatIti na prakAMtabhUtadApakSayaH, yadi vA, prakRte. prakopAnyathAbhAvakSayA na bhavantIti prakRtitveneti bramaH, tena samaprakRtivAtaprakRtirna bhavati, vAtaprakRtiH pittaprakRtina bhavati samaprakratirvA ; vikArAvasthA tu For Private and Personal Use Only Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 366 atra vipratipadanAmahe / prakRtibhUtavAtapittazleSmAtiriktAH kiM vyAdhyArambhakA vAtAdayaH santi, na ca prANAdipazcAtmakatvena santIti vaktazca zakyate / te hi paJca paJca vAtAdayaH prakRtayasteSAmazaHprabhRtiSu paJcAtmakapazcAtmakavAtAdInAM vRddhagrAdInAM darzanAt / garbhArambhakazukrAdisthA vAtAdayo vai prakRtayastadArabdhAH prANAdayaH paJca vyAdhikarA iti cenn| tadA pittakaphasaMzadoSAbhAvAt / kiJca dhAtuvaiSamyaM vikAraH sAmyaM prakRtiriti yadvakSyati, tatra dhAtuH kiM prakRtibhUtazukrAdisthavAtAdiH ? kiM tadvAtAdibhUtajanitavAtAdiH ? tatra zukrAdisthavAtAdibhibhUtairArabdhAH prANAdayo dhAtusaMjJA dhAraNAccharIrasyeti cettadA zukrAdisthA vAtAdayo na prakRtayaH syuH| prANAdibhyo'tiriktA na vAtAdayaH snti| te ca ce prakRtayastadA teSAM vaiSamyaM vikAraH sAmyamArogyamiti / atha zukrAdisthA vAyutejojaladhAtava eva prakRtayo vAtapittakakA iti ceducyate ? tahi, teSAM dRddhApattiH / zukrazoNitasaMyogaM garbhAzayagatamavakrAntaM khalvAtmani garbhavatyA AhArajarasaiH krameNa grbhvRddhH| tatra ceducyate---pitRjAni paJca mahAbhUtAni zukrasthAni mAtRjAnyAttavasthAni AtmajAni tathA mAturAhArajarasajAni garbhArambhakANi tatra vAtatejojalAni prakRtibhUtAni bhavantyava vAtapittakaphAkhyAni A grbhsmpuurnnbhaavaat| tatra mAturAhArajarasasthAni punavAravagnijalAni zArIrANi vAtapittakakatvena kSINAni vA vRddhAni vA bhUtvA vyAdhikarANi bhvntiiti| tatra bramaH..AtmajazukrazoNitavAtAdivat rasa navAtAdirapi tAtkAlikAkRtirevAnyathA poSaNAbhAvena garbhatAdavasthyaprasaGgaH syAt / tatra rasavAtAnalajalapariNAmajarasAdidhAtuvadvAtapittakakA api mAturAhArajarasagatavAtAnalajalAnyanupravizyAtmajazukrajazoNitagatAnyanilAnalajalAni pariNamyamAnAni krameNa bhavanti / yAvad garbha sarvAGgasampUrNabhAvaM tAvat prakRtisaMzAste vAtapittakaphA garbhArambhakakhAt teSAM prakopAdayo na syuH| prasUte garne sati bAlaH svayaM yadabhyavaharati tatpariNAmajAstu vAtAdayaH svAhArarasagavAyvanalajalavikArA na prakRtayo garbhAnArambhakakhAdapi tu dopasaMzAste vyAdhikarA bhavanti, hevantarato vRddhAH kSINA veti, anyathA samatejo'nilajalA iti na kRkhA samapittAnilakaphA iti vacanaM kathaM kRtamiti samapaJcabhUtaprakRtireva vA bhvti| bhavati ca hInAdhikavAtatvAdilakSaNA bhavatItyarthaH / na ca vAcyaM-prakRtibhUtAnAM vAtAdInAM dUSaNAtmakAnAM kathaM na zarIrabAdhakatvaM, sahajAna vena tathAvidhavinAzavikArAkartRvAta ; yadukta suzrute - For Private and Personal Use Only Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 370 crk-sNhitaa| (na-vegAna-dhAraNIyaH vaatlaadivnnaapaarthivprkRtidvymdhikmiti| uktaM hi suzrute-"prakRtimiha narANAM bhautikI kecidAhuH, pavanadahanatoyaiH kIrtitAstAzca tisrH| sthiravipulazarIraH pArthivazca kSamAvAn, zuciratha cirajIvI nAbhasaH khaimhdbhiH||" iti| tatkathaM samatridoSaprakRtirvAtalAdayazca bhvntiiti| tasmAdatra bruvanti / suzrutena huyaktam- "sapta prakRtayo bhavanti doSaiH pRthak dvizaH samastaizca / zukrazoNitasaMyoge yo bhavedoSa utkttH| prakRtirjAyate tena tasyAtmalakSaNaM shRnnu||" iti| puruSANAM jAgarUkAdisvabhAvarUpasaptaprakRtivAdinoktA prakRtiH puruSANAM zIlAdikhabhAvaH zukrazoNitasaMyogakAle jAyamAnena utkaTadoSeNotpadAte na tu grbhaarmbhkbhuutairiti| tatra vAtotkaTaprakRtikAdilakSaNadvayamelanena vAtapittAdidvidoSaprakRtiko lakSaNatrayeNa tridoSaprakRtikazvokta / sa ca tridoSasamatvena svsthH| utkaTatve tu tatra vAtAdInAM so'pyasvasthaH / tasyApi doSAnuzayitA dehe prakRtayaH saptaivApare'svasthAzcaupacArikatayA svasthA updishynte| suzrute vastutaH samadoSaH samAgnizca tyanenoktastatraiva svsthH| sa ca samapittAnilakaphatvena garbhAt prabhRti dRzyate tadA svastha ityucyate na khnythaa| tena jvarAdau samatridoSaje yat samapittAnilakaphavaM dRzyate tadvAvacchidAte grbhaadiitynen| itthazca garbhAdisamapittAnilakakA anAturAsteSAmaduSTavAtAyanuzayitA hi prkRtiraarogymucyte| anuzayitA khanuvartitA vAtAdInAM garbhAdhAnAvadhi yAvanmaraNaM so'nuzayastadvattA mAnavAnAM dehe prkRtiraarogym| sA ca garbhAdhAnakAle jIvazukrazoNitasaMyoge mAtustAtkAlikAhArajarasasambandhena cetanAdhiSThitaM taM garbhasaMjJa' mahadAdiprakRtivikRtitrayoviMzatyA ca sammUcchitaM zukrazoNitaM tattadAtmazukrazoNitAhArajarasagatAnAM catuvidhavAvAdicaturbhUtAkAzAn vAyurvibhajate, teja enAn pacati, kledayantyApaH, pRthivI saMhatyAkAzo vivarddhayatItyevaM mArutAdhmApanAhArajarasAbhyAM vivarddhamAne garbhe yathAbhUtaireva bhUtaizcaturvidhacaturbhUtavAyvAdAkAzebhyo bhUtebhyaH paJcabhUtAtmakatvena vAyupradhAno vAyustejaHpradhAnatayA pittaM jalapradhAnatvena kaphazceti trayaH parasparaM samatvenAsamatvena ca saMjAyamAnA yAvanmaraNamanuzerate, iti vyutpattyA vAtapittakaphAnAM samatvena jAyamAnAnAmanuvRttikaraNIbhUtAni tAdRzAni caturvidhabhUtavAyvAdigaganaJceti paJca bhUtAni 'viSajAto yathA kITo viSeNa na vipadyate / tadvat prakRtibhirdehastajjAtatvAt na bAdhyate" / nAtibAdhyata iti boddhavya, vAtAdiprakRternityavAtAdivikAragRhItatvAta / taduktamiha "vAtalAthAH For Private and Personal Use Only Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jma adhyAyaH sUtrasthAnam / 371 dhAvanuzayitAni dehotpattAvupAdAnAkhyA prakRtirapi na samAgnivAdilakSaNA dehprkRtiH| prakRtizabdo'tra svabhAvArtho na tuupaadaanaarthH| dehe prakRtivikRtibhUtAnAM mAtApitroraduSTaduSTazoNitazukragatabhUtAnAmArogyasahajavyAdhijanakatayA vAtAdiduSTayaduSTayanutteriti / tebhyaH prakRtibhUtapazcabhUtarUpebhyo dehe jAyamAne jAtAnAM samAsamAnAM pittAnilakaphAnAM prakopAnyathAbhAvakSayA na bhavanti / prasUtAnAcAhArajavAtAdInAzca bhavantIti nisskrssH| itthazca samapittAnilakaphapuruSANAM vAtapittakaphAnAM samakhadazAyAM na doSatvaM duSTAbhAvAt / kintu dhAtutvaM zarIradhAraNapoSaNAbhyAM jAtabAlasyAhArajavAtAdInAM doSatvaM duSTimattvAt / dhAtukhazca dhaarnnpossnnaabhyaamiti| yadA tvete duSTimApadyante tadA duSTAzrayakhAt dopalaM zarIradUSakatvAcceti bodhyam / kiJca prasannAtmendriyamanasvitvAdayaM samadhAtumalakriyaH, samadhAtumalakriyatvAdayaM samAgniH, samAgnitvAdayaM samavAtapittakaphA, samavAtapittakaphakhAdayaM prakRtimAna, svastha ityarthaH / iti kAyyeNAnumIyate kaarnnmiti| evamayaM vAtalavAdvAtaprakRtimAnityAdi bodhyam / vAtalAdInAntu doSAnuzayitAyAH prakRtikhopadezastu na doSaprakRtibhavedityAdau kRcchasAdhyatvavijJAnopadezArthamaupacArikakhenaiva prakRtipadasya tatra vyavahArAt / samavAtAdikasya tatra prakRtitvenAbhipretakhAbhAvAt sarvarogasya kRcchsaadhykhaaptteH| vastutaH samapittAnilakaphasyaiva paMsaH prakRtimattA na khanyeSAM vimAnasthAne vakSyamANavAditi / api ca zukrazoNitasaMyogakAle rasasambandhenoM garbhAtivRddhau yadi zukrAdigatabhUtAnAM vyApattivettate tadA vyApanatvena jAyamAnA vAtAdayaH prabaladuSTimApadya jAyante tadA garbha nanti hInaduSTintu prApya garbhasya vikRti janayantIti viSamavAtAdInAM yathAbalaM zarIrabAdhakavaM garbhArambhakAle bodhyaM na tu jAtottarakAlaM satatamatyantabAdhakalaM , sahajakhAt viSajakITavat / suzrute'pyuktam-"viSajAto yathA kITo na viSeNa vipadyate / tadvat prakRtibhidehastajjAtavAnna bAdhyate // " iti / na bAdhyate iti nAtibAdhyate ityarthaH / atra zArIrAdhikArAt maansprkRtinoktaa| nanveSAM doSAnuzayitA yadi dehaprakRtiH syAt tadA kimeSAM svasthavRttatA nAstyevetyata AhasadA''turAH" iti / uktaJcAzvavaidyake-"sarvAn prANabhRto hanti nUnantu kAyagaM viSam / asmizApi samutpannA dRzyante krimayo ythaa| tathA hi viSamo doSaH prakRtI ti baadhte'| na ca vAtAdayo vRddhAstathA zukrazoNitasaMsarge dRztvAda vAtavikAravantaM garbha kurvanti ; tathA garbhajanakatvameva zukrazoNitayoH kasmAnna nimnanti iti vAcyaM ; vAtAdiprakopANAmeva hInamadhyottamAnAM For Private and Personal Use Only Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 372 caraka saMhitA | adhaH sapta zirasi khAni svedamukhAni ca / malAyamAni vAdhyante duSTairmAtrAdhikairmalaiH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viparItaguNa ityAdi / teSAM vAtalAdInAM sphuTitakaracaraNAdimatAM* karacaraNasphoTanAdInAM taddhetUnAJca vikArabhUtaprakRtInAM vAtAdInAM raukSyazaityAdiguNaviparIta guNo yatra sa vidheyaH / svasthasya doSAnuzayitAvato vRttervarttanasya safafafar ityarthaH / nanu samapittAnilakaphAnAM punaH ko vidhirityata Aha- samasatyAdi / samAH sarvve rasA madhurAdayaH SaT rasA yatra tat tathA, tacca sAtmyaM prazasyate'bhyasyatvena vidhIyate / samatvamiha rasAnAM kammaNA bodhyaM na tu mAnataH / na hi yAvalavaNaH kaTuko, vA svasthAnAM bhojane yujyate tAvannAmlo parastikto veti, eSa samasarvva rasAbhyAsavidhistu RtuvizeSavivyavirodhena bodhyastena hemante snigdhAmlalavaNAnityAdivacanaM tatadrasaprAdhAnye sarvvarasAbhyAsavidhAyakamiti bodhyam / uktaM hi nityaM sarvvarasAbhyAsaH svasvAdhikyamRtAvRtau iti // 23 // :. gaGgAdharaH atha svAsthya kAraNarakSaNe uktvA svAsthyapratibandhakadoSasaJcaya| nirharaNamupadeSTu' doSa saJcayalakSaNAni vaktamAha, kiMvA vAtAdInAM sAmyavaiSamyavijJAnaliGgamAha I. adha ityAdi / dvaM adhaH khaM cchidre gudopastha, sapta zirasi khAni cchidrANi - do nayane do nAsike. he zrotre. mukhamekam ita nava nAnAzaktitvAt prabalA vAnAdayoM vinAzayanti, hInAstu vikRtimAtraM janayanti / teSAmiti sadAturANAM vAtalAdInAM viparItaguNo vAtAdigata raukSyAdiviparItasnehAdikarmaprayukta ityathaH / samAH sarvve rasA yatra tat tathA: samatvancehAnurUpatvamabhipra etaM na tu tulyamAnatvaM na hi svastha bhojane yAtrAn madhura upayujyate tAvanmAnAH kaTTAdayo'pIti : yadi vA samazabdo'virudravacana:, tenopodikAmatsyAdipratipAdanIyaviruddha rasavajrjitaM sarvvarasamityarthaH / ayaJca prakRtyapekSaH samadhAtu prati sarvvarasopayoga Rtuvihitena "tasmAt tuSArasamaye snigdhAmlalavaNAn rasAn" ityAdinA vizeSavidhAnena yuktaH san sarvvamevAmlalavaNarasAtirikta bhojanaM hemante phalati ; vAtaprakRtestu kaTutiktakaSAyavarjitaM prabhUtamadhurAmlalavaNabhojanaM hemante, evamanyatrApi dehaprakRtiRtusvabhAva parthyA locanayA'nuguNaM tarkaNIyaM yaduktaM vAbhaTena- "nityaM sarvvarasAbhyAsaH svasvAdhikyamRtAvRtau" // 23 // S For Private and Personal Use Only na vegAna-dhAraNIya: A r cakrapANiH- svAsthyotpattikAraNamabhidhAya svAsthya pratibandhaka doSa saJcayanirharaNam abhidhAtu doSasaJcayasya lakSaNAnyeva tAvadvakta, mAha ho adha ityAdi / ha e gudaliGga e : khAni cchidrANi Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 373 malavRddhiM gurutvena laaghvaanmlsNkssym| malAyanAnAM budhyeta saGgotsargAdatIva ca // tAn doSaliGga rAdizya vyAdhIn sAdhyAnupAcaret / vyAdhihetupratidvandvAtrAkAlau vicArayana // 24 // khaani| svedamukhAni svedapathA lomakUpAni ityetAni malAyanAni malasya vAni, duSTaiviSamaimalarbAdhyante / nanu hInaH kimadhika rityata aah-maatraadhikriti| govalIvaInyAyeneti kazcit / nanu malAyanabAdhanena malAdhikyaM budhyatAM malakSayastu kena jJAyate ityata Aha-maladdhimityAdi / malA dhikyaM malAyanabAdhanena malAyanAnAM gurutvena ca budhyet| malAyanAnAM lAghavAdatilaghuvAt malakSayaM. malAnAM vAtAdInAM prakRtimAnAddhInatAM budhyeteti| na kevalametenAnyena ca tat kimityAha-.. snggotsrgaaditi| malAnAmatIva saGgAdapravartanAt malakSayamatIvotsargAta pravartanAt vRddhiM budhyteti| ata eva malAdhikyakSayAbhAvAt malasAmyaM budhyeteti cakAreNa shaapitm| malazabde neha vAtAdayo mUtrAdayazca bodhyaaH| __ malAnAM vRddhau kSaye vA sati kimaacrnniiymityaah-taanityaadi| tAna malAnAM vRddhikSayAnyataraduSTimattayA vAtAdIna doSaliGgairdu TimadvAtAdiliGgarAdizya buddhagrA vivicya tajjAna sAdhyAn vyAdhIna vyAdhihetupratidvandvarguNato bIryato vipAkataH prabhAvato vA vyAdhiviparItaihetu viparItaistadubhayaviparItairvA bheSajAhArAcArarupAcaret cikitset / vyAdhihetupratidvandvakhavijJAnahetumAha-mAtrAkAlAviti / doSabheSajAhArAcArANAM mAtrAM doSavyAdhiprakopata dinAMzagatrAzabhuktAMzakAlaM vicArayana vaidya iti zeSaH // 24 // sapta zirasAti zrIne, dvo nAsApuTau, dve adhiNI, mukhaJca ; svedamukhAnIti lomakUpAnIti mlsyaaynaani| duSTairiti govalIvaInyAyena kSINaiH; mAtrAdhikairiti vRddhaiH; yenottaratra ayavRddhayorapi lakSaNaM vedayati ; malavRddhiM gurutayA malAyanagurutayetyarthaH, lAghavAnmalAyanAnAM saGghayaM malasya svamAnAdapi kssymityrthH| yadvA duSTairiti mAtrAdhikairityasya vizeSaNam, evaM sati lAghavAnmalasaGgyamiti prakRtisthAlAghavAt malakSayamityadhikasya malasya kSayaM prakRtisthatvamityarthI vyAkhyeyaH / saGgotsargAdatIva ceti atIvasaGgAdapravRttermalasaGgyam atIvotsargAnmalavRddhiM jaaniiyaadityrthH| nAniti |mlvRddhishcyaatmkaan malavRhilayajanitAniti yAvat / doSANAM vAtA For Private and Personal Use Only Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 374 na-vegAna-dhAraNIyaH crk-sNhitaa| viSamasvasthavRttAnAmete rogaastthaa'pre| jAyante'nAturastasmAt svasthavRttaparo bhavet // 25 // mAdhavaprathame mAsi nabhasyaprathame punaH / sahasyaprathame caiva hArayeda doSasaJcayam // gaGgAdharaH-tenedantu yadAturyyavRttamuktaM mAtrAzitIyAdinA yacca svasthavRttamuktaM yacca vakSyamANaM tada vRttisevane phlmaah-vissmetyaadi| viSamasya viSamadhAtorAturasyeti yAvat, svasthasya samAdhAtozca, vRttAni hitAni santi yeSAM te viSamasvasthattAsteSAm, ete zArIradhAtuvaiSamyanimittA rogAna jAyante / tathA'pare mAnasAgantujAzca na jaaynte| tasmAdAturaH prAgAturyAt sati cAturye svasthattaparo bhavet / tanna tattvam / tattvaM hi---viSamaM vaiSameNAcaritaM svasthavRttaM yeSAM teSAM viSamasvasthavRttAnAM puruSANAmete maladdhikSayajAstathA'pare AgantujAzca rogA jaaynte| tasmAdanAturaH puruSaH svasthavRtte parastatparabhAvavAn bhavedityarthaH / / 25 // gaGgAdharaH-svasthavRttaparatAyAM kimime rogA na bhaveyuH ? kathaM na syurityAha - maadhvetyaadi| mAdhavo vaizAkhastasya prathamazcaitraH / nabhasyo bhAdrapadastasya dInAM liGgaiH kSayavRddhisambandherAdizya buddhA ye saadhyaastaanupaacret| vyAdhipratidvandvaH vyAdhipratyanIkaiH, hetupratidvandvaH hetupratyanIkaiH; pratidvandvazabdena ca viparItArthakAriNAmapi grahaNam / mAtrAkAlagrahaNaJca prAdhAnyAt ; tena, doSabheSajAdInAmapi grahaNaM boddhavyam, yadi vA kAlagrahaNa eva doSAdInAmavarodho vyaakhyeyH| anAturazabdenAturyAt prAgevAnAgatAbAdhena svasthapareNa bhavitavyamiti zikSayati // 24 // 23 // cakrapANiH-mAdhavo vaizAkhastasya prathamazcaitraH, evaM nabhasyasya bhAdrasya prayamaH zrAvaNaH, tathA sahasyasya pauSasya prathamo mArgazIrSaH / ete ca mAsAzcaitrazrAvaNamArgazIrSA rogabhiSagajitIye vimAne zodhanArtha vakSyamANaprAvRr3AdiRtukrameNa vasantaprAvRTzaradantargatA bhavanti / dRr3habalasaMskAre'pi paThyate---"prAvRT zukranabhau jJeyau zaradUjasahI punH| tapasyazca madhuzcaiva vasantaH zodhanaM prti|" suzrute'pi RtucaryAdhyAye doSopacayaprakopopazamananimittamIdRza eva RtukramaH paritaH / tena, zodhanamabhidhIyamAnaM zodhanArthoktattu krameNaiva vyaakhyeym| vasantAdInAmantamAseSu tu vamanAdyabhidhAnaM sampUrNaprakope bhUte nirhrnnopdeshaarthm| prathameSu hi mAseSu phAlgunASAr3hakArtikeSu prakopaH prakarSaprApto na bhavati, citasya hyasamyak prakupitasyAvilInasya sagyanirharaNaM na bhavatIti, ata eva kapilabale'pi paThyate----"madhau sahe nabhasi ca mAsi doSAn prvaahyet| vama zva For Private and Personal Use Only Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH suutrsthaanm| 375 snigdhavinnazarIrANAmUrddhazcAdhazca nityshH|| vastikama tataH kuryyAnnastaHkarma ca buddhimAn // prathamaH shraavnnH| sahasyaH pauSastasya prathamo'grahAyaNaH / tasmiMstasmin mAse doSasaJcayaM hArayet nirhArayet / hemanta zleSmasaJcayaM caitre, grISme vAyusazcayaM zrAvaNe, varSAsu pittasaJcayaM mArgazIrSa haaryedityrthH| ASADhazrAvaNayoH prATvena vAyoH prakopakAlatayA vakSyamANabAra, ASAr3he vAyoH sampUrNaprakopAbhAvAt / tatra nirharaNe punaH zrAvaNe kAlasvabhAvena vAyoH saJcaye prakopasambhavAt / evaM kArttikAgrahAyaNayoH pittaprakopakAlatayA vakSyamANavena kArtike pittanirharaNe punaragrahAyaNe prakopAzaGkA syAt / tathA phAlgunacaitrayoH kaphakopakAlakhAt phAlgune kaphanirharaNe caitre punaH kaphakopasambhavAt / etena tagrAkhyAnaM pratyAkhyAtaM yena yadidaM vyaakhyaayte| sahasyeti sahazabdo mArgazIrSavAcako'kArAntaH / tasya prathamaH kArtika iti| etadanusAreNAnyenApIdaM yaduktaM "zrAvaNe kAttike caitre mAsi sAdhAraNe krmaat| grISmavarSAhimacitAna vAyvAdInAzu nidaret // " iti taccAnubhavAdevAsaGgataM bodhyam / yattu "kAttike zrAvaNe caitre mAsi sAdhAraNe kramAt / varSAdisaJcitAna doSAn trimAsAntaritAn haret // " iti kenApyuktamayuktam / zrAvaNAt paraM dvimAsAntaritavaM kAttikasya, kArttikAt paraM mAsacatuSTayamantaritavaM syAccaitrasyeti trimaasaantritaanitysyaasnggteH| sahasi zrAvaNe caitra iti pAThe tu yujyate / kepaamityaah-snigdhetyaadi| Adau snigdhaM tataH svinnaM zarIraM yeSAM teSAmUrddha vamanenAdho virekeNa nirhArayet, tato'nantaraM virekAnantaraM vastikarma parasparApekSyavenAsthApanAnuvAsaneti dvayam / tatazcAnantaraM nastaHkarma zirovirecanaM, yathAkramaM yathAyogato yasya yadurAjyate tathAyogena yathAkramaM hArayet kuryAdityubhayatra / tena caitre uddha, zrAvaNe'dho nirharaNam, agrahAyaNe vastikarma virekaizca niruhaiH saanuvaasnH|" iti| haricandreNa tu, sahazabdo'yamakArAnto mArgazIrSavacanastasya sahasya prathame kArtike iti vyAkhyAtam ; nanmatAnusAriNA vAbhaTena cokta "zrAvaNe kArtike caitre mAsi sAdhAraNe kramAt / grISmavarSAhimacitAn vAravAdInAzu nirharet // " iti / "kArtike zrAvaNe caitre mAsi sAdhAraNe krmaat| varSAdisaJcitAn doSAn trimAsAntaritAn haret // " ityasya tu zlokasya kenApi paThitasyAviruddhAnveSaNe buddhimatAM na vyaapaarH| addha jyoti vamanena, adha ini virekeNa, vastikarmazabdenAsthApAnAnuvAsane, etacca sarva vamanAdi yathAyogyatayA, ga For Private and Personal Use Only Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 376 crk-sNhitaa| [na-vegAna-dhAraNIyaH yathAkramaM yathAyogamata Urddha prayojayet / rasAyanAni siddhAni vRSyayogAMzca kAlavit // rogAstathA na jAyante prakRtistheSu dhAtuSu / dhAtavazcAbhivarddhante jarA cAntamupaiti ca // vidhireSa vikArANAmanutpattau nidrshitH| nijAnAmitareSAntu pRthagevopadizyate // 26 // kurthyAditi nAthaH, kintu yogyatayA.vamanasya kakahareSu zreSThatamavAccaitre vamanam / anuvAsanasya vAtahareSu,zreSTatamakhena zrAvaNe'nuvAsanaM tatsApekSyakhAdAsthApanaJca, virecanasya pittahareSu zreSThatamalena mArgazIrSe vireka ityrthH| vastuto'troddha cApazceti cakAradvayena vamanAnantaraM virekazcaitre / mArgazIrSa tu prAk ca virekAt vamanamiti parasparApekSyavaM zApitam / tata iti pade vamanavirekAnantaraM caitre mArgazIrSe ca vastikarma kuryAditi khyApitaM, nastaHkarma ceti cakAreNa vastyanantaraM zIrSa virecana kuryyAccaitre mArge c| zrAvaNe tu yadi caitre camanAdikaM kRtamiti budhyata tadAnuvAsanAsthApane kuyyAt / na yadi kRtavamanavirecanamiti jAnIte tadA vamanavirecane api kRkhA vastikam kuryAt / tato'nantaraM nastaHkarma ca kuAditi / snehanAnantaraM svedaH, svedAt paraM snigdhakhinnazarIrANAM vamanaM, paraM snigdhavinazarIrANAM virekaH, virekAt paraM vastidvaya, vastidvayAt paraM snigdhasvinazarIrANAM nastaHkamoti yathAkramaM yathAyogaM yasya yadvamanAdInAM yogo yuktaH syAt tasya tadyogamanatikramya kuryAt / na tu caitre vamanaM, mArgazIrSe virekaH, zrAvaNe vastikamma ti yathAyogyArthe yathAkramapadamiti / sarvathA sarvazarIragadopaharaNAbhAvAt / ata Uddha paJcakammabhiH saMzodhanAnantaraM siddhAni rasAyanAni prayojayet / rasAyanAnantaraM vRSyayogaJca kAlavidvadyaH prayojayet / asya phalapAha--rogA ityaadi| tatheti vRSyAntakriyAyAM rasAyanAntakriyAyAM vA kRtAyAM satyAM dhAtuSu prakRtistheSu satsu, vikArAH zArIrayathAsaMkhyena ; tena vamanaM madhau pradhAnaM, sahasyaprathame virekaH, nabhasyaprathame vastiriti bhavati / yathAkramaM yathAnupUrva, yathAyogyaM yad yasya yujyate ; etaca pUrveNa vamanAdinA, uttareNa vA rasAyanAdi prayojayedityanena yojyam / siddhAnIti dRzaphalAni, rogAstathA na jAyanta iti vmnaadiinaacrtH| dhAtavazvAbhivaInta iti rasAyanavRpyayogAnupayujyata iti yojanIyam / For Private and Personal Use Only Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 377 ye bhuutvissvaayvgni-sNprhaaraadismbhvaaH| naNAmAgantavo rogAH prajJA teSvaparAdhyati // IrSyAzokabhayakrodha-mAnadvaSAdayazca ye| manovikArAste'pyuktAH sarve prajJAparAdhajAH // tyAgaH prajJAparAdhAnAmindriyopazamaH smRtiH| dossjaaH| jarA cAntaM naashm| nijAnAmityantena cchedaH / nijAnAM zArIradoSajAnAM pariNAmAsAtmendriyArthasaMyogajAnAm, itareSAmiti prazAparAdhanAnAntu pRthaguktAdanyo vidhirupdishyte||26|| __ gaGgAdharaH--tatrAdau AgantUnAM hetumupadizati-ye ityaadi| bhUtA devagrahAdayaH, viSaM sthAvarajaGgama, vAyulau kiko jhanjhAduSTavAtaH, AdinA abhicaaraadi| teSu bhUtaviSAdijeSvAgantuSu prajJA buddhirpraadhyti| mithyAkhenAnyathAkhena yA buddhibodhayati puruSaM, tasyA buddhaH so'parAdhaH / na kevalamAgantuSveSu rogeSu prajJA'parAdhyati, IrSyAdiSvapi maansrogevityaah-iiyetyaadi| IrSyAdayo mAnasakAr2yAM na tu vaataadijaaH| AdinA lobhmohaadyH| karmajAstu vyAdhayaH prajJAparAdhena janitA duSkammebhyo jAyamAnA dharmasya kAlapariNAmenApacArAt kupitA vAtAdibhya Agantukahetubhyo rajastamobhyazca jaaynte| iti zArIrAgantuSu mAnaseSu ca yathAyogyamantarbhavanti zArIrAgantujvarAdibhya IrSyAdibhyazcApRthaktvAt / teSu kiM karaNIyamityAha-tyAga ityAdi / AgantumAnasAnAM prajJAparAdhajatvena prazAparAdhatyAgAdInAM teSAM hetuH prajJAparAdhaviparItakhenAgantuSu mAnaseSu rogeSu vidhinidrshitH| prajJAparAdhAnAM prazayA yadvastu yathA sadasadvA tathAkhena na jAnAti tadajJAnaM, yadvastu yathA sadasadvA tattathA na jJAkhA sadasat sa yayA nijAnAmiti cchedH| itrepaamityaagntuunaam| Agantavazceha bhUtaviSavAtAdijanyAstathA mAnasA abhipratAH, yenaitad dvitayamapyabhidhAyA''gantUnAmanutpattAvityA pasaMhAramAgantukatvenaiva kariSyati // 26 // cakrapANi:-ye bhUteti / --bhUtAH pizAcAdayaH, AdigrahaNAdvapadhabandhanAdInAM grahaNaM, prajJA buddhistadaparAdho'jJAnadarzAne ; etanmalAzcaite bhUtAbhiSaGgAdayaH IrSyAdayazca / yadyapi nijA api prajJAparAdhamUlA eva, yadukta-"prajJAparAdhAddha pahitAnarthAn paJca niSevate" iti, tathApi prAdhAnyAt prajJAparAdhajanitavAhmavAtAdirunabhojanAdijanyatvena tathA'ntarAvAtAdijanyatvena prapaJca'nocyante / AgantumUlakAraNaparihAre hetumAha--tyAga ityAdi / indriyopazama indriyANAM For Private and Personal Use Only Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| na-vegAn-dhAraNIya: dezakAlAtmavijJAna sdvRttsyaanuvttnm| AgantUnAmanutpattAveSa mAgoM nidarzitaH // 27 // prAjJaH prAgeva tat kuryAddhitaM vidyAd yadAtmanaH / AptopadezaH prajJAnAM * pratipattizca kAraNam / vikArANAmanutpattAvutpannAnAca zAntaye // 28 // jAnAti atizayena vA yadvastu jAnAti tasyAH prazAyAH sa so'parAdhasteSAM tyaagH| indriyopazamaH viSayebhyo nigrhH| smRtistdvstuunaamnubhuutaanaamsmprmaassH| etacca trayaM mAnasarogAnutpattI vama iti / pratilomatatrayuktyA AgantuvyAdhyanutpattimArga darzayati / dazetyAdi iti kazcit / tanna / AgantUnAmevaiSa mArgaH / prAjJa ityAdinA mAnasavyAdhyanutpattimAgesya drshyitvykhaat| dezazca sannasan vA kimityAdikarUpeNa dezavijJAnaM, kAlo'yamasan san na vA kimityA darUpeNa kAlavijJAna, ahamIharabala Igavidya Iksattva IdRkzaktirevaMvidhinAtmavijJAnaM tathAvivadezavijJAnAt dujjenavyAghradasyudaivAduapahatadezavajjanana tajjanyAgantavA na syuH / nizASTamyAdirUpo'yaM kAla ityAdinA devagrahAdikAlavajjenAta tajjuSTakhena tajjAgantavo na syuH / AtmazaktatrAdivijJAnAdabhighAtAdijAgantavA na syuH| sattAmandriyopakrama. NIye vakSyamANaM, tasyAnuvattenamAcaraNaM, tasmAbhicArAbhizApAdInAM vajjenAt tajjAgantavA na syuriti // 27 // gaGgAparaH-mAnasavyAdhInAmanutpattimAge utpannAnAJca prazAntimArga ucyate-prAza ityaadi| prAgevati vyAdhyutpattaH evm| utpannasya ca vyAdheH pravyamevAtmano hitaM yadvidyA prakSayA vizeSeNa jAnIyAt tat kuyyAt / prAjJa ityanenApAtamanA vinaM nirasyati / hitaM viANAti |-aapt.pdeshH AptA svaviSaye'lampaTatvaM, smRtiH putrAdInAM vinazvaratvabhAvAdyanusmaraNaM, yadukta-"smRtvA svabhAvaM bhAvAnAM smaran duHkhAda vimucyate / etaJca dvayaM mAnasarogapratighAtakam ; dezajJAnAt zUnyagRhATavyupasargagRhItadezavajanAdi bhavati, kAla jJAnAt paurNamAsyAdivayamANabhUtAyabhighAtakAlAdivarjanam , AtmajJAnAt svazatti pathya lAMca,yA carato balabadabhighAtAdiparivarjanaM vyAkhyeyaM, satvRttamindriyopakramaNIye vakSyamANaM, prAgevetyanutpanneSveva rogessu| atha kiM hitamityAha-Aptopadeza ityaadi| AtA jJAnavanto rAgadvaSAdi* bhAptodezaprajJAnamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / 376 pApavRttavacaHsattvAH sUcakAH klhpriyaaH| mammopahAlino lubdhAH paravRddhidviSaH zaThAH // parApavAdaratayazcapalA ripusevinH| nighaNAstyaktadharmANaH pagviA narAdhamAH // 2 // buddhividyAvaya zIla-dhairyaratisamAdhibhiH / vRddhopasevino vRddhAH svabhAvajJA gatavyathAH // rajastamobhyAM nimnu ktA ityAdinA vakSyamANAsteSAmupadeza evamiti vacanam / prajJAnAM pramANasi dAnAM baddhInAM ka NAM pratipattiH pratItiH pramayA bunA yat pratipadyate saa| iti dvayaM kAraNaM vikArANAM pArizeSyAt mAnasarogANAmanutpattau kAraNavajjainAt notpattirhi syAt, utpannAnAJca zAntizca syAt / / 28 // gaGgAdharaH--AptopadezagrahaNAthamAptAnAptapradarzanAyAnAptAn drshyti-paaptyaadi| pApAni pApajanakatvena pApavanti vRttamAcaritaM vaco vacanaJca sattvaM manaH tAni yeSAM te tthaa| sUcakAH khalA / mopahAsinaH marma hRdayaM manaHsthAnaM tadupahasitum upahAsena pIr3ayitu zIlaM yeSAM te| paravRddhiM svetarasya sukhaddhiM dvissnti| zaThA dhRrtaaH| cplaashcshcldhiyH| ripusevinaH zatrUNAM dAsAH / nighRNA niddeyAH / tyaktadharmANI dhammehInAH // 29 // gaGgAdharaH-AptAn drshyti-buddhiityaadi| ye buddha prAdyanyatamena vRddhAste nAptA mUkhavayovRddhAnAmAptavaprasaGgAt / kintu baddhagrAdibhiH samastairye vRddhAste aaptaaH| samAdhimato'pi puruSasya kacida, bhrAntibhavati ; kathaM tAdRzAnAM vRddhAnAM sevyavamityAha-dRddhopase vinaH Aptopasevanena styshiilaaH| svabhArahitA: puruSAH / yadvakSyati----"rajastamobhyAM nimmuktAH" ityaadi| pratipattirupadizArthasya samyagavavodhaH / etada dvayaM kAraNaM vikArANAmanutpattau hetuvajanenotpannAnAJca zAntaye kAraNaM tazcikitsAnuSThAnenetyarthaH // 2 // 28 // __ cakrapANi:-AptopadezagrahaNArtham anAptAn vAn pApavRttetyAdinA, sevyAMzcAtAn buddhItyAdinA darzayati ; vRttaM ceritaM zarIravyApAraH, sattvaM manaH ; eSAM pApatvaM pApahetutvAt ; * samyagavarodha iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 380 crk-sNhitaa| na-vegAna-dhAraNIyaH sumukhAH savvabhUtAnAM prazAntAH shNsitvrtaaH| sevyAH sanmArgavaktAraH puNyazravaNadarzanAH // 30 // AhArAcAraceSTAsu sukhArthI pratya ceha c| paraM prayatnamAtiSThed buddhimAn hitasevane // 31 // na naktaM dadhi bhuJjIta na cApyavRtazarkaram / nAmudgasUpaM nAcaudra noSNaM naamlkairvinaa|| vazAH svvvstuunaam| gatavyathA atAtazokAdayaH / mumukhAH prsnnvdnaaH| prazAntA indriyaviSayebhyo nivRttcittaaH| zaMsitavratA brahmacAriNaH / sanmArgavaktAraH stpthopdessttaarH| puNyazravaNadarzanAH puNyazrutiM darzayitu shiilvntH| evaMbhUtAH puruSA AptAH sevyA gurukhena zikSitumupagamyA ityarthaH / etenaivaM khyApitam-evaMvidhapuruSasya gurukhena prAptyA tadupadezena mAnasa. vyAdhInAM jJAnavijJAnadhairyasmRtisamAdhizikSayA vinAzAnmuktaH sana nirvyAdhibhavatIti // 30 // gaGgAdharaH-asya nigamanavAkyaM drshyti--aahaaraacaaretyaadi| yadAvaM hitasevanena bhavati tasmAt pratya ca mRkhA ca iha ca etajanmani ca sukhArthI sukhayAcaka AhArAcAraceSTAsu madhye yaddhitA AhArAcAraceSTAstAsAM sevane paramutkRSTa prayatna pravattenamAtiSThedAzrayediti nigamanam / atrAhArazcatuvidhAbhyavahAraH, AcAro vRttAnuSThAnaM, ceSTA vAGmanaHzarIraprattirAlApacintAgamanAdiH / ceSTAntargatatve'pi AcArasya yajJAyajJAdyanuSThAnasya dhammodharmajanakakhena prAdhAnyAt pRthagupAdAnam // 31 // . gaGgAdharaH-nanu tarhi kizcidapi nAhAyaM nApyAcayaM nApi ca ceSTanIyaM bhavati ; na hi kizcidravyamaikAntyena hitamahitaM vA, api tu hitAhita. zaThAH karAH, nighRNA nisskRpaaH| buddhayAdibhivRddhAH prabhUtaprazastabuddhayA yuktA ityarthaH ; gatavyathA gatazokAdaya ityarthaH : sumukhAH prasannamukhAH, saMzitavratA avalambitaniyamAH // 29 // 30 // cakrapANiH--AhArAcAraceSTAsviti nirdhAraNe saptamI ; tenAhArAcAraceSTAnAM madhye yadvitaM tasya sevane prayatnamAtiSThediti phlti| AcAraH zAstravihitAnuSTAnam // 31 // cakrapANiH-dhno'nekaprakAraniSiddhatvAda diGmAtrodAhAraNArtha dadhibhojanavidhimAha-na nktmityaadi| atra ca na naktamityatra noSNamityatra ca nakAraH kriyayA sambadhyate, tena nizi For Private and Personal Use Only Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 381 * alakSmIdoSayuktatvAnnaktantu dadhi vrjitm| zleSmalaM syAt sasarpiSkaM dadhi mArutasUdanam // na ca saMdhukSayet pittamAhAraJca vipaacyet| zarkarAsaMyutaM dadyAt tRSNAdAhanivAraNam // mudgasUpena saMyukta dadyAda raktAnilApaham / surasaJcAlpadoSaJca kSaudrayukta bhaveda dadhi // uSNaM pittAstradoSAn dhAtrIyuktantu niharet / mevAstItyAzaGkAyAmAha-yasmin yaddhitaM yasmiMzcAhitaM tattadAptopadezena vijJAya yasmin yadahitaM bhavati tasmina yathA hitaM bhavati tathaivAptopadezena vijJAya tat sevyamiti jJApayitu diGmAtramudAhatta manekavidhayA ahitasya danaH sevanaM hitaM yathA syAt tattadupadizati---na nktmityaadi| atra nayAM prasajyapratiSedhArthatvena yadi dadhi bhuJjIta tadA rAtrItarakAle ghRtena bhuJjIta zakerayA saha bhuJjIta mudgaNeNa bhuJjIta kSodreNa bhuJjIta zItalaM bhuJjIta Amalakaizca bhuJjIteti rAgamApte prasajyapratiSiddhaM, na tu payyu dAsArthena nA divAdividhIyate iti bodhyam / nktmaadinissedhviijmaah-alkssmiityaadi| naktam alakSmIreva doSastena yuktakhAt yogAt naktaM dadhi vajjanIyaM, tushcaarthe| dadhi svabhAvato hi zleSmalaM mArutasudanaM pittsndhukssnnm| tacca sasarpiSkaM ceta tadA zleSmalaM mArutamUdanaJca syAdeva pittaM na ca sandhukSayet AhAraJca vahnivalamAdadhat vipAcayet / alpadoSamalpakaphakaram / uSNaM dadhi pittaatrkRdbhvti| taditarat tu na pittaasrkRt| doSAna sazcitAna / etena rAtrItarakAle diveti yaavt| ghRtAyanyatamasahitaM dadhi bhuJjAno yathoktaguNaM lbhte| ityevaMvidhayAptopadezenAhitamapi kalpanayA hitatayA sevitavyamiti khyaapitm| uSNadaghi sarvathaiva na sevyam ; adhRtazarkaramityAdau ca niSedho natrA sambadhyate, tenobhayapratiSedhAt sazarkaraM bhuJjItetyAdi vAkyArtho bhavati ; tena ghRtAdInAM madhye'nyatamasambandhenApi dadhyupayojyaM bhavati / na naktamityAdivadihApi nakArasya kriyAsambandhe mudgasUpasahitasyApi azarkaratvamastyeva daghna ityanupAdeyatvaM syAt / jatUkarNenApi ghRtAdInAM militAnAmevopa + alakSmItyAdi-niharedityantaH pAThaH na sarvasammataH / For Private and Personal Use Only Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 382 crk-sNhitaa| (na-vegAna-dhAraNIyaH jvraasttrpittviisrp-kusstthpaannddaamyntrmaan| prApnuyAta kAmalAJcogrAM vidhiM hitvA ddhipriyH||32|| tatra zlokAH / vegA vegasamutthAzca rogAsteSAJca bheSajam / yeSAM vegA vidhAryAzca yadarthaM yaddhitAhitam // ucite cAhite vajye sevye cAnucite krmH| yathAprati cAhAro malAyanagadauSadham // bhavigyatAmanutpattau rogANAmauSadhaJca yt| vAH sevyAzca puruSA dhImatAtmasukhArthinA // navavidhinA dadhibhojane ki doSabhAka syaadityaah-jvretyaadi| priya iti priitmaanityrthH| prItikriyApekSayA pUrvakAlabhAjikhAda hikheti kkhaaptyyH||32|| gaGgAdharaH-athAdhyAyArthamupasaMharati-tatra zlokA iti| na vegAn' ityArabhya 'zrameNa ca' ityantena vegaaH| etAn' ityArabhya 'na dhArayet' ityantena vegasamutthAzca rogaaH| teSAM rogANAM bhessjnyc| 'imAMstu' ityArabhya 'cinoti' ityantana yeSAM vegA vidhAryAzca te| zarIraceSTA' ityArabhya 'vinazyati' ityantena yadarthaM yaddhitAhitaM tat / 'uSitAt' ityArabhya 'bhavanti ca' ityantena ucite cAhite vajye sevye cAnucite krmH| 'samapittAnilakaphA' ityArabhya 'prazasyate' ityantena yathAprakRti cAhArAH prakRtizca tadAhArazca / 'dve adha' ityArabhya 'malaiMH' ityantena mlaaynaani| 'malavRddhim' ityArabhya 'atIva ca' ityantena gadA mlddhihaaniruupaaH| 'tAn' ityArabhya 'vicArayan' ityantena auSadhAni tepAmityarthAt / 'viSama' ityArabhya 'zAntaye' ityantaiH bhaviSyatAmanutpatto rogANAmauSadhazca yat tat / 'pApavRttam' ityArabhya 'narAdhamA' yogAt dadhyasevyamukta, yaduktaM "nAznIyAd dadhi natamuSNaM vA na ghRtamadhuzarkarAmudgAmalakaivinA vA iti // 32 // cakrapANiH-adhyAyArthasaMgraha hitAhitamiti sevyAsavyaM vyAyAmahAsyAdi ; bhaviSyatAmanutpattI bheSajamiti mAdhavaprathame mAsItyAdinotpannAnAJca zAntaya ityantena // 33 // For Private and Personal Use Only Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 7ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 383 vidhinA dadhi sevyaJca yena yasmAt tdtrijH| na-vegAn-dhAraNe'dhyAye sarvamevAvadanmuniH // 33 // ityagnivezakRte tantraM carakaprattisaMskRta zlokasthAne na-vegAn dhAraNIyo nAma sptmo'dhyaayH||7|| ityantena vAH purussaaH| buddhim' ityArabhya 'darzanA' ityantena sevyAH purussaaH| 'AhArAcAra' ityArabhya 'sevana' ityantena dhImatAtmasukhArthinA ca sevyA ye te| 'na naktam' ityArabhya 'vinA' ityantena vidhinA dadhi sevyam / "alakSmI" ityArabhya yasya hetovipinA dadhi sevyaM tt| tat savvatrija Atreyo bhagavAn punvvsuriti| adhyAyaM smaapyti| anItyAdi pUrvavadyAkhyeyam // 33 // iti zrIgaGgAdharakaviratraviracite carakajalpakalpatarau sUtrasthAnaprathamaskandhasya svAsthyacatuSkIyatRtIyAdhyAya na vegAna-dhAraNIya jalpAkhyA saptanI zAkhA // 7 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM na-vegAn-dhAraNIko nAma saptamo'dhyAyaH // 7 // For Private and Personal Use Only Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttmo'dhyaayH| athAta indriyopakramaNIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // iha khalu paJcendriyANi paJcendriyadravyANi paJcandriyAdhiSThAnAni paJcendriyArthAH paJca ndriyabaddhayo bhvntiityuktmindriyaadhikaare| gaGgAdharaH--AhArAcAraceSTAsu yaddhitaM tasya sevnmuktm| tatrAhAraH kIdRza AhArya AcArazca ka AcaryazceSTA ca kathaM ceSTanIyAH ceSTAhArI ca kaiH kAryAvityAzaGkAyAM ceSTAhArayorindriyAdhInatvenendriyopakramaNIyAdhyAyamArabhate-athAta ityaadi| indriyairupakramaNaM vyavahattu mArambha indriyopakramaNamindriyArambhastamadhikRtya kRto'dhyAyastaM tathA, savvaM prAgvagrAkhyeyam // 11 // gaGgAdharaH-athAhArAcAraceSTAsu hitaM yat tasya sevane AhAro dadhibhojanavadAptopadezena hitatayA hattecyo bhavatItyAcAraceSTayorindriyAdhInakhAt tAnIndriyANi katidhA katIndriyadravyANi kati cendriyAdhiSTAnAni kati cendriyAryAH cakrapANiH-svasthAdhikAre AhArAcAraceAsu paraM prayatnamAtiSThedityukta, tatrAhAraceyAH kAzcit pUrvAdhyAyatrayeNa pratipAditAH, tenAvazie syAcArasyAbhidhAnArtha tathendriyamanasAmatiyoga-mithyAyoga-parihArarUpaceSThopadarzanArthaJca indriyopakramaNIyamAha ; tatrApi vakSyamANaceTAcArayoH prAyeNendriyAdiviSayatvenendriyAdInyevAdAvAha-indriyasyopakramaNaM vyAkartumArambhaH, tamindriyopakramamindriya-vyAkaraNamadhikRtya kRto'dhyAya indriyopakramaNIyaH / ihetIha prakaraNe, paJcendriyANi, tena prakaraNAntareNa darzanAntaraparigraheNa vakSyamANaikAdazendriyAbhidhAnena samaM na virodha: ; yata: sarvapAripamidaM zAstraM, tenAyurvedAviruddhavaizeSikasAMkhyAdivazanabhedena viruddhArtho'bhidhIyamAno na puurvaaprvirodhmaavhtiityrthH| manastu yadyapi vaizeSikamate'pIndriyaM zAstrakAreNApi madhurarasaprastAve "paDindriyaprasAdanaH" ityabhidhAnAdanumatameva, tathApIha prakaraNe cakSurAdibhyo vakSyamANAdhikadharmayogitayA nendriyamitIndriyatvena na ptthitm| indriyAdIni svayameva vyAkariSyati tatra cakSuH' ityaadinaa| ityetAvadevoktamindriyAdhikAre pUrvAcAyryairiti zeSaH / etenAvyazAstra pIndriyAdhikAra etAvadevoktamiti phalati // 1 // For Private and Personal Use Only Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH suutrsthaanm| 385 atIndriyaM punarmanaH sattvasaMjJakaM ceta ityAhureke / tadarthAtmasampadAyattaceSTaM cessttaaprtyybhuutmindriyaannaam||2|| kati cendriyabuddhayo bhavantIti zipyapraznamAzaGkA indriyAdIni vyAkaroti ---- ihetyAdi / iha saMsAre khalu nizcitaM paJcendriyANi prakaraNAt buddhIndriyANi paJca vAhyatvAta, paJcaiva buddhIndriyANi buddhaH prAdhAnyAt, karmendriyANAmatrAnabhipretatvAt / tena tatrAntare prakArAntareNa par3indriyANItyAdikaM yaduktaM tanna pratiSiddhamato na virudhyte| evaM paJcendriyadravyANi dravya prakRtibhUtakAraNa tat tu guNakarmAzrayasamavAyikAraNam / paJcendriyAdhiSThAnAni adhiSThAnamadhikaraNamAdhArabhUtakAraNamiti nArthaH ; paJcendriyasthAnAnItyakaraNAt paraH kazcit yatra sthitenAnyatra yatrAdhikRtya sthIyate tadadhikArasthAnaM sUkSmadehe sthitaiH indriyai taiH sthUladehe cakSugolakAdipyadhikRtya sthiiyte| paJcendriyArthA arthAH svasamAnayonivastUni / paJcendriyabuddhaya iti vAhyabuddhAbhiprAyeNa pramANIbhUtapratyakSAbhiprAyeNa coktaM, na tu buddhisAkalyAbhiprAyeNa / buddhiratvekaiva AtmaguNaH pratyagAtmasthA sA tu paDindriyANyAzritya ssdd'bhivyjynte| pratyagAtmikI hetrakA mAnasI cAparA dve aabhyntrbuddhii| vAhyAH paJceti sapta / "buddhirupalabdhinimityanAntaram' iti gautamasUtram / ityuktamindriyAdhikAre iti / indriyANAmindriyadravyANAmindriyAdhiSThAnAnAmindriyArthAnAmindriyabuddhInAM paJcavapaJcavamindriyAdhikAre tatrAntare brahmAdibhiruktamagnivezatatraM ca taduktaM tadihApi tatra pratiSiddhaM sadanumatamiti bodhyam / ___ nanu cakSurAdibhiriva manasApi zAyate iti mano'pIndriyatayA tatrAntaroktaM kathamindriyaM mano nocyate, ityAzaGkA yasmina yasmina tatra paJcendriyANItyAdikaM paJcapaJcakamuktaM manasazca nendriyatayoktiryaddhammeNa cendriyatvamukta tatrAntare, taddharma darzayati-atIndriyaM punrityaadi| punrbhinnkrme| atikrAntamindriyANi ityatIndriyam / cakSurAdInAmindriyANAM zAnakAraNavamatikrAntaM, cakSurAdigrAhyakhena yogyakhAbhAvAditi, sUkSmakhAt iti kazcita tanna, ckssuraadiinaampytiindriykhaat| vastuto'tizayenendriyaM cakSurAdibhyo cakSurAdibhyo viziSTena dharmeNa mano darzayati ---atiindriymityaadi| atikrAntamindriyamatIndrayaM ; cakSurAdInAM yadindriyatvaM vAhyajJAnakAraNatvaM tdtikraantmityrthH| yadyapi mano'pi sukhAdijJAnaM prati kAraNatvenendriyaM, tathApIndriyacakSurAderadhiSTAyakatvavizeSAdatIndriya For Private and Personal Use Only Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 386 caraka saMhitA | [ indriyopakramaNIyaH 1 yat tadatIndriyam / cakSurAdibhyo'tizayendriyatvam / cakSurAdInAM dazAnAM buddhikamme ndriyANAM svasvArtha ceSTAhetutvamadhikArthalaJca tadarthetyAdinAtraiva vakSyati / manyate'neneti manaH sattvamityeSA saMjJA sattvaprAdhAnyAt yasya tat sattvasaMjJakam / ceta iti cetatyaneneti cetaH / svarUpalakSaNArthaM sattvasaMjJakamityAhaGkArikasatvavikArasavapradhAnatriguNakatvAt kamto lakSaNArthentu manazcetazceti dvayaM jJAnacaitanyasAdhakatamatvAt iti / kecit tu daza vahirindriyANi cakhAyryantaHkaraNAni cittamanobuddhAhaGkArA iti / tatra caitanyasAdhanAvasthaM zuddhasattvAtmako mahAMzcetazcittamucyate buddhisAdhanAvasthaM mano mana eva buddhiH sUkSmadehasthAhaGkArAt sthUladehe jAtA manasi tiSThati yA khalvAtmendriyamano'rthasannikarSAdabhivyajyate par3a vidyA / tanmatamiha sthUlazarIranirNaye hitvA buddhaprAzrayamanovAdimatamanumanyAha -- ityAhureke iti / anumate cendriyatve manaso yat, Sar3indriyANIti noktvA paJcendriyANItyuktaM tenaivaM jJApitaM tantre'smin yatrendriyapadaM prayoktavyaM tatra paJcAnAmevendriyANAM grAhyatvaM na manasa iti paryAyakathanaM zAstre vyavahArArthaM svarUpato lakSaNArthaJca / ityAhureke iti kaNAdAdayaH / paramatopadazanamityetaccApratiSedhAdanumataM cenmanasa indriyatvaM tarhi kuto hetorne ndriyatvena manaso grahaNamityato manaso'tizayatvamindriyebhyazcakSurAdibhyo darzayati - tadarthetyAdi / tanmanaH khalu tasya manaso ardhA bhAvAzcintanIyAH, vidhArthyAzca / AtmA cetanAdhAtuH tayoH sampat tadarthAtmasampattadAyattA ceSTA vyApAro yasya tat tathA / tatra tadarthasampat sukhAdInAM sannikarSazcintyAdInAmAbhimukhyaJceti kazcit / vastutazcintyAdInAmarthAnAmAtmaspRhaNIyatvAbhAvAvyApahitatvaM mano'rthasampat / sukhAdayo hi na mano'rthA AtmapratyakSatvAt / vakSyate hi " tatrAtmapratyakSAH sukhaduHkhecchAdve pAdayaH" iti / Atmasampanmano'rthagrahaNe caitanyabuddhIcchAdimattvaM zArIratvAdAtmanaH saguNasya zArIramAnasarogAdyanabhibhUtatvaJca / ceSTA tu manasaH pravRttiH / sukhAdijJAne cittasya mityukta; yadi vA'tIndriyamiti cakSurAdibhyo'pyatIndriyebhyaH sUkSmataraM durababodhAt satvamityeSA saMjJA yasya tat tathA / ceta ityAhureka ityAdi paramatasyApratiSedhAt svayamapyanumataM, paryAyakathanaM zAstravyavahArArtham / taditi manaH, tasyA'rtho mano'rthaH sa ca sukhAdizcintya - vicAryyAdizva, AtmA cetanapratisandhAtA, anayoH sampat tadarthAtmasampat, etadAyattA ceA vyApAro yasya tat tathA / tatrArthasampat sukhAdInAM sannikarSazcintyAdInAmAbhimukhyaJca, Atma For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir " 1 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAya | sUtrasthAnam / 387 cintanAdikatarkavitarkAdi tathA cakSurAdIndriyamaM raNaJca / ceSTApratyayabhRtamindriyANAM cakSurAdInAM yA ceSTA svaviSayarUpAdigrahaNe pravRttistatpratyayabhUtaM kAraNamityathaH / etenatadukta bhavati-yadA sukhAdayazcintyAdayazca viSayA bhavanti, AtmA ca tatra buddhayAdipUvrvakaprayatnavAn bhavati, tadA manaH svaviSaye grahaNArthaM pravarttate / yadAtmA cendriyArthe buddhAdipUrvakaprayatnavAn syAt tadA tena niyuktaM mano'dhitiSThati cendriyANi / indriyANi ca tadadhiSThitAni santi svasvaviSaye pravarttante iti kathidAha / vastutastu yathA manastvarthAtmasampadAyattaceSTaM bhavati, tathA cakSurAdikamapi svasvAryAtmasampadAyattaceSTaM bhavati / itIndriyasAmAnyalakSaNatvAdindriyatvaM manaso darzitamindriyebhyo dazabhyo'tizayakhantu ceSTApratyaya bhUtamindriyANAmityanena darzitamiti / na cAtmanyaprayatamAne svArtha rUpAdau cakSurAdikaM ceSTate / na cAsatyAM rUpAdisampadi prayatamAno'pyAtmA prabhavati rUpAdIn grahItumityarthAtmasampaditi / arthAtmasampadi satyAmAtmA prayatamAno'rthaM grahItuM prabhavatIti / atiprasaGgavAraNAyAha - ceSTetyAdi / cakSurAdeH zrotrAdIndriyaceSTAsu prayojakatvAbhAvAnna manaH saMjJatvamiti / atrendriyapada buddhIndriyakamma ndriyobhayaparam / Atmano'rthAH sukhAdayaH, svasampadAyattaceSTAbhAvAt tu nAtiprasaGgaH / samAnayonikatvaM hyarthatvam / pratyagAtmano yonirasti, dIptAgnitaH sphuliGgavyuccAravanamahato yathA tathAtmAno vyucaranti mahata evAtmataH / sukhAsukhAdInAJcAtmayonika miti, jagatAM sattvarajastamoyonitvena sattvAdiyonikasya manaso'rtho jagaditi / sattvAdipariNAnena brahmavaivarttyAt na brahmamAtra yonikatvaM jagataH parantu brahmavivarttakasacvAdiguNayonikatvam / bhAvAnAmAkAzavivarttakavAyvAdicaturbhUtayonikalavat / tathAtve pAJcabhautikakhavyapadezavadabrahmAdhiSThitaguNamayatvavyapadezo guNaviziSTabrahmamayaM jagaditi / na ca satvarajastamasAM brahmayonikatvena brahmayonikasyAtmano jagadarthaH / AtmA hi brahmaNo'zo'vizeSa 1 sampadarthagrahaNe prayatrazAlitvaM manazceSTA ca sukhAdijJAnaM tathA cintyacintanAdi tathA cakSurAdIndriyapraraNaJca indriyANAM cakSurAdInAM yA ceA svaviSayarUpAdijJAnalakSaNA, tatra pratyayabhUtaM kAraNabhUtaM mana iti yojyam / etenaitaduktaM bhavati-yadA sukhAdayazcintyAdayo'pi viSayA bhavantyA''tmAca prayatnavAn bhavati, tadA mana: svaviSaye pravarttate indriyANi cAdhitiSThati, indriyANi ca mano'dhiSTitAnyeva svaviSayajJAne pravartante // 2 // For Private and Personal Use Only Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 388 crk-sNhitaa| ( indriyopakramaNIyaH ___ svArthendriyArthasaGkalpavyabhicaraNAccAnekamekasmin puruSe sattvaM rajastamaH sttvgunnyogaacc| na cAnekatvaM nAgavekaM * brahma va vadvisphuliGgavat / yonistu rUpAntarotpattisthAnaM na hi mahato brahmaNo rUpAntarakhamAtmanaH paramamUkSmatve'pyAtmanaH samAnaprabhAvakhAditi / / 2 // gaGgAdharaH- nanu manaH kimekasmin puruSe nAnA caikaM vetyata Aha-. svaarthetyaadi| evamuktalakSaNaM satvaM, svArthendriyArthasaGkalpavyabhicaraNAcca rajastamaHsattvaguNayogAcAnekamekasmina puruSe / svArthasya cintyavicAryAdevyabhicaraNAdanakAntikatvAt tadanekAvasthavAda nekaM sattvamekasmin puruSa bhavati / kaciccintyate, kacinna cintyate, kacidanyaccintyate, ityevaM svArtha vyabhicArAdanekaM mnH| yadA cintayati tadA cintyAnubhAvakaM. yadA vicArayati tadA vicAryAnubhAvakamityupAdhibhedAt / tathendriyArthavyabhicaraNAcAne manaH / kacid rUpaM nIlaM cakSudarzayati tadA nIladarzakaM, kacidraktaM darzayati tadA raktadarzakamityevaM zrotrAdyarthe'pi vyAkherayam / tathA saGkalpAnAM kRptIkaraNAnAM pratipannAnAM bhAvAnAM samyagidaM mamAvadyamidamanavadyamityAdikalpanAnAM vyabhicaraNAccAnekaM mnH| kacidaguNavattayA kalpate kaciddoSavattayeti, guNasaGkalpakaH kvacid dopasaGkalpakaH kaciditi / tathA rajoguNabahulavaM yadA tadA kAmAdirbhavati, yadA tamobahulaM tadA mohamayAdika syAt / yadA zuddhasattvavahulaM syAt tadA dharmajJAnazaucAdi myAditi rajastamaHsattvaguNayogAcAnakaM sttvmiti| cakrapANiH- idAnIM tanmana ekasmin purupe upAdhibhedAdaneka paramArthatastvekamiti darzayati-. svaarthetyaadi| sattvaM manaH, anekamanekamiva, yataH svArthendriyasaGkalpavyabhicaraNAcca tathA rajastamaHsattvaguNayogAcca, cakAraH parasparasamuccaye, svArthasya mano'rthasya cintyasya vyabhicaraNAcca evaM cintyamarthaM parityajyAnyArthasya grhnnaadityrthH| etenetaduktaM bhavati yata ekameva mano yadA dhammai cintayet tadA dharmacintakaM, yadA dharma parityajya kAmaM cintayati tadA kAmacintakamityevamAdinA dharmabhedena bhinnamayabhidhIyate / evamindriyArthavyabhicaraNe'pi ; yadA rUpaM gRhNAti tadA rUpagrAhakaM, yadA gandhaM gRhNAti tadA gandhagrAhakamityAdi vAcyam / evaM saGkalpavyabhicaraNe'pi vyAkhyeyaM ; tatra saGkalpapratipannAnAM bhAvAnAm upakArakaM mamedamapakArakaM mamedamiti vA guNato dopato vA kalpanam / etada vyabhicaraNe ca kadAcida guNakalpanaM kadAciddopakalpanamiti manobhedo vyaakhyeyH| tathA ekapuruSa ekameva mano yadA bahurajoyukta bhavati tadA krodhAdimadbhavati yadA bahutamoyukta bhavati tadA'jJAnabhayAdimadbhavati, yadA sattvayuktaM bhavati tadA satyazaucAdiyukta * nAvekamityatra na heyamiti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH 384 sUtrasthAnam / hya kakAlamanekeSu pravartate / tasmAnnaikakAlA sarvandriya___ nanvevaM tahokasmin puruSe nAnA cet sattvaM tadA cAkSuSazrotrAdikA sarvA buddhiyugapadbhavavityAzaGkayAha --na caanekkhmityaadi| evamuktaM sattvamekasmin puruSe'nekamapi na tasyAnekakham / AvasthikAnekasya tasya vastuto nAnekakham api khekakhameva / yathaiko devadattaH purA vAlakastato yuvA tatazca vRddha ityanekAvastho'pyeka ev| kasmAdityAha--nApvekaM hiityaadi| hi yasmAdaNvekaM yadaNu caikazca bhavati, tadekakAlaM nAnekeSu prvrtte| idamaneka cedabha viSyat tadA yugapadanekeSu praavrtipyt| yathA paJca vANA rathinA kSiptA yugapalakSye prvrtnte| yathA vA yugapat patanto jalaSTidhArAvindavo'nekeSu yugapata pravantante iti| manaso'ne kavAbhAvAdaNubaikalAca yugapadanakeSu pravattenAbhAvAca. naikakAlA sabai ndriyprttiH| yathA devadatto vArANasI gacchana na purupottamaM yAti / nanvekatve'pyeko'rkaH khalbanekAn prakAzayatIti cenna, sa hi mahAnakastvana ke pravartate, manaskhekamaNu ca tasmAdanekeSu yugapat prattyabhAvAt manasA svAthandriyArthasanika'pi sati niyatamanaHpravRttiprayuktapravRttikAnAmindriyANAM sarvapAM cakSurAdInAM naikakAlA prttiH| anekale tu yugapana sandriyapravRttyA pazyan zRNotItyAdi syAt / gautamenApyuktaM "jJAnayogapadyAdekaM mano na yugapadanekakriyopalabdhelAnacakradarzanavat tadupabhavati / tatazcAnekamiva mano bhavati / tadetat pratipAditamanekatvaM paramArthato na bhavatItyAha na ceti / na cAnekatvaM manasa ityarthaH, cakArAdamahattvaJca manasa iti samuccinoti / yaduktam .. "aNutvamatha caikatvaM dvau guNo manasaH smRtau|" kuto nAnekatvamityAha anekamekakAlaM pravarttate, aneka yanmana: devadattayajJadattaviSNumitreSu dRSTaM, tadekakAlaM yugapat anekeSu rUpajJAnazabdajJAnagandhajJAneSu varttate, evaM dRSTaM-tad yadi ekapurupe'pi bahUni manAMsi syusnadA tAnyapi yugapat ekapuruSa eva rUpAdijJAneSu pravarteran , na tu pravarttante, tasmAdekamevaikapurupe mana ityarthaH / dIghI zapkulI bhakSayato yugapata paJca jJAnAnyutpadyanta iti tu jJAnaM yugapaduHpalapatrazatavyaktibhedajJAnavada bhrAntaM, paramArtha to yugapajajJAnotpattau hi sati viSayasannikarSe sadaiva hi yugapajajJAnAni syuH ; ata eva hi kAraNAta mahattvamapi manaso nAmni, mahattve hi sati yugapatpancendriyAdhiSTAnAta jJAnotpattiH syAt, na ca bhavati ; tasmAdekamaNu ca mana iti| yasmAccaikapuruSe eka mano'NuparimANaJca, tasmAt kAraNAt naikakAlA sarbendriyapravRttirna yugapadindriyANi svaviSayopalabdhau pravartanta ityarthaH / indriyANi mano'dhiSThitAni pravartante, tena, yadA manazcakSuradhitiSThati tadA na ghrANAdIni ; evaM yadA ghrANamadhitiSThati tadA na ckssuraadiini| For Private and Personal Use Only Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 360 [ indriyopakramaNIyaH caraka saMhitA / pravRttiH / yadguNaJcAbhIkSNaM puruSamanuvarttate sattvaM tatsavamevopadizanti payo bAhulyAnuzayAt // 3 // * labdhirAzusaJcArAditi / " tena cAkSupAdInAM jJAnAnAmayaugapadaM pratyakSamupalabhyate / nAsti hi pratyakSopalabdhau vipratipattiH / nanvevara satvamekameva bhavati tasmAt yugapadanekeSu pravRttirastu ? svArthendri yArthasaGkalpavyabhicaraNAcca / rajastamaH sattvaguNayogAccAnekantu kathaM bhavati ? keSAJciddhi mano rAjasam AsurAdibhedAt keSAJcit tAmasaM pAzavAdibhedAt, keSAJcid brAhmaprAdibhedena sAttvikamityata Aha- yadguNamityAdi / sattvaM manaH yo guNo yasya tat / yena rajaHprabhRtiguNena yuktaM sadabhIkSNaM punaH punaH puruSamanuvarttate'nuvanAti tattadguNameva satvaM mana RSaya upadizanti bAhulyAnuzayAt / manasatriguNAtmakasya sattvabahutvAt satvasaMjJakasyaikasyaiva trayANAM rajaHprabhRtInAmanyatamasya bAhulyAnuvarttanAt / etena rajastamaHsattvaguNayogenApi na sattvasyaikasyAnekatvaM yadasya rAjasaM sattvaM kopAdimattvAt tat sattvamadhunA tAmasaM mohAdimattvAt tadeva savaM sAttvikaM zaucadharmmAdimattvAdityekasvarUpatvAnapAyAditi sUcitam / yadguNaJceti cakAreNa sacvaM yat svArthendriyArthasaGkalpaM sat punaHpunaH puruSamanuvarttate tatsattvamevopadizantyRSayaH / tadyathAyadA yaccintyate taccintakaM sattvam / yadA tatsattvaM taccintyaM svArthaM vihAya vicAyryamAlambate tadA vicAraka sattvaM bhavati / evaM sukhAdibodhakaM vyAkhyeyam / evaM yadindriyArthagrahaNe yadindriyaM prerayati tadA tatsattvameva tadindriyArthagrAhakaM bhavati / ityevaM yadA sattvaM pratipannaM zatrau imaM me zatru jAnAmItyevaM saGkalpate tadA tatsattvaM zatrusaGkalpakam / yadyayaM me bandhurbhavatItyevaM saGkalpate tadA bandhusaGkalpakaM bhavatItyevamekameva mano bhavati / na tvanekamiti niSkarSaH // 3 // Xiao Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nanu yadekasminneva puruSe kadAcidrajoyuktaM kadAcit tamoyuktaM kadAcit sattvayukta mano bhavati, tat kathamayaM sAttviko'yaM rAjasa ityAdivyapadezo bhavatItyAha - yad guNamityAdi / yena guNena sattvAdinA yukta yadguNam, abhIkSNaM punaHpunaH sacvaM mano'nuvarttate'nubadhnAti, tat sattvaM sAttvikaM rAjasaM tAmasaM vA upadizanti bAhulyAnuzayAt bhUrisambandhAdityarthaH / etaduktaM bhavati-satyapi guNAntarAnvaye satabAhulyAt satkAryANi satyazaucAdIni yasya avanti sa sAtvika iti vyapadizyate, evamaparamapi vyAkhyeyam // 3 // munayo guNabAhulyAnuyAt iti cakrapANiSTataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 361 manaHpuraHsarANIndriyANyarthagrahaNasamarthAni bhavanti / gaGgAdharaH-nanvevamasvane kAvasthaprekameva sattvam / kathaM naikakAlA sacendriyapravRttiriti cet ? n| ceSTApatyayabhUtalAdindriyANAM sattvasyeti, ceSTApratyayabhUtalaM zarIrAdhiSThAnenAtmana iva manasastenAsacendriyaprattirekakAlA bhvitumrhtiityaashngkaayaamaah---mnHpurHsraanniityaadi| manaH purogre sarati yeSAM taani| arthagrahaNe samarthAni athegrahaNasamarthAni bhvntiiti| ete. naitaduktaM bhavati - yadAlA buddhayA guNato doSato vArthamadhyavasvan vAJchayepsan grahItuprayatnavAn bhavan manasA saMyujyate tadA tasminnarthe satvaM pravartitumicchati / tadanantaraM manastadarthasyendriyeNa saMyujyate tadA manaHsaMyuktaM tadarthasya tadindriyaM grahaNe samartha zaktaM bhvti| itIndriyANAM ceSTAyAM tadindriyAdhiSThAnena prayojakavyApArayuktaM bhavati / manaHpreraNamantareNa nendriyamarthagrahaNAya prabhavatIti / itthazca manaso liGgaM yugapajjJAnAzAnaM bodhyam / vakSyati ca katidhApuruSIye-- "lakSaNaM manaso jJAnasyAbhAvo bhAva eva ca / sati hyAtmendriyArthAnAM sannikarSe na vattate // " iti| gautamenApyuktam- "yugapajjJAnAnupapattI manaso liGgam" / iti / yadA cakSupA pazyati na tadAnyairindriyairupalabhyante zabdAdInIti jJAnasya cAkSupasya bhAvaH zrotrAdikasya jJAnasyAbhAvo yugapadeva bhvti| ityetat sarva dazandriyaceSTAyojakavyApAravaravaM, tena ca dazendriyANAM svasvakarmasu pravattane khapuraHsaraNena sAmathrya vidhAyakakhaJcAdhikArthavattvaJcAvasthikAnekalam / ato'tizayakhazca manaso buddhondriyebhyo'pi ca kamprendriyebhyaH paJcabhyo'tizayenendriyavaM vaidhayaM darzitam / indriyakhantu khalvindriyasyAtmano jJAnakriyAnyatarasAdhakatamatvam / jJAnakriyayonikriyAntarasAdhakatapave'pi sAdhyakhena lAbhAt tulyasamarthagamyameveti nendriyakham / sAdhakatamavaM hi zeyakAryAnya. tarasannikaNeNa jJAnakriyayojanakakhamiti kazcit / svayaM hi tadarthAtmasampadAyattaceSTamiti lakSaNamindriyavAbhiprAyeNa manasa uktam / tena jJAnakaraNayormahadahaGkArayozceSTAvattvAbhAvAnnendriyakham / boddhavyastu tayorarthaH paJcabhUtAnAntu ahaGkArayonikatam / "paraM khAdInyahaGkAra upAdatte yathAkramam" iti vacane yathAkramapadenAhakAraH saakssaadaakaashmupaadtte| AkAzaH pariNataH sana cakrapANiH-ukta manazceSTApratyayabhUtamindriyANAM tad byAkaroti / manaHpurasarANi mnodhisstthitaani| pancendriyANi ityukta tadvivRNoti--tatra ckssurityaadi| caSTra rUpaM rUpavantaJca For Private and Personal Use Only Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 362 crk-sNhitaa| [idriyApakramaNIyaH tatra cakSuH zrotra ghrANaM rasanaM sparzanamiti paJcendriyANi / paJcendriyadravyANi khaM vAyujyotirApo bhUriti // paJcendriyAdhiSThAnAni aniNI kaNoM nAsike jihvA tvaka ceti| paJcendriyArthAH shbdsprshruuprsgndhaaH|| vaayumuttrbhuutmupaadtte| ityevamahaGkArAdAkAzamAkAzAnmarunmaruto'gniragnelaM jalAt kSitiriti virudhyate iti bhUtAnAmI nAsti yathA cAtmana itIndriyatvam / na cetyAdinA caikalamaNukhaJca sAdhammyaM darzitam / nanvevaMvidhasya manaso nityale nAtmapratipattihetUnAM sukhAdInAM manasyapi samdhavAnmana evAstu nAstyatirikto manasa iti cet ? na ; jJAtA hyAtmA, tasya jJAnasAdhanaM mana iti pratItyA jJAtA jJAnasAdhanamiti saMjJAbhedAccaitanyapratisandhAtA caatmaa| manastu tadapapAdakamiti tadarthAtmasampadAyattaceSTamityanenAtmAdhInakhavacanena khyaapitm| __ityevaM vaizyeNa paJcendriyANi tathA sAdhammyeNa paDindriyANi vyavasthApya ityevaM matadvayamanumatya vAhya ndriyAbhiprAyeNa paJcendriyANIti yaduktaM tada, vyaakroti-ttretyaadi| tatra paJcapaJcaka sattvaJca yaduktaM teSu madhye, cakSuriti caSTe rUpaM, prakAzayati budhyate'neneti vA cakSuH, zRNotyaneneti zrotram, jighratyaneneti ghrANam, rasyate'neneti rasanam, spRzatyaneneti sparzanaJceti / atra sarva ndriyeSu bahuviSayakakhAt prAdhAnyAcca cakSuSaH prAgupAdAnam / sparzanasya sacendriyavyApakakhAdante'bhidhAnam / paJcendriyadravyANIti AtmakRtAni bhUtAni paJca samastAni pratyeka mindriyANAmekaikapradhAnAni dravyANi / vakSyati cAtra---"paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakAnAM satAmindriyANAm" iti| zAlAkye'pyuktam "indriyANi pnycaiv| yathA zrotrakhagaghrANarasanainetraNApi samanvitaH" // iti / paJcendriyAdhiSThAnAni iti| yadi cAkSiNI dve cakSuSaH, kaNo dvau zrotrasya, nAsike Rs ghrANasyAdhiSThAnaM tthaapykssigolkkhaadisaamaanyenaiktvenaivoktm| paJcendriyArthA iti / yadyapi zabdAdayo bahavo bhavanti, tathApi prakAzayatIti cakSuH : taccobhayanayanagolakAdhiSTAnamekameva / zRNotyaneneti zrotraM, jinatyaneneti ghrANaM, rasayatyaneneti rasanaM, spRzatyaneneti spazanam / indriyANAM prAdhAnyenArambhakaM vymindriydrvym| indriyeSu cakSurAdau nirdiSTaM prAdhAnyAda, yaduka zAlAkye -- zrotratvagaghrANarasanaiH zreSThairapi samanvitaH / balavarNAdurapeto'pi For Private and Personal Use Only Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Tama adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / 363 zabdakhAdisAmAnyAdekatvenoktA iti bodhyam / atrAvyaktazabdAdayo nArthAH 1 indriyANAM zabdatanmAtrAdyAkAzAdiyo nikAnIndriyANi / tAnatulyayonikatvAnna gRhanti hyAhaGkArikatvAt tasmAdvAktAH kAryyabhUtA bhautikAH zabdAdayaH zrotrAdyarthAH pratyakSIbhavanti / nAkAzo na cAvyaktaH zabdaH, AhaGkArikatvAt paramANutvAcca / zrotrAdIndriyaM hi khalvAhaGkArikendriyAnupraviSTapAJcabhautikatvena / tato mahat / na hi mahat svasmAdaNUna grahItuM zaknoti / evaM paratrApi vyAkhyeyam / sparzo'pi vyakta evArthasaMjJaH nAvyaktaH sparzaH 1 sa cAhaGkArika evaM paramANurUpo na pratyakSIbhavati, vyaktazca pratyakSIbhavatIti prAgvat / vAyustu mahAbhUtasparzamAtrasahita evAhaGkArAdutpannaH zabdamAtrasahitAkAzavat / sa ca paramANurUpo nopalabhyate vyaktazcopalabhyate / rUpamapi vyaktamevArtho nAma na tvavyaktamAhaGkArikatvAt sUkSmaM nopalabhyate vyaktazca pratyakSaM bhavati / tejo mahAbhUtarUpamAtra sahitamevAhaGkArAdutpannaM na pratyakSIbhavati / cakSurartha tasmAnna bhavati / rasasnu khalu vyaktaH paramANurUpo'vyakto rasanArthaH tatra vyakto rasaH pratyakSIbhavati, na tvavyaktaH / Apo hi rasamAtrasahitA ahaGkArAjjAtA na pratyakSIbhavanti paramANurUpatvAt / gandho'pi vyakto ghrANArthaH sUkSmo nopalabhyate, vyaktastu pratyakSIbhavati / pRthivI nAma mahAbhUtaJca gandhamAtrasahitaivAhaGkArAjjAtA sUkSmA tatpradhAnA paJcabhUtayonikA, ghrANamindriyamiti nAvyakto gandho'rthaH / ; atrAyamabhisandhiH --- paJca tanmAtrANyatisUkSmANi pUrvvataramabhavan / tataH zabdamAtraM kAladigbhyAmekIbhUya sthUlIbhUtamapratighAtalakSaNamAkAzamabhavat / tena vyAptakhAt tadantavvartI sparza tanmAtravAyurekAdarzakAMzAkAzAnupraviSTaH sparzazabdasahita eva vAyurabhavat / tasmAdeSa jhAtmake sparzaH zIto vAyuyonika eva / ato vyaktaH sparzo bhavati / sparzanendriyaJca vAyuyonikaM taM spazaM gRhNAti, nAvyaktaM sparza' bhinnayonitvAt / evamAkAzavyAptavAyuvyAptatvAt tadantaravasthitaM rUpatanmAtraM mahAbhUtaM tadvAyorekAdazaikAMzAnupraviSTaM zabdasparzAbhyAM sahitamevAbhavat / jyotistatra lohitameva vyaktaM rUpaM spazetkhenoSNamabhavat / evamAkAzanaSTa kuDyasannibhaH // " iti / indriyadravyanirdeze tu khAditatvena nirdeza: kRto vakSyamANena "mahAbhUtAni khaM vAyuragnirApaH kSitistathA' iti granthakramAnurodhena / indriyAdhiSTAnamindriyAzrayaH; yadyapi cAkSiNI karNau nAsApuTe ho tathApyekendriyAdhiSThAnatvenaikatvameveti kRtvA " paJca" ityuktam / For Private and Personal Use Only Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 364 crk-sNhitaa| indriyopakramaNAyaH vyAptavAyuvyAptatejovyAptavAdabhyantarasthitaM rasatanmAtraM mahAbhUtaM tajjayotiSa ekAdazaikAMzAnupraviSTaM zabdasparzarUpaiH sahitamevAbhavajjalam, tato militamadhurAdirasatayA sAdhAraNarasavenAvyakta eva vyakto rasaH, na banyo'stIti / atra sparzazca zItaH rUpazca zukrumabhivyajyate dravatvaJca / evaM khavyAptavAyuvyAptatejovyAptajalavyAptavena tadantargataM gandhatanyAnaM mahAbhUtaM tajjalai kAdazaikAMzAnupraviSTaM zabdasparzarUparasaH sahitamevAbhavat pRthvii| tatra sAdhAraNo vyakta evAvyakto gandha iti| atra sparzazva kharaH rUpaM kRSNaH rasazcApaktaH sAdhAraNaH digAkAzayogAta sthUla zabdaguNaviziSTasvarUpamAkAzamidaM sthUlaM zabdaguNazItasparzaguNaivi ziSTasvarUpaH pvnH| tathA zabdoSNasparzaraktarUpaguNaiviziSTakharUpaM tejaH / tathA zabdazItasparzazuklarUpasAdhAraNarasaguNa viziSTa svarUpA ApaH / tathA zabdakharaspazekRSNarUpasAdhAraNarasagandhaguNaviziSTalakSaNA pRthivii| iti yathA loke tathA puruSe'pi, tasmAdityeSAM zabdAdInAM tulyayonikAni zrotrAdInIndriyANi grahItaNi bhavanti na zabdamAtrAdInAmiti / ityevaM tattvamavidvAMsa evAnRpaya idaM yadvadanti tnn| tada yathA-paJcAnAM mahAbhUtAnAM khAdInAM dvidhA vibhaktIbhUtAnAM pratyekamaddhIMzamekaM catuzcaturaMzIbhUtaM pratyekamaparAddhAMze pravezAta : tmikakhe khidamAkAzamayaM vAyurayaM vahniridaM jalaM yat pIyate epA ca pRthvI sthalarUpA babhUva / etadarthe zlokaH kRtaH-"dvidhA vidhAya caikaikaM catuddhA vibhajeta punaH / svasvetaradvitIyAddhe yojanA pnycpnyctaa||" iti / atha pRthivyAdiveSu paJcasu gurukhAdayo guNA avyaktA eva vartante / tato naacaayyrupdishynte| kArye khArabhyamANe'nyonyAnupravezAdanyonyAnugrahAdAvartamAnebhya eva pRthivyAdibhyasta eva gurukhAdayo'bhivyaktA bhavantIti / sarva viziSTaM yadyakizcid ghaTapaTAdikaM sthAvaraM devanararAkSasAdikaJca jagamaM teSu sarvaguNA vrtnte| pAzcabhautikAnAM zabdAdayaH paJcapaJcendriyArthA iva na gurukhAdayo ghraannaadyrthaaH| pRthivyAdiSvavyaktakhena varttane'pi tadyonikakhAbhAvAdabhivyaktI gandharasAdInAM vyaktalena gandhatanmAtrapRthivyAdiSu sadbhAvAnmadhurAdivizeSAbhivyaktau khAdiyoge'pi cAnyayonikakhAbhAvAdsanAdigrAhyavamiti / etena dravyapratyakSe sannikarSavizeSa kalpayatAM vaizeSikANAM vacanaM vistareNa paJcendriyabuddhivyAkhyAne darzayitavyam / indriyArthA indriyvissyaaH| sparzagrahaNena sparzasya sparzAzrayasya ca dRvyasya spazaikArthasamavetasya ca parimANAdeH sparzagrAhyasya grahaNam ; evaM rUpAdiSu ca vAcyam / For Private and Personal Use Only Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH suutrsthaanm| 365 paJce ndriybddhyshckssurbuddhaadikaaH| tAH punarindriyendriyArthasattvAtmasannikarSajAH, kSaNikA nizcayAtmikAzca / ityetat paJcapaJcakam // 4 // paJcendriyabuddhaya iti| cakSubuddhavAdikAH---cakSupA sayonigrAhyagrahaNAbhyAM jAtA buddhizcakSuryu ddhiH| AdinA zrotrabuddhiH ghrANabuddhI rasanabuddhiH sparzanabuddhizceti paJcendriyabuddhaya iti| nanvindriyebhyo buddhayaH kathamutpadAnta : ityata Aha---tAH punrityaadi| indriyANi paJca ckssuraadiini| indriyArthAH paJca niruktAH shbdaadyH| sattvaM mnH| AtmA punshcetnaadhaatuH| teSAM sannikarSaH sAnidhyamatisannikarpAdirAhityaM, tasmAjjAyante iti tathA / paramate sattvasyendriyakhAnumatakhe svamate cendriyavAbhAvena indriyendriyArthAbhyAmuttaraM sattvasva grahaNAt manaHpuraHsarANItyAdivacanAca cakSurAdipratyekendriyasya tadarthasannikarSe sattvAtmanoH sannikarSAdhInavaM jnyaapitm| mAnasamAtrabuddhiratra naSTA sattvArthasannikarSAvacanAt / svamate cendriyavAbhAvAnnendriyopakrame niddiSTA mAnasI buddhiH pRthak ca vkssyte| tato na prtissiddhaa| tathA ca cakSuzcakSurarthasatvAtmasannikarSajA ckssuvuddhiH| zrotrazrotrArthasattvAtmasannikarSajA shrotrbuddhiH| ghrANaghrANArthasattvAtmasannikaSajA ghraannbuddhiH| rasanarasanAthasattvAtmasannikarSajA rasanabuddhiH / sparzanasparzanArthasattvAtmasannikarSajA sprshnbuddhiriti| tatra sannikarNastu khalu snnidhaanm| tacca tattadindriyatattadindrayArthayoH prabhAvaparimANAbhyAM yAvantaM deza vyApya prasarAbhivyaktI syAtAM tAvaddezAvyavadhAnam / tathA sannikarpa' sambhavati cAtmanastadarthagrahaNe prattijAtamanaHsannidhAnaM snnikrssH| tena pravattitasatvasya tadindriyAbhidhAraNaM snnikrssH| tenendriyaM tatrArthe grahItu ceSTata ityevamAtmapravRttiniyujyamAnamanaHprasAraprajuSTayadindriyArthasannikaNa yajJAnaM jAyate sA tdindriybuddhiH| nanvevamukta indriyandriyArthasannikarSaH kaH padArtha iti cet ? tatra kenaciducyate--indriyANi dravyANi pAJcabhautikavAt / arthAstu gunnaaH| taiH ___ asAdhAraNena kAraNenendriyeNa vyapadiSTA buddhaya itIndriyabuddhayaH ; cakSuSA'sAdhArajona kArana janitA buddhizcakSurbuddhi ; evaM zrotrAdibuddhiSu vAcyam / iha cakSubuddhirAdAvupadizyate cakSubuddhareva bahuviSayatvAt / indriyabuddhapatpAdasAmagrImAha-tAH punrityaadi| For Private and Personal Use Only Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 366 caraka saMhitA | [ indriyopakramaNIyaH I saha teSAmasaMyogAkhyapRthagbhAvabhinnApRthagbhAvo yoniruktaH samavAyaH / evendriyendriyArthasannikarSaH, na tu saMyogaH / vakSyate hyAtreyabhadrakApyIye"yogaH sahasaMyoga ucyate / dravyANAM dvandvasavvakakarmajo'nitya eva ca // " iti / tena dravyANAM sahayogaH saMyogaH / na hyatrArthasaMjJAni dravyANi zabdAdInAmarthavatvena nirdezaH / pAJcabhautikasyendriyapratiniyatadravyasyAbhAvAdekendriyagrAhyatvAbhAvAcca / tadyathA ghaTAdikaM dravyaM pAJcabhautika zabdAdigaganaguNavat sparzAdivAyuguNarUpAditejoguNarasAdijalaguNagandhAdipArthivaguNasamudayAtmakaM kathaM pazyati kathaM vA jighrati kathaM rasayati kathaM spRzatIti / tasmAd yadA ghaTaM pazyatIti prayujyate tadA ghaTarUpaM pazyatItyarthaH I ghaTaM spRzati ghaTasparza spRzati / rasayati ghaTarasam / jighrati ghaTagandham / zRNoti zabdamityevArthaH syAt / ataH zabdAdaya evArthA na tu dravyANi / bhUtAnyapImAni pAJcabhautikAnIti na teSAM saMyogaH sannikarSa iti / na ca tvagrasanayoH spRzyAdyayoH saMyoge sambhavati ca nayanatrANazravaNAnAM dRzyatra yazrAvyasaMyogaH sambhavati / aparaJca sarvvendriyavyApakasparzanasyAdhiSThAnatvacaH saMsargamantareNa zabdasyApi pratyakSaM na bhavati / zabdapratyakSe samavAya eva sannikarSaH bhavatAM mate'pi sidhyati yathA tathA rUpAdipratyakSe'pi samavAyaH sannikarSaH syAt kApyanupapattirnAsti / sarvvatra rUpAdau cakSurAdeH svasaMyuktasparzanendriyasaMyuktatvaksamavAyaH sannikarSaH sparzapratyakSe tu sparzanendriyasya svasaMyuktatvaksamavAyaH sparza ityeSAM sparzakRto bhAvavizeSaH sannikarSaH / tvaksamavAyaH zabdAdInAM tvacaH pavanAdhikapAJcabhautikatvena sparzagrAhitA / na tu sarveSAM samayonikhAbhAvAdAdhikyena punaH sparzagrahaNamaspRzyasyApratighAtasyAkAzasya ca sparzaviparyayasya grahaNam / sarveSAmarthAnAM viparyayA hi bhAvAstadarthagrAhakendriyavijJeyA anumAnena kazcidAha pratyakSeNa / kaTThAdirasasyApi rasanAvacchede khaco grahaNamiti nAzaGkAm / teSAmauSNyAdisparzAnAM kAdirasasahAvasthitAnAM tvacA grahaNAt etenaiva sannikarSeNa tadbhAvasya tadindriyeNa grahaNAt tadbhAvaviparyayasyApyabhAvasvarUpabhAvasya tatrAsattayA grahaNaM bhavatyeva / itthaJca saMyogAdInAmapi cakSuH pratyakSagrahaNamAzrayapratyakSagrahaNaparamparayA sAkSAdeva vA tenaiva sannikarSeNa sparzanakRtena tadgrahaNaM bhavati tathAsvabhAvAditi / sannikarSaH sambandhaH, sa ca kvacit saMyogaH kvacitsamavAya: ; tena cakSurbudvapAdAvAtmA manasA saMyujyate, mana indriyeNa, indriyamarthena zrotrabuddhau tu zrotrazabdayoH samavAya iti vizeSaH / 5 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Tama adhyAyaH } sUtrasthAnam / dravyasthAnAM zabdasparzarUparasagandhAnAM zrotrAdisaMyuktaspazanAzrayatvaksamavAyena pratyakSam / tathA samavetasamavAyena cAkSuSapratyakSam | " dravyANAM tadadravyagatA guNakarmmajAtayastu tathA samavetAzrayasamavAyena pratyakSeNopacayryante / " iti / gautamenApyevamuktam / "gandharasarUpasparzazabdAH pRthivyAdiguNAstadarthAH" iti / atra tadarthA iti ghrANAdIndriyArthA ityarthaH / ata evAdhunikAH pramAdinastu "sannikarSAH sahakAriNaH / te ca dvividhA laukikAlaukikabhedAta / tatra laukikasannikarSAH saMyogaH saMyuktasamavAyaH saMyuktasamavetasamavAyaH samavAyaH samavetasamavAyo vizeSaNatA ceti sstt| tatra dravyaM saMyogena zabdetaraguNaH karmma ca dravyagatA jAtizca saMyuktasamavAyena bhavati hi ghaTAdika cakSurAdisaMyuktaM tatra samavetA rUpAdikaspandadravyavajAtaya iti / zabdAnyaguNakarmmagatA jAtiH saMyuktasamavetasamavAyena bhavati hi cakSurAdisaMyuktaM ghaTAdikaM tatra samavetaM rUpAdikarma ca / tatra samavetA rUpatvAdikammaikhAdijAtayaH / zabdaH samavAyena karNazaSkulyavacchedenAkAze zabdasya samavAyAt / zabdagatA jAtiH samavetasamavAyena / zrotrasamavetazabde zabdatvasya samavAyAt / samavAyosbhAvasya vizeSaNatayA tatra saMyogasamavAyayorasambhavAt / sA ca dvidhA - indriyavizeSaNatA indriyasannikRSTavizeSaNatA ca / zabdAbhAvo gRhyate zravaNendriye tasya vizeSaNatvAt / antyayA ca bhUtalAdau ghaTAdyabhAvaH / indriyasannikRSTabhUtale tasya vizeSaNatvAt / tatrAntyA tu bahudhA laukikasannikarSasya bahuvidhatvAt / atra laukikasannikarSa mahattvod bhUtarUpA AlokAtmamanaindriyArthAstu laukikapratyakSa hetavaH / na tu pratyakSamAtre jJAnalakSaNAdinA vastumAtrasyaiva pratyakSotpatteH / pratyakSasya laukikalaM tu nendriyasaMyogAdijanyatvamAtrAzrayAt / nApi vipayajanyatvaM jJAnalakSaNAdyajanyakhaM vA tajjanyatAvacchedakAparicayAt / kintu viSayatA vizeSaH / jAterAMzikatvopagame cAkSuSatvAdijAtivizeSo veti / nanu saMyogo na sannikarSaH saMyuktasamavAyena ghaTAdigrahasambhavAt / indriyasaMyuktaM hi kapAlAdyavayave ghaTAdInAM samavAyAditi cet ? na | Atmani tadasambhavAt / Atmano hi na samavetatvamiti / tatrAdyayA For Private and Personal Use Only 367 kSaNikA ityAzutaravinAzinyaH, na tu bauddhasiddhAntavadekakSaNAvasthAyinyaH ; nizcayAtmikA vastusvarUpaparicchedAtmikA, kSaNikatve'pi vastuparicchedakatvaM pradIpAcairjvalanavad buddhInAmaviruda mityarthaH // 4 // Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 368 crk-sNhitaa| indriyopakramaNIyaH athaitavyasya mAnasazAnaM prati saMyogasya hetuve'pi dravyacAkSuSAdau cakSuHsayogAdehetukhaM na syAta / cakSurAdisaMyuktasamavAyAdeva dravyacAkSuSAprapapatteriti cet ? na / cakSuHsaMyuktasamavAyo hi cakSaHsaMyuktamahadudbhUtarUpavadrvyasama. vaayH| itarathA cakSuHsaMyuktaparamANusamavAyana drvykhaadigrhaaptteH| ghaTAdau mahattvasamAnAdhikaraNasyApi tatra sattvAt / tena ca trasareNupratyakSa vyabhicArAt / dravyetaradravyasamavetacAkSuSaM prati cakSuHsaMyuktasamavAyasya hetukhamiti / dravya. cAkSuSe cakSuHsaMyogo'vazyaM sannikarSaH / etena saMyuktasamavAyo na sannikarNaH / saMyuktasamavetasamavAyAdeva ghaTarUpAdInAM grahaNasambhavAditi ca nirastaM, cakSuHsaMyuktaparamANusamavetasamavAyena parimANavAdipratyakSApatnyA cakSuHsaMyuktamahadudbha tarUpavada dravyasamavetasamavAyo'pi sanniko vAcya iti sa ca na dravyasamavetacAkSuSamAtre hetuH, trasareNu-tadrUpAdigrahe vyabhicArAt : kintu dravyetarasamavetacAkSuSa eveti| athAndhakArasthaghaTAdikaM kathaM cakSuSA nopalabhyate cakSuHsaMyogarUpasannikarpasattvAt ? ucyte| cakSuSA dravyagrahe mahadudbhatarUpavadAlokasaMyogaH sahakArI heturna ca so'styandhakArasthaghaTe iti| mahadbha tarUpayohetuvantu paramANutejasi cakSuHsaMyogavyavacchedArthamavazyaM sviikrtvymiti| nanu cakSuSA tejaHpratyayo na syAt tatra tejaHsaMyogAbhAvAt , pradIpe hi tatprabhAsaMyogo'stIti cet ? na, maNiprabhAdau tadabhAvAt / dRzyate ca mahAndhakAre cndrkaantaadimnnivishessprbhaa| athAloketaradravyacAkSuSaM prati AlokaH sahakArIti cet ? n| mahAndhakAre suvrnnrupytejHsaakssaatkaaraaptteH| atrocyate-dravyacAkSuSamAtra AlokasaMyogo hetuH| na cAlokacAkSuyaM vyabhicAraH AlokAkAzasaMyogasyAloke sattvAt tasya tnnisstthkhaat| na caivamandhakAre svarNasAkSAtkArApattiH, anabhibhUtarUpavadAlokasaMyogasyaiva hetulAt, suvarNarUpaM hyabhibhUtam anyathA sauvarNarUpasyAlokasaMyogato dravyAntarapratyakSApatteriti / atha yadi samavAyAbhAvo na stastadA vizeSaNatA na sannikarSaH syAt / vastuto hi varttate'bhAvo'pyatiriktaH sama vAyazca sarvamatasiddha eveti / par3eva laukikasannikarSA bhavanti / alaukikastu sannikarNa strividhaH sAmAnya lkssnn-jnyaanlkssnn-yogjbhedaat| tatra sAmAnya yAvad ghaTAdInAM sannikarSa ekaghaTAdipratyakSeNa nikhilaghaTAdInAM pratyakSajanaka hi tdghttaadisthghttkhaadikmiti| jJAnaM pUvva yaddaNDavatastasyaiva puruSasya tahaNDarahitasya pratyakSajJAnaM taddaNDajJAnajanakamiti viziSTajJAnaM vaiziSTayazAne For Private and Personal Use Only Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH] suutrsthaanm| 366 sannikarSa iti| yogajastu sannikarSoM dvividhaH--yukto yuJjAnazca / tatra sa yuktaH sannikarpo yena sarcadaiva savveSAM bhAvAnAM yAthAyenAvabodhaH syAt / yena punaH sannikaNa dhyAnadhAraNAdisahakAreNa sampAM bhAvAnAM yAthAryenAvabodhaH syAt sa vai yuJjAnaH snnikrssH| iti bhASante, tanna saGgataM, prAguktarItyA pAlocanAt / indriyasya svArthe sAnnidhye sati tadarthagrahaNe tadarthaprAptirhi samavAyAdinA bhavati / tasmAta samavAyAdistadarthagrahaNe karaNavyApAro na tu snnikrssH| arthaprAptipUrvakaM hyathegrahaNamindriyANAmiti tadvistareNa tisraSaNIye vyaakhyaasyte| gautmaayaaptokttntrvirordrshnaac| tatra hi paJcendriyArthAH paJcendriyANi, teSu tattadindriyArthayoH sannikapotpannajJAnaM, taccedavyapadezyamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM syAt tadA tajjJAnaM pratyakSamiti dRshyte| nApi tadAnubhavikam / anubhUyate hi nendriyadravyayoH saMyoga iti| cakSuSA'gniM pazyatItyAdI vahnicakSupoH saMyoge sambhavati cakSurdagdhavaprasaGgaH syAt / yadi ca vayAdidarzanena zItAlpatAnubhave yAdRzazaktimattayA vahnamAderoSNaM yAvaddezaM vyAmoti tAvadeze tAdRzazaktimattayA tAdRzaghanAghanavayAdisaMyogaH syAt tatra yAdRzasanikapaH syAt tAdRzadAhopalambhaH syAditi / tahi tathAstu / dravyasaMyogastu na sasbhavati indriyANAM khacA vyavahitavAt / yadi vAtra vyaktavyaH sayogo'yaM tu saMyogajaH, saMyogaH yathA tarukumbhakapAlasaMyogena tarukumbhayoH saMyoga iti / tahi patajjalaM pazyati cakSupA cakSupa ityAdau cakSuravadhikavibhAgazAlijalacakSuSoH saMyogaH kiM sambhavatIti ? ataH saMyogo na snnikrssH| tatsannikarSaNApi dravyANAM na pratyakSam / dravyANAmindriyArthavena gautamAdibhiH savvamaharSibhiranuktavAdatulya yonikalenApratiniyataviSayavAsaktidoSAt indriyArthasannikotpannaM hi jJAnaM tadyadavyapadezyamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM tat prtykssmityuktmiti| tataH sutarAM na saMyuktasamavAyo'pi sanniko jAterindriyArthakhena gautmaadynuktkhaat| na ca jAteH prtykssm| AkRtirjAtiliGgAkhyeti gautmotyaa| dravyaniSThA hi jaatiraakRtyaa'numiiyte| ataH sutarAM saMyuktasamavetasamavAyo'pi na snnikssH| kamkhaguNavajAtyoratulyayonikakhAt indriyAthekhAbhAvAt / tena sannikarSaNApi na ca tayoH pratyakSam / parantu arthApattyAdinA guNakhakammakhayoH jJAnAditi / vyaktirguNavizeSAzrayA, mUrtistu dravyam / tanniSThuvAkRtirna ca muuttiH| parantu mUrtisaMsthArUpA dravya nivandhanA dravyamayavyaktaH prakArarUpaH For Private and Personal Use Only Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| jhAndrayopakramaNIyaH svarUpavizeSastadravyagatarUpadazanenaiva prtykssennopcyNte| vyaktizca tadarUpAdidarzanena prtyksstyopcryte| ... atha samavAyo'pi na snnikrssH| zabdAdInAM mRdaGgAditaH punarabhivyaktyavyaktibhyAM zrotrAdipu zabdAdisamavAyasyApi punaHpunarutpattivinAzApatteH, tathAkhe caanitykhaaptteH| nityavAnityatvavAde'pi hi mahAndhakAra nizi svadehadarzanAnAMyAmatyaddha nakSatraM pazyati nAtmadeha miti pratItyA nakSatrarUpacakSuporna samavAyaH smbhvti| na hi prabalAndhakAreNAbhibhUtaM khadeharUpaM tannakSatrAlokenApi tadandhakArAbhibhUtakhAnna draSTuM zakyate / na ca kiyaharabarddha cakSustaH prasarajjayotipA kimadhaH prasarannakSatrarUpasya samavAyaH sambhavati / yatazcatajyautiyA samavAyenakIbhUtaM nakSatrarUpaM svvm| kathamanyaH pumAMstannakSatraM pazyati ? kuto vAlpacakSujyotiranyaH pumAMstannakSatraM na pazyati ?-iti vastutatvaM paalocyte| cakSujyotiH kiM cakSureva ? kiM vA cakSuSo rUpaM ? na ca ckssuH| dRzyacakSuSorabhyantaraM gacchatA kaThinadravyeNa cnHprtighaataaptteH| nApi catupo rUpamekajAtIyaguNasamavAyasya tadguNAzrayadravyadvayamantareNAsambhavAt / sambhavo hi kAryArambhakANAmanekadravyANAM saMyogena vibhinnaguNAnAM sajAtIyaguNasamavAyenaiva viziSTatattadguNaM dravyaM tadbhahuguNamiti / tataH prasaraNamindriyaguNAnAM, kintu svasthAnasthamevendriyaM svasvArthagrahaNazaktyadhikakhAnadhikakhAbhyAM kacit pusi dUrasthamarthaM gRhNAti, kacica puMsi na gRhNAtIti nisskpH| athAlokamahattvodbha tatvAnAM hetutvakalpane gauravamabhibhavAdirAhityaM hi sannikarSa ityevaM vyAkhyAnAvazyakakhAt / na hi abhibhavAtisannikarSAtiviprakarSAtisaukSmAkaraNadobbalyamano'navasthAnAvaraNasamAnAbhihArAt pratyakSamiti / tamasA'bhibhavAdrUpasyAlokAbhAve pratyakSaM na syAt / saukSmAnmahattvAbhAve ca pratyakSaM na syaat| tato'nudbha tAnAM na prtykssmiti| AlokAditrayavacane shessaannaamlaamaanyuunkhmiti| sutarAM samavetasamavAyo'pi na snnikrssH| vizeSaNatA tu tadA sannikarSaH samavAyasya pratyakSaM syAt / prakRte hi tasya tannAstIti / ato gautamAdibhiH sannikarSa ityuktm| indriyArthavAbhAvena tatrendriyasannikarSaNApi vizeSaNavena prtykssaabhaavaat| tasmAdatisUkSmakhAtisannikarSAtiviprakarSAvizadadravyAvaraNakaraNadobbalyamano'navasthAnasamAnAbhiharaNAbhibhavAnAM pratibandhakAnAM virahe sati sanidhAnaM sannikarSaH, tasmin sati cetaHsamavAyisabendriyavyApakasparzane For Private and Personal Use Only Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 401 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / ndriyArthasparzakRtena bhAvavizeSeNArtha indriyeNa gRhyte| tatastadarthajJAnamutpadyate / ityevamindriyArthasannikapotpannamucyate jJAnam / ___ athAlaukikaH sanniko nAsti gautmaaynbhimtkhaat| na hi sAmAnya ghaTakhAdikaM nikhilaghaTAdipratyakSe sannikarpaH / parokSavinaSTaghaTAdikamajAnatAM parokSavinaSTaghaTAdInAmapi prtykssaaptteH| tathA gAGgapuSkarAdijalAvagAhanaphalasya kUpAdijalasparzanenApatteH, svadAropagamane sarvanAyyupagamanApattezca / nApi vizeSaNaviziSTayoviziSTavaiziSTayAvagAhi jJAnaM sambandhavizeSeNa pratyakSe snnikrpH| yataH prAgdRSTaH khaDgadharo yastyaktakhaDgasya tasya darzanena takhar3agasya smaraNaM na tu pratyakSam / na vA tatpuruSAt tyaktakhaDgAt pUrvatadbhayAdiphalamiti / na cApi yogajaH snnikrssH| sarvabhAvANAM yAthAyana pratyakSe tapovalajAtayuktayuJAnajJAnaM hyAptAnAmupadezaprAmANye hetuH / tajjJAnavatvAdAptAnAM prAmANyAt tasmAdAptopadezasya prAmANyamiti--AptopadezagrahaNenAptatya saMgrahAt / na hi tena sannikaNa cAkSupAdipratyakSa bhavati kintu dRSTavanmAnasajJAnameva ; ato na tat pramANAntaram / tajjJAnaM yoginAM na tu sarveSAM; sajanasya tu mAnasajJAnavizeSANAmanumAnAdisaMjJakAnAMpramANAntaralenoktakhAt / tadatiriktamAnasazAnantu sukhaduHkhAdiviSayakakhe'sArvatrikalena vyabhicArAt pramANavenAsvIkArAta paJcendriyabuddheH prAmANyena pratyakSavaM svIkRtam, mAnasapratyakSasya na prAmANyaM svIkRtam ; kintu pratyakSakhamastIti tattvam / avyabhicAriNya evoktA etAH paJcendriyabuddhayaH pramANamiti bodhyam / vakSyati ca tisraSaNIye"Atmendriyamano'rthAnAM sannikarSAt prvrtte| vyaktA tadAve yA buddhiH pratyakSaM sA nirucyate // " iti / asya tu lakSaNasyAnena lakSaNena tulyArthI na vodhyH| tallakSaNaM parIkSAkhyapratyakSasya yaJca pratyakSa prmaannmucyte| ida tu prmaannaaprmaannbhuutpnycendriybuddhilkssnnmiti| tasmin lakSaNe vyaktA iti padenAvyabhicAriNI buddhilekssyte| na tu bhramasaMzayAvapramANakhAt / atra tu indriyabuddhimAtrasyaiva lakSyavena vyaktA iti noktam / evaM tadAkhe iti dAnapratyakSajJAnAnantarotpannAnumAnasmaraNAnuvyavasAyAnAM niraasH| atra tu pratyakSAnuvyavasAyasya lakSyate tadAsa iti noktm| anumAnasmaraNatadanavyavasAyAnAM mAnasazAnAnAM nirAsastu cakSurbuddhavAdikA iti nirdezo lakSaNAtivyAptivAraNAya kRta iti| asyAH paJcavidhabuddheH prAmANyAprAmANya For Private and Personal Use Only Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 402 indriyopakramaNIyaH mano mano'rtho baddhirAtmA cetyadhyAtmadravyaguNasaMgrahaH zubhAzubhapravRttinivRttihetuzca / tatra dravyAzritaM karma - yaducyate kriyeti // 5 // caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nAvagamaH, jJApanAyAha-kSaNikA nizcayAtmikAzceti / tAH paJca cakSubuddhayAdikA indriyabuddhayaH kSaNikA AzutaravinAzinyaH / zrukhA hi mRdaGgavAyaH vINAvAdaM zRNoti vA putraM pazyatIti / etena tannirastaM - paducyate kenacididaM, tadyathA-tA bhramAtmikAH saMzayAtmikAzceti dvividhAH / bhramastu tasmin prasiddha bhAve'taratvenAvagamaH / yathA brahmaNi jagadabuddhiH, zukto rajatale - rajjvAM sapejJAnamiti mayarazabde viDAladhvanitvenAvagamaH, kAminIstanayugalasparza candrakAntamaNisparzajJAnam, mAlatIpuSpagandhe kundapuSpagandhajJAnam / sahakAramadhurAmlarase madhujJAnam / ityevamAdayaH / saMzayazca rogabhipa jitIye vakSyate / nizcayAtmikAzceti pratyakSapramANasaMjJakA iti / bhramasaMzayAkhye dve buddhI khalvAsAM buddhInAM bhraMzAdayogAtiyo gamithyAyogAnyatamAjjAyete / te ca buddhI apyabuddhI prajJAparAdhAkhe bhavataH / tayoH khalu bhramasaMzayayornizcayabuddhisamutpattau tadaivApAyAt / itthaJca paJcendriyabuddhaya indriyendriyArthasattvAtmasannikarSajA nizcayAtmikAH pratyakSapramANAnIti bodhyamiti / manasacAtIndriyatvenAbhyantaratvena ca teSAM pRthageva grahaNAt / tacca yuktatvAdapratiSidhyAnumatya ekeSAnvatIndriyatvenApi indriyatvasAmAnyAt manaso grahaNAt par3indribuddhaya iti matamanumatamAha - ityetadityAdi / etad iti prAguktam / pratyekena paJcasaMkhyakaiH paJcabhirniSpAditamiti paJcapaJcakam / paJcendriyANItyAdi paJcakam // 4 // gaGgAdharaH - mana ityAdi / manaH sattvam / mano'rthazcintyam | buddhirmAnasI | AptopadezarUpA'numAnarUpopamAnarUpA smaraNarUpAnuvyavasAyarUpA ca yuktA yuJjAnA ceti / AtmA cetanAdhAtuzcaitanyapratisandhAtA / cakAraH pUrvoktAnAM samuccaye / ityadhyAtmadravyaguNa saMgraha iti / ityeSo'dhyAtmamAtmAnamadhikRtya cakrapANi: - mano'rtho vakSyamANo "manasastu cintyamarthaH" ityanena / buddhiriha manobuddhirvivakSitA, indriyabuddhInAM paJcapaJcakenaiva grahaNAt / AtmAnamadhikRtyAdhyAtmam AtmAnamadhikRtya yAni dravyANi ye ca guNA:, teSAM saMgraho'dhyAtmadravyaguNasaMgrahaH / tatra guNA rUpAdibuddhayaH, zeSaM dravyam / etaduktaM bhavati - Atmano'pakAra kopakArakANAM dravyaguNAnAmayaM saMgrahaH For Private and Personal Use Only Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / tatrAnumAnagamyAnAM paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakAnAM satAmindriyANAM tejazcakSupi khaM zrotre prAraNe nitirApo rasane sparzane'nilo vizeSeNopadizyate // dravyANAM guNAnAM saMgrahaH sNkssepH| tatrAdimantu tripaJcakaM pano mano'rthazcintyadravyamAtmA ceti dravyANi / antyaM dvipaJcakaM mano'rthAH sukhaduHkhecchAdvaSaprayatnA buddhizca / ityete gunnaaH| teSAM saMgrahaH sNkssepH| zubhAzubhattinittihatuzca / punadravyAzritaM karma yaducyate kriyeti / zubhasya lokadvaye maGgalasya lokadvaye cAzubhasya pratteH sasAre punaHpunarutpattimaraNAbhyAM gamanAgamanasya hetuH / niTatteH saMsArAnmokSasya ca hetuH| kiMvA zubhaM duHkhhaanishctuvvegH| azubha sukhhaaniH| tayoH krameNa prattidhammathikAmamokSANAM prattirapammAnAkAmAmokSANAM nivRttiH| tyoheturbhvtiityrthH| athavA zubhAzubhayoH prattizca nittizca tyohetuH| ca punadravyAzrita karma zubhAzubhapratiniyuttiheturbhavati / nanu karma kiM vamanAdipaJcakaM gamanAzanasvamAdikaM veti ? ata Ahayaducyate kriyati / zubhAzubhapravRttiniTattihetuH karma kriyA dharmAdharma saMskArajanakaM krm| janmAntarakRtamasmin janmani ca kRtaM yat tat // 5 // gaGgAdharaH-nanu dravyAzritaM kammaiva zubhAzubhapravRttinittihaturiti cet, tarhi kimarthamindriyAdipaJcapaJcakAdiradhyAtmadravyaguNasaMgraha upadiSTa iti ? ato yena prakAreNa zubhAzubhapratinittihetuH karma bhavati tamupadeSTuM manasA paJcendriyAiti ; yo'yaM saMgrahaH zubhasya dharmasya sukhasya ca pravRttI heturbhavati ; azubhasyAdharmasyAsukhasya ca nivRttau ca heturbhavati ; tatroktasaMgrahasya samyagayogaH zubhasya pravRttAvazubhasya nivRttau heturbhavati, ayogAtiyoga mithyAyogAstu azubhasya pravRttau ca hetavaH ; yadi vA zubhasya pUrvavyAkRtasya cAzubhasya pUrvavyAkRtasya pravRtteH saMsArasya nivRtteH mokSasya yathoktasaMgraho heturiti vyAkhyeyaM ; tatra saMgrahasya zubhAzubhahetutvaM pUrvavadeva vyAkhyeyaM ; dutistu saMgrahaH saMsArasya heturbhavati tattvato jJAtastu mokSAya heturiti vyaakhyeym| adhyAtmadravyaguNAdadhikamanukta hetumaah-'drvyaashritncetyaadi| karma ityucyamAne vamanAdipvapi tathA''syAsvapnAdiSvapi karmazabdavAcyeSu prasakti: syAt, atastadvayAvRtyartha dravyAzritapadaM, tathApi dharmAdharmayoH karmazabdavAcyayoH prasaktiH syAt ityukta yaducyate kriyeti ; karmaNa: pRthak kRtvAbhidhAnaM paJcakarmAdiSu karmaNo'praviSTatvAt // 5 // cakrapANiH-samprati vaidyakasiddhAntena pAJcabhautikAnAmapi cakSurAdInAM yathA taijasatvAdivyapadezo bhavatIti ttraah,-ttretyaadi| anumAnena pratIyanta ityanumAnagamyAni, anumAnaJca For Private and Personal Use Only Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 404 crk-sNhitaa| [indriyopakramaNIyaH tatra yadayadAtmakamindriyaM vizeSAt tattadAtmakamevArthamanudhAvati ; tatsvabhAvAdvibhutvAJca // 6 // NIti yaduktaM tatra kimindriyaM kenendriyeNAnyena vA gRhyate ? teSAmindriyANAM dravyANi paJceti paJcendriyadravyANItyanenoktam / teSu kasyendriyasya kiM dravyam ? paJcendriyAdhiSThAnAnItyanena teSAmindriyANAM paJcAdhiSThAnAnyakSiNI karNI nAsike jihvA lak cetyuktam ; teSu kasyendriyasya kimadhiSThAnam ? paJcendriyArthAH zabdasparzarUparasagandhA iti ca yaduktaM tatra kasyendriyasya ko'rthaH ? iti ziSyapraznamabhisandhAyAha- tatretyAdi / tatra teSvadhyAtmadravyaguNeSu madhye indriyANAM paJcAnAmanumAnagamyAnAM darzanAdikarmaNA liGgenAnumAnabuddhIva viSayatayA grahaNayogyAnAM na tu pratyakSabuddhagropamAnabuddhyA vA aNukhAdAvaraNavAdupamAnAbhAvAcca / yataH paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakAnAM khAdInAM paJcAnAM mahAbhUtAnAM vikArAH pariNAmavizeSarUpAH, teSAM samudAyaH tacca melakasamavAyena milito viziSTApUrvaH svarUpa AtmA yepAM teSAM tthaa| samudAya. padena khAdejakaikabhUtavikArAtmakakhamindriyANAM nirAkRtam / tathAkhe hi khAdibhyo viziSTApUrvamakriyasvarUpavaM nopapadyate / na herakaM kAlapariNatamapi bhUtAntarayogaM vinA pUrva viziSTa svarUpasamApadyate, svarUpazca na jahAti ; yathA brahma / tathA hi vIjadhammiNi mUkSmazarIre yAnyAhaGkArikANi paJca buddhIndriyANi cakSarAdisaMzakAni niSkriyANi nityAni santi, teSAM cakSurAdarakaikamindriyaM sthUlazarIrArambhe tu zukrazoNite garbhAzayagate saMyukta avyApanne paralokAdavakrAntasUkSmazarIriNA sUkSmadehasthaiH paJcabhirmahAbhUtairvikAryamANaiH sRSTAnAM paJcAkAzAdInAM mahAbhUtAnAmekaikabhUtAdhikAni paJcaiva bhUtAnyanupravizya tattadekaikAdhikapaJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakakhena jAtAnAM satAM vasturUpANAmindriyANAM cakSupi pAzcabhautike tejo'rthAdadhikaM vattate, zrotre tathaiva pAzcabhautike khamAkAzocakSurbuddhavAdaya: karaNakAryAH kriyAtvAt chidikriyAvat ; mahAbhUtAni khAdIni teSAM vikAraH pariNAmavizeSaH, samudAyo melakaH, sa AtmA samavAyikAraNaM yeSAM taani| vizeSeNAdhikatvena / etadukta bhavati-pAJcabhautikatve'pi tejo'dhikatvAt cakSustaijasaM vyapadizyate ; evaM ghrANAdiSvapi pRthivyAdyadhikatvena paarthivtvaadivypdeshH| atha kathaM cakSustejo'dhikaM, ghrANaM pRthivyadhikamityAdyavadhAryyata ityAha,-tatretyAdi / yadindrayaM vizeSAt yadAtmaka, tadbhatArabdha tadindriyaM tadAtmakameva tadabhUtAtmaka For Private and Personal Use Only Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 405 'dhikalena varttate, ghrANe vindriye tathaiva pAzcabhautike kSitiradhikA vartate, rasane cendriye tathaiva pAzcabhautika Apo'dhikAH, sparzane vindriye tathaiva pAzcabhautike'nilo'dhiko vrttte| ityabhipratyAha --vishessenneti| paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakakhopadezena cakSurAdInAM tejomAtrAdevakaikabhUtAdhikapAJcabhautikakhe viziSTasvarUpahetubhAvoktastejomAtrAya kaikAtmakale tattadarthagrahaNAyogyavaM vAritamekaika bhUtebhyazca na viziSTasvarUpasamiti khyaapitmiti| satAmitipadena sthUlazarIravinAze'mIndriyANAM nAzAbhAvastadadhiSThAnacakSu\lakAdinAzazca khyApita. / pratyekamadhiSThAnopadezena ekendriyavAdo nirAkRtaH, paJcasu sthAneSu ekaikasya yugapadadhiSThAnAnahalAn / paJcadhAbhUyeti cet ? na / paJcadhAbhAve'pi upAdAnAntarApekSakhAt / paJcadhA svarUpeNaiva prasiddhati cet ? tarhi paJcaiva bhavanti indriyANIti / manovadekamevendriyaM yadadhiSThAnaM yadAdhitiSThati tadA tadarthaM gRhNAtIti cet ? tadA tadadhiSThAnAdaparAdhiSThAnagamanena khasvAdhiSThAne satatAvasthAnAbhAvaH syAt tadiSTakhe manovadAbhyantarendriyakhApattiryadi tatra vAhyAdhiSThAnAdvAhyatvamucyate tadA sparzanasya darzanAdiyogapadyApattiH savvatraiva sprshnendiysttvaat| vizeSaNopadezena paJcendriyANAM samapaJcamahAbhUtAtmakavaM nirAkRtam / tathAkhe hi paJcendriyANAM tulyaH svabhAvaH syAt / / nanu paJcAnAmindriyANAmekaM sparzanendriyamindriyavyApakaM cetaHsamavAyIti tisraM SaNIye vakSyati, tat kathaM paJcendriyANi svIkriyante ? tenaiva hya kena sparzanendriyeNa sArthAnAM grahaNaM bhavatIti cen ? na, yugapadeva paJcAnAmarthAnAM grahaNApatteH / manasa ekakhena yatraiva sparzanendriye yogastaddezAvaccheda eva sparzanendriyeNArthA gRhynte| aNukhAddhi manaso naikadA sarvaspRzyasparzanaM syAditi cet ? tadApi taddezAvaccheda evaM yugapat sArthagrahaNaM syAt, sparzanagrAhyA hi sarvArthA iti / karacaraNatalAdikhagavizeSasya bhUtAMzavizeSArabdhatvena vaiziSTayAditarAgAvayavakhaco romakUpAdimRdukhakAThinyAdibhiH svalpAnalpasparzAsparzagrahaNavad bhUtavizeSAravyakhena cakSugolakIyAdikhacAM vaizadyAdiguNavizeSaNa viziSTasvarUpANAM sparzanendriyAdhiSThAnAnAM rUpAdyarthayogAda rUpAdigrahaNaM syAditi na vAcyam / indriyArthAnAM paJcalena cakSurAdInAmekaikendriyasyaikaikArthagrAhakalAt / na hi rUpaM meva artha viSayamanugRhNAtyanudhAvati, yat tejaHpradhAnaM tat teja:pradhAnameva viSayaM gRhNAtItyatha: ; evaM pArthivAdiSvapi vaacym| tatra hetumAha,--tatsvabhAvAt vibhutvAcca, tatsvabhAvAditi grAhyANAM rUpAdInAM yaH svabhAvaH taijasatvAdiH, cakSurAdInAmapi tatsvabhAvAvetyarthaH, vibhutvAditi For Private and Personal Use Only Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| indriyopakramaNIyaH spRzati sprshnmityevmaadi| yadi ca rUpAdInAM nIlapItAdibhedena cakSurAdAkaikendriyArthAnAM nAnAkhavadekasyaiva sparzanendriyasya rUpAdyarthAnAM nAnAsamiti tathApi rUpakhAdisAmAnyena nIlapItAdInAmaikyavadrUpasparzAdInAmaikyamarthakhAditi yat tanna yukta bhavati mnovissysyaapyrthvaaditi| viSayavasAmAnyAt sparzarUpAdInAmaikyaM bhvti| rUpakhAdisAmAnyena nIlapItAdInAmiveti cet ? n| buddhilakSaNAnAmarthAnAM paJcavAdindriyAdhiSThAnAnAM paJcakhAcca / tatra paJcendriyANi sUkSmadehe hRdaye tiSThanti / tatra tiSThatAmeva prasAraNAdi gamanAvasthAnAdinA cakSurAdInAmarthagrahaNAca / cakSurhi hRdi tiSThat svAdhiSThAnagolakamadhiSThAya vartamAnaM jyotiSaH prasAraNenAthaM gRhNAti, sparzanaM khacamadhiSThAya vartamAnamevArthaM gRhNAti, zrotraM karNAvadhiSThAya, ghrANaM nAsikAmadhiSThAya, rasanaM jihvAmadhiSThAya vartamAnamiti, golakAdyAkRtivizeSaNa paJcakhAca / taijasakhAdijAtipaJcakhAcceti khyApitaM paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakAnAmiti vacaneneti / atrApare cakSugaulakAdyadhiSThAneSu satsu rupAdurapalabdhiranupalabdhizcAsasviti / ato bhuutaikaikprdhaanpaashcbhautikaakssigolkkrnnkhgjihvaanaasikmevaadhisstthaantyoktm| yata evendriyANi bhavanti, na khaparANi santi kAniciditi yadvadanti tadapi nirastaM satAmityupadezena / na hi timirAdivyAdhizcakSugaulakAdo nivvakalye kenApi draSTu' zakyate spaSTuM vetyaadi| na ca doSadRpitakhenAthagrahaNamiti cet ? tahi cakSurAdInAM dvikhAdyApattiH syAt. dvive hi savyenAkSaNA nimIlite ca dakSiNe'kSiNa yat tathAlena pazyatA paricIyate tthetrennaapi| tat savye nimIlite'pyakSigolake dakSiNenAkSNA pazyatA paricIyate tadeveti / atra kecidekasmin nayanavinAze tena dRSTasyArthasya pareNAkSNA pratyabhijJAnaM manasA prAk paricitakhAdityato nayanAdedvi khameva na khekaM nAsikayA vyavahite dvikhena dRSTavAditi yadAhaH tnn| nAsikayA vyavadhAnena cakSuSordvivAbhimAnAdeva na vstutH| na caikAkSinAze dvitIyAkSinAzAbhAvAnna kathaM netrasya dvikhamiti vAcyam ekAvayavavinAze'pyavayavinaH pratyabhijJAnAt ? sAvayavAnAmavayavino vA niyamena na nAzaH syaaditi| atasvekagolakavinAze sati nAndhavaM syAditi / dRSTAntavirodhazaktatvAt, samAnajAtIyataijasAdigrahaNa eva cakSurAdInAM shkttvaadityrthH| tadanena granthena etadanumAnamupadizyate-etaccakSustaijasaM, rUpAdInAM madhye rUpasyaiva prakAzakatvAt vAhyAlokavat ; For Private and Personal Use Only Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 407 zcet, ucyate-- golakAntarAvasthitAvayavalena cakSuSo golakanAze nAzAbhAvAnnityatvAcceti paJcendriyANIti vacanenopadarzitam / atra paJceti saMkhyA khindriyAdhiSThAnAnyevendriyANIti na yujyate golakAdIni punabhautikAni dRzyante / indriyANi tu sAvikAt khalu vaikArikAdahaGkArAt taijasAhaGkArasahAyAdutpannAnyupadizyante na ca bhAMtikAni / cakSurAdibhihi sUkSmatve'pi sUkSmaM vA mahadvA vastu gRhyate / sattvaguNasya prakAzalakSaNakhena sAttvikAhaGkArajakhe sAttvikatvena prakAzAtmakakhAt tacca prakAzAtmakalaM bhautikale puna sambhavati aNunA mahato vyApanAsambhavAt / na hyavyApyArthagrahaNaM sambhavatIti / tatrovAcAkSapAdagautamaH -- " razmyarthasannikarSavizeSAt tadgrahaNam" ityarthAnAmindriyeNANunA taijasarUpeNa bhUtaikaikapradhAnapAJcabhautikena razminA sannikarSavizeSAdaNUnAM mahatAJca grahaNamupapadyate / yathA bhautikena pradIpAdinA'NunA mahadaNu ca vastu prakAzyate / atra " tadanupalabdherahetuH" razmisvarUpendriye - ndriyArthasannikarSo na tugalakAdyatiriktasya razmeranupalabdheriti na vAcyam / "nAnumIyamAnasya pratyakSato'nupalabdhirabhAva hetuH" iti / asyArthaHaNurUpAdizAnenAnamIyamAnasya razmisvarUpacakSurAderanAvRtasyApi pratyakSato'napalabdhirnAsadbhAva hetuH / kathaM tarhi nopalabhyate ? ucyate- " dravyaguNadharmabhedAccopalabdhiniyamaH" dravyasya guNasya dravyaguNasyodbhUtakhAna tatvadharmabhedAt tadadhInatvAt pratyakSasya paramANvAdisAdhAraNadravyaguNasyopalabdhau niyamaH / udbha Utasya pratyakSamanadbha UtasyApratyakSamiti / nanu cacurAderuddhatarUpameva na kathaM pratyakSamiti cet ? ucyate- "karmma kAritazcendriyANAM vyUhaH puruSArthatantraH" iti / asyArthaH- puruSArtho'dRSTavizeSaH, tattantrastadadhInendriyANAM vyUho nirmANavizeSaH / kamrmakArita indriyArambhakANAM kampevizeSeNa pratyakSApratyakSa yogyatAsAdhanatayA kArita iti cakSurAdInAM na pratyakSa yogya parimANamastIti / "madhyandinolkAprakAzAnupalabdhivat tadanupalabdhiH" iti / yadvA vAhyaprakAzAnugrahAdvipayopalabdhirabhibhavAdanabhivyaktito'nupalabdhiriti / bAhyAlA kairanugrahAccacurAdinArthI gRhyate / tasmAdanabhivyaktA na cakSurAdInAmupalabdhiriti / atha sUryaprakAzAdisahakAreNArthAnAM grahaNAccakSurAdInAmudbhUtarUpatvena vAhyaprakAzApekSA na syAt / rasanamApyaM, rUpAdInAM madhye rasasyaiva prakAzakatvAt dantodakavat tathA gandhaH svajAtIyaguNotkarSavadindriyagrAhyo bhUtavizeSaguNatvAta rUpavadityAdi // 6 // 66 For Private and Personal Use Only Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 408 crk-sNhitaa| [idriyopakramaNIyaH timirAbabhibhUtakhe tu sUryAdiprakAzasahakAreNApi pratyakSajananaM na syAt / abhibhUtasya svakarmA pyazaktavAditi sarvadAbhibhAvakadravyAntarakalpanayA rAtricarANAM vir3AlAdInAM cakSupi razmidarzanenAnyepAmapi puruSANAM divAtejasA abhibhUtarazmau cakSuSi razmyanamAnaM bhvtiiti| tathA sati kAcAvantaritapradIpeneva razmisattvAJcakSurAdinA'rthaH prakAzyate / tenendriyANAM bhautikave siddha kuDyAntaritArthAnAM punaranupalabdhirna vyaahnyte| indriyendriyaarthsnnikrsssyaaprtighaatenotptteH| apratighAtakale hetuH vaizaya bhAvAnAM yathAdityarazminA sphaTikAntarite'pi dAhya dAhaH syAdapratighAtakhAt / nanu kAcAdikamapi kuDyAdivat sannikotpatto pratibandhakaM parasparaM pratighAtakakhadharmAditi cet ? n| AdazodakayoH prasAdasvAbhAvyAt prativimvarUpopalabdhivaddhi cakSurAdInAmarthe sannikapotpattau kAcasyApratighAtakakhaM kuDyAdeH prtighaatkkhmiti| atra tu pramANaM "dRSTAna mitAnAM hi niyogapratiSadhau nopapadeyate" ityakSapAdagautamavacanamapi tulyam / suzrute'pi---"indriyeNendriyArthantu svaM svaM gRhNAti mAnavaH / niyamAta tulyayonisAnnAnyenAnyamiti sthitiH" iti vacanena zrotrAdInAM zabdAdigrahaNaniyama ekaikAdhikapAzcabhautikakhena tulyayonikhAcchabdAdInAmitarArthagrahaNaprasaGgastu sAttvikAhaGkArikakhamAtre bhavatIti / carakAcAryo'pi tajjJApayitumAha-tatra ydydaatmkmindriymityaadi| tatra teSu paJcamu indriyeSu madhye yadindriyaM teSu paJcasu mahAbhUteSu madhye yadAtmakaM yadbhatapradhAna AtmA svarUpaM yasya tat yadAtmakaM, tattadAtmakaM tadbhUtapradhAnameva tadidriyaM tadAtmakaM tadbhataguNamatha tadakaikabhUtAdhikalena vizeSAt prAyeNAna lakSyIkRtya dhAvati grahItumiti shessH| __nana taijasasahAyasAttvikAhaGkArikave'pyevamindriyANi svArthamanudhAvitu nArhantu kathaM bhautikatve eva cakSurindriyaM rUpamiva rUpiNo mUrtAn bhAvAn gRhNAti natarANIndriyANi zabdAdyarthavato gaganAdIn grahItumahentIti? ata Aha-tat svAbhAvyAdityAdi / teSAM vAhyAnAM rUpAdInAM yaH svabhAvastaijasakhAdiH sa eva khabhAvo yasya tasya bhAvaH tasmAt / tathA samAnayonikhe svabhAvavizeSAdityarthaH / vyAkhyAnamidaM tu samagravacanaM, tena tatsvabhAvAditi yadyadAtmakamindriyaM tasya vizeSAt tadAtmakArthagrahaNAsiddhAvapi svabhAvAdeva ; vizeSazcAyaM cakSurindriya taijasamapi tejasaM rUpaM vizeSAdanudhAvati / rUpavadravyaM tattadadravyamayImAkRtiJca kutsitAkutsitAM pRthivyAH kRSNarUpa For Private and Personal Use Only Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Tama adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 406 1 prbhaamndhkaarmaatpaalokvdnudhaavti| AkAzaca apratighAtamarUpaM tadvattvenopacaryate / strigdharukSavizadapicchilAdikaJca gRhNAti na tu zabdasparzarasagandhAn / sparzanaJca vAyavyaM sparzaM zItoSNazlakSNakharAdInapi gRhNAti / vizeSeNa sparza viparyayamapratighAtamAkAzaM cAnudhAvati na ca zabdarUparasagandhAn / zrotraM khAntarIkSaM zabdaM gRhNAti na sparzAdikaM / na vA''kAzam / rasanamApyaM rasaM gRhNAti na zabdAdIn / ghrANaM pArthivaM gandhamanudhAvati na rasarUpasparzazabdAdIn iti / nanu rUpAdayo'rthAH kathaM cakSurAdInIndriyANi na gRhNanti tulyayonilAditatsvabhAvAditi ? ata Aha - vibhutvAcca / svAdhiSThAtRdevatAvanAtmakRtazuddhabhUtamayakhena ca vibhutvAn dhAvanAdikriyAvattvAdisAmarthyAt tathA ca cakSustaijasaM tejasaM rUpamanudhAvati, zrotramAntarIkSamAntarIkSaM zabdamanudhAvati, anudhAvati tu sparzanaM vAyavyaM vAyavyaM sparzam rasanamAdhyamApyaM rasamanudhAvati, tathAnudhAvati ghrANaM pArthivaM pArthiva gandhamiti / na gandhAdayo prANAdIni gRhNanti / vizeSato grahaNaM bodhyam / gautamenApyukta - " pUrvapUrvaguNotkarSAt tatpraghAnam" iti / pRthivyAdInAmuttarottarabhUteSu gandhAdipUpUguNahAse'pIndriyAdInAM pArthivAdInAM rasAdigrahaNApacirna bhavati, pUrvapUrvagandhAde guNotkarSAt / ghrANAdIndriyaM tadgandhAdipradhAnam / tathA ca paJcabhUtaguNavattve'pi gandhapradhAnaM ghrANamindriyam, rasapradhAnaM rasanaM, rUpapradhAnaM cakSuH, sparzapradhAnaM sparzanaM, zabdapradhAnaM zrotramiti / tato ghrANena lavaNAdayo na gRhyante, rasanena rUpAdaya ityevamAdi / gandhAdekaguNotkarSavyavasthAnaM prANAdInAM tattadArambhakapRthivyAdInAM bhUyastvAt / saguNAnAM hi pRthivyAdInAM ghrANAdIndriyarUpeNa pariNAmAditi / na cAkAzaM cakSuranudhAvati / "parantu mUrttimadadravyavipayyeyasyAkAzasya cakSurarthAbhAvasya cakSurjJAnAbhAvenAbhAvAkhyapramANena sthiraguruvara kaThinasAndrAdirUpeNa jJAtasya dhAraNAsAmadhyeMna nizcayAt kUpapatanaM gacchato na sambhavatIti / tatra tatra tasya tasyArthasya prAdhAnyena prakAzakatvAdabhivyaktavAcca " iti kazcit etena kapiloktasAMkhyasUtram AhaGkArikalazrutena bhautikAnIti, na virudram, ahaGkArakAyryaprakaraNoktAni yAni dazendriyANi sUkSmadehasthAni tAni na bhautikAni AhaGkArikavazruteH, sUkSmadehasthAni tu ahaGkArikatattadindriyAdhiSThitAtmakRtabhUtakAdhikapAJcabhautikAnIndriyANi / na kevalaM tejo'patapaMNAt taijasaM cakSuttito dRzyavastuto rUparUpavadAditazca bhautikala Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 410 caraka saMhitA | [ indriyopakramaNIya: samanaskamindriyaM tadarthAtiyogAyoga mithyAyogAt vikRtimApadyamAnaM yathAsvaM buddhapaghAtAya sampadyate / samayogAt punaH prakRtimApadyamAnaM yathAsvaM buddhimApyAyayati / - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir siddheH / prAptyarthaprakAzaliGgAcca vRttisiddhiH / AtmakRtabhUtAnAmekaikAdhikabhUtasya nyUnAdhikAbhyAM bhAgaguNAbhyAmindriyANAM niSpattyA tattAntaratvenAhakArikendriyato viziSTatvena rUpAdiSTattiH siddhA / tattA hi tadAtmakRtaikaikabhUtAdhikapAJcabhautikatA / tena tadbhautikamarthaM sambaddhaM sarpanti cakSurAdInIti | na tu vRttigrahaNe dravyaniyamaH / ekaikabhUtAdhikamindriyamekaika bhUtAdhikameva dravyaM gRhNAtIti niyamo labhyate, pRthivyambuguNabahuladravye madhuro raso rasanenAmbuguNajalabahulena na gRhyatAmiti / ato rasAdimAtraguNaniyama eva tadguNayogAt / ityevamAdi kapilavacanaM na viruddhaM jJeyam // 6 // / gaGgAdharaH -- itthamindriyendriyAdhiSThAnendriya-dravyendriyArthendriya-buddhimanAMsi yathAyogyaM niddizyopadizya ca tairupakramaNaM darzayati tadarthetyAdi / yadyadAtmakamindriyaM tadindriyasyArthena sahAtiyogAt rUpAyatidarzanAditaH ayogAt sarvvazI rUpAyadarzanAditaH mithyAyogAt dviSTabhairavAdimUttidarzanAditaH / sa manaskaM tadindriyamAtrasya ceSTA hetukhApannena manasA sahaiva tadindriya cakSuHzrotrAdikaM vikRtiM manastadindriya ceSTAprayojakatA kriyAyAM cakSurAdikantu svArthagrahaNe ceSTAyA vRddhinyUnAnyathAbhAvAnyatamamA padyamAnam / yathAsveti--tadindriyajabuddhApaghAtAya sampadyate iti paJcendriyabuddhApaghAtena bhavantendriyakAH zArIrarogAH / rasanendriyArthamithyAyogAt samanaskarasanabuddhApaghAtena bhavanti savrvvAGgAvayavagajvarAdayaH zArIrarogA iti / iti tu vyAdhihetutvaM svasthAdhikAre darzitaM tatparivarjanArtham / sutarAM trividhamindriyendriyArthayogaM vihAya samayogA I cakrapANiH -- zubhAzubhapravRttiheturiti yaduktaM tadupapAdayati, tadarthetyAdi / - tadindriyamarthasya rUpAderatiyogo rUpAdyatidarzanam, ayogo hInamAtrarUpAdidarzanaM sarvvazo rUpAdyadarzanaJca, mithyAyogo vikRtabIbhatsa rUpAdidarzanaM samanaskaM manasA sahitaM, vikRtiM vikAramApadyamAnam / samanaskamiti vizeSaNaM kurvan cakSurApaghAtAt manaso'pyudvignatvadudainyAdilakSaNo vikAro bhavatIti darzayati / yathAsvaM yA yasyAtmIyA buddhiH ; sAmarthyayogAt samayogAt, punaH zabdaH pUrvvapakSAd vyAvarttayati, prakRtiM svabhAvamanupadhIyamAnamindriyamiti zeSaH yathAsvaM buddhimApyAyayatItyAtmIyAM buddhiM sAtatyena janayatItyarthaH / For Private and Personal Use Only Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAya suutrsthaanm| manasastu cintymrthH| tatra manaso buddhezca ta eva samAnAtihInamithyAyogAH prakRtivikRtihetavo bhavanti // 7 // dindriyArthayoH samayogAt punastu samanaskamindriyaM prakRti svabhAvamApadyamAnaM yathAsvaM tadindriyajAM buddhimApyAyayati sAtatyenAnuvatteyada vaddhayati / ___ atha vAhyapaJcendriyopakramaNamupadizya AbhyantarendriyopakramaNamupadizati, atra mano'tha praagnuktmupdishti-mnsrikhtyaadi| cintyamiti uktapaJcendriyabuddhi bhinnA buddhizcintAtrocyate, tadviSayaM cintyaM, sukhaduHkhecchAdvIpa prayatnabuddhAhakArasmRtismaraNIyAdikaM (cintyatvena mano'rthaH / na tu grAhyakhenAtmagrAhyakhAt / ) tatra tasmiMzcintye'rthe manasaH samAnAtihInamithyAyogA buddhazca dhIdhatismRtirUpAyAstataH samanaskAdindriyAcca jAtAyA buddhazca ta eva samayogAdayo yogAH prakRtivikRtihetavo bhvntiiti| tatra cintye manasaH samAnayogAdibuddhezca prakRteH svabhAvasya heturbhavati / tatra cintye manaso'tiyogahInayogamithyAyogA buddhazca / buddharmanasazca vikRte ddhihAnyanyatararUpAnyathAbhAvarUpAyA hetavo bhavanti / manasazcintyAnAmaticintanAdacintanAnmithyAcintanAcca manobuddhavikRtimApannatA prajJAparAdha ucyte| tena manaHkAyavAcAM kammaNAmatiyogAyogamithyAyogebhyo bhavantyAgantavaH zArIrarogAzca, bhavanti ca lobhamohAdayo mAnasarogA iti prshaapraadhjaaH| nanvindriyendriyArthayomanomano'rthayozcAtiyogAt kavAyatiyogAdvAtAdevRdririva bhvitumrhti| paJcendriyANAM manasazca kuto'rthagrahaNe'nyathAbhAvaH syAditi cet ? satyaM ; svasvArthAnAmatiyogo'yogazca dvividhH| indriyANAM manasazca svasvaprabhAvAt analpAnatizayitAnAmarthAnAM sAtatyenopayogaH / atizayitAnAJca ydRcchyopyogshcaatiyogH| sAtatyenAnupayogasvanalpAnatizayitAnAM yadRcchayA caalpaanaamupyogshcaayogH| analpAnatizayitAnAM mano'nanukUlAnAM sAtatyenopayogaH atizayamano'nanakUlAnAM yadRcchayopayogazca / pUrva mana ukta tasya grAhya viSayamAha --manasastu cintyamartha iti| indriyanirapekSa mano yad gRhNAti taccintyaM, yadi vA, indriyagRhItamevArthaM yat punarindriyanirapekSaM mano gRhNAti taccintyam, etacca prAdhAnyATukta, tena mano'rthAnAM sukhAdInAmanupAdAnaM doSatvena naivodbhaavniiym| ta eveti-manoviSayasya cintyasya samayogastathAtihInamithyAyogAzca, prakRtiravikAraH svabhAva iti yAvat, vikRtirvikAraH; tatra cintyasya samyagayogo manaso manobuddhazca prakRtihetubhavati, atiyogAdayastu cintyasya manaso manobuddhazca cintanadhyAnAdilakSaNAyA For Private and Personal Use Only Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 412 crk-sNhitaa| [indriyopakramaNIyaH tatraM ndriyANAM samanaskAnAmanupataptAnAmanupatApAya prakRtibhAve prytitvymebhihetubhiH| tad ythaa--saatmyendriyaarthmithyaayogH| tebhyo bhavantIndriyANAM manasazca vRddhihaasaanythaabhaavaaH| sati ca tathAle vRddhadyApi punarindriyANAM manasazca nAnuvattete samyagarthagrahaNazaktirathenAbhibhUtatvAt / tthaabhuutenaaythaasvaavsthaanaat| yathAsvAvastho hi bhAvaH samyaga yathAvakamme sAdhayitumalaM bhavati vRddhizcakSuSyAdinA cakSurAdInAntu samyagAhArAditaH samavAyena bhavati, bhavati ca smygrthgrhnnshktyaavrkdossaaphrnnm| tathA cakSuSo bhAskarAyatitejasvinAmugrarUpayogAt taijasAMzaTTaddhau tarpakazleSmaNaH kSayAt svArthasya samyagagrahaNazaktiH phalaM hIyate / evaM zleSmaNA anutapitaM hi cakSustejomayaM samyagarthaM grahItumalaM bhavatIti // 7 // gaGgAdharaH-evaM zrotrAnukUlavAtAdInAmatizabdAdibhirabhibhavAd vRddhAvapi zrotrAdInAM samyak svArthagrahaNazaktirnAnuvartata iti| tatra kiM karttavyamityata aah-ttretyaadi| tatra samanaskAnAmindriyANAM svasvAtiyogAdibhiH svasvabuddha apaghAtaH syAt / mano'rthAtiyogAditazca manaso buddhacopaghAtaH syAt / tasminnupadhAte sati indriyANAM zrotrAdInAM paJcAnAM samanaskAnAM manaHsahitAnAmarthAt zrotrasparzananayanarasanaghrANamanasAmupatApaH syAt / tasmAdanupataptAnAM SaNNAM zrotrAdInAM svasvArtha ratiyogAdiyogavarjanenAnupatApAyAnupatApArtha bhAvyupaghAtAnutpattaye prakRtibhAve svabhAvasattAyAM prakRtyanuvRttau ebhiravyavahitottaraM vakSyamANahaMtubhirupAyaH prayatitavyaM prayatnavatA bhavitavyaM puruSeNeti shessH| svasvArtharatiyogAdiyuktarupataptAnAntu AturyAdhikAre vakSyamANahetubhiH prakRtibhAve prayatitavyamityarthAdeva lbhyte| ___ tAn hetuunaah-tdythetyaadi| sAtmyendriyArthasaMyogeneti, sAtmyAnAmindriyArthAnAM saM samyagayogena hetunA zravaNAdipaJca ndriyANAM svasvArthAtivikRterhetavo bhavantIti vAcyam, acintanAticintanabhayAnakacintanairmano'pi vikRtaM manobuddhi - mapi vikRtAM janayatIti bhAvaH // 7 // cakrapANiH-tadIdRze krttvymaah-ttretyaadi| anupatApAyAnupaghAtAya, upaghAtakahetuvarjanenetyabhiprAyaH ; prakRtibhAve ninikAratvakaraNe bhessjopyogenetybhipraayH| sAtmyendriyArthasaMyogena iti sAtmyendriyArthasamayogena, buddhayA samyagidaM mama hitam idaM mamAhitamityavekSyAvekSya, karmaNAM pravRttInAM samyA pratipAdanenetyahitakarmaparityAgena hitakarmAcaraNena ca, etena prajJAparAdha For Private and Personal Use Only Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 413 saMyogena buddhayA samyagavekSyAvekSya kammaNAM samyaka pratipAdanena dezakAlAtmaguNaviparItoyaseknena ca // tasmAdAtmahitaM cikIrSatA sarveNa savvaM sarvadA smRtimAsthAya sadavRttamanuSTheyam / taddhAnuSThAnaM* yugapat sampAdayatyarthadvayamArogyamindriyavijayaJca // 8 // yogAdyanupataptAnAmanupatApAya buddhagrA yuktyA samyagavekSyAvekSya vivicya prakRtibhAve prayatitavyam / manasastu svArthAtiyogAdyanupataptasyAnupatApAya prakRtibhAve buddhayA yuktibuddhagrA idaM hitamahitamidamitirUpeNa samyagavekSyAvekSya vivicya karmaNAM samyak pratipAdanena vAGmanaHzarIrapravRttInAmahitAnAM varjanena prytitvym| dezakAlAtmaguNaviparItAnAM hitAnAmupaseknena ca hetunA paNNAmevendriyANAmanupataptAnAmupatApAya prakRtibhAve prytitvym| AtmaguNaviparIteti prakRtiguNaviparItetyarthaH / etenAsAtmyendriyArthasaMyogaparihAreNa paJcendriyANAM prajJAparAdhaparihAreNa manaso'nAgatabAdhAyAH pratiSedhaH kartavya ityuktam / kAlaguNaviparItopasevaneneti vacanena pariNAmaparihAreNa papNAmevAnAgatavyAdhipratiSedhaH kartavya ityuktam / dezo'tra vizeSeNa jJApanArtha pRthagukta iti / tsmaaditi| pusA sAtmyendriyArthasaMyogena buddhayA samyagavekSyAvekSya karmaNAM samyakpratipAdanena dezakAlAtmaguNaviparItopasevanena ca paJcandriyANAmanupataptAnAmanupataptasya manasazcAnupatApAya prakRtibhAve prayatnasya vidhAtavyabAddhetorAtmahitaM cikIrpatA savveNa puruSeNa sarvadA smRtimAsthAya sadvRttaM sadbhirindriyapaJcakena manasA vAcA kAyena tyate'smin karmaNIti tat, satAmArogyavatAM vA vRttaM, sAdhu vA vRttaM sada vRttamanuSTeyam / indriyavAGmanaHzarIrapravRttirUpamanuSThe ymaacrnniiym| santaH khalu iha cAmuSmiMzca loke zAntizaucAcArAdiyogajanitadharmAprabhAvAt trivargamavyatiricya janA vartanta iti / mUlAhitArthapravRttiniSedhena hitArthapravRttupadezaH kRto bhavati / etenAsAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhaparihArAbhyAmanAgatAbAdhapratiSedharUpaceyoktA bhvti| utpannavikArapratiSedhopAyastu dezakAletyAdinA kathyate / guNazabdaH pratyekamabhisagbadhyate, Atmazabdena prakRtivikArayorgrahaNaM, tasmAt karmaNAM kriyArUpANAM zAstravihitatvena pratipAditAnAM samyaganuSTAnamArogyahetuH, tacca karma hitaM * taddharanutiSTan iti cakrapANitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | 4:4 [ indriyopakramaNIyaH tat sadavRttamakhilenopadecyAmo'gniveza ! tadyathA - deva - go-brAhmaNa guruvRddha-siddhAcArthyAnarccayet / - ca Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nan sadavRttaM kasmAdanaSTheyaM na tvasada vRttamityAzaGkayAha - taddhItyAdi / kiJca tat sadavRttaM kiMguNamityata Aha- taddhItyAdi / hi yasmAt tat sadavRttasyAnuSThAnaM yugapadarthadvayaM sampAdayati yadevArogyaM tadaivendriyajayam, na tu kadAcidArogyaM kadAcidindriyajayamiti / arthadvayaM vivRNoti ArogyamindriyajayaJceti // 8 // gaGgAdharaH -- tat sadvRttamakhilena prAyeNa kAtsnyena vA yadvA hi yasmAt tadanaSThAnaM yugapadArogyendriyajayasampAdakaM tat tasmAt tat sadvRttamakhilenopadekSyAma ityarthaH / itthaJcAkhilena sadavRtte satyupadeSTavye mAtrAzanAdikamAturAzanAcArAtha vegadhAraNavajjenAdayazca ye sadvRttarUpA uktAstebhyo'vaziSTaM sArvvatkaM sadavRttamupadizati - tadyathetyAdi / tatrAdau pUjyatvAdAha devetyAdi / guruzabdenAtra varNato'savarNAnAM zUdrAntAnAM pUrvapUrvavarNo guruH / savarNataH puna to brAhmaNAnAM zauyyataH kSatriyANAM dhanato vaizyAnAM vayasA zUdrANAmadhikA ye te guravaH / savrvveSAJca mAtApitarau pitRvyAdayazca samparkAH / asamparkAstu savarNA uttamavarNAzceti vizeSeNa varNato guruH, kaniSThApekSayA gariSThatvajJApanArtham / savveSAM martyAnAM devA guravaH / gAvazca martyAnAM brAhmaNAdInAM nRNAM guravaH / brAhmaNA varNAnAM guravaH / guravazca vRddhAdInAM guravaH / vRddhAzva siddhAdInAM guravaH / siddhAstApasAH / te punarAcAryANAM guravaH / ityuttarottarANAM pUrvvapUrvvAccakakhakhyApanArthaM tathaivAnupUrvyA nirdezaH kRtaH / AcAryo brahmAdau guruH / etaccAnuSThAnaM dhammedvAreNArogyendriyajayasampAdakam / 1 1 sadvRttAnuSThAnarUpaM, tasmAt kAraNAt AtmahitaM karttumicchatA smRtimAsthAyAvadhAnena sadvRttopadezaM smRtvetyarthaH ; satAM vRttamanuSThAnaM dehavAGmanaH pravRttirUpaM sadvRttamanuSTheyam / iha janmani janmAntare zAntizaucAcArAdiyogajanitadharmmaprabhAvAt trivargamavyAkulamupayuJjAnAstiSThantIti santa ityucyante, adhArmikAstu vidyamAnA apyaprazastAvadhAnatvenAsanta ityucyante / sadvRttAnuSTAnaM darzayati-tItyAdi / sadvRttAnuSThAne nAnyazriyamabhilaSedityAdyanuSThAnenendriyaM yantrayate, yantraNAbhyAsAt tadindriyaM jIyate ityuktamindriyavijayaceti // 8 // cakrapANiH - yasmAdevaMguNaM sadvRttAnuSThAnaM tat tasmAt sadvRttamupadekSyAmaH, akhilena For Private and Personal Use Only Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 415 agnimnucret| oSadhIH prazastA dhaaryet| dvau kaalaavupspRshet| malAyaneSvabhISaNaM pAdayozca vaimalyamAdadhyAt / triH pakSasya kezazmazru lomanakhAn saMhArayet / nityamanupahatavAsAH sumanaHsugandhiH syaat| sAdhuvezaH, prasAdhitakezo, mUrddhasroto'bhyaGga-* __ agnimanucarediti-agni sAyaM prAtaragnihotramanuprAtaranasAyaM sAyamanu punaH pAtazca tdaacredityrthH| oSadhIriti-vanajAH prshstaaH| yasmin yasmin viguNagrahAdau yAH zAstrAntare cAyurveda coktAstA ityrthH| etaccApi yugapadubhayArthasampAdakaM prbhaavaat| dvau kAlAviti--sAyaM prAtarupaspRzena snaayaat| sandhyAM vopAsIta / madhyAhnasandhyopAsanAyAM tathA kAlaniyamAbhAvAt, kAlAtyaye praayshcittaabhaavaac| malAyaneSvityAdi-"medhyaM pavitram" ityAdinA mAtrAzitIye svayamuktam / tathAguNakhAdatra vidhIyate sada vRttven| triH pakSasyeti-mAsi paJca dinAni tu paT SaD dinAni madhye vihAyASTame dine 3mazvAdisaMhAre bhavantIti vyavasthAyAH pakSasya triH saMhArayedityupadiSTam / dvitIyapakSe tu prathamadinasahitameva gaNanIyam, caaturthkaadijvrdinvt| etacca mAtrAzitIye "pauSTikaM vRSyam" ityAdiguNavenoktakhAdatra vidhIyate sada vRttalena guNadvayasampAdanakhyApanArtham / nityamanupahatavAsAH malavaca cchinnaM vAso na pidadhyAt / "kAmyaM yazasyam" ityAdiguNakhAnnimmalAkSaNNavAso vibhRyAt / nityaJca sumanaHsugandhiH syAt / mAtrAzitIyokta-"vRSyaM saugndhym"-ityaadigunnvaat| atra sumanasA sugandhipuSpeNa mAlyarUpeNa, suSTu gandho yasya sa tathA syAditi vidhIyate / sAdhuvezaH mAtrAzitIyIkta-"dogenthyaM gauravam"-ityAdiguNakhAt zarIraparimAjjanavAn syAdityatra vidhiiyte| prasAdhitakezaH mAtrAzitIyokta"pauSTikam"-ityAdiguNakhAt kezazmazruprasAdhanavAn syAdityatra vidhIyate / kA snyena, dvau kAlau sAyaM prAtaH, upaspRzet snAyAt. yadi vA upaspRzet sandhyAmupAsIta ; triH pakSyasyeti paJcabhiH paJcabhirdinaH, yadi vA kSArapANervacanaprAmANyAt pakSazabdo'yaM mAse varttate, "patati paJcadazAbhyAM mAsaH' iti, paJcadazAhaH pakSo'bhidhIyate ; evaM "patati RturmAsAbhyAM pakSarUpAbhyAm' iti mAso'pi pakSAbhidheyaH ; uktaJca kSArapANau "trirmAsasya romanakhAn saMhArayet" iti / anupahatavAsA amlAnavAsAH, prasiddha kezaH prasAdhitakezaH, iha kezaprasAdhanAbhidhAnAt pUrva * mUrddhazrotraghrANa iti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (indriyopakramaNIyaH pAdatailanityo, dhUmapaH, pUrvAvabhASI, sumukhaH, durgeSvabhyupapattA, hotA, yaSTA, dAtA, catuSpathAnAM namaskartA, balInAmupahartA, atithInAM pUjakaH, pitaNAM piNDadaH, kAle hitamitamadhurArthavAdI, vazyAtmA, dharmAtmA, hetAvIryuH, phale neyuH, nizcinto, mUrddhasroto'bhyaGgapAdatailanityaH mAtrAzitIye prokta-"nityaM snehAIzirasaH". ityAdinopadiSTaguNatvAt mRddha tailanityaH syaat| tathA tatrokta "na karNarogAH" ityAdiguNavAn katailanityaH syAt, tathANutailanasyanityaH syAt / karNAdicchidramiha srotH| abhyaGgatailanityaH syAt mAtrAzitIyokta"snehAbhyagAt" ityAdiguNavAt tathA tatrokta-kharakham" ityAdiguNavAt pAdatailanityaH syAt / ityete'tra vidhiiynte| dhUmapa iti mAtrAzitIyoktaguNavAt tatroktatrividhadhUmapaH syAdityatra vidhiiyte| pUrvAvabhASIti abhyAgataM vA mAnyapUjyazIlAdikaM suhRdaM vA prathamato dRSTvA pUrvamevAvabhApituM kuzalapraznAdivAcA Alapitu zIlavAn syAt / sumukhaH parAGamukhatArahitaH syAt parAGmukhe hi svabhyAgatAdyabhizApAt / durgeSvabhyupapattA durgAtipatitAnAmabhimukhIbhUyopapattA syAt / durgAddhato hi duryoddhArakamAzIbhirabhinandayati / hotA balivaizvAdibhihomakArakaH syAt / yaSTA devayajanakArakaH syAt / tayohiM grahA devAzca prasIdanti / te ca brahmaNA'dhyastAH, teSAM prasAdena brahmaprasAdo lkssyte| dAtA dInebhyo'dInebhyazca brAhmaNAdibhyaH sjnebhyH| catuSpathAnAM namaskartA syAt, tAdRzapathe'pi naanaapunnypurussgmnaagmnlbhybhupunnykhaat| balInAmupahartA pUjopahArANAmupaharaNena devatAprasAdAt ; athavA balijIvikA tadupahartA syAt / atithInAM pUjakaH syAt bahudhamma hetukhAn / pitRNAM piNDadaH syAt pitRlokatRptyA vissnnupriiteH| kAle yathAkAlAnatIte hitaM mitaJca madhuraM manozamarthavantaM prayojanavantaM vadituM zIlavAn syAt ; tathAve hi lokAnurakto bhavati / vazyAtmA vazyendriyamanAH syAt / AtmazabdenAtra mana ucyate, tadazena kezasaMharaNe vacanaM tIrthAdiprAptanimittena kRtamuNDanasnAtakAdiviSayam / pUrvAbhibhASI prathamasambhASaNazIlaH / durgeSvabhyupapattA durgatipatitAnAM rakSitA, yayA yajJakArakA, vazyAtmA vazyendriyaH Atmazabdo'yamindriyavacanaH, hetAvIpyu rityanena yena hetunAyaM dhanavAn vidyAvAn vA jAtaH sa heturme kathaM bhavediti prayatnavatA bhavitavyamiti darzayati phale neyurityanena, parasya na dhanAdi For Private and Personal Use Only Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH suutrsthaanm| 417 nirbhIko, dhImAn, hrImAn, mahotsAhaH, dakSaH, kSamAvAn, dhArmikaH, AstikaH, vinayabuddhividyAbhijanavayovRddhasiddhAcAryANAmupAsitA, chattI, daNDI, maunI, sopAnako, yugamAtraka vicaret / maGgalAcArazIlaH, kucelAsthi-kaNTakAmadhyacakSurAdInAmapi vazyavaM syAt ; tathAve hi lobhAdayo na syuriti / evaM dharmAtmA dharme mano yasya sa tthaa| hetAvIpyuriti vidyAdhanadhAdisadupArjanahato IrSyAzIlavAna syaat| na tu tatpuruSAya na vA taddhetave, yenAyaM vidvAnabhUt tenAhaM vidvAn syAmavatyAdirUpeAvAn syAt ; na tu ayaM vidvAnabhUta kadA mariSyatItyevam / ayaM yena vidvAnabhUta nAhaM tena vidvAn syAm anyena punaH syAmityevazca IpyAvAn na syAt / phale neSyuH phale vidyAdhanadharmAdau pareSAM phale Ipyu ne syAt / nizcintA duzcintAtyAgI syAt / nirbhIka iti samupasthite duSparihAryabhayaheto bhayaM mA kuryyAt, parihArAya zakye tu bhaye bhayaM pariharet / dhImAn manovivecanAvyApAreNa buddhiM kuA / hImAn vyavahArAhArAbhyAmanyatra lajjAzIlaH syAt / mahotsAhaH kammasu kartavyeSu manaso mahotsukyavAn syAt / dakSaH karmasu kuzalaH syAt / kSamAvAn bhUteSu / dhAmbhika iti dharmAtmeti padena labdhaM dharmacittakhamatra tu taccittaH san dhmmemaacritvaanucyte| AstikastisrapaNIye vktvynaastiktaarhitH|| vinytyaadi| vinayana vA buddhayA vA vidyayA vAbhijanena visrabdhakulAtpattyA vA vayasA vA vRddhA ye teSAm, siddhAnAM tapobhiH AcAryANAM sAvitrodAyakAnAM gurUNAmupAsitA paricayeyA upAsanAM kuryAt / chattoti mAtrAzitIyoktatarvidhamanamitiguNavAn chattI snnhH| tatroktaskhalataH saMpratiSThAnamiti guNavAdAtrI daNDI syAt / mAnI avacanaH san, sApAnakastatravAktacakSuSyaM spazenahitamityAdiguNakhAt pAdatradhAraNavAna san, yugamAtraka yugA hastacatuSTayaM tanmAtramitastato dazanazolaH san vicaret gacchet / maGgalAcArazIlaH syAta, maGgalajanakakriyAzIlaH syaat| kucelaM kutsitavasanam ; anupahatavAsA ityanenApahatavAsasaH pratiSedhaH, iha malinAdiphalasambandhanivAraNecchA karttavyeti drshyaaNt| nirbhIka iti upasthite'parihArya bhayaheto boddhavyam, zakyaparihAreSu dRzAharapratyavAyahetuSu tu bhetavyameva ; Abhajano vizuddhakulam ; For Private and Personal Use Only Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| indriyopakramaNIyaH kezatuSotkara-bhasmakapAla-snAnabalibhUmInAM parihartA, prAk zramAda vyAyAmavarjI syAt / sarvaprANiSu bandhubhUtaH syAt / RddhAnAmanunetA, bhItAnAmAzvAsayitA, dInAnAmabhyupapattA, satyasandhaH, sAmapradhAnaH, paraparuSavacanasahiSNuH, amarSanaH, prazamaguNadarzI, rAga pahetUnAM hntaa|| nAnRtaM brUyAt / nAnyasvamAdadIta / nAnyastriyamabhilaSet kutsitaksanapratiSedhaH / asthi prANinAm, kaNTakaM vRkSasya, amedhyamanIpsanIyam / kezaH prANimAtrasya, lomAnyatrAjinAdi medhyAta, tuSaM dhAnyAdeH, utkaraH zarkarA kaGkara iti loke, bhasma bhasitaM kASThAdeH, kapAlaM ghaTAdInAM kharaM naraziraH kapAlaJca, snAnabalyobhUmiH, snAnasthAnamanyatra jalAzayAt, balIbhUmiH pUjopahAratyAgasthAnam, eteSAM parihartA parityaktA syAt / prAk zrAdarddhazaktitaH, arddhazaktipayyantaM vyAyAma kuryAt tataH zrame jAyamAne vyAyAmaM tyajet / sarvaprANiSu bandhubhUtaH syAt / kruddhAnAmApAtato'nunetA vinayI syAt / bhItAnAmAzvAsayitA AzvAsavacanena nirbhayakhaM kuryaat| dInAnAmabhyupapattA upakArArtha sviikrtaa| satyasandhaH satyasandhIkRt styprtijnyH| sAmapradhAnaH / paraparupavacanasahiSNuH pareSAM zatrUNAmitareSAM vA paruSasya niSThurasya vacanasya sahiSNuH syAt / amarpamakSamAM hantIti amarSaghnaH kraddhAnAM krodhazAntikRt / prazamaguNadarzI prazamaH zAntistadaguNena draSTuM zIlaM yasya sa tathA syAt / rAgadve pahetUnAM dhanAdivibhAgAdhikArAdyarthakalahAdInAM hantA syAt / / - nAnRtaM brUyAt asatyaM na brayAditi tu dhammAvirodhimithyAvAkyAdanyatra ; tena rAjayakSmiNAM kAkAdimAMsAni taittirikAdimAMsAnyabhisarvaprANiSu bandhubhUta iti tu yadyapi rAjadvipatitAdInAmadharmabhayAt cikitsAM na karotIti tathApi teSvapi karuNArdrahRdayatvena mantavyam / abhyupapattA upakArArthaM svIkartA, satyasandhaH pratijJAtArthanirvAhakaH, amarpo'kSamA tAM hntii|t amaSannaH, prazamaM zAntiM guNatvena draSTuzIlaM yasya sa prshmgunndrshii| nAnRtaM brUyAdityasya rAjayakSmaNi "kAkAMstittirizabdena" ityAdyayathArthabhASaNopadezena virodho na vAcyaH ; yataH-parApakAraphalakamasatyabhASaNamanRtavyAhAradoSeNa spRzyate * zamapradhAna iti cakrapANitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir '8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 416 naanyshriym| na vairaM rocayet / na kuryAt pApam / na pApe'pi pApI syAt / nAnyadoSAn ba yAt / naanyrhsymaagmyet|| nAdhArmikaina narendradviSTaiH sahAsIta; nonmattaiH, na patitaH, na bhrUNahantRbhiH, na kSudraH, na dussttaiH| na duSTayAnAnyAroheta, na jAnusamaM kaThinamAsanamadhyAsIta, nA'nAstIrNamanupahitamavizAlamasamaM vA zayanaM prapade ta, na giriviSamamastakeSvanudhAyAzanArtha mithyAvacanaM na virudhyate; parApakArArthamanRtabhASaNapratiSedhAt / uktazcAnyatra-"strInarmamRdvAha vidhau tathaiva sarveSu caiva vyasaneSu naNAm / prANAtyaye sabaMdhanApahAre paJcAnRtAnyAhurapAtakAni // " iti vacanam / nAnyasva. mAdadIteti spaSTam / nAnyastriyamabhilaSet rantumiti zeSaH ; etenendriyajayasampattiH syAt / naanyshriymitytraabhilpeditynenaanvyH| svazrItayAnyazriyaM nAbhilapedityarthaH / na vairaM rocayet, na kuryAt pApamiti dvayaM sugamam / na pApe'pi pApI syAt / pApe'pi samupasthite na ca vArayitumApAtataH zakye'pi na pApI syAt ; tat pApaM na kuryaat| nAnyadoSAn brUyAditi sugamam / nAnyarahasyamAgamayeta anyeSAM guhyatamaM nopadezayedanyatra / ___ nAdhAmmikaiH sahAsIti pareNAnvayaH, saMsargAdipApaM bhavati tatparihArArtham / na narendradviSTaiH sahAsIta nrendrkopsmbhvaat| eva nonmattaiH sahAsIta, na patitaiH sahAsIta, na bhraNahantRbhigarbhaghAtakaH sahAsIta, na kSudairnIcaiH, na duSTaiH khalacaurAdibhiH sahAsIta ; sarvatrAnvIyate sahAsIteti padam / na duSTayAnaM durabhyastAvAdim / na jAnusamaM kaThina. mAsanamadhyAsIta ptnbhyaat| nAnAstINamityAdikaM zayanavizeSaNam / anupahitaM zirasodho nyastamupadhAnaM vinA, avizAlamavahalam, asmmuccniicm| na giriviSamamastakeSvArohediti giriSu viSamamastakeSu na tu parasya jIvanArtha manyathAbhASaNam ; uktaJca-"prANAtyaye sarvadhanApahAre pnycaanRtaanyaahurpaatkaani"| Agamayeda budhyeta ; adhArmikasaGganiSedhainaiva patitAdisaGganiSedhe labdhe punastadabhidhAnaM vishessprtissedhaarthm| bhrUNahA garbhaghAtakaH / anupahitamanupadhAnaM gaNDukAdirahitam / For Private and Personal Use Only Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 420 crk-sNhitaa| [indriyopakramaNIyaH caret, na tu mamAroheta, na jalopravegamavagAheta, na kulacchAyAmupAsIta, nAgnuAtyAtamabhitazcareta, noccaihaseta, na zabdavantaM mArutaM muJcet, nAsaMvRtamukho jambhAM cavathu hAsyaM vA pravarttayet, na nAsikAM kuSNIyAt, na dantAna vighaTTayet, na nakhAna vAdayeta, nAsthInyabhihanyAta, na bhUmiM vilikhet, na cchindyAt tRNam, na loSTra mRdgIyAt, na viguNamaGga zceSTeta, jyotIpyagnipaJcAmedhyamazastazca nAbhivIkSeta, na hUM kuryAcchavama, na caityadhvajagurupUjyAzastacchAyAmAkAmeta, na kSapAravamaracoccAvacapradezeSu / na ThumamArohediti sada vRttAdhikArAdasatphalAyeti labhyate / tena karamacitika rasAyanapAde AmalakIkSArohaNaM na virudhyte| na jalograti spaSTam / kulacchAyAM satkulotpannAnAM svavaMzotpannAnAM vA cchAyAM nopAsIta padbhagrAmiti shessH| nAgnutpAtamulkApAtamabhitazcatuHpArve kRtvA na caret / / noccaihasediti spaSTam / zabdavantaM mArutamadhovAyu zabdena na munycet| nAsaMgratetyAdi saMtamukhena jambhAM kSavathu hAsyam pravattayet / tena haThAnmukhakuTilakhaM bhvti| na nAsikAM kussnniiyaadvighttttyet| na dantAnityAdau na kizcida dRSTaphalaM dRzyate kinsadRSTaphalajanakakhAdiha sada vRttopadezo bodhyaH / nAsthInyabhihanyAt / na bhUmiM likhet vyartha bhUmilikhanaM na kuryyaat| na cchindyAta tRNaM vyartha nakhena / na loSTra mRda nIyAdvArtha padena / na viguNamaGgaviguNaM yathA syAt tathA naanggaishcessttet| jyotIMSi tejasvatAM mUryAdInAm / tatrAgniM cAmedhyamazastaM citAGgArAsthyAdikam / na hrakuryAcchavamiti yaH zavaM hUM karoti tena somo vahinirasto bhavatItyAgamaH" iti / na caitydhvjaadicchaayaamaakraamedullngghyet| caityo grAmadevakulasadRzagRham dhvajasya vizeSaNam / na na drumamArohediti sAmAnyo vidhirasya ca vizeSeNa rasAyanavakSyamANAmalakIvRkSArohaNopadezena mahAphalena ca bAdhA bhavatyeva ; kuSNIyAd vighaTTayet ; iha savRttopadeze yatra na nakhAn vAdayedityAdau sAkSAt dRSTamadRSTaM vA phalaM na dRzyate tatrApyaraphalaM vacanaprAmANyAdeva boddhavyam / na zavaM hUM kuryAdityatrAgamaH,-"yaH zavaM hU~ kuryAt tena somo vahinirasto bhavati" iti / caityo * aniSTa iti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH suutrsthaanm| 421 sadanacaityacatvaracatuSpathopavanazmazAnAyatanAnyAseveta / naikaH zUnyagRhaM na cATavImanupravizeta, na pApavRttAn strImitrabhRtyAn bhajet, nottamavirudhyeta, nAvarAnupAsIta, na jihma rocayet, nA'nAryamAzrayeta, na bhayamutpAdayeta, na sAhasAtisvapnaprajAgarasnAnapAnAzanAnyAseveta, norddha jAnuzciraM tiSTheta, na vyAlAnupasarpata na daSTriNo na viSANinaH, purovAtAtapAvazyAyAtipravAtAna jahyAta, kaliM nArabheta, nAnibhRto'gnimupAsIta, nocchiSTo nAdhaH kRtvA pratApayet, nAvigatakSapAkhiti rAtriSu, amarasadanaM, caityaM grAmasyAtyuccasthAnaM, cakharamaGganam, AyatanaM vadhasthAnam / naika ityAdi spaSTam / na pApavRttAn strIprabhRtIna bhajet / nottvirudhyet| nAvarAniti nIcAna nopAsIta / na jihma na kuTilaM rocayet / nAnAryamAzrayediti zUdraM nAzrayet ; ArAta dUrAt pApebhyo gacchatItyAryaH, tadbhinno'nAryaH, brAhmaNakSatriya vaizyayonidvijabhinnaH shuudrH|| na bhayamutpAdayet kasyApIti shessH| na saahsetyaadi| atrAtizabdasya svapnAdibhiH pratyekamanvayAna sAhasaM nAseveta na cAtisvapnaM na cAtiprajAgaraM na cAtisnAnaM na cAtipAnaM na cAtyazanam AsevetetyanvayaH / sAhasasya na vegAndhAraNIya varjanavidhiH, atra sada vRttatayopadezArthamukterna punruktiH| noddha jAnudeNDAyamAnaH san / na vyADAnupasatAnadaMSTriNaH sapezUkaragajAdiya'haddantAna nopasat samIpaM na gcchet| viSANinaH shRngginnH| purovAtaH pUrva diza aagtvaatH| atipravAtaH atishyprkRssttvaatH| kaliM grAmapradhAnataruH ; AghAtanaM badhasthAnam ; avarA nIcA : jihma kuTilam ; ArAta dUrAt pApebhyo yAta AryyaH, tadviparIto'nAryaH ; atizabdaH svapnAdibhiH saha pratyekaM smbdhyte| iha ca prakaraNe sAhasa-naktaM dadhibhojanAdInAM yeSAM prakaraNAntara eva niSedhaH kRtaH, tAni punarniSidhyante prakaraNavazAdeva, prakaraNaprApto hyarthaH prAgukto'pi punarabhidhIyamAnaH prakRtagranthasya nyUnatAmudasyati, punarabhidhIyamAnArtha gauravaJca darzayati na punaruktadoSamAvahati ; yaduktam -"adhikaraNavazAda dAAda guNadoSaprAphito'rtha sambandhAt / stutyartha saMzayataH ziSyadhiyAJcAbhivRddhayartham / tantre'smin punarukta punarukta nepyate tddhi|" iti / Uddha jAnurdaNDAyamAnaH, vyAlAH sarpAH, asunibhRto'samA* AghAtaneti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 422 crk-sNhitaa| indriyopakramaNIyaH klamo nAnAplutavadano na nagna upaspRzeta,na snAnazAcyA spRzeduttamAGgam, na kezAgrANyabhihanyAt, nopaspRzya te eva vAsasI vibhRyAta, nAspRSTrA ratnAjyapUjyamaGgalasumanaso'bhiniSkrAmeta, na pUjyamaGgalAnyapasavyaM gacchet, netraannynudkssinnm| nAratnapANi snAto nopahatavAsA nAjapitvA nAhutvA devatAbhyo nAnirUpya pitRbhyo nAdattvA gurubhyo nAtithibhyo pApasUcakakarma / nAnibhRto'samAhitaH agopane iti vaa| agniM vaitAnika vaivaahiknyc| nocchiSTo bhojanAvaziSTayuktaH sannagniM laukikAgni "sAmAnyazabdasya vyAkhyAnato'rthavizeSapratipattiH na hi sandehAdalakSaNam" iti mahAbhASyAta / na pratApayeta nAdhaH kRkhA pAdAyaH kRlaagnimitynvyH| nAvigatalamA zrAntaH / na anAplutavadanaH mukhaM jalenAplutaM yasya sa AplutavadanaH tadbhinno'nAplutabadanaH / na nagnaH digambaraH sana upaspRzet snAyAt / na snAnazAcyA snAtaH parihitavasanenottamAGgaM ziraH spRzet / kezAgrANi nAbhihanyAt nopaspRzyeti upaspRzya svAkhA te eva snAnavAsasI yadvasanadvayaM paridhAya snAyAta tadvasanadvayaM kezazarIrAdimArjanAnantaraM nippIDya vAriNA vA na vibhRyAt priddhyaat| nAspRSTaM tyaadi| aspRSTvA ratnAni maNimuktAdIni, AjyAni ghRtAni, pUjyAni zAlagrAmAdIni, maGgalAni yAnyanyAni, sumanasaH puSpANi aspRSTvA na niSkrAmet svabhavanAt kutracinna gacchat / gRhAta kutracidgamana etAni spRSTvA gacchediti bhaavH| na pUjyetyAdi / pUjyAni maGgalAni ca zavazivApUrNakumbhajalAharaNArthagacchada gRhItApUrNakumbhavyatiriktAni apasavyayAnaM na gacchet vAme kRkhA na gacchedityarthaH ; zavAdIni vAme kRkhA gaccheta / etAni vinA itarANi pUjyamaGgalebhyo'nyAni anudakSirNa na gacchet dakSiNe kRtA na gacchedityarthaH / nAratnapANirityAdi naaddiitetyntmekvaakym| dvijaH puruSo nAratnapANiH ratnayuktahastaM vinA nAnnamAdatIta na bhunyjiit| na cAsnAtaH, na copahatavAsaH parihitavAn, na cApyahukhA devatAbhyo nityahomamakRkhA, hitaH, nAdhaH kRtvA agnimiti smbndhH| te eva vAsasI snAnavAsasI ityarthaH yadi vA snAnakAlAt pUrva pRte : apasavyaM vAmam / For Private and Personal Use Only Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 423 nopAzritebhyo nApuNyagandho nAmAlo nApracAlitapANipAdavadano nAzuddhamukho nodaGmukho na vimanA nAbhaktAziSTAzucikSudhitaparicaro na pAtrISvamedhyAsu nAdeze nAkAle nAkINe nAdattvAgramagnaye nAprokSitaM prokSaNoDakairna mantra ranabhimantritaM na nAjapilA gAyatrAdikamajapilA na bhunyjiit| nAnirupyeti pitRbhyaH zrAddhanivvepaNaM na kRtA na bhuJjIta / zrAddhAnnadAnaparyantakarmatarpaNAnyatamani+paNaM kRlA bhuJjIta / nAdattvA gurubhyo yathAzakti kizcidabhojyam / na cAtithibhyodattvA nApyupAzritebhyo nikaTasthAzritebhyo'dattvA bhunyjiit| nApuNyagandho'mAGgalyagandhavAna na tu bhuJjIta, nAmAlI puppamAlyAbhAvavAn na bhuJjIta, na cApakSAlitapANipAdavadanaH "AI pAdastu bhuJjAnaH zataM varSANi jIvati" iti coktam, nAzuddhamukhaH anAcamya, nodaGmukhaH uttarAbhisukho na bhuJjIta, lokdvyhitkhaabhaavaat| "AyuSyaM prAGmukho bhuGkte yazasyaM dkssinnaamukhH| dhanyaM pratyaGamukho bhuGkta RtaM mukta hupada GmukhaH // " iti mhaabhaartvcne| RtaM yad dravyamAharati tadvyaguNamAtralAye stymityrthH| prAGmukhAdibhojane khAyuSyakhAdyadhikaguNavAt sdvRttsevne'bhidhaanmiti| manuvacanenApyuG mukhabhojanasyAnnaguNAtizayaguNAbhAvAt udaGmukhAnyamukhabhojanasya AyuSyavAdiguNAnuttyAdivizeSaguNasyApi lAbhAdudaGmukhabhojanaM niSidhyate / dhanyamityatra zriyamiti pAThe icchanniti zeSaH / iti kazcit / sarvamAyupyamityAdikaM kriyAvizeSaNam / na vimanA anyamanA na bhunyjiit| naabhkttyaadi| abhaktaparicaraH bhaktihInaparicaraH, aziSTaparicaraH azuciparicaraH, sudhitaparicaraH san na bhuJjIta / na pAtrIpvamedhyAsu amanojJAzucipAtrISu na bhuJjIta / nAdaze aprazastadeze na bhunyjiit| nAkAle kAlo hyAtmahito'bhyAsIkRtaH sAddhapraharadvayAdRrddha divA rAtrI praharAdRddha na bhuJjIta / nAkIrNe akINa saMkoNadeze na bhuJjIta, na AkIrNe bahujanavyApte iti vaa| nAdattvAgramagnaye agnaye bhojyasyAna na dattvA na bhuJjIta / nAmokSitaM prokSaNodakarvedoktavidhinA prokSitabhinnamannaM na bhunyjiit| na mantraivedoktamantrairabhimatritaM na kRkhA na bhuJjIta / vede tu prokSaNAbhihananAbhimantrA anirUpyAnivedya, AkIrNe bahujanAkIrNe ; annasya prokSaNAbhimantraNAni vede bohavyAni ; For Private and Personal Use Only Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 424 crk-sNhitaa| [ indriyopakramaNIyaH kutsan na kutsitaM na pratikUlopahitamannamAdadIta na paryuSitamanyatra maaNshritkshusskshaakphlbhkssyebhyH|| nAzeSabhuk syAdanyatra dadhimadhulavaNasaktusapibhAH / na naktaMdadhi bhunyjiit| na sktnekaanniiyaat|n nizi na bhuktA na bahUna na dvinoMdakAntaritAna na bchitvA dvijairbhakSayet / nAnRjuH shaatvyaaH| na kutsana sAdhu vApyasAdhu vA bhavatu cAnnaM kintu na nindayikhAnnaM bhuJjIta / tatra yadi kutsitaM bhavati tadApi kiM na ninditavyamityAhana kutsitam kutsitamannaM nAdadIta, na pratikUlaiH prANibhirupahitaM samIpagatam / annamiti bhoktavyaM tAvat / tatra niSedhyamAha-na pyyussitmiti| tatrApi niSedhyAnyAha anytretyaadi| haritamAIkAdikaM zuSkazAkaM zuSkapatrAdi / zuSkAzuSkaphalaM bhakSyaM ghRtapUrapiSTamodakAdayaH ebhyo'nyatra payyuSitaM nAnnamAdadIta / anyatreti bhinnamityarthaH / ___ kathamannAdAnamityAha-nAzeSabhuk syAditi / pAtrAvazeSa rakSayitvA bhunyjiitetyrthH| niHzeSeNa na bhuJjIteti yaavt| anyatra ddhyaadibhyH| dadhyAdibhinnamannaM na niHzeSaNa bhunyjiit| dadhyAdikantu niHzeSeNaivetyarthaH / na naktaM ddhiityaadi| "alakSmIdopayuktalAnnaktantu dadhi vajjitam" ityuktadoSakhenAtra dadhibhojanaM rAtrI nissidhyte| AgamAntaramapi--"divA kapitthe vasati rAtrI dadhina ca sktuss| alakSmIH kalahAdhArA kovidAre kRtAlayA" // iti / ata evAha na saktaniti / ekAna kevalAna zakarAvRtarahitAna saktana divA nAznIyAt, na cAznIyAnnizi saktUna, nApi bhuktvAznIyAt saktana, na vA bahUna saktana, na ca dviAiraM saktana nAznIyAt / nodakAntaritAniti udakAntargatAna saktan nAznIyAt / na chinveti / dvijedantaizchittvA na bhakSayet / cavveyitA bhakSet / nAjuH na kuTilaH sana kSuyAt, nAnRjuradyAt, nAnRjuH kutsitaM svarUpata eka kadayatvena ninditam ; haritakamAIkAdi ; zuSkazAkaM zuSkapannAdi ; bhakSyA modakAdayaH ; nAzeSabhuk syAt niHzeSabhojI na syAdityarthaH; nakta dadhibhojananiSedhe AgamaH-"divA kapitthe vasati rAtrau dani ca sakta pu| alakSmIH kalahAdhArA kovidAre kRtAlayA // " ekAniti ghRtazarkarArahitAn ; nodakAntaritAn nodakaM pRthaka piitvetyrthH| For Private and Personal Use Only Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 425 kSuyAnnAdyAnna shyiit| na vegito'nyakAryaH syAt / na vAyvagnisalilasomArkadvijagurupratimukhaM nisstthiivikaavaatvccoNmuutraannyutsRjet| na panthAnamavamUtrayet na janavati nAnnakAle na japahomAdhyayanabalimaGgalakriyAsu zleSmazivANakaM muJcet / na striyamavajAnIta, nAtivizrambhayeta, na guhyamanuzrAvayeta, nAdhiM kuryaat| na rajasvalAM nAturAM nAmedhyAM nAzastAM nAniSTarUpAcAropacArAM nAdakSAM nAdakSiNaM nAkAmAM nAnyakAmAM nAnyastriyaM nAndhayoni nAyonau na caityacatvaracatuSpathopavana zayIteti bodhyam / na vegitaH iti spaSTam / na vAyvAdipratimukhaM sammukha niSThIvikAM mukhena svalpakAsAdikaphoda giraNam / na panthAnamavamUtrayeta pathi na mUtrayeta, na jnvti| nAnnakAle, na japyAdikriyAsu ca zleSmasiGghANakaM karpha nAsikAto munycet| na striyamavajAnIteti spaSTam / tathA striyaM nAtivizrambhayeta ativizrambhaNaM na kuryAt / evaM na guhyamanuzrAvayet, striymitynvyH| tathA nAdhiM kuryAt adhikAriNI striyaM na kuryAt / na rajasvalAmityAdibhirvyavAyaM gccheditynenaanvyH| striyamityanuvattate srvtr| nAmedhyAmaspRzyAM na vyavAyaM gacchet / nAzastAM kuSThAdirogeNa svabhAvato vA'prazastAm / nAniSTarUpopacArAmabhimatarUparahitAmabhimatopacArarahitAzca na gacche t| nAdakSiNAmananukUlAM vAmAmityarthaH / nAkAmAM svaM na yA kAmayate tAM na gcchet| nAnyakAmAmanyapuruSe kAmavatIM na gacche t / nAnyastriyamanyapuruSeNa vivAhitAM svenAvivAhitAmeva / nAnyayonimasajAtIyAM na gcchet| yonigrahaNena devanararAkSasAdisamAnaprakArANAM parigrahAt manuSyAdInAM rAkSasAdiyonivyavacche daH / nAyonAviti yoni vihAya anyatra pAyau striyaM na gcchet| na caityAdiSu sthAneSu khiyaM vyavAyaM gacchet ; caityaM grAmasya sAdhAraNadevasthAnaM pradhAnakSo vA, nAthAdanRjuH, na zayItAnUjuriti yojyam ; nAtivizrambhayet nAtiprazrayavartI kuryAt ; nAdhikuryAt na sarvatrAdhikRtAM kuryAt ; azastAM kuSThAdisambandhena ; nAnyayoni For Private and Personal Use Only Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 426 crk-sNhitaa| [indriyopakramaNIyaH zmazAnAyatanasalilauSadhidvijagurusurAlayeSu na sandhyayoH nAti na niSiddhatithiSu nAzuciH nAjagdhabheSajaH nApraNItasaGkalpaH nAnupasthitapraharSo nAbhuktavAna nAtyazito na viSamastho na mUtroccArapIDito na zramavyAyAmopavAsaklamAbhihato nA'rahasi vyavAyaM gacchet / na sato na gurUna privdet| nAzucirabhicArakarmacaityapUjyapUjAdhyayanamabhinivartayet / na viduratvanAttavISu nAbhyuditAsu dikSu nAgnisaMpnave na bhUmikampe na mahotsave cavaramaGganam, zmazAnaM spaSTam, AyatanaM prANivadhasthAnam / salile oSadhyAdyAlayeSu na striyaM gacchet / na sandhyayoH praatHsaayNsndhyyoH| nAti striyamativyavAyaM na gacchet / niSiddhatithiSu vyavAyaM na gacchet ; pUrNimASTamIcatuddezIkuhaSu saMkrAntiSu ca nityazrAddhadinavajja zrAddhadinAdiSu / nAzucirazuciH sn| ajgdhbhepjo'nupyuktvaajiikrnnaussdhH| nApraNItasaGkalpaH yena prakarSaNa na nItaH prApito manasi saGkalpo maithunecchAkarmA soprnniitsngklpH| anupasthitapraharSaH ajaatmehnocchaayH| na abhuktavAn bhuktavAneva / nAtyazitaH atibhuktavAn / na vipamasthaH viSamasthAnasthitaH / na mUtroccArapIDita iti spaSTam / nA'rahasi anijjane sthAne vyavAyaM na gacchet / vyavAyaM maithunam / striyaM gacchediti gamayet iti kazcit / vyAptyarthaM gamye bhAvapratyayAntasya vyavAyasya karmeti bhrmH| vastuto nAyonAvityanteSu striyaM na gccheditynvyH| na caityetyAdiSu vyavAyaM na gccheditynvyH| ___ na sato na gurUn parivadet / na mithyAvAdaM vadet / nAzuciH sannabhicArakarma caityasya grAmyasAdhAraNadevasya pUjyasya ca pUjAmadhyayanaM vedaadiinaambhinivrtyet| na vidya, svityaadinaadhyynmbhysyeditynenaanvyH| anArtavISu bhinnatukAle viduratsu jAtAsu tddine| abhyuditAsu digdAhavatISu dikSu / agnisaMplave grAmanagarAdau vahninA dagdhe / bhUmikampe iti spaSTam / mahotsava mityasyAnte abhigacchediti zeSaH ; anyayonirasavarNA ; opadhyAdibhirAlayazabdaH sambadhyate ; mAtithiSviti na niSiddhAsu maithunaM pratipatpUrNimAprabhRtiSu ; ajagdhabheSajo'nupayuktavRSyabheSajaH ; anupasthitanaharSo'jAtadhvajocchrAyaH ; arahasi avijane : abhyuditAsu dina dAhavatIpu dinu For Private and Personal Use Only Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH suutrsthaanm| 427 nolkApAte na mahAgrahopagamane na naSTacandrAyAM tithau na sandhyayo mukhAda guroH nAvapatitaM nAtimAtra na tAntaM na visvaraM nAnavasthitapadaM nAtid taM na vilambitaM nAtiklIvaM nAtyuccai tinIcaiH svrairdhyynmbhysyet| nAtisamayaM jahyAta / na niyamaM bhindyAt / na naktaM nAdeze cret| na sandhyAsvabhyavahArAdhyayanastrIsvapnasevI syaat| na bAlavRddhalubdhamUkliSTakkIvaiH saha sakhyaM kuryAt / na madyadUtasvasamparka durgotsava vivaahaadau| nolkApAte iti spaSTam / mahAgrahopagamanaM candrasUrya grahaNaM zanigururAhuketusaJcAre c| na naSTacandrAyAmiti kRSNapakSe catuI zyAmamAvasyAyAM zuklAyAM pratipadi c| na sandhAyoriti ca spaSTam / nAmukhAda guroguromukhAdeva gRhItamadhyayanaM na tu svayaM vyAkhyAtamadhyayanaM baidha sada vRttAcaraNaphaladam / na avapatitaM varNahInaM, nAtimAtramatizayena na, na tAntaM rUkSa, na visvaramudAttAdisvararahitam, anavasthitapadaM padAvasthAnarahitaM, na atidvataM, na ativilamvitaM, na atiklIvam atimAtreNa balahInasyevAtivilambocAraNaM, nAtyuccairudAttAdisvarairevAtyuccaina, nAtinIcairanudAttAdisvaraireva nAtinIcairiti / adhyayanamadhItagranthamabhyasyet punaHpunarAvattayet / eSo'dhyayanaprakArastu gRhAzrame zeyo na tu brahmacaryAzrame / tatra brahmacayyevidhAnameva sadvRttamiti / nAtisamayam / atinimitte sati bahubhiH kRtavidhAraNaM niyamaH / na nakta caret nAdeze ca credityubhytraanvyH| na sndhyaakhityaadi| yadyapi sandhyayorabhyavahArAdhyayanastrIsevanaM pUrva niSiddhaM tathApi tat strIsevanAdhyayanAdiniSedhavacanaM sandhyAkAlasya kriyAyAM niSiddhaM tadupasaMhRtyeha zeSasaMgrahArthaM taduktamiti na punaruktam / na bAletyAdi spaSTam / atra kliSTo mahAgrahopagamanaM candra sUryagrahaNam, avapatitaM hInavaNe ; tAntaM rukSasvaram ; atiklIvamativila. mbitoccAraNam / _ ati samayo militvA bahubhiH kRto niymH| na sandhyAsvityAdau punaH strIniSedhaH sandhyAsu yAvadakarttavyasya nyUnatAparihArArthamuktaH ; pUrvantu strI yathA na sevyA tanikhilenopadizatA na sandhyayorityuktam iti prakaraNabhedArtha na paunarukta ym| klIvo hInasattvaH, kliTo nindito rogAdinA, gaNAn militAn / kRcchadvitIya Apadi sahAyaH, vahiH kuryAdavajAnIyAt / For Private and Personal Use Only Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 428 crk-sNhitaa| [indriyopakramaNIyaH vezyAprasaGgaruciH syAt / na guhya vivRNuyAt / na kazcidavajAnIyAt / nAhamAnI syAt / nAdakSo nAdakSiNo nAsUyako na dakSiNAn * parivadet / na gavAM daNDamudyacchaMt / na vRddhAn na gurUn na gaNAn na nRpAna vAdhikSipet / na cAtiba yaat| na bAndhavAnuraktakRcchradvitIyaguhyajJAna bahiH kuryyaat|| nAdhIro nAtyucchritasattvaH syaat| nAbhRtabhRtyo nAvizrabdhakhajano naikaH sukhI na duHkhazIlAcAropacAraH na savavizrambhI na sarvAbhizaGkI na sarvakAlavicArI c|| rogAdinA, klIvaH klI vavadalpasattvaH krmsvnutsaahii| na mdaatyaadi| madyAdInAM prasaGge ruciryasya sa tthaa| vikRNuyAt vyaktIkuryyAt / na kazcit janamavajAnIyAt / ahammAnI garvavAn / adakSaH krmnnypttuH| adakSiNaH ananukUlaH / nAsUyako guNeSu doSAropaNakArI na syAdityanvayaH / na dakSiNA anukUlAn parivadet / na gavAmityAdi spaSTam / na vRddhAdIn adhikSipet nindayA stutivAdaM kuryAt / na atibrUyAt na atizayena jalpet / na baandhvetyaadi| bAndhavAn na vahiH kuryAt svAnugatabhAvAt / na cAnuraktAna, na kRcchadvitIyAn Apadi sahAyapuruSAn , na cApi guhyajJAn / nAdhIro na vAtyucchitasattvaH, abudho na syAt atyuddhatamanAzca na syAt / nAbhRtabhRtyaH bhRtAH poSitA bhRtyAH poSyA yena sa bhRtabhRtya eva syAt / nAvizrabdhasvajanaH syAt svajaneSvavizvAsaM na kuryAt / naikaH sukhI syAt madhurAdidravyAbhyavahAravyavahAropabhogAdinaika eva sukhI na syAt / vibhajyAparebhyo dattvA'bhyavaharet / evamanyatra / na duHkhetyAdi / zIlaM svAbhAvikavarttanam, AcAraH zAstropadezAnurUpavyavahAraH, upacAraH pricchdH| eSu duHkhijanavanna syAt / na sarva vizrambhI na sarvAn janAn vizvasyAt / naikaH sukhI syAt sukhahetUnyAmraphalAdInyeka evAvibhajyopayuJjayAdityarthaH / zIlaM svAbhAvika vRttam, AcAraH zAstropadezAnurUpo vyavahAraH, upacAraH paricchadaH, eteSAJca du khatvaM duHkhahetutvAt ; sarcavizrambhI sarveSu vishvaasii| * brAhmaNAniti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 426 na kAryakAlamatipAtayeta, nAparIkSitamabhinivizeta, nendriyavazagaH syAta, na caJcalaM mano bhrAmayet / na buddhIndriyANAmatibhAramAdadhyAt, na cAtidIrghasUtrI syAt, na krodhaharSAvanuvidadhyAta, na zokamanuvazeta, na siddhAvautmukyaM gacchennAsiddhau dainym| prakRtimabhIkSNaM smaret / hetuprabhAvanizcitaH syAt hetvArambhanityazca / na kRtamityAzvaseta, na vIyaM jahyAta, nApavAdamanusmaret / na sarvAbhizaGkI syaat| na sarveSAmeva sande hakArI syAt / na savvakAlavicArI syAt / spssttm| na kAryakAlamatipAtayet atItaM kuryaat| nAparIkSitamajJAtaM sthAnAdika nAbhinivezaM gacchet / nendriyava zagaH syAt indriyANAM vazago na syaat| na caJcalamiti mnovishessnnm| hekhantareNa caJcale mano na bhrAmayena punazcaJcalaM kuryAt / na buddhiityaadi| buddhe rindriyANAmatibhAvamatittim / dIrghasUtrI cirkriyH| na krodhaharSAvanuvidadhyAt / yAdRzkrodhastAdRzamugrakarma na kuryAt, evaM yAdRzaharSastAdRzakAyaM na kuryAt / na zokamanuvazet zokavazago na syAt / autsukyamatiharSa siddhau jayAdi kriyAsiddhau abhimatakarmaNazvAsiddhau na dainyamatyaharSa gcchet| prakRti svasyAparasya svabhAvaM janmakAraNAdiguNakarmadravyANi smaret ; tAM hi smarana rAgAdibhirabhibhUtaH syAt / hetuprabhAvanizcitaH syAt ; zubhAzubhahetUnAM zubhAzubhaphala janakatAprabhAvAvezaphale syAt ityevaM nizcitabuddhiH syaat| hekhArambhanityazca syAta zubhahetuyogenArambhatatparaH syAdityarthaH / na kRtamityAzvasediti kRtamiti buddhagrA AzvAsavAn na syaat| chAndasakhAt vikaraNalopavyatyaye khaluk shm| na vIrya jahyAt parAkramaM na jhyaat| nApavAdamanusmaret spaSTam / caJcalamiti kriyAvizeSaNaM, yadi vA manovizeSaNam / buddharindriyANAM buddhIndriyANAm ; atidIrghasUtrI zataikanipAtAzaGkI, kiM vA dIrghasUtrI cirkriyH| na zokamanuvazediti na ciraM zokavazagaH sthAt, utsekamatigarvam * prakRtimutpattikAraNaM smaret, prakRti paJcabhUtalakSaNAmanityAM smaran na * "utsekam" ityatra "autsukyam" iti kvacit; tadarthastu atiharSam / For Private and Personal Use Only Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| indriyopakramaNIyaH nAzuciruttamAjyAkSatatilakuzasarSapairagniM juhuyaat| zrAtmAnamAzIbhirAzasAnaH, agnimeM mApagaccheccharIrAta, vAyumeM prANAnAdadhAtu, viSNu, balamAdadhAtu, indro me vIyaM zivA mAMpravizantvApaH, Apo hi SThetyapaH spRshet| dviH paribhRDyauSThau pAdau cAbhyukSya mUrddhani khAni copaspRzeta, adbhirAtmAnaM hRdayaM zirazca / naashucirityaadi| uttamAjyaM goghRtaM. zucirevaitairjuhuyAdityarthaH / AtmAnamAzAsAna ityAdi apaH spRzedityanto vicchedaH / agnimeM mApetyAdinA Apo hi SThetyantaimantrairapaH spRzet snaayaat| Apo hiSTArabhISTaye purussaarthsaadhinii(mhiityaadi| apaH spRzet snAyAditi kazcita, tanna, dvau kAlAvapaspRzedityanena snAnasya pUrvamuktakhAta; tasyaiva snAnasyAyaM mantra ityanyastacca na ; dviH parimRjyetyAdi drshnaat| uktaM manunA "upaspRzya dvijo nityamannamadyAt smaahitH| bhuktvA copaspRzet samyagadbhiH khAni ca saMspRzet // " asyArthastu dvijo brAhmaNakSatriyAdinityaM brahmacaryakAle tadanantaramapi upaspRzya trirapaH pIlA samAhito'nanyamanA anmyaat| bhuttavA ca samyagadbhirupaspRzeta, Acamya trirapaH pivet tatazcauSThau pramRjya yat karttavyaM tadAha-khAni ceti / saMspRzeda dbhiH zISepyAni paDindriyAdhiSThAnAni ityrthH| "brAhmaNa viprastIrthena nitykaalmupspRshet| kAyatraidazikAbhyAM vA na pitraNa kadAcana // aGguSThamUlasya tale brAhmA tIrtha prcksste| kAyamaGgulimUle'gre daivaM pitraM tyordhH|| trirAcAmedvapaH pUrva triH pramRjyAt tato mukham / khAni caiva spRzedadbhirAtmAnaM zira eva ca // anuSNAbhiraphenAbhiradbhistIrthena dharmavita / zocepsuH sarvadAcAmedekAnte praagudngmukhH| hRdrAbhiH pUyate vipraH kaNThagAbhistu bhUmipaH / vaizyo'dbhiH prAzitAbhistu zudraH spRSTAbhirantataH // " iti manuvacanAt / agnimeMtyAdinApo hi pThetyAdyantena mantreNa brAhmaNo hada gamyayogyamAtrA apaH raagddhpaadibhirbhibhuuyet| hetuprabhAvanizcita iti asti zubhAzubhahetUnAM zubhAzubhaphalasambandha iti nizcayamupeyAt nAtra kathantAvAn syAdityarthaH ; hetvArambhanityaH shubhhetuyogaadyaarmbhprH|| atra uttamAjyaM gosarpiH ; AzIrbhirAzasAna iti cchedaH / agnimeMityAdinA "Apo hi SThA" For Private and Personal Use Only Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 431 8ma adhyAyaH] sUtrasthAnam / kSatriyaH kaNThagamyayogyamAtrA vaizyaH pAnayogyamAtrAH svASThamUlasyAdhobhAgena brAhmAtIrthena kaniSThAdyaGgalimUlena prAjApatyatIrthena vA caturaGgalyagrabhAgeNa devatIrthena vA na tu tayoH kAyadaivatIrthayoradhobhAgena dvividhena pitRtIrthenApaH pibeta / kSatriyavanmUrdAbhiSiktaH, vaizyavadambaSTho mAhiSyazca ; paNNAmeSAM brAhmaNa mUrdAbhiSikta-kSatriyAmbaSTha-mAhiSya-vaizyAnAM dvijadhammeivAt / uktaM hi yAzavalkyena-"viprAnsu bhiSikto hi kSatriyAyAM vizaH striyAm / jAto. 'mbaSTho'tha zUdrAyAM niSAdaH pArazavo'pi vaa||" iti| manunApyukta dazamAdhyAye-"brAhmaNAd vaizyakanyAyAmambaSTho nAma jaayte| niSAdaH zudrakanyAyAM yaH pArazava ucyte| strISvanantarajAtAsu dvijairutpAditAna sutAna / sadRzAneva taanaahurmaatRdossvihitaan| sajAtijAnantarajAH SaT sutA dvijdhmminnH| zudrANAntu sabamarmANaH sarve'padhvaMsajAH smRtAH / putrA ye'nantarastrIjAH krameNoktA dvijanmanAm / tAnanantaranAmnasta mAtRdoSAt pracakSate // " iti| manoyayamabhipAyaH-brAhmaNasya catasro vivAhitA bhAryAH ; ekA brAhmaNakanyA, dvitIyA kSatriyakanyA, tRtIyA vaizyakanyA, catarthI zUdrakanyA / tatra AdyAyAM jAtaH putro mAtApitrorekavarNakhAta brAhmaNa eva ucyate; dvitIyAyAM jAto yaH putraH sa mAtuH pitRto hInavaNekhAta pitRto nyUno mAtRto'dhika eva brAhmaNasadRzo mUrdAbhiSikto'bhidhIyate, sa ca mAtRvarNanAmA kSatriyavaducyate ; tRtIyAyAM vaizyakanyAyAM jAto yaH putraH so'pi pitRto hInavarNavadopAnmAtuH vaizyavarNamAturuttamapitRto brAhmaNavarNAt nyUnarUpeNa brAhmaNasadRzo'mbaSThaH vaizyavarNanAnocyate, ityanantaranAmnAbhidhAnaM manunoktama ; viSNunApyuktaM-- "samAnavarNAsu jAtAH putrAH samAnavarNA bhavanti, anulomAsu mAtRvarNAH pitRlomAsu AryavigahitAH iti mAtRvarNanAmAno'pyete pita. sadRzakhAt pitRvat saMskArAdikriyAH kuryuH / " vyAsenoktaM-"vipravad ityantaH snAnamantaH ; maitrI sarvabhUteSvAtmanAvApratikUlA pravRttiH / nanu maitrIparaH syAditi viruddha. metat, yena, zAstrakAra evAyaM "digdhaviddhasvayaMmRtAdimAMsaparityAgena vayaHsthatvAdiguNayuktAnAM mRgAdInAM sadyaskaM mAMsaM sevyatvenopadizan sAkSAt maitrIviruddhAM hiMsAmevAha ; naivaM, rAgata evaM prANinAM hiMsApUrvakamAMsabhakSaNe prApta ayam AyurvedopadeSTA mAMsasya kvacidaroge kasyacit hitatvaM kaciJcAhitatvam upadizati, na tu mAMsabhakSaNaM hiMsAtmaka vA vidadhAti ; na hyayaM madirAyA api svasthavRtterogivRtta vAhitatvamupadizan madirApAnaM pratyupadezA bhavati / evaJca rogAdhikAre rAja For Private and Personal Use Only Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 432 crk-sNhitaa| [ indriyopakramaNIyaH brahmacarya-jJAnadAna-maitrIkAruNyaharSApekSAprazamaparazca syAt iti // 6 // vipravinnAsu kSatravinnAsu ksstrvt| jAtaH karmANi kurvIta vaizyavinnAsu vaishyvt| vaizyakSatriyaviprebhyo jAtaH zUdrAsu shuudrvt|" iti| na caite varNasaGkarAH AnulomyajAtakhAta ; uktaM hi nAradena-"Anulomyena varNAnAM yadyanna sa vidhiH smRtH| prAtilomyena yadyanna sa zeyo vrnnsngkrH||" etena tadayuktaM yat kSatriyatulyo vaizyakanyAjakhAt vaizyavat saMskAryo'mbaSThazcikitsitakarmA dvija ucyte| caturthAntu jAtaH putraH zuddha eva na dvijdhmmaa| evaM kSatriyasya tisro vivAhitA bhAgyoH ; kSatriyakanyA ekA, dvitIyA vaizyakanyA, tRtIyA shuudrknyaa| tatrAdyAyAM jAtaH kSatriya eva mAtApitrostulyavarNakhAta, dvitIyAyAntu jAto mAhiSyo vaizyavat saMskAyauM dvija ucyate, kSatriyAnnAnarUpeNa kSatriyasadRzaH ; zudrAyAntu jAtaH putraH zadravat saMskAyryakhena na dvija ucyte| vaizyasya dve bhAye, tatrAdyA vaizyakanyA, dvitIyA zUdrakanyA, vaizyAyAntu jAtaH putro vaizya eva tulyakhAnmAtApitroH, zUdrAyAyAntu jAtaH zUdravatsaMskAryavAnna dvija iti niSkarSaH / kecit tu brAhmaNo brAhmAtIrthena kSatriyaH kAyatIrthena vaizyo daivatIrthanApastriH pivediti vyAkhyAnayanti, tanna, manunA vizeSaNAnuktakhAt / itthaM trilaM pIlA mukhaM dviH parimRjyAdbhiH pAdo cAbhyukSya mUrddhani khAni ca SaT nAsArandhe, dve, dve netre dve ca zrotre cAdvirupaspRzet / spRSTvAtmAnaM hRdayaM zirazcAdbhiva krameNopaspRzedityarthaH / kecinnAbhimaMsau ca spRzedityAhustaccAtra manau cAdRSTakhAnnAvazAkam / kecit tu khaadisprshnmngglivishessennopdishnti| taca nAvazAkakhena bodhyamatra ca manau cAdarzanAt / gRhAzramiNAMsada vRttamuktvAnyeSAmAzramiNAmapyAha ---brahma tyAdi / brahmacarya kAyavAGmAnasamathunavajjenaM prthmaashrm-crmaashrmyoH| gRhAzrame svadArevatu yakSmAdau ca mAMsopadezaH tathA zarahatucaryAdau "lAvAn kapiJjalAneNAn ityAdigrantho lAvAdimAMsahitatvopadezArthaH na hiMsAvidhAyakaH / tena rogiNaH svasthAzca hiMsAphalabhAjo bhavantyeva, yathA"zyenenAbhicaran yajeta" ityatrAbhicArasya kAmata eva prAptatvAt zyenasyAbhicArasAdhanatvamAtrameva vidhiH ba te, tena zyenenAbhicArakaraNe'dharmo bhavatyeva / ayanscatra vizeSaH-yadi hiMsopArjita For Private and Personal Use Only Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ma adhyAyaH suutrsthaanm| 433 tatra shlokaaH| paJcapaJcakamuddiSTaM mano hetuctussttym| indriyopakrame'dhyAye sadavRttamakhilena ca // 10 // svasthavRttaM yathodiSTaM yaH samyaganutiSThati / sa samAH zatamavyAdhirAyuSA na viyujyate // kAlavajja vAnaprasthe yadRcchayA RtukAlaM varjayitvA vidhavAnAM sarvadaiva iti / jJAnaM shaastraarthtttvaavvodhH| maitrI sarvabhUteSvAtmIyatAnukUlA prvRttiH| kAruNyaM sarvabhUteSu dyaa| ho'naahaadrhittvm| upekSA apratigrahaH svayamupasthitadhanAdau vivAdAdau c| prazamaH zAntendriyakhacittakheSu parastatparaH syaat| tacca sadagRttaM savvotkarSakhenopadiSTaM bodhyam , eSu ca brahmacarye itikatrtavye yadi vyavAyaM vihAtumazaktaH syAt tadA gRhasthAzramamAzritya vivAha na rajasvalAmityAdupraktavidhinA vyavAyaM gacchet / yadi mAMsAni vihAtumazaktaH khAditumicchati tadA pitRn devAn samabhyacye khAdana mAMsamadoSabhAgiti manvAduAktatrA vidhinA pazna havA khAdet / uktaJca manunA-"na mAMsabhakSaNe doSo na madya na ca maithune| prattireSA bhUtAnAM nittistu mahAphalA // " iti mahAphalAbhiprAyeNa brahmacAdiparakhopadezo bodhya iti // 9 // ___ gaGgAdharaH-uktagranthamupasaMharati-tatra zlokA ityaadi| paJcapaJcakamiti paJcendriyANItyAdi paJcapaJcakam, atIndriyamityAdinA manastadarthazca / tadarthAtiyogetyAdinA hetucatuSTayaM prakRtiheturekaH smyogH| vikRtihetavo'yogAtiyogamithyAyogAzca traya iti| sada vRttmiti| tsmaadityaarbhyaadhyaayshesspryntvcnen| svasthavRttAnAM caturadhyAyoktAnAM phalarUpam // 10 // gnggaadhrH-prshNsaamaah--svsthvRttmityaadi| samAH zatamiti vaSezatamevAsmin kAle pUrNamAyuH "arogAH svvsiddhaathoshctuvvessshtaayussH| kRte tretAdiSu mAMsopayoga vinA puruSo na jIvati, ato hiMsAM karoti, tadA sarvatrAtmAnaM gopAyIta" iti vedavacanavihitatvAt tathAvidhahiMsA na pratyavAyahetuH, jIvanopAyAntarasambhave tu puthyAdiprayojanahiMsA prtyvaayheturev| kiJca bhavatu vA AyurvedavihitA hiMsA tathApi hiMsA doSArthamucyate ; na hi Ayurvedavidhayo dharmasAdhanamevopadizanti, kiM tarhi, ArogyasAdhanaM "dhAtusAmyakriyA coktA tantasyAsya prayojanam" ityuktaH // 9 // cakrapANi:-saMgrahe hetucatuthyaM smaatihiinmithyaayogaaH| samAH zataM varSazataM ; yadyapi samvRttAnuSThAne'pi daivaviparyayeNAntarA maraNaM vyAdhayo vA bhavanti, tathApi prAdhAnyAt daivakRta For Private and Personal Use Only Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 434 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | [ indriyopakramaNIyaH nRlokamApUrayate yazasA sAdhusammataH / dharmArthAveti bhUtAnAM bandhutAmupagacchati // parAn sukRtino lokAn puNyakarmA prapadyate / tasmAda vRttamanuSTheyamidaM sarvveNa sarvvadA // 11 // mAyu sati pAdazaH // " iti manuvacanAt kaliyugAbhimatamidaM vacanam / pare tu zatazabdo bahutkhapara iti vadanti / tat tu na manoramaM " zatAyurvai puruSa : " iti zruteH / IzopaniSadi ca zatavarSamAyuruktam / kaThavalyAJca -- "zatAyuSaH putrapautrAn vRNISva ityuktam / tasmAnmanuvacane - " arogAH sarvvasiddhArthAcaturvvarSazatAyuSaH" iti yugAnurUpeNa sampUrNasarvvadharmANAM dhapAdakSayeNa catuHzatasya pAdazaH kSayastacca yuganiyataM pUrNamAyuH kathyate / yadi hi puruSaistatra bahudhammatapojapyarasAyanatatparaH syAt tadAdhikapuNyakarmakatvAt adhikAyuzca syAt / tato "daza varSasahasrANi daza varSazatAni ca rAmo rAjyamakArayat" iti cAdhikAyuH saGgacchate / vastutaH satya tretAdvAparakaliyugeSu svabhAvata eva catuSpAdatripAda dvipAdaikapAdadharmatvaM saMpadyate lokAnAmiti I evaM yugahAsAnurUpeNa vibhinnadhammaMpratiniyamasvabhAvAt kRtAdInAM "zatAyurvai puruSaH " iti utsagaMto vedoktamAyucaturSu yugapRktaM svasthavRttAnuSThAnena sampadyate / tatra kRtayuge lokAnAM tapastatparatvena kasyaciddharmmasya yena kenApyAcaryyamANasyaikasya catuSpAtvena siddhezca caturguNamAyuH syAdadikadharmAcaraNena punaradhikAyuzvAcaritadharmmInurUpeNa syAt tadgaNanamaniyatam / evaM tretAyAM jJAnaparakhAllokAnAM dhammasya tripAttvena siddhezva triguNamAyuzca syAdadhikadhamrmAcaraNena punadhikAyustathA syAt / evaJca dvApare yajJaparatvAllokAnAM dharmasya dvipAttvena niTa teca sadavRttAnuSThAnajAyurdvi guNaM zatadvayaM varSa syAdadhikadhamrmmAcaraNenAdhikamapi tathaiva syAt / evaM kaliyuge'pi dAnaparatvAllokAnAM dharmasyaikapAdakhenAbhiniSTa tezca svasthavRttAnuSThAnakRta zatavarSAyurna isati / parantu samamevAnuvarttate / dharmAdhikAlpAcaraNena punaradhikAlpAyuH syAdityabhiprAyeNa manunoktaM prathamAdhyAye - " catuSpAd sakalo dhammaH satyaJcaiva kRte yuge / nAdhamrmeNAgamaH kazcinmanuSyAn prativattete // vyAdheH puruSAparAdhAviSayatvAduktaM samAH zatamityAdi yaduktam -- "parihAryyANi yatnena sadA pariharan naraH / bhavatyanRNatAM prAptaH sAdhUnAmiha paNDitaH" ityAdi // 10111 // For Private and Personal Use Only Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 8ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 435 yaccAnyadapi kiJcit syAdanuktamiha pUjitam / vRttaM tadapi cAtra yaH sadaivAbhyanumanyate // 12 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne indriyopakramaNIyo naamaassttmo'dhyaayH||8|| svsthvRttctusskH|| itareSvAgamAddharmaH paadshsvvropitH| corikAnRtamAyAbhirdhammazcApati paadshH|| arogAH savva siddhArthAzcaturvarSazatAyuSaH / kRte tretAdiSu hya SAmAyui sati paadshH|| vedoktamAyumeAnAmAzipazcaiva karmaNAm / phalantyanuyugaM loke prabhAvazca zarIriNAm / anye kRtayuge dhastreitAyAM dvApare pre| anye kaliyuge naNAM yughaasaanuruuptH|| tapaH paraM kRtayuge tretAyAM shaanmucyte| dvApara yajJamevAhurdAnamekaM kalau yuge||" iti dharmAthAveti prApnoti // 11 // gnggaadhrH-anuktsttmnumntumaah---yccaanydityaadi| ihAyuvedopa. karaNatayA pUjitamanumatam / tadyathA- "brAhma muhUrta uttiSThet svastho rkssaathmaayussH|" ityAdikaM "aharahaH sandhyAmupAsIta" ityAdikaM yAvaditi / iti svasthavRttacatuSkaH / caturbhiradhyAyaniSpAdita ekaH paricchedaH / adhyAyaM samApayati agnivezetyAdi prAgvat vyAkhyeyam // 12 // iti zrIgaGgAdharakaviratra kRte carakajalpakalpatarau sUtrasthAne svasthacatuSkIya caturthAdhyAyendriyopakramaNIyAdhyAyajalpAkhyA'STamI zAkhA // 8 // ckrpaanniH-anuktsvRttopgrhaarthmaah-yccaanydpiityaadi| vRttamAcAraH, ihAyurvede'nuktamapyAcAropadezakeSu dharmazAstreSu pUjitaM yathA-nAkasmAda vikaco bhavet na parazasyeSu gAM carantIM dhAvantIM vA parasya brU yAt" ityAdi sarcamAtreyAnumataM sAkSAdAyurvedAviSayatvenaitad granthavistArabhayAcca na pratyuktamityabhiprAyaH // 12 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAm indriyopakramaNIya-nAmakATamo'dhyAyaH // 8 // For Private and Personal Use Only Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nvmo'dhyaayH| athAtaH khuDDAkacatuSpAdamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, iti ha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // bhiSag dravyANyupasthAtA rogI pAdacatuSTayam / guNavat kAraNaM jJeyaM vikAravyupazAntaye // 2 // gaGgAdharaH-nanu bheSajacatuSke svasthAturobhayaviSayAstAvanta upadiSTAH / khasthacatuSke svasthaviSayAstAvanta uktaaH| eSAM prayoga siddhau ke bhAvA hetavo bhavantItyataH svasthacatuSkAnantaraM nirdezacatuSka aarbhyte| vistAravacanaM hi nirdezaH / niddizyate vistareNocyate prayogasiddhagrAdiheturasminnadhyAye iti nirdeshH| prayogasiddhihetuvistaravacanAdhikaraNaM taizcaturbhiradhyAyaH kRta ekaH pariccheda iMti nirdezacatuSka ityrthH| tatrApi pradhAnahatUnAM nirdezaM kattuM khuDDAkacatuSpAdamadhyAyamArabhate-athAta ityAdi / prAgvagrAkhAyam / khuDDAkazabdo'lpArthaH / catuSpAdazabdo'trAyuvedazAstravyAkhyAnAdhikArAta cikitsArtha pAdacatuSTayaM bodhyam / khuDDAkaM vakSyamANanirdezApekSayA svalpanirdezena niddiSTaM catuSpAdaM yatrAdhyAye taM tathAdhyAyam // 1 // gaGgAdharaH--tatra caturaH pAdAnuddeSTuM prAdhAnyAt bhipagAdikrameNa uddishtibhissgityaadi| tribhyo bhiSajaH prAdhAnyaM svayaM vakSyati / vaidyasya vyAdhiprazamakatvena prAdhAnyam / karaNIbhUtAnAM dravyAdInAM trayANAM madhye dravyasya prAdhAnyAda dravyamanu paricArakasyApyAturAt prAdhAnyaM bodhyam / upasthAtA pari cakrapANiH-svasthacatuSkAnantaraM svasthAturayorubhayorapi hitatvena nirdezacatuSko'bhidhIyate ; masthAturahitaM vaidyabheSajAdi nirdizatIti nirdezacatuSkaH, tatrApi svasthAturahite tu pradhAnabhUtacikitsAGgavaidyAdipAdacatuthyAbhidhAyakatvena khuddddaakctusspaado'bhidhiiyte| khuDDAkazabdo'lpavacanaH, yathA-khuDikA garbhAvakrAntiralpetyarthaH ; vaidyauSadhaparicArakarogiNazcikitsAyAzcatvAraH pAdAH, catuppAdaM khuTTAkamabhidheyatayAdhikRtya kRto'dhyAyaH khuddddaakctusspaadH| anotpannasya tu pratyayasya "bhadhyAyAnuvAkayoluka ca" iti luka , khuDDAkatvaJcAsya vakSyamANamahAcatuSpAdamapekSya // 1 // cakrapANiH-atra bhiSagAdAvuktaH pradhAnatvAt ; vakSyati hi "pradhAnaM bhiSagatra tu" iti / tadanu bheSajaM, cikitsAyAM pradhAnakAraNabhUtatvAt / tadanu paricArakaH, bheSajaprayogasya kalkakAthAdisAdhyasya tddhiintvaat| yadyapyAturAdhikaraNamArogyaM pAdaiH sampAdyate, sa eva ca For Private and Personal Use Only Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ema adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 437 cArakaH / rogIti trikAlArthe ghaJ, tena traikAlikarogavAna ; bhAvirogI cAtItarogI ca svastha utpanna rogavAna Atura iti / tena svAsthyarakSaNe'pyete bhiSagAdayaH pAdAzcatvAro bhavanti / pAdazcaturtho'za eSAM pAdasaMjJatvenopadezena pAdabhaGge yathAGgabhaGge sati na kasyApi pUrNatA syAt tathA vaidyAdyanyatamabhaGge bheSajapUrNatA na syAditi zApitam / vikAravyupazAntaye vikArANAmanutpannAnAM vi vigamAya anutpattaye, utpannAnAmupazAntaye kiMvA samaviSamadhAtuH puruSo rogI natra samavAtAdidhAtukasyApi svabhAvamavRttakSutpipAsAjarAmaraNAdilobhamohAdirogavattvena tattadrogalakSaNadhAtu vai myaduHkhobhayasya vyupazAntaye vizeSeNa prazamanAya bhigAdicatuSTayaM kAraNam : na tvanyA kizcidasti kAraNam / nanu bhigAdicatuSpAdamAtrasyaiva kiM kAraNatvamityAhaguNavaditi / guNAbhAve tu na kAraNavAvadhAraNaveSAm / bhigAdipAdacatuSTaye vyAdhivyupazAntikAraNaM guNavattvAt / yatra pAr3he guNo'sti tatra vyAdhivyupazAntikAraNatvamastItyakAntiko bhAvo bodhyaH / nanu kiM samastAnAM bhigAdInAM kAraNakhamuta vyastAnAm ? ucyate, vyastAnAM samastAnAJca svasvaguNavatAM bhAdInAmeva vikAravyupazAntaye kAraNatvameva, nanyeSAM nApyakAraNamiti / mahAcatuSpAde tu yakSyati - "ye hyAturAH kevalApajAte samuttiSThanta" ityAdi / tatrApi kiJcidAhAravihArAbhyAM guNavadbhyAmeva vikArApazamo bodhyaH // 2 // maidyAdAnAmupakAryyaH, upakAryyazca pradhAnaM bhavati, tathApIha vyAdhiprazame sAdhye yathA vaidyAdipAdatrayasya vyApAro na tathA AturasyetyaprAdhAnyavivakSayA pazcAduktaH / pAdazcaturtho bhAgaH, zlokAdipAdavad vaidyAdiSu pAdasaMjJAkaraNenAnyataravaikalyenApi cikitsA na bhavatIti darzati / guNavaditi vakSyamANa- "zrute paryavadAtatvAdiguNavat / iha ca vaidyAdayo vyApriyamANA eva vikAraprazamane kAraNaM bhavanti yataH, kAraNatvaM kArye vyApAravatAmeva bhavati tathA hidevadattaH pAcaka ityukte tupacupaprakSepAdikriyayaiva pAkaM karotIti gamyate etena yaducyate"catuNa bhipagAdInAm" ityAdinA ilAkena vaidyAdInAM pravRttizcikitsA vyAdhiprazama heturabhi - dhAtavyA, iha tu vaidyAdaya eveti pUrvAparavirodhastanna bhavati, iha vaidyAdipravRtte vaidyAdigrahaNenaiva grahaNAt | "caturNAm ityAdI ke vaidyAdInAM dharmiNAM dhammarUpAyAzca pravRtterbhedaM puraskRtya cikitsAyA. kriyArUpAyAH kathanam / ete vaidyAiyo vikArazamane kAraNameveti niyamaH, na punareta eva vikAraprazamanamiti niyamaH / yataH vaidyAdIn pratyAkhyAyApi rogazAntirbhavati vakSyati hi mahAcatuSpAde - "ye hyAturA. kevalAdabheSajAdRte samuttiSThante" ityAdinA // 2 // ; For Private and Personal Use Only Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [khuDDAkacatuSpAdaH 438 crk-sNhitaa| vikAro dhAtuvaiSamyaM sAmyaM prakRtirucyate / sukhasaMjJakamArogyaM vikAro duHkhameva ca // 3 // gaGgAdharaH-nanu ko vikAraH kA vA prakRtiH kiM vinA kriyAM guNavatpAdacatuSTayaJca kAraNamukta, tatra bhiSagAdInAM ke vA guNA ityAzaGkAyAmAha-vikAra ityAdi / vikriyate svarUpAnyathAsamutpadyate yena iti vikRtivikaarH| sa ca dvividhaH svarUpAnucchede guNakarmAdhAnaM svarUpocchedai gunnruupaadyaadhaanshc| yathA suvarNa kuNDalaM bhavati, TugdhaM dadhi, kASThaM bhasma bhavatItyAdi / tadAha dhAtuvaiSamyamiti / dhAturiti carAcarANAM jagatAM dhAturvidhAnadhAraNapopaNaheturavyaktamalakSaNaM samatriguNalakSaNaM kSetrajJAdhiSThitam paramamahacca caitanyahetuH brahma yathocyate tathA prANinAmAdidhAturAtmA tada rUpA ca vAstavaprakRtistasya nityakhAdavaiSamyAt / tdythaa| zaktireva svaprabhAvaguNanigRDhA prAksargAdakavAdvitIyAsIt mhaanirvaanne| tat paraM brahma muulprkRtiH| sagekAle sA svaprabhAvavizeSaNa pariNAmakAriNAzeSAna prabhAvAna pariNamanya prathamaM lohitamiva tejo'mRjat / tat tejo'po'sRjat zuklA iva / tAH kRSNamivAnnamasRjanteti timro devatAstejo'bannAkhamA lokikatejo'pRthivInAmAkarabhUtA anapravizantI sA zaktiH prathamaM lohitazuklakRSNavadAbhAsA gAyatrInAmadevatA paramamUkSmadhvanilakSaNA vAgdevatArUpeNa vivartitA bbhuuv| sA sagekAle prmbrhm| sA punaH svayaM zAntirvidyA pratiSThA nivRttiriti catasraH zaktayo bhUtvA paramavyomarUpaH paramAtmA zivo bbhuuv| taccatuvyUha eva savvazaktimAnAdipuruSa AdibhUtavAdAdityastasya jJAnazaktiryadRcchAzaktiH kriyAzaktizceti tisraH prdhaanshktyH| tasya jyotirgAyatrI sa punargAyatrIsthAni tejo'bannAni jJAnazaktayAdhyavasAya yadRcchAzaktayA tathaiva niyamya kriyAzaktayA pariNamayya prathama praNavaM tato'kArAdivarNAtmikA mAtRkAH sRSTvA tadra pAM vidyAM sasarja / tadAzrayaM sadAzivaM brahmapuruSaM ssjje| tato'parAM vidyAM sRSTvA tadAzrayAnRgvedAdIMzcaturo vedAn brahmapuruSAn sasajja / tatastAn paJca kiyadaMzenaikIkRtya saditi-nAmAnaM mahAviSNu kAlaM ssrj| tat sat kiyadaMzena cibabhUva / tacitaH prasAdAMzaH kSetrajJaH puruSa AtmA viSNurbabhUveti / sa AnandayatItyAnanda cakrapANiH-vikAravyupazAntaya ityukta, tena vikArasvarUpajJAnArthamAha-vikAro dhaatuvaissmymityaadi| dhAtavo vAtAdayo rasAdayazca tathA rajaHprabhRtayazca, teSAM vaiSamyaM vyavahiyamANa For Private and Personal Use Only Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH suutrsthaanm| 436 iti| Adau sat tatazcit tataH Ananda iti sa sccidaanndH| tacito'prasAdo guNAMzaH pradhAnaM nAma brahmA babhUva / ___ ya epa mahAviSNuH kAlaH sa khalu cakravardramaNasvabhAvena sarvabhAvapariNAmakRtasvabhAvaH pradhAnaM cidaguNAMzaH sa kSetrane nAdhiSThitamanapravizya kSetrajJa saJcAlya tadguNaM saGkocya vikAzya ca prasAdamAgena sattvaM nAma guNamaprasAdabhAgena tamoguNaM madhyamabhAgena rajoguNaM pRthagarUpeNAbhivyaJjayAmAsa / tadeva kAlAnupaviSTaM kSetrajJAdhiSTitaM samatriguNamiti saMhatarUpamavyaktaM nAmAtmA prakRtibabhUva / tataH kAlena tadavyaktaM pradhAnaM triguNAdhikyarUpaM vaiSamyamitaM mahAn bbhuuv| sa dvitIyo dhaatuH| sa cApyekaikaguNAdhikyena viSamastrividho'hakAro vbhuun| sa tRtIyo dhaatuH| sa cAhakAraH paJca tanmAtrANi viSama eva babhUva / tAni ca mAtrANi zabdatanmAtraM sparzatanmAtraM rUpatanmAtraM rasatanmAtraM gandhatanmAtramiti paJca mahAbhUtAni / zabdaguNamAtra mprtiighaatlkssnnmaakaashm| sparzaguNamAtrazcalasvarUpo vaayuH| rUpaguNamAtramuSNalakSaNaM tejH| rasaguNamAtrA dravarUpA aapH| gandhamAtraguNA khararUpA bhUriti / pnyceti| sapta vikArarUpAH prakRtayo dhAtavastathA prANinAM buddhAhaGkArau paJca bhUtAni ceti sapta dhAtavastatrottarottaraM sapta pUrvapUrvadhAtuvaiSamyAvikArA uttarottarApekSayA sAmyAtmakAH pUrvapUrvasaptadhAtavaH prakRtayaH / pazcArthAnAM dazendriyANAJca mUkSmANAM prakRtirahaGkAraH, tat tadapekSayA saamyaatmktvaat| ahaGkAravaiSamyAtmakakhAt tu pazcArthI dazendriyANi ca vikaaraaH| ityevaM mahadAdikaM sarva pradhAnatriguNavaiSamyalakSaNaM vikAra eveti / yathA loke brahmA tathA mnH| yathA cendrstthaahngkaarH| yathA virAT tathA mahAna / yathAkAzAdIni paJca bhUtAni tathA caitAni catuvidhAni zukrazoNitarasAtmasambhavAni / teSAM vipariNAmena vikArarUpAzca dhAtavaH / vAtAdayo rasAdayaH purISAdayazca sAmyamitAH zarIrasahajAtAH prkRtyH| yathA ca loke yathAsvalakSaNA vAyvakesomA dhAtavo vidhAnadhAraNapoSaNaistathA zarIre svarUpeNa yathAsvalakSaNo vAyustaijasaM pittaM saumyaH zleSmA caite dhAtavaH / evaM loke bhUmiyathA tathA sthUlazarIraM bhaumm| tatra mRjalakSAdivat rasaraktamAMsAsthAdayo yathAskhalakSaNA dhAtavaH / evaM hiraNyagarbhavanmanaso dhAtavo yathAskhalakSaNAH satvAdayo guNA iti / prakRtibhUtA vikArA vAstavaprakRtibrahmApekSayaivAtmApekSayA vaiSamyAtmakalAsvAsthyahetoH svamAnAt nyUnatvamadhikatvauM vA / sAmyaM dhAtusAmyaM, prakRtirArogyam / "ucyate" graha For Private and Personal Use Only Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 440 crk-sNhitaa| (khuDDAbacatuSpAdaH diti| zarIragrahaNameva vikAro nirvANamArogyam / tatrApi yathAsvalakSaNazarIramanoyuktakhe'pi vAtAdidhAtusAmyasambhavAdArogyaM, zArIramAnasadhAtubeSamyantu vikAra ityabhiprAyaNa,ktaM--"vikAro dhAtuvaiSamyaM sAmyaM prakRtirucyate" iti| sAmyamiti prakaraNAt dhAtusAmyamityarthaH / nana pratidinabhojanAdiSu prAtarAdiSu ca kaphAdiprakopAdvAtAdipazamAcca nityameva dhAtuvaiSamyaM vartata eveti, kathaM sAmyaM syAditi cet ? na, tasya prakRtirUpavikArakhenaSTakhAra / kSatpipAsAnidrAjanmajarAmaraNAdInAmiva lobhAdInAM mAnasavyAdhInAmiva ca svaabhaavikvyaashviaaditi| nanu dhAtUnAM vaigamyaM guNato'lpAdhikyaM sAmyamanyanAtiriktalam / tacca parimANAkhyo guNavizeSaH syaa| tat kathaM vakSyamANaM "svadhAtuvaMpamyanimittajA ye vikArasaGghA bahavaH shriire| na te pRthak pittakakAnilebhya Agantavaste tu tato viziSTAH // " iti vacanaM saGgacchate iti cet ? n| samavAyikAraNadravya. guNakamme vikAraH kAyya tadAtmakameveti viSamavAtapittakakAtmakA eva teSAM kAyyabhUtA jvarAdayo na te pittakakAnilebhyaH pRthak / tathA tejaauSNArUpadahanAdisamudAyo'gnistatkAyAlokadAhAdayo na vahnitaH pRthgiti| etena ca vAtAdayo'pi svasvasamavAyikAraNadravyaguNakamme vikArAstadAtmakakAyyabhUtadravyaguNakamrmasamudAyarUpAsteSAJca vaiSamyaM dravyato guNataH kammeto vA hInA vA vRddhA vA vAtAdaya eva labhyanta. etadabhiprAyaNa kacidbhAvapradhAnasvena dravyapradhAnalenAcAryanidizyate iti / nanvastu thAnovapamyaM vikAraH sAmyantu prakRtistena prANinAM svasthAnAM kSutpipAsAjanmamaraNecchA. dveSAdisvabhAvavyAdhimattve dhAtuvaipamyasAmyAbhAvAt kiM svAsthAmAtuyyaM vA syAdityata Aha-sukhasaMjJakamityAdi / mukhasaMjJakamAtmaliGgakhena yadvakSyate tat / tathA duHkhamAtmaliGgakhena yadvakSyate tt| evakAraNAbhedo shaapitH| vividhduHkhjnktaayogaa| duHkhameva dhAtuvaiSamyaM vikAraH, sukhasaMjJakameva vividhasukhajanakakhayogAt sukhsNshmev| dhAtusAmyaM prakRtirna banyarUpo vikAro'sti prakRtirvAsti / etadabhiprAyeNaiva suzrutenApyuktam-"tatra puruSaH pradhAnaM tasyopaNAda vaidyakasiddhAnte hIyaM prakRtivikAravyavasthA, anyadarzanasiddhAntaparigrahe tu vikAraH Sor3azakaH, prakRtiguNAnAM sAmyAvasthA bhaviSyatIti darzayatIti / nanu rAtridinabhojanAnAM tAsu tAsvavasthAsu zleSmaprakopAdinA nityaM dhAtuvaiSamyamasti, tata kuto dhaatusaamymityaah-sukhsNjnykmityaadi| sukhahetuH sukham, evaM duHkhahetuHkhaM ; yataH, na duHkhaM vyAdhiH, tathA hi sati na jvarAdInAM vyAdhistvaM For Private and Personal Use Only Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 441 9ma adhyAyaH sUtrasthAnam / karaNamanyat / tasmAt puruSo'dhiSThAnam / "tada duHkhasaMyogo vyAdhiH" iti / tatra puruSe duHkhasaMyogA vyAdhaya ityrthH| tathA tenaivoktam -"prAgabhihitaM tadaduHkhasaMyogo vyaadhiriti| tacca duHkhaM trividhamAdhyAtmikamAdhibhautikamAdhidaivikaJceti / " tasya duHkhasya saMyogaH sambandha iti / prANiSu sambaddhaM trividhaM duHkhaM vyAdhirathavA duHkhasya saMyogo yatra sa vyAdhirdhAtuvaiSamAmityarthaH, tatrAdhyAtmika duHkhaM tadyat sattvAtmasannikarSaNa buddhamA sattvenopalabhyamAtmAnamadhikRtya sattve vA zarIre vAnunipatatIti / suzrutena coktaM.-.-."taca trividhaM duHkhaM saptavidhe vyaadhaavupniptti| te punaH saptavidhA vyAdhayo yathA--AdibalapravRttA janmabalapravRttA doSabalaprayattAH sAtabalapravRttAH kAlabalapattA daivabalapravRttAH svabhAvabalapravRttAH iti| tatrAdibalapattA ye zukrazoNitadoSAnvayAH kusstthaasheHprbhRtyH| te'pi dvividhA mAtRjAH pitRjaashc| janmavalamattA ye mAturapacArAt paGgajAtyandhabadhiramUkaminminavAbanaprabhRtayo jaaynte| te'pi dvividhA rasakRtA dvai hedaapcaarkRtaashc| dopavalapravRttA ye AtaGkasamutpannA mithyAhArAcArabhavAzca / te'pi dvividhA AmAzayasamutthA pkkaashysmutthaashc| punazca dvividhAH zArIrA mAnasAzca / ta ete AdhyAtmikAH / saGghAtabalapattA ya Agantavo dubailasya balavadvigrahAt; ta'pi dvividhA. zastrakRtA vyAlAdikRtAzca / eta aadhibhotikaaH| kAlabalapravRttA ye zItoSNavAtavarSAprabhRtinimittAste'pi dvividhA vyApannattakRtA avyApannata kRtAzca / daivabalapravRttA ye devadrohAdabhizaptakA athavvekRtA upasargakRtAzca ; te'pi dvividhA viduradazanikRtAH pizAcAdikRtAzca / punazca dvividhA saMsagajA AkasmikAzca / svabhAvabalapravRttAH kSatpipAsAjarAmRtyunidrAprabhRtayaste'pi dvividhAH / kAlakRtA akAlakRtAzca / tatra parirakSaNakRtAH kAlakRtAH aparirakSaNakRtA akaalkRtaaH| eta AdhidaivikAstatra savvavyAdhyavarodha syAt, ata eva suzrute'yukta "tacca duHkhaM saptavidhe'pi vyAdhAvupanipatati" iti| "saMjJaka". grahaNAt , paramArthato'sukhamapi loke sukhamiti yada vyavahriyate, tadiha gRhyate ; iti darzayatiyena, divArAtribhojanAvasthAdinitadhAtuvaiSamyaM svalpamuvejaka vijJArAkatRtvena sukhamiti nyavAhiyate, tena, yo zalpaH, sa nAstyeveti kRtvA'lpe'pi dhAtuvaiSamye dhAtusAlyo vyavahArasiddho bhavati ; tathA "saMjJaka"grahaNena laukikasukhaM na paramArthataH sukhamiti darzayati / tato vakSyati "sarva kAraNavada duHkham" ityaadi| "eva ca" grahaNena duHkhaM paramArthato'pi duHkhameveti darzayati, na sukhamiva vyvhaarmaatrenn| anna ca dhAtuvaiSamyeNa kAraNenopacArAt tatkAryajvarAdayo'bhidhIyante ; yataH, dhAtuvaiSamyajo hi vikAro na dhAtuvaiSamyamAnaM, yada vakSyati-"sva For Private and Personal Use Only Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 442 caraka saMhitA | 1 khuDDAkacatuSpAdaH iti / " evaM tenaiva tadduHkhasaMyogA vyAdhaya ityucyante / "te caturvvidhAH / AgantavaH zArIrA mAnasAH svAbhAvikAzceti / teSAmAgantavo'bhighAtanimittAH / zArIrAstvannapAnamUlA vAtapittakaphazoNitasannipAtavaiSamyanimittAH / mAnasAstu krodhazokabhayaharSa viSAderSyAbhyasUyAdainyamAtsaryyakAmalobhaprabhRtaya icchAdveSabhedairbhavanti / svAbhAvikAH kSutpipAsAjarAmRtyunidrAprabhRtayaH / tatra te manaHzarIrAdhiSThAnAH" iti / evameva suzratoktadizA duHkhavat sukhamapyunneyam / tadyathA - yaddhAtuvaiSamyAnupAti yadduHkhamAdhyAtmikaM taddhAtusAmyAnupAti tat sukhamAdhyAtmikaM bhavati / evaM yaddhAtuvaiSamyAnupAti yadduHkhamAdhibhautikaM taddhAtusAmyAnupAti tat sukhamAdhibhautikam / tathA yaddhAtuvaiSamyAnapAti yadaduHkhamAdhidaivikaM taddhAtusAmyAnupAti tat sukhamAdhidaivikamiti / kaivalyamapi daivavalapratruttaM trividhaduHkhAtyantanivRttilakSaNaM sukharahitamapi kSatrAtmani yaddhAtuvaiSamyanivRttirUpaM paramavyonarUpaparamAtmasvarUpatvena dhAtusAmyAnapAtisukhavata sukha na tu sukhamiti / sukhasaMzakamArogyaM prakRtirucyate / iti saMjJaketyuktam / svasthAnAM kSudhAdivyAdhistu teSAM sukhaduHkhayorupAdhibhedabhinnayorayaugapade 'pi prAdhAnyAt tat mukhaduHsvarUpeNaivArogyarogayoyaugapadyaM bodhyam / itthaJca dhAtuvaiSamyasAmyayoduHkhasukhayozca nityavyatihAryatvena dhAtuSaiSamyaduHkhayordhAtusAmya sukhayozcAyugapadbhAvaH khyApitaH / vinA hi dhAtuvaiSamyaM na duHkhamutpadyate / na ca sukhaM vinA dhAtusAmyamiti / janyaGanarasu ApAtato'dRzyamAne yadaiva dhAtuvaiSamyaM jAyate tadaiva duHkhamutpadyate, yadaiva dhAtusAmyaM syAt tadaiva sukhaM syAdityanubhUyate / yuktisiddhAt tu ayaugapadyAjjanyajanakabhAvaH svIkriyate / nRNAM niHzeSeNa duHkhAbhAve jvarAdinivRttau sukhamArogyaM tadapi sukhasaMjJakam / svarga'pi duHkhAsambhinne kimapi duHkha mAnasaM devAnAmastIti tadapi sukhasaMjJakamiti / I 1 nanu sukhaduHkhayormanaH zarIrAzritakhenAtyantikaduHkhanivRttirUpamokSe yat sukhamutpadyate tat kamAzrayati ? na hi tadA zarIraM mano vA varttate / yadyAtmAnamAzrayati tadAtmAzritamadhikaM rogArogyaM vaktavyamiti cet ? na, yugapatdhAtuvaiSamyanimittajA ye vikArasaMghA bahavaH zarIre" ityAdi, tathA "vikRtimApannA nAnAvidhaivikAraiH zarIramupatapati" ityAdi, tathA suzrute'pyuktam "dhAtuzoNitasannipAtavaiSamyanimittAH" iti / atra pakSe dhAtuvaiSamyanimittA iti ; yatpakSe dhAtuvaiSamyajazceda vikArastadA tu janitavikAraM agri pravizatu; kiM vikAre, uta Arogye ? na tAvadArogye yataH " ityukta N kAraNaM For Private and Personal Use Only Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 9ma adhyAmaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / 443 sukhaduHkhavinAze brahmarUpaprAptau sukhAzrayatvAbhAvAt brahmaNo yadrapatvaM tadrapa paramavyomasvarUpaM prApnotIti / taittirIye tu yadAnando brahma etyuktaM tannAnandathurAnando na vAnandavAnAnandaH paranvAnandaheturevAnandaH / tatraiva taittirIyopaniSadi - " asA idamagra AsIt tato vai sadajAyata / tadAtmAnaM svayamakuruta tasmAt tat sukRtamucyate / yadadvaitat sukRtaM raso vai saH / rasaM sari lAnanda bhavati / ko hyavAnyAt kaH prAyAdAnando na syAdyadeSa AkAzaH / eSa hya vAnandayatIti / " " taddhetuvyapadezAt" iti tatra shaariirksuutraat| gautamanyAyasUtrasya bhASye vAtsyAyanena coktam- "nityaM sukhamAtmano mahattvavanmokSe'bhivyajyate tenAbhivyaktenAtyantaM vimuktaH sukhI bhavatIti kecinmanyante teSAM pramANAbhAvAdanupapattiH na pratyakSaM nAnumAnaM nAgamo vA vidyate / " ityAdi / sAMkhye ca - " nAnandAbhivyaktimuktiH" iti kapilaH / 5 atra kecit natu pratidina bhojanena prAtarAdikAlena ca zleSmaprakope nityaM dhAtuvaiSamyaM varttata eva kathaM sAmyaM syAdityata Aha- sukhasaMjJakamiti / sukhayatIti sukha sukhajanakamiti / evaM duHkhahetudu:kha laukika sukhaguNahetujvarAdivyAdhinivRttiH prAtarAdau zleSmAdiprakope ca sukhasaMzagrahaNAt paramArthato'sukhamiti shaapitm| evaM duHkhamiva duHkhameva vikAro na tu duHkha sat duHkhamityarthaH / tathA ca sukhAnupAtidhAtusAmyaM prakRtiH, duHkhAnupAtidhAtuvaiSamyaM vikAra ucyate / suzrute'pyuktaM - "tadduHkhasaMyogo vyAdhistatra ca trividhaM duHkhamanupatati / taJcAdhidaivikamAdhibhautikamAdhyAtmikam" iti vistareNa pUrvvavyAkhayAnenopadarzitam / prAtarAdikAlasvabhAva jadhAtuvaiSamyaM divArAtribhojanamAtrAdijazca dhAtuvaiSamyamavaMkArikam / tatrAlpamudra jakaduHkhAnupAtAt utkaTavyAdhijanakatvAbhAvAt prAtidainikatvAccAsukhamapi sukhatayA vyavahiyate / yo hyalpaH sa nAstIti kRtvA alpe'pi dhAtusAmyavyavahArAt / atra dhAtuvaiSamyazabdena kAraNe kAyryopacArAt dhAtuvaiSamyajajvarAdirapi vikAra ucyate / vakSyate hikAyyai dhAtusAmyamihocyate / dhAtusAmyakriyA coktA tantrasyAsya prayojanam // " ityanena granthenArogyaM 'dhAtusAmyam ityukta'; na ca roge pravizati rogahetutvenaiva kathitatvAt / atha dhAtuvaiSamyaM bhavati, vikAro na bhavatItyeSA dazA nAstyeva ; yataH avazyaM pramANAdhiko doSaH svaliGgAdhiko bhavati, kSINo vA kSINasvalakSaNa iti iha tarhi dhAtuvaiSamyameva vikAro'stu evamayaM grantho sukhyo itthazca ; For Private and Personal Use Only Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 444 crk-sNhitaa| khuTTAkacatuSpAdaH "svadhAtuvaiSamyanimittajA 'ye vikArasaGghA bahavaH shriire| na te pRthak pittakakAnilebhya Agantavaste tu tato vishissttaaH||" iti| na di tatra dhAtuvaiSamyamAtramasti ityAhuH / apare khatra vipratipadyante / svadhAtuvaiSamyajazcedvikArastadA khalvajanitajvarAdivikAraM dhAtuvaiSamyaM kiM rogo kimArogyaM ? na tAvadArogyam ; "dhAtusAmyakriyA coktA tatrasyAsya prayojanam" iti dhAtusAmyasyaivArogyavakhyApanAsa; nApi rogo rogasya nimittakhenoktakhAt tasya dhAtuvaiSamyasyeti / atra samAdhatte kazcit / dhAtuvaiSamyaM tAvadvarttate na ca vikAraH kazcidbhavatItyetAdRzarUpA dazA na bhavatyeva svamAnAdhiko hi doSo'vazyaM khaliGgAdhiyaM darzayati, kSINo'pi kSINaskhaliGgAnIti / dhAtuvaiSamyaM vikaarH| dhAtuvaiSamyajA jvarAdayo hi vikArajanyakhAt viziSTavikArAstatrApi dhAtuvaiSamyasyAnapAyAt / anye tu dhAtuvaiSamyajo vikAro na tu dhAtuvaiSamyamiti vyAkhyAya ajanitAvyapadezyavikAraM dhAtuvaiSamyaM rAtrindivAMzabhojanAMzAdikRtadhAtuvaiSamyaM cAlpakhenAvyapadezyatayA dhAtusAmya evaantrbhaavynti| tilakAlakamazakAdInAM dhAtuvaiSamyajakheneha rogalamuktam / duHkhakhaJca manoduHkhakara khAditi kazcit / eke tu dhAtuvaiSamya vikAro dhAtusAmyaM prkRtiH| tayoH phalaM sukha duHkhazca / yathA gamanaM pAdAdyaGgaparispandanaM tasya pAlamuttaradezasaMyogastasya ttaradezasaMyogajanakaspandanAdivyApArasya gamana lamiva sukhajanakadhAtu sAmyasya prakRtivaM duHkhajanakadhAtuvaiSamyasya vikAratvam / yathA cottaradezasaMyogamantareNa gamanaM na pratipadyate tathA ca sukhaduHkhavyatirekeNa prakRtivikArau na pratipadAte iti| saMyogo gamanaM tajjanakaspandanAdizca gamanamitivat sukhamArogyaM sukhajanakadhAtusAmyacArogyaM prakRtirityanantaram / duHkha vikArastajanakadhAtuvaiSamyazca vikAra iti| jvarAdayazca dhAtuvaiSamyajA vikArA viSamavAtAdidoSadRSitarasAdisamudAyajakhena viziSTApUrvalakSaNave'pi vAtAdivaiSamyavizeSAtmakA ucyante na tato bhinnAH / yathA pAJcabhautikakhena viziSTApUrvalakSaNabhavati ; dhAtuvaiSamyajavikArapratipAdakastu grantha AviSkRtatamajvarAdipratipAdakatvena vyavasthApyatA, tena dhAtuvaiSamyaJca dhAtuvaiSamyajAzca jvarAdayo vikArA bhavanti, dhAtuvaiSamyajAdiSvapi hi jvarAdiSu dhAtuvaiSamyarUpatA'styeva, kiJca svamAnakSINA doSAH kiJcidvikAraM na janayanti, bhINalakSaNaM vaiSamyameva paraM yAnti, vacanaM hi "kSINA jahati liGgaM svaM samAH svaM karma kurvate" iti, nAtra dhAtuvaiSamyamAnaM vikAra iti bruvatAmayaM panthAH, ye tu dhAtuvaiSamyajo vikAra iti For Private and Personal Use Only Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 445 kanakAdInAM tejomayasAdikaM na tejastaH pRthakavaM vyvhiyte| Agantavastu jvarAdayo vAtAdidhAtubhyo bhinnA ev| vAtAdiduSTeH pUrvameva teSAmutpattene cAgantubhUtAdihevAtmakA bhavanti tallakSaNakhAditi vAcyam / bhUtAyAgantuhetUnAM nimittakAraNavena samavAyikAraNakhAbhAve ca prakRtivikArabhAvAsambhavAt / nanvevaM bhUtAdayasvAgantuhetavo jvarAdirUpeNa pariNamantaH zarIramAvizantIti mRdghaTAdivat prakRtivikArabhAvasambhavena samavAyikAraNavaM jvarAdiSu bhUtAdInAM kAraNAnAmiti cet ? n| dhAtuvaiSamyavata duHkhajanakabhUtAdirapi vikAra ityuktabApatteriSTyApatto hyAcAyyasya nyUnatadoSaH syAt tatrApISTyApattI vyAdheranantakalpanAyAM mahAgauravaM syAt tatrApi pAvantaH santi bhAvAstAvatAM kalpanaM kiM gauravamiti kRSA ceSTApattizcet tadA ucyate vAhyahetubhUtAyAgantuvat zArIradopahetukadAdidravyANyapi bhavantu samavAyikAraNAnItyatazca prkRtivikaarbhaavaasmbhvaaditi| nanu kaTAdibhirhetubhirvAtAdivaiSamye jAte tato jvarAduratpattiriva bhUtAdInAM jvarAduratpatteH pUrvaM vAtAdijanakakhAbhAvAt bhUtAdivat kaTAdInAM samavAyikAraNalaM prakRtivikRtibhAvazca nAstyeveti cet satyamAgantuhetUnAM bhUtAdInAmapi zarIrasambandhAt pUca na jvarakhAdirUpeNa pariNAmo'sti parantu bhUtAdInAM dehasambandhamAtreNa tebhyo dhAtusaMkSobhastatastattadbhatAdinaduHkhaJca yugapadutpayate zArIraM mAnasaMvA na tadA vaataadibhirnbdhyte| tasmAnna vAtAdhAtmakAH pazcAt tu vAtAdibhirana bandhyatvena tatta bhUtAdyanurUpavAtAdijahAsyarodanAdiviziSTalakSaNAH syuriti balavaddhatuprabhAvAt / phalotpattI vyApArAntarasya janakakhAbhAvena yathA viklittyAdimAtralakSaNaH pAkastathAgantujo vikAro duHkhamAtralakSaNo duHkhahetudehamanodhAtuvaiSamyalakSaNo vaa| prAtarAdidinarAtraMzabhojanAMzajadhAtuvaiSamyantu vikAra eva na khArogyaM, kSutpipAsAnidrAdInAM svAbhAvikavyAdhikhenoktakhAt suzrutAdibhiriti vadanti / sarvatraiva dhAtuvaipamyaM trividhAnyatamaduHkhaJcAyugapadutpadyate na tu dhAtuvaiSamya vinA duHkhaM duHkhazca vinA dhAtuvaiSamya vartata evaM dhAtusAmyaM sukhvishessshcaayugpdutpdyte| na tu mukhaM vinA dhAtusAmyaM dhAtusAmyaM vinA na vattete sukhamiti / dhAtuvaSamyaM duHkhazca vikAraparyAyaH dhAtuvaiSamyaM vA vikAraH duHkhaM vA vikAraH / dhAtusAmyaM vA prakRtiH sukhaM vA prakRtirArogyaJca taditi / AgantuSu ca rasAdi myavasthitAH, te tvajanitavyapadezyavikAraM dhAtuvaiSamyaM rAtridinAvasthAdikRtadhAtuvaiSamyavadalpatvena For Private and Personal Use Only Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [khuDAkacatuSpAdaH 446 crk-sNhitaa| catuNAM bhiSagAdInAM zastAnAM dhaatuvaikRte| pravRttirdhAtusAmyArthA cikitsetyabhidhIyate // 4 // dhAtuvaSamyaM pUrva bhUtAdito jAyate, pazcAdbhUtAdisadharmakatayA vAtAdibhiranabadhyate / samadhammekhena bhUtAdInAM vAtAdidhAtuvaiSamyakaravaM jvarAdiviziSTavyAdhijanakakhaJcetyubhayasya yogapadyAt / doSavyAdhyubhayahetUnAntu vAtAdivaiSamyakarakhavyAdhijanakalayoyau gapadyAbhAvAt pUnda parabhAvAcca bhUtajAdilena balavatkAraNajakhena vyAdhivyapadizyate na vA tattatkAraNadharmAnulakSaNaM dhAtuvaiSamyaM bhavatIti / rAtrindivAdazajantu dhAtuvaiSamyaM vikAra eva svAbhAvikaH dinApAkyajINavat / evaM tavaiSamyajavaiSamyavizeSa eva jvarAdine khanyaH / yathA liGgiliGgazAnajanyajJAnamevAnumiti ma jJAnamityapare // 3 // gaGgAdharaH-nanu guNavat pAdacatuSTayaM vikAravyupazAntaye kAraNaM niHsambandhAdeva bhavati kiM sambandhAditi ? ata aah-cturnnaamityaadi| bhiSagAdInAM bhiSagadravyopasthAtarogiNAM caturNAM militAnAM niyamena vyastAnAM yathArha na tu niyamataH zastAnAM guNavattayA prazastAnAM dhAtuvaikRte samavipamavAtAdidhAtUnAM puruSANAM svAbhAvikAdibalaprattije dhAtuvaipamye duHkhe vA sati sAmyArthI samakhArthA sukhArthA ca yA pravRttiH pravattenaM kriyA ceSTeti yAvat sA cikitsAbhidhIyate na tu nivRttiH| bhiSagAdInAM hi pAdavaM cikitsAyAmeva na bcikitsaayaam| bhiSajaH pravRttistu tavAyaM vyAdhiretadAtmako'yaM vyAdhirasmin vyAdhau tabedaM bhakSyamidaM peyamidamAcaryamidaM bheSajamasmin kAle sevyamidaM pthymidmpthaamityaadurpdeshaadicchednbhednaadiruupaa| dravyasya tu pravRttirupayuktasya khakAyyakaraNam / paricArakasya prvRttiraussdhaannaadisNskaaraaturpricryaadiruupaa| rogiNaH pravRttibhiSaguktapratiniyatAnuSThAnasvagatajJApakakhAdirUpA // 4 // avyapadezyatayA dhAtusAmya eva prakSipantIti tilakAlakamazakaprabhRtInAM dhAtuvaiSamyajatveneha carake rogatvaM vyaktamAha, duHkhahetutvaJca teSAM jJAtAnAM manoduHkhakartR tvena // 3 // - cakrapANiH--vikAralakSaNAnantaraM vikAraprazamahatozcikitsAyA lkssnnmaah-cturnnaamityaadi| caturNAmiti padaM vaidyAdInAM militAnAmeva grAhakam / zastAnAmiti vakSyamANa "zrute paryavadAtatvam" ityAdiguNayogena prshstaanaam| dhAtuvaikRte roge cikitsaadhikrnnbhuute| dhAtusAmyArthA''rogyakaraNArthA ityrthH| dhAtukRta iti padaM spArthaM, yena dhAtusAnmArthA pravRttirdhAtusAmya eva vaidyAdInAM bhavati / pravRtti dhasya-idaM karttavyamidaM na karttavyamityAdikopadezarUpA. For Private and Personal Use Only Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma abhyAyaH] suutrsthaanm| 447 zrute paryavadAtatvaM bahuzo dRssttkrmaataa| dAkSyaM zaucamiti jJa yaM vaido guNacatuSTayam // 5 // bahutA tatra yogytvmnekvidhklpnaa| sampaccati catuSko'yaM dravyANAM guNa ucyate // 6 // gaGgAdharaH-nanu pAdacatuSTayaM guNavat kAraNamukta, bhiSagAdInAM punaH ke guNA ityAha-zruta ityaadi| krameNa guNAnAmapakarSAt pUrvapUrvaguNotkarSakhyApanArtha nirdeshH| zrutamadhItazAstraM tatra paryavadAtavaM sadgurUpadezena pari sarvatobhAvenAvadAtalaM buddheravezadyabhramasaMzayAnyathAvyAkhyAnAdirahitalam / tathAle hi vyAdhyupazAntaye prattiH kuzalA bhavati / vahuzo dRSTakammaMtA cikitsakasamUhAnAM rogisamUhAnAJca cikitsAkarmadarzanam / tathAve hi kriyApaTuvaM bhavati / dAkSyaM cikitsAkriyAnekakRtimattayA kuzalavaM karma sAmAJca / tathAle hi cikitsAyAH pravarttane sphUrtibhavati / zaucamiti zucibhAvaH / azucirhi vaidyo na mano jJAyate manasA zraddhAbhAvAt / savvenaiva hi zraddhA siddhimuulmiti| apare ca vaidyAdInAM jitahastakhAdayo guNA atrAnAvazyakakhena nopadarzitA etAvadbhiva guNaizcikitsAkriyAsampAdakakhAt // 5 // gaGgAdharaH-dravyaguNAnAha-bahutetyAdi / bahukhamAdhikyaM dravyasya guNaH cikitsaayaamuppaadkH| svalpaM hi dravyaM bheSajAGgahAnaye bhavati / tatra yogyatvamiti / vatra pratikArya vyAdhau yogyavaM yAdhiSu yadravyamupayojyaM tadravya nUtanakhAdiguNayuktaM kITajagdhakhAdidoSarahitaJca / anekvidhklpneti| svarasakalkacUrNakaSAyAdinAnAkalpanAM kattuM yogya yadravyamAdramatizuSkaJcetyAdirUpa dravyasya tUpayoge sati svakAryArambharUpA ; paricArakapravRttibhaiSajasaMskaraNAturaparicAdirUpA, AturapravRttivaidyoktAnuSThAnacyAdhisvarUpakathanAdikA // 4 // cakrapANi:-pUrvasUtritavaidyaguNAn darzayAta-zruta ityaadi| zrutamAdau zreSThavaidyaguNatvAt / evamanyatrApi nyAkhyeyam / paryavadAtatvaM vizuddhajJAnavattvaM guruzAstrasevanAdinA, zaucamaharAdvAropakArakaM, jitahastAdayo'pare'pi vaidyaguNA atraiva guNacatuthye'ntarbhAvaNIyAH // 5 // cakrapANi:-bahutA bheSajaguNaH alpaM hi bheSajaM gunnvdpyvidymaanmivaasaadhktvaat| tatra pratikartavye vyAdhau yogyatvaM tatra yogyatvaM / anekavidhakalpanA nAnAprakArasvarasAdhapayuktakalpanAyogyatvamityarthaH / yataH, prANinaH kecit svarasadviSaH, kecit kalkadviSaH evamAdi ; evaM gyAdhi. For Private and Personal Use Only Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir khuDAkavatunpAda: 448 crk-sNhitaa| upacArajJatA dAkSyamanurAgazca bhartari / / zaucaJceti catuSko'yaM guNaH paricare jane // 7 // smRtinirdezakAritvamabhIrutvamathApi ca / jJApakatvaJca rogANAmAturastha guNAH smRtAH // 8 // samvaM vartate tat / sampacceti yathattuM sambhUtalena sampUrNaguNarasavIryaprabhAvAdimattA smpttiH||6|| gnggaadhrH--upsthaatugunnaanaah----upcaarshtetyaadi| rasakarasaudanayUSapeyAdikaraNazIlatA saMvAhanasthApanazAyanAdipu vishtaa| dAkSyaM dakSatA tattadAturopacArakriyAsu kushlkhm| anurAgazca bhatterIti Ature svAmini anraagH| kadA ka kena kathaM vArogyamasya bhavatItyAdirUpeNa manasAnurAgaH shrddhaa| zaucamiti pUrvavat // 7 // gaGgAdharaH-rogiNo guNAnAha -- smRtirityaadi| smRtiH pUrvamAcaritamabhyavahRtaM yAvattAvatAM smaraNaM tadAkhyAnena vaidyastAvat kAraNaM vijJAya kriyAmArabdhaM vyAdhi nirUpayituJca shknoti| nirdezakArikhaM vaMderana zAsitasya kammeNaH ka kham / abhIruvaM vyAdhito vaidyaprayoktavyakammetazcAbhItizIlakham / vyAdhito bhIrukhe vyAdhInAM vRddhiH, uktaM hi-vipAdo rogavaddhanAnAm' iti karmabhIrukhe cikitsitakarmAsiddhiH / athApi ceti zabdeneha kacidbhIrutvamapi guNastathA cAsmRtirapi guNaH syAt / unmAdacikitsite... "sarpaNoddha tadaMSTraNa" ityAdinA trAsanamuktaM, tadA yasya bhayaM na syAta tahiM tat viphalaM syaat| evaM "jvaravegaJca kAlaJca cintayan jvayyete ta yH| tasyeSTaizca vicitrazca prayogasvabhAvAdapi kAcit kalpanA hitA bhavati, yathA--jvare kaSAya ityAdi ; tenAnekalpanAyogyatvAt yat yatra yujyate tat tatra kriyte| sampaditi krimisalilAdyanupahatatvena rasAdisampat / upacArajJatA yUSarasakAdikaraNasaMvAhanasvApanAdijJatA // 6 // 7 // cakrapANiH--nirdezakAritva vaidyopadizArthakatrtRtvam, abhIrutva guNaH, bhIrutvasya rogakartRtvAt ; yadukta -"viSAdo rogavarddhanAnAm" iti| "athApi ca" itizabdena kacidbhIrutva. mapyasmRtirapi guNo bhavatIti darzayati ; yathonmAde "sarpaNo tadaMSTraNa" ityAdinA trAsanamukta cikitsAyAM, tatra yadyapyabhIruH syAdrogI tadA cikitsA na phalati ; asmRtistu jvaravegAgamanakAlAsmaraNe'bhipretA ; yadukta --"jvaravegaJca kAlaJca cintayan jvaryate tu yH| tasyepTeca vicitra prayogairnAzayet smRtim" // 8 // For Private and Personal Use Only Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 446 kAraNaM poDazaguNaM siddhau pAdacatuSTayam / vijJAtA zAsitA yoktA pradhAna bhiSagatra tu|| paktau hi kAraNaM pakturyathA pAtraMndhanAnalAH / vijeturvijaye bhUmizcabhUH praharaNAni ca // lopayet smRtim // " ityuktayA jvaravegakAlavismaraNamuktamiti kazcidAha, tanna / pUrvamAcaritAbhyavahArAdInAM smaraNasya guNavenoktakhAt utpanne tu roge cikitsAthaM vegAdivismaraNasya guNalAbhAvAt vihArAvabheSajakhAt tathA unmAde trAsanasyApi tthaakhaacc| jJApakasamiti pUrva yadAcaritamabhyavahRtaM tat tasya tathAtuyye yadA yathAvaM tasya ca jJApakavaM guNa iti // 8 // gaGgAdharaH-evaM guNAn pAdacatuSTayasya procya catuSpAde prAdhAnyaM vaidyasya drshyitumaah-kaarnnmityaadi| por3a zaguNaM milivA pAdacatuSTayaM, sidvau cikitsita kriyAsiddho kAraNaM bhvti| atra tu catuSpAdeSu madhye bhipak pradhAnamiti prtijnyaa| kasmAdityAha -vijnyaatetyaadi| atra paktI hIti hizabdo heto vodhyH| tena hi yasmAt bhiraka vijJAtA oSadhasya zAsitA pathAdiniyame vartanAya roginnH| paricArakasya cedamevaM kuru nedaM naivaM kuru ityAdirUpeNa zAsanakartA niyogkrtaa| yoktA rogiNa aussdhaadipryoktaa| evaM bhiSakaparatatrANAM dravyAdInAM trayANAM pAdAnAM prattiriti, bhiSaka punaH svatatra iti bodhyam / / idameva dRSTAntadvayena darzayati -pktaavityaadi| patto pAke / yathA paktaH pAcakasya pAke pAtrendhanAnalAH kAraNaM pAtramadhikaraNaM tathAturaH indhanAnalo yathA karaNe tathA drvypricaarko| yathA ca vijetu yakriyAyAM bhUmiradhikaraNaM tathAturaH, camUH senA praharaNAni cAstrazastrANi yathA karaNadvayaM tathA dravyapari cakrapANiH--evaM vaidyAdInAJcatuNAmapi kAraNatve siddha vaidyasya prAdhAnyaM drshyti-vijnyaatetyaadi| vijJAtA auSadhasya ; zAsitA paricArakasya, evaM kurve vaM mA kurviti ; yoktaa''tursy| etena vaidyaparAdhInA bhepajAdInAM pravRttiH, vaidyastu svatantraH, tatazca vaidyaH pradhAnamiti vaakyaarthH| - etadevAbhyahi tatvAta dRSTAntadvayena drshyti-pktaavityaadi| paktau pAke karttavye ; pAtrasthAnIya AturaH, paricAraka indhanarUpaH, analo bheSajarUpaH ; kAraNamityupakaraNam, bhuumiyuddhaanugunndeshH| atrApi pUrvavadevAturAdisthAnIyatva bhuumyaadiinaam|| For Private and Personal Use Only Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (khuDAkacatuSpAda: 450 crk-sNhitaa| AturAdhAstathA siddhau pAdAH kAraNasaMjJitAH / vaidyasthAtazcikitsAyAM pradhAnaM kAraNa bhiSak // mRdaNDacakrasUtrAyAH kumbhakArAhate ythaa| nAvahanti guNaM vaidyAhate pAdatrayaM tathA // 6 // gandhavapuravannAzaM yadvikArAH sudaarunnaaH| yAnti yaccetare vRddhimAzupAyapratIkSiNaH // cArako karaNadvayamiti, evaMrUpeNAturAyAH pratilomatantrayuktatA Atura-paricAraka-dravyANIti trayaH pAdA vaidyasya cikitsAyAH siddho kAraNam / paktaH pAke pAtravat vijeturvijaye bhuumivdaaturo'dhikrnnkaarnnmiti| tathA vaidyasya cikitsAsiddhau indhanavaccamUvaca paricArakaH karaNakAraNasaMzitaH / analavana praharaNavacca karaNakAraNasaMzitaM dravyamiti bodhym| nigamayati-ata ityaadi| ataH pradhAnaM kattu kAraNaM bhiSak iti paJcAvayavavAkyam / ___anvayena pAdacatuSTathe vaidyasya prAdhAnyaM khAdibhiH sthApayikhA vyatirekeNa sthaapyti-mRddtyaadi| yathA kumbhakArAhate kulAlaM vinA mRddaNDacakrasUtrAdyAH kumbhanirmANe guNaM kumbhanimmitisiddhikaraM nAvahanti na kattu malaM bhavanti tathA vaidyAdRte vaidaMta vinA pAdAstrayaH dravyopacArakarogiNaH guNaM cikitsAsiddhiM nAvahanti, tasmA bhiSaka pradhAnaM pAdacatuSTaye // 9 // gaGgAdharaH---athAnvayavyatirekAbhyAM dRSTAntAbhyAM bhiSanaH prAzanyaM sthApayikhA ekenaiva dRSTAnnAnvarena guNaM vyatirekeNa do darzayitu guNavadityasya vyAvRttimAha-gandhavvetyAdi / sati pAdatraye'pi dravyopasthAtRrogiSu satsvapi guNavatsu upAyapratIkSiNaH kriyAsAdhyA na basAdhyA vizvedenopakrAntAH sudAruNA api vikArAH kecida yadyasmAt Azu nAzaM yAnti gandhavapuravata / yathA nIhArAtamakeTIjAlayAzu nAzaM yAnti tatra kAraNaM zo bhiSak / upAya samprati vyatirekara zAntena vaidyaprAdhAnyaM drshyti-mRddnnddtyaadinaa| na vahanti na niSpAdayanti ; guNaM sAdhyamityarthaH // 9 // cakrapANiH-anyayena vyatirekega ca pRthak dAnta darzayitvA kauzalenaikatraiva zAnte gandharvapuratyanvaye guNaM vyatireke ca doSaM darzayati, ekatra pakSe nAzamazu jantIti sambandhaH, itare'pare'nabhijJavaidyopakrAntA gandharbapuravadAzu vRddhiM yAntIti smbndhH| upAyapratIkSiNa For Private and Personal Use Only Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 453 sati pAdatraye jJAjJo bhiSajAvatra kAraNam / varamAtmA''ha to'jJa na na cikitsA pravarttitA // pANicArAda yathA'cakSurajJAnAdbhItabhItavat / nautiyazevAjJo bhiSaka cati karmasu // 10 // yaha chayAsamApannamuttArya niyatAyupam / bhiyaGmAnI nihanyAzu zatAnyaniyatAyuSAm // 11 // pratIkSiNazcaiva khalapAyasAdhyA eva dAruNebhya itare sukhAdhyA vikArA yaddhiM yAnti, tatra kAgNAjJo bhiega iti / vikArApanna! guNavati pAdatraye smRtiguNavAn zo bhiSak kAraNaM na khA bhiSak / tathA vikArANAmAzu vRddho kAraNamazo bhiSaGna tu zo bhiSag iti| vikAranAzaddhagrAH krameNa zAzI bhiSanau kAraNamiti / cikitsAyAmazasya prtissedhmaahvrmityaadi| AtmA Ahuta Ahuna AtmA varam AtmAhutimeraNaM varaM, na khana bhipajA cikitsA pryttitaa| evaM yathA pANicArAt hastaparAmazAt acakSurajJAnAta bhItabhItavadbhavati tathaivAzena vadAna pravattitacikitsAyAmAturo bhiitbhiitvdbhvti| ajJAnAt kadA kiM kriyateti kathaM bhiitbhiitvdityaah-normaarutetyaadi| ajJo bhiSak mAstavazA noriva kammasu cikitsAsu crti| karNadhArahInA naukA yathA jale vAyuvazena carati tathA guNacatuSTayahIno'sau vaidyo yadRcchAvazagaH kammemu caratIti // 10 // gaGgAdharaH-tathAcAre kA haanirityaah-ydRcchyetyaadi| azo bhiSak yadRcchayA guNacatuSTayaM kAraNaM vinA samApannaM prAptamAturaM svaguNAn vinA upakrAntaM niyatAyupamAtaraM tasya prAktanazubhakarmavazAt uttAyya vyAdhito mocayikhA bhissngmaanii| abhiSajamAtmAnaM bhiSana mantu zIlaM yasya saH iti vRddhau zAntau ca Azu vikArazAntau jJo bhiSak kAraNam, AzuvRddhau caajnyH| ajJavaidyasya cikitsApravRttiM nipedhati, vrmiyaadi| na varamanucitaiva, pravartitetibhApayA'sarvajJavaidezana balAt kRteti darzayati, pANicArAt hastaparAmarzAt, karmasu cikitsaasu| ydRcchyeti| vaidyasamyagjJAna-pUrvakapravRttiM vinA karmavazAdityarthaH; samApannaM samyagupakrAntaM, niyatAyupamityanenAyulenaiva vyAdhitamuttIryamANamityarthaH, AtmAnamabhipaja For Private and Personal Use Only Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| khuDDAkacatuSpAdaH 452 tasmAcchAstraM 'rthavijJAne pravRttau karmadarzane / bhiSaka catuSTaye yuktaH prANAbhiSara ucyate // 12 // hetau liGga prazamane rogANAmapunarbhave / / jJAnaM caturvidhaM yasya sa rAjAhoM bhiSaktamaH // 13 // zastra zAstrANi salilaM guNadoSapravRttaye / pAtrApekSINyataH prajJAM cikitsAtha vizodhayet // 14 // tathAbhUtaH sannaniyatAyuSAM pusAmAtagaNAM zatAni cikitsayA upakramyAzu nihanti // 11 // gaGgAdharaH---ato'jJo bhiSak na kAraNamiti nigmyti--tsmaadityaadi| tasmAt uktadopAcchAstrAdicatuSTathe yukto niSpAditaguNaprakarpo bhipaka prANAbhiSara ucyte| niddezato labdhe'pi catuSTaye punazcatuSTaya iti yaduktaM tanmilitArtha zAstre zAstrapAThe yuktazcet bhiSak tacchAstrArthavijJAtA na syAt tadA cikitsAsu muhyti| evaM zAstre'dhIte zAstramya tattvArthavijJAtA ca sannapi yadi pratto cikitsAkriyAyAM kRtI na bhavati tadA muhyati / tAdRzo'pi bhiSak yadi dRSTakA na syAna tadApi na sarvathA karmakuzalaH syAditi bhAvaH // 12 // gaGgAdharaH-zAstraM'rthavijJAna pravRttI karmadarzane yuktasya vaidyasya yadbhavati tadAha hetaavityaadi| hatau rogANAmutpattihetI rogANAM liGga rogANAM prazamane rogANAmapunarbhave jJAnamiti caturvidhaM jJAnaM yasya sa gajAho bhissktmH| zAstrArthavijJAnAdicatuSTayayuktasya gegahe khAdicatuSTayajJAnavatvena bhiSaktamavaM bodhyaM rAjAhakhazca // 13 // gaGgAdharaH-nanu sarva eva bhipajaH prANAbhisarA bhiSaktamAca bhavanti / zAstrAdhyayanenaiva tathAkhasambhavAt kimarthamarthavijJAnAdi punaruktamiti cet ? na ityAha-zastramityAdi / zastraM zAstraM salilagiti trINi guNadopaprattaye pAtrA bhiSakatvena manyata iti bhissngmaanii| aniyatAyupAmiti, yatrAyuHkAraNaM balavat karma nAsti, tatra puruSakArAparAdhena vaidyadoSAnmaraNaM bhavatIti darzayati / zAstre zAstrAvadhAraNe, arthavijJAne zAstrArthAvabodhe, pravRttau svayaM karmakaraNe, yukta udyukta udyoganippAditaguNaprakarSa iti yAvat / For Private and Personal Use Only Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 9ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 453 vidyA vitako vijJAnaM smRtistatparatA kriyaa| . yasyate Sar3a, guNAstasya na sAdhyamativartate // 15 // vidyA matiH karmadRSTirabhyAsaH siddhiraashryH| vaidyazabdAbhiniSpattAvalamekaikamapyadaH // pekSINi bhvnti| yathA zastravidyAvizAradapuruSe zastraM sadguNaM bhavati na tu zastravidyAyAmakuzale, tathA vyAkhyAnAdibhiH svadhItazAstre puruSe zAstraM vaizadhAdiguNaM bhavati, na khadhItamAtraM sadupadezahInaM zAstraM, salilaJca svarNAdisupAtre sadguNaM bhavati, na tuuprmRttikaadau| tathA zastravidyAsvavizAradapuruSe zastraM sadguNamapi sadopaM bhvti| zAstrazca kuvyAkhyAnenAdhItapuruSe viparItArtha bhvti| salilaJca salavaNAdipAtre salavaNAdi bhavatIti / ataH zAstraM sudhiyAdhItaM sadupadezena cettadA guNapravRttaye bhavatIti niSkarSastasmAcikitsAtha prajJAM vaidyo vizoSayet sadgurUpAsanena zAstramadhItya prajJAvizodhanaM kuryAt / / 14 // _ gaGgAdharaH--prajJAvizoSanazAnArtha liGgAnyAha --vidya tyaadi| prajJA-vizodhanena vidyAdayo bhavanti / ityato vidyAbhiranumIyate prjnyaavishuddhiriti| vidyA tacchAstre tattvenAdhIte tacchAstra vidyA atraayuvedvidyaa| vitarkaH zAstrArthamUlaka UhApohaH / vijJAnaM bahuzAstrajJAnena vijJavam / smRtiryadA yathA yat kattavyaM yatra yaduktaM tatsarvasya smaraNam / tatparatA tattat kriyAyAM prytnaatishyH| kriyA punaHpunazcikitsAkaraNam / yasyaite par3a guNA iti gilitArthajJApanArtha na sAdhyamativarttate sAdhyaM vyAdhi nAtivartate asAdhyo na bhavati // 15 // gaGgAdharaH-na vevambhUto yo na syAt sa kiM na vaidyaH syAditi ? ityata Aha --vidAtyAdi / vidyAyuvaMdavidyA / matiH svaabhaavikvishuddhbuddhiH| karmadRSTiH dRssttcikitsitkmmkhm| abhyAsazcikitsAkriyAyAM zastrAvacAraNAdi--- kriyaabhyaasH| siddhiH prAyeNAnekarogiNo kRtArogyakham / AzrayaH sadguroprANAn gacchato vyAvattaMyAti prANAbhisaraH / pAtrApekSINIti guNavati pAtre saguNAni dopavati pAtre doSayantItyarthaH, vizodhayet sadgurusacchAstrasevAdibhirityarthaH // 10----14 // cakrapANiH-vidyA vaidyakazAstrajJAnaM, vitarkaH zAstramUlamUhApohaH, vijJAnaM zAstrAntarajJAnaM kiMvA sahajaM vizuddhaM jJAnam, tatparateha vyAdhicikitsAyAM prayatnAtizayatvaM, kriyA punaHpunacikitsAkaraNam / matiH sahajavizuddhamatiH, abhyAsaH kAbhyAsaH, siddhiH prAyazo vyAdhi For Private and Personal Use Only Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 454 crk-sNhitaa| (khuDDAkacatuSpAdaH yasya yete guNAH sarve santi vidyAdayaH shubhaaH| sa vaiyaza I sadabhUtamahana prANisukhapradaH // 16 // za.stra jyoti prakAzArtha darzanaM buddhirAtmanaH / tAbhyAM bhitraka suyuktAbhyAM cikitlan nAparAdhyati // 17 // rAzraya ityada ekaikaM vaidyazabdAbhiniSpatto prakRtavaidyapadavAcyatena niSpattau ala vyatham / yasya tu ete savyaM guNAH zubhA vidyAmatyAdayaH santi na tu vidyA vitake ityAdayaH par3a guNA ityata Aha --vidyAdaya iti| ete pUrvazlokoktAH / na tu pUrva zlokAt pUvazlokoktAH saannidhyaat| sa sadbhUtamasadabhUtaM vaidyazabdaM sada dyazabdamahena yogyatAM prApnuvana prANimukhapadaH syAta / etacca pRthak pRthak vedyaguNakayanaM bhimabubhUpoH zAstre'rthavijJAne ityAdiSu guNeSapAjjena prayatnAtizayakatrtavyatAzApanAtham. catuSu vaidyAdiSu pAdeSu vaidyasyaivAtiprArAnyadhyApanArthazca / tathAvidhI hi vaidya ekaH pAdatrayavaiguNye'pi kalpanAzikSayA mantraNena sampAdya cikitsituM shknoti| na tu guNavadA vinA guNavanto'pi trayaH pAdAH // 16 // gaGgAdharaH-vaidyasya zAstrAdhyayanAvazyakavaM darzayati-zAstramiti / iha shaastrshbdenaayuvedH| tatrAnupatitaparaJca jyotipAdikam / loke darzana. kriyAyAM yathA vastUnAM prakAzArtha jyotirAlokaH darzanaM cakSuH, tathA cikitsAyAM zAstra rogAdiprakAzArtham / dazenaM budvirAtana iti Atlana eva buddhi. derzanaM cakSuH nAnyasyeti / buddhirityuktAvAtmano buddhiriti lAbhe punarbuddhiprazamakatvam, AzrayaH sar3ha gurvAzraya * ityarthaH, vaidyazabdAbhinippattAvityanena pAramAthikavaidyatvaniSpattAviti drshyti| eta ityanenaiva labdhe'pi vidyAdaya iti vacanaM pUrvoktaguNavyudAsArtha, tadvyudAsazca vidyAdidevAntarbhAvaNIyaH, etacca pravandhena pRthakpRthagguNakathanaM vaidyasya guNotpAdane yatrAtizayaM kArayinu tathA vaidyAdibhyaH pAdebhyo vaidyasyaiva pradhAnatopadarzanArtha, vaidyo hi pAdatrayaM vigugamapi kalpanayA zikSayA mantraNena ca / sampAdya cikitsitu pArayati, na tu guNavavaidya vinA dravyAdayaH pAdA guNavanto'pi kSamAH // 15 // 16 // cakrapANiH-zAstrazabdena zAstrAbhyAsakRtA matiH, sA hi vAhyAloka iva prakAzArtha vastUnAM grahaNayogyatAM katu mityarthaH, darzanamiva dazanaM cakSurivetyarthaH / yadyapi buddhirAtmana eva bhavati tathApyAtmana ityanena sahaja buddhiM darzayati, yataH sahajAM buddhiM binA zAstrajA buddhiryA * sarvaguNAzrayaH iti paatthaantrm| / yantraNena ceti kvacit paThyate / For Private and Personal Use Only Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 455 9ma adhyAyaH suutrsthaanm| cikitsite trayaH pAdA yasmAda vaidhvypaashryaaH| tasmAt prayatnamAtiSTheda mipaka svaguNasampadi // 18 // maitrI kAruNyamArteSu zakye prItirupekSaNam / prakRtistheSu bhUteSu vaidyavRtti dhatuvidhA // 16 // rAtmana iti padopAdAnAt AtmanaH sahamA buddhirdazanaM darzanamiva cakSuriveti yAvat / sahajA buddhiM vinA zAstrAdhyayanAdijA yA buddhiH sA vaipayikI na samyak cikitsAsapatheti kshciaa| vastutasvAtmano nijasya buddhina tu parakIyA buddhivastUnAM darzana kriyAyAM darzanaM ckssurivetyrthH| tAbhyAM zAstrAdhyayanajyotibuddhibhyAM suyuktAbhyAM suyuktimyaam| dravyaparicArakarogiNo vaidyavyapAzrayAH vaidya vizeSaNApAzritya vikAravyupazAntaye kAraNaM yasmAt tasmAt bhiSaka khaguNasamAdi zra te pathyavadAtavamityAduraktagugasamadupAnjene prakRSTayana prayatnamAti ThevAzrayet / vaidyasya guNavyApadi hi trayANAM pAdAnAM vikArasya prazAntyAmasAmathA vaidhavyapAzrayavAditi // 17/18 // gaGgAdharaH-atha vaidevana yathAbhUtayA buddhayA vyavahattavyaM cikitsAyAM tdrshyti-maitriityaadi| AteSu cikitsanIyavyAzteiSu maitrI mitratayA vattanam / teSu ca kAruNyaM duHkhaapshmecchaa| zakye sAdhye vyAyau prIticikisitu grahaNam / upekSaNaM prakRtistheSu / prakRtiH svabhAvaH / sa ca sthUladehAdhiSThAnAbhAvena sUkSmadehamAtrAdhiSThAnena yA zarUpA tAdRzarUpA bodhyaa| tena prakRtizabdanaha mrnnmucyte| prakRto maraNata mApe tiSThantIti prakRtisthA AsannamRtyavaH / sAmIpyasaptambhAttatpuruSAdra pasiddheH / teSvAsannamRtyuSu bhUteSu upekSaNamupekSA cikitsAgrahaNamiti / catubidhA vaiyattivaidyAnAM vatana miti / eSA catuvidhA buddhivAmI buddhibodhyaa| vakSyate cAtravAdhyAyAthasaMgrahe"zAnAni buddhiAmI ca bhiSajAM yA catuvidhA" iti // 19 // vainAyakItyabhidhIyate, sA na samyaka cikitsAsamA bhvtiiti| tAbhyAmiti sahajavizuddhabuddhizAstrAbhyAM sahajavanAyakabuddhibhyAm / / 17118 // cakrapANiH-vadevana ca yAdRzyA budrA vyavahattavyaM, tAM darzayati, maitriityaadi|-maitrii pUrvameva byAkRtA, Artepu Artiyukta pu, kAruNyaM paraduHkhaprahANecchA, zakye sAdhayituM zakye sAdhyanyAdhigRhIta iti yAvat ; prakRtiriha maraNam / yadvakta --- prakRtirucyate svabhAvaH For Private and Personal Use Only Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 456 www.kobatirth.org caraka saMhitA | tatra zlokI / bhiSagrajitaM catuSpAda pAdaH pAdazcatugu khaH / bhipaka pradhAnaM pAdebhyo yasmAd vaidyastu yadguNaH // jJAnAni buddhirbrAhmIca bhiSajAM yA caturvvidhA / sarvvametaccatuppADhe khuDDAke samprakAzitam // 20 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1 ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasyAne khuDDAkacatuSpAdo nAma navamo'dhyAyaH // 6 // [ khuDDAkacatuSpAdaH gaGgAdharaH avyAyamupasaMharati tatra zlokA iti / catuSpAda prathamazlokena bhiSagjitam / dvitIyatRtIyAbhyAM pAdaH pAdacaturguNaH pratyekapAdacaturguNacaturthAdibhicaturbhiH kAraNaM poDazaguNamityArabhya zatAnyaniyatAyuSAmityantai pak pradhAnaM tatpadebhyaH / tasmAdityArabhya svaguNasampadItyantaivaidyo yasmAddhetoryadguNo bhavati tAni jJAnAnIti maitrItyAdizlokena buddhirbrAhmIca bhiSajAM yA caturvvidhA etatsarvvaM khuDDAke catuSpAde'dhyAye'smin samprakAzitamAtreyeNeti zeSaH // 20 // adhyAyaM samApayati agnItyAdi / pUrvavadyAkhyeyam / / iti zrIgaGgAdharakaviratnaviracite carakalpakalpatarau sUtrasthAnIyanideza catuSkIya khuDDAkacatuSpAdAkhyaprathamAdhyAya jalpAbhidhAnA navamI zAkhA 9 // tathedamasmAnmuhUrtAt svabhAvamApsyate" maraNamityarthaH, maraNasamIpagatatvAducyate "prakRtisthe' iti ; tasminnupekSA karttavyA na tatra bheSajadAnAdi karttavyaM yazohAnyAdibhayAt / saMgrahe brAhmI buddhizcaturvvidhA maitrI kAruNyAdikA // 19/20 // For Private and Personal Use Only iti carakacaturAnana- zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAnavyAkhyAyAM khuDDAkacatuSpAdo nAma navamo'dhyAyaH // 9 // Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dshmo'dhyaayH| athAto mahAcatuSpAdamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha ramAha bhagavAnAtra yaH // 1 // catuSpAda por3azakalaM bheSajamiti bhiSajo bhASante, yaduktaM pUrvAdhyAye ssodd'shgunnmiti| tadabheSajaM yuktiyuktamalamArogyAti bhagavAn punavvasurAtra yH|| gaGgAdharaH-atha pAdacatuSTayaM guNadvikAravyupazAntaye kAraNamiti yaduktaM pratijJAtaM tatsatapratipakSatAnirAsapUrvakasthApanArtha mahAcatuSpAdA'dhyAya Ara. bhyate----athAta ityaadi| pUvavadyAkhyAtavyaM sacem / mahAntaM catuSpAdamadhyAyacatuSpAdasyAdhyAyasya mahattvaM vahugranyaktvaM pUrvapakSottarapratyuttaravacanaiH siddhAntavacanavattvaJca bodhyam // 1 // gaGgAdharaH-catuSpAda bhissgaadipaadctussttym| poDazakalaM pAdasyakaikaguNasya kalAkhAbhiprAyaNoktam / pAr3azaguNavana pAr3azakalAmati / bheSajamiti bhiSagajitaM bhipano bhApante vadanti ityanana tatrAntarasammatamiti dshitm| sutarAM yaduktaM pUvAdhyAye khuDDAkacatuSpAde poDazaguNamiti kAraNa por3azaguNa siddho pAdacatuSTayamiti vAkya pAizaguNAti yat tabheSajam / tadeva por3azaguNa catuSpAdaM bhepjm| kintu yuktiyuktnlmaarogyaayti| yunakti iti yuktiH prattivaidyAdInAM pUvAdhyAya praaktaa| tayA yuktaM pravartamAnaM poizaguNa pAdacatuSTayamArAgyAyAlaM samartha bhavatAti bhagavAnAtrayA bhaasste| iti punavvasoH pratijJA itythH| cakrapANiH----pUrvAdhyAye vaidyAdayo vyAdhiprazamakAraNamityukta, tadihAkSipya vyavasthApyata ityanantaraM mahAcatuppAdo'bhidhIyate ; maha tvaJcAsya pUrvAdhyAyApekSayA bahugranthena pUrvapakSasiddhAntarUpavahuprameyAbhidhAyakatvena c| poDazakalaM poDazaguNaM, kalAzabdo guNavacanaH ; bhiSajo bhASanta iti tru vte| prakRte'rthe zAstrAntarasammatiM darzayati-yuktiyuktamiti / yunaktIti yuktiH pravRttirucyate, yuktiyukta pravRttimadityarthaH, pravRttizca vaidyAdInAM cikitsArUpA pUrvAdhyAye vyAtA ; alaM smrthm| iti bhagavAnAtreyo brUte iti shessH| For Private and Personal Use Only Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 458 [ mahAcatuSpAdaH crk-sNhitaa| neti matraM yH| kiM kAraNaM ? dRzyanne hyAturAH kecidupakaraNavantazca paricArakarasampannAzcAtmavantazca kuzalezca bhiSagabhiranuSThitAH samuttiSThamAnAH, tathAyuktAzcApare niyamANAH; tasmAda bheSajamakizcitkaraM bhavati / tadyathA---zvabhra sarasi ca prasikta neti maitreya iti stprtipksstaa| prativiparItapakSAzrayo maitreyaH satpatipakSo vipriitaarthsthaapkkhaat| tatra jijJAsA por3azaguNaM catuSpAdaM bheSajaM pravartamAnamArogyAya samartha na bhavatItyatra kiM kAraNamiti ? tatra hetumAha maitreyaH-dRzyante hiityaadi| hi yasmAt kecidAturA upakaraNavantazca bheSajavantazca paricArakasampannAzca Atmavantazca smRtinirdezakArikhAdiguNavantazca kuzalaizca zrate payyavadAtakhAdiguNavadbhibhipabhiranuSThitAH cikitsitumupakrAntAH santaH samuttiSTamAnA rogAta ArogyamApannA dRzyanta / tathAyuktAzvApare tena prakAreNa catuzcatuguNavatpAdacatuSTayena cikitsitumupakrAntAthApare kecidAturA mriyamANA dRshynte| tasmAda bhaipana por3azaguNaM catuSpAdaM bhavatu / kintu kiJcitkaraM na bhavati kiJcidapi kattu zIlavanna bhavati / ArogyAyAlameva bhavatIti na vaacymitythH| adaM hRdayaM-vinApi bhepajamAturANAmArogyAt keSAzcit kepaashcinmrnnaach| poDazaguNaM catuppAdaM bhapaja naalmaarogyaay| devasaMjJakanta kamma apa vinavArAMgyAyAlameveni maitreyasya tAtpayyam / tatra dRSTAntadvayamudAharati--tada ythtyaadi| yathA svabhraM jalamAtrahIne garne prasiktamalpamudakaM na kiJcitkaraM bhavati, tathA devasaMzakazubhakamahIne Ature bheSajaM na kiJcitkaraM bhavati / bhepaja kuru vA na kuru zubhakammahInakhAt mriyetaiva / yathA ca sarasi jalapUrNa hade prasiktamalpAmudrakaM na kizcitkaraM bhavati. tathA zubha uktamAkSipati ntiityaadi| upakaraNaM bhapaMjara, anuSTitAzcikitsitumupakrAntAH ; tathAyuktAH pUrvavaJcikitsitumupakrAntA ityarthaH ; akiMcinkaramiti bheSaje satyapi yadA Arogya na bhavati ; tena, yatrApi sati bheSaje ArogyaM bhavati, tatrApi bhepajavyatirikta kammaiva daivasaMjJakaM kAraNaM, bhepajantu tvaagtsnnidhaanmkaarnnbhevetyrthH| atraivArthe dRzAntadvayaM drshyti-tdythetyaadi| zvabhre garte yathAeM jalamakiJciArameva niyamANe'pi bheSajam / yathA ca sarasi anyata eva pUrNe svalpamudakamakiJcinkaraM bhavatyevamanyata evArogyahetoH karmaNI For Private and Personal Use Only Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH / suutrsthaanm| 456 malpamudakaM nadyAM syandamAnAyAM pAMzudhAne vA pAMzumuSTiH prakoNe iti / tathA pare dRzyante'nupakaramaNAzcAparicArakAzcAnAtmavantazca akuzalazca bhiSambhira nuSThinAH samuttiSThamAnAH ; tathAyuktA niymaarnnaashcaapr| atazca pratikurvan sidhyati pratikuvan davasaMzakAtizayavatyAtura bhapajaM na kizcitkaraM bhavati / cikitsA kriyatAM vA na kriyatAM devAvizayakalenArogyamAnuyAdevetyartha: / dRSTAntAntaramudAharati ziSyahitArtha ndyaamityaadi| yathA vA nadyAM syandamAnAyAM bahujalatayA srotasvatyAM prakINaH prakSiptaH pAMzumuSTirna kizcitkaro bhavati, tathaivAture duradRSTasamUhe por3azaguNaM catuppAI bheSajaM pravattamAnaM nAlamArogyAyeti / bheSaja kuru vA na kuru mriyataiva sa cAturaH durdRssttaatishyaat| yathA vA pAMzudhAne pAMzurAziyuktasthale prakINaH prakSiptaH pAMzumuSTina kiJcitkage bhavati ; yathA vA azubhAdRSTAtizayavatyAture bhapaja pravattemAnaM naalmaarogyaay| bheSajaM kuru vA na kuru devAtizayabalenAturo niyaghirava bhavati / kazcidima dRSTAntaM saMzodhanabhaSajAbhiprAyeNa vyAkhyAti. kazcidapatarpaNabheSajAbhiprAyeNeti ; tayaM na manoramam ; sacebhaSajasyAkizcitkarakhe dRSTAntAbhAvAt / bhepajasyAnvayenAkiJcitkarakhaM sthApayikhA vyatirakeNApi sthaapyti--tthetyaadi| tathAzabdo'tra na dRSTAntavacanaH kintu samuccayArthastena tathA para apare cAturAH kecit anupakaraNA bheSajadravyahInAzcAparicArakAzcAnAtmavantazca smRtyAdiguNahInAzca bhipagbhizcAkuzalaigguNavaddhiranuSThitA upakrAntAH samuttiSTamAnA rogAdArogyamApannA dRzyante / tathAyuktAzca por3azaguNapAdacatuSTayahInAzcApare kecit mriyamANA dRzyante / atrAdi dRSTAntadvayaM bodhyam / itthazcAnvayavyatirekAbhyAM nigamanaM vyakti-atazcetyAdi / asmAt darzitakAraNAt pratikubana catuSpAdana guNavatA bhepajena pratikurvannAturaH rAgaprazamane jAyamAne bhepajamakiJcitkaraM bhavatIti sarodRSTAntena darzayati ; evaM nadyAM syandamAnAyAM vahamAnAyAM pAMzumuririti nidarzanaM zvabhravat, pAMzudhAne pAMzurAzau pAMzumuririti sarodRSTAntavada byaakhyeym| atra ca toyadRSTAntaH saMzodhanabheSajAbhiprAyeNa, pAMzudRSTAntastu saMzamana pajAbhiprAyeNa ; yadi bA, jalaM santarpaNabhepajAbhiprAyeNa, pAMzumupTistvapatarpaNAbhiprAyeNa boddhyaa| bheSajAnvayanyabhicAraM darzayitvA tadvayatirekacyabhicAraM darzayati-tathA'para iti / For Private and Personal Use Only Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 460 crk-sNhitaa| { mahAcatuSpAdaH mriyate, apratikurvan sidhyati apratikuvvan mriyate, tatazcintyate bhessjmbhessjenaavishissttmiti| maitre ya ! mithyA cintyata ityAnaM yH| kiM kAraNaM ? ye hyAturAH Sor3azaguNasamuditanAnena bheSajenApadyamAnA niyanta ityuktaM tat anuppnnm| na hi bheSajasAdhyAnAM vyAdhInAM bheSajamakAraNaM bhvti| ye punarAturAH kevalAda bhaMpajAte samutsidhyati nIrogo bhavati, bheSajena pratikunnAturo mriyate ca / iti bheSajasyAnvayena vyabhicArasya nigamanam / vyatirekeNa vybhicaarsyaanigmnmaahaprtikunnityaadi| atrApi atshcetyaasyaanuttiH| atazcApratikucana Aturo bheSajairanupakrAntaH svayaM sidhyati bheSajairapratikubvennAturo mriyate ca / atrAturasya pratikriyAyAM kattalaprayogo na vaidyasyAprAzanyena rogopazamakatayA, kintu svasyArogyAya pratikAra vaidyAdInAM tikaraNe prAdhAnyAt / atha maitreyamatamupasaMharati-tata ityaadi| tasmAt pratikAreNa siddhimaraNAnyatarasmAt apratikAreNa siddhicaraNAnyatarasmAt bheSajamabhepajenAviziSTa vizeparahitaM tulyamiti yAvat cintyate mayeti zeSaH / iti maitreya Ahati shessH| __ maitreyapratiSThApitamidaM dupayitumAha-mithyA cintyte| arthAnmaitreyeNa ityAtreya Aha / athAtra prshnH| maitrayeNa uktarUpaM yanmithyA cintyate tatra kiM kAraNamiti jijnyaasaa| maitreyasya niruktacintAyA mithyAve hetumAha ..... ye hyAturA ityaadi| hi yasmAt ye AturA por3azaguNasamuditenAnena bhepajenopapadyamAnA mriyante ityuktaM tnnoppdyte| kasmAt ? ityata Aha-na hiityaadi| hi yasmAt bheSajasAdhyAnAM vyAdhInAM bhapajamakAraNaM na bhavati ; ye ta mriyante bhapajenopaennA api te khalvasAdhyavyAdhimattvAnnottiSThante ityathaH / dvitIyasyAttaramAha --ye punarAturAH kevalAt sampUrNAt bhepajAte samuttiSThante nIrogA bhavanti, na teSAmAturANAM sampUrNabhapajopapAdanArthaM tattada vyAdheH pratikunnityanta viNyarthatvAt pratikArayannityarthaH ; yadi vA Atura eva vaidyAdInutpAdyAtmAna pratikunniti mantavyam / etena devakarmavazAdeva jIvati mriyate vA rogI bhavatyarogo vA, na dRSTabhepajamana kiJcitkaramiti pUrvapakSArtha siddhAntayati-mithyeti / - kevalAt sampUrNAt, na For Private and Personal Use Only Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 461 tiSThante, na teSAM sampUrNabhaSajopapAdanAya smutthaanvishesso'sti| yathA hi patitaM puruSaM samarthamutthAnAyotthApayan puruSo balamasyopAdadhyAt, sa niprataramaparikliSTa evottiSThet tadvat sampUrNabheSajopalambhAdAturAH / ye cAturAH kevalAda bheSajAdapi niyante na ca sarva eva te aSajopapannAH samuttiSTheran / na hi sarva vyAdhayo bhvntyupaaysaadhyaaH| na copAya samutthAnavizeSo nidAnavizeSo'sti / astyeva kizcit bheSajopapattiprakarSApakaNopazamAhe nidAnavizeSa ev| yathA hi yasmAt patitaM puruSamutthAnAya samarthamutthApayan puruSo'nyo'sya patitasya puruSasya balamAdadhyAt, tata purupAntaraNopAhitabalaH patitaH samutthAnAyAdhikasamatha: san puruSaH kSiprataraM aparikliSTa evAklezAdevottiSThet tadvat AturAH sampUrNabheSajAte samutthAnAya samarthA eva / te'pi sampUrNabheSajopalambhAta kSiprataramaklezAttiSTheran / atrAyaM bhAvaH yadyapi savvatra dRSTameveSTasAdhane kAraNaM bhavati tathApi tatra yadi dRSTa kiJcidaparaM valamAdathyAt tadA dRSTAdRSTobhayavalAt kSiprataramiSTasiddhirbhavatIti / tathApare dRzyante'nupakaraNAzcetyAdinA vyatirekeNa vyabhicArapadarzanasyottaram / dRzyante hyAturA ityAdinA sampUrNabhepajaprayuktA mriyamANA iti dRpaNasyottaramAha ye cAturA ityaadi| kevalAt bheSajAdapi por3azaguNasamuditenAnena bheSajenopapadyamAnA api ye cAtarA mriyante na ca sarva eva te AturA por3azaguNasamuditena bhepajenopapannAH samuttiSTherana / nanu sampUrNabhepajopapannAH santaH sarve kasmAnna samuttiSTante ityAha-na hiityaadi| sarve vyAdhayo na bhavantyupAyasAdhyAH, asAdhyAzca vyAdhayaH santi, yepAM sAdhane tRpAyA na santi yasmAta tasmAta savveM sampUNabhapajopapannA api nottisstthnte| na khevaM tat kathamupAyaH kriyate sAdhyAnAmityata Aha-na nAsti, ubhayanakArakaraNAdasti samutthAnavizeSa ityrthH| taditi kSiprataramakliSTA evottiSThanta ityrthH| evaM manyate-- yadyadRra mevotthAne kAraNamiti, tathApi, yadi dRSTamapi tatrAnubalaM bhavati, tadA dRSTAdRSTobhayabalAt zIghramevArogyaM bhvti| sarva eva sAdhyavyAdhayo'sAdhya For Private and Personal Use Only Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 462 crk-sNhitaa| 'mahAcatuSpAdaH sAdhyAnAM vyAdhInAmanupAyana siddhirsti| na cAsAdhyAnAM vyAdhInAM bhessjsmudaayo'sti| na hyalaM jJAnavAn bhiSaGa mumUrSu mAturamutthApayitum / __parIkSyakAriNo hi kuzalA bhavanti / yathA hi yogajJo'bhyAsanityaH ikSvAso dhanurAdAyeSumapyasyan nAtiviprakaSTa cetyaadi| upAyasAdhyAnAM vyAdhInAmanupAyena upAyaM vinA na ca siddhirasti yasmAta tasmAdupAyAH kriyante / / nanvevaM cet tahi upAyana na kasmAt savve sAdhyA vApyasAdhyA vA vyAdhayaH sidhyanti ityAhana caasaadhyetyaadi| asAdhyAnAM vyAdhInAM bheSajasamudAyo na cAsti yasmAt tasmAdasAthyavyAdhyAturAH sampUNabhepajopapannA nottiSThante / nanu kasmAdasAdhyAnAM vyAdhInAM bheSajasamudAyo nAsti, dRzyate hi guNavAna dedyo'sti cAsti ca dravyaM guNavat guNavAMzca paricArakaH sarvaguNazcAturaH ? iti / tata Aha... na halamiti / jJAnavAna savvaguNavAnapi bhiSak mumUrSa masAdhya vyAdhitamasAdhyavyAdhibhya utthApayitumalaM samoM na bhavati yammAta nasmAna asAdhyavyAdhInAM bheSajasamudAyo'nyatrAstyapi nAstyeva / nanu tan kathaM jJAnavAna bhavati bhipagiti ? ata aah-priikssaatyaadi| parIkSya vyAdhIna sAdhyAsAdhyakhAdirUpeNa sAdhyAn vyAdhIMzcikitasayAradhumasAdhyAn hAtu zIlaM yaMpAM ne parIkSyakAriNo vaidyAH hi yasmAt kuzalAH siddhibhAjo bhavanti / tammAnmumraSu vyAdhitAnAmutthApanasAmathyAbhAve'pi bhiSak jJAnavAna bhvti| asAdhyavyAvyasAdhane ajJAnAdagrAhyakhavAraNAya dRSTAntamAha----yathA hItyAdi / hi yasmAt iSvAso dhanuSmAn yogajJaH vyAdhayazca ; sampUrNabhepajopapattAvapi satyAmasAdhyavyAdhayo nottiSThante, sAdhyavyAdhaya uttiSThanta iti bhaavH| yadyapyasAdhyavyAdhiM prati sampUrNabheSajopapattireva nAsti, yaduktaM,---"na ca asAdhyAnAM vyAdhInAM bheSajasamudAyo'yamasti ; na hyalaM jJAnavAn bhipaGamumUrSu mAturamutthApayitum' iti| tathApIha kiJcidasampUrNatve'pi sampUrNabhepajopapannA iti ye tu sAdhyavyAdhayaste satyAmeva bheSajopapattau jIvantIti ; asatyAnsu bheSajasampattI balavajjovanakarmAbhAve mriyanta eveti darzayannAha---na copAyeti / upAyenaiva dRSTArthena sAdhyA upAyasAdhyA ; idamatrAkUtaM---yada dvividhaM karma yalabadabalavacca, tatra balavanniyatavipAkakAlaM,-yathedaM karmAsminneva kAle mArayati ; abalavacca mArakaM karma mArayatyeva kAlAniyamena, yadA dRSTasAmagrImanuguNAmapathyasevArUpAm For Private and Personal Use Only Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH 463 sUtrasthAnam / mahati kAye nAparAdhavAn bhavati sampAdayati canTakAryam, tathA bhiSaka svaguNasampanna upakaraNavAn vIkSya kArabhamANaH sAdhyarogamanaparAdhaH sampAdayatyevAturamArogyeNa / tasmAnna bheSajamabheSajenAviziSTaM bhavati // 2 // abhyAsanityaH satataM lakSyavedhakArI dhanurAdAya dhRtvA i vANamapyasyan kSipan nAtivipakRSTe anatire mahati kAye nAtimUkSmakAyavastuni nAparAdhavAn lakSyavedhAsiddhibhAk na bhavati, sampAdayati ca iSTakArya lkssyvedhruupmiti| tathA bhipaka svaguNasampanna upakaraNavAna bheSajadravyavAn vIkSya sAdhyAsAdhyavAdirUpeNa parIkSya karma cikitsitamArabhamANaH sAdhyarogamanaparAdhaH siddhibhAk sannAturamArogyeNa sampAdayatyeva / nigayamayati--tasmAt ityaadi| tasmAt sampUrNabheSanaM vinotthAnasamathasyAturasya bheSajena balopAdhAnAt sampUrNabhepajenopakrAntasya maraNanivAraNopAyabhepanasamudAyAbhAvAcca na bheSajamabheparjanAviziSTaM tulyaM bhavanIti / / 2 / / auSadhAbhAvarUpAJja prApnoti tadA mArayati. yadA tu na prApnoti tadA na mArayati, yadukta janapadona dhvaMsanIye "karma kiJcit kvacita kAle vipAkaniyataM mahat / kiJcit tvakAlaniyataM pratyayaiH pratibodhyate // ' asya tvayaM prapancena tatraiva drshyissyaamH| na ca vAcyam---aSTameva sarvatra kAraNaM, tacca niyatakAlavipAkameva, yaducyate ..."nAkAle jAyate kazcinnAkAle mriyate tthaa| jagat kAlavazaM savvaM kAlaH sarvatra kAraNam // " iti ; yataH, yadihAdRSTaM tadeva dRSTayAgAdibrahmavadhAdijanyaM kiJcida ; yada dRSTenAnutpannaM, tatrAdRSTakalpanA prAmANikI ; yat tu dAhAdi dRSTenaivAgnisambandhanopapadyate, tatra kA kathA'dRSTasya dRSTakAyyonyathAnupapattiparikalpanIyasya / tena, ya ime dubalena kammaNA dRSTavalabadapathyasevAjanitadoSabalAdArabdhA vyAdhayaste balavatA catuSpAdasampannena bheSajena dopakSayakeNopAyena paraM sAdhyAstadabhAve tu durbalenApi karmaNA dRSTadopabalAdArabdhA vyAdhayo na nivartanta iti ; yadakta... "devaM puruSakAreNa durbalaM huuphnyte| devena cetarat karma viziSTenopahanyate // " iti| anupAyenA'bheSajena ; ayaM bhepajasamudAyaH, samudAyaH sarvaguNasampanna ityrthH| asAdhye vyAdhau cikitsAM kurvan vaidya eva yathoktaguNo na bhavatItyarthaH / na hyalaM na samarthaH ; yadyasAdhyatAM jAnAti tadA na pravartata eva, atha na jAnAti, tadA jJAnavAneva na bhavatIti bhaavH| catuSpAdasampadAvazyaM vyAdhiprazamo bhavatIti dRSTAntenAha--yathA hiityaadi| iSvAso dhAnuSkaH, asyan kSipan, nAtiviprakRSTe sAnnahite, nAparAdhavAn iti lakSyabhra zarahitaH, iSTaM kArya lakSyavedhalakSaNam // 1 // 2 // For Private and Personal Use Only Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 464 crk-sNhitaa| ( mahAcatuppA3: idaJcedaJca naH pratyakSaM yadanAtureNa bheSanAturaM cikisaamH| cAmamanAmeNa kRzazca dubalamApyAyayAmaH / sthUlaM medkhinmptrpyaamH| zItenoSaNAbhibhUtamupacarAmaH / zItAbhibhUtamuSNena / nyUnAn dhAtUna puuryaamH| vyatiriktAn haasyaamH| vyAdhIna mUpiyyayeNopacarantaH samyaka prakRto sthaapyaamH| teSAM nastathA kuvatAmayaM bheSajasamudAyaH kAntatamA bhavati // 3 // gaGgAdharaH-bheSajasya rogaprazamakale upapattyantaraM dazayati idaccetyAdi / no'smAkaM prtykssmiti| prtykssprmaannsyaaprtihtkhaaduktm| anAtareNa AtuyyeviparItena bhepajena cikitsAma iti yaduktaM TiNoti-kSAmamityAdi / kSAmaM kSINa kRzaM dubelaJcAkSAmeNa popaNenApyAyayAmaH sntpeyaamH| sthUlaM bhedasvinamapatapayAmaH, abhojanAdyapatapaNam / uSNAbhibhUtaM zItanopacarAmaH, zItAbhibhUtamuSNenopacarAma ityanana smbndhH| nyanAn dhAtUna pUrayAmaH / vyatiriktAn vRddhAn haasyaamH| vyAdhIna mUlaviSayya yaNa kAraNaviparItena guNarasavIyyavipAkaprabhAveNa upacaranto vayaM prakRtI samyak sthApayAmaH / tena viparItArthakAriSvapi naavyaaptiH| teSAMkSAmAdInAM tathA kuvvatAM nA'smAkamayaM bheSajasamudAyaH kAntatamA bhvti| vinA hi bheSajasamudAyaM kevalaM zubhAdRSTamAturANAM vyAdhibhya utthApanAya kAntamapi na kAntatamaM bhavati / himAnyAyabhibhUtAnAM puruSANAmanapAtapaguruprAvaraNAdikaM zItaviparItamantareNa kevalAtizubhAdRSTena zItAttivAraNAbhAvAt / / 3 // cakrapANi:-bheSajasya rogaprazamakatR tve upapattyantaramAha --- idncetyaadi| anAtureNetyAturaguNaviparItena ; AturamanAtureNa cikitsAma iti yadukta, tasyaiva vivaraNaM.---'kSAmamakSAmeNa' ityaadi| kSAmo nivaH, kRzaJca dubbalamApyAyayAma iti santarpayAbhaH, vyatiriktAnityatiriktAna ityarthaH ; mUlaviparthyayeNeti kAraNaviparyayeNa, tacca prabhAvAditi boddhavyaM, tena vipavikArasya viSeNopacaraNam / etat pratyakSaJcAnyadupagRhItaM bhavati, kAntatamA vikAraprazamakatvenAbhISTatamaH, anye'rthadharmopAyAH kAntAH kAntatarAzca, ayaJca bhepajasamudAyaH sarbocchedakarogaharatnena kAntatamaH // 3 // For Private and Personal Use Only Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH 465 sUtrasthAnam / bhavanti cAtra / sAdhyAsAdhyavibhAgajJo jJAnapUvaM cikitsakaH / kAle cArabhate karma yat tat sAdhayati dhruvam // 4 // svArtha vidyAyazohAnimupakrozamasaMgraham / / prApnuyAnniyataM vaidyo yo'sAdhyaM samupAcaret // 5 // sukhasAdhyaM mataM sAdhyaM kRcchrasAdhyamathApi ca / dvividhaJcApyasAdhyaM syAda yApyaM yadanupakramam // 6 // gaGgAdharaH-- atroktAdadhikavacanamastIti tadvaktumAha-bhavanti cAtreti / saadhyetyaadi| adhikArAt sAdhyAsAdhyatva vibhAgako vyaadhiinaam| jJAnapUrvamiti vyAdhInAM sAdhyavAsAdhyavAdijJAnAnantaraM tdupyoktvybhessjaadijnyaanaanntrnyc| kAle AmapakAdikAlavizeSa yat karma yogyaM tatra yat kamma cikitsaka Arabhate tat karma dhra vaM taM vyAdhi sAdhayati / asAdhyasAdhanayogyaM hi kamme nAstyevetyasAdhye karibdhaM na sAdhayatIti na vyabhicAraH // 4 // gaGgAdharaH-asAdhyavyAdhyapakrame vaidyAnAM doSaM dshyti-svaarthetyaadi| vArthI dhanalAbhAdikaM svaprayojanam. vidyA vidvattvam, yazaH kItiH, eSAM yA hAnistAm / upakrozaM janApavAdam, asaMgrahaM cikitsAtha lokai. ragrAhyatam / itthaJca sAdhye vyAdhau prativadyAnAmarthAdilAbhAnupakrozopasaMgraha karI bhavatItyuktaM bhavati // 5 // gaGgAdharaH-tatra saadhyvaasaadhytvjnyaanaathmupdishti--sukhsaadhymityaadi| sAdhyaM dvividham-ekaJca sukhasAdhyamathApi ca dvitIyazca kRcchasAdhyaM matam / asAdhyamapi dvividham, ckaaraadvividhmitysyobhytraanvyH| yadeka yApyaM syAt cakArAdaparamanupakramaM pratyAkhyeyamityarthaH / bheSajenAtyalpa cakrapANiH- jJAnapUrvamiti bhapajAdijJAnapUrva yat kArabhate tatkarma cikitsitarUpaM, sAdhayati sAdhyamiti shessH| asAdhyavyAdhau na pravartitavyamiti shikssyti-arthtyaadi|artho'rthlaabhH, hAniH kSatiH, upakrozo janApavAdaH, asaMgrahazcikitsArthamanupAdAnaM, yadi vA, asada graha iti pAThaH, tadA cAsada graho rAjadaNDenAsatpuruSaizcANDAlAdibhirgrahaNam // 15 // cakrapANiH-- sAdhye pravRttiruktA, asAdhye nivRttiH / tena sAdhyAsAdhyayorbhedakathanapUrvaka lakSaNaM vakta maah-sukhsaadhymityaadi|--akinycitkrtvenaa'vidymaan upakramo yasya tadanupakrama, "svArtha" ityatra "artha" iti cakrapANisammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / mahAcatuSpAdaH 466 crk-sNhitaa| sAdhyAnAM trividhazcAlpamadhyamotkRSTatAM prati / vikalpo na vasAdhyAnAM niyatAnAM vikalpanA // 7 // hetavaH pUrvarUpANi rUpANyalpAni yasya vai| na ca tulyaguNo dUvyo na DopaH prakRtirbhavet // kAlenAtyalpaprayatne nAzu kizcitkAryavaM prazAmyavaM vA sukhasAdhyavam / bahukAlena vahuprayatna na punaH kRcchsaadhykhm| pajena prazAmyavaM sAdhyatvam / bheSajenAnupazAmyatvaM na ca varddhamAnava yApyatvam / bhepanAkizcitkAryakhamanupakramavam / bhepajenAnupazAmyakhamasAdhyasamiti // 6 // - gaGgAdharaH-tatra sAdhyAnAM trividhavikalpamAha-sAdhyAnAmityAdi / sAdhyAnAM vyAdhInAmalpamadhyamotkRSTatAM prati trividhazca vikalpaH kalpanAsti, na vasAdhyAnAM niyatAnAmanupakramANAM kalpanA vrtte| etenaivaM jJApitaM -- yApyAnAM yApyatvenAlpamadhyamotkRSTopAyastrividhA klpnaasti| sAdhyAnAM vyAdhInAmalpasAdhyatvaM madhyamasAdhyasamutkR'TasAdhyasamiti trividhaM sAdhyasya klpnm| yadA sAdhyAnAmalpasAdhyatvaM vahUpAyasAdhyavaM madhyasAdhyavaM nAtyalpanAtyadhikopAyasAdhyatvamutkRSTasAdhyavaM svlpopaaysaadhysmiti| etattrividhopAyasAdhyakhabhedena sukhasAdhyaM trividham. kRcchasAdhyaJca trividham / yApyaJcApi tathAbhedAt trividhamiti jnyaapitm| asAdhyAnAM niyatAnAM sadyaHprANaharatvakAlAntaramANaharaNavaikalyakarakhAdivikalpane prayojanAbhAvena aniyamAdyalpAdApAyairupazAmyavAbhAvAt kalpanAbhAvaH // 7 // gaGgAdharaH-sukhasAdhyalakSaNaM prAthamikakhAdAha - hetava ityaadi| hetvo'lpaaH| alpahetapasevanena dopakopAdayasya vyaastpttiH| nana yasyAlpA hetavastasyAlpAyApyantvanupakramaM na bhavati yApanAkartRtvena kiJcitkAratvAt / tatropakramasya svalpamadhyamotkRSTatA'lpamadhyamotkRSTayogAdityarthaH / tenArapasAdhyamarUpApAyasAdhyaM, madhyasAdhyaM madhyopAyasAdhyam, utkRSTasAdhyamutkRpTopAyasAdhyamiti bhedatrayaM sAdhyAnAM bhvti| asAdhyAnAntu niyatAnAmiti yApyavyatikrAntAnAmanupakramANAM, vikalpanA vikApaH, nAstI yevambhUnA'lpA'sAdhyAdirUpA nAsti ; prANaharavaikalyakarasadyaHprANaharakAlAntaramANaharatvAdikalpanA tvasAdhyAnAmasyeva, yadasAdhyaM tadalpena ca madhyena cotkRpTena copAyenAsAdhyameva ; yApyarUpAsAdhyAnAM svalpopAyayApyatvAdibhedo'stye va // 6 // 7 // cakrapANiH na dopaH prakRtirbhavediti vyAdhyArambhako yo dopaH sa tatprakRtAvutkaTo na For Private and Personal Use Only Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH / sUtrasthAnam / 467 na ca kAlaguNastulyo na dezo durupkrmH| gatirekA navatvaJca rogasyopadravo na ca // doSazcaikaH samutpattI dehaH sarvoSadhanamaH / catuSpAdoepattizca sukhasAdhyasya lakSaNam // 8 // nyeva bhavanti pUrvarUpANi, kathaM punarucyate ? ucyate-svakAraNakupitA doSAH sarvapAmeva rogANAM hetavo bhvnti| te ca yadA pauvvadehikakamme vizeSavazAda vilakSaNAM sAmagrI tattallakSaNAM sammAptimAsAdayanti tadA tattadvaprAdhivizeSaM jvraadikmutpaadynti| tadAnIM dRpyasthAnAdisahakArikAraNavizeSasaMsagAMsaMsargAbhyAmalpa hetuku pitA api bahulakSaNaM bahu hetu kupitA appalapalakSaNaM vyAdha janayantIti / anyatrApyuktam --"ekaM dvau trIn vahana vApi dehe thAsAdiyogataH / dazayanti vikArAMstu kupinAH pvnaadyH||" iti / kiJca vikRtiviSamasamavAyena bahuhetuko'pi vyAdhiralpalakSaNo'lpahetuko'pi bahurUpo bhavatIti tattvam / tenaitadekameva lakSaNaM sukhasAdhyasya na tu pratyekam / tathA sati yasyaikasya vyAghe hetavaH svArambhakadopadRSyadUpaNahetavaH kAdayaH vadetavazva vastuvizeSA doSA dRSyAzcAlapA bhavanti, pUvarUpANi cAlpAni, rUpANyapi cAlpAni bhavanti ; tasya ca vyAghestalyaguNo dRSyo na bhavet / tasya ca doSa Arambhako vAtAdina prkRtibhvet| garbhAdito mAnavAnAM viSamavAtAdidoSAnuzayitA prakRtinaM bhavet / na vA samapittAnilakakAnuzayitA prakRtibhavet / sa ca vyAdhiH kAlaguNaH zItoSNAdibhistulyo na syAt / vyAdhizabdena nAtra vyAdhyArambhakadoSaH prAtarAdikAlaguNena talyaH savvatraiva kaphAdiH syaat| kAlo hyatra RtarUpaH praatraadiruupshc| tasyaiva ca vyAghedeza utpattidezo'napAdirUpo vyAdhita puruSIyadehAvayavaJca, sa ca durupakramo duHkhena kriyArambhasthAne jAto na syaat| tasyaiva rogasya gatirekA syAdekamArgaH syAt / tisraSaNIya mArgo vaacyH| navakhaJca tasya rogasyAlpakAlopapattiH syAt / na tu kAlaviprakRSTavaM syAt / tena purANasaMjJakakhe'pi jvarAdInAM sukhasAdhyavaM bhavedityarthaH ; dezo bhUmirAturazca, dezo durupakramo yathA, vAtavyAdhau tulyaguNo maruH, tathA zleSmavyAdhAvAnUpaH ; dehazca durupakramo yathA, sarvavyAdhInAmeva marmalakSaNo dezaH, tathA vAtanyAdheH pakvAzaya ityaadi| gatirekA eko mArga ityarthaH, mAgAstrayastu tine paNIye vaktavyA:--"zAkhA mAsthisandhayaH koSThazca' iti / etaccotsarganyAyenokta, tena, kvacidvavAdhiprabhAvAdanyathApi For Private and Personal Use Only Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 468 crk-sNhitaa| / mahAcatuSpAdaH nimittapUrvarUpANAM rUpANAM madhyama bale / kAlaprakRtidRSyANAM sAmAnye'nyatamasya ca // garbhiNIvaddhabAlAnAM nAtyupadravapIr3itama / zastranArAgnikRtyAnAmanavaM kRcchadehajama // na vyAhanyata / tasya ca rAgasyApadravo na syaat| tasyava ca rogasyotpattI doSazcArambhaka eka eva vAtAyanyatamaH syaat| tenAnantaramanyenAnubandhe tu nAsukhasAdhyatam / tasya ca rogasyAdhikaraNaM dehaH savvoM pakSamo vamanAdinikhilauSadhaprayogasahaH syaat| tasya ca rogasya catuSpAdasampattiH syAt / tadA tasya sukhasAdhyasya lakSaNaM bodhym| yathA vAtaprakRtike samavAtAdiprakRtike vA satkarmaNi yani puruSa svalpahetukupitapittadoSarasadRSyajo vyAdhirAgneyaH zItakAlAnupadezAmAdyavayaveSu jAtaH koSThagato'lpadinasamuttho nirupadravaH kAlAntare kaphAnubandho vA sau pakSame catuSpAdasampadAlpa pUrvarUpo'lparUpazca mukhasAdhyaH syAt / eSAmanyatama kAdivirahe punaruttarottaraM nAtyupadravapIr3itaM tadA madhyamotkRSTopAyasAdhyakha bodhyam / etacotsargalakSaNaM jJeyam / tena vyAdhivizeSasya lakSaNavizeSa'pi mukhasAdhyatvaM na virudhyte| yadukta "are tulyattu doSavaM pramehe tulydRssytaa| raktagulme purANavaM sukhasAdhyasya lakSaNam // " iti // 8 // gnggaadhrH-kRcchsaadhylkssnnmupdishti-nimittetyaadi| madhyame bale iti balavatvaM nimittAdInAM saMkhyAdhikyena vIryavegayorAdhikyena ca bhavati / tena yasya vyAdherdoSakopakAraNAni nAtyalpAni nAtyadhikAni na cAtivIryavanti nAtyalpavIvyavanti, pUrvarUpANi ca rUpANi ca tasyava nAdhikasaMkhyAni nAtyalpasaMkhyAni nAtivegavanti nAtyalpavegavanti, kAlaprakRtidRSyANAmanyatamasya sAmAnye teSAM vyAdhinA saha samAnakhe vyAdhInAM doSAtmakakhAt tadavyAdhyArabhbhakadoSeNa sahetyarthaH / teSAM trayANAM sAmAnye ta sakhasAdhyakham / taM vyAdhi nAtyupadravapIr3itaM kRcchasAdhyaM vidyaat| lkssnnaantrmaah-grbhinniityaadi| sukhasAdhyatvAdilakSaNAbhidhAnena virodho na vktvyH| yadukta "jvare nulyattu dopatvaM pramehe sukhydRssytaa| raktagulme purANatvaM sukhasAdhyasya lakSaNam // " iti // 8 // cakrapANiH-kAlaprakRtidUSyANAmiti nirdhAraNe SaSThI, sAmAnya iti doSeNa samam / guNiovRddhabAlAnAM sarva eva vyAdhiH kRcchrasAdhyo boddhavyaH / nAtyupadravapIDitamiti pRNa For Private and Personal Use Only Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH sUtrasthAnam / 466 vidyAdekapathaM rogaM nAtipUrNacatuSpadama / dvipathaM nAtikAlaM vA kRcchrasAdhyaM dvidoSajama // 6 // zeSatvAdAyuSo yApyamasAdhyaM pathyasevayA / labdhAlpasukhamalpena hetunAzupravattakam // gabhiNIdravAlAnAM sabameva vyAdhimasAdhyetaraM kRcchasAdhyaM vidyaat| eva rAzo rAjamAtrasya rAjasevakasya daridrasya ca savyamava mukhasAdha vyAdhi kRcchasAdhyaM vidyAt muzrutavacanAt / lakSaNAntaramAha - zastrakSArAgnikRtyAnAM prAyeNa zastrakRtyabhAjAM kRtakSArakRtyAnAM kRtAgnikRtyAnAM madhye yo vyAdhirjAyate taM kRccha sAdhyaM vidyAt / anavaM kAlaprakarSAt purANamatidIrghakAlAtItaM vyAdhi kRcchasAdhyaM vidyA / kRccha dehanaM marmasandhyAyagAvayavajaM rogaM kRccha sAdhya vidyaat| nAtipUrNacatuSpadamekapathamekamArga rogaM kRccha sAdhyaM vidyAt, atibahukAlAtItaM na cet / nAtikAlaM dvipathaM rogaM kRccha sAdhyaM vidyAt / vidoSajazna nAtikAlamapi kRcchasAdhyaM vidyAt / / 9 // gaGgAdharaH--atha dvidhA asAdhyasya lakSaNopadeze yApyalakSaNamAha -zaSakhAt ityaadi| asAdhyaM vyAdhi pathyasevayAlpasukhamalpena itanAzupravartakaM sadAyuSaH zeSakhAvaziSTAyuHsattvAt pathyasai vayA yat yApyaM vidyAdAyuSaH kSayAt tu pathya. saMvayApi asAdhyameva / AyuHzeSasattve'pyapathyasevayA ca sAdhyameveti bodhyam / asAdhyalakSaNamAha --labdhAlpasukha mityaadi| pathyasaMvayA labdhamalpaM sukha yasmina taM labdhAlpamukham / alpena hetunAzu zIghra pravartate ityAzupravattakaM. ma yojanIyaM, kintu svatantrameva , zastrakSArAgnikRtyAH zastrakSArAgnisAdhyAH, eSAM yo vyAdhiH taM kRcchasAdhyaM vidyAditi sambandhaH ; kRcchadezajaM mrmsmdhyaadijm| ekapathasya vizeSaNa nAtipUrNacatuSpadamiti ; dvipathaminyasya vizeSaNaM nAtikAlam // 9 // cakrapANiH yApyatvenaivAsAdhyaM, tena, yadasAdhyamitipadaM tadyApyayApanArthakriyamANabheSajatayA tatrAsAdhyatvazaGkAnirAsArtham / zepatvAdAyupa iti vacanaM, AyuHzeSe vidyamAna eva yApya. vyAdhiprAdurbhAvo bhavatIti darzanArtham / pathyasevayA bhepajasevayA labdhamalpasukhaM yat tallabdhAlpa For Private and Personal Use Only Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [mahAcatuSpAdaH 470 crk-sNhitaa| gambhIraM bahudhAtusthaM mrmsndhismaashritm| nityAnuzAyinaM rogaM dodhakAlamavasthitam // vidyAda dvidoSajaM tadvat pratyAkhyeyaM tridoSajam / kriyApathamatikrAntaM sarvamArgAnusAriNam // autsukyAratisaMmoha-karamindriyanAzanam / dubbalasya susaMvahaM vyAdhi sAriSTameva ca // 10 // 11 // kartari bul| gambhIraM geMdaprabhRtigabhIravAtagataM, bahudhAtumthaM rasaraktAdidviyAdidhAtusthaM, mamma sandhisamAzritaM, nityAnuzAyinaM satatAnubandha, dIrghakAlamavasthitaM dviyAdivarSa vyApya sthitam. evambhUtaM pratyeka dvidopajaM rogaM yApyaM vidyaat| anupakramamasAdhyamupadizati tadityAdi / tadvat tridoSajaM gambhIraM tridoSajaM pratyAkhyeyaM vidyA / bahudhAtusthaM tridopanaM pratyAkhyeyaM vidyAt / mammazritaM tridopaja pratyAkhyeyaM vidyAta / sandhisamAzritaM tridoSaja pratyAkhyeyaM vidyaat| nityAnuzAyinaM tridoSaja pratyAkhyeyaM vidyAt / dIghakAlamavasthitaM tridopaja pratyAkhyeyaM vidyAt / kriyApathamatikrAnta roga pratyAkhyeyaM vidyaat| samAgAnusAriNam UddhAghastithyagAdisavvapathagataM rogaM pratyAkhyeyaM vidyaan| otsukya hapaudra kaH, aratiranavasthitacittatA, saMmoho mAnasamohaH, tAn kartuM zIlaM yasya tam / lakSaNamidamekam / indriyanAzanaM rogaM pratyAkhyayaM vidyAt / durbalasya pusaH susaMvRddhamatizayena samyagyaddhaM vyAdhi pratyAkhyeyaM vidyaat| samyaga yuddhastu balavataH kacid yApyaH syAt / dubbalasya tu na sidhyti| sAriSTazca vyAdhi pratyAkhAyaM vidyAt / evakAro'tra uktAnyavyavacchedArtham / / 10 / 11 / / sukham, alpena hetunA''zu zIghra pravartanaM yasya tadAzupravartaka svArthe ann| gambhIra medaHprabhRtidhAtugataM nityAnuzAyI nityaanubndhH| vidyAda dvidopajaminyantena yaapylkssnnm| tadvadityAdi tu prtyaakhyeylkssnnm| tadvadityanena gambhIrAdiyA yalakSaNayukta sat tridoSajaM pratyAkhyeyamityarthaH / autsukyaM harpodrekaH, atiranavasthAnalakSaNA, saMmoho mAnaso mohaH / For Private and Personal Use Only Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 10ma adhyAyaH suutrsthaanm| bhiSajA prAka parIkSyaivaM vikArANAM svalakSaNam / paJcAt kAryasamArambhaH kAryyaH sAdhyeSu dhImatA // 12 // sAdhyAsAdhyavibhAgajJo yaH samyaka pratipattimAn / na sa maitraM yatulyAnAM mithyAvuddhiM prakalpayet // 13 // tatra shlokaa| ihoSadhaM pAdaguNAH prabhAvo bheSajAzrayaH / Atra yamatra yamatI matidva vidhyanizcayaH // gaGgAdharaH--sukhasAdhyAdivyAdhInapadizya pratizAM sthApayituM nigamayati-- bhiSajetyAdi / dhImatA bhipajA evamuktarUpeNa vikArANAM skhalakSaNaM sukhasAdhyakRcchrasAdhya-yApya pratyAkhyeyarUpaM prAka parIkSya jJAkhA pazcAt sAdhyeSu vyAdhiSu kAryasamArambhazcikitsArambhaH kAvye iti| tasmAt sAdhyAsAdhyavibhAgajJo yo bhiSak samyaka pratipattimAna vikalpAdibuddhimAna sa vaidyo yaM vyAdhi pratiniyamena upakramate naM sAdhayatyeva, asAdhyavyAdhyupakramakasAbhAvAt / tataH sAdhyaM vyAdhi sAdhayitA pajasya vyAdhiprazamakavAvadhAraNadvArA maitreyatulyAnAM bheSajama pajenAviziSTamiti maitreyavAdAnuvAdinAM mithyAvuddhiM bheSajamabheSajenAviziSTamitirUpAM na vaddhayet notpAdayedityarthaH / / 12 / 13 / / gaGgAdharaH--- adhyAyArthamupasaMharati--tatra zlokAviti / ihauSadhamiti / ihati adhyAye mhaactuppaad| anntrshlokoktenaanvyH| auSadhamiti catuppAdaM poDazakalaM bhaMpanamityArabhya yaduktaM pUrvAdhyAye por3azaguNamityantenoktam / prabhAvo bhapajAzraya iti tadabheSajaM yuktiyuktamalamArogyAyetyanenoktaH / AtreyamaitreyamatI / neti maMtraya ityArabhya bheSajamabheSajenAviziSTamityantena ___ na sa maitreyatulyAnAM mithyAbuddhiM vivaddhayediti, evaMguNA vaidyaH pratiniyamena yaM vyAdhimupakramet taM sAdhayatyeva prm| tato bheSajasya vyAdhiprazamanaM prati kAraNadvArA * sAdhane sati bhepajamabhepajena samAnamiti maitreyasadRzAnAM sarvavAdinAM mithyAbuddharanutpAda iti bhAvaH // 10....13 // cakrapANiH... saMgrahe iheti ihaadhyaaye| aupadhamiti catuHpAdaM, pAdaguNA iti yadukta * pratyavadhAnadvAreti pATAntaram / For Private and Personal Use Only Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 472 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( mahAcatuSpAdaH catuvvidhavikalpAzca vyAdhayaH svatvalakSaNAH / uktA mahAcatuSpAde yeSvAyattaM bhiSagajitam // 14 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte sUtrasthAne mahAcatuSpAdo nAmo dazamo'dhyAyaH // 10 // maitreyamatiH / mithyA cintyata ityArabhya tasmAnna bheSajamabheSajenAviziSTaM bhavatItyantenAtreyamatiruktA / mati vidhyanizcayastu idaJcetyArabhya kAntatamo bhavatItyantenoktaH / bhavatazcAtretyArabhya caturvvivavikalpAH sukhasAdhyAdi vikalpAH svasvalakSaNA uktAH // 14 // adhyAyaM samApayati / agrItyAdi / prAgvajhAkhyeyam / 1 iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite caraka jalpakalpatarI sUtrasthAnIya mahAcatuSpAdAdhyAya jalpAkhyA dazamI zAkhA / / 10 / / ; pUrvAdhyAye "poDazaguNam" iti prabhAvo bheSajAzraya iti "tad bheSajaM yuktiyukta sadArogyAya" iti // 14 // For Private and Personal Use Only iti carakacaturAnana- zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAnavyAkhyAyAM mahAcatuSpAdo nAma dazamo'dhyAyaH // 10 // Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekAdazo'dhyAyaH / amAlantiAna pIyamacyA vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAna yaH // 1 // iha khalu puruSazAnupahatasatvabuddhipAruSaparAkrameNa hitamiha cAmuSmiMzca loke samanupazyatA lina epaNAH paryeSTavyA bhavanti / tad yathA --prANeSanA dhanaSaNA paralokapaNeti // 2 // gaGgAdharaH .. athAnana catu pAdadvayana vikAravyupazAntaye bheSajanirdezopadezaH kuto bhavati ? kinArogyamicchat ? rogeNa hi mRtyulokAnAM klezo vA syAdArogyeNApi mRtyuH kAnAvazyaM bhvitaa| na ca sukhamAtrazAlI syAdanyAdRzaduHkhasyAnivAyyakhAta ; sukhaduHkhamayaM hi jagat / svastho'pi mRkhA punabhevitA, Aturo'pi pratya bhaviteti cikitsayA tulyaivAcikitsetyAkAGkSAyAM tina paNIyamadhyAyamAha-athAta ityaadi| pUvvevara sarva vyAkhyeyam / titra eSaNA adhikRtya kRto'dhyAya iti tistraM pnniiyo'dhyaayH| tisraM SaNA iti anukAryAnukaraNayorityanena nisra epaNAH payeSTavyA ityasyAnukAyyasyAnukaraNana tilaMgaNA ityanena zabdena sahAbhedavivakSayA roH sthAne kRtayalopAsi dvau bhavati punaH saMhitA // 1 // gnggaadhrH-ihetyaadi| iheti jagati prAyeNa bhogikhAt puruSANAM mokSArthinAM dhanaiSaNAbhAva'pi paralokapaNA cAstIti sApAmeva tikha eSaNA upadizyante, yathAyogyena bodhyaaH| puruSeNa prANinA tisa eNAH vAsanAH payeSTavyAH ___cakrapANi:--pUrvAdhyAye catuSpAdamArogyakAraNaM vyavasthApitaM, tataH catuSpAdasampattyA prAptArogyeNa satA yadanuSTheyaM prANaparipAlanasAdhanaM tathA dhanArjanasAdhanaM tathA dharmArjanasAdhanaM, tadihe paNAtrayamabhidhIyata ityanantaraM tine pnniiyo'bhidhiiyte| tisraSaNAzabdo'sminnastIti matvarthIyaH ; atrAnukArAnukaraNayorbhedavivakSayA yalopAsiddherabhAvAt saMhitayA tisraSaNIya iti saMjJAyate, adhyAyAnte "tisaM paNIye mArgAzca" iti zlokapAdaM kariSyati ; yadyapyanye'pyatra zabdAH santi tathApi pradhAnatvenAyaM gRhyate // 1 // ___cakrapANiH --iheti bhogArthi puruSAdhikAre ; yataH mokSArthipuruSaM prati dhaneSaNA srvthaivaanupyuktaa| puruSeNeti padaM kurvan ya eva puruSa epaNAtrayamAnvaSyati sa eva puruSo bhaNyate nAnyaH For Private and Personal Use Only Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 474 crk-sNhitaa| {tipaNIyaH bhavanti / nanu kiM saveNaiva puruSeNAtha kenacidityata aah--anuphtsttvetyaadi| sattvaM manaH, buddhibodhaH, paurupaM dehikavalaM, pagakramo mAnasabalam ; te cAnupahatA avyAhatA yasya tena tthaa| IdRzena puruSaNa tisra epaNAH paya'SitamardA bhavanti, na khanyena purupenn| upahatabuddhiporupaparAkrameNa hi sattvavatA tAsu payyapaNA nAhanti buddhimatA upahatasattvAdinA sattvabuddhimatopahatapauruSa. parAkrameNa vA sattvabuddhipaurupavatApi upahataparAkrameNa vA pathyaM pitumarhA na syuH| etenaiSaNAtrayAdhikArI bhavatyanupahanasattvabuddhipaurupaparAkramaH puruSa ityuktamAcAvyeNa / nanu ya eva puruSo'nupahatasattvAdibhavati tenaiva tisa epaNAH paryaSTavyAH kimarthaM bhavantIti ata aah-hitmityaadi| yaH puruSa iha janmani amuSmiMzca janmani parajanmani ya iha loke punaHpunarjAyate mriyate ca tasminiha bhUloke'muSmiMzca paraloke yasmin jAyate na mriyate punaHpunariti tasmiMzca loke hitaM kuzalaM samanupazyatA AkAGkSiNA na tu tadasamanupazyatA nathA sati yaH puruSaH satvabuddhipauruSaparAkramairahInaH sa cediha loke paraloke ca hitamAkAGkSati tadA tenaiva puruSeNa tistra epaNAH pathyeSTavyA bhavanti / sa eva puruSa epaNAtraye'dhikArI bhavatItyarthaH / epaNA iti ityate 'vidhyana hitAyecA kriyate iti hitecchA. kriyA, abhISTabhAvo yayA kriyayA syAna sA krimA / triya pavyaSTavyA anvessnniiyaa| anveSaNA anusandhAnam / / nana tisra epaNAH kA iti ? ana Aha tatra ythetyaadi| prAgapaNA jIvitaipaNA jIvitasya hitasukhAkasya dIrghakAlAnabandai pa napaNA dhanAnAm AzkyiAnuvattana pnnaa| paralapaNAmasmAt punaHpuna nyamaraNopAdAnalokAdanyo lokaH paralokaH, na tu aThAka paraloka iti / sadasarasammaNoratraiva loke kriyAsAdhyavenAnyalokasya tadabhAvAt etallokataH zreSThalAbhAvAllokAntarasya / iha loke hi kRtakamrmaNA purupeNa lokAntare tatkarmajaphalaM sukha vA duHkha vA bhujyte| tasmAt latrAsmAlokAditarasmin loke hitapaNA iti prlokaissnnaa| savvatraiva hatAdhikArAta pazutulyatvAditi darzayati / pauruSaM zArIraM balaM, parAkramastu zauryAyaM bhAna balam / ihetIha janmani, amuSminniti janmAntare ; iSyate'nviSyate sAdhyate nayeloSaNA jIvitaM, tata sAdhyate dIrghatvena rogAnupahatatvena cAnayeti prANepaNA ; evaM :.. phasya dharmasyaiSaNA paralokaipaNA ; kAmaipaNA tu prANeSaNAdhaneSaNayorantabhAvIyA, zArisampattidhana For Private and Personal Use Only Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH suutrsthaanm| 475 anta jalazAnAM prANeSaNAM tAvat pUrvataramApadyata, kastA ? prANAparityAge hi srvtyaagH| tasyAnupAlanaM svasta : sasthavRttiAturasya vikaarprshmne'prmaadH| tadubhaya prANahiteSaNA dhanahitapaNA paralokahitaiSaNA iti vyaakhyeym| yadyapi lokAtItaM mokSadhAma nthaapymaallokaadnylysti| sa cApi khalvanuttamatamaH svalokaH paralokazabdena mokssdhaamaapyucyte| etena caturvAnveSaNA uktA bhvti| prANapaNAdhana pagAbhyAM hi kAmo dhaneSaNArthaH paralokaiSaNayA zammamokSau // 2 // nana prathamaM kaipaNA paryaTanA iti, ana aah.----aasaamityaadi| AsAM trisRNAmaihikapaNAdvApAralaukikairikepaNAnAM madhye aihikayoH pUccayo yoreSaNayorApAdanapUrva yA tan pUrvataraNityApadevateti kriyAvizeSaNam / tatra ziSyaH pRcchani smAditi ? uttarakhana hetumAha prANatyAge hiityaadi| prANo jIvitaM, jIvitamAyuH / tadAyattA hi prANAdayaH / prANasya parityAge parihANo. sarvaparityAgaH savvaipAmeva sadasatAM sukhAsukhAnAM karmaNAJca haaniH| etena dIrghakAlahitasukhajIvanenAlpakAlaM hitasukhajIvanApekSayA pAralaukika maihikaJca mukhAdhikyam / ato rogArogyAbhyAM kAlAkAlena mRtyupunarbhavAkhyakhe tulyaM nAzaGkA tyuktaM bhavati / tasyAnupAlanaM prANasyAnurakSaNam / prANazabdo hi prANAdipaJcaprANArthe bhuvcnniymH| na banyArthe / tatvakaM prANAnupAlanagAha svsthsthetyaadi| svasthasya svsthvRttiH| aparaM prANAnupAlanamAtarasya vikAraprazamane roganittikriyAyAM cikitsAyAm sampattimAdhyanyAta kAmasya : yadi yA bhASaNAyAM svata eva puruSaH pravRtto bhavati, nopadezamapekSata iti tadeSa gopadezo na kRtaH // 2 // cakrapANiH - - prANeSaNAyAH prathamAnuSTAne uppttimaah---aasaanvityaadi| bhrayANAM madhye hai pUH bhavatAtRtIyAyAH sarvAvaratvenApUrkhatvAt, tena, dvayomtara iti nyAyAt pUrvataraM prANapaNeti sAdhutaraprayogaH ; prA.zabdA jIvitathacana ekavacanAnto'pyasti, yadukta 'trINye. vAyatanAnyAhu prANA yeyu pratiSThate iti , tena, prANapratyavamarSakaM tasya" iti padamekavacanena prayuktameva / vikArAn prazamayatIti vikAraprazamanaM cikitsA, tasmina ; apramAdo'vadhAnenAnu For Private and Personal Use Only Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 476 crk-sNhitaa| tisaMpaNI metaduktaM, vakSyate ca / tada yathoktamanuvartamAnaHprANAnupAlanAda dIrghamAyuravApnotIti prathamevara vyAkhyAtA bhavati // 3 // ___ atha dvitIyAM dhaneSaNAmApadyata / prANebhyo yanantaraM dhanameva payeSTavyaM bhvti| na hyataH pApAt pApIyo'sti yadanupakaraNasya dIrghamAyuH, tasmAdayakaraNAli paTaM ytet| apramAdaH avdhaanmev| tadubhayametaduktaM, vakSyate ca nikhilena tantreNAneneti shessH| ete svasthativyAdhinityavadhAnarUpe dve kriye praannpnnaa| prANapaNAphalamAha---tada yathoktapityAdi / tat prANAnupAlanaM dvividha, yathoktaM vasthAdhikAre svAsthArakSArtha vana viznioktaM rogAdhikAre rogaprazamanArtha yena vidhinoktaM yadayattadanuvattemAnaH puruSaH prANarakSAmipitA pazcAta vidhinA tada vividhaM prANarakSAkaraNa sevamAnaH prANAnupAlanAnAyupo rakSayA diirghmaayurcaapnoti| etena prANAnupAlanAyudaghAyorarthAntarAbhAvena sAdhyasAdhanabhAko nAstIti vAdo nirstH| AyuSo deghA pUrbAdhyAye vyAkhyAtam / iti prathayaSaNA prAdhAnyAt prANaipaNA vyAkhyAtA // 3 // ___ gaGgAdharaH-atheti prANaiSaNAmApAtataH parIkSyAnantaraM na tu yAvat prANeSaNAnantaraM dhnaissnnaa| dhanapaNAkAle'pi praannpnnaanutteH| dvitIyAM dhanaiSaNAmiti / dhanapaNAyA dvitIyale hetumAha-prANebhya ityaadi| hi yasmAddhanaiSaNA prANapaNAnantaraM pazyeSTivyA tasmAt prANapaNAM vidhAya dhnessnnaamaapdyte| evakAreNa prANapaNAnantaraM paralokapaNA nirstaa| nanu kasmAt prANapaNAnantaraM dhanapaNAM hikhA paralokapaNA na paryeSTavyeti ? ata Aha-na hyata ityaadi| hi yasmAt / nAstupakaraNaM mukhArogyadharmabhogasAdhanaM dhanaM yasya tasyAnupakaraNasya dIrghamAyuyet yAdRzaM pApaM pApakArya duHkhamataH pApataH pApajaduHkhAt nirdanasya dIrghAyuSTarUpAta pApIyaH pApajaduHkhatamaM naasti| tasmAdupakaraNAni yanAni pazyeSTu yattetyarthaH / ssttaanm| vakSyate ceti nikhilena zAstreNa , prANAnupAlanAditi prANAnupAlanasAdhanAta, tena, prANAnupAlanadIrghAyuSTayoratha bhedAt sAdhyasAdhanabhAvo nAstIti yaccIcyate tannirasta bhavati ; prathameti pradhAnAt // 3 // cakrapANiH-atheti prANeSaNAnantaraM, dvitIyAmiti hetugrbhvishessnnm| tasmAdiyameva dvitIyA prANaiSaNAnantaramavazyopAdeyatvena, tata iyamevIcyate ityrthH| prANaiSaNAmanu cAsyAH For Private and Personal Use Only Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAya sUtrasthAnam / 477 ttropkrnnopaayaannuvyaayaasyaamH| tad ythaa---kRssi-paashupaaly-baakssiy-shaajopsevaadiini| yAni cAnyAnyapi satAmavigahitAni karmANi vRtipuSTikarAmi vidyAt tAnyArabheta kartta / tathA kuna dIrghajIvitamanavamataH puruSo bhavatIti, dvitIyA canajAna vyAkhyAtA bhavati // 4 // nanu kairupAyanAnvayeTacyAnIti ata Aha-tatretyAdi / dhanopAyA. niti nottavA baTupakaraNopAyAniti kRtaM tenaitat khyApitaM, dhanasya prANopakaraNatayopArjanaM kartavyaM, na tu kRpaNAnAmiveti bodhyam / nanu ke copakaraNopAyA iti? ana Aha nalyathetyAdi / kRSibhUmivilekhanapUrvakazasya jananaM, pAzupAlyaM gomahiSAdirakSaNaM, yena dhanamupAjjyate / bANijyaM vaNivA, rAjoparakhevA mantraNAdikarmaNi niyuktaH san rAjAnamupasevate yat saa| AdinA lmygrhnnniympuurvkottmnnekhaadi| atrAdinA gahitAdanyAnyapi karmANi nopAjjana kimAcaryANi na veti, ata Aha-- yaaniityaadi| anyAnyapi satAM sAdhakarmaNAM dhArmikANAM sambandhe na vigarhitAni karmANi vRttipuSTikarANi vidyAta, na kevalaM satAmavigahitAni vidyAt / satAmavigahitAni hyanekAni vRttipuSTyoranupArjanAni snti| vRtti vanena vattenaM, puSTirdhanasampattiH / evambhUtAni punaH pratigrahAdhyApanAdIni bhvnti| tAni karttamArabheta / itthaM dhanaiSaNAphalamAha- tathA kucnnityaadi| tathA kuvyen uktavidhinA dhanaiSaNAM kurvan dIrghajIvitaM vyApyAnavamataH loke'navajJAtaH avajJayA rahitaH yAvajjIvaM bahubhimanigrahItaH puruSo bhvtiityrthH| iti iyaM dvitIyA dhanaipaNA vyAkhyAtA bhvti||4|| prAdhAnyaM darzayati, prANebhyo hiityaadi| pApazabdena pApakArya duHkhamucyate ; upakaraNamAromyabhogadharmasAdhanIbhUto dhanaprapaJcaH, sa yasya nAstyasAvanupakaraNaH ; dhanopAyAniti vaktavye upakaraNopAsAniti yataH karoti, tena dhanasya bhogAd dharmasAdhanArthamevotpAdamicchAnta, na punaH kRpaNasyeva viniyogazUnyasya susaMvarddhitamAtrakaraNArtham / anyAnyapIti pratigrahAdhyApanAdIni, vRttirvartana, pudhirdhanasampattiH ; anavamato'navajJAto bahumAnagRhIta iti yAvat ; dIrgha jIvitaM jIvati dhArayatItyarthaH anekArthatvAda dhAtUnAM : yadi vA dIrghajIvitaM yathA syAt tathA jIvatIti kriyAvizeSaNena vyAkhyeyam // 1 // For Private and Personal Use Only Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 478 caraka-saMhitA tiSaNIyaH ___ atha tRtIyAM prlokessnnaamaapdet| saMzayazcAtra kathaM bhaviSyAma itazcyutAH, na veti| kutaH punaH saMzayaH ? ityata ucyte| santi heoke pratyakSaparAH parokSatvAt punabhavasya gaGgAdharaH-uddazakrameNa tRtIyAzeSaNAM vyaakhyaani-athetyaadi| atha prANaiSaNAdhanapaNAnantaraM paralokasyaipaNA prlokpnnaa| paro'ssAjanmamaraNayoH punaHpunarAgRttisthAnarUpAllokA bhinno lokaH prlokH| tamicchatA yayA kriyayA prApyate sA prlokpnnaa| saamaaprt| asyAmapaNAyAM paralokasya apratyakSasya punarbhavA punarbhavadana dviviyasya madhye khalvapunarthavaraya kAdAcitkavenAryANAM sammatave tathA punarbhavasya durza yona bAyAMkAdinAstikAnAmasammatakhena apunarbhavasya mokSasya sakesammatalena nivivAdAta mokSarata, vistareNa na vyAkhyAtaH / punarbhavasya cALakAyasammataraNa bAritakhakA nirasyAstivaM pramANena vyavasthApayitumasya ca nizcayAnA prathamata saMzayana paralokedayati- sNshyshcaatretyaadi| yadi ca paraloko nizcayajJAnaviSayaH syAt tadA na tasya saMzayaH syAta, yadi ca saMzayaviSayaH syAt tadAna nizcitaH syAta. yadi saMzayo na syAt tadA nizcayo'pi na syAta : sa sa eveti niyamAve virUdrakhena jJAnAbhAvAt / tathA ca nizcayajJAnaM prAMta saMzayajJAnasya hatakhamiti vAdhyam / na hi utpadyate prAk saMzayAnizcayazAnaM, vaadprtybhaavaat| janmamAtre hi vinopadezaM na kasyacinizcayabuddhiH pravartate A hiraNyagati / upadezo hi bhrmsNshycchdaarthH| tasmAnnizcayajJAna prati saMzayajJAnaM heturbhavati, ityata Aha-saMzayazcAtra ti| atra paraloke'nayomadhye punamave saMzayazceti, vAdI vdti| kathaM bhaviSyAma itazcAtAH na veti, prtivaadii| ito'smAllokAccAtAH kathaM bhaviSyAmo na vA bhaviSyAma itirUpeNa saMzayaH / yadvA itazcAtA iha loke mRtkhAsmAllokAda gatAH santaH punariha bhaviSyAmo vayaM na veti sNshyH| kamiti saMzayastu prativAdI pRcchti| vAdI tatra punarbhave saMAyata darzayati ucyate ityAdi ! hi yasmAt eka'nye munayaH cakrapANiH - paralokaipaNAM vyAkaroti agretyAdi / atra ca paralokasya durjeyatvena cArvAkAdi-nAstikAsammatatvena ca paraloka pramANena dhyavasthApayituM nirNayArtha pramANapravRttiviSayaM saMzayameva tAvata paraloke darzayati / sNshyshcaannetyaadi| itaicyutA iha janmani mRtAH, bhaviSyAmo janmAntare ityarthaH ; saMzayahetu pRcchati kunaH maMzayaH punariti ; vAdivipratipattiM For Private and Personal Use Only Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 476 nAstikyamAzritAH, sati cAgamapratyayAdava punabhaninti shrutibhedaacc| mAtaraM pitaraca manyAne jakAraNAma / svabhAvaM parganammAMga ya inchAcAra janAH // pratyakSaparAH pratyakSamevakaM pramANa nAnyadamti kiJcin pramANagini vAdina AhuH / parokSakhA punarbhavasya pratyakSAviSayavA punamavasya pratyabhAvasya janmAntara syeti yAvat, nAstikyamAzritAH pratyakSAviSayakhAjanmAntaraM nAsti / janmAntaraM hi kamlAdayati, tasyAt kamma phalamapi nAsti; taddhi kammaNA vaizena jAya tasmAt kammApi naasti| karma hi puruSAdahavato bhati, tata AtmApi naastiiti| nAstinA pracaratIti nAstikaH tasya bhAvo nAstikyamAzritAH smvitnte|| nanvevaM cat tadA kutaH saMzayaH syAi, punarthayo nAstyeveti nizcayAditi ; ata Aha -santi ceti / atrA iti pUryam ityanuvartate / lenApare AgamapratyayAsa updeshbhaamaannyaa| bhunabhavamicchantIti santi ceti vAdivinipattirekaH sNshytuH| aparasvAha zrutibhedAcceti / zrutiH prativAdivacanam / tasmAca sNshyyaatrNtynvyH| eke punarbhavasyA pratyakSAmAvAna pare ca zrutibhedAca nAsikyavAdinaH, apara khAstikyavAdinaH iti sNshyH| mAtarapitarAva janmakAraNamityeke sunayo manyante, eka tu munayaH svabhAvameva janAkAra bhanyo , eka ca paranirmANaM janmakAraNaM manyante, pare janAstu saMzayahetumAha ucyata ityaadi| pratyakSaparA anumatapratyakasabhANAH, parokSatvAt pratyakSAviSaya vAt, nAmita punarbhayo nAsti karmaphalaM nAstyAtmeti, nAbhinA pracaratIti nAstikastasya Ayo jAlikyaM ; pratyakSatramANenApalabhyate baTapaTAdi, tadeva paramasti ; nopalabhyate ca pratyakSeNa pAlIkA, namAnnAsti paraloka iti naastikaabhipraayH| asti punarbhava iti yeSAM mataM, tAn darzayati sntiityaadi| santi cetyatra 'apare' iti vAkyazepaH, AgamapratyayAdAgamaprAmANyAt, AgamaJca punarbhavapratipAdakaM dAnatapoyajJa' ityAdi drshyissytygre| icchantItyatra 'the' iti vAgyazeSaH ; evaMbhAvatvAdivipratipattirekA saMzayakAraNaM darzitA / sNshyhetvntrmaahshrutibhedaaccetyaadi| zrUyata iti zrutiH ; prativAdivacanamevaM granthanibaddham / etAni ca mAtApitarAveva janmakAraNamityAdIni punarbhavapratikSepakANi vcnaani| AgamapratyayAdamti For Private and Personal Use Only Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 480 crk-sNhitaa| tipaNIyaH ityataH saMzayaH, kiM nu khalvasti punarbhavA na ti| tatra buddhimAn nAstivyabuddhiM jayAt vicikitsAca ; kasmAt ? yahacchAmeva janmakAraNaM manyante / ataH punarbhavasvAstikyavAde saMzayaH / kIdRza iti Aha - kiM nu khlikhtyaadi| kiM nu bhoH punabhavo'sti vA nAsti iti me saMzaya ityrthH| ityazca punabhavaH saMzayaviSayaH pratyakSamAtra pramANAdivAdimunibhiH pratyakSAviSayalena prameyavAbhAvAnnAstinAgamapramANa vAdibhima nibhirAgamapramANena prameyakhAcAstikhana ca mnymaanvaat| iti punarbhave saMzayasya sthApanA yodhyaa| ___ atra punarbhavasyAstikyapakSasya sAyakhenAzrityopadizati -- ttretyaadi| tatra punarbhavasya nAstisyAsti tyasaMzayabuddhiSu madhye, buddhimAna prazastabuddhimAna, nAsti paraloka iti nAstivAdanAcaraNIM zuddhiM jahyAt / nanu paraloko'stIti manyAmahe / sNshyshcaastiiti| ata Aha-vicikitsAca jahyA saMzayaJca jahyAt / punarbhava iti yo vrate, tadvacanena samaM vAdiviprapattirUpatayaiva saMzayakAraNaM bhavatItyata uktamupasaMhAre 'ataH saMzayaH iti| eke manyante janmakAraNamiti / janmakAraNamitipadaM mAtaraM pitaraM tathA svabhAva paranimnAmitipadatrayeNa sambadhyate ; yadRcchAzApare janA ityatra manyante janmakAraNamitipadaM sambadhyate ; mAtApitarAvevAtmAntaranirapekSAvapatyotpAdane kAraNam ; tena, pUrvazarIraM parityajya zarIrAntaraparigraharUpa AtmanaH paraloko nAstIti prathamavAdinaH pakSaH / paridRzyamAnapRthivyAdibhAvAnAmevAyaM / svabhAvaH yata , saMyogavizeSAmilisAH santazcetanaM puruSAdilakSaNaM kAryavizeSamAramante, yathA surAbIjAdIni pratyekamamadAraNAnyapi madakaraM madyamArabhante ; nAtra kazcidAtmA vidyate, yasya paralokaH svAditi svabhAvavAdino bhaavH| para aizvaryAdiguNayukta AtmavizeSaH, tena saMsAryAnsanirapekSiNA nirmANa paranirmANam, tatrApi parasyaivaizvaryAdiguNayuktasya AtmavizeSasya prabhAvAda bhUtAni cetayanta nAnmAntaramastIti prlokaabhaavH| yadRcchA kAraNApratiniyamenotpAdaH, na kAraNapratinitramena kAryotpAdo'vadhArayitu zakyate'vadhArakapramANAnAM prAmANyAnavadhAraNAt : tasmAnAmaiva punarNayAnubhavAti na vAcyamiti yaadRcchiksyaabhipraayH| punarbhavAstitvapakSaM gRhItvA pAha- ttretyaadi| baddhi mAniti prazastabuddhiyuktaH, nAstyeva paraloka iti viparyayajJAnaM nAstikyabuddhistAM jahyAt ; paralokaviSayo yathA viparyayo dharmAnuSThAnaM prati virodhakaH, tathA stokakrameNAsti paraloko na veti saMzayo'pi dharmAnuSThAna prati virodhaka ityAha--vicikitsAcceti / vicikitsAM jayAditi sambandhaH, vicikitsA * bhUtAnAmiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ||sh adhyAyaH sUtrasthAnam / pratyavaM hyalpamanalpamapratyakSamasti ydaagmaanumaanyuktibhiruplbhyte| yaireva tAvadindriyaiH pratyanamupalabhyate tAnyeva santi caaprtykssaarinn| atra vAdI prAha ksmaaditi| tatra hetumaah--prtykssmityaadi| pratyakSaparA munayo yadi pramANAntarANyanumAnAdIni na manyamAnA pratyakSameva pramANaM manyamAnAH punarbhavo nAstIti vadanti, tajjahyAt tanna grAhyam / hi yasmAt pratyakSamalpaM; paJcavidhaM - cAkSuSaM zrAvaNaM khAcaM rAsanaM ghraannjmiti| analpamapassiMkhyeyamapratyakSamasti vrtte| nanvapratyakSaM yadanalpaM bhavadbhirucyate, tat aprameyamasviti / ata Aha-yadityAdi / AgamAnamAnayuktibhiH pramANairyadupalabhyate tadapratyakSaM vastu yAvadanalpamAgamAdipramANaH prameyamasti iti bhAvaH / etena yathaivAvyabhicAriNo'vyapadezyasya vyavasAyAtmakasya zAnasyendriyArthasattvAtmasannikarpotpannasya pramAjanakakhena pratyakSapramANavaM bhavati, tathaivAvyabhicAripramANakavenAgamAdIni pramANAnyeva bhavantIti jnyaapitm|| ___ navapratyakSaM yAvadbhirAgamAdipramANaH prameyANi vastUni santItyucyate, tAni na santIti manyAmaha iti khyaapyitumaah-yrityaadi| yairevendriyaizcakSurAdibhistAvat pratyakSaM rUpAdikamudabhUtamupalabhyate jJAyate bhavadbhiryatastatastAnyevaindriyANi santi ca vattenta eva / nanu na santIti vaktuM zakyate bhavadbhiH pratyakSAbhAvAt tAni cApratyakSANi / kintu prameyANi sdbhaavaat| tasmAcakSurAdInAM prameyavasiddhArthamAgamAdIni pramANAnantarANyavazyamantavyAni bhavanti / nanu pratyakSaM Sar3a vidhaM mAnasena saha cAkSupAdIni iti sukhaduHkhAdivadindriyAdIni mAnasapratyakSANi bhavanti / manaso hi cintyamartha iti cet na / cakSurAdi. pramANAnAntarAvagatAnAmevAnubodhyasya cintyakhAt na banavagatasya / nanu sandehaH : sA ceha prakRtatvAt paralokaviSayava / atreva hetuprabhapUrvaka hetumAha-kasmAdityAdi / apratyakSatvAt paraloko nAstIti prathamavAdimataM dRSati prtykssmityaadi| yathA pratya pramANamayabhicAripramAjanakatvena, tathA AgamAdInyapi tathAbhUtapramAjanakatvAt pramANAnyeva ; tatazca pratyakSAviSayatvenaiva yat punarbhavasya nAstitvaM vyavasthApyate tanna yuktamiti prakaraNArthaH / punarbhavasAdhakAni cAgamAdInyagre vakSyamANAni santyeveti bhAvaH ; AgamAdIni lakSaNato'gre'bhidhAsyante / pratyakSAviSayatve'pi yAnyanyapramANasiddhAni santi tAnyAha-thairevetyAdi / pratyakSamiti pratyakSaviSayo ghaTAdiH ; santItIndriyopakramaNIyoktAnumAnagamyatvAditi boddhavyam / For Private and Personal Use Only Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 482 crk-sNhitaa| (tisreSaNIya satAJca rUpANAmatisannikarSAdativiprakarSAt AvaraNAt karaNadaurbalyAnmano'navasthAnAt samAnAbhihArAdabhibhavAdatisaudamyAJca prtykssaanuplbdhiH| zabdasparzarUparasagandhA indriyasya pratyakSAH sukhAdayazcAtmapratyakSA iva pratyakSANyependriyANIti, yatazcakSurAdIni golkaadiruupaanni| na hi golakAdibhyo bhinnAni santyapratyakSANi kAnicidindriyAkhyAnIti na vAcyam, indriyopakrame tasya nirastavAt / vAtAdidoSAnupahatAdhiSThAnAnAM vAtAdurapahatendriyANAM pratyakSata eva pratyakSazAnAbhAvAca / tasmAdadhiSThAnavyatiriktAni santyapratyakSANIndriyANi ckssuraadiiniiti| tathA sati caah-staanycetyaadi| nAstikasya pratyakSaviSayIkRtakhena vartamAnAnAM rUpANAM zabdAdInAmatisannikarSAdatinaikaTyAt pratyakSAnapalabdhiH pratyakSeNa na jJAnaM dIpasyeva cakSurAdestejaHprabhRtInAmatisannikRSTe deze prasAraNAbhAvAt / yathA nayanApitakajalapakSmAdInAmadarzanaM tathAtiviprakarSAdatidUrakhAt cakSurAdejyotirAdegaityabhAvAt prtykssaanuplbdhiH| yathA atyuddha gatAnAmuDDIyamAnAnAM pkssinnaamdrshnm| tathA teSAmAvaraNAdAcchAdanAcakSurAdInAM saJcArAbhAvenAlokanAbhAvAnna prtykssoplbdhiH| yathA jaladAyantargatAnAmadarzanaM tathA teSAM karaNadaurbalyAccakSurAdikaraNAnAM kAlenAlpazaktyA prAgabhAvAt pUvvaM yathAbhUtAnAM rUpAdInAM pratyakSamupalabdhistathAbhUtAnAM na pratyakSopalabdhiH, yathAnena dUrasthaM dRSTavatA vAddhakye dazahastareNApi na dRzyate vastu, tathA mano'navasthAnAn ekenendriyeNa arthAntarAbhiniviSTasya manaso'nyatrArtheSvabhinivezAbhAvAt teSAM tadanyacAkSuSAdInAM rUpAdInAM itazca pratyakSAnulabdhirna vstvbhaavnishcykaariketyaahstaamityaadi| satAmityapre vakSyamANAtisannikarSAdyabhAve pratyakSeNaiva gRhyamANatvena satAmityarthaH . pratyakSAnupalabdhirityatisannikarSAdibhiH saha pratyekamabhisambadhyate ; atisannikarSAdanupalabdhiryathA nayanagatakajjalAdeH, ativiprakarSAd yathA dUrAkAzagatasya pakSiNaH, AvaraNAd yathA nadyAdipihitasya ghaTAdeH, karaNadaurbalyAd yathA kAmalAyapahatasya cakSuSaH paTazauklayAdyapratibhAnaM, manoinavasthAnAd yathA kAntAmukhanirIkSaNaprahitamanasaH pAGagatAnAM vacanAnavabodhaH, samAnAbhihArAda, yathA vilvarAzipraviSTasya vilvasyendriyasambandhasyApi bhedenAgrahaNam, abhibhavAda yathA madhyandine ulkApAtasya; saukSmAda yathA tricaturhastapramANadezavartinaH krimivizeSalikhyAderagrahaNam / For Private and Personal Use Only Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 11za adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 483 sUtrasthAnam / tasmAdaparIkSitametaducyate pratyakSamevAsti nAnyadastIti / zrutayazcaitA na kAraNaM yuktivirodhAt / pratyakSAnupalabdhiH, yathA vINAdivAdyazravaNAsaktacittasya pArzvasthAnAM vAkyAzravaNam, kAntAmukhame kSaNAsaktacittasya vA pArzvastha puruSANAmadarzanam / etena nAstikasya manaH sannikarSamantareNa pratyakSopalabdhivAdo nirastaH / nanu yadyatisannikRSTAnAM grahaNayogyasannikarSeNa pratyakSopalabdhiH syAt tadAtiviprakRSTAnAM grahaNAhasannikarSeNa pratyakSopalabdhiH syAt tathA cAvaraNAcchannAnAmAvaraNodvATena pratyakSopalabdhiH syAt / tathA ca cakSurAdidovbalye grahaNayogyasannikarSeNa rUpANAM pratyakSopalabdhiH syAt tathA mano'vasthAnadazAyAJca pArzvasthAnAM pratyakSopalabdhiH syAt / bhavatu / kintu kalAyAdirAzipraviSTAnAM kalAyAdInAM rUpANAM grahaNAhasannikarSeNa nAtisannikarSeNa nAtiviprakarSeNa anAvaraNena karaNAdaubvelyena manaso'vasthAnAbhAvena ca samAnAbhihArAt samAnasvarUpatayA bhedajJAnAbhAvAdayaM kalAyo mama nAyaM mameti nizcayapratyakSopalabdhirna syAt / yadi ca samAnAbhihatAnAmindriyasannikarSeNa pratyakSamupaaforrasti kalAyalAdirUpeNaiva na madIyAditattatkalAyakhena tasmAt tadapratyakSaM farararaAt / kintu madhyandinoditanakSatrAdInAM satAM rUpANAM sUyyakarAdinAbhibhavAnna pratyakSopalabdhiH / yadyabhibhavAbhAve pratyakSopalabdhiH syAt tadastu / kinvatisUkSmANAM likSAdikrimINAM dvANukAdilakSaNAnAM satAM rUpANAmatisaukSmyAt cakSurmAnato'nyapratyakSopalabdhiH syAt / darpaNavizeSeNa punaH pratyakSatvenopalabdhI teSAM prameyatvasatvAt / jhaNukAtmakAnAM hi darpaNAdivizeSeNa trasareNvAdisvarUpeNa pratyakSopalabdhyAM satyAM paramANvAtmakAnAntu kAtmakatvenaiva pratyakSopalabdhiH syAt na tu trasareNvAdirUpeNa pratyakSajanakadarpaNavizeSo'sti / tena darpaNavizeSeNApi paramANoH paramANutvena pratyakSopalabdhirna sidhyati / atha nigamayati--tasmAdityAdi / paJcendriyANAM pratyakSAbhAvAt satAJca bhAvAnAmatisannikarSAditaH pratyakSAnupalabdhezva pratyakSamevAsti, "nAnyadasti pramANam" iti vacanamaparIkSitaM parIkSakairapramANIkRtaM bhavati / itthaJca samprati zrutibhedavAdimataM dUSayati-zrutayaityAdi / na kAraNamiti na punarbhavakAraNamityarthaH; For Private and Personal Use Only Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 484 crk-sNhitaa| (tisvaiSaNImaH AtmA mAtuH piturvA yaH so'patyaM yadi saJcaret / dvividhaM saJcaredAtmA savoM vAvayavena vA // sarvazcet saJcarenmAtuH piturvA maraNaM bhavet / nirantaraM, nAvayavaH kazcit sUkSmasya caatmnH|| pratyakSAtirikta pramANamavazyaM svIkArya bhvti| AgamapratyayAdeva ye punarbhavamicchanti, tadAgamato bhinnatirapyasti--nApratyakSa prmaannmiti| tato nAsti paraloka iti yadvadanti tad dupaNAyAha-zratayazcaitA ityAdi / "mAtaraM pitaraJcaike manyante janmakAraNam" ityAdayaH zratayazca na kAraNaM paralokanAstivasthApanAyAm ; kasmAt ? yuktivirodhAt. bahukAraNopapattitastattvazAnArthamUhavirodhAt / ___ yuktivirodha darzayitumAha---AtmA maaturityaadi| "mAtaraM pitaraJcaike manyante janmakAraNam" iti yAM zrutimAzritya ye khidmaahuH| "siddhaiva cetanA vIjapuruSA aneke vaiko vAyamAhurAdityamAdibhUtakhAt, sa evA na nArI bhUkhA tasyAM virAjamamRjat" ityevaM pArampayya'jAtA ime mAtApitRbhyAM jAyante saMhatarUpA na caiSAM sntyaatmaanH| jAyamAneSvAtmasaJcArAccaitanyAdayo bhavantIti cet tadA yadi mAturya AtmA yo vA piturAtmA sa evApatyaM saJcareta, tadA dvividhaM yathA tathA kimAtmA sazcaret ? tatra kiM sa evAtmA savAMzenaiva saJcaret ? athavAvayavena kiyadaMzena saJcaret ? cet sarvAMzenAtmApatyaM sazcaret tadA mAtuzcedAtmA sAMzena sazcaret tato mAturmaraNaM bhavet, yadi piturAtmA sarvAMzena saJcaret tadA piturvA maraNaM bhavet ityeko yuktivirodhH| aparazcAyaM yukti virodhaH / yadyavayavena kiyadaMzena yuktivirodhaadppttivirodhaat| apatyazarIre mAtApitroH kAraNatvamanumatameva, yatastathAvidhau mAtApitroH kAraNatve satyapi caitanyahetorAtmanaH paralokAdAgamane pratyabhAvo'khaNDita eveti / caitanyamapatyasya, mAtApitrorapi caitanyaheturya AtmA tata eva bhavatIti yo manyate, taM pratyAha, bhAramA mAturityAdi / dvividhaM dviprakAraM, savva iti mAtaraM pitaraM parityajyApatyaM gacchet ; avayaveneti eko'vayavo vA Atmano mAtari pitari vA tiSThet, anyazcaikadeza Atmano'patyaM gacchet / prathama-pakSe duussnnmaah-srvshcedityaadi| nirantaramiti cchedaH, nirantaraM tatkAlameva, yadi mAturAtmA apatyaM saJcaret, tadA tatkAlaM mAturmaraNaM, yadi tu piturAtmA'patyaM saJcaret, tadA tatkAlameva piturmaraNaM syAditi / dvitIyaM pakSaM dRSayati-- nAvayava ityaadi| sUkSmasya For Private and Personal Use Only Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 11 adhyAyaH / www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / buddhirmanazca nirNIte yathaivAtmA tathaiva te / yeSAJcaiSA matisteSAM yonirnAsti caturvvidhA // 485 AtmA'patyaM saJcaredityucyate tadA tadasambhavaH; kasmAta ? sUkSmasya ca yata Atmano nirantarameva kazcidavayavo nAsti / kathamavayavenAtmApatyaM saJcarediti ? paramANusaMyoge hi bhavatyavayavaH, sa khaNDaH, paramANustu akhaNDaH / yadi cAtmasaJcAraM novA buddhimanasoranyatarasya saJcArAccaitanyAdayo bhavantItyucyate, tatrApyucyate buddhirityAdi / buddhirmazceti yathAtmA sUkSmo nirNIta Aptaistathaiva buddhimanasI sUkSme nirNIte / tayoranyatarasaJcAre'pi sabrvvazena saJcAre nirbuddhivaM nirmanastvaM vA mAtuH piturvA syAt / avayavena saJcArastu na sambhavati, sUkSmatvenAvayavAbhAvAt / ityaparo yuktivirodhaH / evamaparatha yuktivirodho'yam - yepAmityAdi / yeSAmeSA " mAtApitarau janmakAraNam" ityevaM matisteSAM prANijanmani catarvvidhA yonirnAsti 1 jarAvaNDasvedodbhidabhedAccaturvvidhA prANinAM mutpattau yoniruktA / jarAyujAnAM devanarAdInAmaNDajAnAM pakSyAdInAJca sto mAtApitaro na tu svedajodvijAnAmityevaM yuktivirodhAt prANijanmani mAtApitarau kAraNam / " nAtmAsti kAraNam" iti zrutiH paralokanAstitvasthApane kAraNa na bhavati / For Private and Personal Use Only tyAha, ityasthUlasya, sthUlAnAM pRthivyAdInAmavayavA bhavanti, na tu sUkSmANAmAkAzakAlamanobuddhiprabhRtInAM tatazcAvayavAbhAvAdAtmano'vayavena saJcaraNaM dUramapAstamityarthaH / atha zaGkayate, mA AtmA mAtApitroH saJcaratu, buddhistu tayormano vApatyaM saJcaratu, ata evApatyasya caitanyaM bhaviSyatItyAha -- buddhirmanazcetyAdi / nirNIte vyavasthApite pramANena kimbhUteneyathaivAtmA niravayavatvenAvayavasaJcaraNAkSamastathA tatkAlameva mAtApitRparityAgaprasaGgena kAsnenApi saJcaratumakSamaH, tathA te api buddhimanasI niravayavatvAt naikadezena saJcareyAtAM, mAtApitrostatkAlamevA'buddhimattvAmanaskatvaprasaGgAcca na kArtsnepana saJcareyAtAmiti bhAvaH / dUSaNAntaramAha-yeSAmityAdi / mAtApitarAcevApatye caitanyakAraNamityevaMrUpA ; caturvvidhA yoniriti jarAyujANDaja saMsvedajodbhijjalakSaNA ; evaM manyate--saMsvedajAnAM mazakAdInAM tathovijAnAM gaNDUpadAdInAM cetanAnAM mAtApitarau na vidyate, tatasteSAmacaitanyaM syAt, mAtApitrozcetanakAraNayorabhAvAditi / Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 486 crk-sNhitaa| tiSaNIyaH vidyAt svAbhAvikaM SaNNAM dhAtUnAM yat svalakSaNam / saMyoge ca vibhAge ca teSAM kammaiva kAraNam // athAparA atiriyam / prANinAM janmakAraNaM svabhAva eva ; nAtmAsti janmakAraNam, tasmAnnAsti prlokH| svabhAvAdeva hi jAyamAneSu prANiSu caitanyAdayo jAyante- iti ye vadanti, tatra yuktivirodhaM darzayati, vidyaadityaadi| prANinAmutpatto kAraNaM par3eva dhAtavaH-paJca mahAbhUtAnyAtmA cati / teSAM paNNAM dhAtUnAM yat svalakSaNaM tat svAbhAvika khabhAvajaM vidyAt / anabhivyaktazabdazlakSNamUkSmalaghumuTuguNamAIvazopiyalAghavakarmAkRllakSaNamAkAzaM svabhAvasiddhaM na tu caitnyaadikrmkRllkssnnm| vAyuH punaranabhivyaktalaghuzItarukSa-kharavizada-mUkSmAbhivyaktasparzaguNarokSyaglAni-vicAravezadyalAghavakRllakSaNaH svabhAvasiddhaH, na tu caitnyaadikRllkssnnH| tejasvanabhivyaktatIkSNoSNamUkSmalaghurukSavizadAbhivyaktarUpaguNadAha--pAkaprabhAprakAzavarNakallakSaNaM khAbhAvikaM na tu caitnyaadikRllkssnnm| ApazcAnabhivyakta-dravasnigdhazIta-manda sara-sAndra-mRdu picchilAbhivyakta-rasaguNa-snehopakleza-bandhavipyandamAdevaprahAdakullakSaNAH svabhAvasiddhA na ta caitnyaadivRllkssnnaaH| pRthivI cAnabhivyaktaguruvarakaTinamandasthiravizadasAndrasthUlAbhivyaktagandhaguNasaMghAtopacayagauravasthairyakallANA svabhAvasiddhA na tu caitnyaadikRllkssnnaa| AtmA tu cetanAlakSaNaH sattvabhUtaguNendriyayogAccaitanyAdikRtsvabhAvasiddhaH / tatrAtmAnamantareNa kevalapaJcabhUtArabdhe prANini kathaM caitanyAdayaH syuriti ? tatrAhuH svabhAvakAraNavAdinaH-pAJcabhautikazukrazoNitAhArajarasasaMyoge paJcabhireva bhUtairjAyamAnA devanarAdayaH khalu devanarAdisvabhAvena cetanAH. ghaTAdayasvacetanAH svAbhAvikavAdino bhUtacaitanyapakSaM dUpati-- vidyaadityaadi| svabhAvakRtaM svAbhAvika, SaSNAM dhAtUnAmiti pRthivyaptejovAravAkAzAtmanAM, epAJca dhAtutvaM zarIradhAraNAt jagaddhAraNAcca ; svalakSaNamAtsIyamavyabhicAri lakSaNaM, thacca pRthivyAH kAThinyAdi, apAM dravatvAdi, tejasa uSNatvAdi, vAbostiyaMgagamanAdi, AkAzasyA'pratighAtAdi, AtmanojJAnAdi ; etena, etadeva parameSAM lakSaNaM svAbhAvika, na tAvadAtmarahitAnAmepAncaitanyamapi svAbhAvikamastIti darzayati / tatazca yat pratyeka bhUtAnAM na sambhavati tanmilitAnAmapi na sambhavati caitanyaM, yataH, bhUtAnAmapi saMyogAdapi caitanyasambhave bahUni cetanAni syurbANyAdyavasthAbhedAt, tatazca jJAtRbhedAt pratisandhAnAnupapattiriti bhAvaH, Atmasambandhena tu caitanyaM For Private and Personal Use Only Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11 adhyAyaH 487 sUtrasthAnam / ghaTAdisvabhAvena jaaynte| iti nAstyAtmA, tato nAsti paralokaH, nAsti ca punarbhava iti| tatrAbhidhIyate na svabhAvamAtrasiddhirbhAvAnAmApekSikalAt / apekSAkRtamApekSikam / bhAvAnAM svena bhAvena janmasiddhina bhavati kAraNAntarApekSikatvAt / skho bhAvo dhammaH svbhaavH| kaH punaH kho dhau bhAvAnAm ? yadayat svaskhalakSaNayuktamAkAzAdInAM tathAnyeSAzca yadyat svakhalakSaNaM tattat savvaM tasya svabhAvaH / teSAMkhalyAkAzAdInAM vinAtmAnaM caitanyakRtasvabhAvAbhAvAde vanarAdiSu tairArabdheSu caitanyAdisambhavo na syAta, apekSate ca caitanyahetumAtmAnameva / tatrAhuH svabhAvakAraNavAdinaH--bhAvAnAM svabhAvaH svruupm| svaM rUpaM devanarAdirUpaM cetanaM tatsvarUpeNa devanarAdayo jAyante vinAtmAnaM paJcabhireva bhUtairiti svabhAva eva janmakAraNaM naatmaa| tasmAt nAstyAtmA nAsti paraloko nAsti ca punarbhava iti| tatrAha na svbhaavsiddhirbhaavaanaagaapekssikkhaat| svabhAvastatra cetanAnAM janmasiddhau kimapekSate, ityata Aha - saMyoge cetyaadi| cetanasyArambhe vinAtmAnaM paJcabhirbhUtaiH acetanasteSAM paJcAnAM saMyoge ca vibhAge ca punaHpunaH saMyogavibhAgAbhyAM devanarAdisvarUpasya nirmANe teSAM kammaiva tatsaMyogavibhAge kAraNamapekSaNIyaM bhvti| satyapi bhUtAnAM kriyAvattve teSAmacetanakhAna pravRttyasambhavo vinA caitanyahetumAtmAnamiti / tatra ceducyate .yathAkAzAdiSvanabhivyaktAzlakSNasAdayo guNAstathA caitanyAdayo'pyanabhivyaktAH snti| kAryArambhe pazcAnAM saMyoge shlkssnnkhaadivdbhivyjynte| tataH kAraNaguNapUvekaH kAryaguNo dRSTa iti / navam, anabhivyaktazlakSNavAdiguNavadAkAzAdInAM ksyaapynbhivyktcaitnygunnaanaamaaptairupdeshsyaabhaavaat| tatrApi ceducyate-pRthivyAdInA. mupacayasaMghAtAdikarmAbhirArabhyamANe devanarAdau kAryavirodhivAta karmaNaH svaviruddhaM karma caitanyAdikArambhakavaM madazaktayArambhakakhavadagur3AdInAM mdykraannaamiti| tatra cedamucyate--caitanyAdInAM karmajalena karmavaprasaGgo guNalazca na syaat| dravyaguNayorhi sajAtIyArambhakalaM dravyANi hi dravyAntaramArabhante guNAzca guNAntaraM, kAMsAdhyaM karma na vidyate / tasmAt AtmanAdhiSThitAni paJca bhUtAni ceti tAni svasvakammabhiH kRtasaMyoga sammatameva, paraM; tatrApi garbhotpattau bhUtAnAmAtmasambandhe tathA maraNe bhUtAnAmAtmano viyoge karma janmAntarakRtaM kAraNaM, nAnyat : udbha tatad tasaMyogakAraNajanmAntarakRtakarmasvIkArAt For Private and Personal Use Only Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 488 crk-sNhitaa| [tivaiSaNIyaH anAdezacetanAdhAtorneSyate paranirmitiH / para AtmA sa ce turiSTo'stu prnirmitiH|| vibhAgAbhyAM cetanAn devanarAdInArabhante iti yuktivirodhAjanmakAraNaM svabhAvameveti zrutina kAraNaM paralokanAstikhasthApanAyAmiti / ___ atha paranirmANavAdina AhuH----svabhAvamAtraM janmakAraNaM naastu| paranirmANantu janmakAraNam / paro heokaH kazcit puruSaH prasiddho'mitasaGkalpo'sti srssttaa| sa eva khalu manaH zarIraM nirmAti yathA tathA cAtmAnamapi nirmAya cetanaM sarva devanarAdikaM nirmAti saGkalpAdeva, tasmAnnitya AtmA nAsti ; ya itaH pretya paralokaM gakhoSikhA bhogAvasAne punariha bhavatIti / tannityasyAtmano nAstivAnnAsti paraloko nAsti karma nAsti karmaphalaM nAsti pratyabhAva iti / atra yuktivirodhaM darzayati-anAderityAdi / anAdiH khalu cetanAdhAturavyaktaM nAma sadasadAtmakaM nityam ; sa AtmA nityastasya paranirmiti neSyate noppdyte| yadi hi pUrvaprasiddhaH sa AtmA na vartate parastu puruSaH kimupAdAnamAtmAnaM nirmAti yatazcaitanyAdIni jAyante na ca bhUtairacetanazcetanaM zaknoti nirmAtu bhUtAnAM caitanyAdilakSaNakhAbhAvAt / saMghAte ca madazaktivana kAryavirodhinA karmaNA saviruddhaM kamme padArthazcaitanyAdiguNavAt / sa ca paraH puruSaH khalu nAtmA kathaM cetanaH sambhavati ityata Aha....para aatmtyaadi| parazabdeneha khalvAtmA sa eva nirmAtIti hetuzcediSTaH syAda bhavatAM tadAsmAkaM mate'pyastu prnimmitiH| tasmAdAtmAsti nityaH / sa eva kAle sthUlamidaM zarIraM vihAyetaH pratya lokAntaraM gakhoSiveha kRtakarmaNaH phalamupabhukhya tatra bhogyabhogAvasAne'tra bhogyabhogArthamiha punarbhavatIti sidhyti| tasmA. dastyAtmA nityaH, kamme cAsti, karmaphalazcAstyasti ca paraloko'sti ca punarbhava iti / pratyabhAvaH svIkRto bhavati bhaavH| paranirmANapakSaM dUparyAta ---anaaderityaadi| atra paranirmANapakSe zarIrasyAtmarahitasya pareNa nirmANaM vAbhipretaM syAt, Atmano vApi pareNa nirmANamabhiprataM syAt ; tadAtmanaH paranirmANaM dUSayati-anAderiti / nityasya cetanAdhAtorityAtmanaH, neSyate nityasyotpAdakakAraNAbhAvAditi bhAvaH, nityatvaJcAtmanaH zArIre prtipaadyissyti| atha zarIramAtrasya nirmANamabhipretaM tadanugatameva, pareNAtmanA dhamAdharmasahAyena tasya kriyamANasvAdityAha--para ityaadi| heturiti zarIrotpAde heturiTa ityarthaH, astu paranirmitirIhazI For Private and Personal Use Only Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11 adhyAyaH | sUtrasthAnam / na parIkSA na parIcyaM na karttA kAraNaM na ca / na devA narSayaH siddhAH karmma karmaphalaM na ca // nAstikasyAsti naivAtmA yadRcchopahatAtmanaH / pAtakebhyaH paraJcaitat pAtakaM nAstikagrahaH || 486 ityevaM paranirmANavAdanirAse prANinAM janmakAraNaM yadRcchA mAhurapare ye nAstatrApi yuktivirodhaM darzayati-na parIkSetyAdi / apare ye janA bhASante prANinAM janmakAraNaM yadRccheti / yA icchA yadRcchA nAma yathA yasya janma tathA tasya janma syAdakAraNaM devanarAdInAM svaskhalakSaNacaitanyAdimattvena janma syAditareSAmacetanatvena / nAsti tu tatra kAraNamAkasmikameva janma savrvveSA - 23 miti / tatrAyaM yuktivirodhaH / yadRcchopahatAtmana upahata AtmA nAstyAtmeti yasya tasya nAstikasya na parIkSAsti pramANaM nAstIti cet tadA parIkSyamapi nAsti, parIkSaNIyAbhAvAt tu mAtRpitRduhitRbhaginIdAraguruddha siddhAdirUpeNa parIkSaNAbhAve yadRcchAcaraNaprasaGgaH syAt / nAsti ca tasya karma yat kRtvA zubhAzubha phalaM prApnoti / nAsti hi tasya karmaphalaM zubhamazubhaM vA / For Private and Personal Use Only pratyabhAvAvabodhinIti bhAvaH evaM manyate pareNaizvayryAdiguNayukta nAtmavizeSeNaitacca zarIraM kriyamANaM cetanAhetubhUtAnatiriktAtmasambandhamantarA cetanAyuktaM karttuM na pArkheta, ghaTAdivat acetanatvaprasaGgAt ; cetanAhetuzvAtmA nityatvena na kriyate, tasmAcceta nAhetunityatvena janmAntarasambandhinamAtmAnaM gRhItvA zarIraM cetanaM paraH karotIti svIkaraNIyam / evamapi cezvaradaridrAdijagad vaicitrapradarzanAt Atmano dharmmAdharmmayogavaicitrya kalpanIyam / tathAca satyAtmana va dharmAdharmasahAyatA avazyaM svIkaraNIyA, tasmAt sa eva zarIrAdutpattau kAraNamastu kimapareNehAtmavizeSakalpanena yadi vA, evamAtmanyanekajanmasambandhini saMsArahetudharmAdharmaguNazAlini siddha astu so'pyAtmA vizeSakAraNamato na kAcit kSatiriti / ; yacchAvAdimataM dUSayati-- na parIkSetyAdi / yacchAvAdI khalvekamapi pramANaM nAnumanyate, tatazca tasyAprAmANikatvAt pramANaM vinaiva yat kiJcid bruvato na zraddheyaM vacanaM bhavati, tasmAdupekSaNIyamiti prakaraNAbhiprAyaH yadRcchayA'paristhitapakSatayopahata ihaloka - paralokAnupayukta AtmA yasya sa yadRcchopahatAtmA, tasya parIkSA nAstIti parIkSAhetUnAM pramANAnAmabhAvAdityartha, parokSyamapi nAsti parIkSakapramANAbhAvAdeva evaM karttApi nAsti tatkAraNamapi nAsti, pramANAsvIkArAditi bhAvaH / tathA sarvvajanasiddhA devAdayo'pi na sambhavantItyabhidhAnena nAstikasya vajrjanIyatvaM darzayati pAtakebhyo brahmabadhAdibhyaH paraM zreSTha, 5 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [tiSaNIyaH 460 crk-sNhitaa| tasmAnmatiM vimucyatAmamArgaprasRtAM bdhH| satAM buddhipradIpena pazyet savvaM yathAtatham / iti // 5 // dvividhameva khalu savvaM saJcAsaca / tasya catuvidhA parIkSAyatastasya ko'pi kartA nAsti yaH karma karoti yat karma paratra zubhAzubha phlti| yatazca yadRcchayA savvaM bhavati lasmAna kimapi kAraNaM nAsti / kAraNAbhAvAda yatheSTAcaraNe mukRtaduritAmAvAda, devarSisiddhAdInAM rAjyApUjyAnAm abhAvAt / kathaM na mAtApitrAdiSu sdstkrmaalyaacrti| tasya hi nAstikasyAtmaiva nAsti ya itaH pratya paralokaM galA zubhAzubhazca phalaM prApnuyAt / vAti ca nAsti kamme nAsti kamAlamiti kurute ca mAtari duhitari bhaginyAM dAreSu mAtRvAdivyavahAraM na yathaSTAcaraNamiti, tasmAdeSa yo naastikgrhH| etat khalu pAtakebhyaH parasutakRSTaM pAtakam / tasmAdetAm amArgaprasRtAM sajanagatipathabhinnapathamagatAM nAstikasya matiM budho vimucya satAM janAnAM buddhipradIpena yathAtathaM sarva pazyaditi // 5 // gaGgAdharaH--evaM nAstikanirAse sati satAM kIdRzI buddhiryayA pradIpabhUtayA khalvAlokakAriNyAloke sati yathAtathaM savvaM pshyediti| ataH prathamataH priikssaamaah-dvividhmityaadi| sarvamiti prAGmahAnirvANapralayAda yadAsIcchaktireva paraM brahma tadAdetadantaM nikhilaM dvividhameva pratIyamAnaM bhvti| kathamiti tadAha snycaascceti| astIti sadvastu priikssympriikssyshc| tatrAparIkSyamalAkikaM vastu zaktibrahma sadeva / tato jAtaM lohitamiva tejaH zuklA ivApaH kRSNamivAnnaM, tallohitazuklakRSNavadAbhAsatejo'vannopAhitA sA zaktiH parabhamUkSmadhvanyavaruddhA lohitazuklanAsti paraloka ityAdiko graho nAstikagrahaH ; nAstikabuddhayA hi ucchRGgalaprAyaH puruSaH sarvameva pAtakaM karotIti bhAvaH / nAstikatAparityAgena ythaakrttvymaah-tsmaadityaadi| etAmiti nAstikabuddhim, amArge adharme prasRtA amArgapramRtA, buddhireva pradIpo buddhipradIpaH, tena pratyakSAdipramANena pazyedityarthaH, yathAtathamiti yayAsvarUpam // 5 // cakrapANiH-samprati parapakSaM dUSayitvA svapakSaparalokasAdhanAni prmaannaanyvtaarytidvividhmityaadi| samiti yatkiJcitpramANapratIyamAnaM, tad dvividham / tadvavidhyamAhasaccAsacca / saditi vidhiviSaya-pramANagamyaM bhAvarUpam, asaditi niSedhaviSaya-pramANagamyam abhAvarUpaM, parIkSyate vyavasthApyate vastusvarUpamanayeti parIkSA, pramANAnyAptopadezAdaya uttaragranthe For Private and Personal Use Only Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAya sUtrasthAnam / 461 AptopadezaH pratyakSam anumAnaM yuktishceti| AptAstAvatkRSNavadAbhAsA gAyatrI bhagavatI durgA sA punarvidyA zAntiH pratiSThA nivRttiriti catasraH zaktayo bhUtvaikIbhUya paramavyomarUpaH paramAtmA zivo bbhuuv| tasya jyotIrUpA sA gAyatrI tejo'vannAMzena tasyaiva jJAnazaktyAdhyavasitaM yadRcchayA zaktyAbhIpsitaM kriyAzaktayA pariNamantI vidyAvidyA bhUlA vidyAzrayaM sadAzivamavidyAzrayAMzcaturo baidAna mUte / te niyati ma / tacchaktayAdetadantaM savvamaparIkSyaM pramANAgamyalAt / te caikIbhUya saddhabhUva / sa ca kAlo mahAviSNuH sat punaH kiyadazena cidababhUva / cicca saMprasAdAMzena kSetrajJaH puruSo viSNurbabhUva / sa AtmA / citastu khalbasamprasAdo guNAMzo brahmA nAma babhUva ; tat prAnaM prakRtizcetyanAntaram / traya ete khalu nAparIkSyA na parIkSyAH svarUpato bhavanti / tena hi kAlena mahAviSNunAnupraviSTaM pradhAnaM kSetrajJAdhiSThitaM saGkocavikAzAbhyAmabhivyaktasatvarajastamoguNarUpamavyaktaM nAmAtmA babhUva / tadavyaktasthale kAlAdayaste parIkSyAH prmaanngocrkhaaditi| sadavyaktAjjAtaM ya kiJcit tasavvaM brahmANDasthaM parIkSyaM ; tacca savvaM vivivAmiha vivakSitaM sAmAnyavizeSabhUtaM dravyaguNakampa samavAyAkhyam / dvivizamAha sccaascceti| astIti sat vstubhaavshcetyekaa'rthH| teSu sAsu khalu yAdeSu madhye punaritaretarabhedAdbhinna savvaM sAmAnyavizeSabhUtaM dravyaguNakammasamavAyAkhyamasamAbhAva ityeko'thaH / yathA gauravo po mahipa ityevamAdi saH / teSu punaritaretarabhedAhauranavo'dhAtmanA gauna bhavatItyavAbhAvo gaustathA'zvaH sana bhAva eva gavAtmanA na bhavatyazva ityagauravo gavAbhAva iti / tasya bhAvAbhAvarUpeNa siddhasya savvasya dravyaguNakammesamavAyAkhyasya sAmAnyavizeSabhUtasya parIkSA parIkSaNahetuzcaturdA bhavati / kA keti tAM vikRNotiAptopadeza ityaadi| Aptarupadizyate yadidamevamidaM naivamityupadeza aaptopdeshH| zabdaH parIkSA pramANa zabdhate'neneti shbdH| pratyakSamiti akSasyendriyasya prativiSayaM vRttiH pratyakSam / dRttistu sannikarSI zAnaM vA yadA hi sannikarSastadA jJAnaM prmitiH| yadA jJAnaM tadA hAnopAdAnopekSAbuddhayaH phalamiti / anumAnamiti mitena liGgenAnu pazcAdathasya mAnamanumAnamiti / yuktizceti yujyate yayA buddhayA takyate sA tarkAtmikA buddhiyuktiriti / sphuTA bhavAnta / AptAMpadezaM dayitum Aptameva tAvadAha- AtmA ityaadi|-niHshessenn muktA For Private and Personal Use Only Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 462 crk-sNhitaa| [ tistraiSaNIyaH rajastamobhyAM nirmuktAstapojJAnabalena ye| yeSAM traikAlamamalaM jJAnamavyAhataM sadA // upalabdhisAdhanaM jJAnaM parIkSApramANamityanAntaraM samAkhyAnirvacanasAmarthyAt / parIkSyate yayA buddhayA sA parIkSA sAdhanaM priikssaa| pramIyate'neneti karaNArthAbhidhAnaH prmaannshbdH| eSAM catuNI parIkSAvaM pramANalamebhiryadupalabhyate tduplbdhivyaapaarH| sa cAptopadezoktirAptopadezavam / indriyArthasannikarSajanyavaM pratyakSa khm| liGgaliGgisambandhajanyatvAnumAnakham / bahukAraNopapattikaraNaM yuktitvmiti| na lAtopadezAdicatuSkAnyatamatvaM pramANavaM tadanyatamalasya tattadekaikattikhena ctusskttikhaabhaavaat| atha na parIkSAcatuSkamaitidyArthApattisambhavAbhAvAnAmapi priikssaakhaat| naivamaitihyasyAptopadeze'rthApattisambhavAbhAvAnAmanumAne'ntarbhAvAt / epAM prAmANyaM drshyissyte| pUrva parIkSeva priikssyte| AptopadezAdInAmaprAmApyaM traikaalyaasiddhH| AptopadezAdInAM pramANatvaM nAsti traikaalyaasiddheH| prameyANAM puurvkaalprkaalshbhaavkaaltternupptteH| pUrva prameyAt pramANasiddhau nendriyArthasannikarSAta prtykssotpttiH| gandhAdi viSayakaM jJAnaM pratyakSaM yat tad yadi prameyAt pUrva pazcAdgandhAdiprameyasiddhistadA idaM gandhavipayajJAnamindriyArthasannikarSAnnotpadyate, pazcAt siddhau na pramANebhyaH prmeysiddhiH| prameyAt pazcAt pramANaM siddhamiti cet tadA pramANe khalvasati kena pramIyamANo'rthaH prameyaH syAt ? pramANena hi pramIyamANo'rthaH prameyamiti sidhyati / yugapasiddho pramANaprameyayoH pratyarthaniyatatvAt kramavRttikhAbhAvo buddhInAm / yadi pramANa prameyamiti dva yugapadbhavataH tahi ca gandhAdiSvindriyArtheSu jJAnAni prativiSayaniyatAni yugapat syuriti jJAnAnAM prativiSayaniyatakhAt krmvRttitvaabhaavH| yA imA ghrANajAdibuddhayaH krameNArtheSu pravartante tAsAM kramattivaM na sambhavatIti vyAghAtatazca yugapajjJAnAnupapattI manaso liGgamiti mano hyaNu caikaM na yugapadanekeSvindriyeSu pravarttate tasmAt kramattitvaM buddhInAM tato viSayANAM yugapadbhAvena prameyatvamanupapannamiti ; tasmAt pratyakSAdInAM pramANatvaM na sambhavati nimmutAH, tapojJAnabaleneti rajastamonimmuktau kAraNatvena yojanIyaM, trikAlamiti atItAnAgatavartamAnaviSayam, amalamiti yathArthavAhitvena, avyAhatamiti kvacidapi viSaye'kuNThitazaktitvena; For Private and Personal Use Only Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 11za adhyAyaH | www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / AptAH ziSTA vibuddhAste teSAM vAkyamasaMzayam / satyaM vakSyanti te kasmAnnIrajastamaso mRSA // 6 // 463 iti / atrocyate--upalabdhihetorupalabdhivipayasya cArthasya pUrvaparasahabhAvAdayathA darzanaM vibhaagvcnm| kacidupalabdhihetuH pUrva paJcAdupalabdhiviSayaH / yathAdityasya prakAza utpanyamAnAnAm / kacit pUrvvamupalabdhiviSayaH pazcAdupalabdhiheturyathAvasthitAnAM pradIpaH / kacidupalabdhihetu rupalabdhiviSayazca saha sambhavato dvau yathA dhUmenAgnegrahaNamiti / upalabdhihetuzca pramANaM nAma parIkSA prameyantupalabdhiviSayaH parIkSyaH / eva pramANaprameyayoH pUrvvaparasahabhAve khalvaniyate'rtho yathA dRzyate tathA vibhajya vAcya iti / tatraikAntena pratiSedhAnupapattiH sAmAnyena khalu vibhajya pratiSedha ukta iti samAkhyA hetorhAnopAdAnopekSAbuddhijanakavyavasAyapravattanyA buddhestraikAlyayogAt / tathAbhUtA samAkhyA / yat punaridaM pazcAt siddhe ca pramANena pramIyamANo'rthaH prameyamiti vijJAyata iti / pramANamityetasyAH samAkhyAyA upalabdhihetutvaM vyavasAyapravarttanAdharmo nimittaM tasya traikAlyayogaH / upalabdhimakAna upalabdhiM karoti, upalabdhiM kariSyati iti samAkhyAhetostraikAlyayogAt samAkhyA tathAbhUtA / pramito'nenArthaH pramIyate pramAsyata iti prmaannm| pramitaM pramIyate pramAsyata iti ca prameyam / evaM sati bhaviSyati asmin hetuta upalabdhiH pramAsyate'yamarthaH / prameyamidamityetat sarvvaM bhavatIti / traikAlyAnabhyanujJAne ca vyavahArAnupapattiH / yazcaivaM nAbhyanujAnIyAt tasya pAcakamAnaya pakSyati lAvakamAnaya laviSyati iti nopapadyata iti / 1 athAptopadezAdInAmaprAmANyaM traikAlyAsiddherityevamAdivAkyena pramANapratiSedhe khalvidaM bhavAn praSTavyaH / anena pratiSedhena bhavatA kiM kriyata iti ? kiM sambhavaH pramANAnAM nivarttate, athAsambhavo jJApyata iti ? yadi tatsambhavo nivatyete sati sambhave pratyakSAdInAM pratiSedhAnupapattiH / yo hi ghaTaM dRSTvA Aha ayaM ghaTa iti tat pramANameva na vaghaTaH sa iti tatpratiSedho niSphalaH / atha yadyasambhavo For Private and Personal Use Only AptaM rajastamorUpadopakSayaH, tadyuktA AptAH zAsati jagat kRtsnaM kAryyAkAryyapravRttinivRttyupadezeneti ziSTAH, boddhavyaM vizeSeNa buddhametairiti vibuddhAH; AptAH ziSTAH vibuddhA * asatyaM nIrajastamAH iti kAcitkaH pAThaH / Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 464 . crk-sNhitaa| [ti sreSaNIyaH jJApyate pramANalakSaNaM prAptastahi pratiSedhaH pramANAsambhavasyopalabdhihetukhAditi / kizcAtaH traikAlyAsiddhaH prtissedhaanuppttiH| kAlyAsiddheH prmaannprtissedhsyaanuppttistrkaalyaasiddhH| pUrva hi pratiSedhasiddhau khalvasati pratiSadhye'nena kiM pratiSidhyate ? pazcAt pratiSedhasiddhau pratiSedhyAsiddhiH pratiSedhA. bhAvAt / yugapat pratiSedhapratiSedhyayoH siddhAbhyanujJAnAdanarthakaH pratiSedhaH pratiSedhyapramANasya siddheH| pratiSadhalakSaNe ca vAkye'nupapadyamAne siddhamAptopadezAdInAM praamaannymiti| sarvapramANapratiSedhAcca prmaannprtissedhaanuppttiH| kathamiti cet ? tadocyate--traikAlyAsiddherityasya hetoryadya dAharaNamupAdIyate tadA hevarthasya traikAlyAsiddherityasya pratyakSAdInAmaprAmANyasAdhakalaM dRSTAnte bhavatA drshyitvymiti| tarhi dRSTAntopanyAsakaraNe pratyakSAdInAmaprAmANyaM na bhvti| tadyathA-pratyakSAdInAmaprAmANyamupAdIyamAnamapyudAharaNaM nArtha sAdhayiSyatIti so'yaM sarvapramANAhato heturahe tuH| pratyakSAdInAmaprAmANyaM traikAlyAsiddhe rityasya hetoyaduradAharaNaM bhavatopAdIyate tadA helarthasya pratyakSAdInAmaprAmANyasAdhakavaM dRSTAnte bhavatA drshyitvymiti| tahi dRSTAntopanyAse pratyakSAdInAmaprAmANyaM na bhavati / dRSTAntena khaladAharaNapradarzane sa eva dRSTAntaH pratyakSapramANamanyadvA pramANameva bhavati / na hi Rte pramANAdanyaH ko'pi dRSTAntaH kartuM zakyaH syAt / yadevavamapramANIbhUtadRSTAntenodAharaNamupAdIyate tadA tadudAharaNa pratyakSAdInAmaprAmANyamartha na sAdhayiSyati tasyaivAprAmANyAt / ityudAharaNAdibhiH savvaravayavaiH pramANaiAhata eva kAlyAsiddheriti heturahetubhavati / ayaM hi viruddhaakhyo'hetuH| siddhAntamabhyupetya tadvirodhI hi viruddhaH iti vAkyArthI hyasya viruddhAkhyasyAhetolekSaNasya siddhaantH| sa ca vAkyAthaH khalu yaM siddhAntaM pratyakSAdInAbhaprAmANyamabhyupetya kriyate taM siddhAntaM virunnddhi| yadi paJcAvayavAnopAdIyante tadA pratipeze nopapadyate hetuvAsiddheriti / tatprAmANye vA na sarcapramANavipratiSedhaH / svavAkye pratyakSAdInAmaprAmANyaM traikAlyAsiddherityAdipratiSedhalakSaNe pazcAvayavabhUtAnAM pratyakSAdInAmaprAmANye sati paravAkye khalu pratyakSAdiprAmANyavAdinAM vAkye'bhyanuzAyamAne pratyakSAdInAmavayavabhUtAnAM prAmANyaM prasajyate caavisheraaditi| evaJca iti saMjJAtrayeNAptAnAM loke prasiddhiM drshyti| teSAmAptAnAM bAkyamasaMzayaM nizcitaM satyaM ythaarthmityrthH| tadvAkyasatyatve hetumAha--vakSyAnta te yasmAdasanyaM nIrajastamA iti / tamapa For Private and Personal Use Only Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 11za adhyAyaH, www.kobatirth.org sUtrasthAnam / 465 / tatprAmANye savvANi pramANAni na pratiSidhyante iti vipratiSedho na syAditi / traikAlyApratiSedhazva zabdAdyAtodyasiddhivat tatsiddheH / pratyakSAdInAmaprAmANyarant pratiSedho na yuktaH / tatraikamudAharaNa' darzayati-- zabdAdyAtoyasiddhivaditi / yathA pazcAtsiddhena zabdena pUvvaM siddhamAtodyamanumIyate / sAdhyaJcAtoya' sAdhanaM zabdaH / antarhite hyAtoye svanato'numAnamAtoyasya bhavatIti / vINA vAdyate vaMzI pUryyata iti zabdavizeSeNAtodyavizeSaH pratipadyate / tathA pUrvasiddha vastUpalabdhihetunA prativadyate / evaM zeSamudAhartavyamiti / ityevamAptopadezAdInAM prAmANye siddhe'pi prameyatvaM na sidhyati / yaddhi pramANaM na tat prameyaM bhavitumaheti svajJAnasAdhanatvAbhAvAt svasyetyata ucyate / prameyatA ca tulAprAmANyavat / gurutvaparimANajJAnasAdhanaM tulApramANaM jJAnavipayo gurudravyaM suvarNAdi prameyam / yadA tu suvarNAdinA tulAntaraM vyavasthApyate tadA tulAntarapratipattau suvarNAdi pramANaM tulAntaraM dravyaM prameyamiti / evamakena pramANenAparaM pramANa yadA pramIyate tadA prameya, yadA tena kiJcit pramIyate tadApramANamiti / tadyathA prameyeSvAtmA paThita icchAdibhiliGgairanumIyate / sa eva ghaTAdupalabhdhI pramAtA yathA ghaTaM pazyatItyevamAdi / eva buddhizca prameyeSu paThitA / sA punarindriyArthasannikarSotpannA'vyamicAriNyavyapadezyA vyavasAyAtmikA pratyakSaM pramANam / tathA hi pramIyate ghaTAdiriti / upalabdhiviSayatvAt tu prameyamubhayAbhAvAt pramitirityekayA buddhayA buddhiraparA pramIyata iti pramANamapi prameyamiti vAtsyAyanAkSapAdau / athAtopadezAcInatvAt pratyakSAdInAM prathamamAptopadezaM nirUpayitumApta lakSayati- AptAstAvadityAdi / rajastamobhyAmiti / tapastapasyA, jJAnaM yogasamAdhisiddhijAtaM tattvajJAnaM tadeva balamiti / tapojJAnabalena ye rajastamobhyAM nimmuktA niHzeSeNa muktAH, evaM yeSAM vinApi tapojJAnabalaM kAlamamalamavyAhataM jJAnaM sadA vatrttate, te tapoyogasamAdhisiddhA maharSayo brahmAdayazca AptA ucyante, ziSTA vibuddhAzcetyanarthAntaram / vAtsyAyanacAha sma--"AptaH khalu sAkSAtkRtadharmmA yathAdRSTamarthasya cikhyApayiSayA prayukta upadeSTA / sAkSAtkAraNamathesyAptiH, tayA pravatteta ityAptaH / RdhyAyamlecchAnAM samAnaM lakSaNam / tathA ca savveSAM loke vyavahArAH pravarttanta pratyayAntaH zabdaH, tena, nIrajastvapakarSeNa tamo'pi vyudastaM bhavati Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only r na hi sarvvathA nIrajaske Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 466 crk-sNhitaa| [tisrapaNIyaH iti / " ziSTA iti| svazaktivalena kAryAkAyyaM hitAhite nityAnitye pravRttinivRttyupadezasya cikIrSayA, prayuktA yathArthazAsanamarthasya ziSTiH, tayA pravattente iti shissttaaH| evaM vibuddhA iti / viziSTA yathArthabhUtA buddhistayA pravattente ye te vibuddhA iti| tatra praznaH-satyaM vakSyanti te kasmAditi / tatrottaram-nArajastamaso mRssaa| tapojJAnabalena sahajakhena ca rajostamobhyAM nimmuktavAdarajastamaso janasya na mRpA mithyAvacanamasti / 'nIrajastamaso'mRSA' iti pAThe'pi sa evArthaH / amRpA iti bahuvacanAntapAThe nIrajastamaso jnaaH| amRSA nAsti mRSAvacanaM yeSAM te| 'asatyaM nArajastamAH' iti pAThe arajastamAH puruSA nAsatyaM vkssynti| atizayenArajasaH puruSA arajastamAH puruSA asatyaM na vakSyanti / rajaso nivRttau tamonivRttene hi tamo vinA rajo varttata iti| nanu yeSAM rajastamomayazarIrakhe'pi rajastamonimmuktaM sahaja sahajameva cittaM teSAM traikAlamavyAhatamamalaM jJAnaM satyavacanazca bhvtu| ye punastapojJAnavalena rajastamobhyAM nimmuktAste kathaM satyameva vakSyantIti cet ? n| tapoyogasamAdhisiddhau paramezvarasAkSAtkaraNena tadujjvalitacittavAt / sAMkhye kapilenApyuktam---"yoginAmabAhyapratyakSakhAna dopH"| yoginAM yogasamAdhau vAhyattinirodhe'pyavAhyAnAmAbhyantarANAmarthAnAM manasA pratyakSavAna pratyakSalakSaNe nyuuntvdossH| "liinvstulbdhaatishysmbndhaadvaa"| yoginAM yogakAle tatra tatra saMyamadeze yatra lInaM cittaM bhavati tattadvastuni labdho yo'tizayo'rthastatsambandhAJcittasya tadAkArollekhAvijJAnasya yogajaM nAma prtykssmucyte| tasmAdvA pratyakSalakSaNe na nyanakhadoSaH / tahi yoginAmIzvare saMyamAdIzvarAkAreNAbhiniSpattI draSTurabhAvAt pratyakSAnupapattiriti ceta ? n| "IzvarAsiddha." yoginAM samAdhau khalvIzvara saMyamAt pRthivyAdInAM manasi manasazca prajJAne laye prajJAnasya tAmasasya mahato rAjase mahattattve laye rAjasasya mahataH sAttvike mahati laye sAttviko mhaashcitmityaatmno'bhidhiiyte| tena prajJAnena prAjJa eSa AtmA khalvavyaktAkhAH sapatriguNalakSaNa izvaraM rasameva labdhvAnandI bhavati, na khiishvrruupennaabhinisspdyte| "yuktavaddhayoranyatarAbhAvAnna tatsiddhiH" / yoginAmIzvara saMyamAdIzvarasAkSAtkaraNa muktavaddhabhAvAnyatarA puruSe tamo bhavati ; yadukta-"nArajaskaM tamaH" iti ; vakSyanti te kasmAdasatyaM ? na kasmAdapIsyarthaH ; asatyaM mithyAjJAnAdvA'bhidhIyate, samyagjJAne'pi rAgadvaSAbhyAM vAbhidhIyate ; tacca tritayamapi For Private and Personal Use Only Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 467 bhAvAnna tdiishvrruupennaabhinipptisiddhiH| tadA hi sa yogI na mukto dehasadbhAvAt, na vA baddho bandhakAraNAvivekAdhabhAvAt, nobhayathApyasatkAravam / yogasamAdhita IzvarasAkSAtkaraNe khalu muktakhAbhAve bandhAbhAve cAsatkArakhaM na bhvti| yataH, "tatsannidhAnAdadhiSThitalaM maNivat" javAkusumAdisannidhAnAda yathA sphaTikAdau maNau tatkusumAmAdhiSThitavaM bhavati tathA yogasamAdhita IzvarasAkSAtkaraNena tadIzvarasannidhAnAt tadIzvareNAdhiSThitalaM tasya yoginaH syaat| "tena hi vizeSakAryamiti jIvAnAm" siddhayogasamAdhInAM jIvatAM jIvAnAM vizeSakAryagiti prazaMsA / vizeSakAvyentu teSAM "siddharUpaboddhakhAd yathArthopadezaH' / siddhayogasamAdhiyoginAM jIvatAmIzvarasannidhAnAdIzvarAdhiSThitakhAt siddharUpANAM yad yadvastu yadra,paM tattadra pANAM yAthAyana boddha tvAt sarveSAM bhAvAnAM yathArthopadezaH kAryavizeSaH siddhayogasamAdheriti / evaM yathArthopadezazaktistu siddhayogAnAm / "antaHkaraNasya tadujjvalitatvAllohavat" IzvarAviSThAnena siddhayogAnAmantaHkaraNasya khalvAtmano manaso mahattatvasya rajastamasorapanayanAt kevalasAttvikatve tatsAtvikamahatAdhiSThitatvAnmanaso'pi rajastamasorvyapagatatvAdujjvalitatvAdata eva rajastamobhyAM nimuktA yogino bhvnti| lohvt| sparzamaNisparzanena yathA lohasya malApaharaNena suvarNabhAvAdujjvalitatvaM tIkSNatvaM vA tathAntaHkaraNasyeti kapilavacanena spaSTaM rajastamobhyAM nirmuktatvamiti / trividhaM rogavizeSavijJAnIya ca vkssyte| tatropadezo nAmAptavacanam, AptA hyavitarkasmRtivibhAgavido nisspiityuptaapdrshinH| teSAmevaMguNayogAd yadvacanaM tat pramANam / apramANaM punamaMttonmattamUrkhavakta dRSTAdRSTavacanamiti ; AptavacanaM vedAdika miha vkssyte| kapilenAkSapAdena coktam"AptopadezaH zabdaH" iti| tatra zabyate upadizyate yo'rthaH sa zabda ityvirodhH| yat punarvakSyate rogabhiSagajitIye-zabdo nAma vrnnsmaamnaayH| sa caturviko dRSTAzcAdRSTArthazca styshcaanRtshceti| tatra zabdyate'rtha upadizyate'nena varNasamAnAyeneti zabda ityvirodhstaabhyaamiti| athAtra vipratipadyante--astu dRSTArthazcaiva satyaH zabda AptopadezaH pramANamarthasyAvadhAraNAt / anRtazca dRSTArthAdRSTArthaH zabdo yo vedAdiH / mithyAjJAnarAgaha parUpaM rajastamonimmukta sAvaguNodrekAdamalavijJAne na sambhavatItyarthaH ; yadi vA, For Private and Personal Use Only Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 468 crk-sNhitaa| [tiropaNoyaH 'tadaprAmANyamanRtavyAghAtapunaruktidopebhyaH' putrkaamessttihvnaabhyaasessu| tasya vedAdane prmaannkhaa| kasmAta? atRtadopAta / putrakAmeSTI, putrakAmaH putreSTyA yjeteti| neSTau saMsthitAyAM putrajanma dRzyate / dRSTArthavAkyasyAnRtakhAdadRSTArthamapi vAkyamanRtamagnihotraM juhuyAt svargakAma ityAdi / vihitasya havane vyAghAtAca tasya vedaadermaamaannym| vyaadhaatvaaym| udite hotavyamanudite hotavyaM samayAdhyupite hotavyam -iti vidhAya vihitaM vyaahnti| zyAvo'syAhutimabhyavaharati ya udite juhoti| zavalo'syAhutimabhyavaharati yo'nudile juhoti / zyAvazavalI vAsyAhutimabhyavaharato yaH samayAdhyupite juhoti| adhyupite khalUditAnuditAdhikakAle iti / vyAghAtAca dRSTArthasyApyamAmANyam / cikitsite hi prayogasyAtiyogAyogamithyAyogaiH kriyAyA asiddhiriti / punaruktidopAcca vedaaderpraamaannymbhyaase| padAttirabhyAsaH padAvartane dezyamAne khalu vAcyamAne triH prathamAmanvAha triruttamAmiti punarukto dopaH / punaraktaM hi prmttvaakybhiti| tatra siddhAnta ucyate-vedAdizAstrANAmaprAmANyaM "na kammakate saadhnvaigunnyaat|" anRtadoSo hi na vedaadeH| putrakAmeSTau hi yatra karmakarta sAdhanavaiguNyaM bhavati tadA na putrajanma syAt / sambhogo dampatyoH, karma kartArau dampatI, ipTiH karaNaM sAdhanam / trayANAM guNayogAt putrajanma, vaigunnyaadvipryyH| putreSTikaraNe'pi sambhogasya karmaNo vaiguNyaM-pAcAbhyAM zayAnAyAmanuttAnAyAM vA niSekaH samIhA bhrazazca / katta vaiguNyam - avidvAn yAjakaH kapUyAcaraNazca / sAdhanavaiguNyaM hvirsNskRtmuphtmityevmaadi| na ca vyaaghaatH| "abhyupetya kAlabhede doSavacanAt / " na hi havane vyaaghaatH| yo'bhyupagataM havanakAlaM bhinatti tato'nyatra juhoti tatrAyamabhyupagatakAlabhede doSa ucyte| zyAvo'syAhutimabhyavaharati ya udite juhotItyAdi, tadidaM vidhi-ze nindAvacanam / na ca punruktdopo'bhyaase| "anuvAdopapattezca / " anarthako'bhyAsaH punarukta ucyte| arthavAMstu khlvbhyaaso'nuvaadH| na punaruktaH, upptteH| so'yamabhyAsastriH prathamAmanvAha triruttamAmityanuvAdo hupapadyate. 'rthavattvAt / idamahaM bhrAtRvyaM paJcadazAvaraNa vAgvajaNa avavAghe yo'smAn dveSTi yaJca vayaM dviSma iti| paJcadaza sAmidhanIrvaja mantro'bhi "nIrajastamaso mRpA' iti pAThaH sugamaH ; etaccAptalakSaNaM sahajAptabrahmAyabhiprAyeNa, laukikAnAntu For Private and Personal Use Only Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyApaH ] sUtrasthAnam / 466 vadati, tadabhyAsamantareNa na bhavati / trirvacanena hyasmin mantre prathamottamayoriti yo'smAna dveSTIta prathamapurupayoge tiGprayogaghaTitamantraH / tasyAnvAda uttamamiti / yazca vayaM dviSma ityuttamapurupayoge tiGaprayogaghaTitamantrastriranvAha triH paThedityabhyAse punaruktidoSo na bhavati anuvAdasyArthavattvAt / evam | " vAkyavibhAgasya cAryagrahaNAt " na punaruktadoSaH / yathA loke pramANa zabdastathA brAhmaNAtmakacAkyAnAM vibhAga trividhaH / tasyArthagrahaNAnna punaruktadoSaH / "vidhyarthavAdAnuvAdavacanaviniyogAt" vAkyavibhAgastrividhaH / brAhmaNAtmaka vAkyAni vividhAni viniyuktAni - vidhivacanAni arthavAdavacanAni anavAdavacanAnIti / "vidhirvidhAyakaH " / yadvAkyaM vidhAyakaM karmmaNavodakaM sa vidhiH / vidhistu niyogo'nazA vA / vidhiM bruvanti yAni vAkyAni tAni vidhivacanAni / tairviniyogaH kriyate / yathAgnihotraM juhuyAt svargakAma ityevamAdi / vAkyeSu niyujyaH svargakAmaH puruSastasya pravRttijanakavyApAraH pravarttanA codanetyanarthAntaram / sa evaM vidhAnakarttA / vidhAyako vidhistasminnarthe liGAditiGanaM vidhAnAt tattattiGo'rthaH svargakA puruSasya pravRttijanakavyApAraH / svajanyatvena puruSoM so'nvetavyaH pravRtterdhAtvarthakriyAyAmanvetavyaH / tathA ca pravRttijanakavyApArajanyaniyogajanyA yA svargakAmapuruSAzrayA pravRttistatsAdhyo'gnihotrakammaiko homaH / atra niyoktA vedaH / yathA loke khalvihAya buJjIta bhavAnityAdau niyoktA vaktA / sa ca vidhyarthatiGA yotya iti / athArthavAdavacanavAkye caturddhA / "stutinindA parakRtiH purAkalpa ityarthavAdaH / " vidheH phalavAdalakSaNA yA prazaMsA nAmAzIH sA stutiH, sampratyayArthaM / stUyamAnamarthaM zradadhIteti pravarttikA ca / phalazravaNAddhi pravarttate / yathA - savvaijito vai devAH sarvvamajayana sarvvasyApta savrvvasya jityai savrvamevaitenAti sa jayatItyevamAdi / aniSTaphalavAdo nindA, vajrjjanArtha; ninditaM na samAcarediti / yathA-sa vA epa prathamo yajJo yajJAnAM yajjyotiSTomo ya etenAniSTvA'nyena yajeta, sa garne patatyayamevaitajjIyryate vA ityevamAdi / anyakatkasya vyAhRtasya vidhervvAdaH parakRtiH / yathA - hukhA vapAmevAgre'bhidhArayanti, atha pRSadAjyam / taduha carakAdhvaryavaH pRSadAjyamevAgre 'bhidhArayanti / agneH pRSadAjyaM stomamityevamabhidadhatItyevamAdi / prANAH puruSANAmAptatvaM prativipayasamyagjJAnasambhavena tadvipayarAgar3ha pAsambhavena ca boddhavyam etena, For Private and Personal Use Only Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 500 crk-sNhitaa| nirdeSaNIyaH etihasamAcarito vidhiH puraaklpH| yathA--tasmAdvA etena brAhmaNA haviH pavamAnaM sAmastomamastauSan / yo bhe yajJa pratanavAmahe ityevamAdi / kathaM parakRtipurAkalpAvarthavAdAviti naashngkaam| stutinindAvAkyenAbhisambandhAd vidhyAzrayasya kasyacidarthasya dyotnaadrthvaadaaviti| "vidhi. vihitsyaanuvcnmnuvaadH|" kthyinuvacanaJca vihitAnuvacanaJca anuvaadH| vidhyanuvacanaM shbdaanuvaadH| vihitaanuvcnm(nuvaadH| yathA punaruktaM dvividhamevamanuvAdo'pi dvivikssH| adhikArArtha hi vihitmndyte| vihitamadhikRtya stutivocyate nindA vA vizzeipo vAbhidhIyate / vihitAnantarArtho'pi cAnuvAdo bhavati / evamanyadapyutprekSaNIyam / loke'pi ca vidhirathevAdo'nuvAda iti ca trividhaM vaakym| odanaM pacediti vidhivAkyam / Ayurvaco balaM sukhaM pratibhAnazcAnne prtisstthitmityrthvaadvaakym| pacatu pacatu bhavAnityabhyAsaH, kSipra pacyatAmiti vaa| aGga pacyatApityadhyepaNArtham / pacyatAmeveti vA'vadhAraNArtham / yathA laukike vAkye vibhAgenAthagrahaNAt pramANalaM, tathA vedavAkye'pi vibhAgenAthagrahaNAt pramANalaM bhavitumahetIti / atha khalvevamapi vedasya pramANavaM na syAt / yataH-"nAnuvAdapunaruktayovizeSaH zabdAbhyAsopapatteH / " punaruktaM dopkhaadsaadh| sAdhurana. vAdo nirdoSakhAdityeSa vizeSo nopapadyate shbdaabhyaasopptteH| ubhayatra hi pratItArthaH shbdo'bhysyte| caritArthasya zabdasyAbhyAsAt ubhymsaadhu-iti| "shiighrtrgmnopdeshvdbhyaasaannaavishessH|" anuvAdapunaruktayoravizeSo na bhavati / vizeSa evAsti, abhyaasaat| arthavadabhyAsasyAnuvAdalaM samAne'bhyAse punaruktatvamanarthakaM punaruktamarthavAnanuvAda ityevaM vishessH| zIghrataragamanopadezavat zIghra zIghra gamyatAM zIghrataraM gamyatAmiti kriyaatishyo'bhyaasenaivocyte| evamanyo'pyabhyAsa uuhyH| pacati pacatIti kriyaanuprmH| grAmo grAmo ramaNIya iti viipsaa| pari pari trigartebhyo dRSTo deva iti parivarjanam / adhyadhikuDaMga niSapNamiti sAmIpyam / tiktaM tiktamiti prakAraH / evamanuvAdasya stutinindAzeSavidhiSu adhikArAthatA vihitArthatA ceti / vedasyAnRtavyAghAtapunaruktadopAbhAvAnnAprAmANyamiti / AptopadezazabdarUpapramANalakSaNamukta bhavati ; buddhipramANapakSe tu AptopadezajanitA buddhiH pramANamiti boddhavyam // 6 // For Private and Personal Use Only Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 501 Atmendriyamano'rthAnAM sannikarzat pravartate / vyaktA tadAtye yA buddhiH pratyakSa lA nirucyate // 7 // tatrAha vAdI-na khalu pratiSedhahetUddhAramAtrAdeva zabdasya pramANatva sithytiiti| tatrAha siddhAntap-"matrAyudaprAmANyavaJca tatprAmANyamAptaprAmANyAt / " yadAyunopadizyate-idaM kRkheSTamApnoti varjayikhA cedamaniSTaM nAmoti-tathAnuSThAne tathaiva syAt styaathkhaat| ato'nyathA viparyAyaH syAt / mantrapadAnAJca prayoge sarparAkSasasatrAdau tadarthasya pratyakSadazanAcca prAmANyamAptavacanaprAmANyakRtaM / tadvannikhilavedAdyAptavacanasya prAmANyamAptAnAM praamaannyaan| AptaprAmANyaM samAdhisiddhijanitasArthaboddhatvayathArthopadeSTatvaM teSAM svayameva budhyamAnAnAmupadezAdanyannAvarodhakAraNamasti / tairupadizyamAnaM zrutvA pratipannA heyaM hAsyantyadhigamyamevAdhigamiSyantyupekSya mupekSiSyante ceti trivivenAptopadezena trividhenaivAptaprAmANyena parigRhIto'rtho'nuSThIyamAno'rthasAdhako bhavatItyAptopadezaprAmApyAdevAptAzca pramANameva / nAdhikaM tadantardU tatvAt / dRSTArthanAptopadezena mantreNAyui~daina cAyanti tena vedabhAgenAdRSTArtho'paro vedabhAgo'numAtavyaH pramANamiti / dRSTArthAdRSTArthayorekasya vedasyaiva dvayorbhAgayorupadepTaH smaantvaaditi| evamAptopadeze'ntarbhUtasya loke'pyupadezasya prAmANyAt tadAzrayo vyavahAraH / eSa khalvamuSya putraH pautraH prapautraH etadgotra etatpravara ityevyaadi| pratyakSamapi ca dRzyamAnamanupadiSTaM na nizcetu zaknoti / vadati ca kimidaM dRzyata iti tasmAdupadezato jJAnamantareNa pratyakSaprayANapapi na sidhyati / tasmAdvedAnAM vedamitihAsapurANamapi samAnopadeSTratvAn pramANaM madhubrAhmaNe'pyuktam-tasyAtharvAGgirasAni madhukRta itihAsapurANaM puSpamityAdi // 6 // gaGgAdharaH-ityAptopadezAjjJAtamevArtham pratyakSeNopalabhyata ityata AptopadezAnantaramuddiSTaM pratyakSaM lkssyte-aatmetyaadi| AtmA cetanAdhAturavyakta nAma kSetravAdhiSThitaM kAlAnupaviSTaM pradhAnaM sattvarajastamolakSaNa manasA prtyksslkssnnmaah-aatmondryetyaadi| sannikarSAditi sambandhAt, sa ca sambandhaHsaMyogaH, samavAyaH, saMyuktasamavAyaH, saMyuktasamavetasamavAyaH, samavetasamavAyaH, tadvizeSaNavizeSyabhAvalakSaNo boddhvyH| vyaktA ityanena vyabhicAriNImayathArthabuddhiM saMzayaJca nirA For Private and Personal Use Only Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 502 caraka sNhitaa| { tinaipaNIyaH nityAtubandhaM sattvabhUtaguNandriyayogAccaitanye kaarnnmiti| indriyANi paJca cakSurAdIni prAguktAnIndriyopakramaNIye, buddhihetukhaat| na tu karmendriyANi paJca pAyavAdIni, pAyavAdisabhika jnyaanaanutptteshc| teSAM svasvArthagrAhilaM manaHpuraHsarakhena prAguktam / mana iti sattvasaMzakaM, tadapi prAgindriyopakramaNIce vyaakhyaatm| arthAzca tatraivoktAH paJca zabdAdayaH / na tu mano'rdhazcintyAdiH pramANAdhikArAnmAnasapratyakSarayAprAmANyAt / mAnasapratyakSA hi vakSyante-cintyavicAryAiyo mano'rthA iti| AtmapratyakSAstu jJAnecchAva pakhukhaduHkhamayanA iti| teSAM yena kazcit kimapi yAdRzaM cintayati vicArayatyaparo'nyathA cintayati vicArayati tathA yena kazcit sukhamanubhavati zatrumaraNena tena tacchatruvAndhavA duHkhamanamAntIti sAdhAraNaviSayavAbhAvAt na tanmAnasapratyakSamAtmAtyakSazca prmaannm| yoginAM yogasamAdhI yata pratyakSaM tadapi teSAmeva na savveSAM janAnAM pratyakSaM smbhvti| tairupadezazcAptopadeza iti| tasmAnnAnasabhatyakSamAtmapratyakSa, pratyakSajJAnameva na pramANam / ato'trArthAH paJca shbdaadyH| teSAM grahaNArthamindriyANi manaH puraHsarati saMyogAya yadA tadA taimanaHsaMyuktarAtmanAbhIpsitaH zabdAdirarthaH sannikRpyate, tadA khalvAtmanA svAbhISTArthamabhIpsatA mano niyujyte| tena niyuktazca manastadarthagrAhakamindriyaM sparzanendriyavatsenA gcchti| manoyuktaJca tadindriya svArtha sannikRSTameva gRhaati| sannikapazcAvaraNAyabhAve sAnnidhyaM yAvanmAtravyavadhAnenAthoM grahaNamahati taavnmaatrm| pUrvamuktamindriyArthasattvAtmasannikarpajAzcAnuvAdikAH kSaNikA nishcyaatmikaashceti| tena katidhApuruSIye vakSyate-"yA yadindriyamAzritya jantovuddhiH prvttete| yAti sA tena nirdezaM manasA ca manomavA // " iti / par3iyA buddhyH| tAgu madhye yA buddhirAtmanA niyujyamAnamanaHsaMyuktazrotrAdyanyatapendriyANAM svArthena saha sannikarSAt tadAkhe tAtkAlikI vyatA khalvavyabhicAriNyavyapadezyA vyavasAyAtmikA pravartate sA pratyakSaM nAma parIkSA pramANaM nirucyte| smRtyanamAnAdInAM tadAlAbhAvAnna pratyakSatam / pUrvAna bhUtArthasya hi smaraNaM smRtiH| pratyakSapUvvaM hi jnyaanpnmaanmiti| anena pratyakSazAnena janyate yA jJAnopA. dAnopekSAnyatamA buddhiH sA prmaa| vakSyate ca katizapurupIye-"indriyAbhi karoti ; tadAtve tatkSaNam, anena ca pratyakSajJAnAnantarotpannAnumAnajJAnaM smaraNaJca paramparayA For Private and Personal Use Only Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 503 grahaH karma manasastyasya nigrhH| aho vicArazca tataH paraM buddhiH pravattate // indriyeNendriyArthI hi samanaskena gRhyte| kalpayate manasA tUddha guNato dopato yathA // jAyate viSaye tatra yA buddhinishcyaatmikaa| vyavasyate tathA vakta kartuM vA buddhipUrvakam // " iti / indriyeNAbhIpsitamartha jighRlu manastadindriyamabhimukhIbhUya gRhAtItIndriyAbhitraho manasaH krmaa| tadarthasya tadindriyeNa grahaNAnantaramasya tadindriyasya tadAnnitraho nivRtistu manasaH krm| tato'nantaraM tasmin gRhIte'rthe ahastake idameva vaMguNa ityevamAdivicArazca manasaH karma / tataH paraM buddhiH praattte| tada yathA-samanaskenendriyeNa tadindriyArthI mRhyate / tataH UI sa gRhIto'rtho guNato yathA syAt dogatazca yathA syAt tathA manasA klpyte| tatra viSaye'rthe tathA guNato dopataH kalpanayA khalaha vicArAbhyAM yA nizcayAtmikA buddhirjAyate tayA nizcayAtmikathA bunA buddhipUrvakamUha vicArapUcakaM vaktuM karta vA vyabasyate, iti sA nizcayAtmikA buddhivyavasAyasAdhikA vyavasAyAtmikA'bhidhIyate / tatra yA vyavasAyAtmikA buddhirAtmanAbhIpsitAthagrahaNAya niyuktamanasA yuktenendriyeNa sahArthasya sannikaryAt pravattete sA pratyakSaM nAma, pramANaM paJcavidhaM-cAkSupaM zrAvaNaM khAcaM rAsanaM ghraannnbhiti| taihAnabuddhidoSato vicaarenn| guNato vicaarennopaadaanbuddhiH| upekSAbuddhistu guNadoSo. bhayAbhAvataH kalpanayA bhavati, sA prmaa| indriyopakramaNIye sannikarSoM vyaakhyaatH| itthamevAkSapAdagautamenApyuktam / tadyathA-"pratyakSAnumAnopamAnazabdAH pramANam' ityuddiSTam / atha tallakSaNaM krameNoktaM saparIkSam / tadyathA-"indriyArthasannikapotpanna zAnamavyapadezyamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM pratyakSam / " ghrANarasanacakSustvaklotrANIndriyANi bhuutebhyH| pRthivyApastejovAyurAkAzamiti bhUtAni / gandharasarUpasparzazabdAH pRthivyaadigunnaastdrthaaH| vyAkhyAtaJca vAtsyAyanena-indriyasyArthena sannikarSAta utpadyate yajjJAnaM tat pratyakSam / tahauMdAnIpidaM na bhavati / AtmA manasA saha svayameva saMyujyate, manazca svayamevendriyeNa saha saMyujyate, tadindriyaM cArthena saha svayameva yujyate iti| nedaM kaarnnaavdhaarnnmindriyaarthsnnikrssaaditi| etAvat pratyakSakAraNamiti / kintu viziSTa kAraNavacanapriti yat pratyakSajJAnasya Atmendriyamano'rthasannikarpaja vyavacchinatti ; AtmAdicatudhyasannikarSAbhidhAnaJca pratyakSakAraNAbhi For Private and Personal Use Only Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 504 crk-sNhitaa| [tiSaNoyaH viziSTa kAraNaM taducyate / yaI tu samAnayanamAnAdijJAnasya na tannivatyaMta iti / manasastIndriyeNa saMyogo vaktavyaH / bhivamAnasya pratyakSajJAnasya nAyaM bhidyata iti smaankhaannoktH| AtmamanaHsaMyogadindezakAlAkAzAni jJAnasya sadasyaiva sAmAnyakAraNAni vartanta eva / Aptaiyana yena vAsyenopadizyate zrukhA tadvAkyamarthamavagamya jAnAti ghaTa eSa paTa epa iti zrAvaNa zAnaM, zAbdamindriyArthasannikotpannatvAt pratyakSa prsjyte| yAvanto yastAvanta eva nAmadheyazabdA ghadAyarthI ghaTAdayaH zabdAH, tairghaTAdizabderghaTAdayo'rthAH sampratIyante ; arthasampratyayAca vyvhaarH| tatra khalvindriyArthasannikarSAta utpannaM ghaTAdivastujJAnaM rUpamiti vA rasa iti vA zabda iti vetyevmaadi| rUparasazabdAzca viSayanAmadheyaM, tena vyapadizyate jJAnaM rUpamiti jAnIte rasa iti jAnIte iti nAmadheya zabdena vyapadizyamAnaM sat khalu zAbdaM jJAnaM prsjyte| tata Aha-vyapadezya miti| zabdArthasambance sanapayukta yadidamarthajJAnaM na tannAmadheyazabdena vypdishyte| gRhIte ca zabdArthasambandhe'syArthasyAyaM zabdo naamdheymiti| yadA tu sa eva rUpAdiroM gRhyate, tatra pUrva rUpamidaM raso'yamityevamAptopadezato yajjJAnaM tajjJAnAnna rUpAdidarzanazAnaM vishissyte| tadAptopadiSTarUpAdijJAnaM rUpAdidazenajJAnameva bhvti| tasya kharthazAnasya cAkSuSAdeH samAkhyAzabdo nAsti yena zabdena pratIyamAno'thoM vyavahArAya kalpeta / na cApatIyamAnena vyavahAraH syAt / tasya khalvajJa yasyArthasya saMjJAzabdenetikatrtavyatAyuktena jidishyte| rUpamidamiti jJAnaM raso'yamiti jJAnamiti na tu vypdishyte| cakSurAdibhI. rUpAdIn na gRhIlA tattadathajJAnakAle samAkhyAzabdo na vyApriyate, vyavahArakAle tu vyApriyate / tasmAdazAndamindriyArthasannikotpanavajJAnaM pratyakSamityavyapadezyavizeSaNenoktam / athAvyabhicArIti vizeSaNena gropre marIcayo bhaumenopmaNA saMsRSTAH spandamAnA dUrasthasya cakSuSA snikRssynte| tatrandriyArthasannikaryAdudakamiti jnyaansutpdyte| tasya pratyakSalaprasaGgo vaaryte| yadatasmiMstaditi tad vybhicaari| yat tu tasmiMstaditi tadavyabhicAri zAnaM pratyakSamiti / atha durAcakSuSAyaM puruSo'thaM pazyannAvadhArayati / dhUma iti vA reNuriti vA vadet / tadindriyArthasannikapotpannamanavadhAraNajJAnamavyabhicAri bhavadapi dhAnaparaM, tena "indriyArthasannikarpAt pravarttate yA' ityetAvadeva lakSaNaM boddhavyam, etena For Private and Personal Use Only Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 505 pratyakSa prasajyata ityata ukta vyvsaayaatmkmiti| vyavasAyo hi guNato dopataH kalpanayA nizcayAtmikayA buddhayA bhavati / cakSuSA hyayamartha pazyan nAvadhArayati manasA hIndriyeNopalabdhamarthamupalabhate / evamindriyeNAnavadhArayan manasA nAvadhArayati / yaccaitadindriyAnavadhAraNapUrvakaM manasAnavadhAraNaM tadvizeSApekSaM vimarzamAtraM saMzayo na prtykssmiti| savrvatra pratyakSaviSaye jJAturindriyeNArthagrahaNAdRddha mUhavicArAbhyAM guNato dopato vA kalpanayA nizcayajJAnAda vyavasAyaH pazcAnmanasA tadanuvyavasAyaH / upahatendriyANAmanuvyavasAyAbhAvAt / evaM sati AtmAdipu sukhAdiSu ca pratyakSalakSaNaM vaktavyam / taddhAnindriyArthasannikarSajamiti cet ? tadocyate--sata eva manasa indriyave'pIndriyebhyaH pRthagupadezo dharmabhedAt kRto na khindriyasapratiSedhArthan / bhotikAnIndriyANi gandhAdiniyataviSayANi saguNAnAJca ghrANAdInAmindriyasaM, guNAzca teSAM gnyaadyH| manastu abhautika sarva viSayaM na cAsya gndhaadigunnvttvenendriybhaavH| sarvendriyaceSTApratyayabhUtaJca mana iti dhmmbhedH| sati cendriyArthasannikarSe manasaH sannidhimasannidhiJca yugapajJAnAnupapattikAraNaM vakSyate iti / tahi kiM manasazcendriyabhAvAnna lakSaNAntaraM vAcyamiti ? tatrAntarasamAcArAccaitata prtyetvymiti| prmtyprtissiddhmnmtmiti| tatrayukti. riti cen ? tadocyate--yadihendriyapadena mano gRhyate tahi cAsya pratyakSalakSaNasya parIkSAyAM vakSyamANAnAm / "pratyakSa lakSaNAnupapattirasamagravacanAt / " "nAtmamanaso sannikobhAve pratyakSotpattiriti / " tatra siddhAntasUtram / "jJAnAliGgakhAdAtmano naanvrossH|" "tadayogapadhaliGgalAca na manaso'navarodhaH" iti sUtravaiyayaM syAt / tasmAdiha pramANAdhikAre pramANIbhUtasya pratyakSazAnasyedaM lakSaNaM, na tu pratyakSajJAnamAtrasya / tasmAt tatrAntarasamAcArAdAtmAdisukhAdipratyakSArtha lakSaNaM bodhyam / iha pramANAdhikAre mAnasapratyakSalakSaNaM na vAcyamiti / jJAnaliGga AtmA yugapajjJAnAnupapattI manaso liGgamityAtmamanaHsannikApekSa indriyArthasannikarSaH pratyAjJAnakAraNam / pratyakSAnumAnopamAnazabdAnAM nimittamAtmamanaHsannikarSa iti smaanH| pratyakSasyaivendriyArthasannikaH itysmaanH| ityasamAnakhAdindriyArthasannikarSagrahaNamiha kRtam / suptavyAsaktamanasAJcendriyArthayoH snnikpNnimittkhaat| ekadA khalvayaM sukhAdiviSayamapi pratyakSaM gRhItaM bhavati, tatra hi hetucatuSTayasannikarpo nAsti, AtmasannikarSastu For Private and Personal Use Only Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ tisteSaNIyaH 506 crk-sNhitaa| suptaH prabodhakAlaM praNidhAya tatpraNidhAnavazAs prbudhyte| yadA tu tIno dhvanispazau praNidhAnamantareNa prabodhakAraNaM bhavatastadA praluptasyendriyArthasannikaSa nimittaM prbodhjnyaanmutpdyte| tatra na jJAturmanasazca sannikarSasya prAdhAnyaM bhavati / kintu tIndriyArthasannikarpasyeti / na hyAtmA jijJAsamAnaH prayatnena tadA manaH prarayatIti / evamekadA khalvayaM viSayAntarasaMsaktamanAH saGkalpavazAdvipayAntaraM jijJAsamAnaH prayatnAt preritena manasendriyaM saMyojya tadviSayAntaraM jaaniite| yadA tu khalvasya niHsaGkalpasya nirjizAsasya ca vyAsaktamanaso vAhyaviSayopanipatanA jJAnamutpadyate, tadendriyArthasannikapasya praadhaanym| na hyatrAso jijJAsamAnaH prayatnena manaH prarayatIti prAdhAnyAt indriyArthasannikarSasya grahaNamiha kRtam / kAryaguNavAnnAtmamanasoH sannikarSasyeti / evamindriyArthagrahaNasya prayojanazca / taizvApadezo jJAnavizeSANAm / tairindriyairarthazca vyapadizyante jJAna vishessaaH| ghrANena sugandhiM jighratIti sugandhiviSayaM ghrANa jJAnam / tathA cakSuSA ghaTaM pazyatIti ghaTaviSayaM cAkSuSaM jJAnamityevaM paJcendriyajJAnAni vyapadizyante iti praadhaanymindriyaarthsnnikrsssyeti| nanu suptavyAsaktamanasAJcendriyArtha yoH sannikapasya jJAnanimittavAdiha grahaNamityatra sa hetuH, vyAhatatvAdahetuH / yadi tAvata khalyAtmamanasoH sannikarSasya zAnakAraNavaM nepyate tadA "yugapaja zAnAnutpattirmanaso liGgam" ityasya vyaadhaatH| tadA manasaH sannirUpamindriyArtha sanniko'pekSate / manaHsaMyogAnapekSayA ca yugapaja shaanotpttiprsnggH| navAvyAghAto'bhUna sarcavijJAnAnAmAtyamanaHsannikarSasya kAraNalamiti vacanAdevAvyAghAto na syAt / zAnakAraNakhenAtmamanasoH sannikarSasya grahaNaM kAryamiti cet ? na, arthavizeSaprAbalyAt / nAsti hi vyAghAta AtmamanasoH sannikarSasya jnyaankaarnnkhvybhicaaraat| indriyArthasannikarSasya hi prAdhAnyamartha vishesspraablyaat| suptavyAsaktamanasAM hi yugapaja jnyaanotpttirbhvti| arthavizeSaH kshcidevendriyaarthH| tasya prAbalyaM tiivrt-pttute| taccArtha vizeSamAvalyamindriyArthasannikarSaviSayaM, na tu guptavyAsaktamanasAmAtmamanaHsannikarSa pramANajJAnasAdhAraNatvenaiva lakSaNArthamupayuktaH ; iha ca pratyakSaphalarUpApi buddhiH pratyakSazabdenAbhidhIyate tathaiva lokavyavahArAt, paramArthatastu yato bhavatIndriyArIzI buddhistat pratyakSam // 7 // For Private and Personal Use Only Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 507 1 viSayam / tasmAdindriyArthasannikarSaH pradhAnamiti / asati khalvAtmanaH praNidhAne manasaH saGkalpe cAsati suptavyAsaktamanasAM nRNAM yat prabalArtha tIvravajrAdidhvanyAdimanohararUpAdisannikarSAdutpadyate jJAnaM prabodharUpaM tatra prabodhatvamAtmanA saha tadaiva tadarthajanitamanaH saMyogo jAyamAnaH kAraNamiti / ato manaH kriyA ca kAraNaM vaktavyamiti yugapatprabalendriyArthasannikarSo manaHkriyAtmamanaH saMyoga bhavati / yathaiva zAturicchAjanti evArthagrahaNAyArambho manasaH prarako hyAtmaguNastathAtmani guNAntarazca sarvvasya sAdhakaM pravRttidoSajanitamasti yena guNenAtmanA preritaM mana indriyeNa sambadhyate / tena guNena ayryamANe manasi khalvAyanaHsaMyogAbhAvAjjJAnAnutpattau satyAmasyAtmanaH sarvAdhitA nivrttte| tasmAdAtmani yA nityaivAnudbhUtA cetanA varttate saivAsya dravyaguNakammaibhirabhivyajyate / nityAnuvandho hi manasa Atmani yadA suptavyAsaktamanasAM pravalArthenendriyasannikarSaH syAt tadaivAtmanazcaitanyaM vyajyamAnaM manazcetayati / cetvApanaH kriyayA cAtmApyupacayyate yugapaditi sakriyatAtmana evyaM bhavati / anyathAkAzAdi pUrvapUrvvabhUtAnupraviSTAnAM caturvvidhAnAM sUkSmANAM bhUtAnAM manasaca sakriyalAt tato'nyasya kriyAhetoH asambhavAt zarIrendriyaviSayANAmanutpattiprasaGga iti / : athendriyArthasannikarSasya jJAnakAraNataM nopapadyate / yataH, aprApyagrahaNaM kAcAbhrapaTalasphaTikAntaritopalabdheH / indriyeNArthasyAmApyagrahaNaM kAcAdyantargatAnAM tRNAdInAmapratihataM darzanaM bhavati / tato vyavahitenendriyeNArthaH sannikRSyate / vyavadhAnenArthasya prAptirvyAhanyate / yadi naktaJcaranayanarazmidarzanAt tadrazmyarthasannikarSo'rthagrahaNahetuH syAt tadA na vyavahitasya kAcAdyantatasya sannikarSaH syAt / tato'rthagrahaNaM na syAt / asti ca kAcAdyantaritAnAM vyavahitAnAmupalabdhiriyantu jJApayati / amAyyakArINIndriyANi anarbhautikAni / prApyakAritvaM hi bhautika iti cet ? na / kuDyAntaritAnupalabdherapratiSedhaH / avApyakArile yadIndriyANAM kuDyAntaritAnAmanupa-labdhina syAt tadA prApyakAritve'pi kAcAyantaritAnAmupalabdhinaM syAt prAptaprabhAvAt / kAcAdyantaritAnAntu pratyakSa kAcAdibhirapratighAtAt tatsannikarSotpattiH / na hi kAcAdayo nayanarazmiM viSTamnanti / so'pratihanyamAnaH sannikRSyate / atha bhautikasya nApratighAta iti cet ? na / AdityarazmeH sphaTikAntare'pi dAhya vidhAtAt / AdityarazmebhautikasyAvighAtAt For Private and Personal Use Only Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 508 [ titraipaNIyaH caraka saMhitA / sphaTikAdyantare'pyavighAtAya dAheo'pyavidyAtAnna bhautikasyApratighAtapratiSedhaH / kumbhasthamudakamAdityarazmistApayati, tathAnyaca gRhAntarAdikam / dravyAntarasya ca vAderuSNasparzaprAptI zItasparzAbhibhava iti / evaM sphaTikAntare'pi tRNAdau prakAzanI pradIpAdirazmInAmapratighAtAt prAptasya grahaNamiti / tathA bharjjanakapAlastha dravyamAgneyena tejasA dadyate / tatra bhautikasyApratighAtAt prAptiH, prAptau hi dAhaH syAt / na prApyakAri syAt teja iti / avighAtAdityayamavighAtaH khalvacyUyamAnAvayavena vyavadhAyakena dravyeNA sarvvato dravyasya viSTambhaH kriyA hetoramativandhaH prApteragatiSedha iti / dRSTaM hi kalasaniSiktAnAmapAM vahiHzItasparzasya grahaNam / na cendriyeNA sannikRSTasya dravyasya sparzopalabdhiH / To ca prasyandaparisrAvI / tatra kAcAdibhirnayanarazmeH pratighAtAdvibhidyArthena saha sannikarSAdutpannaM grahaNamiti / athavaM netaradhamrmaprasaGgAt / kAcAdibhiriva kuDyAdibhirapratighAtaH kuDyAdibhiriva vA kAcAdibhiH pratighAta ityevamitaradharmaprasaGgAnna prApyArthagrahaNamiti cet ? tatra niyamosyam / AdarzodakayoH prasAdasvAbhAvyAd rUpopalabdhivat tadupalabdhiH / yathA khalvAdazadikayoH prasAdasvabhAvayorna melyasvadharmmayoH pazcAt sthitamalinadravyeNa pratihatapazcAtprasAdena parAvRtasvamukhaprativimvasya sannikapa sati pratirUpopalabdhirAdarzAdevizadarUpAnugrahAt tannimittaM prativimbagrahaNam / tadvizadarUpopaghAte malAte khAdarzAdau tatprativimvAbhAvAt / tathA kuDyAdiSu ca prativimbagrahaNaM na bhavati / tathaiva kAcAdibhiravighAtazcakSarazmeH prasAdasvAbhAvyAt / kuDyAdibhistu pratighAto malina svAbhAvyAditi / api ca / dRSTAntAnumitAnAM niyogapratiSedhAnupapattiH / pramANasya yAthAnArthaviSayatvAnna khalu parIkSamANena puMsA dRSTA anumitA vA nizcayena ye'rthAste niyokta' pratiSeddha' vA na zakyA bhavanti / yad yAdRzaM dRSTaM tat tAdRzaM na bhavati, bhavati cAnyAdRzamityevaM rUpAntaraniyogo yathArtha rUpapratiSedho vA karttaM zakyate / dRSTAnamitAH khalvime dravyadhammaH pratighAtApratighAtayoranapalabdhyupalabdhI vyavasthApike bhavataH / vyavahitAnupalabdhA'numIyate kuDyAdibhiH pratighAtaH / vyavahitopalabdhyA vanamIyate kAcAdibhirapratighAta iti / evameva sAMkhyazAstre kapilenApi prApyArtha grahaNamindriyANAmuktam / tadyathA / "nAmAtaprakAzakatvamindriyANAmaprApteH sarvvamApte / " sarvvamApte |" kAcAdyantarvarttinAM cakSuSA pratyakSeNa grahaNAdindriyANAmaprAptArtha prakAzakalaM na bhavati, aprApteH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 11za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 506 indriyeNArthasyAtisannikarSAtiviprakarSAtisaukSmyakaraNadaurbalyA bhibhavasamAnAbhihArAvaraNamano'navasthAnairaprApteH / na vArthasyendriyeNa sarvvaprApteH prAptaprakAzakatvam / kintu prAptAnAmevArthAnAM prakAzakatvamindriyANAm / kAcAdyantavarttanAmapi sannikarSa satIndriyeNa svajyotiSA sUkSmaguNena kAcAdyantaH pravizya prakAzaH kriyate / na sarvvAGgaprApterindriyANAM sUkSmatvAt / sUkSmaM hi tejo vizadaM samAnaguNairAvaraNAdibhirna pratihananIyam pratihananIyantu viparItaguNaiH / tathA ca kAcAdibhiH prasannarAvaraNairapratihataM cakSustejaH saukSmyeNa kAcAdikaM vibhidyAntaH pravizyArtha kAcAcantargataM prakAzayati prasAdaguNavadravyAnugrahAt / anyakArasthaM ghaTAdikamiva vAhyAlokAnugrahAt / aprasAdaguNavadbhiH kuDyAdibhizcakSustejo viparItaguNairAvaraNaiH pratihataM cakSustejaH kuDyAntargatamarthaM na prakAzayati, kuDyAdi vibhidyAntaHpravezAsAmarthyAt / iti / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athaivambhUtaM pratyakSamanamAnamekadezagrahaNAdupalabdheH / vRkSaM pazyataH khalu vRkSa epa evaMguNa evaMdoSa ityevamAdi yadindriyArthasannikarSAnizcayAtmakamavyapadezyamavyabhicAri jJAnamutpadyate tenAsau hAtumupAdAtumupekSitu vA yadvAvasyati tadvayavasAyAtmakam / tat pratyakSaM nAma jJAnaM na pratyakSaM nAma pramANAntaram / kiM tahi pramANaM na syAt ? syAt pramANamanumAnaM nAma / kasmAt ? ekadezagrahaNAd vRkSAderupalabdhaH / cakSurhi sUkSmaM yAvanmitaM tAvantameva vRkSasyaikadezaHari gRhIlA cakSuSA vRkSamupalabhate / na ca vRkSaikadezo vRkSaH / tatra yathA dhUmaM gRhItvA vahnimanuminoti tathaikadezaM cakSuSA gRhIlA vRkSamanuminotIti / ? atra praznaH - kiM nu khalu vRkSasyaikadezAd gRhyamANAdaparAvayavamanumeyaM mnyse| tatra dvau pakSau / avayavasamUha eva vRkSaH / tasyaikadezagrahaNAdavayavAntarANyanumeyAni bhavantItyekaH pakSaH / aparo dravyAntarotpattiravayavasamUhasaMyogAdekaM dravyamutpadyate / tAni cAvayAvAntarApyanumeyAni tadavayavI cAnumeya iti dvayamiti / tatrAvayavasamUha evAnumeya iti cet ? tadA tadekadezagrahaNAdanumAne vRkSabuddhinaM syAt / na hi vRkSo'gRhyamANamekadezAntaraM gRhyamANaikadezasahita evAvayavasamUho vRkSa iti / atha ceducyate-- ekadezagrahaNAdekadezAntarAnumAne samudAyapratisandhAnAt tatra vRkSabuddhiH syAt tarhi sAvRkSabuddhirmAnumAnaM bhavati / sati caivaM bhavitumarhatIti / dravyAntarotpattipakSe punaravayavI nAnumeyaH syAt / tasya hetrakadezasambandhasya grahaNAbhAvAt / astyekadezasambandhagrahaNamayaM vRkSasya skandha eSA zAkhA patraJcaitadityevamavayavana ekadezagrahaNe'pi tadeka For Private and Personal Use Only Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 510 caraka sNhitaa| [tinaipaNIyaH dazasamudAyasthAvizeSAdanameyatvaM nAvayavino bhavati / tasmAda vRkSavuddhiranumAnaM na bhavati / ityevamekadezagrahaNamAzritya prtyksssthaanmaanlmnppnnm| tathApi cet ? ucyate-vRkSasyaikadezagrahaNAdanamIyate vRkSasya saviyavasaGghAtaH / tena punastatsaviyavavAna vRkSa iti cAnumIyate iti pratyakSamanumAnameveti cet ? na / pratyakSeNa yAvara tAvadapyupalambhAt / yAvadekadezagrahaNaM bhavatAzrIyate tAvadekadezasyApi pratyakSeNevopalambhaH / tasmAt pratyakSaM nAnumAnamiti / na caipa upalambho nivieyo bhavati / yAvaccArthajAtamupalamyate tAvadeva tadupalambhasya viSayaH pratyakSavyavasthApakaM bhvti| kiM punastadanyadarthajAtamavayavI vA samudAyo veti / na caikadezagrahaNamanumAnatayopapAdayitu zavayaM hekhabhAvAditi / anyathApi ca pratyakSasya nAnamAnasaprasaGgaH, tatpUrvakalAt / pratyakSapUvvekaM hyanumAnaM sambadAyagnidhUmau pratyakSato dRSTavato dharma tat pratyakSadarzanAdanAvanumAnaM bhvti| yatra ca sambandhayoliGgIlaginoH pratyakSaM yacca liGgamAtragatyakSagrahaNaM na liGginaH pratyakSa, tatra talliGgagrahaNamantareNa nAnumAnasya prvRttirsti| na caitadanumAnamindriyArthasannikaSajavAda dhUmajJAnasya / na cAnumeyasya indriyArthasanikadinumAnaM bhavati / ekameva pratyakSAnamAnayolakSaNabhedo mahAnAzrayitavya iti / ___ sAGketra kapilenApyuktam - "acAkSupANAmanumAnena bodho dhUmAdibhiriva bane riti / " atha tahi kiM sarvatra vaikadaMzasyaiva pratyakSaM na samudAyasyeti ? "na caikadezopalabdhiravayavisadbhAvAt / " ekadezopalabdhimAtraM na pratyakSam / tahi ki pratyakSA ? ekadezopalabdhistatsahitAvavinazcopalabdhiriti dvayameva pratyakSam / kasmAt ? azyavisadbhAvAt / asti hyymekdeshvytirikto'tryvii| tasyAvayavasaGghAtasyopalabdhikAraNAni gandharasarUpasparzAdIni prAptasya khalvekadezopalabdhau satyAmanupalabdhiranapapannA bhvti| akRtsnagrahaNAdanupapanna vaiti cet ? n| pratyakSakAraNagandhAditaH khalbasyAkyavina ekadezAbhAvAta / na cAvayavAH kRtastrA gRhynte| avyvenaivaakyvaantrvyvdhaanaat| nAvayavI ca kAtsnAna gRhyte| nAyamavayaveSu gRhyamANeSu parisamApta iti, seyamekadezopalabdhina nitteti| kRtsnamiti hi niHzeSatAyAM satyAM bhavatIti zeSe sati vakRtamiti bhvti| taccaitadavayaveSu bahuSu vttte| avyavadhAne grahaNAt vyavadhAne cAgrahaNAditi / atha khallaGgaM kiM gRhyamANasyAvayavinasvagRhItaM manyate yenaikadezopalabdhiH syAditi ? na hyasya pratyakSakAraNebhyo gandhAdibhyo For Private and Personal Use Only Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1za adhyAyaH sUtrasthAnam / 511 bhinnA ekadezAH sambhavantIti tavAkyavadvattaM pratyakSaM nopapadyata iti| idaM tasya tRttaM yeSAmindriyArthasannikarSAda grahaNamavayavAnAm / tairavayavaiH sahAvayavI gRhyte| yepAmavayavAnAM vyavadhAnAdagrahaNaM tairavayavaiH sa nAvayavI gRhyate / na caitatkRto'sti bhedH| samudAyo'pyazeSatAvAn samudAyo vRkSaH syAt / tatsamAptirvA ubhayathA grahaNabhAvaH / mUlaskandhazAkhApalAzAdInAmazeSatAvAn samudAyo vRkSaH syAt / samAptivoM samudAyinAbhiti-ubhayayA samudAyabhUtasya vRkSasya grahaNaM noppdyte| avazvastAbadavaSayAntarasya vyavadhAnAdazeSagrahaNaM noppdyte| evaM samAptigrahaNamapi nApavale samAptimatAbhagrahaNAt / seyamekadezagrahaNasahacaritA vRkSavuddhiH dravyAntaropapatto kalpAte, na samudAyamAtra iti| yaduktA --ekadezopalabdhinAkyavisadbhAvAditi, tatra sAdhyakhAdavayavini sndehH| avayavisadbhAvAdityayaM hetuH, samAptimatAmahetuH sAdhyatAm / sAdhyantu khalu tAvadetatkAraNebhyo dravyAntaramupapadyate / ekadezaprahaNena gRhyate cAvayavIti sAdhyam, avayavisadbhAvAditi heturapi sa eva / atastu hetoH sAdhyakhAt saadhysmkhaadhetulmuppdyte| tadekadezagrahaNagRhIto'vayavI tadekadezasamAnadhammeNa dravyAntaramupapadyate / yasyekadezagrahaNaM tannopapAditaM svAditi / evaM sati vipratipattimAtraM bhvti| vipratipattezcAvayavini saMzayaH-kiM samudAyo vRkSo'nyo veti / tatrAha --srvgrhnnmvyvisiddheH| yadyavayavI nAsti tadA sarvagrahaNaM noppdyte| kiM punasta savvaM ? dravyaguNakamme smvaaysaamaanyvishessaaH| kathaM kRkhA paramANusamavasthAnaM tAvada darzanaviSayo na bhavatIti, atIndriyatvAdaNUnAm / dravyAntaraJcAvayavibhUtaM darzanaviSayo naastiiti| darzanaviSayasthAzceme dravyAdayo gRhynte| tena niradhiSThAnA na gRheprn| gRhyante tu kumbho'yaM zyAma eko mahAn saMyuktaH spandate'sti mRnmayazceti / santi ceme'tra guNAdayo dharmA iti| tena sarvasya grahaNAt pazyAmo'sti dravyAntarabhUto'vayavIti / evamavayavisiddheH savvagrahaNam / "dhAraNAkarSaNopapattezca / " dhAraNAkarSaNe dve saMgrahakArite bhvtH| saMgraho nAma saMyogasahacaritaM guNAntaram / yathA hyapAM snehavvavapaicchilyakAritaM mRdAdidravyAntareNa saMyogAdAme kumne guNAntaramagnisaMyogAt pakve tatraiva kumme punaguNAntaramuSNatIkSNakhAdikAritam / yadi tadA kumbhe yadaguNAntaraM pakve ca punayedguNAntaraM sa eva saMgraho nAma tatsaMgrahakArite ceddhAraNAkarSaNe dve nAbhaviSyatAmatha te dve yadyavayavikArite abhaviSyatAM For Private and Personal Use Only Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tispreSaNIyaH 512 crk-sNhitaa| tadA pAMzurAziprabhRtiSvapi te dve guNAntare azAsyetAm / dravyAntarAnutpattau ca tRNopalakASThAdipu prANisaMgRhItepvapi dhAraNAkarSaNe nAbhaviSyatAmiti tasmAt sarvagrahaNameva / athAvayavinaM pratyAcakSANa Aha-mA bhUta pratyakSalopa iti / aNusaJcayaM darzanaviSayamiti pratijJAtavAn kimanuyojya iti ? ekamidaM drvymityekbuddhivissym| pathyenuyojyastu kimekabuddhirabhinnArthaviSayA ? AhosvidanekArthaviSayeti ? abhinnArthavipayeti cet, arthAntarAnujJAnAt avyvisiddhiH| nAnAtheviSayeti cet, bhinnepvekadarzanAnupapattiH / anekasmin eka iti vyAhatA buddhirna dRzyata iti / "senAvanavad grahaNamiti cet nAtIndriyatvArthatvAdaNUnAm / " yathA senAGgeSu vanAGgeSu ca dUrAdagRhyamANapRthaktveSu ekamidamiti buddhirupapadyate, tathA paramANuSu saJcitepvagRhyamANapRthaktvavekamidamiti buddhirupapadyate / durAt agRhyamANapRthaktvAnAM senAGgAnAM banAGgAnAJca yathA ca kAraNAntarato dUrAva pRthaktvasya na grahaNam / tadyathA / agRhAmANajAtInAM dhava iti vA khadira iti vA jAtigrahaNaM dUrAnna bhavati / evamagRhapramANapraspandAnAM senAvanAGgAnAM dUrAt praspandanagraho na bhavati / tathA ca gRhapramANe'pyarthasagRhe pRthaktvasyAgrahaNAdekamiti bhAktaH pratyayo bhavati, na khaNUnAm / tathA saMghAte gRhapramANe'pyagRhapramANapRthakalAnAM kAraNataH pRthaktvasyAgrahaNAdbhAkta ekapratyayo bhvti| kasmAta ? atIndriyatvAdaNUnAmiti / tathA cANUnAM saMghAtasyaivaikapratyayo bhavati ghaTa iti paTa iti / na tvaNUnAM bhAkto'pi pratyayo bhavati senAvanAGgavat / atIndriyatvAditi gautmaaksspaadH| sAyazAstre kapilena vivekAd bandhadhvaMsamupadizya tdvivekjnkprtyksslkssnnmuktm| na kevalaM prmaannstprtyksslkssnnmuktm| tena yogajapratyakSamiha pramANabhUtamatyakSAdhikAre carakAkSapAdAbhyAM noktamiti avirodhH| kapilena yata pratyakSalakSaNamuktaM, tadayadhA-"yatsambandha sadayatutadAkArollekhi vijJAnaM tat pratyakSam / " vyAkhyAtaJcaitat-yadvijJAnaM yatsambandha st| yatrArtha yato jAyamAnaM janyatvena sambandhayuktaM sat / tadAkArollekhi tat tadvipayakakhatarajanyatvAbhyAM nAmnollekhayuktaM bhavati tadvijJAnaM tasyArthasya pratyakSaM bhvti| vizeSeNa jJAyate yena tadvijJAnam / khalvidamevaM dopAddheyamidamevaMguNatvAdupAdeyamidaM punadoSaguNAbhAvena prayojanAmAvAdupekSyamityevaM nizcIya vyavasyati yena tajjJAnaM vijnyaanm| yathA khalvayaM cakSupA ghaTaM pazyana manasA vitAyaM mRnmaya etallakSaNa etatprayojanAya heya etadartha For Private and Personal Use Only Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 513 mupAdeya etadarthe tUpekSya iti nishcinoti| tat khalu tahaTasambandhaM taddhaTa. sannikRSTacakSurjanyaM ghaTaviSayakaM cAkSuSa jJAnamityeva nAmnollekhayuktaM prtykssmucyte| tannizcayajJAnaM vyvsaaylkssnnm| tena hi nizcitya vyavasyati bho IdRzaM ghaTamAnaya nedRzamityevamAdivyavasAyaH kriyate / viSayANAmAnantyAda viSayabhedenAnantamapi cAkSupavAdibhedena SaDvidhaM tdaakaarennollekhaat| tattadviSayakaM cAkSupaM pratyakSaM tattadviSayakaM prANajaM jJAnaM rAsanaM jJAnaM khAcaM jJAnaM zrAvaNa jJAnamiti paJcadhA laukikam / tathA sukhAdiviSayakaM mAnasaM jJAnazca lokikamAtmAdibipayakantu yogajaM mAnasamalaukikamityubhayaM mAnasazAnaM na pratyakSamapi na pramANa sArvajanInakhAbhAvAta nizcayakhAbhAvAca / yo'yaM dhanabAndhavAdibhiH sukhamanubhavati taizca tasya zatruduHkhamanubhavatIti / yadi pratyakSameva pramANaM bhavati tarhi cAnumAnAdInAM mAnasajJAnatvena prAmANe siddhe pRthgvcnaanrthkyaat| yathA tathA bhavatkhanumAnAdikaM jJAnaM mAnasajJAnameveti tasmAt paJcavidhamai ndriyajJAnaM pratyakSaM nApramANam / na mAnasaM jJAnaM pratyakSaM nAma pramANam / yat tu mAnasazAnaM pramANaM bhavati tadanumAnAdinAmadheyaM bhavati / sukhAdikantu mAnasapratyakSapramANAviSayatve'pi prameyamanumAnAdiviSayakhAta / __ athaivaM samAdhau yoginAmavAhyapratyakSe tu yogajajJAnamityAkArollekhena tattadindriyamanomistu tadAkArollekhAbhAvAt pratyakSalakSaNasyAvyAptidoSaH iti cet ? tadocyate-- yoginAmavAhyapratyakSavAnna dossH"| yoginAM samAdhau cittasya vAhyattinirodhe'pi khalvavAhyAnAmarthAnAM manasA prtykssvaannaavyaaptidossH| kaNAdenApyuktama---"AtmanyAtmamanasoH saMyogavizeSAdAtmapratyakSam / tathA dravyAntareSu samAhitAntaHkaraNAnAm / tatsamavAyA karmA guNeSu iti / " samAhitAntaHkaraNAnAmAtmamanasorAtmani saMyogavizeSAdAtmaviSayaM pratyakSa bhvti| tathA dravyAntareSvavAdya Su cAtmamanasoH saMyogavizeSAt pratyakSamiti yogajaM mAnasaM vijJAnamityAkAreNollekhAna dossH| astu caivamAtmAdipratyakSa. mIzvarapratyakSe punrvyaaptiH| yogazAsane hya ktaM ptnyjlinaa-"yogshcittttinirodhH| vRttayaH paJcatayyaH klissttaaklissttaaH| prmaannvipryyviklpnidraasmRtyH| pratyakSAnumAnAgamAH prmaannaani| viparyayo mithyaajnyaanmtdruupprtisstthm| zavdajJAnAnupAtI vastuzUnyo vikalpaH / abhAvapratyayAlambanA vRttirnidraa| anubhUtaviSayA sampramoSaH smRtiH| avidyA'smitArAgadveSAbhinivezAH kle shaaH| anityA'zuciduHkhAnAtmasu nityazucisukhAtmakhyAtiH For Private and Personal Use Only Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Ka 514 tispreSaNoyaH crk-sNhitaa| tiSaNAyaH pratyakSapUvaM trividhaM trikaalnycaanumiiyte| vahinigUDho dhUmena maithanaM garbhadarzanAt // evaM vyavasyantyatItaM vIjAt phalamanAgatam / dRSTA vIjAt phalaM jAtamihaiva sadRza budhAH // 8 // avidyaa| dRgdarzanazaktyorekAtmatevAsmitA / sukhAnuzayI rAgaH / duHkhAnu zayI dvssH| svarasavAhI viduSo'pi tthaaruuddh'o'bhiniveshH|" ityevaM paJcadhA cittavRttinirodhe yoge yoginAmavAdyArthasya mAnasapratyakSAsambhavAnnedaM pratyakSalakSaNaM bhavati / tadA draSTuH svarUpeNAvasthAnAta manasazca prazAne layAdabhAvAditi doSaH / nAyaM dossH| liinvstulbdhaatishysmbndhaadvaa| yoginAM samAdhau tattat saMyamadezabizeSe yatra lInaM cittaM bhavati tattallInavastuni labdho'tizayo dRttibhyaH paJcabhyo'tirikta eva yo'rtha IzvaraparyantastatsambandhAdvA pratyakSa bhavati / na tatra lkssnnnyuunkhdossH| tadAnIM samAdhau pRthivyAdInAmahaGkArAntAnAM mahati tattve layAnmahatA tattvena cetasA khavyaktAkhya AtmA paJcaviMzaM paDviMzaM saptaviMzamaSTAviMzamekonatriMzaM dRSTvA triMzaM paramAtmAnaM zAntaM zivamaddhatamavyavahArya pazyati, yogasiddhazca bhavati ; na cezvararUpeNAbhinippadyata iti / ___ atha vaizeSike zAstre kaNAdenApyuktam- "avidyA Atmendriyamano'rthasannikarSAda yanniSpadyate tadanyat / saGkhyAH parimANAni pRthaktvaM saMyogavibhAgo parakhAparakhe karma ca rUpidravyasamavAyAcAkSupANi, aruupissvcaakssupaanni| anekadravyasamavAyAd rUpavizeSAcca ruupoplbdhiH| etena rasagandhasparzaSu zAnaM vyAkhyAtam / tatsamavAyAkarmaguNeSu" // 7 // gaGgAdharaH-atha pratyakSAnantaryAduddiSTamanumAnaM lkssyte-prtyksspuurvmityaadi| mAnase pratyakSa jJAne yat tu mAnasaM jJAnaM pramANaM tadupadeSTupanumAnamAha-pratyakSapUrvamiti / pratyakSaM pUrva yasya tat pratyakSapUrvam / trividhaM kAraNaM kAyaM sAmAnyato dRSTam / trikAlaM bhUtaM bhavada yaviSyaJca / vastu yat parokSaM tadanu pratyakSAt pazcAda yanmIyate zAyate tdnumaanm| pratyakSapUrva mityanena khyApita ckrpaanniH-anumaanruupmaah-prtykssetyaadi| pratyakSagrahaNaM vyAptigrAhakapramANopalakSaNArtha, tena, pratyakSapUrvamiti vyAptigrAhakapramANapUrvaM / trividhamityanumAnatraividhyaM darzayati, tena, kAryAt kAraNAnumAnaM yathA-garbhadarzanAnmaithunAnumAnaM, tathA kAraNAt kAryAnumAnaM yathA-vIjAt For Private and Personal Use Only Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 515 jJa yada yasya kAraNaM yasya ca kAryyasya yat kAraNaM yasya ca . sAmAnyaM yatra tayostayoH sambandhayorniyatasambandhasya pratyakSeNa jJAnaM liGgajJAnaM tayoH parokSasya liGgasmRtizca parokSasya jJAne heturiti jJApayiSyate trividhaM rogavizeSavijJAnIye rogabhiSagjitIye ca vimAne / anumAnaM nAma tarkoM yuktyapekSa iti / yuktiva atrAtaH paraM vakSyate - buddhiH pazyati yA bhAvAn bahukAraNayogajAn / yuktitrikAlA sAyA trivarga sAdhyate yayA / / iti / tenAtra pratyakSapadaM pratyakSAdivyavasAyAtmakazAnarUpapramANopalakSitam / apratyakSANAmupalabdhikAraNaM liGgaM paJcavidhaM hetupUrvarUparUpopazayasamprAptibhedena bhavati / tatpaJcavidhaliGgaliGginoH sambandhajJAnaM pratyakSAdipramANaM pUrva yasya tasya tatpaJcavidhaliGgadarzanAdinA taliGgakatvena tasya ca smRtito'pratyakSasya manasA yajjJAnamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM tadanumAnam / tat khalu bahukAraNayogenopapattito yat yathA tat tathA prakAzanAnantaranizcayarUpam / tena hi guNato doSato vA nizcitya hAtumupAdAtumupekSitu vA vAGmanaH zarIrakarmmabhirvyavasyati / sambandhazca liGgaliGginoH kAryyakAraNabhAvaH saMyogaH samavAyazca / tat sambandhajJAnaJca pramANAvayavaiH pratyakSAdyanyatamaikAnekairbhavati / liGgaliGginozcaiSaH sambandha ubhayorekatarasya vA niyatadharmmasAhityaM vyAptirucyate / sa cAsakRtpratyakSAdinA nizcIyate na sakRtpratyakSAdinA / tathA ca kiyadudAharati-bahirnigRr3ho dhUmenetyAdi / atItaM kAyryeNa kAraNamevaM vyavasyanti / yathA nigUDho vahidhUmenAnumIyate kutracidagniH saMvRto varttata iti / yastu khalu pUrvvaM dRSTavAn dhUmo jAyate Aja eva nAnyasmAt / tato vahnidhUmayorniyataM dhUmasya dhasya vahnau dharmmiNi sAhityaM jJAyate / janyajanakabhAvaH sambandhaH / atra yuktiH na hi dhUma ArdrendhanajavahnimantareNa sambhavati / yatra kutracid dhUmo yadi varttate tadA tenaiva dhUmena tajjanako vahiranumIyate / gRhAntare ya Andhanajo vahnistasmAduttiSThan dhUma AkAze gRhAntare vA yadvarttate tayorvahnidhUmayorvibhAgavatorna saMyogaH sambandhaH / kintu tena dhUmenAnu sahakArikAraNAntarayuktAt phalAnumAnaM tathA'kArya kAraNabhUtAnAJca sAmAnyato darzanAdanumAnaM yathA - dhUmAdvarttamAna kSaNasambandhAdagnAnumAnam, etat trividhamanumAnaM gRhItaM bhavati ; trikAlamityanena trikAlaviSayatvamanumAnasya darzayati ; anumIyate ityatra 'yena tadanumAnam' iti vAkyazeSaH tena, vyAptigrahaNAdanu anantaraM mIyate samyak nizcIyate parokSArtho yena tadanumAnaM, vyAptismaraNasahAyaliGgadarzanamityarthaH / trividhamiti yaduktaM tasyodAharaNaM darzayati - vahnirityAdi / For Private and Personal Use Only Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 516 crk-sNhitaa| [ tisreSaNIyaH mIyate vartate khalu kutracidasya dhUmasya janako nigUDho vhniriti| iti kAvyeNa kAraNasya vartamAnasyAnumAnam / evamevAnyat savvaM bodhyam / yathA dehendriyamanaHsantApena jvaro vartamAno'numIyate, jvarasya rUpaM dehendriyamanaHsantApa ityAptopadezena jvarasya dharmiNo dharmasya tatsantApasya niyatasAhitya yena jJAtamasakRt sa yadA dehAdisantApaM sparzanena jAnAti tadA jvrmnuminoti| sa eva jvaro yadi gRDhaliGgo vattate rogAntaratayA vA saMzIyate tadA jvaraprazamanarauSadhAnavihAraiH prayuktastasya vyAdherupazayato hAsena zAtena jvro'numiiyte| anupazayato vRddhagrA'numIyate rogAntaramiti nAyaM jvara iti| rUpeNopazayenAnupazayasvarUpanidAnena vartamAnavyAgheranumAnam / ityevaM svarUpalakSaNenAnumitasya vyAdhervAtAdijakhenAnumAne yad yad vAtAdijasvarUpaM nAmaliGgamuktaM teSu kizcidavyabhicAri kizciJca vyabhicAri bhavadapi tattadavyabhicArisvarUpa-liGgasahacarita-vAtAdijAvyabhicAri-liGgasahacaritakhena vAtAdijakhenAnumAne liGgaM bhavatyeva / yadA vAtajvare kampaH, kamparoge ca kmpH| pittajvare svedaH vAtazlejvare'pi svedH| tathA svedAdiroge'pi sveda ityevamAdiliGgameva tattagrAdhipratipattisAdhanakhAt / pratipattisAdhanaM hi liGgamiti / vakSyate ca nidAnasthAne-liGgaJcaikamanekasya tathaikasyaikamucyate / bahUnyekasya ca vyAdhebahUnAM syurbahUni c|| viSamArambhamUlAnAM liGgameka jvaro mtH| jvarasyaikasya cApyekaH santApo linggmucyte| viSamArambhamUlazca jvara eko nirucyte| liGga retairvarazvAsa-hikkAdyAH santi caamyaaH||" iti / iti kAryeNa vattemAnasya kAraNasyAnumAnamudAhRtyAtItasya kAraNasya kAryeNAnumAnamudAharati-maithunaM grbhdshrnaadityaadi| atItaM maithunaM grbhdrshnaadnumiiyte| evametatprakAreNAtItaM kAraNaM kAryeNAnumIya budhA vyvsynti| atreyaM yuktirpekssyte| yaH khalvAptopadezena jJAtavAnevam aduSTazukrapuruSeNAduSTazoNitagarbhAzayayA RtusnAtayA saha saMvaset, tasya putrAdikAraNadiSTAdhiSThitazukraM tasyA garbhAzayagatAduSTAttavena saMsRSTaM pAzcabhautika paralokAdavakrAmati vIjadhA jiivaatmaa| tadA tatpaJcamahAbhUtAnAmAtmanazca saMyogAt garbhasambhavaH syaaditi| sa khalu nAryA garbhadarzanAdevamUhati paJca etacca vyAkRtameva, nigUDho'dRzyamAnaH, evaM vyavasyantyatItamiti vyvcchedH| vIjAditi sahakArikAraNAntarajalakarSaNAdiyuktAditi boddhavyam ; anAgataM phalaM sadRzaM vyavasyantIti smbndhH| 'dRSTvA vIjAt phalaM jAtam' ityanena vIjaphalayoH kAryakAraNalakSaNAM vyApti For Private and Personal Use Only Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAya sUtrasthAnam / mahAbhUtAnyAtmA ceti SaDdhAtusaMyogAt garbhasambhavaH / SaDdhAtusaMyogazca striyAH puMsavArtavazukrasaMyogamantareNa na bhavati / tayoH saMyogazca natta maithunAda bhavatIti yuktitaH puMsAsyA maithunamanuminotyatItamiti yuktypeksstrkH| ihApi garbhamaithanayoH kAryakAraNabhAvaH sambandhI niyatadharmasAhityamubhayoH kacit ekatarasya ca kcit| ityevamanUr3hAyAH kuverasya mAturgabhedarzanAt tasya pitA tasyA maithanayanumAya vizvazravasaH sannidhau gakhovAca kathameSAnUr3hA garbhiNI vabhUmAtrAgatA bhagavAn bravItu iti / sa hovAca madvacanAnna tu puMsaMyogAditi sAptopadezenApi tasyA garbho jJAta iti maithunAda garbhAnumAnaM na vyabhicarati, tapitrA hi pUrva tasyA grbhdrshnaanmthnmevaanumitmiti| garbhakAraNavena maithunasya sAdhAraNatayA loke prsiddhH| ubhayoniyatadharmAsAhityamaduSTazukrapuMso'duSTArtavagarbhAzayayA saha maithunaM yatra tatra garbha ekAntena, yatra garbhastatra tathA maithunaJcaikAntenetyevamekatarasya vA yatra dhUmastatra vahniH na tu yatra vahnistatra dhUmo bhajanakapAlAdAvabhAvAt ; itivan / ___ atha kAraNena bhaviSyataH kAvyasyAnumAnamudAharati-evamityAdi / vIjAt phlmnaagtmiti| anAgataM bhaviSyat phalaM vIjAdanumAya vyavasyantIti yojnaa| tatra yukti:-kSetrakapaNaM jalamRturvarSAdirvIjaJceti-catuSkasaMyogAt phalamasya zasyaM bhaviSyati / yadidaM kRSTAyAM bhUmau vIjaM vapati tadarpaNAdijalaM cellabheta tadAraM janayiSyatyatha barddhiSyate, na cenjalaM labheta zoSamApatsyateiti yuktyA tyti| yadi zopaM nApatsyate jalaM labdhA vaddhete tadA zaradAdau kAle phaliSyatIti yuktyapekSastotrAnumAnam / evameva vyAghestasya tasya nidAnasevanadarzanAt sa sa rogo bhvissytiitynumiiyte| tathA pUrvarUpadarzanena bhaviSyaprAdhiH samprAptidarzanena tu jAyamAno vyAdhiranumIyate / yathA garbhadarzanena jAyamAno bAlo'numIyate, tathopazayena ca sa sa eva vyaadhirnumiiyte| yathA vAtikajvarapUrvarUpe ghRtapAnenopazayAdvAtikajvaro bhaviSyatItyanumIyate, tathA jAyamAne roge copazayAdanumIyate sa sa eva rogo jAyata iti| evaM sarvatra kAraNena bhaviSyatkAryAnumAnaM syAt / tatrAsAmAnyato dRSTazca bhUtaM bhavada bhaviSyaca kAryamanumIyate tadudAharati / dRSTvA vIjAt phalaM jAtamihaiva darzayati / yadyapi ca kAraNaM kArya vyabhicarati, yataH, nAvazyaM vIjasaddhAve phalaM bhavati, tathApi sahakArikAraNAntAyukta vIjaM phalaM na vyabhicaratItyabhiprAyo boddhavyaH, kAraNasAmagrI ca kArye na vyabhicaratyeva // 8 // For Private and Personal Use Only Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 518 crk-sNhitaa| [ tisreSaNIyaH jalakarSaNavIjartu-saMyogAcchasyasambhavaH / yuktiH Sar3adhAtusaMyogAda garbhANAM sambhavastathA // mathyamanthanamanthAnasaMyogAdagnisambhavaH / yuktiyuktA ctusspaad-smpdvyaadhinivrhnnii|| buddhiH pazyati yA bhAvAn bahukAraNayogajAn / yuktistrikAlA sA jJayA trivargaH sAdhyate yayA // eSA parIkSA nAstyanyA yayA savvaM parIkSyate / parIkSyaM sadasaccaivaM tathA cAsti punarbhavaH // 6 // sadRzaM budhA vyavasyantIti yojnaa| AmravIjAduptAda, yat phalaM jAtaM tattadAmravIjasadRzaM dRSTvA budhA vyavasyanti-yAdRzaM vIjaM tAdRzaM phala bhavati bhUta bhaviSyati cetyevamanumAya yat phalamabhIpsati tadvIjaM vapatItyevaM vyavasyanti / vIjasadRzaM phalaM nAnyasmAdvIjAdanyaphalamiti yuktiH // 8 // gaGgAdharaH-na kevalaM vIjAt sadRzaM phalaM bhavatIti phalane kAraNAntaraM darzayannanumAne yuktimudaahrti-jlkrssnnetyaadi| vyAkhyAsyate yuktivyAkhyAne iti / evameva gautamenAkSapAdenoktam-"pratyakSAnumAnopamAnazabdAH prmaannaani"| ityuddizya pratyakSalakSaNamuktam, tataH param-atha tatpUrvakaM trividhamanumAnaM pUvvavacchepavat sAmAnyato dRSTazca / vyAkhyAtaJcedaM lakSaNaM vAtsyAyanena ; atheti pratyakSAnumAnopamAnazabdato bhAvAnAM jJAnAnantaram / taiH pramANaisteSu bhAveSu yasya yena saha kAyyakAraNabhAvaH saMyogaH samavAyo vA tasya tasya tAdRzarUpeNa jJAtasyApratyakSasya yena saha sambandhastasya pratyakSAdipUrva yasyAvyapadezyAvyabhicArivyavasAyAtmakajJAnasya tat / atha tatpUrvakaM vyavasAyAtmakaM jJAnamanumAnam / iti / atha zabdena pUrva pramANe vAnAM jJAnaM smbdhyte| tatpUrvakamityanena liGgaliGginoH sambandhadazenaM linggdrshnshcaabhismbdhyte| liGgaliGginoH samvandhayordarzanena ca linggsmRtirbhismbdhyte| cakrapANiH-yukta pramANasyAnyazAstraprasiddhatvenodAharaNAnyeva tAvaddarzayati ; udAharaNe jJAte yuktalakSaNaM sukhena jJAyate ityabhiprAyeNa, jlkrssnnetyaadi| karSaNazabdena karSaNasaMskRtA bhUmiH gRhyate, jalakarSaNavIjattu saMyogAt zasyasya sambhavo bhavatIti yajjJAnaM tadyuktiriti yojanIyam / For Private and Personal Use Only Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 11za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 516 ; ; pUrvvajJAtAnAM sambandhAnAM smRtyA liGgadarzanena cApratyaso'rtho'numIyate / pUrvavaditi - patra kAraNena kAyyamanumIyate yathA meghonnatyA bhaviSyati dRSTiriti / zeSavat, tadyatra kAyryeNa kAraNamanumIyate pUrvodakaviparItamudakaM nayAH pUrNatvaM zIlaJca dRSTvA srota so'numIyate -bhUtA dRSTiriti / sAmAnyato dRSTaM tada yadanyatra dRSTasyAnyatra darzanamiti yathA kasyacijyApUrvakamanyatra dRSTasya prANiNo'nyatra darzanam / tathA cAdityasya / tasmAdastyapratyakSApyAdityasya vrajyeti / athavA pUrvvavaditi / yatra yathApUvvaM pratyakSabhUtayoranyataradarzanenAnyatarasya apratyakSasyAnumAnam / yathA dhUmenAgririti / zeSavannAmaparizeSaH / sa ca prasaktapratiSedhe'nyatrAprasaGgAt ziSyamANasya sampratyayaH / yathA -- sannityamityevam, AdinA dravyaguNakarmaNAmavizeSeNa sAmAnyavizeSasamavAyebhyo nirvvibhaktasya zabdasya tasmin dravyaguNakarmasaMzaye na dravyaM zabda ekadravyatvAt na ka zabdAntara hetutvAt / yastu ziSyate so'yamiti zabdasya guNalapratipattiH / sAmAnyato dRSTaM nAma yatrApratyakSe liGgaliGginoH sambandhe kenacidarthena sAmAnyAt apratyakSo liGgI gamyate yathecchAdibhirAtmA / icchAdayo guNAH / guNAzca dravyasaMsthAnAstadyadeSAM sthAnaM sa Atmeti / evaM vibhAgavacanAdetat trividhamiti siddhe trividhavacanaM mahato nyAyasya laghIyasA sUtreNopadezAt paraM vAkya lAghavaM manyamAnasyAsmin vAkya lAghave'nAdaraH / tathA cAyamitthambhUtavAkya vikalpena pravRttaH / siddhAnte cchale zabdAdiSu ca bahulaM samAcAraH zAstra iti / sadviSayaJca pratyakSaM / sadasadviSayaJcAnumAnam / kasmAt 1 traikAlyagrahaNAt / trikAlayuktA arthA anumAnena gRhyante / bhaviSyatItyanumIyate bhavatIti cAbhUditi ca / asacca khalvatItamanAgataJceti / athedamanumAnaM parIkSitaM, tad yathA"rodhopaghAtasAdRzyebhyo vyabhicArAdanumAnamapramANam / " rodhAdibhyo vyabhi-cArAdanumAnaM nArthasya pratipAdakaM kadApItyapramANam / rodhAdapi nadI pUrNA gRhyate / tadA copariSTAda dRSTo deva iti mithyAnumAnam / nIr3opaghAtAdapi pipIlikANDasaJcAro bhavati, tadA ca bhaviSyati dRSTirityanumAnaM mithyeti 1 puruSo'pi mayUravAsitamanukaroti, tadApi zabdasAdRzyAnmithyAnumAnaM bhava I I * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir SaDdhAtusaMyogAt paJcamahAbhUtAtmasaMyogAt, "tathA zabdo yuktirityatikarpati / * mathyaM manthanakASThayantrakaM, kAM mandhanaM, manthAnaM kASThabhramaNam; kiMvA manthaka iti pAThaH, manthAnaM bhrAmya yuktirityA tIti kacit pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 520 crk-sNhitaa| [tirepaNIyaH tiiti| tatrAha-"naikadezavAsasAdRzyebhyo'rthAntarabhAvAt / " naaymnumaanvybhicaarH| ananumAne tu khalvayamanumAnAbhimAnaH / kathaM ? nAviziSTo liGgaM bhavitumarhati / pUccoMdakaviziSTaM khalu varSodakaM zIghratarakha srotaso bahutaraphenaphalaparNakASThAdibahulaJcopalabhamAnaH pUrNatvena nadyA upariSThAd dRSTo deva ityanuminoti, nodkdimaatrenn| pipIlikAmAyasyANDasaJcAre bhaviSyati vRssttiritynumiiyte| na trAsAt kaasaanyciditi| naivaM bhayaravAsitaM tatsadRzo'yaM zabda iti vizeSaparijJAtAnmithyAnumAnamiti / yastu sadRzAdviziSTAt zabdAt viziSTaM mayaravAsitaM gRhNAti tasya viziSTo'yo gRhyamANo liGgam / yathA sarpodInAmiti / so'yamanumAturaparAdhaH, nAnumAnasya / yo'rthavizeSeNAnumeyamarthamaviziSTArthadarzanena bubhutsata iti| atha trikAlaviSayamanumAnaM traikAlyagrahaNAditi yaduktaM, tatra ca-"vartamAnAbhAvaH patataH ptitptitvykaalopptteH|" hantAt pracyutasya phalasya bhUmau pratyAsIdato yadRddha sa patito'dhvA tatsaMyuktaH kAlaH ptitkaalH| yo'dhastA sa patitavyo'vA tatsaMyuktaH kAlaH ptitvykaalH| nedAnI tRtIyo'dhyA vattate, yatra patatIti vartamAnaH kAlo gRhet| tasmAdvartamAnaH kAlo na vidyata iti / tatrAha-"tayorapyabhAvo vartamAnAbhAve tadapekSakhAt / " nAvavyaGgAH kAlaH, kintu kriyAvyaGgAH pttiiti| yadA patanakriyA vyuparatA bhavati sa kAlaH ptitkaalH| yadA tu patiSyati sa ptitvykaalH| yadA dravye vattemAne kriyA gRhyate, sa vartamAnaH kaalH| yadi cAyaM dravye vartamAna patanaM na gRhNAti tadA kasyoparamamutpatsyamAnatAM vA prtipdyte| patitaH kAla iti bhUtA kriyaa| patitavyaH kAla iti cotpatsyamAnA kriyaa| ubhayoH kAlayoH kriyAhInaM dravyamadhaH patatIti kriyaasmbdvm| so'yaM kriyAdravyayoH sambandha gRhNAti vartamAnaH kAlastadAzrayo cetarau kAlau tadabhAve na syAtAmiti / athaapi-"naatiitaanaagtyoritretraapekssaasiddhiH|" yadyatItAnAgatAvitaretarApekSau sidhyetA, pratipadevamahi battemAnavilopanam / nAtItApekSA'nAgatasiddhiH, naapynaagtaapekssaa'tiitsiddhiH| kayA yuktyA kena kalpena vA kthmtiitaanaagtyoriti| tannopapadyate vishesshekhbhaavaat| dRSTAntavatmANakASThaM, saMyogAt melakAditi boddha vyaM, yataH manthanasya kriyArUpasya saMyogo na saGgacchate, kiMvA manthanazabdena mnthnrjjurucyte| yujyate sambadhyate'nayeti yuktiH, tayA yuktA yuktiyuktaa| catuSpAda iti vaktavye sampada grahaNaM guNavaJcatuSpAdagrahaNArtham / For Private and Personal Use Only Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH / suutrsthaanm| 521 pratidaSTAnto'pi prsjyte| yathA rUpaspazI gandharaso netaretarApekSau sidhyate / evamatItAnAgatAviti / netaretarApekSA kasyacit siddheti / yasmAdekAbhAve'nyatarAbhAvAdubhayAbhAvaH / yadaprakasyAnyatarApekSA siddhiranyatarasyedAnI kimapekSA ? yadyanyatarasyaikApekSA siddhirekasyedAnI kimapekSA ? evamekasyAbhAve'nyatarat na sidhyatItyubhayAbhAvaH prsjyte| arthasadbhAvavyAprazvAyaM vattamAnaH kAlaH -vidyate dravyaM vidyate guNA vidyate kamgatA yasya cAyaM nAsti tasya "vatte. mAnAbhAve sarvAgrahaNaM prtykssaanupptteH|" pratyakSamindriyArthasanikaSaja, na cAvidyamAnaM sadindriyeNa snnikRpyte| na cAyamavidyamAnaM kiJcit sadanajAnAti / pratyakSanimittaM pratyAviSayaH pratyakSAnaM saca noppdyte| pratyakSAnupapattau ca ttpuurvkvaadnumaanaanmyornuppttiH| sarvapramANavilApe sarvagrahaNaM na bhavatIti ubhayathA ca vattemAnaH kAlo gRhyata; kacidarthasadbhAvavyaGgAH- yathAsti dravyamiti, kacit kriyAsantAnavyaGgAH--yathA pacati chinattIti / nAnAvidhA caikArthA kriyA kriyAsantAnaH kriyAbhyAsazca / nAnAvidhA caikArthA kriyA pacatIti / sthAlyadhizrayaNamudakAsecanaM taNDulAropaNamagnyabhijvAlanaM dIghaTTanaM mnnddsraavnnmyo'vtaarnnmiti| chinattIti kriyAbhyAsaH / udyamyodyamya parazuM dAruNi nipaatyNshchinttiityucyte| yaccedaM pacyamAnaM chidyamAnaJca tat kriyamANaM tasmin kriyamANe-"kRtatAkartavyatopapattestUbhayathA grahaNam / " yadA kriyAsantAno'nArabazvikIpitaH so'nAgataH kAlaH-pakSyatIti / prayojanAvasAnaH kriyAsantAnoparamo'tItaH kAlaH-- apaakssiiditi| ArabdhaH kriyAsantAno vartamAnaH kAlaH-pacatIti ; tatra yoparatatA sA kRtatA, yA cikIpitatA sA kartavyatA, yA vidyamAnatA sA kriymaannaa| tadevaM kriyaasntaansthstraikaalysmaahaarH| pacati pacyata iti vartamAnagrahaNena gRhyte| kriyAsantAnasyAtrAvicchedo vidhIyate, nArambho noparama iti / so'yamubhayathA battamAno gRhyate, apaNo vyapaTavaNazca atItAnAgatAbhyAm sthitivyaGgayo vidyate dravyamiti / kriyAsantAnavicchedAbhidhAyI ca traikaalyaanvitH-pcti--chinttiiti| anyazca pratyAsattiprabhRterathesya vivakSAyAM tadabhidhAyI bahuprakAro lokepkssitvyH| tasmAdasti vartamAnaH kAla iti / samprati yuktlkssnnmaah-buddhirityaadi| yA buddhirbhAvAn pazyati viSayIkaroti, bahukAraNayogo bahUpapattiyogaH, janizcAyaM jJAnArthe, tena, bahUpapattiyogajJAyamAnAnan For Private and Personal Use Only Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| { tiSaNIyaH atha pratyakSAnumAnopamAnazabdAH pramANAnItyuddeze-na ctussttvmaitihyaarthaapttismbhvaabhaavpraamaannyaat| pramANAnAM catuSTameveti na yathArtham / aitihyAdInAmapi prAmANyAt nyUnavacanAt / tatrAha, satyametAnyapi pramANAni bhvnti| na tu prtykssaadibhyo'tiriktaani| tasmAcakhAyeMva pramANAni bhavanti / kasmAt ? zabda aitihyasyAnAntarabhAvAdanumAne'rthApattisambhavAbhAvAnAmanarthAntarabhAvAcApratiSayaH / AptopadezaH zabda iti / na ca zabdalakSaNamaitihyAd vyaavrttte| so'yamabhedaH sAmAnyAt saMgRhyata iti veda Aptopadeza iva loka Aptopadeza aitihymiti| pratyakSeNa apratyakSasya liGgasambandhasya pratipattiranumAnam / tathA cArthApattisambhavAbhAvAH sNgRhaante| vAkyArthasampratyayenAnabhihitasyArthasya pratyanIkabhAvAda grhnnmrthaapttirnumaanmev| vakSyate ca rogabhiSagajitoye--"arthaprApti ma yatraikenArthena uktanAparasyArthasyAnuktasya siddhiH| yathA nAyaM santarpaNasAdhyo vyAdhiH ityukta bhvtyrthpraaptirptrpnnsaadhyo'ymiti| nAnena divAbhoktavyamityukte bhavatyarthaprAptirnizi bhoktavyamiti / " suzratenApyuktam- "yadakIrtitamarthAt Apadyate sArthApattiriti / " ityevaM samAkhyAyogAdarthAdityanena yadakIrtitaM zabdAdApadyate tacchandadyotyo'yo vyaavrttte| yathA na gacchatIti natrA dyotyaH pratiSedho naadaapdyte| evaM prakarotItyevamAdiSu prakarSAdyartho'rthAnnApadyate, sa ca zAbda ev| Agneye mahApurANe cAgninA vasiSThAyoktam --"prakaTakhamabhivyaktiH zrutirAkSepa itypi| tasyA bhedo zrutistatra zAbdaM svArthasamarpaNam // " ityAdinA zratimuktavAkSepa uktH| "zru teralabhyamAno'rtho yasmAdbhAti sa cetrH| sa AkSepo dhvaniH syAcca dhvaninA vyajyate ytH|| zabdenArthena yatrArtha kRkhA svymupaarjnm| pratiSedha iveSTasya yo vishessaavidhitsyaa|| tamAkSepaM bruvantyatra stutaM stotramidaM punH| adhikArAdapetasya vastuno'nyasya yA stutiH|| yatrokte gamyate'nyo'tha statsamAnavizeSaNaH / sA samAsoktiruditA sajhe pArthatayA budhaiH // apahna tirapad tya kizcidanyArthasUcanam / paryAyoktaM yadanyena prakAraNAbhidhIyate // eSAmekatra saGge ca samAkhyA dhvniritytH||" iti| vyAkhyAyate cedaM srvm| prakaTakhayA buddhiH pazyati, uhalakSaNA sA yuktiriti pramANasahAyIbhUtA ; evamanena bhavitavyamityevaMrUpa aho'tra yuktizabdenAbhidhIyate ; sA ca paramArthato'pramANabhUtApi vastuparicchede pramANasahAya For Private and Personal Use Only Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 523 11 adhyAyaH] sUtrasthAnam / mityaadi| zabdAnAmarthasya prakaTavaM prkaashklmbhivyktiH| tasyA dvau bhedau-zra tirAkSepa itypi| tatra mukhyA vRttilakSaNA vRttigauNI vRttiriti tridhaa| zratimuktvAkSepaM lkssyti| zrateralabhyamAno'au~ yasmAdbhAti sa cetrH| sa AkSepo dhvaniH syAca dhvaninA vyajyate ytH|| iti / zruteniruktAyAstrividhAyAH zratito na labhyamAno yaH zrutyarthAditaro'rthaH sa yato bhAti prakAzate sa AkSepo nAma shbdsyaabhivyktiH| sa eva dhvani ma syAd yato dhvaninA varNAtmakazabdabhinnazabdena vyajyate dhvanyate tasmAda dhvanivyaGgayo dhvniriti| sa cAkSepo nirdezAdeva par3idhaH / stutaM stotraM samAsoktirapahna tiH pAyoktaM samAkhyA ceti| tatra stutaM lkssyti| zabdenArthena yatrArtha kRkhA svayamupAjanam / pratiSedha iveSTasya yo vishesso'bhidhitsyaa|| tamAkSepaM bruvantyatra stutaM stotramidaM punaH / adhikArAdapetasya vastuno'nyasya yA stutiH // iti / yatrAkSepa zabdena svayaM mukhyayA zra tyAbhihitenArthena dvArA'rthamupAjanaM kRkhA iSTasyAbhimatasyAbhidhitsayA'bhidhAnecchayA pratiSedha iva yo vizeSastamAkSepamatra stutaM nAmnA bruvanti / tadyathA--"niHzepacyutacandanaM stanataTaM nirmaSTarAgo'dharo netre dUramanaJjane pulakitA tanvI tatheyaM tnuH| mithyAvAdini dUti bAndhavajanasyAzAtapIr3Agame vApI snAtumito gatAsi na punastasyAdhamasyAntikam // " iti / iha mithyAvAdinIti sambodhanena bAndhavajanasyAzAtapIr3Agama ityanena ca sakhedavaM bAndhavapadena vyjjitm| iSTasya svasaGgamAkAjhyA kAntasyAnayanAtha dUtIpreSaNasya vivakSayA dUtyAH svasaGgamasya pratiSedha iva vizeSa uktaH-vApI snAtumito gatAsi na punstsyaaghmsyaantikmityneneti| mama saGgamArtha kAntasannidhAne khAmahaM prarIram, khayA tu svayaM tena ramitA'bhUriti-nocitamiti pratiSedha iva vizeSo vyajyate iti stutaM naamaathpraaptiH|| idaM punarvakSyamANaM stotraM naamaakssepH| "adhikArAdapetasya vastuno'nyasya yA stutiH|" yatrAkSepe'dhikArAdapetasyAnyasya vastuno yA stutisttstutikrnnmaakssepH| stotraM nAmAkSepo'rthApattireva / thathA-"dhanyAsi yA kathayasi priyasaGgameSu visrabdhacATukazatAni rtaantressu| nIvI prati praNihite'pi kare vena vyApriyamANatvAt tathA tayaiva UharUpayA prAyo lokAnAM vyavahArAdiha pramANatvenoktA ; ata eva pradezAntare yukti vinA yathokta pramANatrayaM darzayiSyati-"trividhA parIkSA sahopadezena" For Private and Personal Use Only Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 524 crk-sNhitaa| [tiSaNIyaH priyeNa sakhyaH zapAmi yadi kiJcidahaM smarAmi // " iti| ii suratavidyAdhikArAdapetAnAmanyAsAM nArINAM stutiriyaM dhanyAsIti / nIvI prati priyasya karapraNidhAne smaraNamAtrAbhAvavacanena muratasukhAnubhave naipuNyamAtmano'rthAdApadyata iti stotraakssepo'rthaapttiH|| ___ atha samAsoktimAha--"yatrokta gmyte'nyo'thsttsmaanvishessnnH| sA samAsoktiruditA saGgapArthatayA buraiH||" yathArthatUkte sati yadi tatsamAnavizeSaNo'nyo'tho gamyate tadA so pArthatayA sA samAsoktibu dhairuditaa| yathA"kSipto hastAvalagnaH prasabhamabhihato'pyAdadAno'zukAntaM gRhNan kezevapAstazvaraNanipatito nekSitaH sambhrameNa / AliGgan yo'vatastripurayuvatibhiH sAzranetrotpalAbhiH kAmIvAparAdhaH sa dahatu duritaM zAmbhavo vaH shraagniH||" iti| iha kAmIveti vacanena kSipta ityAdisamAnavizeSaNo'nyo'rtho gamyate / sa vyaGgayo'rthaH khalvapattiH smaasoktirnaamaakssepH|| __ athApana ti lakSayati-"apahna tiparapasatya kiJcidanyArthasUcanam / " yatrApe kiJcidvastu apahna tya khalvapana vaM kRkhAnyArthasUcanaM kriyate sa AkSepo'pagu tina maarthaapttirucyte| tadyathA--"kasya na vA ropaH syAt savraNamadharaM priyAyAH smiikssy| sabhRGgapadmAghrAyiNi vAstivAme'nA sahasva // " iti / atra nAyakAntareNAdharaM daSTamapana tya sabhramarapanAmAge tabhramaradaSTAghara ityarthAdApadyate iti apahna tirnaamaakssepo'rthaapttiH| atha paryyAyoktaM lakSayati-pAyoktaM yadanyena prakAreNAbhidhIyate / " anyena prakAreNa yadabhidhIyate sa AkSepaH paryAyavacanAt paryAyoktaM viparyayoktaM naamaapttiH| yathA--- "kAnte katyapi vAsarANi gamaya vaM mIlayitvA dRzau svasti svasti nimIlayAmi nayane yAvanna zUnyA dishH| AyAtA vayamAgamiSyatha suhRdvagesya bhAgyodaye sandezo bada kastavAbhilaSitastIrthapa toyAJjaliH // " iti / bhatta: pravAsAmane maraNaM bhaviSyatIti prakArAntareNa abhihitamiti pAyoktaM nAmAkSapo'rthApattiriti / samAkhyAnAmAkSepamAha-"epAyakatra saGge ca smaakhyaadhvniritytH||" iti / eSAM stutastotrasamAsoktyapagu tipAyoktAnAmAkSepANAmekatra saGga melane iti vacanAt / tathA, upamAnaM gRhItvA rogabhiSajitIye zabdAdIni catvAri pramANAnyabhidhAsyati / trikAlA vartamAnAtItAnAgataviSayA trikAlaviSayA, trikAlaviSayatvaJcAsyAstrikAlAnumAna For Private and Personal Use Only Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 525 ityataH samyagAkhyA ityasmAddhetoH samAkhyA nAma dhvanirAkSepo'rthApattiH syAt / tayathA - " hantAli santApanivRttaye'syAH kiM tAlavRntaM taralIkaroSi / uttApa eSo'ntara dAha heturnatabhravo na vyajanApanodyaH // " iti / iha vaidevaneSTasya kAminyAH kAmajatApajanmakathanasya vivakSayA kiM tAlavRntaM taralIkaroSItyanena pratiSedha iva vizeSaH kRta iti stutaM nAmAkSepaH / tathA zAntyadhikArAdapetasya kAmotkaNThitacittasya stutirUttApa eSo'ntaradAha heturityanena kRtA, tena stotraM nAmAkSepaH / na vyajanApanoya iti vyajanApanodyo nAyamuttApa ityarthe tUkte navyajanApanodya iti samAnavizeSaNo'nyo'rtho gamyate navayauvanAnvitajanenApanoya iti samAsoktirAkSepaH- tathA kAmajamanovyAkulalamapahU tyAntaradAhajanito dAhaH sUcita iti apahna tirnAmAkSepo'rthApattiH, prakArAntareNa kAmatApAbhidhAnAt paryAyoktaM nAmAkSepo'rthApattiriti / eSAM paJcAnAm AkSepANAmekatra saGgo bhavatItyataH samAkhyA nAma dhvanirAkSepo'rthApattiriti / ityevaM pavidha AkSepo'rthApattiH pavizveti / imAmarthApattiM parIkSate gautamaH 1 "arthApattirapramANamanaikAntikatvAt " vyAkhyAtamida vAtsyAyanena -asat megheSu vRSTirna bhavati satsu bhavati ityetadarthAdApadyate, satsvapi caikadA na bhavati / seyamarthApattirapramANamanaikAntikatvAditi / anaikAntikatvamarthApatteH / "nAnarthApattAvarthApatyabhimAnAt / asati kAraNe kArya notpadyata iti vAkyAt pratyanIkabhUto'rthaH sati kAraNe kAyryamutpadyata ityartho'rthAdApadyate / abhAvasya hi bhAvaH pratyanIka iti so'yaM kAyryotpAdaH / sati kAraNe'rthAdApadyamAno na kAraNasya sattAM vyabhicarati / na khalvasati kAraNe kAyyamutpadyate / tasmAnnAnakAntikI / yat tu sati kAraNe nimittaprativandhAt kAryaM notpadyata iti, kAraNadhamrmo'sau na tvarthApatteH prameyam / kiM tarhi asyAH prameyam ? sati kAraNe kAyryamutpadyata iti / yo'sau kAyryotpAdaH kAraNasya sattAM na vyabhicarati, etadasyAH prameyam / evaJca sati, anarthApattAvarthApattyabhimAnaM kRtvA pratiSedha ucyata iti / dRSTazva kAraNadhamrmo na zakyaH pratyAkhyAtumiti / "pratiSedhAprAmANyaJcAnaikAntikatvAt" / arthApattirna pramANamana ; vipayopadezakatvenaiva trivargasAdhakatvaJca trivargasAdhanAdeva Utaireva hi prAyastrivargAnuSTAne pravRttirbhavati pramANaparicchedena tu pracAro virala eva / yat tu bahukAraNajalakarpaNavIjatu - For Private and Personal Use Only Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 526 crk-sNhitaa| [tistraiSaNIyaH kAntikakhAditi pratiSedhasya cAprAmANyamanaikAntikalAt / arthApattine pramANamityanenArthApatteH prAmANyapratiSedho bhavati, na barthApatteH sadbhAvapratiSedhaH syAt / evaM hi sa pratiSedho'naikAntiko bhavati / anaikAntikenApramANena pratiSedhena na kazcidarthaH pratiSiddhaH syAt / tatrApi yadi manyase-niyataviSayeSvartheSu madhye svaviSaye vyabhicAro bhavati, na tu vissyaantre| tenArthApatteH prAyANyaM pratiSedhaviSayaH, na vApatteH sadbhAvo'tra pratiSedhaviSaya iti / tahi ca-"tatyAmApye vA naarthaapttypraamaannym"| pratiSedhaprAmANye vA sati nArthApatteraprAmANyam / arthApatterapi kAryotpAdanena kAraNasattAyA avyabhicAro viSayaH ; na ca kAraNadhammo vissyH| asatsu meghaSu na bRSTirbhavatItyukte bhavatyApattiH satsu medheSu kRSTibhavati nimittaprativandhAbhAve sati / nimittapratibandhAt tu kacicca na bhvtiityvybhicaarH| evamarthAdApadyate yo'nyo'rthaH sa cedApattiH pramANaM bhavati, tarhi zabdAdApadyate yo'rthaH sa cAptopadezo nAma / "zabdo'numAnamarthasyAnupalabdheranumeyakhAt" / zabdo'numAnaM pramANaM na tu pramANAntaram, zabdArthasyAnumeyatvAt / tadanumeyavaM tu prtykssto'rthsyaanuplbdhH| yathA'nupalabhyamAno liGgI mitena liGgena pazcAjajJAyate--ityanumAnam / evamiha mitena khalu jJAtena zabdena pazcAt mIyate'nupalabhyamAno'yamartha ityanumAnaM shbdH| yathA loke kazcidAha ghaTamAnaya putraketi prayuktaH putro yAdRzaM vastu ghaTeti buddhavAnayati tadvastu ghaTakhena jJAtaM pUrvamabhUtapadezena / tadupadezena khalu zabdenAyaM ghaTa iti vijJAyate'numAnena iti upadezaH zabdo'pyanumAnamiti / na kevalamarthasyAnumeyatvAdanumAnaM zabdaH / " upalabdheradviprattikhAt" / zabdasya pramANAntarakha dvipattirupalabdhiH syAt / yathAnumAne khekaprakAropalabdhiranyaprakAropalabdhiH, pratyakSe zabde tu yathopadezAt pravattete upalabdhiranumAne'pi tathA pravartate tasmAdadvipattikhAdupalabdheH" zabdo'numAnameva / tatra ceducyate-anumAne liGgaliGginoH sambandhayoH sambandhapratIto liGgopalabdhito liGgigrahaNam / tata Aha-"sambandhAcca" / zabdArthayoH sambandhAcca shbdo'numaanm| sambaddhayoreva zabdayoH sambandhapratIto zabdopalabdhito'thagrahaNamiti shbdo'nmaanmiti| tatrAha-"Aptopadeza saMyogAt bhAvizasyajJAnaM yuktirucyate, taccAnumAnaM, nArthAntarabhUtaM ; tatrAnumAnAda bhedo duSkara iti nAdriyAmahe ; kiJca kAraNebhyaH kArya pratIyamANaM na kadApi vartamAnaM pratIyate, tatazca For Private and Personal Use Only Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 527 saamrthyaacchbdaadrthsmprtyyH|" svo'psarasa uttarAH kuravaH sapta dvIpAH sapta samudrA lokasanniveza ityevamAderapratyakSasyArthasya na zabdamAtrAt prtyyH| kintu AptairayaM zabda ukta ityAptopadezasAmarthyAdeva svargAdizabdAdarthasampratyayaH syAt--asti svrgaadirbhaavH| viparyAyeNa saMpratyayA. bhAvAt / yadyAptaH svargo'stItyevamAdikaM nAha kastarhi svarga ityevamAdikaM satyamiti sampratyayaM gacchet / na khevmnumaane| tatrApi liGgaliGginorAptopadezenaiva vahna rvahivena dhUmasya dhUmatvena jJAnAdvahnidhUmayoni yatadharmasAhityaM sambandho jhAyata iti / yduktmuplbdherdviprttikhaaditi-tnn| ayameva hi zabdAnumAnayorUpalabdheH prttibhedH| AptopadezasAmarthyAdevAsya zabdasyAyamartha iti prasiddhiM jJAtavatA prayuktAcchabdAdarthasya sampratyayaH syAt anumAne ca tadupadezena zAtAnAM yasya yena kAryakAraNabhAvaH 'saMyogaH samavAyo vA tathA darzanena tatasmRtyA punarapratyakSasya tasya liGgino liGgadarzanenopalabdhiriti dvipttikhmevoplbdhH| sambandhAcceti yaduktaM tatrAsti ca zabdArthayoH sambandho'numataH prtissiddhshc| asyedamiti SaSThIviziSTasya vAkyasyArthavizeSo'GgIkRto vAcyavAcakabhAvaH smbndhH| "siddhe zabdArthasambandhe" iti kAtyAyanavAttikAt / prAptilakSaNastu zabdArthayoH sambandhaH pratiSiddhaH / yena sambandhena sambaddhayoliGgiliGgayoliGgajJAnena liGgI gRheteti| sa ca sambandho naasti| "prmaannto'nuplbdhH|" pratyakSatastAvacchabdArthaprApte!palabdhiH atIndriyakhAt / rUpidravyasya rUpopalabdhestatsamavAyAt saMyogapratyakSam / arUpasyApratyakSamiti / yathA yenendriyeNa gRhyate zabdastadindriyaviSayatvamatikAnto'rtho na tenendriyeNa gRhyte| asti cAtIndriyo viSayabhUto'pyarthaH / sa ca nAnanendriyeNa gRhaate| prAptilakSaNe tu sambandhe gRhapramANe zabdAthayoH kiM zabdasyAntike'rthaH syAt ? athavArthAntike zabdaH syAt ? athobhayaM vApyubhayatra syaaditi| yadeSAmanyatamena prAptilakSaNaH sambandhaH zabdArthayoraGgIkriyate tadA-"pUraNapradAhapATanAnupalabdhezca smbndhaabhaavH|" sthAnakaraNAbhAvAca / zabdAntike'rtha iti cedanumAnenopalabhyate tadA kaNThatAlvAdisthAnakaraNata uccAraNe kaNThAdisthaH zabdastadantike cArthazcedvattaMte tadA annAmAsizabdo trikAleti parAhataM syAt ; atra zAntarakSita-kamalazIlAbhyAM yuktipramANAntarasvIkAre pUrvapakSasiddhAntAvuktau "yasmin sati bhavatyeva na bhavatyasatIti c| tasmAdato bhavatyetat yuktireSAbhi For Private and Personal Use Only Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org dhIyate / vidyate // * 528 [ titraipaNoya: caraka saMhitA | I cAraNe mukhapUraNapradAhapATanAni gRheran / na ca mukhapUraNAdIni vijJAyante / agrahaNAnnAnumeyaH prAptilakSaNaH zabdArthayoH sambandha iti / arthAntike zabda iti cet tadA svargastu yatra na tatra zabdaH ; uccArayitumukhe hi zabdaH / yadi svargAntike svargazabdastadA kaNTatAlvAdisthAnakaraNAbhAvAdanuccAraNam / ityevamubhayapratiSedhAcca nobhayamubhayatreti / tasmAnna zabdenArthaH prApta iti / tatrAha "zabdArthavyavasthAnAdapratiSedhaH" / zabdArthapratyayasya vyavasthAdarzanAdanumIyate vyavasthAkaraNaM zabdArtha sambandho'stIti / asambandhe hi yattacchabdaprayogAdyatheSTArtha pratyayaprasaGgaH, tasmAcchabdArthayoH sambandhapratiSedho na katrttuM zakyata iti / tat, "na sAmayikatvAcchbdArthapratyayasya " / zabdArthavyavasthAnaM na sambandhakAritam, kintu samayakAritaM tadbrUmaH / asyedamiti SaSThIviziSTasya vAkyasyArthavizeSo'GgIkRtaH / prAptilakSaNastu sambandhaH pratiSiddhaH / samayaM tatrAvocAma / kaH punarayaM samayaH ? asya zabdasyedamarthajAtamabhiSeyamityabhidhAnAbhiveyaniyamayogaH / tasminnupayukta zabdAdartha sampratyayo bhavati / viparyaye hi zabdazravaNe'pi tadarthapratyayAbhAvaH / sambandhavAdino'pi zabdArthayorvA cakavAcyabhAvasamvandhaM brUyAt na tu prAptilakSaNam / prayujyamAnagrahaNAcca laukikAnAM samayopayogaH / samayapAlanArthaJca khalvidaM padalakSaNayA vAcA'nvAkhyAnaM vyAkaraNaM vAkyalakSaNayA vAcAtyarthe' lakSaNam / padasamUho vAkyamarthaparisamAptAviti / tadevam aprAptilakSaNasya zabdArthasambandhasyArthajuSo'pi zabdArthavyavasthAnaM nAnumAne heturbhavati, prAptilakSaNasyAnumAnahetutayoktavAt / asyedaM kAraNaM kAyya saMyogi samavAyi ceti laukikamityuktaM kaNAdena / asti cAnumAnamaprAptilakSaNena sambandhena / yathA dUrAnnagare dagdhe'smin vA grAmAntarepUddha dhUmo dRzyate vaha rasambandhastena cAnumIyate kApi vahnibhUta iti cet ? na tatra saMyogasamavAyAbhAve'pyasti kAryakAraNabhAvaH sambandhaH, na tvaprAptilakSaNaH zabdArthayoriva / arthAstu zabdArthayoraprAptilakSaNaH sambandhaH / nAstu tenAnumAnam / pratyayastu zabdAdarthasya svAbhAvika iti cet ? na / zabdArthapratyayo hi sAmayikaH / " jAtivizeSa cAniyamAt / " RpyAyryamlecchAnAM jAtivizeSe ca yathAkAmaM zabdaviniyogo'rthapratyAyanAya pravarttate / nAsti Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yn For Private and Personal Use Only pramANAntaramevedamityAha carako muniH / nAnumAnamiyaM yasmAd dRSTAnto'na etat zAntarakSitavacanaM kamalazIlena vyAkhyAtaM - " tad bhAvabhAvitvena yatkAryyatA Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 526 ca tatra niymH| yathA RSayaH saMskRtaM bhASante brAhmaNAdaya AuH svasvadezavacanaM bhASante mlecchAzcAnAryadezavacanam / svAbhAvikastu bhAvaH sarvatra samAnaH syAt ! yathAgniruSNaH zItaM jalamityevamAdi sarvatra tulyaM na jAtivizeSe vybhicrtiiti| zabdo nAnumAnam, kintu pramANAntarameva / vaizeSike kaNAdenApyuktam shbdaarthaavsmbnyau| sAmayikaH zabdArthapratyayaH" iti / athaivArthApatteranumAne'ntarbhAvavat sambhavasyApi prAmANye pramANAntarakhaM nAsti anamAne'nAntarabhAvAt / avinAbhAvavRttyA ca sambandhayoH samudAyasamudAyinoH samudAyenetarasya grahaNa sambhavastadapyanumAnameva / yathA droNasya samudAyasya sadbhAvagrahaNenAnupIyala prasthAdimAnaM samudAyi / na hi prasthAdikasadbhAvamantareNa droNaH smbhvti| vakSyate ca rogabhipagajitIye,---atha sambhavaH / sambhavo nAma yo yataH sambhavati sa tasya smbhvH| yathA paDadhAtavo garbhasya, vyAdharahitaM. hinapArogyasyati / na hyAtmAnaM paJca ca mahAbhUtAni vinA garbhaH smbhvti| samudAyena garbhaNAnamIyante samudAyino dhAtavaH paT / evamahitaM vinA vyAdhina sambhavati, samudAyena vyAdhinA'numIyate, ahitamasyAcaritamiti / tathA hitamAcaritamArogyaNAnumIyata iti // 2 // evamabhAvo'pi pramANaM na pramANAntaramanumAna'nAntarabhAvAt / kaNAdena coktam--"kAya kAyAntarasya, virodhi asUnaM bhUtasya. bhUtamabhUtasya, bhUto bhUtasya / " iti| tatrAbhUtaM bhUtasyAbhAvaH virodhivAt / tathA ca--asmin satIdaM nopapadyate iti virodhikhe prasiddha tatkAyyaM notpadyate / nAnumIyate kAraNasya prativandhaka kimapi virodhi vartata iti / satyaM pramANacatuSTayAntabhUtAnyetAni prmaannaaniiti| atrAha vAdI-"nAbhAvaprAmANyaM prmeyaasiddhH"| amAvasya na prAmANyaM prmeyaasiddhH| pramANena pramIyate yat tat prameyam / tacca nAbhAvasyAsti / tasmAnAbhAvaH pramANaM bhavati / tatrottaramAha-"lakSiteSvalakSaNalakSitabAdalakSitAnAM ttpmeysiddhiH"| tasyAbhAvasya sidhyati prameyam / lakSiteSu lakSaNairalakSitakhAdalakSitAnAm / yathA savyamabhAvo bhAvavitaretarAbhAvasiddheH / tathA ca gavAbhAvo'zvaH evamazvAbhAvo goriti parasparAbhAvasiddheH savvaM bhAvajAtamabhAva iti / ato'zvasya bhAvasya bhAvalakSaNena lakSitasya yalakSaNaM tena lakSaNenAlakSito gaurabhAva iti gorazvAbhAvasya prmeymshvH| gavA'numIyate'zvo bhaavH| evaM nIlaM vastramAnayetyukta pratItiriyaM yuktiH / idajJa savikalpatvAnna pratyakSaM, nApyanumAnaM dRSTAntAbhAvAt ; tathAhidRzAnA eka nadbhAvabhAvivAna tatkAthyatApratipattiH, natrApi dRchAnto'nyo'nveSaNIyaH. For Private and Personal Use Only Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 530 crk-sNhitaa| [ tirepaNoyaH yasmin vastre nIlalakSaNaM na pazyati tannIlalakSaNAbhAvenAnumIyate nedmaanetumuktvaaniti| yatra nIlalakSaNaM pazyati tatrAnIlalakSaNAlakSitaM pazyan netu pratipadyata iti pratipattihetukhAdabhAvaH pramANaM prmeysiddheriti| tatrAha vAdI -----amAvastasya tatropapadyate yatra kiJcid bhUkhA na bhavati / tatra yad bhavati sa bhaavH| sa eva yatra bhUkhA na bhavati so'bhaavH| yathAme phale zyAmatA bhUvA pakve punarna bhavati sa zyAmabhAvo'bhAvaH, na tu yat nAsti so'bhaavH| yathA nimbe madhuro naastiiti| yathA vAsAmu khalbalakSiteSu lakSaNAni bhUkhA santi tAni tatraivAlakSiteSu na bhavantItyevaM na dRshyte| lakSitalakSaNastu nAstIti dRzyate tasmAt tasmin / "asatyarthe nAbhAva iti cet naanylkssnnopptteH"| yathA khalvayamanyeSu vAsaHsu nIlavAsAMsyAnayetyuktastannIlalakSaNAnupapattiM pshyti| naivaM niillkssnnlkssitep| so'yamanyeSu nIleSa nIlalakSaNAbhAvaM pazyannabhAvenArtha pratipadyata iti| tatrAha vaadii"ttsiddherlkssitessvhetuH"| teSu lakSiteSu vAsaHsu siddhividyamAnatA yeSAM bhavati na neSvabhAvo'styalakSitalalaNAnAm / yAni ca lakSiteSa vidyante lakSaNAni teSAmalakSiteSvabhAvaH ityhetuH| yAni svala bhavanti tepAmabhAvo vyAhata iti| "na lkssnnaavsthitaapeksssidH|" na vayaM bramaH yAni lakSaNAni bhavanti pApabhAva iti| kintu kepacillakSaNAnyavasthitAni, anavasthitAni ca kepucit, avekSamANo yee lakSaNAnAM bhAvaM na pazyati tAni lakSaNAbhAvena pratipadyate / "prAgutpatterabhAvopapattazca" abhAvadvataM khalu bhavati / prAk cotpttrvidhmaantaa| utpannasya cAtmano hAnAdavidyamAnatA c| tatrAlakSitepa vAsAmu prAgutpattaravidyamAnatAlakSaNo lakSaNAnA mabhAvo netara iti / abhAvasya prameyasiddhaH prAmANyaM siddhamiti / __ atha tako na pramANasaMgRhIto na pramANAntaram / pramANAnAmanugrAhakastattva jJAnAya kalpata iti vAtsyAyanenAkSapAdAbhiprAyo vyaJjitaH / tena pramANAsaMgRhIto'pi to nApramANaM tattvajJAnAya kluptavAn / tApakSastoM hanumAnam / tadavAntarIyatvena takasya siddhaprAmANyam / AptopadezAvAntarIyakhena Aptasya prAmANyasiddhivatpramANe saMgraho na kRtH| anyathAptasyApi pramANAsaMgRhItavAdaprAmANyaM bhvtu| tadaprAmANye hIpTe "mantrAyuvedaprAmANyavacca tatrApyapara ityanavasthA syAt tasmAt pramANAntaraM yuktiH|' evaM pUrvapakSamutthApya dRpitaMyata-"kAryakAraNabhAvasya prIpattirna snggtaa| tasmAdasyAM na bhedo'sti saadhysaadhnyorytH| For Private and Personal Use Only Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 531 tatprAmANyamAptaprAmANyA" iti svavacanAnupapattiH syaat| pratipattihetuhiM pramANamiti coktaM vaatsyaaynen| ityabhiprAyeNAsmiMstantre yuktiH pramANavena pRthaguktA tattvajJAnasAdhanavAditi, ato na virodhazcarakAkSapAdayoriti / atha vaizeSike sAGghaya yogazAsane ca trividhaM pramANamukta-pratyakSamanumAnaM shbdshc| gotamenAlapAdena caturvi shopmaanen| asmiMstu saha yuktyA tato virodha ini cen ? n| vaizeSikAdiSu svasvAbhidheyakhAt SaTpadArthAdInAM vAdamAgopadeza AnvIkSikIzAsane yAdapratto nyAyavAkyasya paJcAvayavAnAM pakSAzritayoH svasvapakSasAdhanakhApamAnasya pRthagabhizanamakSapAdena kRtam / natra pratimA nRpadezaH, heturanumAnam. dRSTAntaH pratyakSam, upanaya upamAnam / iti catubhiH pramANaiH sAyikhA tadupasaMhAro nigamaneneti vAdopayogilAdupamAnaM pRyguktmksspaadn| prameyAntargatakhe'pi pramANasaMzayAdInAM paJcAnAM pRthgupaadaanvditi| vaizeSikAdau tu tadavAdamAgopadezazAstraM prasiddhaM yat tadevAkSapAThaprakAzitaM tatprasiddhavAdamAgopadezazAstraM kaNAdakapilapataJjalivarakAdibhiH savvamahapibhiH azokRtya tadvAdamArgamanusRtya sve sve tantre'bhihitasyArthasya parIkSAyAM taireva paJcabhiravayavaiH parIkSA kRtA dRSTAntapradazanAt / tad yathA vaizeSike-"asaditi bhUtapratyakSAbhAvAd bhUtasmRtevirodhipratyakSavat / " iti mUtre virodhipratyakSavaditi dRSTAnta uktH| atropadezaH pratijJA--gavAbhAvenAzvena goH prtiitiH| asaditi bhUtapratyakSAbhAvAd bhUtasmRteriti hetuH| virodhipratyakSavaditi dRSTAnta upmaanmiti| tathA sAGkha prApi kapilenoktaH- "svabhAvAcceSTitamanabhisandhAnAdabhRtyavat" iti muutr| pradhAnasya svabhogasyAnabhisandhAnAt puruSArtha ceSTitamityupadezaH prtijnyaa| svabhAvAditi heturnumaanm| bhRtyavaditi dRSTAnta upamAnamiti / ityevaM vAde nyAyavAkyasya paJcAvayavAnaGgIkRtya sve sve tantre pramANopadeze tUpamAnaM pRthaGnoktaM knnaadkpilaadibhiH| evamasmiMstantre'pi copamAnamiha pramANaprakaraNe'numAne'ntarbhUtamiti malA na pRthguktm| vAdamAgopadeze tu rogabhipagajitIye pRthagupamAnaM vkssyte-vaadopyoginyaayvaakyaavyvaarthm| yathA---atha hetuH| heturnAmopalabdhikAraNam / tatpratyakSamanumAnamaitihyamaupamyamiti / tasmAnnaiSAM virodha iti / sAGketra vaizeSike'pyAptopadeze tadbhAvavyavahAre tu yogyatAyAH prsaadhne| saGketakAlavijJAto vidyate'rthI nidarzanam // " etada, vyAkhyAtaM kamalazIlena---"yukto na sAdhyasAdhanayAbhadaH, atra tadbhAvabhAvitA hetuH, kAryakAraNatA For Private and Personal Use Only Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir niSaNIyaH 532 crk-sNhitaa| khalvaitihyasyAntarbhAvamanumAne'rthApattisambhavAbhAvopamAnAnAmanta vamanamAnA-- vAntarIyakhena takasya prAmANyamAptopadezAvAntarIyavenAptasya prAmANyAGgIkRtya sve sve tantre pratyakSAnumAnAptopadezAstraya eva pramANAnyuktA iti| tatra vaizeSike'numAnamuktam / yathA-"heturapadezo liGgamanamAnaM karaNamityanAntaram / asyedamiti buddhaapekssitkhaat"| asyedaM kAryakAraNaM saMyogi ca samavAyi ceti laukikam / "asyedaM kAryakAraNaM smbndhshcaavyvaadbhvti"| "abhUdityapi / sati ca kAryadarzanAt / ekArthasamavAyikAraNAntareSu dRSTavAt / ekadeza ityekasmin ziraH puSThamudaraM marmANi tadvizeSastadvizeSebhyaH / kAraNamiti dravye kAyye samavAyAt / yogAdvA / kAraNe samavAyAt krmaanni| tathA rUpa kAraNakArthasamavAyAca / kAraNasamavAyAt sNyogH| kAraNasamavAyAca tUlakapiNDAvayave vartamAnaH pracayAkhyaM tuulkpinnddmhttvmaarbhte| saMyuktasagavAyAdagnevazeSikam / dRSTAnAM dRSTapratipAdanAya prapaJco'yaM draSTavyaH dRSTAbhAve / tadvacanAdAmnAyaprAmANyam" iti / ___ vyAkhyAtAnyetAni krmenn| tadayathA heturapadezo liGgamanamAnaM kAraNamityanAntaramiti hevAdikaM sarvamekArthakam / heturUpalabdhivizeSasya kAraNaM na tuuplbdhisaamaanysy| tadabhiprAyavyaJjanArthamuktamapadeza iti| anena kAraNenaivamityapadeza iti sushrutH| tato liGgaM liGgapratepratyakSA'yo'naneti linggm| yathA dhUmenAgniH pUrva pratyakSeNa dRSTaH pazcAt proksso'nubhuuyte| ata evAnumAnaM pUrva pramANenopalabdhamarthajAtamana pazcAnmIyate jJAyate'nenetyanamAnaM liGgajJAnena linggijnyaanmnumitiH| tatkaraNaM yadyapi liGgajJAnamanumAnaM tathApi tajajJAnasya svarUpAnupapattyA yadvipayaM tajjJAnaM tadapi liGgamanamAnaM krnnmityeko'thH| kasmAt tenAnumitiH syAditi ? ana Aha--- "asyedamiti buddhaapekssittvaat"| asyedaM kAryakAraNaM saMyogi samavAyi ceti vakSyate / tadavuddhApekSitakhAliGgenAnumitiH syAt / pUrva vA buddhiyaMtra bhvti| vahninA kASThe dahyamAne dhUmo bhavati, nAGgAre dhUma ityevaM pazyan Uhayati vicArayati ca-bhavati nAgnimantareNa dhUmaH, kASThamantareNa cAGgAre dhUmAbhAvAt / tasmAdADendhanAgnijo dhUma iti tarkAda buddhiH, pazcAt parokSe sthitavahna dhUmadarzanena mIyate-asti khalvATTaindhanAgniramutra deze iti tkyte| iti ca sAdhyA, na cAnayorbheda upalabhyate paryAyatvAt gurutaatbn| atha mataM. na kAryakAraNatA sAdhyate kiM tarhi ? tanAvacyavahAra iti, tatrokta---'taddhAvavyavahAre' ityAdi / tasyA hetuphalatAyA For Private and Personal Use Only Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH / sUtrasthAnam / 533 takavikSastaka evaanumaanmiti| asyedamiti buddhiM darzayati / asyedaM kAryakAraNaM saMyogi samavAyi caMti laakikmiti| asthedaM kAryakAraNamasyedaM kAvya yAgnikAyya dhUma iti, loke tena dhuumenaanirnupiiyte| asyedaM kAraNamiti phalasyAsyedaM bIjaM kaarnnmiti| bIjena kAraNena phlmnumiiyte| asyedaM saMyomIti buddhagrA khalvAkapadaNDena dRzyamAnenAkapaNena parokSo vRksso'numiiyte| asyedaM samavAyi ceti budgrA ghaTAvayavadarzanena ghaTAnumAnaM ttsmvaayaaditi| kuna evaM jJAyata iti ? ata Aha - asyedaM kAryakAraNaM sambandhazcAvayavAda bhvti| asye kAryam, asyedaM kAraNam, asyedaM sambandhazca saMyogaH / samavAyazca jJAnAnAM pramANAnAmavayavAdanyatamasmAd bhavati / tadarzayati adityapi sati ca kAryadarzanAt / yadabhUdavartamAnaM vayAdikaM tadapi sati vartamAna ca kAryadarzanAta kAryakAraNajJAnaM syAt / dhUmadarzanenAtIto vahivatamAnaca kAryakAraNabhAvazAnAdanumIyate: kasmAditi ? ata uktam / "ekArthasamavAyikAraNAntarapu dRssttkhaat| ekasminnarthe kAyye ghaTAdau samayAyi kAraNaM bhUH / tatkAyamUrtidazanena yathA bhUranumIyate tapAdikaM kRraNAdikaM tathA tahaTasamavAyakAraNajalAdibhUtAntareSu nakAmyarUpAdInAM dRSTalAt kAryadarzanAdabhUditi saditi caanumiiyte| na hi ghaTo'yaM kRSNaH zvetaraktakRSNamilitastu varNavizeSaH / tasmAt tathAvidhapaTAtmakakAryadarzanAt taddhaTasamavAyikAraNAni paJcaiva bhUnAnyanumIyanta iti / nanu tahi kathamekadezo'numIyate ziraspadAdiriti ? ata Ahaekadeza ityekasmina ziraHpRSTamudara marmANi, tadvizeSastadvizeSebhya iti / ekasmin narAdo kArya tadvizepastasyaiva narAdevizeSaH ziraHpRSThAdikayekadeza ityanumIyate tadvizeSebhyaH / manugyasya ziraHpRSThAdivize pebhyo bAnarasya ziraHpRSThAdivizeSebhya ityevagAdi zepaM bodhyam / ziraHpRSThAdikaM saMyogIti buddhA tadanumAnam / kathaM samavAyoti buddhagrAnumIyate ? tadAha-kAraNamiti dravye kAvya samavAyAt ghaTAdoM dravye kArya samavAyIni paJcabhUtAnIti kArya dravye samavAyAdanumIyante / ghaTadarzanena tatsamavAyipaJcabhUtAni / nanu manmayo'yaM ghaTa Ayaso vA sovo vA sarva eva pArthiva ityanumIyate / nAsti vizeSa iti / ata aahyogaadvaa| yogo'nvayaH / sa khlvnuprveshH| pRthivyanupravezena mallauhasuvarNAnAbhAvastadbhAvaH, tatra vyavahAro yaH sa tadbhAvavyavahAraH jJAnAbhidhAnapravRttilakSaNamanuSThAnaM, tasmin yogyatA mUI pratisAdhyate ; ye yada vyApArAnantaraniyatopalambhasvabhAvAste tatakAryavyavahArayogyAH ; For Private and Personal Use Only Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| / tiSaNIyaH mutpattema dAdikAryavizeSadarzanena mRnmayAdirUpeNa jJAnAnmRdAyanumAnasahacaritapRthivIbhUtamanumIyate tdyogaat| evaM dravyAnumAnamuktvA karmAnumAnamAhakAraNe samavAyAt krmaanni| kAryadravyasya ghaTAdeH kAraNe dravye mRdAdau samavAyAnmRdAdikANyanumIyante / kathaM guNA anumIyanta iti ? ata Aha-tathA rUpe kaarnnaikaarthsmvaayaac| tathA rUpe kAraNadravyANAM rUpAdau guNe kaarnnaikaarthsmvaayaac| mRnmayAdI ghaTe ye zyAmarUpAdayo guNAsteSu mRdvAlukAdikAraNasyakasminnarthe samavAyAda numiiynte| karmANi yaiH karmabhiH mRdAdisthaM rUpAdikaM sajAtIyarUpAdyantaramArabhate / sAni karmANi mRdAdau kAraNe vrtnte| mRdAdikAraNaM rUpAdi kAraNaJca dvayamapyekasminnarthe ghaTAdau rUpe samavAyena vartata iti| kAraNakArthasamavAyena guNe rUpAdo krmaapynumiiynte| evaM mRdvAlukAdInAM saMyogazca kathamanumIyata iti ? ata AhakAraNasamavAyAt sNyogH| ghaTAdikAya kAraNamRdAdisapavAyAnmRdvAlukAdeH sNyogo'numiiyte| so'yaM saMyogaH punaH kAraNasamavAyAcca tUlakapiNDAvayave vartamAnaH pracayAkhyaM tuulkpinnddmhttvmaarbhte| lUlakapiNDAvayave yat karma yazca tattulakapiNDAvayavasthasaMyogastayoH kAraNaM yadayadravyaM tat tUlakapiNDAvayavasya kAraNamiti / kAraNasya yasminnarthe samavAyastasminnartha karmaNaH saMyogasya samavAya iti kAraNaikArthasamavAyasambandhena karmaNA tUlakapiNDAvayave varttamAnastUlakapiNDAvayavasaMyogastattUlapiNDamahattvaM pracayAkhyaM samavAyAcArabhate / tena tatrApi saMyogaH kAraNasamavAyAdanumIyate / saMyuktasamayAyAdagnevazeSikam / gandhakAdidravyavizaSasyAbhinA saMyuktasya samavAyAt tadagnavaze pikaM ruupaadiitynumiiyte| nIlo'yamagnirgandhakasaMyogAt / ityevaM dRSTAnAM dRSTapratipAdanAya prapaJco'yaM drssttvyH| ayaM laukikasyAnumAnasya prapaJco dRSTAnAM pratyakSANAM bhAvAnAM kiyatAM yaH kRtaH sa khalu nikhilAnAM dRSTAnAmanumAnarItipratipAdanAya draSTavya iti / dRSTAbhAve tadvacanAdAmnAyaprAmANyAmiti / yo yo bhAvo na pratyakSastepAM dRSTaliGgAbhAve tadvacanAta tasya liGgasya vacanAdupadezAdanumAne sambandhajJAne AnAyasya prAmANyaM vedAdizAstraM pramANamiti / AnnAye hyAgamo dRzyate / yadidamasya kArya kAraNaM saMyogi samavAyi ceti tdvcnaadnumiiyet| tadyathA--- tada yathA-saGketakAlAnubhUtAH kulAlAdivyApArAnantaropalambhamvabhAvaghaTAdayaH, tathA ca tAlvAdivyApArAnantaraniyatopalambhastra bhAvAH zabdA ini / svabhAvo hetuH, tatazca sa dRSTAnta For Private and Personal Use Only Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 535 prAkRtapralaye krameNa svasvakAraNe kAryANAM layAdavyaktasyAtmanazca punaH kAlAnupraviSTaM kSetravAdhiSThitaM pradhAnamekIbhUya triguNalakSaNaM saMhatarUpaM pRthagbhUtaM kAlaH kSetrajJaH pradhAnaJceti trayaM vrtte| tadA teSAM liGgAbhAvAdanumAturabhAvAca nAnumAnaM syaat| tataH prAkRtapralayasthitikAlAtyaya punaH sagArambhe kAlaH pravattemAnaH kSetra nAdhiSThita pradhAnamanapravizya taM kSetra cAlayikhA pradhAnaM saGkocya vikAzya ca sattvarajastamoguNAnabhivyajya caikIbhUtaM sarvamavyaktaM nAmAtmA catuviMzatattvaM babhUva / tasmAnmahAn / mhto'hngkaarH| ahaGkArAt bhUtAditaH paJca zabdatanmAtrAdIni sAtkiAnmano'dhiSThAtRdevatAgaNazcAbhUt / tejasAdahakArAt sAttvikasahAyAdindriyANi daza vbhuuvuH| tataH kAladigayogAcchabdamAtramAkAzaM sNhtmbhuut| tatpunarvAyu sparzamAtramanaprAvizat / dviguNo vAyubhUkhA rUpamAtraM tejo'nuprAvizat / tatastriguNaM tejo bhUkhA rasamAtrA Apo'naprAvizat / tatazcatuguNA Apo bhUlA gandhamAtrAM pRthivImanaprAvizan / paJcaguNA pRthivI vabhUva / tebhyaH paJca zabdAdayo'bhivyajyanta iti / tatazcaiNa pAJcabhautikI pRthivI kaayyruupaa| tayA gndhmaatraamnmiiyet| adbhistu rasamAtrAm / tejasA rUpamAtraM tejaH / vAyunA sparzamAtraM vAyum / sthUlenAkAzena shbdmaatrmaakaashmiti| tairindriyazcendriyApyanagIyeran / tanmAtraizca mahAbhUnestAmasamahaGkAramanuminoti / sUkSmarindriyai rAjasaM manasA devatAgaNaiH sAttvikamiti / ahaGkAreNa mahAnnam / mahatA cAvyaktamiti / tadavyakta saMhatam / tena purupaJca kSetra tatrasthapana minotIti / nAta Urddha manumAnagamyaM liGgAbhAvAditi / evamuktazca sAMkhthe kpilen| tadyathA--- "acAkSupANAmanamAnena vodho mAdibhiriva vaha / sthUlAt paJcatanmAtrasya / sthalapaJcatanmAtrasyAnumAnana bAdhaH / vAhyAbhyantarAbhyAM taizcAhakArasya / vAyanendriyeNAnumitamUkSmendriyaNAbhyantareNa sthUlamano'numitena mUkSmamanasA taiH paJcabhistanmAtraiH AkAzAdibhirahavArasyAnumAnena bodhaH / "tenaantHkrnnsy"| tenAhakAreNa mahataH khalvAtmano'vyaktasya manaso'numAnena vodhH| "tataH prakRteH" tato mahataH prakRteravyaktasyAtmano'nupAnena bodhaH ..."saMhataparArthakhAt puruSasya / " prakRtiH saMhataparArthA kAlakSetrakSapradhAnAnIti smudaayaatmikaa| na tu prdhaanmaatrpraarthaa| tasmAdavyaktAkhyAyAM saMhatarUpAyAM prakRtI sthitasya kSetrajJasya svAdanumAnAdabhedo yuktH| etau ca pUrvapakSasiddhAntau evaMbhUtayuktasvIkArAdeva pratividheyau / For Private and Personal Use Only Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (tipaNIyaH puruSasya tanmahata evAnumAnena vodhH| tatpuruSasya kaarykhaat| na hAkena guNarUpeNa pradhAnena kattuM zakyate mahAnAtmA, parantu saMhatarUpeNAvyaktana / tasmAdubhayaM mahatAnumIyate! "mahadAkhyamAdadha kAyyaM tnmnH|" avyaktasyAdara kAyaM mahadAkhyaM tattasyAvyaktasyAtmano mnH| na tu devanarAdisthUlapuruSANAm / "caramo'hakAraH / ' avyaktasyAtmano mahadAkhyamAda kAyam / tanmahada nupravezAdahamiti mananAdahakAro dvitIyaH kaavyH| "ta:kAyakhamanyepAm / " paJcamahAbhUtamanodazendriyapaJcAAMnAmahaGkArakAryakham / tena tena kAyaNavamupadiSTena kAraNasya tasya tsyaanumaanm| tahi kIdRzamanumAna miti ? ana uktam .. "anivandhadRzaH pratibandhyajJAnamanumAnam / " yana pratiniyamato yaM banAti sa prtivndhnhetuH| prativandho linggm| yaM vanAti sa prativandho liGgI sambandhIta prativandhaprativandhyayoH prativadrayoH prativandhadazinaH pratibanyasya sambandhino jJAnamanumAnaM bhvti| prativandhyaM punastrividhaM--prasiddhaM bhUtaM bhvdbhvissycc| tadapi kAyaM kAraNaM sAmAnyato dRSTaJca prasiddhamiti leSAM pratibandhyAnAM, prativanyasya liGgasya / "na sakRdagrahaNAt smbndhsiddhiH|' prativandhaprativandhyayodhU yograhaNAt sambandha. nizcayasiddhibhavati, na sakRdgrahaNAt, saMzayacchaMdAbhAvAt / bhUyo grahaNantu pratyakSAnumAnAptopadezAnyatamana kenAnakena vA yadA syAt tadA vibhiH smbndhsiddhiH| pratibandhaprativandhyayoH samvanyajJAnasidristibhiH pramANaiH pratyakSAnumAnAptopadezabhavati / sambandhastu... "niyatabampasAhityamubhayArakatarasya vA vyAptiH / ' prativandhaprativandhyayoH sambandho nAmobhayArakatarasya vA niyatadharmasAhityaM vyAptirucyate / dhammeNa sAhityaM dhrmsaahitym| niyatamekAntena dharmasAhityaM niyatatharmasAhityama / sAhityaM dvividhaM- pRthagapRthak ca / yathA putreNa sahAgata iti pRthaksAhityam / vAlukAbhiH saha mRtpiNDo ghaTo jAta ityapRthakasAhityam / tasya niyatavaM tatra tasyAvadhAraNena vartanama / yavyatirekeNa yasya vattanaM nAsti tatra tasya tadavyatiricya vattanaM vyAptiH / tAptimaprApyaM prtibndhH| tadAptijanakavyApAravAn vyApakaH pratibandhyaH / ttrobhyoniytdhmmsaahitym| yathA phalavIjayorubhayamavyatiricyaivobhayasya janyajanakabhAvena dhammeNa saha vartanaM sAhityaM pRthgruupm| phalasya hi vIja upsNhrti-epetyaadi|-naastynyetivcnenaarthaapttpsmbhvaadiinaamnytmtmtaanaaN pramANAnAM nibhaM karoti / prastute parIkSA prayojayati-"tayA cAsti upalabhyate nA punarbhavaH" iti // 9 // For Private and Personal Use Only Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 11za adhyAyaH www.kobatirth.org sUtrasthAnam / 537 janya vIjAvyatirekato vIjasahitaM vIje vyAptiH sambandhaH / tataH phalena kAyyeNa viijmnumiiyte'tiitm| phalaM hi vyApyaM pratibandhaH / vIjantu tavyApakaM pratibandhyam / tadvAptijanakavyApAravattvAt phalaM vyApnoti vIjamiti vIjasya karttR khAt / tathA vIjasya phalajanakatvammeNa phalAvyatirekataH phalasAhityaM phale vyAptiH sambandhaH / tato vIjena kAraNena bhaviSyat phalamanunIyate / iha hi vIjaM pratibanyo liGgaM vyApyam / phalantu pratibanya vyApakaM vIjavRttivyAptijanakavyApAravattvAt / vIjaM vyApnuvanti phalAnIti phalAnAM katkhAt / yadvIjena na phalasyotpattistanna vIjamucyate / bIjabhAvAbhAvAt / tat tu paNDavIjamavIjamucyate / tadvyAvRttaye dhammasyeti / ityubhayameNa niyataM sAhityaM phalavIjayoH / evaM kANDakSayorapi bIjaphalayoriva vyAptiH / dharmeNa sAhityasya niyatatvaM taddhampresya tadanyAvRttikatvam / janyajanakabhAvasya hi vIjaphalAbhyAmanyA vRttiH / na hyAmravIjasya panasakalajanakatvam / panasaphalasya vA AmravIjajanyatvam / na hAnyasmAdvIjAdanyat phalamutpadyate, na cAvIjAt / ubhayorityanenAbhihitaM kAyryeNa kAraNasya kAraNena kAyryasyAnumAnamiti dhUmena kAyryeNa kAraNamAdrendhanavahiran mIyate, niyata janyajanakabhAva sAhityAt / tathAndhanayoge bhaviSyati vahninA bhaviSyaddhamo'numIyate / na hi kevalo vahnidhUmasya janakaH / Ayasagolake bhajjenakapAle'GgAre cAgnenirddhamatvadazainAt / tat kevalavahnicyAvRttaye dhmmetipdm| ekatarasya veti vacanena sAmAnyato dRSTamanumAnaM khyApitamiti / trividhaM trikAlaJcAnumAnam / ekatarasya yathAzetyenAnumIyate parokSaM jalam / vAyusAmAnyato dRSTena / atra hi jalazaityayorekatarasya jalasya zaitye niyataM samavAyampresya sAhityaM vyAptiH, na tu zaityasya jale vyAptiH, vAyo zaityasadbhAvAt / iti sAmAnyato dRpTena vattamAnAnamAnam, kAyryeNa vattaMmAnAtItAnumAnama, kAraNena bhaviSyadanamAnamiti / vAppajadhUmena jalahUdAdiSu nidutejo'numeyameva / jalAnupravezi hi tejo vASpamudbhirati na tu jalamAtram / tatparamANucayo vA na dhUmarUpeNoccarati / palAlAditRRNarAzito dhUmotthAnadarzanAt / parantu jalaparamANuvahniparamANUbhayavikAravizeSo dhama iti / athAnye khAhuH- tattvAntaraM vyAptiH / tasya bhAvastattvaM dharmaH / yasya yo dharmastat tasya tattvaM, tasya tattvAntaraM tattaddharmmAtirikto dhammaiH / tasya tatra sA vyAptiH / yathA dhUmasya tattvaM dhUmalaM 68 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 538 caraka saMhitA | | tistreSaNIyaH YS 1 niyato dharmmaH / taddharmmAdantaraM dharmmastu vAvyatirekeNa varttanaM vyAptiH, na tu vaha dhUme dhUmavyatirekeNa vaha rayogolakAdau varttanAt / vahilaM tu vaha niyato dharmma ityeva tattvAntaraM vyAptiriti / tatrAha - " na tattvAntaraM vastukalpanAprasakteH" / uktarUpaM tattvAntaraM pratibandhaprativandhyayorvyAptinaM bhavati / kasmAt ? vastukalpanAprasaktaH / tavAntarantu taddharmmAtirikto dhammaH tasya vastukhena kalpanAprasaktaH / dhUmAbhAvena vAbhAvAnumAne dhUmAbhAvasya gavAzvAdinikhilasya dhUmAbhAvatvaM dhammeH kalpanIyaH / tacca dhUmAbhAvatvaM gavAzvAdiniSThaikarUpeNAsambhavAnna vastu / tatrAvastuni vastutvena kalpanA prasajyeteti / tadabhAvavadharmAtiriktazca dharmo'pi dhUmAbhAvasya kalpanIyaH / dhUmAbhAvo yadyavastubhUto vivakSyate tadA tadavastuno'pyavastutvAtirikto dhammeH kimaparo varttate ? na ca varttate / avastuno'vastutvaM tadatirikto vA dharmmaH kazcidvastubhUtaH / yadi dhUmAbhAvo vastubhUto vivakSyate tadA dhUmAtiriktaH sarvve bhAvo dhUmAbhAvaH / tasmin savrvvasmin bhAve dhUmAbhAve yattatvaM niyataM ghaTasya ghaTalaM paTasya paTatvamityevaM dhUmAtiriktaM dhUmakhAdika nikhilaM dhUmAbhAvastatra dhUmatvasya tatraM kiM vastu ? vAntaraM vA kiM vastu tadapi kalpanIyaM bhavati / na ca dhUmavasya dhammaH kazcicchakyate kalpayitumiti / tasmAt tattvAntaraM na vyAptiH / atha "nijazaktAdbhavamityAcAryAH / prativandhaprativandhyayorubhayorekatarasya vA nijazadbhavaM tavAntaraM vyAptirityAhurAcAyya AnumAnikazAstrasya / yo yasya niyato vahilaM dhUmasya dhUmatvamityevamAdiH, tattaddharmmAda antaramanyo dhamrmo yo nijazaktudbhavaH sa khalu tasyAnyavastuni vyAptiH / yathA dhUmena vAnumAne dhUmasya mayaM tavaM marammadintaraM dhantu vahItarAjanyatvaM vahnAvyatirekeNa varttanaJca dhUmasya nijazatayudbhavaM vyAptiH / vahnivyatirekeNAkAze varttanaJca bhramasya vAyuzakvaM na nijazakAdbhavamiti / dhUmAbhAvena bhAvAnumAne dhUmAbhAvo yadyavastubhUto vivakSitaH syAt tadA tasyAvastuno nijazaktiraprasiddhA / na cAvastunA liGgenAvastuno liGgino'numAnaM sambhavati / tahi vastubhUto dhUmAbhAvo vAbhAvazca vastubhUto vivakSitu yujyate / tathAvivakSAyAM dhUmAbhAvasya liGgasya darzanamapekSate / yathA vadasya adarzanaM darzanAbhAvo darzanasya nivRttirnAma prayatno guNavizeSaH, tathA dhamAbhAvo dhUmasya nivRttirnAma prayatnavizeSo guNaH / tasya tattvaM nivRttitvaM dhammaiH / taddhammadintaraM dhammantu vahninivRttijanyatvaM dhUmanivRttaM nijazatayudbhavaM vahninivRttirUpe For Private and Personal Use Only Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za abhyAyaH / suutrsthaanm| 536 vAbhAve vyAptiH sambandhaH---ityAcA- aahuH| tatrAha kapila:--"nijazaktiH" iti| nijasya zaktiH sA svarUpavizeSa eva na khtiriktaa| tathA sati - "na svarUpazaktiniyamaH punryaadprsktH"| nijazaktiH svarUpazaktireva / na khatiriktA--- ityevaM niyamo na kriyte| yathA vaha hikA zakti-- pasya mAlinyakArivAdizaktirityevaM svarUpazaktivacane vahnau dhamasya vyAptina bhavati / mAlinyakArikhAdisvarUpazaktito dhamo na vahninA vyaapyte| tayAptisiddhArtha punaH zaktyantaravacanaprasaGgaH syaat| tasmAninazaktine kevlsvruupshktiH| yatra yayA zaktyA yammAntaramudbhavati tatra sA zaktinijazaktiriyana iti| kutaH punarvAdaprasaktiriti ? ata uktam / "vishessnnaanrthkyprsktH"| svarUpazaktireva nijazaktiriti vacane punrvaadprsktivishessnnaanrthkyprsktH| nijasya zaktinijazaktiH--ityatra zaktavizeSaNaM nijasyeti---tasyAnarthavayaM prasajyate / svarUpazaktudbhavamityuktamA ttsiddheH| svarUpeti svazabdena yaduktaM tadeva nijshbdenocyte| tena nijasvarUpa zaktyudbhavamiti vacanaM punaruktiprasaGgaH, nijasya svarUpazaktirityarthAt na kevalaM vizeSaNAnarthavayaprasaGgaH / "pllthaadissvnppttishc"| vRkSAdInAM pallavAdikamapi svarUpaM chaayaadikrmkRcchktikm| pallavAdisvarUpANAM zattayudbhavaM chaayaadi| vRkSaNa kAryaNAnumeye tadvIje kAraNe cchAyAdikaraNaM pllvaadaaptirbhvti| na vRksssyeti| tato'namAnasyAnupapattiriti / natrApi--"Adheyazaktisiddhau nijazaktiyogaH smaannyaayaat"| yasyAdheyaM yatsvarUpaM tasyAdheyasya zaktisiddhau nijazaktiyogo'sti, samAnanyAyAt / pallavAdyAdheyasya cchAyAdikarmakaraNe zaktisiddhau vRkSasya nijasya ca zaktiyogo'sti / yathA vahnanijasya dAhikA zaktirvahnirdahatIti / yaduSNaguNo vahna: kASThATidAhakarma karoti tatra vahna nijasya dAhikAyAH zaktayogo'sti / dravyaM hi yatakiJcit kammai karoti / tatra kizcit svaprabhAveNa kizcida guNaprabhAveNa kizci krmprbhaavaac| yadyapi tatra guNaprabhAvAt karmaprabhAvAcca yatkiJcit karoti tat tu dravyasya svaprabhAvayogazcAsti / tathApi dravyaprabhAvamantareNApi guNakammaprabhAvAt tattadbhavati zaktirUpeNa samAnanyAyAt / tasmAduktadoSAnnijasya svarUpazattayudbhavaM tatvAntaraM na vyAptiriti sAGkSatra kapila uvAca-tatrAnumAne'rthApattisambhavAbhAvopamAnAnAmantarbhAvAnna nyUnalamiti / natrovAcAkSapAdagautamo vAdamArgopadeza AnvIkSikIzAsane-"prasiddha For Private and Personal Use Only Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 540 crk-sNhitaa| tispreSaNIyaH sAdhAt sAdhyasAdhanamupamAnam / " prazAtena sAmAnyAt prajJApanIyasya prjnyaapnmupmaanmiti| yathA gaurevaM gavaya iti / kiM punaratropamAnena kriyate ? yadA khalvayaM gavA samAnadharma pratipadyate, tadA pratyakSatastamartha pratipadyata iti / samAkhyAsambandhapratipattirupamAnArtha ityAha-yathA gauravaM gavaya iti upamAne prayukta gavA samAnayammemamindriyArthannikarSAdupalabhamAno'sya gavayazabdaH saMjJeti saMzAsazisambandha prtipdyte| yathA mudgastathA mudgaparNI, yathA mASastathA mASaparNI-ityupamAne prayukta upamAnAt saMjJAsaMzisambandha pratipadyamAnastAmoSadhiM bhaipjyaayaahrti| evamanyo'pyupamAnasya loke viSayo bubhutsitavya iti / parIkSitaM caitallakSaNaM ttraiv| atyntpraayaikdeshsaadhaadupmaanaasiddhiH| atyantasAdhAdupamAnaM na sidhyti| na caivaM bhavati / yathA gorevaM gauriti| prAyasAdhAdupamAnaM na sidhyati / na hi bhavati yathAnar3AnevaM mahiSa iti / ekadezasAkSAt upamAnaM na sidhyti| na hi saNa smupmiiyte| ekadezasAmyaM savvasya sarvatraivAstIti / ttrottrm| prasiddha sAdhAdupamAnasiddhe ythoktdossaanuppttiH|" na sAdhyasya kAtsnapAyAlpabhAvamAzrityopamAnaM prvttte| kintu prasiddhasAdhAt sAdhyasAdhanabhAvamAzritya prvttte| yatra caitadasti na tatropamAnaM pratiSeddha' .kyam / tasmAdayathoktadoSo nopapadyata iti ! astu tahi copmaanmnumaanm| prtykssennaaprtyksssiddhH| yathA dhUmena pratyakSeNApratyakSasya vahna grahaNamanumAnam / evaM gavA pratyakSeNApratyakSasya gavayasya grahaNamiti / nedamanumAnAdiziSyate / tatra viziSyata ityAha / kayA yuktyA ? nAmatyakSe gavaye pramANArthamupamAnasya pazyAma iti / yadA hyayamupayuktApamAno godazI gavayaM gosamAnamathaM pazyati tadAyaM gavaya ityasya saMjJAzabdasya vyavasthA pratipadyate, na caivAnumAnamiti ! parArtha copamAnaM yasya huapamAnamaprasiddhaM tadartha prasiddhobhayena kriyte| yathA balivAsavayoyuddhaM baalvaasvyoriveti| parArthamupamAnamiti cet ? na, svayamadhyavasAyAt / balivAsavayoyuddhaM balivAsavayoriveti svayamadhyavasIyate, na tUpamA bhavati / bhavati ca bhoH svymdhyvsaayH| yathA gorevaM gavaya iti| nAdhyavasAyaH prtissidhyte| upamAne tu tanna bhavati / "prasiddhasAdhAt sAdhyasAdhanamupamAnam / " na ca yasyobhayaM prasiddhaM taM prati sAdhyasAdhanamAvo vidyate / tathApi tathetyupasaMhArAdupamAnasiddha vishessH| tatheti vAde nyAyavAkye For Private and Personal Use Only Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1za adhyAyaH sUtrasthAnam / paJcAvayave ya upanayastadupamAnam / tatra ythaa| puruSo nityaH, akRtakalAt / ythaakaashH| yathAkAzo'kRtakastathA puruSo'kRtaka iti| tathetyanena samAnadhammopasaMhArAdupamAnaM sidhyti| nAnamAnamiti / vAde'vayavArtha pRthagupamAnaM prmaannmissyte| ityayamanayovizeSaH--iti kapilAdibhirapi cAGgIkRtya khasvatantre vAdAnabhizanAt pramANe'bhidheye'namAna'ntarbhAvitamupamAnamiti na virodhH| ityanamAnaM vyaakhyaatm| ___ athAnumAnaM toM yuktApekSa iti yuktApekSavAdanamAnAvAntarIyatve'pi yuktaH siddhe prAmANye vahukAraNopapattitastatvajJAnArtha pRthgevehoktaa| taamudaahrti--jretyaadi| jalaM rAyatta ziziravarSaNarocanAdinA siktm| karSaNa kSetrasya / vIja bInakama, na tu nirbIjAMzayuktaM vIja pulAkAdi / Rturyasya vIjasya yaH prarohakAlAdiphalotpattiparyantaH kaalH| teSAM catuNe sAnnidhyAdekAntena zasyasambhavaH syAdityekA yuktibhaviSyaddazinI bhaviSyantI naam| aparA tu pAtu saMyogAdagarbhANAM sambhatra iti| yathA doSarahitAyAM bhUmau kRSTAyAmdoSaM bIjApta yathAjalopasiktaM yathara kAleGkaraM janayati-- tathA dopahIne garbhAzaye kSetre dopahInazukrAttevajalaseke vIjA sUkSmadehijIvAtmA yadAvakrAti RtukAle tadAtmA zukrAttavIyapaJcamahAbhUtAnIti paDatusaMyogAiva garbhANAM sambhavaH syAditi vartamAnada zinI buddhi yuktivettaimaanaa| aparA tu-mathyetyAdi / mathyamanthanamanthAnasaMyogAdagnisambhavaH / mathyaM manthanArthamayaHsthakASThamaraNirnAma, manthanamUddha sthakApThaM yena ghRSyati, manthAnaH kartA; eSAM saMyogAnamandhanakriyayAvazyamagnisambhava iti bhaviSyantI yuktiH / aparA tu teSAM saMyogAdagnisambhavo dRSTa itytiitaa| tathA yuktiyuktA catuSpAdasampat-aviguNabhipagadravyopasthAtmepajAni yuktiyuktAni sAdhyavyAdhinivaheNAni bhavantIti yuktiH| nanu kAso yuktiriti ? ata aah-buddhirityaadi| yA buddhibaMhukAraNayogajAn bahuvizkAraNopapattitaH khalvavijJAtatattvAn bhAvAnarthAn tatvajJAnAthaM pazyati sA buddhiyu ktirnAma / sA trikAlA trikAlamartha pazyatIti vijnyyaa| yayA yuktyA vujhA trivarga dhamezvAthezca kAmazceti vargatrayaM sAdhyate iti trivargasAyinI trikAlA tattvajJAnasAdhinI yuktistaka itynaantrm| tathA cAbhihitastau'kSapAdagautamena-"avijJAtatattve'rthe kaarnnoppttitstttvjnyaanaarthmuuhstkH"| vyAkhyAtaM vaatsyaaynen| tau For Private and Personal Use Only Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 542 crk-sNhitaa| [tiSaNIyaH na pramANasaMgRhIto na pramANAntaraM pramANAnAmanugrAhakastattvajJAnAya klpte| tasyodAharaNaM kimidaM janma kRtakena hetunA nivartate ? AhokhidakRtakena ? athAkasmikamiti? evamavijJAte'rthe kAraNopapattyA tattvajJAnArthamUhaH prvrtte| yadi kutakena hetunA nivarttane janma tadA hetUcchedAdupapanno'yaM jnmcchedH| athAktakena hetunA, tato hetUcchedasyAzakyavAdanupapanno'ya jnmcchedH| athAkasmikamityakasmAnnivattamAnaM janma na punanirvatsyatIti nittikAraNaM noppdyte| tena janmAnuccheda iti| etasmiMstarkaviSaye kamme nimittaM janmeti pramANAni vargamAnAni tnnaanugRhynte| tattvajJAnaviSayasya vibhAgAt tatvajJAnAya kalpate tarka iti / so'yaM taka pramANasahito vAde sAdhanAyopalambhAya vArthasya bhavatItyevamartha pRthagucyate prmeye'ntrbhuuto'piiti| avijJAyamAnatattve'rthe jijJAsA tAvajjAyate jAnIyemamarthamiti / atha jizAsitavyasya vastuno vyAhato thammo vibhAgena vimRzati / kiM svidityam ? Ahosvinetthamiti ? vimRzyamAnayodharmayorekaM kAraNopapattyA'nujAnAti / sambhavatyasmin kAraNaM pramANaM heturiti / kAraNopapattyA syAdevaNetannetaraditi / tatra nidarzanaM yo'yaM jJAtA jJAtavyamartha jAnIle taJca bho jAnIyeti jijnyaasaa| sa kimutpattidharmako'nutpattidhammako veti vimrshH| vimRzyamAne'zAtatattve'rthe yasya dharmasyAbhyanujJAkAraNamupapavate tamanujAnAti / yadyayamanutpattidhammakastataH svakRtasya kammaNaH phalamanubhavati jnyaataa| duHkha janmapattidoSamithyAjJAnAnAmuttaramuttaraM pUrvasya pUrvasya kAraNam / uttarottarApAye tadanantarAbhAvAdapavarga iti syAtAM saMsArApavago / utpattiyammake jJAtari punarna syAtAm / utpannaH khala zAtA dehendriyabuddhivedanAbhiH sambadhyata iti / nAsyedaM svakRtasya karmaNaH phalam / utpannazca bhUkhA na bhavatIti tasyAvidyamAnasya niruddhasya vA svakRtasya karmaNaH phalopabhogo nAsti / ladevagekasyAne kasarIrayogaH zarIrAdiviyogazcAtyantaM na syaadini| yatra kAraNamupapadyamAnaM pazyati natrAnujAnAti so'yam / evaMlakSaNa ahastarka ityucyate / kathaM punarayaM tattvajJAnArthI na tattvajJAnameveti ? anavadhAraNAt anujAnAtyayabhekataraM dha kAraNopapattyA na khavadhArayati na vyavasyati na nizcinotyevamevamidamiti / kathaM natvajJAnArtha iti ? tattvajJAnaviSayAbhyanuzAlakSaNAnugrahomAvitAt prasannAdanantarapramANasAmarthyAttattvajJAnamutpadyata ityevaM ttvjnyaanaarthstkH| so'yaM takaH pramANAni pratisandadhAnaH pramANAbhyanujJAnAt pramANasahito vAde tUpaviSTa ityavijJAta For Private and Personal Use Only Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "za adhyAyaH sUtrasthAnam / 543 tatrAptAgamastAvadvedaH,yazcAnyo'pi kazcidvaM dArthAdaviparItaH parIkSakaiH praNItaH ziSTAnumato lokAnugrahapravRttaH zAstravAdaH sa caaptaagmH| AptAgasAdupalabhyate -dAnatapoyajJasatyAtattvamanujAnAtIti / yathA so'thoM bhavati nasya nathAbhAvastattvamaviparyayo yAthAtathyamiti / iti caturNAmAptopadezAdInAM lakSaNAnyuktvA tadupasaMharati---eghetyAdi / eSA caturvidhava parIkSA na khatiriktA khalvanyA priikssaasti| yato yayA caturvidhayaiva parIkSayA savvaM priikssyte| samiti yA parIkSyate tat parIkSyaM savva sadasaccaiva bhAvo'bhAvazceti savvam, na tu kizciditi / tasmAt tayA catuvidhayA parIkSayA punarbhavo'styeveti // 9 // gaGgAdharaH---pratyakSamAtrapramANavAdiprabhRtIn nAstikAna nirasya punarbhavasya astivaM catubbiMdhayA parIkSayA sthApayitu pUrvamAptopadezena sthApayatitatra aataagmstaavdityaadi| tAvada RgayajaHsAmAthavvavedaH setihAsa. purANaH sapaGgazcAptAgamaH yazcAnyo'pi kshcidvedaarthaadvipriitH| vedArthaviparItastu na pramANa / kathaM vedArthAviparItatayA jJAyate ? ziSTAnumataH ziSTairAptaH khAnumato yaH zAstravAdaH parIkSakaiH prnniitH| vedavAkyAtha eva vAkyAntaraNa prakAzitaH / tatra lokAnugrahadhammakamAMdipraNayanena vartate yaH sa lokaanugrhvRttH| sa ca zAstrabAda AptAgama iti / enenaitaduktA -- RgyajuHsAmAthavdAnagalA jyoticvaMdavanacaMdagAndhavyavadAyucaMdAH zikSAkalpavyAkaraNacchandoniruktajyotibvedAste punama hapibhiH parIkSakaH praNItAH zAkhAdisaMjJA AptAgamAH pramANAnIti / tasmAdAgamAdupalabhyate khalu yttdaah---daanetyaadi| dAnAdInyabhyudayaniHtha yskraanniini| AptAgame zrutaM dAnAdikammabhiH abhyudaya iha zubhapAratrikasvargapunarbhavAdi zubhaM bhvti| tathA dAnAdi cakrapANiH-- tana zabdasya punarbhavAtipAdakatvaM darzayati -- nAsAgama ityAdi / -prathama vedaM pradarzayan vedasya nirastavibhramAzaGka prAmANyaM darzayati. yazcAnyo'pItyanena granthena vedArthAviparItatvAdibhirhetubhiH paricchedanIyaprAmANyAyurvvadasmRtizAstrAdIni darzayati, zAstrarUpo vAdaH zAstravAdaH ; AptAgamAditi vedAt, yajJo'gnihomAdiH, brahmacaryamupasthasaMyamanAdi, abhyudayaH svarga:, niHzreyasaM mokSaH ; atra yathAyogyatayA svargasya mokSasya ca kAraNaM bodravyam / For Private and Personal Use Only Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 544 crk-sNhitaa| (tipaNIH 'hiNsaabrhmcryaannybhyudyniHshreyskraanniiti| na cAnativRttasattvadoSANAmadoSairaghunarbhavo dharmadvAre pdishyte| dharmadvArAvahitaizca vyapagatabhayarAgaDha palobhamohamAnabrahmaparairAptaH karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracAraiH pUyaH pUrvataraimaharSibhidivyacakSuSTriopadiSTaH punarbhava iti vyavasyet // 10 // vizeSainiHzreyasaM bhavatIti / dAnAdiviparItakarmAbhirabhyudayaniHzreyasaviparItaM cAzubhaM bhvtiityrthaadaapdyte| tenAzubhena duHkhabhogapUvvekanarakayAtanAM paratra bhuktvA punariha duHkhabhogAhe janma praamaati| tahi cedAnAdirmadvAreSu niHzreyasaM bhavatItyataH punarbhavo nAstItyata Aha-na cetyAdi / anatittasattvadoSANAm-ativRttAvupazAntI satvadoSo manodoSo rajastamoguNoM yeSAM te'tittsttvdopaaH| nAtiyattasatvadopAsteSAm / yeSAM manodIparajastamonivRtti bhUttepAmapunabhavo niHzreyasamadoSarAptaidAnAdipu pammadvAraSu kammasu nopadizyate / hi teSAM dAnAdiSu dharmadvAreSu kimupadizyata iti ? ata aahdhmmdvaaretyaadi| bamnedvAreNAvarAnadbhistu vyAgatabhayAdibhibrahmaparabrahmavidbhirAptaH kamma vibhina kamrmaNA yanbhavati tat tathA jAnabhi. ranapahatasattvabuddhipracAraiH sattvasya buddhazca pracAro yeSAM nopahatastaiH pUnaH pUrvataramaharSi bhidivyacakSubhiyogacakSubhihA teSAmanatikRttasavadoSANAM prANinAM punarbhava upadiSTa ityasti punabhava ityAptAgamAnavasye // 10 // etena janmAntarabhogyasvargAnekajanmalabhyamokSopadezenAtmanaH paraloko bhavatIti bhAvaH / AgamAntaramAha-na ceti| anativRttAvanupazAntI sattvadoSau mA sau rajastamArUpo yeSAM te tathA, teSAmapunarbhavo mokSaH, dharmadvAreSu dhammazAstreSu, adAMpaimaharSibhirupadizyate teneti sambandhaH, tena punarbhava upadizyate ityaH / aagmaantrmRpivcnmaah-dhrmdvaaretyaadi| brahma adhyAtmajJAnaM tatparaiH, karmavibhiranuSTAtavyayAgAdikarmavidhiH, anupahatasatvaguNabuddhaH pracAro bodhalakSaNo yeSAM te tathA ; etena vizuddhabuddhivaM darzayati ; divyamatIndriyArthadarzi cakSuH samAdhirUpaM jJAnaM yeSAM te divya cakSu yastaidRSTvopadizaH svayamanubhUya kathita ityarthaH ; itizabdo hetau, evamityAgamena // 10 // * evamiti cakrapANitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH / sUtrasthAnam / 545 evaM punarbhavaH pratyakSamapi copalabhyate / mAtApitrA - visadRzAnyapatyAni tulyasambhavAnAM varNasvarAkRtisattvabuddhibhAgyavizeSAH, pravarAvarakulajanma, dAsyezvarya, sukhAsukhamAyuH, / gaGgater:-AptopadezapramANena punarbhavo'stIti sthApayantaM nAstika Aha--- kaskaH khalliha mRkhA paralokaM gavA punariha bhavet ? zukrArttavAdipazJcabhUtavikArasamudAyo hi pumAna prAgabhihita iti nAstyAtmA yo'sau mRtvA paralokaM gacchati tatra bhogaM bhuktvA punariha bhavatIti ? ata Aha evaM punarbhava ityAdi / pratyakSamapi copalabhyate punarbhava AtmanityatvAt / na hyAtmAnamantareNa zukrArttavIyAdibhiH paJcabhirmahAbhUtairjAyate jantuH kazcit / bhUtasaMyoge caitanyasambhavAbhAvAt / bhUteSu pratyekamadRSTasya caitanyasya saGghAte tadasambhavAt kAraNaguNapUrvako hi kAryyaguNo bhavati / kA madazaktivanna caitanyaM kAraNakarmasambhUtaM syAt / caitanyaM hi guNaH / guNa eva guNAntaramArabhate, na karma guNamArabhate / ityAdi vistareNa darzitaM pUrvvAdhyAye / tasmAdastyAtmA nityaH saMsArI sa eva punariha jAyate pratyakSeNa tadupa - labhyate kathamiti ? ata Aha mAtApitrorityAdi / mAni vibhinnasvarUpANi pratyakSeNa dRzyante / kAni ca kAni ca kurUpAdIni / tAdRzarUpANi khalu mAtApitroH zukrArttavavizeSeNa sambhavantIti : [? ata Aha-- tulyasambhavAnAmityAdi / tulyAbhyAM mAtApitRbhyAM tayoH pUrvvavacchukrArttavAbhyAM sambhavo yeSAmapatyAnAM varNasvarAdivizeSAH pratyakSeNa dRzyante / yA caikasyApatyasya mAtA yazca pitA sAcasa cAparasyApatyasyeti | kasmAt tasya tasyApatyasya kAraNAt svaravarNAdivizeSAH / AtmajA hi varNasvarAkRtimanobuddhibhAgyAnAM vizeSAH / na hi teSu paJcabhUtasambhave'pi varNasvarAkRtInAM vizeSA bhAgyavizeSAhate sambhavanti / bhAgyavizeSazca sattvabuddhivizeSeNa pUrvvadehakRtaiH karmabhirjAyate / bhAgyavizeSAcca sattvabuddhayorvizeSaH syAt / evaM bhAgyavizeSAdeva pravarAvarakule janma / kasya vi - sahazAnIsurUpAdIni / cakrapANiH - pratyakSaJca yadyapi punarbhavaM na gRhNAti tathApi tat punarbhavagrAhakAnumAnasya liGgagrahaNe yathA vyApriyate, tathA darzayati-- pratyakSamapItyAdi / visadRzAnIti kazcit kurUpaH kazcit surUpaH, tulyasambhavAnAM tulyotpAdakAraNAnAM kazcid gauraH kazcit kRSNaH; evaM svarAdAvapi vizeSo boddhavyaH; dAsyaizvayryamiti kasyacidvAsyaM kasyacidvaizrayryam evamaparatrApi viparyayaH puruSabhedena For Private and Personal Use Only Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 546 crk-sNhitaa| tipaNoyaH AyuSo vaiSamyam, ihAkRtasyAvAptiH, azinitAnAJca saditastanapAnahAsatrAsAdInAJca pravRttiH, lakSaNotpattiH, karmaca dAsyam / kasya cApatyasyaizvaryam / sukhaM cAyuH kasyacit / kasyacit asukhmaayuH| tathaivAyuSaH kasya ca daivya'm / kepAJcAlpasamiti bhAgyAdeva bhvti| na caitAni manobuddhibhyAM kRtaiH kammabhirAtmAnaM vinA jAtAbhAgyavizeSAt smbhvnti| na hi mano vA buddhiA vaizeSyaM svayamApadyate vinAtmAnaM yena vizeSaNa karmavizeSaH kriyte| yadi ca sattvamana vidhIyate zarIraM zarIraM cAnuvidhIyate sattvamiti zarIravizepayogAt sattvavizeSaH syAt, tato buddhivizeSaH, tAbhyAM karmavizeSaH kriyate, tato bhAgyavizeSaH syAdityucyate / ttraah--ihaakRtsyaavaaptirityaadi| yadi pUrvajanma nAsti tat prarva janmakRtakarmaphalena manobuddhibhAgyavizeSA na syuH| tahi kathamiha janmani yat kama na kRtaM tadihAkRtasya kammaNaH phalAvAptiH kasmAd bhavati ? tasmAdastyAtmA nityaH savasya krtaa| ya iha pUrvajanmani yatkiJca karma cakAra zubhaM vAzubhaM tamyaitat phalaM yadihAkRtakarmaNo na phalam / tadyathA-azikSitAnAJcetyAdi / jAtamAtrasya zizorne zikSitAni zikSAkarmabhina kRtAni ruditAdIni yAni tessaamvaaptiriti| gautamenApyuktam- 'pUvvAbhyastasmRtyanuvandhAjjAtasya hapabhayazokasampratipatteH" / vyAkhyAtamidaM vAtsyAyanena jAtaH khalvayaM kumArako'smin janmanyagRhIteSu harpabhayazokAdihetuSu harpabhayazokAdIn pratipadyate linggaanumeyaan| te ca smRtyanubandhAdutpadyante, naanythaa| smRtyanabandhazca pUvvAbhyAsam antareNa na bhavati / pUrvAbhyAsazca pUrvajanmani sati bhavati / nAnyatheti / tasmAdastyAtmA nityaH sNsaarii| yaH pUrvadehe karmANi kRkhA ruditAdihetUna upalabhyAbhyasya paraloka gavA punariha jAtamAtraM tAn ruditAdihatUn smRkhA roditi stanyaM pibati hasati trasyati bibheti hRSyati zocati / boddhavyaH ; sukhAsukhamityAyupo vishessnnm| ruditAdayo'mI avyutpannabAlagocaratayA boddhavyAH, ete ca ruditAdayo yathAyogamiSTAniSTasmaraNamantarA na bhavAnta-smaraNaJca pUrvajJAnaM vinA na bhavatIti pUrvajanmajJAnAnumAnAn paralokAnumAyakA bhavAnta ; pUrvapratipAditaJca visadRzatvAdivaicitrapramuttaratra pratipAdanIyaJca lakSaNotpattyAdikAraNAntaraM darzane sati pUrvajanmakRtakAraNAnumAyakamiti paralokAnumAyakaM mantavyam / lakSaNotpattiriti sAmudrakalakSaNapratipAditalakSaNot For Private and Personal Use Only Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 11za adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / 547 ityevamepAmazikSitAnAM ruditAdInAM pravRttidarzanAdasti punarbhava iti / natrAhurnAstikA - nAsti punarbhavaH / jAtamAtra zizoi padmAdiSu prabodhasammIlanavikAravattadvikAraH" / yathA padmAdiSvanityeSu prabodhasammIlanaM vikAro bhavati svabhAvAt evamanityeSu zizuSu tattadAtmano'pyanityasya bhUtamayasya great ruditastanapAnahAsatrAsAdaya vikArAH sampratipadyante / tatrocyate-nedaM yuktaM hetvabhAvAt / anena hetunA padmAdiSu mavocasammIlana vikAra itivadanityasya bhUtamayasyAtmano harSAdisampratipattiriti / na aatree sAdhyasAdhanaheturasti na vA vaidhamrmyAt sAdhyasAdhanaheturasti / iti hetvabhAvAdasambandhArthakamapArthakamucyate / dRSTAntAcca harSAdinimittasya na nivRttirbhavati / yA ca khalviyama seviteSu viSayeSu harSAdisampatipattiH smRtyanubandhakatA pratyAtmaM gRhyate seyaM padmAdibodhasammIlanadRSTAntena na nivarttate / yathA ceyaM na nivarttate tathA jAtasyApIti / kriyAjAtau ca parNavibhAgasaMyoga padmAdInAM prabodhasammIlane ucyete / kriyAhetuzcAnumeyaH / evaM sati dRSTAnte kiM pratiSidhyate ? tatrAha nirnimittaH padmAdipu prabodhasammIlanavikAra iti / tathA zizorapi nirnimittA ruditAdaya vikArA iti cet ? na / uSNazIta varSAkAlanimittatvAt pnycaatmkvikaaraannaam| na nirnimittaH padmAdipa vovasammIlanavikAra iva zizojatimAtrasya harSAdayo vikArA nirnimittAH / paJcAtmaka vikArANAmuSNAdikAlanimittatvAt / uSNAdiSu satsu bhAvAdasatsvabhAvAttannimittAH paJcabhUtAnugraheNa nirRtAnAM padmAdInAM prabodhasammIlanavikArAH nimittAbhavitumarhanti, na nimittamantareNa / na cAtmano dRSTAntAdutpattinirodhaH kAraNAnumAnaM bhavati / na harSAdInAM nimittamantareNotpattirnoSNakAlAdivannimittAntaropAdAnaM harSAdInAm / tasmAdayuktametat / evamitavAsti nitya AtmA caitanyakAraNam / pratyAhArAbhyAsakRtAt stanyAbhilApAjjAtamAtrasya zizoH pravRttiliGgaH stanyAbhilApo gRhyate / sa ca nAntareNAhArAbhyAsaM bhavati / kayA yuktyeti cet ? dRzyate hi zarIriNAM suvayA pIDyamAnAnAmAhArAbhyAsakRtAt smaraNAnubandhAdAhArAbhilApaH / na ca pUrvvazarIramantareNa jAtamAtrasya zizorupapadyate saH / tena stanyapAnAbhilASeNAnumIyate bhUtapUrvvaM zarIraM yatrAnena zizunAhAro'bhyasta iti / sa khalvayamAtmA pUrvvazarIrAt pra etya zarIrAntaramidamApannaH kSutpIr3itaH pUrvAbhyastaM nivRttikaramAhAramana smaran stanyamabhilaSan pivati / tasmAda For Private and Personal Use Only Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 548 crk-sNhitaa| / timepaNIyaH sAmAnye * phAvazeSaH / medhA kacita kacit krmnnymedhaa| dehabhedAnnAtmA bhidyte| bhavatyevaipa iti U dehabhedAditi / tasmAdastyAtmA nityaH saMsArI caitnyhetuH| tasmAdasti pretyabhAva iti / tatrAhuH punarbhavo nAstIti vaadinH..."ayso'yskaantaabhigmnvttdupsrpnnm"| yathA khalvayo'bhyAsamantareNAyaskAntamupasarpati evamabhyAsamantareNa vAlo jAtamAtra stnymbhilpti| kimidamayaso'yaskAntAbhisarpaNaM ninimittam, atha nimittAditi ? tatrAha ninimittaM tAvaditi cet ? na ; anyatra prvRttybhaavaat| yadyayaso'yaskAntAbhisarpaNaM ninimittaM syAt tadA lopttraadyo'pyyskaantmupspeyuH| na jAtapasapanti / tatra niyame kAraNamastIti / atha tahi nimittAt ? tacca nimittaM kenopalabhyata iti ? tatrocyate---kriyAliGgaH kriyAhetuH kriyAniyamaliGgazca kriyaahetniymH| kriyAhetaH kArakapaTakaM kriyAliGgaM tatra kriyAvizeSasAdhakatamatvAdivyApAraniyamaliGgaH krnnkaarkaadiniymH| tenAnyatra prvRttybhaavH| ayaso'yaskAnta eva prattinAnyatra / bAlasyApi niyatamupasarpaNaM kriyoplbhyte| na ca stanyAbhilASaliGgamAhArAbhyAsakRtAt smaraNAnubandhAdanyannimittaM dRssttaantenoppdyte| na cAsati nimitte kasyacidutpattiH syAt / na ca dRSTAnto dRSTamabhilApahetu baadhte| tasmAdayaso'yaskAntAbhigamanaM na dRSTAnta iti / ayasaH khalvapi nAnyatra prvRttirbhvti| na jAtvayo lopTramupasarpati / kiM kRto'syAniyama iti| yadi kAraNaniyamAH sarvakriyAniyamaliGgA evaM jAtamAtrabAlakasyApi niyataviSayo'bhilApaH kAraNa niymaavbhktuimhti| tacca kAraNamabhyastAhArasmaraNamanyava ti dRSTena vishissyte| dRSTo hi zarIriNAmabhyastasmaraNAdAhArAbhilASa iti / akSapAdagautama uvAca---"tathAnyasyApi phlsyehaakRtkrmnno'vaaptirythaa|" / lkssnnotpttiH| kasyacid deha rAjacihna kasyacida dAridrAcina sahava jaayte| na ca tat pUrvadaihikakarmaphalamantareNa smbhvti|| athAnyasyApIhAkRtakarmaNaH phalAvApti zyate; karma sAmAnye ityaadi| dvAbhyAM baTubhirvA purupaH samAne karmANi kRte kriyamANe ca phalavizeSo na tulyaM pattiH, karmasAdRzye sevAsAdRzye, medhA kvacit karmaNi citralekhanAsvavidyAdI ; jAteratItAyAH * karmasAdRzye iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 546 jAtismaraNam, ihAgamanamitazcAtAnAJca bhUtAnAM, samadarzane priyApriyatvam / ___ ata evAnumIyate yat tat svakRtamaparihAryyamavinAzi pauvadehikaM devasaMjJakamAnuvandhikaM krm| tasyaitat phala mitazcAnyadbhaviSyatIti phalAdvIjamanumIyate, phalazca vIjAt / phala bhvti| tatra kAraNaM porcadehikaM karma, vizeSaH ihAkRtasya karmaNaH phalamanyacca dRzyate / medhA kacit karmaNi puso'zubhe vA zubhe vA kacicca karmaNyamedhA kasyacit sarvasya na tthaa| tatra hetuH pauvvadaihikaM kammava / kasya ca puso jAtismaraNaM puurvjnmvRttaantsmRtivttte| bhUtAnAmitazcyutAnAca punarihAgamanaM svasyApi punarAgamanaM yena smarati tajjAtismaraNaM kasyacid kRshyte| tat tu zubhakarmakRtamanodoSarajastamonivRttau satyAM jaayte| tanna jAtamAtrazizoH sambhavati / evaM samadarzane vastuni kacidekasya priyavamanyatra apriyakhamanyasya tatrApriyakhamanyatra priykhmiti| tatra kAraNamihAkRtaM kammeva iti| tasmAdastyAtmA nityaH saMsArI kartA yaH karma kroti| tasya ca phlmupbhungkt| nasmAdasti punarbhava iti pratyakSeNopalabhyate / ___ athAnumAnanApyupalabhyate, tadAha ----ata evAnumIyata ityaadi| mAtApitrovi-sadRzAnyapatyAnItyAdibhyaH samadazene priyApriyavamityantebhyo liGgebhyo'numIyate tat / yat tat svakRtamaparihAyyaM bhogAte cAvinAzi paurvadaihika pUrvajanmani kRtaM devasaMjJakaM devaM diSTaM bhAgyamityAdisaMjJamAtmani nityamAnubandhikaM karma / tasya yasyaitat phalaM mAtApitrovi-sadRzApatyAdikaM phalamiti phalena vIjaM vattemAnaM daivmaatmaanubndhmnumiiyte| itazcAnyat phalaM punarjanma smaraNaM jAtismaraNaM, tadeva smaraNaM darzayati----ihAgamanamitazcyutAnAmiti, iha kule jAto'smi, itazca kulAdAgato'smItyevamAkAraM jAtismaraNamityarthaH ; yadi vA, iha janmani cyutAnAmiha janmani punarAgamanam, anena ca, bhrAntyA yamapuruSai tasya punarAgamanaM dRshyte| samadarzane tulyAkAre kvacit puruSe priyatvaM kvacit punarapriyatvamiti samadarzane priyApriya svm| atra cAvAntarAnumAnabhedo vistarabhayAnna drshitH| evaM pratyakSeNa liGgagrahaNaM darzayitvAnumAnamAha---ata evetyAdi / svakRtamAtmanA kRtam, avinAzItyupabhogaM vinA'vinAzi, paurvadehika pUrva kRtaM, janmAntarANyanugacchatItyAnubandhikam, etat * phalamiti visadRzApayotpAdAdiphalam, etacca For Private and Personal Use Only Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir | tistrepaNIyaH 550 caraka saMhitA | yuktizcaSA par3a dhAtusamudAyAda garbhajanma, kattu karaNasaMyogAt kriyA, kRtasya karmaNaH phalaM nAkRtasya nAkarotpattivIjAt / karmasadRzaM phalaM nAnyasmAdvIjAdanyastrotpattiriti yuktiH // 11 / 12 // bhaviSyatIti vIjAt phalaM bhaviSyadapyanumIyate / yataH phalaJca vIjAdanumIyate / ityanumAnenApi punarbhavo'stItyupalabhyate / atrAnumAne yuktizyA paddhAtusaMyogAdarbhajanma paJcamahAbhUtazarIrisamavAyAdeva cetanasya janma / na tu paJcamahAbhUtamAtrAdvinAtmAnamiti yuktiH / nahi paDyAsaMyogaH kathaM syAditi ? ata Aha-- kattu karaNasaMyogAt kriyA bhavati / yathA kASThAgnijalAdikattasaMyogAt pAkAdikriyA bhavati ! tathA karttA paralokastha AtmA, karaNaM tasya daivam, tanniyamAdiha strIpuruSavIjasaMyogaH kSetre garbhAzaye, aaaaakramaNamAtmanaH, tato janma | yaca kam pUrvadehe kRtaM tasyaitat phalam na vakRtasya kammaNaH phalamasti / yathA nAka rotpattiravIjAt vIjAdevADa, rotpattiH, tathA kRtAdeva kammaNaH phalaM zubhazubhaM votpate / kamsa phalaM yatphalakaM yat kampaM tat phalaM tasmAdeva kaNaH syAt na tvanyasmAt karmmaNo'nyat phalaM syAt / yathA nAnyasmAdvIjAdanyasyotpattiH syAt na hi jambUvIjAdAmrasyotpattiriti yuktiH / tasmAdastyAtmA nityaH saMsArI karttA caitanyahetuH asti ca kamma zubhAzubhaM yat phalati asti kamphalaM yena tasya phalaM bhoktuM punariha jAyate : tasmAdasti punarbhava iti / / 11 / 12 / / S saGgapAda vyutpAditameva itazcetIha janmani kRtAt karmmaNaH anyaditi bhAvijanmAntaraM bhaviSyatItyanumIyata iti sambandhaH / kamI ityAha phalAdityAdi / phalAtU phalasadRzApatyadarzanAta vIjaM pUrvajanmakRtaM karNAdi kAraNamanumIyate tathA phalaJca bhAvijanmAntarasukhaduHkhAdivIjAdiha janmakRtAt karmmaNo'numIyate iti yojanA / tarkarUpayuktiviSayatAM paralokasya darzayati yuktizcaiSetyAdi / padmAtusamudAyAdgarbhajanmeti bar3hatA AtmasambandhamantarA cetanA garbhasya notpadyate, AtmA ca paralokasambandha eveti paralokA yuktirupadazyate / karttakaraNa-saMprayogAt kriyeti AtmAnaM karttAraM vinA kriyA paridRzyamAnA yogAdilakSaNA na bhavatIti / Atmana ahaM darzayati- kRtasyetyAdinA'vIjAdityantena, paridRzyamAnadAsyaizvayryAdiphalena janmAntarakRtasya karmaNaH kAraNabhAvaM darzayati, karmmasadRzaM phalamiti pUrvakRnazubhakarmaNaH zubha putradhanAdiphalam atra dRSTAntamAha nAnyetyAdi / nAnyavIjAt zAlivIjAdanyasya yavAGka urasyotpatti For Private and Personal Use Only Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH 551 sUtrasthAnam / evaM pramANazcatubhirUpadisTa punarbhave dharmadvArevavadhIyeta / nadayathA guruzuzra pAyAmadhyayane brahmacaryyAyAM dArakriyAyAm apatyotpAdane mRtyabharagaNa'tithipUjAyAM dAne'nabhidhyAyAM tapasyanasUyAyAM dehabAGmAnase karmaNyakkiSTaM dahendriyamano'rthabuddhAtmaparInAyAM mnHsmaadhaaviti| yAni cAnyAnyapi gaGgAdharaH-- uni paraloke caturbhiH pramANaH sthApine yathA paralokaiSaNA kartavyA. tadAha evamityAdi / evamityuktaprakAreNa caturbhirAptopadeza-pratyakSAnumAna-yuktibhiH pramANarAptaharupadiSTe punabhave sati dharmadvArepvavadhIyeta / kathaM dhammadvAre pvavadhAnaM kuryAt ? tadAha -tdythetyaadi| dharmadvAreSvityasya vizeSaNaM pratyekaM gurushushruupaayaamityaadi| prathamAzrama khalapanayanAnantaraM guru. zuzrapAyAM tathA vedAdInAmadhyayane rampadvAre brahmacaryAyAM dhammedvAre kAyavAGmanobhimathunatyAgo brahmacA--tadaGgAni bhaikSyacaryAdIni / tataH saba vedAdizAstrAdhyayanAnantaraM samAvatyai gRhAzrame kattavye dArakriyAyAM vivAhakarmaNi yamadvAre tato'patyotpAdane dharmadvAre jAte hyapatye RNamuktiH syAt / bhRtyabharaNe mAtApitrAdInAM bhRtyAnAM bharaNe dharmadvAre / tathA'tidhipUjAyAmatithibhojanAdau / dAne nityaM kizcidyathAzaktidAnakriyAyAm / anabhidhyAyAM prsvvaacchaavjjaine| nato vAnaprasthAzramamAzritya napasi tapasyAyAm / anamyAyAM paraguNeSu dossaaropnnvjne| tathaivAkliSTe dehavAGmAnase karmaNi dharmadvAre'vadhIyeta / tatazcaturthamAzramamAzritya dehendriyamano'rthabuddhAtmaparIkSAyAM khalu dehaparIkSAyAmindriyaparIkSAyAM manaHparIkSAyAmadhesya viSayasya zabdAdeH parIkSAyAM buddhiparIkSAyAmAtmaparIkSAyAzca dhammadvAre'vadhIyata! tathA manaHsamAdhau yoge dhrmdvaare'vdhiiyteti| rityrthH| yuktimupasaMharati iti yuktiriti / atra bahuvaktavye prameye tathAvidhopayogAbhAvAt vistarabhayAcca vistaro na kRtaH // 11 // 12 // cakrapANiH-- samprati paralokaM vyu pAdya tadupayuktadharmasAdhanAnyAha evamityAdi / -dharmadvAreSu dharmasAdhanadvAreSu, iha cAtithipUjAdIni sada vRttoktAnyapi prakaraNaprAptatvenodAharaNArthaM punarabhidhIyante ; dehAdiparIkSAyAmavadhIyeta iti vacanAdavadhAnopadarzanena dehAdInAM kSayitvAdidharmanirUpaNenopajAyamAna bhani viSayAnabhipaNaca jAyamAnamicchanti ; vipayeSu prasakti For Private and Personal Use Only Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 552 crk-sNhitaa| [tiseSaNIyaH evaMvidhAni karmANi satAmavigahitAni svANi vRttipuSTikarANi vidyAt tAnyArabheta krtum| tathA kunniha caiva yazo labhate pratya ca svargamiti tRtIyA paralokaiSaNA vyAkhyAtA bhavati // 13 // atha khalu traya upaSTambhAH, trividhaM balam , trINyAyatanAni, trayo rogAH, trayo rogamArgAH, trividhA bhiSajaH, trividhamauSadhamiti // 14 // __ athAnuktAni kANyanumanyate yAni cAnyAnItyAdi / svANi svargahitAni vRttipuSTikarANi tathA kAzyAdivAsAdIni zubhAni vidyAt tAnyapyArabheta km| tasyAzipamAha-tathA hiityaadi| iha yazo lbhte| pretya svarga, cakArAnmanaHsamAdhisiddhau mokSazca labhate iti| iti tRtIyA paralokaipaNA vyAkhyAtA bhavati // 13 // gaGgAdharaH-ityevaM tisra eSaNA vyAkhyAya trikhasAmAnyAdanyAni trikANi vyAkhyAtumAha---atha khlvityaadi| traya upaSTambhA iti| ye zarIramupagatya stabhnanti ta upaSTambhAH zarIradhAraNakriyArambhAstraya iti / trividhaM balaM valAdhAnaM hupssttmbhaaH| yathA gRharakSaNArtha stambhAdikaM gRhavalAdhAnaM tathA shriirrkssnnaathemupssttmbhtrym| trINyAyatanAni kAraNAni / yathA loke kAraNAdhInaM balamabalazca tathA zarIrAdibalAbalaM yuktAyuktakAraNatrayAdhInaM tatrAyogakAraNAdhInAstrayo rogAH rogANAzca trayo maargaaH| teSAM rogANAM pratikArakAstrividhA bhissjH| pratikArasAdhanAni trividhamauSadhamiti / ityeSa saptAnAM trikaannaamuddeshH||14|| manaso vArayitvA''tmani samAdhAnaM manaH-samAdhiH ; atra ca sarvatrAvIyeteti sambandhaH ; svANi svargahitAni svargakarANIti yAvat ; vRtterdhanasya puSTiH vRttipuriH ; dharmepaNAyAJca vRttipuSTikarAbhidhAnaM dharmahetUnAM vRttihetvavirodhenAcaraNopadezArtham ; yazo labhate dhArmiko'yamityevamAdikhyAtirUpam ; paralokaiSaNA tRtIyaiva, tatazca punastRtIyeti padaM, dharmasya prANadhanakAraNatvena dhmessnnaayaaH prANadhanaiSaNAtva-prasaktipratiSedhArtham // 13 // cakrapANiH----samprati trisaMkhyAvacchinnopoddhAtenAnyAnyapi trisaMkhyAvacchinnAni svasthAturahitatveneha vaktavyAnyAha--..atha khalvityAdi |-prthmmupssttmbhaa abhidhIyante mRlabhatazarIra For Private and Personal Use Only Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 553 traya upaSTambhA ityAhAraH svapno brhmcrymiti| ebhistribhiyuktiyuktarupaSTabdhamupaSTambhaH zarIraM balavarNopacayopacitamanuvartate yAvadAyuSaH saMskArAt / * saMskAraH sa hitamupasevamAnasya ya ihaivopadekSyate // 15 // ___ gaGgAdharaH---uddezAnantaraM teSAM nirdezena vibhAgaH kriyate-traya upaSTambhA ityAdi / AhAro'trAzitakhAditapItalIr3habhedana catuvidho'pyabhyavahArasAmAnyAdeka eveha gnnyte| jiyA hyAharaNamAhAraH / svamo'pi muptisuSuptibhedena dvividho'pi, tathA-"tamobhavA zleSmasamudbhavA ca manaHzarIrazramasambhavA ca / AgantukI vyAdhyanuvatino ca rAtrisvabhAvaprabhAvA ca nidrA // ' iti bhedena paDvidho'pi vahizcaitanyAbhAvahetulena svamavasAmAnyAdeka eva gnnyte| brahmacaryamiti kAyavAGmanobhimathunavarjanasAmAnyAdekameva gnnyte| ityupaSTambhatrayaM nirdizya teSAM pryojnaanyaah-ebhirityaadi| ebhistribhirAhArasvamabrahmacayyarupaSTambhayuktiyuktaH samayogayuktaH prayogIkRtairAcaritairupaSTabdhaM dRDhIbhUtaM zarIraM balavopacitaM sdnuvttete| tathAle hi zarIrasya pusAmiha paratra ca zubhaM smpdyte| kiyantaM kAlamiti ? ata Aha-yAvadAyupaH saMskArAditi / yAvadAyupaH zarIrAnuvarttanaM sNskaaraat| tribhirupaSTambhairAyuH saMskriyate / dhArakatvena, tadanu balamuparambhAhArAdijanyatvAt, tadanu rogAyatanAni bala-virodhakartta tvena, tadanu rogAstajanyatvena, tadanu tanmArgajJAnaM suvinyastameva, tadanu rogapratiSedhArtha pradhAnakAraNavaidyAbhidhAnaM, tadanu tadupakaraNatvena bhaipajyam // 14 // cakrapANi:---anyena stabhyamAnaM dhAryamANamupa samIpaM pradhAnakAraNasya gatvA stambhayati dhArayatItyuparambhaH ; yathA gRhadhAraNaniyuktapradhAnamtambhasamIpavartI tada balAdhAyaka upayambhaH, tathehApi zarIrasyAyuHsaMvartakena karmaNA dhriyamANasyAhArAdayo dhArakatvenoparambhA ityucyante / AyatanAni kAraNAni rogasyeti zeSaH / brahmacaryazabdena indriyasaMyamasaumanasyaprabhRtayo brahmajJAnAnuguNA gRhyante ; AhArAdayazceha pradhAnakalpatayA prazastA eva gRhyante, tena, virUpakAhArAdInAM zarIrAnupaSTambhakatvaM noddhAvanIyam ; ata eva yuktiyuktairiti vizeSaNaM kariSyati ; yuktayA prazastena yogena yuktA yuktiyuktaaH| brahmacaryyasyAyuktiranabhyAsAdatibhAtrondrayasaMyamanAdirUpA, sA hi manAkSobhAdiheturbhavati / upacitaM yuktam ; AyuHsaMskArAdAyuHkAraNa-dharmAdharmAvasAnaM yAvadityarthaH, saMskArazabdaH kAraNavacanaH ; AhArAdayazca prAdhAnyenoktAH, tenaH abhyaGgAdInAM * saMskAramahitamanupasevamAnasyeti cakrapANisammataH paatthH| 70 For Private and Personal Use Only Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 554 crk-sNhitaa| (tispreSaNoyaH trividhaM balamiti-sahaja, kAlajaM, yuktikRtaJca / sahaja punastad yaccharIrasattvayoH praakRtm| kAlakRtastuvibhAgaja vyHkRtshc| yuktikRtaM punastA padAhAraceSTAyogajam // 16 // saMskAraH karaNaM guNAdhAnam / hAsamuNanityAkhyaguNa aadhiiyte| Ayustu prAktanakarma phalajanitaniyatakAlapramANe zarIrendriyasattvAtmasaMyogarUpam / kaH punarAyupaH saMskAra iti? ata Aha-saMskAra ityaadi| sa hi saMskAra aayupH| tamupaSTambhagupasevamAnasya khalviha zAstra ya upadekSyane AhArAdisamyagayogenAyupo hAsanitiguNAdhAnarUpa iti // 15 // gaGgAdharaH-atha kramodiSTaM valaM nirdizati-trividha valamitItyAdi / sahajamiti jAyamAnasya yaccharIrasatvayoH prAkRtaM svAbhAvika garbhArambhakAle yAdRzaprAktanakambhajanitazubhAzubhaphalavazAda yAdRzapadhAtuyoge yAdRzarasAhArasevamAnAyA mAturvipakarasena ca prakRtyA saha zarIrasatvAbhyAM jAtaM balaM taccharIrasatvayoH prAkRtaM balaM sahaja blgucyte| kAlakRtaM valamRtuvibhAgajam / sahajabalasya paDatukAlasvabhAvAjjAtaM vRddhimadhyahAsarUpaM balaM prAguktam-'AdAvante ca daurbalyaM visargAdAnayonRNAm / madhye madhyavalaM khante zreSThamagre ca nirdizet // " iti| vayaHkRtazceti bAlyayauvanavArddhakyakRtam / yat prAkRtabalasya hAsaddhimadhyarUpaM balaM tadapi kAlakRtammucyate / yuktikRtaJceti yuktikRtaM punastattadAhAraceSTAyogajam / balAvalakAribhya AhArebhyo yuktiyuktabhyo jAtaM tathA ceSTAbhyazca jAtaM tathA vAjIkaraNayogebhyazca jAtaM balaM yuktikRtamiti // 16 // zarIradhArakatve'viruddhatvameva / nanyAhArAdIni sambagAcarato'pi vizeSerasAtmendriyArthasaMyogAdijanyaivyAdhibhirantarApi maraNaM dRSTamityAha-saMskAraminyAdi / saMskAraM kAraNam ahitaM zarIrasyeti zeSaH, ya ihavopadezyata iti 'nISyAyatanAni" ityAdinA granthena // 15 // ___ cakrapANiH - yuktirAhAraceSThayoH samyak zarIreNa yojanA ; sattva manaH, manaso balaM yadutsAha ucyate, prAkRtamiti janmAdipravRttaM prAkRtadhAtuvRddhyA hetvantaranirapekSaM vRddhaM, dRzyante hi kecit svabhAvAdeva balino durbalAzca kecit / RtuvibhAgajam "AdAvante ca daurbalyam' ityAdyaktam / AhArasya mAMsasarpirAdeH, cevAyA ucitavizrAmavyAyAmAderyoga AhAracevAyogaH ; anye tu yogazabdena rasAyanaprayogaM grAhayanti // 16 // For Private and Personal Use Only Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 555 trINyAyatanAnItyarthAnAM karmaNaH kAlasya caatiyogaayogmithyaayogaaH| tatrAtiprabhAvatAM dRzyAnAmatimAtra darzanam atiyogaH, sarvazo'darzanamayogaH, atisUrumAraNAJca * tathAtiviprakRSTa-rohIravAilahiSTa-bIbhatsavikRtAdirUpae-darzanaM gaGgAdharaH- kramikalAt triinnyaaynnaanyaah---triinnyaaytnaaniiti| arthAnAM zabdaspazarUparasagandhAH paJca bAhyAsteSAm atiyogAyogamithyAyogA ekmaaytnm| karmaNazvAtiyogAyogamithyAyogA ityekmaaytnm| kAlasya cAtiyogAyogamithyAyogA ityekamAyatanam / kAraNaM rogANAmiti trINyAyatanAni rogANAM kAraNAni / atiyogAyogamithyAyogAnAmasamyagayogalenaikakhAdekatayA gapyata iti triinni| na tu ntr|| __tatrAdito'rthAnAmatiyogAdipadAhartavyeSu prAdhAnyAt prathamaM cakSurAtiyogAdInudAharati -ttretyaadi| tatra teSu triyAyataneSu madhye, atiprabhAvatAM sUryAdInAM devapigandhavAdInAJca dRzyAnAmalimAnaM darzanaM cakSurAnAmatizayena yoga itytiyogH| dRshyaanaamitydhikaarH| dRzyAnAM sarvazo'darzanaM ckssuraanaamyogH| atisUkSyAdInAM cakSurAnAM dRzyAnAM darzanaM samyagadRzyakhAbhAvAnmithyAyogaH / ativiprakRSTa rUpamatidUrasthaM mUrtam / raudramuna rUpam / bhairavaM bhImaM mUrttam / ava bhutamAzcayaM mRttam / dviSTaM draSTA yadrUpaM dveSTi tad rUpam / bIbhatsaM vir3AdirUpam / vikRtaM karNAdihInaM mRttm| AdipadenAmanokSamUttamiti / rUpazabdena rUpaguNavada drvymucyte| iti tridhAvikalpazcakSurarthasyAsAtsyayoga ekH| cakrapANi:-arthAnAmiAndrayArthAnAm, kammaNaH kAyavAGmanaHpravRtteH, kAlasya zItoSNavarSalakSaNasya / atiprabhAvatAmAtapAgniprabhRtInAm / atra hInamAtradarzanaM vikAraM na karoti, tena sarvaza ityusam, evamanyatrApi sarvaza iti vyAyam / adarzanaJcAtiprabhAvatAmeva boddhavyam, aprabhAvatAJja ghaTAdInAM darzanamatiyogAdapi na dopkrm| atizliSTaM nayanapratyAsannam, ativiprakRyamatidUravarti, raudrama takAraNAtmakaM, bhairavaM bhayajanakam adbhu tamapi vyAghrAdi, dviSTaM yadyasya dvadhyaM, bIbhatsanaM manasa udbogakArakaM, vikRtaM hInAGgAdi, vitrAsanaM jhaTiti bhayajanakam, AdigrahaNAt amedhyAdInAM grahaNam / raudrAdayo yadyapi na rUpaM kintvAkRtivizeSAH, tathApi rUpaikArthasamavAyena cakSurA eva, na cendriyArthagrahaNena rUpAdInAmeva paraM grahaNamiti pUrvameva vyAkhyAtaM, yataH, * atizliSTeti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 556 crk-sNhitaa| titraiSaNIyaH mithyaayogH| tathAtimAtrastanitapaTahotkaSTAdInAM zabdAnAma atimAtra zravaNamatiyogaH, sarvazo'zravaNamayogaH, paruSeSTavinAzopaghAtapradharSaNabhISaNAdizabdazravaNa mithyAyogaH / tathAtitIkSNogrAbhiSyandinAM gandhAnAmatimAtra prANamatiyogaH, sarvazo'ghrANamayogaH, pUtidviSTAmeSyaklinnaviSapavanakuraNapa athAparAnudAharati---tathetyAdi / atimAtrasya stanitAdipu sarvatrAnvayaH / atimAtrasya stanitasya meghshbdsy| atimAtrasya paTahazabdasya DhakAzabdasya / atimAtrasyotkruSTasyoccaiHzabdasya / AdinA vIradapasiMhanAdAdInAmatimAtrANAM zabdAnAzcAtimAtraM zravaNaM shrvnnaarthsyaatiyogH| anatimAtrastanitAdInAM shbdaanaamtishrvnnmpytiyogH| sarvazo banInAmazravaNaM zravaNAnnivRttiH shrvnnaarthsyaayogH| paruSAdInAM zabdAnAM zravaNa zravaNArthasya mithyAyogaH / prussshbdo'mnoshshbdH| iSTavinAzazabdaH putrdhnaadivinaashdhvniH| upaghAta iSTasyaiva putraaderupghaatshbdH| pradhaNazabdo durccnshbdH| bhISaNazabdo bhyaankshbdH| yannAmagrahaNena yasya bhayaM syAt tacchabda iha bhISaNaH, na khtimaatrstnitaadishbdH| AdinAtisUkSmaviprakRSTakalahazabdAdInAM grahaNam / iti trividhavikalpaH zravaNArthasyAsAtmyayoga ekH| ___ gandhasyAlpalena prAgrasasparzAbhyAM trividhayogaM darzayati-tathAtItyAdi / atitIkSNagandho maricAdInAm / atyugragandhazcampakAdInAm / atyabhiSyandigandho jyotiSmatIkSavakAdInAm / teSAM gandhAnAmatimAtraM ghrANaM grahaNaM nAsayA ghraannaarthsyaatiyogH| sAdhugandhAnAmapyatimAtra prANaM ghrANArthasyAtiyogaH / sarvazo'ghrANaM gandhAnAM ghrANArthasyAyogaH / pUtyAdInAM gandhAnAM vANaM ghrANArthasya mithyAyogaH / pUtidurgandhaH / dviSTagandho yaM prAtA dveSTi / amedhyagandho'pavitravastugandhaH / klinnagandho vastUnAM kadabhAve jAle yo gndhH| vipagandho'tha pavanAnIto gndhH| kuNapagandhaH shvgndhH| AdinA viragandhAdInAM grahaNam / sparzanarasanayoH samyagyoge'samyagyAMge ca bahavaH sparzarasa vyatiriktAH snAnAbhyaGgAdayaH prakRtisaMyogasaMrakArAdayazca kAraNavena vaktavyAH ; atimAtrastanitaM pravRddho meghadhvaniH, paTahaH paTahazabdaH, utkraSTaM daditimAnaM zabditaM, pradharSaNaM tiraskAraH ; tIkSNo gandhazcakSurvirecanakArakaH, yathAkRSNajIrakAdInAm, ugro vamanakArako vacAdInAm, abhiSyandI snaimityakArakaH phANitasurAsavA For Private and Personal Use Only Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH 557 sUtrasthAnam / gandhAdighrANaM mithyaayogH| tathA rasAnAmatyAdAnamatiyogaH, anAdAnamayogaH, mithyAyogorAzivajembAhAravidhivizeSAyataneSu updecyte| tathAtizItoSNAnAM spRzyAnAM snAnAbhyaGgot___ bhakSaNAdikarmaNA bahukAryahetukhAt prAk sparzAdrasAtiyogAdInAha-tathetyAdi / rasAnAM madhurAdInAmatyAdAnaM bhojanAdinA satataM grahaNaM rsnaarthsyaatiyogH| rasAnAmanAdAnamayogaH; sarvazo rsaanaamshnmkssnnpaanlehaabhaavH| mithyAyoga iti-rasAnAM mithyAyogo rAzivajjapvAhAravidhivizeSAyataneSu vimAnasthAne rasavimAne'dhyAya updekssyte| tadyathA-prakRtikaraNasaMyogadezakAlopayogasaMsthopayokta rAzInAmAhAravidhivizeSAyatanAnAmaSTAnAM madhye rAziM varjayitvA prakRtyAdInAM saptAnAM viparyayeNAhArasyopayogaH rasanArthasya mithyaayogH| rAzeH parimANalakSaNasya viparyayeNopayogo'tiyogaH syAt / sarvazo'nAdAnamalpamAtreNa vA rasAnAmAdAnamayogaH syAt / ato mithyaayogaasmbhvaadaah-raashivjjssviti| rAzirvakSyate---"rAzistu sarvagrahaparigrahI mAtrA'mAtrAphalavinizcayArthaH prkRtH| tatra sarvasyAhArasya pramANagrahaNamekapiNDena svvgrhH| parigrahazca punaH pramANagrahaNamekaikalenAhAradravyANAm / sarvasya grahaH sarvagrahaH / sarvatazca grahaH parigraha ucyte|" iti rasAnAM karaNAdinA yogavadAhArAdinA ca yogaH syaaditi| ata AhAramAtrasya yogo noktH| pArizeSyAt sabai ndriyavyApakasAba sparzanendriyasyArthena saha trIn dInA, pUti atyarthaklinna, vipayuktaH pavano viSapavanA, kuNapaH shvH| rasAnAmiti rasasahitAnAM dravyANAm / ihAnAdAnamiti kurvan / hInayogo'pi rasAnAM vikArakara iti darzayati ; AhAravidhivizeSAyatanAni rasavimAne vakSyamANAni "prakRtikaraNasaMyogarAzidezakAlopayogasaMsthopayoTamAni" ; tatra rAzivajeMgvitivacanena rAziM pRthak karoti,--rAzerAhArasya parimANarUpasya yo dopa:--hInamAtratvamatimAtratvaM vA, tasyAtiyogAyogAbhyAmeva gRhItatvAt, na mithyAyogo rAzeH sambhavati ; ukta hi ---"rAziH punarmAtrA'mAtrAphalavinizcayArthaH" iti| prakRtyAdInAntu doSAdAhArasya mithyAyoga eva paraM sambhavati, yataH, prakRtiviruddhAnAM mASAdInAM bhojanaM mithyAyoga evAhArasya bhavati ; evaM saMskAraviruddhazakta piNDike'pi mithyAyoga eva, tathA saMyogavirudvasamaTatamadhumarpirupayoge'pi, evaM kAlAdiviruddhodAharaNamapi rasavimAne pratipAditaM sarve mithyAyogarUpameva, teSAmayogAtiyoganirapekSANAmeva doSakatatvAt / shiitossnnaadiinaamityaadi| yadyapi zItoSNAdInAmabhyagAdInAJca hInayogo'pi rogakarastathApi For Private and Personal Use Only Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 558 crk-sNhitaa| [tiSaNoyaH sAdanAdInaccAtyupasevanamatiyogaH, sarvazo'nupasevanamayogaH, * viSama-sthAnAbhighAtAzuci-bhUta-saMsparzAdayazceti mithyAyogaH // 17 // tatra ke sparzanendriyamindriyavyApakaM cetAsamavAyi sparzanavyApteApakamapi ca cetH| yogAnudAharati-tathetyAdi / atizabdasya zItoSNAbhyAM sahAnvayaH / sparzAnAmiti na kRtA spRzyAnAmityuktyA zApitaJcedam - zabdAdayo hyA dravyadharmA nAntareNa dharmiNaM vrttnte| tasmAddharmiNAmupAdAnenopacArAt tadindriyagrAhyANAmarthAnAM grahaNa siddhmiti| atizItAtyupNAnAM spRzyAnAM sprshnmaatrmtiyogH| snAnAdInAmapi cAtimAtramupasevanaM sprshnendriyaarthsyaatiyogH| sarvazaH spRzyAnAmasevanamayogaH sprshnendriyaarthsy| viSamasthAna. syAbhighAtasyAzucidravyasya bhUtAnAJca sparzAdayaH sparzAH sparzanendriyArthasya mithyAyoga iti // 17 // * gaGgAdharaH--ityevaM paJcAnAmindriyANAM paJcabhiH svasvAthaH saha trividhayogasyaikAM saMjJAmAha-tatretyAdi / tatra teSu paJcabhirindriyaH saha paJcAnAmarthAnAmatiyogAyogamithyAyogeSu khalvindriyANAM pazcAnAM madhye kheka sparzanendriyaM khgindriymindriyvyaapkm| zeSANAM catuNAM zravaNarasananayanaghrANAnAM pAyUpasthahastapAdavAgindriyANAJca vyApaka tAni sarvANi vyApya vartate / tacca cetaHsamavAyi---ceto manastasya samavAyo yogo vidyate'syetitat sparzanendriyasya sadandriyavyApakasya sarvavyAptestatsamavAyi ceto'pi svarUpata ekakhANulaguNavenAvyApakaJca vyApakaM bhavati / sarvazo'nupasevanamitivacanaM sarvazo'nupasevanasya bhUribhavyaktavikArakatta tvAbhiprAyeNa ; ananupUrdhyA yayotakramalacanena, yathA-snAtvA utsAdanaM, tathoSNapIDitasya sahasA shiitlpaaniiyaavgaahnsevaadi| abhighAtaH khaDgahananAdi, bhUtAH prANinaH pizAcakaruNDaprabhRtayaH ; AdigrahaNAt yat kiJcit sparzanasambaddhaM zarIropaghAtakamayogAtiyogavyatirikta, tad gRhyate // 17 // cakrapANiH-nanu cakSurAdIni pancendriyANi, atasteSAM pratiniyatAH paJcAsAtmyendriyArthasaMyogAH, tat kathameko'sAtmyendriyArthasaMyoga ityAkhyAyata ityAzaGkA sparzanendriyasya sarvendriya * "snAnAdInAM zItoSNAdInAM ca spRzyAnAmananUpTaSTayopasevanaM" iti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / pUpa tasmAt sarbendriyANAM vyApakasparzakRto yo bhAvavizeSaH, so'yamanupazayAt paJcavidhastrividhavikalpo bhvtysaatmyendriyaarthsNyogH| sAtmyArtho hya pazayArthaH // 18 // tsmaadityaadi| tasmAt savandriyavyApakasparzanendriyaptamavAyibAccetasaH khalvAtmanAbhIpsitArthagrahaNAya preritena sparzanendriyavamanA prAptasya tadarthagrAhakasyendriyasya tasmiMstasmin sve sve'rthe sabaindriyANAM vyApakasya sparzanendriyasya sparzakRto yo bhAvavizeSaH sa tu tadindriyasya tadarthaprAptinivRttyanyataralakSaNaH sparzanendriyasparzana kriyAkRto melakAbhelakasamavAyapRthaktvAnyatara eva tadindriyasthazabdAdibhiH sahArthAnAM zabdAdInAM bhelanaM yaH karoti sa ca smvaayH| yastamelanaM karoti tat pRthaktvamiti ubhayameva saMjJayavehendriyArthasaMyoga ucyte| dravyasthA hi zabdAdayo guNAstadindriyaguNe tadarthaguNasya melane tayorvAzrayadravyasaMyogamantareNa na sambhavatIti / sa ca dvividhaH-sAtmyo'sAtmyazca / ya upazete sa saatmyH| yo nopazete so'sAtmya iti atastriviyo vikalpaH pnycvidhH| so'yamindriyeNArthasya atiyogAyogamithyAyogAtmakaH saMyogo'nupazayAdetorasAtmyendriyArthasaMyogaH saMzayA bhvti| tasmAdayogo'pi lbhyte| kasmAdasAtmyeti ? tatrAhasAtmyArthI huaapshyaarthH| hi yasmAt sAtmyamityayamartha upazayArthaH / vikalpaH pnycvidhH| yadAtmanA sahekatAM yAti tat sAtmyam / asAtmyAthoMvyApakatvaM darzayitvA sandriyAnugataM sparzamartha grahaNakAraNamekarUpaM darzayati, tatazca tasyaikasya asAtmyendriyArthena saMyogApapanna ekarUpo'sAtmyendriyArtha-saMyoga iti darzayati tatraikamityAdinA sAtmyArthI hupapazayArtha ityantena / eka sparzanamiti sparzanameva nAnyaccakSurAdi, indriyANAmiti nirdhAraNe SaSTI, indriyANi cakSurAdIni vyApnotItIndriyavyApakam / sparzanaM hi sarvegvindriyeSu amti, ata eva spRSTvArthamindriyANi gRhNanti ; tarhi na kathaM sarvadArthagrahaNaM syAdityata Aha ceta ityaadinaa| zrotraJcAsmad darzane pAJcabhautikaM karNazakulIgatanabhorUpaM, tena, tasyApi sparzo'sti ; cetAsamavAyi manaHsambandhi, manAsambandhakathanenArthagrahaNaM prati samarthatvaM sparzasya darzayati, mano'dhiSTitAnAmindriyANAmarthagrAhakatvAt ; tat kimaNuparimANena manasaikatrasthitenaiva sparzanatya sarbendriyavyApakasya sambandhAt sarvendriyANi pravarttante, tathA sati yugapata paJcajJAnotpattiprasaGga ityAha-sparzanendriyavyApteyApakamapi ceta iti| sparzanenendriyANAM vyAptiH sparzanendriyavyAptiH, tasyAzceto'pi vyApakam, etadukta bhavati-yAvati pradeze sparzanaM For Private and Personal Use Only Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 560 crk-sNhitaa| [tiSaNIyaH 'nupshyaathH| ityekamAyatanaM rogANAM vyAkhyAtam / naipa sarvarogasya hetuH| vakSyate hi katidhApurupIye-"atyugrazabdazravaNAt zravaNAt sarvazo na c| zabdAnAJcAtihInAnAM bhavanti zravaNAjjar3AH // paruSodbhIpaNAzastApriyavyasanasUcakaiH / zabdaiH zravaNasaMyogo mithyAyogaH sa ucyate / / asaMsparzI'tisaMsparzI hInasaMsparza eva c| spRzyAnAM saMgraheNoktaH sparzanendriyabAdhakaH // yo bhUtaviSavAtAnAmakAlenAgatazca yH| snehazItoSNasaMsparzI mithyAyogaH sa ucyate // rUpANAM bhAsvatAM dRSTivinazyati hi drshnaat| darzanAcAtisUkSmANAM sarvazazcApyadarzanAt // dviSTabhairavanIbhatsa-darAtikliSTadarzanAt / tAma: sAnAca rUpANAM mithyAyogaH sa ucyte|| atyAdAnamanAdAnamokasAtmyAdibhizca yt| rasAnA viSamAdAnamalpAdAnazca dUpaNam // ati. mRdvatitIkSNAnAM gandhAnAmupasevanam / asevana savva zazca ghrANendriyavinAzanam // pUtibhUtaviSadviSTA gandhA ye caapynaarttvaaH| tairgandhairghANasaMyogo mithyAyogaH sa ucyte|| ityasAtmyArthasaMyogastrividho dopkopnH| asAtmyamiti tadvidyAda yanna yAti sahAtmatAm / / mithyAtyayogahInebhyo yo vyAdhirupajAyate / zabdAdInAM sa vijJa yo vyAdhiraindriyako budhaiH // " iti / asAtmyAthasevanantu na khalu buddhibhraMzamantareNa sambhavati / tato buddhetiyogAyogamithyAyogeSvantarbhavannapyasAtmyendriyArthasaMyogo niyamata eva aindriyakavyAdhInAM heturityataH pRthaguktaH // 18 // tiSTati, tAvantaM dezaM mano'pi bhramAta pratyakSeNArthagrahaNArtha, tena, yasmina yadA pradeze mano vartate, tadA tena pradezena cakSurAdirUpeNArtha gRhNAti, na yugapajjJAnotpattiH ; prakRte yojytitsmaadityaadi| vyApakazcAsau sparzazceti vyApakasparzastena kRtastannibandhana', sarvendriyANAM bhAvavizeSaH svabhAvavizeSo'rthagrahaNakAraNIbhUtaH sparza ityarthaH, yamadhikRtyoktam -- "sparzanendriyasaMsparzaH sparzI mAnasa eva c| vividhasukhaduHkhAnAM vedanAnAM pravartakaH // iti ; ana zloke sparzanasambandhakRtaH saoNndrayasparzaH sparzanendriya-saMsparza-zabdenoktaH, mAnasastu sparzazcintyena viSayeNa satApi sambhavatIti tatraiva vyaakhyeym| vizeSa ityatrAtIti zeSaH ; so'yamekasyendriyavyApakasya sprshsyaikruupo'saatmyondryaarthsNyogH| anupazayAditi duHkhaka tvAt, paJcavidhaH san cakSurasAtmyondrayArthasaMyogo dhAgAsAtmyondrayArthasaMyoga ityAdirUpaH punastrividhavikalpo bhavati ayogAtiyogamithyAyogeneti bhAvaH ; evancaikaprakArastriprakAramtathA paJcadazaprakAraH asAtmyondrayArthasaMyoga ukto bhavati / anupazayazabdena cakSurAdyanupazayavizeSaH ; annAsAtmyendriyArthasaMyogasya paJcavidhatvaM hetopadezAda boddhavyam, na hevakarUpo'nupazayaH paJcavidhatvam For Private and Personal Use Only Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 561 karma vAGmanaH zarorapravRttiH / tatra vAGmanaH zarIrAtipravRttiratiyogaH, sarvvazo'pravRttirayogaH, sUca kAnRtAkAla- kalaha / priyAnDa (nupaca raparUSa vacanAdirvAtithyAyogaH / I gaGgAdharaH- zeSANAM vyAdhInAM hetustu buddhibhraMzAjjAtasya kammaNo'tiyogAyogamithyAyogAtmakaH prajJAparAva ityato'nantaraM karmmaNo'tiyogAdIna udAhaka cAha - kammetyAdi / vAGmanaHzarIrapravRttiH kamme kriyA / tatra vAgdehapravRttizceSTA / na tu manaHpravRttiH / gautamazcAkSapAda uvAca - "pravRttirvAga buddhizarIrArambhaH " vyAkhyAtaJcedaM sUtraM vAtsyAyanaMna - mano'tra buddhirityabhipra etam | budhyate'neneti buddhiH / so'yamArambhaH zarIreNa vAcA manasA ca puNyaH pApazca dazavidhaH / tatra vAcAcayryate yat satyaM hitaM priyaM svAdhyAyazceti catvAri kamrmANi yenArambheNa sa vAcArambhaH zubhaH / zarIreNa dAnaM paritrANaM paricaraNaJceti trINi karmANi yenArambheNa sa zarIrArambhaH / manasA cAcaryate / dayA cAspRhA ca zraddhA ceti trINi karmANi yenArambheNa sa mAnasa ArambhaH zubhaH / iti dazavidhaH puNya ArambhaH / pApastu vAcArambhaH khalvanRtaparuSasUcanA sambandhavacanAdInAm / zarIrArambhastu hiMsAsteyapratiSidvamai thunAdInAm / manasArambhaH punaH paradrohaparadravyAbhIpsAnAstikyAdInAm / iti pApAnAM kaNAM heturvAgdehamanasAmatipravRttiH kampeNo'tiyogaH / teSAmeva sarvvazo'pravRttiH karmmaNo'yogaH / eSAM pratyekaM mithyAyogamAha-sUcaketyAdi / sUcakaM khaloktiH / anRtamasatyavacanam | akAlavacanaM yasmin kAle yadvaktavyaM tannoktvA taditarakA le vacanam / kalahavacanaM sphuTam / apriyavacanaM kaTUktiH / avaddhavacanamasambandhavacanam ; yasmin yadvacanaM nArhati tasmiMstadavacanaM satatameva vAvacanam / asAtmendriyArthasya karttuM samarthaH ; yatazcakSurAdInAM pratiniyatAnyevopavAtakAnyatibhAsvararUpAdIni, tatazca sparzendriya-vyAptanApi naikasparzanendriyatvaM cakSurAdInAm, ekatve he kendriyAMpaghAtakamanyeSAmapyupaghAtakaM syAditi mantavyam / sAtmyopazayayorekArthatAM darzayati- sAtmArthI hunapa zArtha iti / etena, anuparAyenendriyArthasaMyogaM darzayitvA'sAtmena dvayArthasaMyoga iti saMjJAkaraNamaviruddhamiti darzitaM bhavati // 18 // cakrapANiH - arthAnAmayogAtiyogamithyAyogAnabhidhAya karmmaNastAnAha- karmetyAdi / atra yadyapi bhUripradhAnazArIrarogakataM tvena pUrve zArIrameva karmAsAtmyamabhidhAtuM yujyate, tathApyalpa71 For Private and Personal Use Only Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 562 crk-sNhitaa| (tisreSaNoyaH bhayazokakrodhalobhamohamAneAmithyAdarzanAdirmAnaso mithyaayogH| vegavidhAraNodIraNa-viSamaskhalanagamana-patanAGgapraNidhAnAGgapradUSaNaprahArAvamardanaprANoparodhasaMklezanAdiH zArIro mithyaayogH| saMgraheNa cAtiyogAyogavajja karma vAGmanaHzarIrajamahitamanupadiSTaM yattacca mithyAyogaM vidyAditi // 16 // anupacAravacanaM pratikUlavacanam / parupavacanaM kkshoktiH| AdinA pralApAdivacanam / iti vaamithyaayogH| bhayetyAdi manomithyAyogaH / moho'jnyaanm| maanshcittonntiH| mithyAdarzanaM nAstikyabuddhiH / AdinA atttvjnyaanm| iti manasaH karmaNo mithyaayogH| shaariirmithyaayogmaahvegvidhaarnnetyaadi| vegAnAmavidhAryANAM mUtrapurIpAdivegAnAM pravRttAnAM dhAraNamanupasthitAnAmudIraNam / viSamazabdasyAGgapraNidhAnAntaiH sahAnvayaH / viSamaskhalanaM samasthAne viSamapatanaM viSamagamanamayathAvadgamanam / viSamapatanamuccaiHsthAnAt / viSamAGgapraNidhAnaM vaiSamyeNAGgavikSepAdikam / aGgapradUSaNamatikaNDUyanAdibhiH prdopH| aGgaprahAro dnnddaadibhirupghaatH| aGgAva. mddenmaavimH| prANoparodho nishvaasprshvaasdhaarnnm| saMklezanaM saMklezo vrtopvaasaadibhiH| AdinA viSamanRtyAdInAM grahaNam / iti zArIraH karmaNo mithyAyogaH / anuktamithyAyogamupasaMharati-saMgraheNetyAdi / ihoktavAGmanaHzarIrAtiyogAyogavanaM yadahitamiha ca paratrAhitasya pApasya kAraNamanupadiSTaM tacca sarva karmaNo mithyAyogaM vidyAt / / 19 / / tvena vAGmAnase karmaNI pUrvamukta', pratyekamithyAyogakathane tu prAdhAnyAt zArIra eva mithyAyogaH prathamaM darzitaH ; anAtiyogarUpAtipravRttistathA'yogarUpA'pravRttirvihitAnAM kAyavAGmanaHkarmaNAM boddha vyA, avihitAcaraNasya tu sarvasya midhyAyogatvena vktvytvaat| vegodIraNamaprAptavegodIraNam ; viSamazabdo'GgapraNidhAnAntaH saMbadhyate, aGgadRpaNamatikaNDUyanAdibhiH ; saMklezanaM madyAtapajalasevAdibhiH ; abaddhavacanam asambaddhamasatyavAkyaM yAvat tAvat kIrtanam ; anupacAramananukUlavacanam ; iha cAnRtavacanAdayo'dharmadvAreNa rogkraaH| anuktamithyAyogasaMgrahaNArthamAha --sNgrhennetyaadi| ahitamiha janmani, anupadizamityanena paraloke'dharmahetutayA pApakArakaM paradArasevAdi grAhayati / etena yaducyate-adharmasya agrahAt nyUnametadAyatanamiti, tanna bhavati ; zArIramAnasikavAcanikakarmamithyAyogenaivAdharmotpAdAvAntaravyApAreNaivAdharmajanyAnAM vikArANAM kriyamANatvAta, yathAAgnahomena svargaH kriyate For Private and Personal Use Only Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11 adhyAyaH sUtrasthAnam / 563 trividhavikalpaM trividhameva karma prajJAparAdha iti vyavasyet // 20 // gaGgAdharaH-asya sNshaamaah| trividhetyaadi| etadatiyogAyogamithyAyogairvikalpo yasya taM trividhavikalpaM, trividhameva vAGmanaHzarIraprattirUpaM kamme vAcA kRtaM manasA kRtaM zarIrakRtaJca prajJAparAdha itisaMza vyavasyet / prazAyA aparAdho dhIdhRtismRtibhraMzastanmUlakhAdetat trividhaM karma ca prajJAparAva ucyate / yathA AmrAjjAta Amra evocyate / etat prajJAparAdhAkhyaM trividhaM karma yat pApaM janayati tat khalu kiJcit sadyaHphalaM godohanavat, kiJcit kAlAntaraphalaM vRkSamUle jlsecnvt| tatra kAlAntaraphalaM paralokAhitaM pApaM janayati punarjanmAhitazca / yat sadyaHphalaM tadihaiva janmani pApaM jnyti| tatpApamapi prajJAparAdhamUlakakhAt prajJAparAdha evocyate / kAlAntaraphalantu yadiha janmani punarjanmani paraloke cAhitaM pApaM janayati tat pApaM na prajJAparAdha ucyte| kAlAntare pariNAmato'zubhajanakakhAt pariNAma evocyte| na tu savvaM pApaM prazAparAdhe'thavA pariNAme'ntarbhavati / trividhantu khalvetat karma vAGmanaHzarIravRttirUpaM prajJAparAdhAkhyaM yathA pApaM janayati tathA khalvihaiva punarjanmani ca vyAdhi jnyti| yat tu tatra punarjanmani yaM vyAdhi janayati tat karma devasaMjJakaM, sa ca vyAdhiH kammaMja ucyte| yat tu yaM vyAdhimiha janmani janayati sa vyAdhiH prajJAparAdhaja aagntuprbhRtirucyte| vakSyate ca zArIre katidhApurupIye-"dhIdhRtismRtivibhraSTaH kamma yat kurute'zubham / prajJAparAdhaM taM vidyAt srvdossprkopnnm|| udIraNaM gatimatAmudIrNAnAJca nigrhH| sevanaM sAhasAnAJca nArINA. JcAtisevanam // kamnakAlAtipAtazca mithyArambhazca kmmnnaam| vinayAcAralopazca pUjyAnAJcAbhidharSaNam // jJAtAnAM svayamarthAnAmahitAnAM niSevaNam / dharmotpAdAvAntaravyApAreNaiva ; anye tu kAlamithyAyoge'dharma kSipanti, adharmo hi kAlavazAdeva phalati na tatkAlamiti kRtvA ; etacca prathamAdhyAya eva prapaJcitam // 19 // cakrapANiH--samprati karmAsamyagayogaH prajJAparAdhamUlatvAt prajJAparAdha eva ucyata iti trividhamityAdinA darzayan , yadukta pUrvahetutrayakathane-"asAtmevAndrayArthasaMyogaH prajJAparAdhaH pariNAmazca' ityasyAvirodhaM darzayati ; evaM yadane vakSyati-"kAlaH punaH pariNAma ucyate" tatrApi pUrvoktAvirodhopadarzanaM vyAkhyeyamiti / trividhavikalpamihAtiyogAdirUpam // 20 // For Private and Personal Use Only Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 564 crk-sNhitaa| (tisleSaNIyaH zItoSNavarSalakSaNAH punarhemantagrISmavarSAH saMvatsaraH sa kaalH| tatrAtimAtrasvalakSaNaH kAlaH kAlAtiyogaH, hInasvalakSaNaH kAlaH kAlAyogaH, yathAsvalakSaNaviparItalakSaNastu paramonmAdikAnAJca pratyayAnAM niSevaNam // akAlAdezasaJcArau maitrI sNklissttkmmbhiH| indriyopakramoktasya savRttasya ca varjanam // iirssyaamaanbhykrodh-lobhmohmdbhrmaaH| tajjaM vA karma yat kliSTaM kliSTaM yad dehakamme ca // yaccAnyadIdRzaM karma rjomohsmutthitm| prajJAparAdhaM taM ziSTA bruvate vyaadhikaarnnm|| budadyA viSamavijJAnaM viSamaJca prvrtnm| prazAparAdhaM jAnIyAt manaso gocaraM hi tat // 20 // ___ gaGgAdharaH--atha kAlAtiyogAyogamithyAyogAnudAharati--zItetyAdi / varSaNe yadyapi zItoSNe dve videte tathApi mizralakSaNakhena pratyekato bhedamAdAyoktaM vssti| lakSaNaM liGgaM krameNa bodhyam / hemantaH zItalakSaNaH / grISma uSNalakSaNaH / varSAstu vrsslkssnnaaH| evaM vilakSaNahemantagrISmavarSAtmakaH saMvatsaraH kaalH| naitasmAdatiriktaH kaalo'sti| tameva saMvatsaramAtya dviparAdhakAla aayurbrhmvissnnaadiinaamupdishyte| sa mahAkalpaH, shiitossnnvrsslkssnnaatiriktlkssnnkaalaabhaavaat| zizirasya hi zItalakSaNavena hemantena grahaNam / vasantasyoSNalakSaNavena grISmeNa grhnnm| zarado varSalakSaNavena varSAsu grhnnmiti| tasya kAlasya yogtrymudaahrti-ttraatimaatretyaadi| atimAtraskhalakSaNaH hemantAdiH kAla: kaalaatiyogH| atimAtrazItalakSaNo himazca zizirazca himshishiraatiyogH| atimAtroSNalakSaNo vasanto grISmazca vsntgriissmaatiyogH| atimAtradRSTilakSaNA varSAH zaracca vrssaashrdtiyogH| teSAmatimAtrazItoSNavarSaNAnAmatiyogAt te kAlA uktA atiyogA iti| hiinkhlkssnnetyaadi| hInakhalakSaNastu hemantAdiH kAlaH kaalaayogH| kAlasya sarvazo yogAbhAvAsambhavAddhInayoga eva kAlAyoga uktH| hInazItalakSaNo hemantaH zizirazca tayorayogaH / hInoSNalakSaNo vasanto grISmazca tyoryogH| cakrapANiH-kAlAtiyogAdIn drshyti-shiitossnnetyaadi|-atimaatrsvlkssnno'timaatr. zItAdiH,yathAsvalakSaNAt zItAdeH viparItalakSaNa, yathA-- hemante varSaNaM varSAsu zItamityAdi // 21 // For Private and Personal Use Only Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pazaadhyAyaH sUtrasthAnam / 565 kAlaH kaalmithyaayogH| kAlaH punaH pariNAma ucyate // 21 // hInavaSalakSaNA varSAH zaraca tyoryogH| yathAvalakSaNaviparItalakSaNastu kAlaH kaalmithyaayogH| anyanAtiriktazItalakSaNaH skhalakSaNaH kAlo hemantaH zizirazcAtilakSaNo'tiyogaH, hInalakSaNo'yogaH, tAbhyAM viparItalakSaNastu hime zizire coSNavarSAnyataralakSaNo himaziziramithyAyogaH / evaM vasantagrISmayoH zItavarSalakSaNAnyataralakSaNo vasanto grISmo vsntgriissmmithyaayogH| tathA zItoSNalakSaNAnyataralakSaNA varSAH zaracca varSAzaranmithyAyoga iti| eSAM sAmAnyadharmeNa saMjJArthamAha -kAlaH punrityaadi| kAla iti kalayati kAlayati vA bhuutaaniiti| samayogAtiyogAyogamithyAyogayuktaH sarvaH kaalH| pariNamayati bhUtAnIti pariNAmahetulAt pariNAma ucyte| nitarAmevaitattrividhavikalpo'pi kAlapariNAmasaMza ucyte| epa hi kAlaH sarvANi zubhAzumAni karmANi pariNamya dharmAdharmarUpeNa pariNAmasaMjJa eva bhvti| tasmAda dharmAdharmAvapi pariNAmAkhyakhAt kAlena gRheAte na tu prshaapraadhen| sadyaHphalakarmaNaH phalantu prazAparAdhena gRhyate, kAlAntare prinnaamaabhaavaaditi| vakSyate ca katidhApuruSIye-"nirdiSTA kAlasammAptiAdhInAM hetusNgrhe| cayaprakopaprazamAH pittAdInAM yathA purA // mithyAtihInaliGgAzca varSAntA roghetvH| jIrNabhuktamajIrNAnna-kAlAkAlasthitizca yaa|| pUrvamadhyAparAhnAzca rAtrayA yAmAstrayazca ye| yeSu kAleSu niyatA ye rogAste ca kaaljaaH|| anyeduraSko dvAhagrAhI tRtIyakacaturthako / sve sve kAle pravartante kAle heSAM vlaagmH|| ete cAnye ca ye kecit kAlajA vividhA gdaaH| anAgate cikitsyAste balakAlo vijaantaa|| kAlasya pariNAmena jraamRtyunimittjaaH| rogAH svAbhAvikA dRSTAH svabhAvo niSpatikriyaH // nirdiSTaM daivazabdena karma yat pauvvedaihikam / . hetustadapi kAlena rogANAmupalabhyate // na hi karmA mahat kiJcit phalaM yasya na bhujyate / kriyAnAH karmajA rogAH prazamaM yAnti tatkSayAt // dhIdhRtismRtivibhraMzaH samprAptiH kAlakarmaNAm / asAmArthAgamazceti jJAtavyA duHkhhetvH||" iti // 21 // For Private and Personal Use Only Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 566 ( titrepaNIyaH ityasAtmyendriyArthasaMyogaH prajJAparAdhaH pariNAmazceti trayastrividhavikalpAH kAraNaM vikArANAm / samayogayuktAstu prakRtihetavo bhavanti // 22 // sarveSAmeva bhAvAnAM bhAvAbhAvau nAntareNa yogAyogAtiyogamithyAyogAt samupalabhyete / yathAsvayukta pecilo hi bhAvAbhAvo // 23 // gaGgAdharaH-- ityasAtmetyAdi / iti pUrvoktA asAtmendriyArthasaMyogaH prajJAparAdhaH pariNAmazceti trayaH khalvatiyogAyogamithyAyogavikalpA vikArANAM kAraNaM bhavanti / ebhyo'nyo yaH samayogaH sa kasya kAraNamiti ? ata Aha--samayogetyAdi / samayogayuktAstu khalvindriyArthasaMyogabuddhisaMyogakAlasaMyogAH prakRtihetavaH svAsthye hetavo bhavanti / / 22 / / gaGgAdharaH - kasmAditi ? ata Aha--- sarvveSAmityAdi / sarvveSAmiti sargAsthAyAM yAvanto bhAvAstAvatAmeva bhAvAnAM vastUnAM bhAvAbhAvau / yathAsvasvarUpeNa vatrttanaM bhAvaH, anyathArUpeNa varttanamabhAvaH / etau dvau na kAlabuddhI ndriyArthAnAM samayogAyogAtiyoga mithyAyogAdantareNa vinA samupalabhyete / kasmAditi ? ata Aha-- yathAsvetyAdi / bhAvAbhAvo hi yasmAd bhAvAnAM yathAsvayogakSiNau / kAlAdInAM samayogApekSI bhAvAnAM bhAvaH / teSAmevAtiyogAyogamithyAyogApekSI bhAvAnAmabhAva iti / taduktaM katidhApuruSIye" viSamAbhinivezo yo nityAnitye hitAhite / jJa eyaH sa buddhivibhraMzaH samaM 1 caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cakrapANiH - AyatanAnyupasaMharati-- itItyAdi / vikArANAM hetavo bhavantIti sambandhaH, tathA samayogayuktAH samyagyogayuktAH prakRtihetavo bhavantIti yojyam, prakRtirArogyam // 22 // cakrapANiH--- idAnIM dhAtusAmyavaiSamya hetutvena samyagyogAyogau ca pratipAdya vAhyAnAmapi vRkSaghaTAdInAM samyasthiti-vinAzayoH, samyag yogAyogAveva kAraNamiti dRSTAntArthaM bhAvasvarUpajJAnArthaJcAha - sarvveSAmityAdi / bhAvaH samyagavasthAnam, abhAvo'samyagavasthAnaM vinAzo vA ; yogAt samyagyogAd bhAvaH, ayogAdibhyo'bhAvaH yathAsvaM yuktiryA yasya bhAvasyAbhAvasya vA yuktiH svakAraNayuktistadapekSiNau bhavata iti sambandhaH yathA vRkSasya bhAve'vasthAne'natyarUpapAnIyayogAdiryuktiH, abhAve tu vRkSasya pAnIyAtapAtiyogAyogI tathA vajrapAtanAdiyuktiH, tatastadapekSau vRkSasya bhAvAbhAvau bhavata ityAdi kalpanIyam // 23 // ; For Private and Personal Use Only Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1za adhyAyaH sUtrasthAnam / 567 trayo rogA iti nijaagntumaansaaH| tatra nijaH zarIradoSasamutthaH, AgantubhUtaviSavAyvagnisamprahArAdisamutthaH / mAnasaH punariSTasyAlAbhAllAbhAccAniSTasyopajAyate // 24 // tatra buddhimatA mAnasavyAdhiviparItenApi satA buddhayA hitAhitamavecyAvekSya dharmArthakAmAnAmahitAnAmanupasevane hitAnAJcopasevane prytitvym| na hyantareNa loke buddhihi pazyati // viSayapravaNaM cittaM dhRtibhrazAnna zakyate / niyantumahitAdAda dhRtihiM niymaatmikaa|| tattvajJAna smRtiyasya rajomohAtAtmanaH / bhrazyate sa smRtibhraMzaH smartavyaM hi smRtau sthitam // " iti prathamAdhyAyoktasya kAla. buddhIndriyArthAnAmityAdivacanasya prapaJco'yamiti // 23 // gaGgAdharaH-atha kramaprAptaM trayo rogA iti nijaagntumaansaaH| nijasyAyaM nijaH shriirdosssmutthH| zArIradoSavAtapittakaphavaiSamyaM tatkRtazca jvarAdi nijH| Aganturiti bhuutaadismutthH| bhUtA devgrhaadyH| viSaM sthAvaraM jaGgamaJca tthopvipnyc| vAyuH sAmudro viSajuSTAdizca duSTavAyuH / agnilo kikaagniH| samprahAraH zastrAsram, AdinA daNDamuSTyAdikam / mAnaso rogastu iSTasyAlAbhAdaniSTasya lAbhAca upjaayte| krodhazokakAmAdiaunasadoSasya rajasastamasavAnigrahAt / yadi tayonigraho bhavati sattvaM codriktaM syAt tadA nAniSTalAbhAdiSTasyAlAbhAca krodhAdayo bhavanti // 24 // gaGgAdharaH---athAsmiMstantra nijAgantuvyAdhInAmupAyasya vistareNa vakSyamANasamabhinatya tayorupAyamiha noktvA maansvyaadhyupshmopaaymaahttretyaadi| buddhimatA prazastabuddhimatpuruSeNa prazastayA buddhayA hitAhitamavekSya mAnasavyAdhiviparItena lobhamohakrodhAdiviparyayeNa satA sAdhunA karmaNA dharmArthakAmAnAmahitAnAmanupasevane hitAnAJca dharmArthakAmAnAmupasevane prayati cakrapANiH-rogAnAha-trayo rogA iti| ielAbhAjAyate kAmaharSAdiH, anie-priyaviyogAdilAbhAca zokAdayaH ; yadi vA, iSTasyAlAbhAlAbhAJcAnirasyeti pAThaH, atra tu pAThe cakArAdiSTalAbho'pi heturboddhavyaH // 24 // cakrapANiH-samprati mAnasavyAdhicikitsAyA alpavaktavyatvenehaiva tccikitsaamaah-ttretyaadi| mAnasavyAdhiparItenApItyapizabdena zArIravyAdhiyukta nApi vakSyamANamanuSTheyamiti For Private and Personal Use Only Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 568 crk-sNhitaa| (tiSaNIyaH trayametanmAnasaM kizciniSpadyate sukhaM vA duHkhaM vA, tsmaadetccaanussttheym| tadvidyavRddhAnAJcopasevane prayatitavyam AtmadezakAlabalazaktijJAne yathAvacceti // 25 // bhavati caatr| mAnasaM prati bhaiSajyaM trivargasyAnvavekSaNam / tadvidyasevA vijJAnamAtmAdInAJca sarvazaH // iti // 26 // tavyam / kasmAt ? na hyantareNetyAdi / hi yasmAt / loke trayametaddharmArthakAmamantareNa mAnasaM sukhaM vA duHkhaM vA kizcinna niSpadyate, tasmAdetacca hitameva dharmArthakAmamanuSTheyaM buddhimtaa| hitAhitaM buddhagrAvekSya ko dhammo mama hitaH ko'hitaH, kazcAthoM hitaH ko'hitaH, kaH kAmazca hitaH ko vApyahita iti hitAnAmupasevane'hitAnAmanupasevane prayatitavyam / tathA tadvidyaddhAnAM copasevane prayatitavyam / tenAtmahitAhitAn dharmArthakAmAn veditumaheti / evamAtmadezakAlabalazaktijJAne yathAvacca prayatitavyaM tadvidyaddhopasevaneneti / tadvidyaddhopasevanena hi bhavatyAtmazAnaM dezajJAnaM kAlazAnaM valajJAnaM zaktizAnaM yathAvat / yasyAtmani yaH kAmo'rtho dhammo vA hito'pyahito vA, yasmin deze ca yo dharmo'rtho vA kAmo vA hito vA'hito vaa| yasya dharmAsyArthasya kAmasya yAdRzaM balaM hitamahitaM vA yasya yAdRzI zaktihitA vaa'hitaa| tat sarca tadvidyaddha upasevanena tuSTa upadizediti mAnasavyAdhipratIkAropAya uktH| tatra pramANaM zlokamAha- bhavati caatreti| mAnasaM prtiityaadi| mAnasaM vyAdhi prati bhaiSajyaM trivargasya dhammasyArthasya kAmasya cAnvavekSaNam / tadavekSaNArthamupadeSTusta dvidyasya sevaa| tadvidyopasevanena cAtmAdInAmAtmadezakAlabalazaktInAM vijJAnaM syAditi // 25 / 26 // sUcayati / trayametaddharmArthakAmarUpaM, mAnasaM sukhaM vA mAnasaM duHkhaM vA niSpadyata iti yojyam ; tadvidya iha maans-vyaadhi-bhessjvedii| AtmadezetyAdi |-ko'hN, kiM me hitmityaatmjnyaanm| ko dezaH, asmin kimucitamiti dezajJAnam ; evaM kAlAdAvapi jJAnaM boddhavyam // 25 // cakrapANiH-sampratyamumevArthe sukhagrahaNArtha zlokenAha-mAnasaM prtiityaadi| mAnasaM vikAram iti bhAvaH / trivargasya dharmAdeH // 26 // For Private and Personal Use Only Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH sUtrasthAnam / 566 trayo rogamArgA iti-zAkhA mAsthisandhayaH koSThazca / tatra zAkhA raktAdayo dhAtavastvaka ca sa vAhyo rogmaargH| mammANi punavastihRdayamUrddhAdIna;asthisandhayo'sthisaMyogAH tatropanibaddhAzca snAyukaNDarAH sa madhyamo rogamArgaH / koSThaH punarucyate mahAsrotaH zarIramadhyaM mahAnimnamAma gaGgAdharaH-atha "trayo rogamArgAH" iti yaduktaM, te tu zAkhA ca mAsthisandhayazca kASThazceti pRthakpadena heyakako mArga uktH| tatra zAkhA raktAdayaH paD dhAtavastvak ceti saptaka eko maargH| vak ceti pRthakapadena khggtrsthoplkssyte| tenAhAraparipAkajo hRdayastho raso vyAvattate, tasya koSThasthabena kossttaantrbhuutkhaat| evaM plIhayakRdtaraktasya koSThAntargatakhAna shaakhaasNshaa| eSa vAhyo rogamArga ekH| sukhasAdhyavakhyApanAthametadupadezaH / mANi punrityaadi| vstihRdymuurddhaadiiniiti| saptottaraM mammazatam / tatra prAdhAnyAdvastihRdayamUrnAmupAdAnamAdinA zeSANAM caturuttaraM mammazatasya grahaNam / tadvistareNa zArIre vyaakhyaasyte| asthisandhaya iti kimasthi ca sandhayazceti kimasthanAM sandhaya iti ? tatrAha-asthisandhaya iti asthisaMyogAstatropanibaddhAzca snaayuknnddraaH| snAyuH sUkSmasirAH, kaNDarA asthivat sthuulsiraaH| iti mAdInAmekamArgakhenoktiprayojanamAha-sa madhyamo rogamAge iti| madhyamamArgakhavacanena tadarogANAM kRcchasAdhyavaM khyApitam / tRtIyaM mArga vyAcaSTe-koSThaH punrityaadi| zarIramadhyamudarAdimahAsrotomahAsaraNizchidraM mahAnimnaM mahAgarttamAmapakAzayazceti paryAyazabdaH / tatrAntare coktam-"sthAnAnyAmAgnipakAnAM mUtrasya rudhirasya c| hRduNDakaH cakrapANiH-atra pratirogamArgAnAha---traya ityaadi| mAsthisandhibhyAmeko maargH| atra zAkheti saMjJAkaraNaM vyavahArArthe, tathA raktAdInAM dhAtUnAM zAkhAbhidheyAnAM vRkSazAkhAtulyatvena vAhyatvajJApanArtham / tvaka ceti tvakzabdena tadAzrayo'pi raso gRhyate ; sAkSAt tu rasAnabhidhAnaM hRdayasthAyino rasasya zAkhAsaMjJAvyavacchedArtha, tasya hi koSThagrahaNenaiva grahaNam / anena nyAyena yakRtplIhAzritaJca zoNitaM koSThatvenaivAbhipratamiti boddhavyaM sAmAnyanyAyatvAt, uktaJca koSThavivaraNe-"sthAnAnyAmAgnipakkAnAM mUtrasya rudhirasya c| hRduNDukaH phuphphuSazca koSTa ityabhidhIyate // ' asthisandhivivaraNam - asthisaMyogA iti ; tatreti, asthikaNDarA iha tantra sthUla 72 For Private and Personal Use Only Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 570 crk-sNhitaa| tistraiSaNIyaH pakvAzayazceti paryAyazabdaiH tantraM / sa rogamArga Abhyantara iti // 27 // tatra gaNDapir3akAlajyapacIcamakIlAdhimAMsamazakakuSThavyaGgAdayo vikArA pahirgijAzca vIsarpazvayathugulmArthIvidradhyAdayaH zAkhAnusAriNo bhavanti rogaaH| pakSabadhagrahApatAnakAdita-zoSa-rAjayakSmAsthi--sandhi--zUla--gudadmazAdayaH zirohRdvastirogAdayazca madhyamamArgAnusAriNo bhavanti rogaaH| jvraatiisaarcchiilsk-visuucikaa-kaas-shvaas-hikaanaahodrpliihaadyo'ntgijaay| vosarpazvayathagulmArtho'bhyantaravidradhyAdayaH koSThAnusAriNo bhavanti rogAH // 28 // phupphasazca koSTha ityabhidhIyate / " iti| asya prayojanamAha-sa ityAdi / sa Abhyantaro rogmaargstRtiiyH| etanmArgagatarogANAM sukhaduHkhayApyAsAdhyavaM yathAlakSaNaM bhavatIti khyApitam // 27 // gaGgAdharaH--arthatatrimArgapratiniyataviziSTavyAdhInupadizati-tatretyAdi / gaNDo vraNazotho na glgnnddH| AdinA'jagallikAdInAM grhnnm| vIsAdayazca zAkhAnusAriNo raktAyanusAriNo'pi bhvnti| koSThAnusAriNazca bhavantIti vakSyate / teSAM ye raktAdyanusAriNaste tu na koSThAnusAriNaH / koSThAnusAriNo ye te'pi - zAkhAnusAriNa iti bhedH| madhyamamArgAnusAriNastu rogAH pakSabadhapakSagrahApatAnakAdayaH syuH| pakSazabdena saha badhagrahayoH prtyekmnvyH| AdinA hikkAdayaH zirohadvastirogAdaya iti / punarAdizabdena vRSaNavRddhagrAdayaH / koSThAnusAriNo rogaanaah-vraatisaaretyaadi| jvaro'tisAra ityAdayo snAyuH ; bhAmasya pakvasya cAzaya AmapakvAzayaH / etacca mArgabhedakathanaM tadAzritavyAdhInAM sukhasAdhyatvAdijJAnArtham // 27 / / cakrapANiH--samprati yanmArgAzrito yo rogo bhavati taM darzayati-tatra gnnddetyaadi| vahirmArgajAzceti visarpodInAM vizeSaNaM, visAdayo hyantarmArgabhAjo'pi sambhavantyatastada vyudAsArtham / pakSazabdo badhagrahAbhyAM sambadhyate, zopo dhaatuvishossH| jvaro yadyapi sarvazarIraga For Private and Personal Use Only Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAya:] sUtrasthAnam / 571 trividhA bhiSaja iti / -- bhiSakachadmacarAH santi santyeke siddhsaadhitaaH| santi vaidyA guNairyuktAstrividhA bhiSajo bhuvi // vadyabhANDauSadhaiH pustaiH pallavairavalokanaiH / labhante ye bhiSakazabdamajJAste pratirUpakAH // zrIyazojJAnasiddhInAM vyapadezAdatadvidhAH / vaidyazarTa labhante ye jJa yAste siddhsaadhitaaH|| prayogajJAnavijJAna-siddhisiddhAH sukhprdaaH| jIvitAbhiSarAste syuvaidyatvaM tevavasthitam ||26||iti| rogA antarmAgajAH kosstthaanusaarinnH| visAdayazca koSThAnusAriNo'ntamAgaMjA eva bhavantIti // 28 // gaGgAdharaH-atha trividhA bhipaja iti yaduktaM tanAcaSTe-bhiSakachamacarAH santi santyeke siddhsaadhitaaH| santi vaidyaguNayuktAstrividhA bhiSajo bhuvi / / iti na skhlauke| vaidyaprabhedopadezaprayojanaM vaidyAnAmAturaiyatopAdeyatA ca / trividhvaidylkssnnmaah-vaidybhaaddetyaadi| vaidyAnAM bhANDamauSadhAdhArapAtram / pallavairavalokana riti vistaartshcaaturyaavloknaiH| evaMprakAreNa ye vaidyazabda labhante te vaidyapratirUpakA bhiSakchadmacarA azA AturaiyA iti| atha siddhsaadhitvaidylkssnnmaah--shriityaadi| anyatra cikitsayA zriyaM yazo jJAnaM cikitsAkriyAsiddhiM labhante ityena vyapadezaM kurvanti ya AtmanaH / kintu te tadvidhA na syuH| tAdRzA ye vaidyazabdaM labhante te siddhasAdhitA vai neyAste'pyAturaiheyA iti / ___ atha sdgunnvaidylkssnnmaah-pryogetyaadi| prayogamauSadhaprayogakaraNam, jhAnaM zAstrazAnam, vijJAnaM lokavyavahArazAnama, siddhiH sarvatra cikitsAeva tathApi vizeSeNAmAzayasamutthatvAdihocyate, antagijAzceti visrpaadivishessnnm| arzI bahirbalyAzritaM zAkhAgatam, anyacca kossttgtm| vahirmArgajo gulmaH, yo vahiruttuNDita upalabhyate vahizca pacyate, sa jJeyaH, anyastu sarvaH koSTagata eva // 28 // cakrapANiH-bhiSaka chanacarAH bhiSagvezacarAH ; siddhana prasiddhana sAdhitAH siddhasAdhitAH, * vaidyaguNairiti cakrapANitaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 572 crk-sNhitaa| tisraSaNoyaH trividhamauSadhamiti-daivavyapAzrayaM yuktivyapAzrayaM sttvaavjyshceti| tatra devavyapAzrayaM--mantrauSadhimaNimaGgala* niympraayshcittopvaassvstyynprnnipaatgmnaadi| yuktivyapAzrayaM--punarAhArauSadhadravyANAM yojnaa| sattvAvajayaH-- punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaH // 30 // zArIradoSaprakope khalu zarIramevAzritya prAyazastrividhamauSadhakammaNaH siddhiH; tAbhiH siddhAH prakhyAtA ye vyAdhitAnAM sukhapradAste prANAbhiSarA vaidyA ucyante / teSu vaidyakhaM bhavatyavasthitam / iti / jIvitAyAyuSe'bhimukhIbhUya sarantIti jIvitAbhiSarAste vyAdhitarupAdeyA iti // 29 // , gaGgAdharaH-atha trividhaM bheSaja vyaacptte-trividhmityaadi| trividhamauSadhamiti yaduktaM tadevavyapAzrayaM yuktivyapAzrayaM sttvaavjyshceti| daivayuktivyapAzrayaM pUrvAdhyAye vyutpAditamiha nirdishti| tatra mantrIpadhiprabhRti daivaM vizeSeNApAzritya vyAdhIna prazamayatIti devavyapAzrayam / atrauSadhiHprazastakSAdidhAyyavena vihitA yaa| maGgalaM zubhakRt kamme / AdinA stotrpaatthaadi| yuktivyapAzrayaM punriti| yuktiM yogaM vizeSeNApAzritya yadauSadhaM vyAdhIn prazamayati tadAhArasyauSadhadravyANAJca yojanA iti| AhArapadaM vihAropalakSaNam / sattvAvajayaH punrityaadi| sattvaM mnH| asyArthebhyo'hitebhyo nigrahaH sattvAvajaya ucyate // 30 // gaGgAdharaH-eSu yadauSadhaM yatra vyAdhI vidheyaM tdaah-shriiretyaadi| zarIradoSANAM vAtapittakaphAnAM prakope nijAgantuvyAdhiSu zarIramevAzritya trividhavaidyabhANDaM vastinetrAdi, pratirUpakA vaidyasadRzAH, vyapadezo'nyasambandhena kIrtanam, atadvidhA jJAnahonAH // 29 // cakrapANiH-daivamadRSTaM tad vyapAzrayaM, tacca yada rajananena vyAdhipratyanIkaM mantrAdi, yadi vA, devazabdena devA ucyante, tAnAzritya yadupakarAMti tat tathA, mansAdayo hi devaprabhAvAdeva vyAdhiharAH, balyupahArAdiprItAzca devA evaM prabhAvAda vyAdhIn pranti ; atra daivavyapAzrayamAdAvuktamAzuvyAdhiharatvena, praNipAto devAdInAM zArIro namaskAraH, gamanaM vidUradevAdigamanam // 30 // cakrapANiH--samprati prakArAntareNopayukta bhessjtraividhymaah-shriiretyaadi| prAyaHzabdaH * balyupahArahoma ityadhikaH pAThazcakrasammataH / For Private and Personal Use Only Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 11za adhyAyaH ! sUtrasthAnam / 573 micchanti / antaHparimArjjanaM vahi:parimAjjanaM zastrapraNidhAnaM ceti / tatrAntaHparimArjjanaM yadantaHzarIramanupravizyauSadhamAhArajAtavyAdhIn pratimArSTi / yat punarvahiH sparzanamAzrityAbhyaGgasvedapradehapariSekonmaInAdaiH rAmayAn pramArSTi tad vahiHparimArjjanam / zastrapraNidhAnaM punarachedana bhedanavyadhanadAraNalekhanotpATanapracchanasIvanaipa ecAra jalaukAzceti // 31 // bhavanti cAtra prAjJo roge samutyanne vAhya nAbhyantareNa vA / karmaNA labhate zarma zastropakramaNena vA // mauSadhamicchanti / sattvAvajayenApathyavajrjjanaM syAt / tataH sattvAvajayopayogitvamupapadyate / prAyaza ityuktyA kvacidvAbhicArastrividhasya draSTavyaH / tatra yuktivyapAzrayaM trividhamAha antarityAdi / tatrAntaHparimAjJjanaM tadauSadhaM yaccharIrasyAbhyantaramanupravizyAhArajAtavyAdhIna pramArSTi / tathA yata punaH zarIrasya vahiHsparzanamAzrityAbhyaGgAdibhiH kamme bhistailAdikaM yadAmayAn pramArSTi tadvahiHparimAjjainamiti / saMzodhayati saMzamayati cetyubhayArthaH pramAjjanam / AdyapadenAvagAhanAdInAM grahaNam / atha zastrapraNidhAnamAha - zastretyAdi / chedanaM dvidhAkaraNam / bhedanam AzayAntaHpravezanam / vyadha AzayAtiriktasthAne'ntarbhedaH / dAraNaM vidIrNIbhAvaH / lekhanaM khananam / utpATanam antaHzupirAduddharaNam / pracchanaM pAThInadaMSTrAdinA kiJcidiraNam / sIvanaM mUtrAdinA santAnIkaraNam / eSaNaM nAr3IgatyanusandhAnam | kSAro dravyANAM bhasmanaH kSaraNajaH sArabhAgaH / jalaukA raktapA iti / itizabdaH samApta // 31 // gaGgAdharaH:- atra pramANazlAkAnAha - bhavanti cAtretyAdi / prAjJa ityAdayaH zlokAH / prAjJAM buddhimAna rAge samutpanna sati vAlana vahiHparimAjjenena kampeNA, AbhyantareNAntaH parimArjjunena vA karmaNA, zastropakramaNena vA zarIradoSakopa ityanena sambadhyate, tena, mAnasadoSaje'pyunmA pasmArAdAvaJjanAdi bhavatIti darzayati // 31 // cakrapANiH - vaidyabhedAbhidhAnaprasaGgenAturabhedamAha - prAjJa ityAdi / zarma sukhamArogyamiti For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 574 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | bAlastu khalu mohAdvA pramAdAdvA na budhyate / utpadyamAnaM prathamaM rogaM zatru mivAbudhaH // 32 // arhi prathamaM bhUtvA rogaH pazcAd vivarddhate / sa jAtamUlo muSNAti balamAyuzca durmateH // na matyoM labhate zraddhAM tAvad yAvanna pIDyate / pIr3itastu matiM pazcAt kurute vyAdhinigrahe // atha putrAMzca dArAMzca jJAtIMzcAhUya bhASate / sarvvasvenApi me kazcida bhiSagAnIyatAmiti // tathAvidhaJca kaH zakto durbalaM vyAdhipIDitam / kRzaM jIkendriyaM dInaM paritrAtuM gatAyuSam // tirUpaNIya: kammaNA zamma labhate / vAhyAbhyantarazastropakramaNAni daivavyapAzrayamityAdinA vyAkhyAtAni / bAlastu khalvaprAjJo mohAdvA pramAdAdvA zatrumivotpadyamAnaM rogaM na budhyate / yato na budhaH // 32 // gaGgAdharaH -- kasmAcchatruriveti ? ata Aha- aNuhatyAdi / hi yasmAt / rogaH prathamamaNuH sUkSmo bhUtvA pazcAdvivarddhate / vRddhastu sa rogo jAtamUlaH san dumma testasyAbudhasya balamAyuzca muSNAti / For Private and Personal Use Only prathamaM kasmAnna budhyata iti ? ata Aha-- na martta ityAdi / maya yAvanna rogeNa pIDyate tAvacchraddhAM pratikArArthaM na labhate / yadA pIr3ito bhavati tadA pazcAnmatiM vyAdhinigrahe kurute / vyAdhinigrahe matiM kRtvA yat karoti tadAha - athetyAdi / atha vyAdhinAtipIr3itaH san tadvayAdhinigrahe matiM kRtvA putrAn dArAn jJAtazcAhUya bhASate / kiM bhASate ? savrvasvenApi me mama sambandhe kazcidbhiSagAnIyatAmiti bhASate / tataH paraM tathAvidhaM vyAdhipIr3itaM durbalaM kRzaM kSINendriyaM dInaM gatAyuSaM ko bhiSak trAtuM zaktaH ? tataH sa bAlo'budhastrAtAraM bhiSajamanAsAdya jIvitaM yAvat / pramAdo buddhApi rogamapratIkAraH, saMjJA samyag jJAnaM - vyAdhirayaM tvarayA pratikarttavya iti / evamAkAraM trAtAraM vaidyamanAsAdya; tathAvidhaM hi rogiNaM vaidyo nopasarpatIti bhAvaH / * na mUDho labhate saMjJAmiti pAThazvakrasammataH / Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 11za adhyAyaH suutrsthaanm| 575 sa trAtAramanAsAdya bAlastyajati jIvitam / godhA lAGga labaddhevAkRSyamANA bliiysaa|| tasmAt prAgeva rogebhyo rogeSu taruNeSu vaa| bheSajaiH pratikurvIta ya icchet sukhamAtmanaH // 33 // tyjti| katham ? godhetyaadi| lAGgale baddhA godhA yathA balIyasA janena AkRSyamANA jIvitaM tyajati / ___ tsmaadityaadi| tasmAddhetoH ya AtmanaH sukha micchet sa khalaM prAgeva rogebhyo janiSyamANebhyo rogebhyaH pUrva doSaM caye prakope vA prasare vA sthAnasaMzraye pUrvarUpe vA bhaiSajyastaccayAdIni prtikurciit| rogeSatpanneSu taruNeSu ajAtamUleSu bheSajaistAn rogAn pratikurvIta / iti / uktaJca suzrute'pi ekaviMzatitame vraNapraznAdhyAye sUtrasthAne "tatra saJcitAnAM doSANAM stabdhapUrNa koSThatA pItAvabhAsatA mandISmatA cAGgAnAM gauravamAlasyaM cayakAraNavidveSazceti liGgAni bhavanti / tatra prathamaH kriyAkAlaH / ata U prakopaNAni vakSyAmaH" ityArabhya "teSAM prakopAt koSThatodasaJcaraNAmlikApipAsAparidAho'nnadveSahRdayotklezAzca bhavanti / tatra dvitIyaH kriyaakaalH| ata Uddha prasaraM vakSyAmaH / teSAmebhirAtakavizeSaH prakupitAnAM payyu pitakiNvodakapiSTasamavAya ivodriktAnAM prasaro bhvti| teSAM vAyugatimattA prasaraNahetuH / satyapyacaitanye sa hi rajobhUyiSTho rajazca pravartakaH svvbhaavaannaam| yathA mahAnudakasaJcayo'tivRddhaH setumavadI-pareNodakena vyAmizraH savvataH pradhAvatyevaM doSAH kadAcidekazI dvizaH samastAH zoNitasahitA vAnekadhA prsrnti| tadayathA--- vAtaH pittaM zleSmA zoNitam / vAtapitta vAtazleSmANau pittazleSmANo vAtazoNite pittazoNite zleSmazoNite / vAtapittazoNitAni vAtazleSmazoNitAni pittazleSmazoNitAni vAtapittakaphAH / vAtapittakaphazoNitAnItyevaM paJcadazadhA prsrnti| kRtsne' 'vayave vApi yatrAne kupito bhRzam / doSo vikAraM nabhasi meghavat tatra varSati // nAtyartha kupitazcApi lInA mAgeSu tiSThati / niSpatyanIkaH kAlena hetumAsAdya kupyati // tatra vAyoH pittasthAnagatasya pittavat prtiikaarH| pittasya kaphasthAnagatasya kaphavat / kaphasya vaatsthaanbaalo'jnyH| godhArAntena jIvanAtha yatna kurvannapi vipadyata iti drshyti| kurvIta yatnam For Private and Personal Use Only Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 576 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | tatra zlokau / eSaNAH samupaSTambhA balakAra rAmAmayAH / tiNIye mArgAzca bhijo bhevajAti ca // { tisreSaNIyaH / gatasya vAtavat / eSa kriyAvibhAgaH / evaM prakupitAnAM prasaratAca vAyovibhAgagamanATopo / upacopaparidAhadhUnAyanAni pittasya / arocakA'vipAkAGgasAdAzchaddizceti iSmaNo liGgAni bhavanti / tatra tRtIyaH kriyAkAlaH / ata Urddha sthAnasaMzrayaM vakSyAmaH / evaM kupitAstAMstAn zarIrapradezAnAgatya tAMstAn vyAdhIna janayanti / te yadodarasannivezaM kurvvanti tadA gulmavidradhyudarA prisaGgAnAhavisUcikAtisAramabhRtIn janayanti / vastigatAH pramehAzmarImUtrAghAtamUtradoSaprabhRtIn / medugatA nirudrakazopadaMzazukadoSamabhRtIn / gudagatA bhagandarAzaHprabhRtIn / vRSaNagatA vRddhIH / U jagatAstUddha jAn / tvaGmAMsazoNitasthAH kSudrarogAn ku ThAni visapazci / medogatA granthyarbudagalagaNDAlajIprabhRtIna / asthigatA vidradhyanuzayIprabhRtIn / pAdagatA shliipdvaatshonnitvaatknnttkprbhRtiin| sarvAGgagatA jvarasavrvvAGgarogAdIn / teSAmevamabhiniviSTAnAM pUvve rUpaprAdurbhAvaH / tat pratirogaM vakSyAmaH / tatra pUrvvarUpagateSu caturthaH kriyAkAlaH / ata Urddha vyAdhidarzanaM vakSyAmaH / zophAnbu dagranthividradhivisapeprabhRtInAM pravyaktalakSaNatA jvarAtisAraprabhRtInAJca / tatra paJcamaH kriyAkAlaH / ata Urddha meteSAmavadIrNAnAM vraNabhAvamApannAnAM SaSThaH kriyAkAlaH / jvarAtisAraprabhRtInAJca dIrghakAlAnubandhaH / tatrApratikriyamANe'sAdhyatAmupayAnti / bhavanti cAtra | saJcayaJca prakopaJca prasaraM sthAnasaMzrayam / vyaktiM bhedaJca yo vetti doSANAM sa bhavedbhiSak / saJcayepahRtA doSA labhante nottarA gatIH / te tUttarAsu gatiSu bhavanti balavattarAH // savvairbhAvaistribhirvApi dvAbhyAmekena vA punaH / saMsarge kupitaM kruddhaM doSaM doSo'nudhAvati // " iti // 33 // gaGgAdharaH-- athAdhyAyArthasaMgrahArthamAha - tatra zlokAviti / trivenASTAviti / eSaNAdayatrikA aSTau / kRSNAtreyeNa kRSNAtriputreNa punrvvsunaa| zaktena For Private and Personal Use Only I iti zeSaH / saMgrahe dhImatA bhAvA iti cchedaH / ajhai bhAvA iti sambandhaH bhAveSu viSayeSu aktanAprasakta ena, yeSu eSaNAdiSvasu / sarvvamiti dharmmArthakAmAH // 30-34 // Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH sUtrasthAnam / 577 tritvenASTau sAnuddiSTAH kRSNaprayeNa dhiinaa| bhAvAbhA aNu zakena * ye savvaM prtitim|| 34 // ityagnivezako tantra caramapratisaMskRte zlokasthAne tisraSaNIyo nAna ekAdazo'dhyAyaH // 11 // dvaadsho'dhyaayH| athAto vAtakalAkalIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // samarthena / yeSvaSTasu trikeSu eSaNAdiSu satsu cAsatsu ca bhAvAbhAveSu sarva vastu pratiSThitam / te trikA aSTau samuddiSTA iti // 34 // adhyAyaM samApayati / aniityaadi| pUrvavadyAkhyeyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakanalpakalpatarau sUtrasthAnIya tisrapaNIyAdhyAyajalapAkhyA ekAdazI zAkhA // 11 // gaGgAdharaH-athAntarbahiHparimArjanazastrapraNidhAnairyad vyAdhiprazamaM bhiSak kuryAt tatra zArIradoSANAM vAtAdInAmaMzAMzakSAnamantareNa na syAt ityato vAtakalAkalIyamArabhate --athAta ityaadi| asyAdhyAyasya prathamopAttavAtakalAkaletipadavikRtya ko'dhyAyaH sa vAtakalAkalIyaH, tamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, ityAdi saya puurvvdyaakhyym| kalA ca kalA ceti AbhIkSNa dvirbhAva klaakle| vAtasya kalAkale vAtakalAkale tayorzAnaM tat tthaa||1|| iti carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAm AyurvadadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM tiSaNIyo nAma ekAdazo'dhyAyaH // 11 // cakrapANiH-pUrvAdhyAye rogAH svarUpamArgavAhyakAraNabheSajairabhihitA:, upayuktajJAnAH tatkAraNavAkhAdayo bahuvAcyatyAnnoktAH, ataH samprati pRthakyakaraNe te'bhidhoyante vAtakalAkalIye: tanApi prAdhAnyAt vAyureva prthmmucyte| kalA guNaH, yadukta-"SoDazakalam" iti / akalA * bhAvAbhAveSvasakta na iti cakrapANiH / 73 For Private and Personal Use Only Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ www.kobatirth.org Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri ka vAtakalAkaloyaH 578 crk-sNhitaa| vAtakalAkaloyaH vAtakalAkalAjJAnamadhikRtya parasparametAni jijJAsamAnAH samupavizya maharSayaH pprcchurnyonym| kiMguNo vAyuH kimasya prakopaNamupazamanAni vAsya kAni ? kathaM cainamasaGghAtamanavasthitamanAsAdya prakopaNaprazamanAni prakopayanti prazamayanti vA ? kAni cAsya kupitAkupitasya zarIrAzarIracarasya zarIreSu carataH karmANi vahiH zarIrebhyo veti ? // 2 // gaGgAdharaH-adhikArAt prasaGgataH pittAdInAM kalAkalAjJAnAya yadvakSyate tadapi parigRhyate / vaatklaakletyaadi| vAtakalAkalAzAnaM vAtasyAMzAMzayoH jJAnamadhikRtya maharpayaH sAMkRtyAyanakuzAdayaH samupavezya parasparametAni vakSyamANAni kiMguNo vAyurityAdIni jijJAsamAnA jJAtumicchanto'nyonyaM parasparaM pprcchuH| yAni papracchustAni krameNa darzayati-kiMguNa ityaadi| ko guNo yasya sa kiMguNo vAyuriti prathamaH prshnH| kimasya vAyoH prakopaNaM prakopayatIti nandyAdikhAt yuc| vAyoH prakopakAraNaM kiM bhavatIti dvitIyaH praznaH / evamasya kupitasya vAyorupazamanAni kAni bhavantIti tRtIyaH praznaH / kthmityaadi| kathazca kena prakAreNa khalvenaM kupitaM vAyumasaGghAtamamUrtamanavasthitaM satatacalasvabhAvAdasthiraM tato na grahaNAham / ato'nAsAdya na prApya prakopaNAni kathaM :prakopayanti prazamanAni vA kathaM prazamayantIti caturthaH prshnH| athAsya ca vAyoH zarIrAzarIracarasya zarIracarasya lokeSu carasya ca kupitasya cAkupitasya ca khalu zarIreSu carataH kAni karmANi, zarIremyo vahilokeSu carato vA kAni kammoNIti paJcamaH praznaH // 2 // guNaviruddho doSa', vAtakalAkalIyo vAtaguNadoSIya ityarthaH / yadi vA kalA sUkSmo bhAgaH, tasyApi kalA kalAkalA tasyApi sUkSmo bhAga ityarthaH // 1 // cakrapANiH---atrAnekarSivacanarUpatayA vAtAdiguNakathanaM, bahaSisammatidarzanArthaM tntrdhmmaitihyyukttvkrnnaarthnyc| asaGghAtamiti pittazleSmavadavayavasaGghAtarahitam, anavasthitamiti calasvabhAvam, anAsAdevati calatvenA'nivir3Avayatvena ceti mantavyam // 2 // For Private and Personal Use Only Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 576 12za adhyAyaH sUtrasthAnam / atrovAca kuzaH sAGkatyAyanaH, rukSalaghuzItadAruNakharavizadAH SaDime vAtaguNA bhavanti // 3 // tat zrutvA vAkyaM kumArazirA bharadvAja uvAca, evametada yathA bhagavAnAha, eta eva vAtaguNA bhavanti / sa tvevaMguNedravyaiH evaMprabhAvazca karmabhirabhyasyamAnairvAyuH prakopamApadyate / samAnaguNAbhyAso hi dhAtUnAM vRddhikAraNamiti // 4 // gaGgAdharaH-epAmuttarANi krameNa drshyti--atrovaacetyaadi| atra eSa prazneSu madhye prathamapraznottaraM sAGka tyAyanaH kuzo maharSiruvAca tadyathA, rukssetyaadi| rukSAdaya iti guNavacanAH zabdAH zuklAdivat, makharthIyapratyayalope dharmiparAzca bhavanti, tathaivoktaM pUrbAdhyAye rukSaH zIto laghurityevamAdivacane ; na ca lakSaNayA tathA prayogaH sAdhaH syAt / zuklAdayo guNe hi pusi vartante, teSAM guNilakSaNAyAmapi svaliGgatyAgAbhAvAd guNiliGgAnupapattibhavati / tataH zuklaH paTaH zuklA sATI zukla vastramityevaM na bhavati / pUrvAdhyAye saptaguNo vaayuruktH| tatra suukssmshclshcoktH| iha tu noktH| parantu dAruNo guNo'dhika uktH| par3iye vAtaguNA iti coktm| tena na viruddhamAzaGkAm / prazne'navasthitavacanena calakhaM karma prasiddhamiti malA nehoktam / sakSmakhaJca prazna'saGghAtavacanenoktam / tadapyanumatyeha noktamiti // 3 // gaGgAdharaH--iti sAGka tyAyanakuzasya vAtaguNavacanaM vAkyaM zrukhA kumArazirA bharadvAja uvaac-evmetdityaadi| bhagavAn bhavAn yathaivametad rukSalaghuzItetyAdayo guNA vAtasyetyuvAca, eta eva rukSAdayo vAtaguNA bhavanti / tathAvidhaguNasya vAyoH prakopaNAni khalvevaM bhvnti| tadyathA-sa khevamityAdi / sa tu rUkSalaghuzItAdiguNo vAyurevaMguNe rUkSalaghuzItAdyanyatamAnekadva prakaguNaivyairevaMprabhAvai rukSAdiguNajanakadharmAjanakaprabhAvairdhAvanarAtrijAgaraNAdibhiH karmabhizcAnekadvaprakaguNataH prkopmaapdyte| kasmAt ? samAnaguNAbhyAso hi yasmAd dhAtUnAM vRddhikaarnnmiti| karmasu na raukSyAdayo cakrapANi:-rukSAdayo bhAvapradhAnAH, tena, rukSatvAdayo guNA mantavyAH ; dAruNatvaM calatvaM calatvAt yadi vA, dAruNatvaM zoSaNatvAt kAThinyaM karoti, dIrghaJjIvitIyokta calatvamukta bhvti| kumArazirA iti bharadvAjavizeSaNamAtreyagurubharadvAjaniSedhArtham / evaMprabhAvai For Private and Personal Use Only Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 580 crk-shitaa| [vAtakalAkalIyaH tA zrutvA vAkyaM kAGkAyano va hIkabhiSaguvAca, evametat yathA bhgvaanaah| etAnyeva vAtaprakopaNAni bhavanti / ato viparIta.ni khalvasya prazamanAni bhvnti| prakopaviparyayo hi dhAtUnAM prazamakAraNamiti // 5 // tat zru tvA vAkyaM vaDizo dhAmArgava uvAca, evametad yathA bhgvaanaah| etAnyeva vAtaprakopaprazamanAni bhavanti / yathA honamasaGghatamanavasthitamanAsAdya prakopaNaprazamanAni prakopaguNA vartante / rukSavAdidharmajanakaprabhAvAstu kammasu vrtnte| prbhaavo'cintyshktiH| karmApi nizceSTasamavAyikAraNalena guNazabdena guNa ivaabhidhiiyte| tena samAnaguNAbhyAsa iti smaangunnkaabhyaasH| naphavArApasevitaH samAnaguNaH karma vA vRddhikAraNaM bhavatIti sUcanArthamabhyAsa ityuktamiti // 4 // gnggaadhrH-tdityaadi| evamuktaM kumArazirasA vAkyaM zrukhA kAGkAyano vAhIkabhiSaguvAca-bhagavAn bhavAn yathAha etadevamIdRzaM mvti| yata etA. nyeva bhavaduktAni vAtaprakopaNAni bhvnti| ato viparItAni rukSAdiviparItAni khalu snigdhagurU NamRduzlakSNapicchilasthUlasthiraguNadravyANi tatprabhAvANi ca karmA,Na asya prakupitasya vAtasya prazamanAni bhavanti / kasmAt ? prakopaNaviparyayo hi yasmAd dhAtUnAM prshmkaarnnmiti| ekadvitrayAdiguNato yathA prakApaH syAt tathakatriyAdiguNadravyastathaivaprabhAvaiH karmabhirdhAtUnAM prazamaH syAditi // 5 // gaGgAdharaH--tat zrukhetyAdi / kAkAyanasya tadvAgyaM zrukhA dhAmAgavo var3izo mahaSiruvAca-evamityAdi / bhagavAn bhavAn yathA vAtaprazamanAnyuvAca, etadevam IdRzameva bhvti| yata etAnyeva vAtaprakopasya prazamanAni bhavanti / yathA hiityaadi| yathA khalvenaM vAyu rukSAdiguNamasaGghAta sUkSmamanavasthitaM calaM rukSAdIni prakopaNAni prkopynti| yathA ca tadaguNaviparItAni riti prabhAvAdragokSAdikArakairdhAvanajAgaraNAdibhiH, prabhAvAbhidhAnaJca karmaNAM niguNatvAt ; abhyasyamAnairiti na sakRtprayuktaH // // 4 // cakrapANiH-zarIrAgAti zarIrAvayavAnAM zupirakarANi randhrakarANi, Azrayamika For Private and Personal Use Only Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH sUtrasthAnam / 581 yanti prazamayanti vaa| tathAnuvyAkhyAsyAmaH ;--vAtaprakopaNAni khalu rukSalaghazItadAruNakharavizadazuSirakarANi shriiraannaam| tathAvidheSu zaroreSu vAyurAzrayaM gatvA ApyAyyamAnaH prkopmaapdyte| vAtaprazamanAni punaH snigdhagurUSNazlakSNamRdupicchilaghanakarANi shriiraannaam| tathAvidheSu zarIreSu vAyurAsajjama nazvaran prazAntimApadyate // 6 // tat zrutvA zivacanamavithabhRSigaNairanumatamuvAca vAryoMvido rAjarSiH, evametata sarvamanapavAdaM yathA bhgvaanaah| prazamanAni prazamayanti tthaanuvyaakhyaasyaamH| tadyathA-vAtaprakopaNAni khalu rukSAdIni dravyANi rukSAdizuSirAntakarANi zarIrANAM bhavanti / tathAvidheSu zarIrepu rukSAdInyAsevamAnAnAM janAnAM rukSAdiguNavatsu zarIreSu zuSirAnviteSu vAyurAzrayaM gavAvakAzaM prApyApyAyyamAno vivaddhAmAnazcalasvabhAvaH savvatrAtizayena clti| zarIre'vakAzalAbhAt sutarAM prakopam Apadyate ityucyte| vAtaprazamanAni punariti / rukSAdiguNaviparItAni khalu snigdhagurUSNAdIni ghanakarANi sevamAnAnAM janAnAM rukSAdibhiH zuSiramApanneSu zarIrepa snigdhAdibhirghanIbhUteSu zupirarahiteSu vAyuravakAzamalabdhvA khalvAsajjamAnaH sthiro bhavaMzcaran prshaantimaapdyte| iti // 6 // gaGgAdharaH--tat shrukhetyaadi| evamuktaM dhAmArgavavar3izavacanaM tatra sthitaiRSigaNairavitathaM buddhAnumataM tacchukhA vaayovido rAjarSiruvAca-bhagavAn bhavAn yathAha etat sarvamanapavAdamapavAdavacanahInamevameva bhvti| evameva prakopaNAni prkopynti| evameva ca prazamanAni vAtaM prazamayantIti / samAnaguNasthAnam, ApyAyyamAnazcIyamAnaH, dAruNaviparIto mRduH zupiraviparIto dhanaH, AsajyamAno'navatiSThamAnaH kSIyamANAvAyava iti yAvat ; etenaitaduktaM bhavati, yadyapi vAyunA vAtakAraNAnAM vAtazamanAnAM vA tathA sambandho nAsti, tathApi zarIrasambaddhai stairvAtasya zarIracAriNaH sambandho bhavati, tarAzca vAtasya samAnaguNayogAt vRddhirviparItaguNayogAcca hAsa upapanna eveti|| 5 // For Private and Personal Use Only Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 582 crk-sNhitaa| (bAtakalAkalIyaH yAni tu svala vAyoH kupitAkupitasya zarIrAzarIracarasya zarIreSu carataH karmANi vahiH zarIrebhyo vA bhavanti / teSAmavayavAn pratyakSAnumAnopamAnaiH sAdhayitvA namaskRtya vAyave yathAzakti pravakSyAmaH // 7 // vAyustantra-yantra-dharaH prANodAna-samAnavyAnApAnAtmA pravartakazceSTAnAmuccAvacAnAM niyantA praNetA ca manasaH / yAni khityAdi-paJcamapraznotthApanam / kupitAkupitasya zarIrAzarIracarasya vAyoH zarIreSu carato yAni karmANi zarIrebhyo vahiloke caratazca vAyoryAni karmANi bhavanti pRSTAni, vAyave namaskRtya teSAM kammeNAm / asaMkhyeyavena kAtsnena vaktamazakyavAdavayavAn katicit yAnAptopadiSTAMstAn pratyakSAnumAnopamAnaiH pramANaiH sAdhayikhA yathAzakti pravakSyAmo vyaakhyaasyaamH||7|| gnggaadhrH--tvythaa-vaayustntretyaadi| tantraM zArIradhAtUnAM yasya yo niyamastasya dhaarnnkRddhaayuH| yatradharazca yatramasya zarIrasya dhAtUnAM yathA yatra yasya calanasthAnabhramaNAdivyApArI yena bhavati tad yantraM tasya dhAraNakRta, praannaadipnycruupH| tatra coktam--"sthAnaM prANasya mRddhauraH kaNThajihAsyanAsikam / SThevanaM zavathUgAra-zvAsakAsAdikarmakRt // 1 / vRSaNo vastimeDhazca zroNyUruvANaM gudm| apAnasthAnametat tu shukrmuutrshkRtkriyH| 2 / samAno'gnisamIpasthaH koSThe carati srvtH| bhuktaM gRhNAti pacati vivecayati muJcati / 3 / udAnasya punaH sthAnaM nAbhyuraHkaNTha eva c| vAkprattizca yanaujo-balavarNAgnikarmakRt / 4 / deha vyAmoti sarvannu vyAnaH sarvagatinRNAm / gatiprasAraNAkSepa-nimeSAdikriyaH sadA / 5 / " iti / uccAvacAnAM pravartaka iti| uccaizca nIcaizca ceSTAnAM sarvAsAM pravattakaH prerkH| manaso cakrapANiH-zarIrAzarIracarasyeti vAtasvarUpakathanaM, tena, zarIreSu carata iti vahiH zarIrebhyo veti ca punarukta na bhavati ; atrAvayavAniti vacanaM, kAsnagAbhidhAnamazakyaM bahuprapaJcatvAditi darzayati ; sAdhayitvA pratipAdya, tantraM zarIraM, yadukta ---"tantrayantreSu bhinneSu tamo'ntaM pravivakSatAm" tadeva yantam, yadi vA, tantasya yantraM sandhayaH / prANAdyAtmA prANAdisvarUpaH, ceTAvizeSaNam-uccAvacAnAM vividhAnAm ityarthaH, kiMvA zubhAzubhAnAmityarthaH ; niyantA'nIpsite For Private and Personal Use Only Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 583 12za adhyAyaH sUtrasthAnam / sarbendriyANAmuddayotakaH - sarbendriyArthAnAmativor3hA sarvazarIradhAtuvyahakaraH sandhAnakaraH zarIrasya pravartako vaa+| ataH prakRtiH sparzazabdayoH zrotrasparzanayormalaM harSotsAhayoyoniH samIraNo'gnerdoSasaMzoSaNaH kSeptA vahirmalAnAM niyantA praNetA c| mano yasmina pravattate'tha na pravattate tatra niyamakavAyuH / mano yatra gacchati na vA gacchati tatra praNetA nAyako vaayuH| sarvendriyANAM dazAnAM zrotrAdInAmudyotakaH prkaashkH| savveSAmindriyArthAnAM zarIragatAnAM shbdaadiinaamtivoddh'aa| sarveSAM zarIradhAtUnAM vyUha saGghAtaM karoti ; rcnaakRditi| zarIrasya sandhAnakaraH zarIrAvayavasaMyojanakRt / pravartako vA shriirsyeveti| zarIrAvayavAnAM svastrakriyAyAM pravattakaH prerkH| ataH zarIragatayoH zabdasparzayoH prakRtirvAyureva, na khaakaashH| zabdAnAM mUlaprakRtive'pyAkAzasya zabdAbhivyaktine hyAkAzAdbhavati, na vAkAzIyazabdo hevantareNAbhivyajyate ; AkAzAnupravezena vAyo yaH zabdaH sa ca tadanupravezena ca tejaHprabhRtiSu yaH zabdaH sa sa ca pAzcabhautike zarIradhAtau sarva ekIbhUya sthUlazabdo jAtaH, sa eva vAyabhihananenAbhivyajyate, iti zabdaprakRtivAyuna tu vAyureva na banyeti niymH| tathA sparzasya prkRtirvaayuH| vAyoranupravezAta tejo'mbupRthivIpUSNazItakharaspazAH sparza vizeSA api spazasya muulprkRtirvaayuH| ataH zrotrasparzanayorindriyayomUlaM kAraNam / yadyapi cAkAzabahulapAJcabhautika zrotraM tathApi cAkAzavadvAyurapi tadAkAzAt nyUnaH zrotre tejaHprabhRtibhyo'dhikaH kriyAhetutvAt / anyathA zrotre zabdagrahaNakriyAyA anuppttiH| harpotsAhayoyoniH / harSa AhAdaH, utsAhaH kAryeSu manasa udyogaH ; tayoryAnirabhivyaktikAraNam / samIraNo'gneH jATharAgneH sanyukSaNaviSaye pravarttamAnasya manasaH ; praNetA ca manasa evepsite'rthe udyojakaH kiMvA, udyogakArakaiti vA pAThaH, so'pyabhinnArthaH / abhivoDhevAbhivoDhA sarvendriyagrAhakatvena, taccAsya vAyumayena sparzanendriyeNa sarbendriyANAM vyApakatvAt pUrvAdhyAyapratipAditena nyAyena boddhvym| nyUhakaraH saGghAtakaro racanAkara iti yAvat ; prakRtiH kAraNaM, zabdakAraNatvaJca vAyornityamAkAzAnupravezAt, ukta hi khAdInyabhidhAya-"teSAmekaguNaH pUrvo guNavRddhiH pare pare" iti ; punarukta khAdInyabhidhAya "viSTaM hyaparaM pareNa iti / zravaNamUlatvaM vAyoH karNazaSkulIracanAvizeSe * udyojaka iti ckrpaanniH| + pravartako vAca iti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cAtakalAkalI. 584 crk-saahtaa| sthalANusrotasAM bhettA kartA grbhaakRtiinaam| Ayuyo'nuvRttipratyayabhUto bhavatyakupitaH // 8 // - kupitastu khalu zarIre zarIraM nAnAvidhairvikArairupatapati balavarNasukhAyuSAmupaghAtAya / mano vyAharSayati sandriyANyupahanti / vihanti garbhAn vikRtimApAdayatyatikAlaM dhaaryti| bhayazokamohadainyAtipralApAn janayati prANAMzvoparuNaddhi // 6 // prakRtibhUtasya khalvasya loke carataH kANImAni bhavanti / prerkH| doSasaMzoSaNaH zarIrakledadRddhau doSe sNshosskrH| kSeptA vahimelAnAM mUtrapurIpAdInAM kSeptA vhisskrnnkrtaa| sthUlANusrotasAM sthUlAnAM mUkSmANAJca srotasAM bhettA galanAsikAdipu cchidrANAM nirmaannkrtaa| kartA garbhAkRtInAM dehAvayavAnAM nirmaannkrtaa| AyuSo'nuttipratyayabhUtaH shaariirvaayugmnenaayusso'nuttirnumiiyte| ityevaMbhUto bhavatyakupito vAyuH shriircrH||8|| gaGgAdharaH--atha kupitasya zArIrasya kANyAha-kupitastu khalvityAdi / tuzabdaina zarIracaro vaayurnuvrtte| khalu vaakyaalngkaare| zarIracaro vAyuH kupitaH sana nAnAvidhaijverAdibhirvyAdhibhiH shriirmuptpti| tato balavarNasukhAyuSAmupaghAtAya bhvti| mano vyAhaSayati glAyati / sacendriyANi dazendriyANi upahanti / garbhAn vihanti / garbhAn vikRtimaGgavaiguNyamApAdayati prApayati / garbhAnatikAlaM prasavakAlamatItya dhaaryti| bhayAdIn janayati / prANAMcoparuNaddhi mArayati / iti kupitAkupitasya zarIracarasya vAyoH karmANi vyAkhyAtAni bhavanti // 9 // gaGgAdharaH-atha zarIrebhyo pahiloMke carato'kupitasya vAyoH karmANi vyaakhyaaynte| tdythaa-prkRtibhuutsyetyaadi| prakRtibhUtasyAkupitasyAsya vAyoloke carataH saptaskandhasya tasyAzitIye darzitasya pravahAvahodvahasaMvahavyApriyamANatvAt, mUlaM pradhAnakAraNam ; utsAhaH kAryeSUda yogo manasaH, yonirabhivyaktikAraNaM, doSasaMzoSaNaH zarIrakledasaMzoSaNaH, bhettA kartA,-etaraca zarIrotpattikAle ; bhUtazabdaH svarUpavacana', apaghAlAyeti cchedaH, garbhAniti vikRtimApAdayatyatikAlaM dhArayatItyanena ca sAnadhyate / For Private and Personal Use Only Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 12za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 585 tadyathA - dharaNIdhAraNaM jvalanojjvAlanam AdityacandranakSatragrahagaNAnAM santAnagatividhAnaM sRSTizca meghAnAm apAJca visargaH pravarttanaM srotasAM puSpaphalAnAJcAbhinivverttanamudabhedanaJcadbhidAnAm RtUnAM pravibhAgaH vibhAgo dhAtUnAM dhAtumAnasaMsthAnavyakti: vIjAbhisaMskAraH zasyAbhivarddhanam avileopazoSaNamaka rikavikArAzcati // 10 // prakupitasya khalvasya lokeSu carataH kamrmANImAni bhavanti / tadyathA- utpIr3anaM sAgarANAmudvarttanaM sarasAM 74 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vivaha parivahaparAvA iti saptAtmanaH kampaNImAni vakSyamANAni bhavanti / tadyathetyAdi / teSAM saptAnAM karmANi sAdhAraNatvenAha - dharaNIdhAraNamityAdi / dharaNIdhAraNaM bhUgoladhAraNam / jvalanasyAgnejvalanam / AdityAdInAM grahagaNAnAM dhArAvAhigatividhAnamityAvahasya karmANi / sRSTizva meghAnAm / apAM visargaH / srotasAM pravarttanam / puSpaphalAnAmabhinirvvarttanam / audbhidAnAmuddha danamityudvahasya kamrmANi / RtUnAM pravibhAgo dhAtUnAM vibhAgo dhAtUnAM mAnasaMsthAnavyaktizceti pravahasya karmANi / vIjAnAmabhisaMskAro guNAdhAnaM zasyAbhivarddhanaM vikledahInAnAmupazoSaNam / avaikArikavikArAca saMvahasya karmANi / evamanyAnyapi draSTavyAni yAni vyAsoktAni mAtrA - zitIye darzitAni // 10 // gaGgAdharaH - atha prakupitasya loke carato'sya saptaskandhasya pravahAdyAtmakasya karmANImAni bhavanti - tadyathA, utpIr3anamityAdi / loke carato vAyoH prakopakAraNamuktaM vyAsena - "viSNonizvAsato vAto yadA vegasamIritaH / sahasodIyyete tAta jagat pravyathate tadA // " iti / evaM prakupitasya saptaskandhasya vahizvarasya vAyoH karmma | sAgarANAmutpIr3anamutplAvanam / sarasAmudvattenamadhikaAdityAdInAM santAnenAvicchedena gatividhAnaM santAnagatividhAnaM, srotasAmiti nadInAM, pravibhAgo vibhAgalakSaNaM, dhAtUnAmiti pRthivyAdInAM dhAtavaH kAryadravyANi prastarAdIni, mAnaM parimANaM saMsthAnamAkRtistayorvyaktirabhivyaktiH kAraNamiti yAvat; vIjasya zAlyAdeH, abhisaMskAro'GkurajananazaktiH, avikleda: pAkakAlAdayvagaviklinnatvam, upazoSaNaJca pAkena yavA For Private and Personal Use Only Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 586 crk-sNhitaa| [ vAtakalAkalIyaH pratisaraNamApagAnAm Akampanazca bhUmerAdhamanamambudAnAM zikharizikharAvamathanamunmathanamanokahAnAM nIhAranirvAdapAMzusikatAmatsyabhekoragakSArarudhirAzmAzanivisagoM vyApAdanazca SaNNAmRtUnAM zasyAnAmasaGghAto bhUtAnAJcopaso bhaavaanaanycaabhaavkrnnm| catuyugAntakarANAM meghasUryyAnalAnAM * visargaH // 11 // sa hi bhagavAn prabhavazcAvyayazca bhUtAnAM bhAvAbhAvakaraH sukhAsukhayorvidhAtA mRtyuryamo niyantA prajApatiraditirvizvajalavadanAddha pravarttanam / pratisaraNamApagAnAM nadInAM vipriitsrotogmnm| bhUmerAkampana kmpH| ambudAnAM meghaanaamaadhmnmtishbdjnnm| zikharizikharAvamathanaM pavvetAnAM zRGgabhaJjanam / unmathanamanokahAnAM vRkSANAM bhaJjanam / nIhArAdInAM visrgH| nirhAdo dhvniH| kSAro bhsmaadiH| rudhiraM raktam / azma kSudraprastaram / azanivetraH / eSAM visarga AkAzAdvarSaNam / vyApAdanazca paNNAmRtUnAM vyaapjjnnmtiyogaayogmithyaayoglkssnnkrnnm| zasyAnAm asaGghAto'puSTikaraNam / bhUtAnAJcopasargaH rAkSasAdInAmupadravaH |bhaavaanaaNcaabhaavkrnnN vastUnAmabhAvakaraNam / catuyugAntakarANAM meghAdInAM visargaH praraNama // 11 // gaGgAdharaH-kasmAdevaM karoti kupito vahizvaro vAyuriti ? ata aah-| sa hiityaadi| hi yasmAt sa bhagavAna vAyuH prabhavazvAvyayazca bhUtAnAM sukhAdInAmArdrANAmeva vikledopazopaNaM, zasyAnAmevAvaikArikavikAreNa sarvvasminneva jagati prakRtirUpakAraNatvaM vrte| zikharI parvataH, bhanokaho vRkSaH, Uddha vartanamudvarttanaM, pratisaraNaM pratIpagamanam ; visarjanaM visargaH, sa ca pRthaGanIhArAdibhiH sambadhyate ; nIhAraH zizirasamUhaH, nirvAdo megha vinA garjitam, azanivajrabhedo'gniH, asaGghAto'nutpAdo'nupacayo vA, upasargo mArakAdiprAdurbhAvaH, meghasUryatyAdau visarga sRSTiH, vAyuriha devatArUpo'bhipretaH, tena, tasya bhUtarUpacaturyugAnta. karAnilakaraNaliGgam aviruddham ; evaM yadanyadapyanupapadyamAnaM vAyostadapi devatArUpatvenaiva samAdheyam // 7-11 // cakrapANiH-samprati sAmAnyena punaH kupitA'kupitasya vAyoH svarUpamucyate-sa hi bhgvaanityaadi| prabhavaH kAraNam, avyayo'bhayaH, bhUtAnAmityuttareNa sambadhyate, mRtyuryamAdi * meghasUryAnalAnilAnAmiti pAThazcakrapANisammataH / For Private and Personal Use Only Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 587 karmA vizvarUpaH sarvvagaH savvatantrANAM vidhAtA bhAvAnAmaNuvibhu viSNuzca kAntA lokAnAM vAyureva bhagavAniti // 12 // tat zrukhA vAryovidavaco mArIciruvAca - yadyapyevametat kimarthasyAsya vacane vijJAne vA sAmarthyamasti bhiSagvidyAyAm ? bhiSagviyAM vAvikRtya kathA pravarttate ? 13 // vAyoMvida uvAca / bhiSaka pavanamatibalama tiparuSamatizIghrakAriNamAtyayikaM cennAnunizamyet sahasA prakupitamatiprayataH kathamagre 'bhiracitumabhidhAsyati prAgevainamatyayabhayAditi ? vAyoryathArthA stutirapi bhavatyArogyAya balavarNavRddhaye varcakhibAyopacayAya jJAnopapattaye paramAyuHprakarSAya ceti // 14 // sukhayozca bhAvAbhAvakaraH / vidhAtA mRtyuryamo niyantA prajApatiraditirvizvakarmA vizvarUpaH sarvvagaH savvaMtatrANAM niyamAnAM vidhAtA / bhAvAnAmaNuvibhurviSNulokAnAM krAntA sarvvalokakramaNakarttA / vAyureva bhagavAn iti // 12 // gaGgAdharaH- tadityAdi / iti paJcamapraznottaraM vAyryovidarAjarSivacaH / tat zrutvA mArIciruvAca yadyapyevamityAdi / yadyapi vahizvarasya kupitAkupitasya vAyorevaMvidhametat kamme tathApi asyArthasya vahizvarasya vAyoH kupitAkupitasya bhiSagvidyAyAmAyurvedavacane uktau vijJAne vA kiM sAmarthya masti, bhiSagavidyAJcAdhikRtyAsya vAyoH kathA kiM pravatteta iti ? tatra vAyyavida uvAca - bhiSaga vidyAyAmasya vahizvarasya vAyorvacanena cet pavanamatibalamityAdikarUpeNa nAtunizAmyet tadA bhiSak prakupitaM tathAvidhaM pavanaM prAgevAsvayabhayAdabhirakSitu kathaM sahasAbhidhAsyati ? tasmAda bhiSagvidyAyAmasya vahi bhedAzvAgame jJeyAH sarvvatantrANAM sarvvakarmmaNAM, tantrazabdaH karmmavacano'pyasti yadukta - vastistanvANAM " karmmaNAmityarthaH // 12-14 // For Private and Personal Use Only Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 588 caraka saMhitA | vAtakalAkalIyaH mArIciruvAca agnireva pittAntargataH kupitAkupitaH zubhAzubhAni karoti / tadyathA- paktimapaktiM darzanamadarzanaM mAtrAmAtratvamuSmaNaH prakRtivikRtivaNaM zauyyaM bhayaM krodhaM harSa mohaM prasAdamityevamAdIni cAparANi indrAdIni iti // 15 // - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zvarasya vAyorvacanaM vijJAnaJca saprayojanaM bhavati / tathA vAyoryathArthA stutirapi bhavatyA rogyAdinimittAyeti || 13 | 14 || gaGgAdharaH- mArIciruvAceti / tadvAyyavivacanaM zrutvA mArIciruvAca / yaduvAca tadAha - agnirevetyAdi / na kevalaM vAyuH kupitAkupitaH zubhAzubhAni karoti / yathA vAyustathAgnistejobhUtaM pittAntargatatejobhUtabahulapaJcabhUtavikArasamudAyAtmakaM hi pittaM paJcAtmakaM tadantargato'gniH paJcasu pitteSu varttamAnaH kupitAkupitaH zubhAzubhAni karoti / na tu tadantargatAni vAyvAdIni / vAyvAdIni vA ityevazabdena vyAvarttayate / pittenetyuktyA dhAvantarasthAnAmuSmaNAM vyAvRttiH kRtA / kAni zubhAni kAni cAzubhAni karotIti, ata Aha--- tadyathetyAdi / yathA patyapatyAdikaM karoti / akupito vahniH pittAntaHsthaH paktiM darzanamuSmaNo mAtrAM dehAdeH prakRtivarNa zauyyaM harSamevamAdIni zubhAni karoti / kupitastu pittAntaHstho vahnirapaktimannAnAmadarzanamuSmaNo'mAtrakhaM dehAdevikRtivarNa bhayaM krodhaM mohamevamAdIni khazubhAni karmANi karoti / iti / suzrute caikaviMzatitame'dhyAye'bhihitam atra jizAsyam - kiM pittavyatirekAdanyo'gniH ? Ahosvit pittamevAgniriti / atrocyate na khalu pittavyatirekAdanyo'gnirupalabhyate / AgneyatvAt pitte dahanapacanAdiSvabhivarttamAne'gnivadupacAraH kriyate'ntaragnirityAdi / kSINe hyagniguNe tatsamAnaguNadravyopayogAdativRddhaM zItakriyopayogAdAgamAcca pazyAmo na khalu pittavyatirekAdanyo'gniriti / taccAdRSTahetukena vizeSeNa pakAmAzayamadhyasthaM pittaM catubbiMdhamannaM pacati For Private and Personal Use Only . cakrapANiH -- taca tvetyAdi sugamam / varcasvatvaM tejasvitvam / pittAntargata iti vacanena zarIre jvAlAdiyuktavahniniSedhena pittoSmarUpasya vahnaH sadbhAvaM darzayati, na tu pittAdabhedaM, pittenAgnimAndyasya grahaNyadhyAye vakSyamANatvAt, tathA pittaharasya sarpiSo'gnivarddhanatvenoktatvAt / paktimapaktimityavikRti vikRtibhedena pAcakasyAgneH karma, darzanAdarzane netragata syAlocakasya, uSmaNo mAtrAmAtratvaM varNabhedau ca tvaggatasya bhrAjakasya, bhayazaurthyAdayo hRdayasthasya sAdhakasya : Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 586 tat zrasvA mArIcivacaH kAzyapa uvAca soma eva zarIre zleSmAntargataH kupitAkupitaH zubhAzubhAni karoti / tadyathA-- dADhI zaithilyamupacayaM kAryamutsAhamAlasyaM vRSatAM klIvatAM jJAnamajJAnaM buddhiM mohamevamAdIni cAparANi indrAdIni iti // 16 // vivecayati ca rasadoSamUtrapurISANi / tatrasthameva cAtmazaktyA zeSANAM pittasthAnAnAM zarIrasya cAnikammeNA'nugrahaM karoti / tasmin pitte pAcako'gniritisaMjJA / yat tu yatlIhoH pittaM tasmin raJjako'gniriti saMjJA / sa rasasya rAgakRduktaH / yat pittaM hRdayasaMsthitaM tasmin sAdhako'gniriti saMjJA / so'bhiprArthitamanoratha sAdhana kuduktaH / yad dRSTyAM pittaM tasminnAlocako'gniriti saMjJA / sarUpagrahaNe'dhikRtaH / yat tu tvaci pittaM tasmin bhrAjako'gniriti saMjJA / so'bhyaGgapariSekAvagAhAvalepanAdInAM kriyAdravyANAM paktA cchAyAnAJca prakAzaka iti ||" iha ca pattyapaktibhyAM pAvako jATharAgniruktaH / darzanAdarzanAbhyAmAlocako'gniH / uSmaNo mAtrAmAtralAbhyAM bhrAjako'gniH / prakRtivikRtivaNAbhyAM raJjako'gniH / zauryAdibhistu sAdhako'gniruktaH / aparANi dvandvAdIni sukhaduHkhAdIni // 15 // gaGgAdharaH- athaitanmArIcivacaH zrukhA kAzyapa uvAca - soma evetyAdi / zarIre ilepmAntargataH soma eva dhAturApo nAma bhUtaM kupitAkupitaH zubhAzubhAni karoti, na tu vAyurvAgnirvA / somabahulapaJcabhUtAtmakastu zleSmA | tatrasthaH somo'bdhAtuH, na vanyo'ndhAtuH / kAni zubhAni kAni cAzubhAni karotIti ? ata Aha-- tadyathetyAdi / akupitazleSmAntargatasomo dhAtuH zarIradA mupacayamutsAhaM vRSatAM jJAnaM buddhimevamAdIni cAparANi dvandvAdiSu zubhAni karoti / dhaiyryaM sukhAdInItyAdinA gRhyate / kupitazleSmAntargatastu somo dhAtuH zarIrasya zaithilyaM kAryamAlasyaM klIvatAmajJAnaM mohaJcetyevamAdiSu dvandvAdiSu azubhAni adhaiyryaduHkhAdIni ca karotItyAdizabdenoktam / suzrute coktam- "ileSmA tu paJcadhA, kledakosvalambako raJjakasya tu vahiH sphuTArthyAdarzanAdudAharaNaM na kRtam ; somo jaladevatA, yadi vA, candraH // 15 // 16 // For Private and Personal Use Only Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 560 crk-sNhitaa| [ vAtakalAkalIyaH tat zru tvA kAzya vaco bhagavAn punavvasurAtreya uvAca, sarva eva bhavantaH samyagAhuranyatra kAntikavacanAt / sarva eva khalu vAtapittazleSmANaH prakRtibhUtAH puruSamavyApannendriya balavarNasukhopapannamAyuSA mhtoppaadynti| samyagviAcaritA dharmArthakAmA niHzreyasena mahatA puruSamiha cAmuSmiMzca rodhakastarpakaH shlesskshceti| tatrAmAzayasthaH pittAzayasyopariSTAt tatpratyanIkakhAdRddha gatikhAt tejasazcandra ivAdityasya / sa caturvidhAhArasyAdhAraH / tena ca tatrodakairguNairAhAraH praklinno bhinnasaGghAtaH sukhajarazca bhavati / mAdhuryAt picchilakhAca prakledikhAt tathaiva c| AmAzaye sambhavati zleSmA mdhurshiitlH|| sa tatrastha eva svazaktyA zeSANAM zleSmasthAnAnAM zarIrasya codakakarmaNAnugrahaM kroti| uraHsthastu vikasandhAraNamAtmavIryeNAnnarasasahitena hRdayAvalambanaM karoti / jihvAmUlakaNThastho jihvandriyasya saumyakhAt samyagrasazAne vttete| ziraHsthaH snehasantarpaNAdhikRtakhAdindriyANAmAtmavIvyeNAnugrahaM kroti| sandhisthastu zleSmA savvesandhisaMzleSAt savvaM sandhyanugrahaM karotIti / " eSAM kopAkopAbhyAM dAAdI ni bhavantIti // 16 // gaGgAdharaH-tat zravetyAdi / kAzyapasya tadvacaH zrukhA bhagavAn punarvasurAtreya uvaac| yaduvAca tadAha-sarva evetyaadi| bhagavanto bhavanto maharSayaH sarca eva vAtAdAkaikasya yadAhustat smygaahH| anyatrakAntavacanAta / prANinAM zubhAzubhayoH kAraNasyaikAntavacanAdavyabhicArivacanAdanyatra / vAtAdevakaikasya kupitAkupitasya nikhilazubhAzubhayoH kAraNavAbhAvAt / samyagAhurityanena vAtAdevakaikasya yathA yathA yad yat kuzAdibhiruktaM tat sanmanumatya nikhilazubhAzubhayoH kAraNavAbhAvAd vyabhicAracAha smAnyatraikAntavacanAdityaneneti / tahi kimekAntavacanamiti ? ata Aha-savva evaM khlvityaadi| saveM khalu samastA eva vAtapittazleSmANaH prakRtibhUtA akupitA avyApannendriyaM balavarNasukhopapannaM mahatAyuSA copapAdayanti puruSam / samyagivetyAdi dRSTAntaH / yathA dharmArthakAmAH samyagAcaritA mahatA niHzreyasena zubhena puruSamiha loke cakrapANiH-aikAntikavacanAdityavadhAraNAdityarthaH / niHzreyasena sukhena, RtavastrayaH iti zItoSNavarSalakSaNAzcaturmAsena RtunA, upaghAtakAla iti doSocchede kAle // 17 // 18 // For Private and Personal Use Only Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12za adhyAyaH 561 sUtrasthAnam / loke, vikRtAstvena mahatA viparyayeNopapAdayanti / Rtavastraya iva vikRtimApannA lokmshubhenopghaatkaale| ityetahaSayaH zrutvA sarva evAnumenire vacanamAtra yasya bhagavato'bhinananduzceti // 17 // bhavati caatr| tadAtra yavaca. zra tyA sarva evaanumenire| RSayo'bhinananduzca yathendravacana surAH // 18 // cAmuSmiMzca loke uppaadynti| vikRtAsvityAdi / vikRtAstu khalu kupitA vAtapittazleSmANa enaM puruSaM mahatA viparyayeNa vyApannendriyaM balavarNamukhAnupapannamalpenAyuSA coppaadynti| tatra dRSTAntaH-Rtava ityaadi| vikRtimApannAstraya Rtava upadhAnakAle lokamazubhena yathopapAdayanti tathA / itiityaadi| ityetat punavvemUktaM vacanaM sarva eva kuzAdaya RSayo'numenire / abhinananduzca tena vacaneneti // 17 // __ gaGgAdharaH-tatra vacanaM darzayati-bhavati caatretyaadi| tdaatreyetyaadi| RSayo'tra kushaadyH| yathendravacanaM zrakhA sarve devA anumanyante'bhinananduzca tthaa| nanvevamastu sarvamanapavAdaM na cAsti khalvAtreyavacane'pyaikAntikalaM, yata etaduktaM suzra tena-"vAtapittazleSmANa eva dehasambhave hetvH| tairevAvyApannaraghomadhyoddha sanniviSTaH zarIramidaM dhAryate'gAramiva sthUNAbhistimRbhiH, atazca tristhuunnmaahureke| ta eva ca vyApannAH prlyhetvH| tadabhireva zoNitacaturthaH sambhavasthitipralayeSvapyavirahitaM zarIraM bhvti| bhavati cAtra / "nateM dehaH kaphAdasti na pittAnna ca maarutaat| zoNitAdapi vA nityaM deha etaistu dhAyyate // " iti| evaM "zoNitasya sthAnaM yakRtaplIhAnau, tacca prAgabhihitam / tatrasthameva zeSANAM zoNitasthAnAnAmanugrahaM karoti / bhavati cAtra / anuSNazItaM madhuraM snigdhaM raktazca vrnntH| zoNitaM guru visra syAt vidAhazcAsya pittavat // " iti / evaM "pittaprakopaNaireva cAbhIkSNaM dravasnigdhagurubhizcAhAraivAsamakro rAnalAtapazramAbhighAtAjINeviruddhAdhyazanAdibhirasaka prakopamApadyate" iti cet, satyaM "zoNiAcaturthaH" iti vacanena "tristhUNamiti" vacanena ca zoNitastha vAtapittazleSmaparatantralaM khyaapitm| na tu ta iva svatantrAH svatantra svakopanaiH kupitamakupitaJca prakopaNaviparyayaiH kizcidazubhaM For Private and Personal Use Only Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 562 caraka saMhitA | tatra zlokau / guNAH Sar3ividha hetuvividhaM karma tat punaH / vAyozcaturvvidha' karmma pRthak ca kaphapittayoH // maharSINAM matiryA yA punarvvasumatizca yA / kalAkalIye vAtasya tat savrvvaM saMprakAzitam // 16 // ityagnivezakRte tatra carakapratisaMskRte zlokasthAne vAtakalAkalIyo dvaadsh| dhyAyaH // 12 // iti nirdezacatuSkam | zubhaM vA kartumalaM bhavati / bhavatu / na ca bhavati rasamAMsAdidhAturivAsacitAprasAri cAprakopa cAnirhAya prakopakAlavarjjamityabhiprAyeNa tatraivovAca suzrutaH- "yasmAdraktaM vinA doSaine kadAcit prakupyati / tasmAt tasya yathAdopaM kAlaM vidyAt prakopaNe / / " iti / bhagavataH punarvvasorAtreyasya vacana - maikAntikamevAtizayagrAhyamiti khyApanArthamRSigaNAnumatatvamupadarzayitu zloka uktaH / / 18 / / gaGgAdharaH- adhyAyArthAmupasaMharttumAha-tatra zlokoM iti / guNAH par3iti vAtaguNAH kuzoktAH / vividho heturiti vAtaprakopaNahetuH / kumArazirobharadvAjaproktaH prazamahetuH kAGkAyanaproktaH vaziproktazca / vAyorvividhaM catuvvidhaM karmma kupitAkupitazarIracaravahizvarasya / kupitasya zarIracarasya kamme vividham / akupitazarIracarasya kamme vividham / kupitasya vahivarasya kamme vividhaM 1 akupitasya vahizcarasya kam vividhamiti catuvvidhaM kamme / zeSaM sugamam ||19|| gaGgAdharaH - adhyAyaM samApayati- agnItyAdi / iti niddezacatuSkaH / tristaravacanaM nirdezaH / nirdezAnAM caturbhirniSpanna eka iti nirdezacatuSkaH / iti nirdezacatuSkavyAkhyA / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ vAtakalAkalIyaH iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau sUtrasthAnIyavAtakalAkalIyadvAdazAdhyAya jalpAkhyA dvAdazI zAkhA // 12 // cakrapANi: - saMgrahe guNAH Sar3iti rukSAdayaH, dvividho heturiti vAtaprakopa hetutaprazamahetuH, vividhaM nAnAprakAraM sannikhilameva vAyoH karmma yat kupitAkupitA'zarIrazarIracarabhedena bhavati, taduktamiti yojanIyaM, na hi caturvvidhavyatirekeNa vAyoH pRthagvidhaM karmoktam // 19 // For Private and Personal Use Only iti carakacaturAnana- zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAnavyAkhyAyAM vAtakalAkalIyo nAma dvAdazo'dhyAyaH // 12 // nirdezacatuSkaH samAptaH / Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tryodsho'dhyaayH| athAtaH snehAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yH|| 1 // sAMkhya saMkhyAtasaMkhyeyaH sahAsInaM punarvasum / jagaddhitArthaM papraccha vahivezaH svsNshym|| gaGgAdharaH-athaiSAM kupitAkupitAnAM zarIracarANAM vAtapittazleSmaNAM svastheSu puruSeSu dhAtusAmyasthApanasyAtureSu viSamadhAtusAmya karaNasya copAyAnAM pradhAnatamAnAM saMzodhanAnAM niyatApekSaNIyasnehasvedayoH paurvApayye niyamAt prAk svedAda vAtAdinirdezAccAnantaraM snehAdhyAyamArabhate-athAta ityAdi / sneho'dhikaraNayogAyogAdijJAnaviSayatayAdhIyate yatra sa snehaadhyaayH| sarvamanyat pUrvavadyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-tatra praznAH sneha viSaye utthApyante---sAMkhyarityAdi / saMkhyA samyagavastutattvajJAna tenAcarantIti saayaaH| taiH sngkhyaatsNkhyeyH| saGkhyAtaM samyagajJAtaM saGkhaprayaM samyagjJa yamAtmAditattvaM yastaistathA vijJAtavijJa yaiH| cakrapANiH-nirdezavAtakalAkalIye vAtAdayo'bhihitAH, teSAM bheSajaM yathA kalpanIyaM, tadupadeSTu kalpanAcatuSko'bhidhIyate / bheSajAnAM kalpanA bheSajakalpanA, sA ca kalpanA AzrayadvyAbhidhAnaM vinA na pAya'te kalpayitum, ataH snehAdidravyagocarA sneha-sveda-vamana-virecanakalpanehAbhidhIyate, vastikalpanA tu vahuvaktavyatvAnnoktA ; atrApi vamanAdipravRttau snehasyaiva prathamaM vidhIyamAnatayA tathA doSapradhAnasya vAtasya pradhAnabheSajatvAcca tatpratipAdaka eva snehAdhyAyo'bhidhIyate / snehasya pratipAdako'dhyAyaH snehaadhyaayH||1|| cakrapANiH-saMkhyA samyagjJAnaM, tena vyavaharantIti sAMkhyA: ; saMkhyAtaM jJAtaM saMkhyeyaM jJeyaM yaiste tathA ; yadi vA, saMkhyAtasaMkhyeyamiti pAThaH, tadA punarvasuvizeSaNametat, arthastu samAnaH ; sAMkhyaiH sahAvasthAnadarzanamAtreyasya krttvyprshnaanugunnmnHsmaadhaanopdrshnaarthm| saMzayamiti saMzayena viSayiNA viSayaM lakSayati, tena saMzayaviSayamityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 564 crk-sNhitaa| [snehAdhyAya: kiMyonayaH kati snehAH ke ca snehaguNAH pRthak / kAlAnupAne ke kasya kati kAzca vicAraNAH // kati mAtrAH kathaMmAnAH kA ca kessuupdishyte| kazca kebhyo hitaH snehaH prakaSaH snehane ca kH|| snehyAH ke ke ca na snehyAH snigdhAtisnigdhalakSaNam / kiM pAnAt prathamaM pIte jINe kiJca hitAhitam // ke mRdukrarakoSThAH kA vyApadaH siddhayazca kAH / acche saMzodhane caiva snehe kA vRttiriSyate // vicAraNAH keSu yojyA vidhinA kena tat prbho| snehasyAmitavijJAna ! jJAnamicchAmi veditum // 2 // atha tatsaMzayacchettA pratyuvAca punarvasuH / snehAnAM dvividhA sosya ! yoniH sthAvarajaGgamA // 3 // - svasaMzayaviSayAnAha-kiyonaya ityaadi| snehAH kiMyonayaH kA yoniyeSAM te kiMyonaya iti| sneha viSaye snehAnAM kA yonirityAdikAna paJcaviMzatipraznAna kRkhAniveza uvAca-he guro'mitavijJAna prabho snehasya tajjJAnaM veditumicchAmi // 2 // . gaGgAdharaH-athaivamagnivezena pRSTaH punavvasustatsaMzayacchetA krameNa pratyuvAcatad ythaa-snehaanaamityaadi| kiyonayaH snehA iti prathamapraznasyottaramAha / he saumyAgniveza snehAnAM yonidvividhA sthAvarA yoniGgamA ca yoniH / kiM yonayaH kiM vA AdhArakAraNAH; kAlazcAnupAnaJca kAlAnupAne, vicAraNA dravyAntarAsaMyuktasnehapAnaM varjayitvA snehopayogaH, kathaMmAnAH kIdRGmAnA', kA ceti mAtrA, prakarSaH kAlaprakarSaH, snehane snehayuktikriyAyAM ; ke na ceti ke na ca snedyAH, kiM pAnAt prathamaM pUrva hitA'hitaM, kisa pIte tu snehe tathA jIrNe ca snehe hitAhitamiti yojyam ; siddhayo vyApatsAdhanAni bhessjaani| accha iti pRthanirdezAt govalIvaInyAyena saMzamana iti bhvti| vRttiriti, vRttirUpacAravidhAnaM, jJAnaM zAstram // 2 // 3 // For Private and Personal Use Only Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13vA adhyAyaH suutrsthaanm| 565 tilaH piyAlAbhiSuko vibhiitkshcitraabhyrnnddmdhuuksrsspaaH| kusumbhavilvArukamUlakAtasInikoThakAnoDakaraJjazigra kaaH|| snehAzrayAH * sthAvarasaMjJitAstathA syurjAGgamA matsyagAH sapakSiNaH / teSAM dadhi kSIraghRtAmiSaM vasA sneheSu majA ca tathopadizyate // 4 // sarveSAM tailajAtAnAM tilatailaM viziSyate / balArthe snehane cAra mairagaDantu virecane // 5 // tatra tilAdayaH sthAvarasaMzitAH snehAzrayA yonayaH syuH| abhiSuka auttarApathikaH, citrA rakta eNDaH gorakSakarkaTIvIjaM jayapAlavIjaM vA, abhayA harItakI, arukaH aruSkaraH bhallAtakaphalam, nikoThakaH kSudra AkSoDaH, AkSoDaH parvatastha aakssodd'H| jaGgamasnehayonimAha-syujaGgamA matsyamRgAH pakSiNazca snehyonyH| teSAM dadhyAdikaM sneheSUpadizyate na tu romAdikam / sthAvarajaGgamayoniniddezenaiva kati snehA iti dvitIyapraznasyApyuttaramuktam / tilatailamityAdi bhedAH sthAvarasnehAH / dadhyAdibhedA jaGgamasnehAH / iti // 3 // 4 // gaGgAdharaH-atha ke ca snehaguNAH pRthagiti tRtiiyprshnsyottrmaahsvvessaamityaadi| tilAdInAM vIjaprabhavaH sarvaH sthAvaraH snehastailamucyate loke| saveSAM tailajAtAnAM tailasamUhAnAM madhye tilatailaM prazastaguNato vishissyte| tadAha-valArthe snehane ca yato'tilatailaM tato viziSyate cakrapANiH--abhiSuka auttarApathikaH, citrA gorakSakarkaTI tadvIjamiha, yadi vA, citrA lohitaraNDaH, atasI umA iti khyAtA, arukanikoThAmor3A auttarApathikAH, snehAzayAH snehasthAnAni, ete ca AviSkRtatamatvenoktAH, tena nimbatailAdayo boddhavyAH, AmiSaM mAMsam // 4 // cakrapANiH-tailajAtAnAmiti, jAtazabdaH prakAravacanaH, yathA-"yadAhArajAtamagniveza" ityAdi, atra yadyapi yogAt tilabhavameva tailaM, tathApi rUDhayaha sarva eva sthAvarasnehAstailamityucyante, * snehAzayA iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 566 crk-sNhitaa| [snehAdhyAyaH sapistailaM vasA majA savvasnehottamA matAH / ebhyazcaivottamaM sarpiH saMskArasyAnuvartanAt // sarveSAM tailajAtAnAM mdhye| airaNDantu taila virecane'yaM tasmAt teSAM tailajAtAnAM madhye viziSyate // 5 // gaGgAdharaH-sthAvarajaGgamAnAM madhye punrvishepmaah-srpirityaadi| sarpirAdayazcavAraH snehAH snehottamA na tu zeSAH sthAvarajaGgamAH snehottmaaH| tatrApi vishessmaah-ebhyshcetyaadi| ebhya sarpirAdibhyazca sarpirevottamam / kasmAt ? sNskaarsyaanuvttenaat| sapiyathA dravyAntaraiH saMskAre tavyAntaraguNaguNAdhAnaM saMskAramAvahati, na tathA tailaM vasA majjA ceti| taduktap"nAnyaH snehastathA kazcit sNskaarmnuvrtte| yathA sapirataH sapiH savvasnehottamaM matam // " iti| tathA ca sarpiyathA sarvathaiva saMskArakadravyaguNAna svaguNasahitAnAvahati na svaguNaparibhaveNa, na tathA tailaadyH| te hi kiJcitsvaguNasahitAn saskArakadravyaguNAnadhikatayavAvahantItyavadheyam / na hi sapipaH snahazaityaguNA tadvirodhibhyAM saMskArakadravyacitrakAdInAM rukSoSNAbhyAM guNAbhyAM sNskaarennaabhibhuuyte| taduktam -- "snehAdvAtaM zamayati pittaM mAdhuyye. shaitytH| ghRtaM tulyaguNaM dApaM saMskArAt du jayet kasA // " iti / viruddhAnAyaduktaM suzrute "niSpattestadatuNatvAcca tailatvamitareSvapi" iti / viziSyate'tiricyate ; agrayamityeraNDena sambadhyate // 5 // cakrapANiH-sarvasnehottamA ityatra sarvazabdena dadhikSIrAdayo gRhyante, savvasnehottamatvaJca sarpirAdInAM snehaguNaprakarSavattvena ; saMskAro guNAntarAropaNaM, tasyAnuvartanamanuvidhAnaM svIkaraNamiti yAvat, etaduktaM bhavati---yat-na tathA tailAdayo dravyAntarasaMskRtAH saMskAraguNAnAvahanti yathA sapiriti, ata evokta-"nAnyaH snehastathA kazcit sNskaarmnuvrtte| yathA sarpirataH sarpiH sarvasnehottamaM matam // " ata evaM saMskArakadravya-citramAdiguNAnuvidhAne'pi sarpina svaguNAn sneha-zaityAdIn jahAti, hiJca, svaguNAn tadguNAMzca vahati, yataH, anuzabdena pazcAdvAcinA svaguNavartanasya pazcAt saMskArakaguNavartanamucyate,ata evokta- "snehAda vAtaM zamayati pitaM mAdhulonyataH / na tulyarAna dorSa gArAt tu jayet kapham // " na na vAcyaM--- rukSoSNacitrAhisaMskArAta sakSoSaNa sapibhUta; tatazca sarbhipA rahA ye tadviruddha kathaM tiSTataH, yataH, sarpisambaddha citrakAvayavAnugataM hi rukSoNatvaM, sarmirgate ca snehazaitye iti bhinnAzrayatvAnna virodhaH, idameva ca sarpiSaH saMskArAnuvarttanaM ; yad---guNa-viruddhasyApi tasyAnupaghAtena dhAraNam / saMskAraka citrakA viguNavahane'pi sariSa: autyAdayaH kadAcidabhira yA te sarakAraka For Private and Personal Use Only Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAya sUtrasthAnam / 567 ghRtaM pittAnilaharaM rasazukraujasAM hitm| nirvApaNaM mRdukaraM svaravarNaprasAdanam // mapi saMskArakadravyaguNAnAmAvahanaM svaguNAnupaghAtena yat tat saMskArAnuvattanam / evameva tailAdInAmalpatarakhena saMskArAnuvattanaM bodhym| candanozIrAdizItadravyasaMskRtantu tailaM svabhAvAduSNamapi zItaM bhvti| bAhulyAt tailazca dAhaM shmyti| "viruddhaguNasamavAye bhUyasAlpamavajIyate" iti talASNAsya saMskAradravyazaityenAvajitakhAt tattailena daahprshmnmiti| ye tu svaguNaparityAgapUrvakasaMskArakadravyaguNAnAmAvahanaM saMskArAnuvattenaM tacca savvethA taile'pi varttate, na tu sarpiSi ; yataH "snehAdvAtaM zamayati pittaM mAdhuryazaityataH" ityuktam, tana kacit kasyacidaguNasyAnupaghAtenApi sNskaardrvygunnaanaamaavhnmityaahuH| tnn| tilatailagavyapurANaghRtAdivizeSANAm avizeSApatteH sNskaarenn| etaddopaparihArArthamanye tu vyAcakSate-nikhilasvaguNAnupaghAtena svaguNavirodhisaMskAradravyaguNAnAmAvahanaM saMskArAnuvartanam / tena kacina zaityamAdhuryAdiguNopaghAtena saMskAradravyaguNAvahane'pi snehanaguNasya kutrApi nopaghAtaH syAditi nikhilasvaguNAnupaghAto vattete iti yat tadapi na samyak / yadi hi tatra ghRtasya zaityAdiguNAbhibhavaH saMskAradravyaguNaiH snehanaguNamAtrazcAnuvartate, tat kathaM taistaidravyairgha tasAdhanamupadizyate na tailasAdhanam, tailaM hi balArthe snehane cAgrAmuSNaJca sAdhitumupadizyatAM tulyakhAt, kimartha kaphaharaNAya tailaM pittazamanAya sarpirupadizyate ? pittaM mAdhuyyazaityata iti vacanAsaGgatizca syaaditi| snehAnAM pRthagguNAnAha-ghRtaM pittaanilhrmityaadi| ojaH sarvadhAtusAro blaadhisstthaanmiti| nilpnnmgnidaahjvaalaaprshaantikrm| mRdukaraM komalakhakaram / guNairuSNAdibhirna punaH snehaguNaH, tasya sneheSu sarvAtmanA vyavasthitasya prabalatvAt, ata evaM sarpirAdayaH sneha-pradhAnatvAt snehA ityucyante ; anye tu saMskArAnuvarttanaM svaguNopaghAtena saMskArakaguNavahanaM bruvate, etaJca taile tiSThati na sarpiSIti vadanti, sarpiSi tu saMskArAnuvartanamukta yat, tatsarpipi sarvathA kasyacid guNasya saMskAraguNena svaguNopaghAtAd bhavati ; tathA hi dAhaprazamanArtha jvare candanAdizItadravyasAdhitatailamukta, yataH, zItena sAdhitatailamuSNamapi svabhAvAt zItameva bhavatIti snehaguNAnabhidhatte / ghRtmityaadi| nirvApaNaM dAhaprazamanam / For Private and Personal Use Only Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 68 www.kobatirth.org - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | mArutaghna na ca zleSma-varddhanaM balavarddhanam / tvacyamuSNaM sthirakaraM tailaM yonivizodhanam // viddhabhagnAhatabhraSTa yonikarNaziroruji / pauruSopacaye snehe vyAyAme cepyate vasA // balazukra rasazleSma- medomajavivarddhanaH / majjA vizeSato'sthanAJca balakRt snehane hitaH // 6 // sarpiH zaradi pAtavyaM vasA majjA ca mAdhave / tailaM prAvRSi nAtyuSNa-zIte snehaM pivennaraH // 7 // [ snehAdhyAyaH tailaguNamAha-mArutannamityAdi / sthirakaraM zarIrasthaiyryakaram / tailamiti tilatailAdi sarvvaM sthAvarayonikam / tatra tilatalaM viziSTaguNamiti bodhyam / vasAguNAnAha - viddhetyAdi / viddhe ca bhane cAhate ca bhraSTayonau ca karNaruji ca ziroruji ca pauruSopacaye zukropacaye snehe zarIrasnehakaraNe vyAyAme kRte vasA jantusneho hRdayasthameda iSyate / majjaguNAnAha--valetyAdi / majjA balavarddhanatha zukravarddhanazca rasavarddhanazca zleSmavarddhanaztha medovarddhanaztha majjavarddhanazca vizeSato'sthanAM valakRcca zarIrasnehane hitazca bhavati // 6 // annapAnAdike tailAdInAM prabhedaguNA vistareNa vakSyantaM - atha kAlAnupAne ke kasyeti / kasya snehasya kaH kAlaH kimanupAnaJca ityetayoruttaramAha - sarpirityAdi / zaradi kAle sarpiH pAtavyam / mAdhave vasante Rtuvacana For Private and Personal Use Only mArutanamityAdi tailaguNaH, sthirakaramaGgasthairyakaram / viddhetyAdi vasAguNaH, pauruSopacayaH zukropacayaH, snehe zarIrasnehane karttavye / balazukretyAdi majjaguNaH // 6 // cakrapANiH - sarpirAdipAnakAlamAha - sarpiH zaradItyAdi / mAdhave vaizAkha, prAvRDhApAr3hazrAvaNau, yadukta'--" prAT zukranabhau jJeyau" iti / zaradi bahupittatvena pittaviruddha ghRtameva yaugikaM nAnyastailAdiH / vasAmajjJostu nAtizItoSNatvAt sAdhAraNoSNayostayoranupAne zItatvena voSNatvena vA nirdezo na kRtaH " yathAsattvantu zaityoSNe vasAmajje vinirdizet" iti tu vacanena zaityoSNAbhidhAnaM sAmAnyena tailasarpirvaduSNazaityAbhidhAnAnna prakarpaprApta zaityoSNatvaprApakaM, Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 564 vAtapittAdhike rAtrAvuSNe cApi pibennrH| zleSmAdhike divA zIte pitte cAmalabhAskare // * prakaraNAt na tu vaizAkhamAtra mAdhavazabdopAdAnena caitravaizAkhAtmakavasanto grAhyaH, na tu saMzodhanAbhiprAyeNoktaH phAlgunacaitrAtmako vasanto'tra gRhyate / etena zaradapi AzvinakArttikAtmakaH, na tu kaarttikaagrhaaynnaatmkH| evaM tailaM praadRssiiti| zrAvaNabhAdrAtmikAyAM prAdRSi na bApAdazrAvaNAtmikAyAm iti khyaapitm| himaziziragrISme punaratyuSNazIte samaye yathArha ghRtAdisnehaM na pibet // 7 // gnggaadhrH-ttraapvaadmaah-vaatpittetyaadi| Atyayike vyAdhAvupasthite tUSNe grISme rAtrI vAtapittAdhike vAtAdhike pittAdhike ca snehaM pibet / vAtazleSmAdhike tu grISme snehapAnaM dine'pi na pratiSidhyate rAtrau pratiSidhyate / zleSmAdhike vyAdhau zIte hime zizire cAmalabhAskare madhyAhna divA snehaM naraH pibet / pitte ca pivet / vAtAdhike prtissidhyte| bhata evokta-"tailavasAmajasarpipAntu yathApUrvaM zreSThatvaM vAtavikAreSu bhavati, yathottaraM pittavikAreSu" iti| tatra uttarasya sarpiSaH zaityAt pittaharatvam, tailasya tUSNatvAt vAtazleSmaharatvam, vasAmajajJostu sAdhAraNatvena madhyagatatvamiti sthitam / evaM vasAmajajJoH sAdhAraNatvena tathA balyatvadhAtuvRddhikaratvAbhyAmanatizItoSNe tathA balakSayadhAtukSayAsanne mAdhave prAyaH prayogo yuktaH ; caitrastu mukhyasAdhAraNaguNo'pi prabhUtazleSmatayA na sneha-viSaya itynuktH| __ sAmAnyena snehopayoge'zastaM kaalmaah----naatyussnnetyaadi| nAtyuSNe grISme, nAtizIte hemante zizire ca tathA varSajanitazetye varSAkAle ; ayaJcAnAyikavikAre sati kAlaniyamo jJeyaH, agre uTaNe zIte ca kAle snehopadezAt // 7 // cakrapANiH .. kAlavizepe dopavizepe ca pAnakramaM drshyti-baatetyaadinaa| vAtazca pittaJca vAtapittaM tadadhiko vAtapittAdhikaH ; rAtrAviti sAyam, uSNe grISme, zleSmAdhikagrahaNamatyantazItavikAragRhItapurupopalakSaNArtha, tena, vAtazleSmAdhikaH zleSmAdhikazca gRhyate, ata eva suzrute'pyukta ---"vAtapittAdhiko rAtrI vAtazleSmAdhiko divA" iti| kevalavAtAdhikasya tathA pittAdhikasya zleSmAdhikasya sAdhAraNe ca zaradAdau kAle utsargasiddha eva pAnakAlo vakSyamANo bhvti| vakSyati hi-"pibet saMzamanasnehamannakAle" ityaadi| anye tu bruvate vAtAdhikagrahaNena kevalavAtasyApi grahaNaM zleSmAdhikavyapadezAcca vAtazleSmapittazleSmaNorapi grhnnmiti| zIte hemantAdau, amalaH prabalarazmiyasmin dinasya bhAge bhAskaraH so'malabhAskaro madhyAhna iti yAvat / * "zleSmAdhiko divA zIte pibeccAmalabhAskare" iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| snehAdhyAyaH atyuSNe vA divA pIto vAtapittAdhikena c| mUrchA pipAsAmunmAdaM kAmalAM vA samIrayet // zIte rAtrau piban snehaM naraH zleSmAdhiko'pi vaa| AnAhamaruciM zUlaM pANDutAM vA samRcchati // 8 // jalamuSNaM ghRte peyaM yUSastaile'nu shsyte| vasAmajJostu maNDaH syAt sarveSUSNamathAmbu kaa||6|| odanazca vilepI ca raso mAMsaM payo dadhi / yavAgUH sUpazAko ca yUpaH kAmbalikaH khaDaH // tatra dossaanaah-atyussnnetyaadi| atyuSNe grISme vAtapittAdhikena vAtAdhikena pittAdhikena vA nareNa divA pItaH sneho mUrchAdIn samIrayet / shiitetyaadi| zIte himaRtau zizire vA zleSmAdhiko naro rAtrau sneha pibannAnAhAdIn smRcchti| iti snehapAne kAla uktH||8|| ___ gaGgAdharaH-athAnupAnaM kiM ksyetysyottrmaah-jlmussnnmityaadi| ghRte pIte'nupeyamuSNaM jalaM shsyte| taile pIte'nupeyo yUpaH shsyte| vyavahitaJceti sUtreNa vyvdhaanenaanushbdpryogshchaandsH| vasAmajJostu pItayoranupeyo maNDaH syAt / athavA sarveSu ghRtatailavasAmajjasu pIteSvanupeyamuSNamambu shsyte| bhallAtatauvarasnehe zItameva jalaM pibediti vaktavyaM tatrAntarasaMvAdAt / anupAnamAnaM yathArha snehaparipAkayogyaM vidyate // 9 // gaGgAdharaH-atha snehasya kati vicAraNA ityasyottaramAha odnshcetyaadi| odanAdayo'kSitarpaNAntAzcaturviMzatiH snehasya pravicAraNAH uktakAlaniyamaviparyaye dopamAha-- atyuSNe vetyaadi| atyuSNe kAle divA pItaH snehaH zlaiSmikasyApi yathoktavikArakaraH, tathA vAtapittAdhikena pItaH zItakAle'pi yathoktavikArakaraH ; evaM nizApAne'pi vAkyArthaH, paraM nipiddhasya kAlasya dopasya ca melake'tyaye coktavikAraprakarSApakarSoM tarkaNIyau // 8 // ___ ckrpaanniH-anupaanmaah-jlmityaadi| taile'nvityanupAne, anupAnaparimANantu samyagabheSajapAkAtha kriyamANaM bheSajA'vaikArikapAkeNaivonneyaM vRddhavaidyavyavahArAcca // 9 // cakrapANiH-vicAraNAH saMkhyayA svarUpeNa caikagranthenAha-odanazcetyAdi / vilepI viralagavA yavAgUbahusikthasamanvitA jJeyA ; sazAkapallavena kRto yUSaH khar3aH, kAmbaliko dadhilavaNatilAdi For Private and Personal Use Only Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH sUtrasthAnam / saktavastilapiSTazca madya lehAstathaiva ca / bhakSyamabhyaJjanaM vastistathA caattrvstyH|| gaNDUSaH karNatailaJca nastaHkammAnitarpaNam / * catuviMzatirityetAH snehasya pravicAraNAH // 10 // bhavanti / tatraudano'nnaM pazcaguNajalalAdhyam / vilepI daradalitakSudrataNDulAnAM caturguNajale sAdhanena viraladravA bahusikthasamanvitA yavAH / raso mAMsarasaH / mAMsaM yathAvat paka mAMsam / payo dadhi ca prasiddham / yavAH peyA daradalita. kSudratA DulAnAM par3a guNajale sAdhanena sikathasamanvitA drvruupaa| mUpazAko ceti mUpo vidalakRtazcAI zaguNatoye'STAdazaguNatAya vA paktvA pAdaziSTo dravaH / zAkaH phalAdipar3a vidhH| yUpaH kAmbalikaH khdd'shc| vidalakRtazcaturdazaguNatoye'STAdazaguNatoya vA paktvA ziSTo dravo yuurH| kAmbalikazca yUpaH---"takraM kapitthaM cAGgaro mricaanaajicitrkH| supakaH khar3ayaSa,'yaM yaSaH kaambliko'prH| dadhyamlalavaNasneha-tilamApasamanvitaH // " iti| saktava ityaadi| saktavo yvaadisktvH| tilapiSTaM tilazakulyAdikaM piSTakam / madya prasiddham / lehAH zarkarAdinA pAkAta kRtA utkaarikaaH| bhakSyaM ghRtapUrAdikam / tathAbhya anaM gAtrai bhrakSaNam / vastiranuvAsanavidhinA / uttaravastayo yoniziznapathena vastinA dAnamaH / / gaNDUpa ityaadi| gaNDayo'saJcAryasnehamAtrAyA mukhe dhaarnnm| kaNatailaM krnnpuurnnm| nastaHkarma pnycvidhm| akSitarpaNaM netrAbhyantare daanenaakssitRptikrnnm| pravicAraNA prakapaNa vizeSAt cayyate bhakSaNapAnalehAbhyaJjanAdirUpeNa upasevyate yat tat prvrtnaa| odnaadyshcviNshtirbhvnti| snehayuktA hAte bhakSyante ityevamAdaya aacrnnm| na tu savvatraiva jATharAgnisambandhena vyaapriynte| abhyaGgAdIni hi bhrAjakapittoSmaNA pcynte| tasmAt pravicAraNAsaMjJA kRtA na khavacAraNAsaMjJati odanAdinirdeze'dhikagaNanA. vyavacchedAthaM punazcatuviMzatirityuktam // 10 // kRta ISadamlaH, etayorudAharaNaM yathA--"takaM kapitthacAGgerI-maricAjAjicitrakaiH / supakkaH khaDyUSo'yamayaM kAmbaliko mataH / dadhyamlo lavaNasneha-tilamASAnvitaH zRtaH" // iti| lehaH zarkarAdInAM pAkAta kRtaH, lihyata iti lehaH / pravicAryate'vacAryate'nukalpenopayujyate'nayeti pravicAraNA nastaHkarNAkSitarpaNamiti cakrapANiH / 76 For Private and Personal Use Only Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 602 [ snehAdhyAyaH caraka saMhitA | acchapeyastu yaH sneho na tAmAhurvicAraNAm / snehasya sa bhiSTaH kalpaH prAthamakalpikaH // 11 // rasaizcopahitaH snehaH samAsavyAsayogibhiH / bhistripaSTidhA saGkhyAH prApnotyekaJca kevalaH // evameSA catuHSaSTiH snehAnAM pravicAraNA / okarttavyAdhipuruSAn prayojyA jAnatA bhavet // 12 // gaGgAdharaH-- atha kevalasnehapAnamapi vicAraNA bhavatItyAzaGkayAha -acchapeyasvityAdi / accha evAnAvilatayA peyastu yaH snehastAM vicAraNAM nAhuH / kasmAt ? snehasyetyAdi / yataH snehasya sa khalvaccha peya kalpaH prAthamakalpiko bhiSaga dRSTaH / tadanantaraM prakRtidehazeSAdInavekSya tathA pAnAzakto ca odanAdivicAraNA karttavyA // 11 // gaGgAdharaH - atha " kAya vicAraNAH" iti praznasyottaramAha rasairityAdi / odanAdivicAraNAsu ca vicAraNAH sarpirAdi snehA burAdibhiH padmaH samAsavyAsayogibhirupahitA upAdhimAn san triSTirAsayAH prApnoti / kevalo'nupahitazcaika ityevameSA snehAnAM catuHSaSTiH pavicAraNA tU vyAdhipuruSAna jAnatA bhiSajA prayojyA bhavet / yadyapi svacchadeyoM na vicAraNA tathApi odanAdayaH, odanAdayazca sneha - vicAraNAyAM snehayuktA eva boddhavyAH, abhyaJjanAdayastu yadyapi zuddha snehasampAdyAstathApi jaTharAgnisambandhena vyApriyanta iti tantre vicAraNAzabdenocyante // 10 // cakrapANiH -- kevalasnehapAnantu snehate zakyavijJayavattvena na vicAraNAsaMjJayocyate, etadevAhaacchapeya ityAdi / acchazva peyazca acchapeyaH, zradanAdyasambandhe mati peya ityarkI, na tAmAhuvicAraNAmiti vacanena vaidyaparamparAsiddho'yaM vyavahAra iti darzayati bhipagbhiTeTo bhiSagTaTaH / prathame zreSTa kalpe pakSe bhavatIti prAthamakalpikaH zreSTha ityarthaH // 13 // 2 cakrakANiH --- prakArAntareNa vicAraNAbhedamAha rasaizcetyAdi / samAso rasAnAmanyonyamelakaH, vyAso'melakaH, samAsavyAsavadbhiH par3abhI rasairodanAdigatairupahito yuktaH san snehasriparisaMkhyAM prApnoti ; ekazca kevala ityacchapeyaM varjayitvA'bhyaJjanAdi-prayojyaH; triSaSThI rasabheda AtreyabhadrakApyaye "svAdvamlAdibhiryogam ityAdivAkye vakSyamANo boddhavyaH evaM snehAnAM rasayuktAnAM catuHSaSTiH pravicAraNAH syuH, catuHSaSTiriti snehAnAmityanena sambadhyate, tena, pravicAraNtyekavacanamupapannaM syAt / na sarvvavicAraNA sarvatra karttavyA, kintu, sAtmyatu vyAdhidoSapuruSAn parIkSya yA yatra yujyate tatra sA karttavyetyAha-okartvityAdi / oko'bhyAsaH / puruSagrahaNena kasmin deze'yaM puruSo varttata iti parIkSayA dezo'pyavaruddho boddhavyaH, kyobalaprabhRtayazca boddhavyAH ||12|| Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH sUtrasthAnam / prathamakalpavicAraNA bhavatIti ctuHssssttiruktaa| rasAnAM SaSNAM samAsavyAsayogena tripaSTividhavamAtreyabhadrakApyIye vkssyte| suzrute ca rasabhedavikalpe proktH| tada yathA--yathAkramaM pravRttAnAM dvikeSu madhuro rsH| paJcAnukramate yogAnamlazcatura eca ca // trIthAnugacchati raso lavaNaH kaTuko dvym| tiktaH kapAyamanveti te dvikA daza paJca ca // " tadyathA--madhurAmlo madhuralavaNo madhurakaTako makaratikto mghrkpaayH| ityete paJcAnukrAntA ydhrnn| amlalavaNo'mlakaTako'mlatito'mlakagAya ityete cakhAro'nukrAntA amlen| lavaNakaTuko lavaNatikto lavaNakapAya ityete trayo'nukrAntA lvnnen| katiktaH kadakapAya iti dvAvetAvanukrAnto kttuken| tiktakaSAya ityekevaanukraantstiktn| ete paJcadaza dikasaMyogA vyaakhyaataaH| trikaM vakSyAmaH / "Ano prayujyamAnastu mathuro daza gacchati / Sar3amlo lavaNastasmAdadanvekaM rasaH kttuH||" tadyathA-madhurAmalalavaNo madharAmlakaTuko madhu. rAmlatikto madhurAmlakapAyo madhuralavaNakaTuko madhuralavaNatikto madhuralavaNakapAyo adhurakaTutikto madhurakaTukapAyaH madhuratiktakazaya evamete trikasaMyogAnAM dazAnAmAdau madhuraH pryujyte| amlalavaNakaTuko'mlalavaNatikto'lalavaNakapAyo'lakaTutikto'mlakaTukaSAyo'mlatiktatapAya ekopAM paraNAmAdAvamlaH prayujyate / lavaNa kaTulito lavaNakaTukapAyo lavaNatiktakapAya evameSAM trayANAmAdau lavaNaH pryujyte| kaTutiktakapAya evamekasyAdau kaTukaH pryujyte| evameSA triksNyogviNshtirvyaakhyaataaH| catuSkAna vkssyaamH| "catuSkarasasaMyogAn madhuro daza gcchti| caturo'mlastu gacchaMcca lavaNastvekameva tu // " tadyathA madharAmlalavaNakaTuko madhurAmalalavaNatikto madhurAmlalavaNakaSAyo madhurAmlakaTutikto madhugamlakaTukaSAyo madhurAmlatiktakaSAyo madhuralavaNakaTutikto madhuralavaNakaTukapAyo madhuralavaNatiktakaSAyo madhurakaTukatiktakaSAyaH, evameSAM catuSkasaMyogAnAM dazAnAmAdau madhura prayujyate / amlalavaNakaTutikto'mlalavaNakaTukaSAyo'mlalavaNatiktakaSAyo'mlakaTutiktakapAyaH, evameSAM catuNAM catuSkasaMyogAnAmAdAvamlaH prayujyate / lavaNakaTutiktakaSAya evamekasyAdau lavaNaH prayujyate / For Private and Personal Use Only Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 604 crk-sNhitaa| [snehAdhyAyaH ahorAtramahaH kRtsnama hazca pratIkSyate / pradhAnA madhyamA hrasvA snehamAtrA jarAM prati / iti tisraH samuddiSTA mAtrAH snehasya mAnataH // 13 // evamete catuSkarasasaMyogAH paJcadaza vyaakhyaataaH| pazcakAna vakSyAmaH / "paJcakAna paJca madhura ekamAlastu gacchati / " tada, yathA-madhurAmalalavaNakatikto madhurAmlalavaNakaTukapAyo madhurAmalalavaNatiktakaSAyo madhurAmlakaTatiktakapAyo matharalavaNakatiktakapAyaH / evameSAM paJcAnAM paJcakarasasaMyogAnAmAdau madhura pryujyte| ___ amlalavaNakaTutiktakAya evamekasyAdAvamlaH prayujyate / evamete paTa paJcaka rasasaMyogA vyaakhyaanaaH| SaTkamekaM vkssyaamH| "paTaka ekaH pRthaka paT ca tripaSTiH sya rasA iti / " madhurAmalalavaNakaTutiktakaSAya evamekaH paTa ko rsH| pRthak ca pada madharazcAmlazca lavaNazca kaTukazca tiktazca kapAyazceti / evaM smaasvyaasyogaa| tripaSTirbhavanti rasA iti // 12 // gaGgAdharaH-atha snehasya kati mAtrAH kathaMmAnA iti prshnysyottrmaahahoraatrmityaadi| nidezAva vidhA mAtrA snahasya pradhAnA madhya / isvA ca / krameNAhorAtraM yA jarAM prati pratIkSate sA prdhaanaa| yA kRtsamaharA prati pratIkSate sA madhyamA maatraa| yA cAddhAhaM jarAM prati pratIkSate sA isvA mAtrA bhvtiiti| mAtrANAmanyatamayA mAtrayA catuHSTipravicAraNAnAmanyatamayA pravicAraNayA khalvodanAdipravicAraNAnyatamayA vicAraNayA snehastena bhiSajA snehaH prayoktavyo ya okAdIna jaanaati| oko'bhyAsa etasya puso'sya snehasyAbhyAso'sti na cAparasyetyevaM yo bhiSak jAnAti / Rtuzca yo jaanaati| yasyAbhyastasya snehasya yasmina Rtau vidhAnamavizanazca jAnAti yH| tatra vyAdhizca yo jaanaati| vAtajo vA pittajaH kaphajo'nyathA veti, tatra yogyaM snehaM tasya kAlaM jJAkhA prayojayet. tatrApi purupaM yathA tathA jAnIyAt / cakrapANiH-mAtrAyAH saMkhyA pramANaJcAha - ahoraatrmityaadi| ahorAtrazabdo'STapraharopalakSaNaH, evamahAzabdAhizabdau catuHpraharadvipraharopalakSaNo, tena praharAdyatIte'pyani pItA mAtrA yathoktapraharakAlaprAptayA dinAntare rAtrau vA jIryamANA mntvyaa| anye tvahorAtrazabdena nyanenApyatA yuktA rAtrirahorAtreNaivocyate, kRtsnAhI tu praharopalakSaNAviti vadanti, atra yadAhorAtra For Private and Personal Use Only Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH sUtrasthAnam / 605 tAptAM prayogAn vakSyAmi puruSaM puruSaM prati / prabhUtasneha nityA ye kSutpipAsAsahA nraaH|| pAvakazcottamabalo yeSAM ye cottamA bale / gulminaH sarpadaSTAzca visarpopahatAzca ye|| unmattAH kRcchramUtrAzca gADhavarcasa eva ca / pibeyuruttamA mAtrAM tasyAH pAne guNAn zRNu // vikArAn zamayatyeSA zIghra smykpryojitaa| doSAnukarSiNI mAtrA srvmaargaanusaarinnii| valyA punarnavakarI zarIrendriyacetasAm // 14 // arusskrphottpiddkaa-knndduupaamaabhirrditaaH| kuThinazca pramIr3hAzca vAtazoNitikAzca ye|| puruSo'yaM kasmin deze jAto vasati vA kiMprakRtikaH kiMsAraH kiMvayAH kimagniH kiMbalaH kiMkoSTha ityevaMprakAreNa yo jAnAti purupamiti / __ athaipAM mAtrANAM kA mAtrA keSu prayoktavyA iti praznasyottaramAha-iti tisra ityaadi| prabhUtasneha nityA nityaM pracurasnehasAtmyA ye te tAvat snehamupasevitu prabhavanti / atA'nye ca ye kSutpipAsAsahAH syuste'pi prabhavanti / tebhyo'nyeSAM yeSAM pAvako jATharAgniruttamabalaste'pi cottamA mAtrAM pAtu prabhavanti / tebhyo'nye ca ye vale bhavantyuttamAste'pi prbhvnti| gulmiprabhRtayazca vyAdhivalAt prabhavantItyata ete snehasyottamA mAtrAM pibeyuH| tasyA uttamamAtrAyAH pAne guNAn shRnnu| nada yathA--vikArAnityAdi zarIrendriyacetasAmityantena // 13 // 14 // gaGgAdharaH-atha madhyamamAtrAha puruSamAha-arupketyAdi / aruSko'ru SikA pariNAminI mAtrA kriyate, tadA tadaharAhAro na karttavyaH, ata evaitatpAnaM puruSavizeSaviSayakathane ukta "kSutpipAsAsahA narA:" iti / prabhUtasnehanityAH prabhUtasnehasAtmyAH , samyagayojitetivacanena mahAvyApattitvamasyAH suucyti| sarvamArgAH koSTasAndhamamma zAkhAH, punarnavakarI niHzeSadoSaharatvena / / 13314 // cakrapANiH-arupketyAdi madhyamamAtrAguNaH, abhaekAharucikA / zodhanArtha iti zodhanArtha For Private and Personal Use Only Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 606 crk-mNhitaa| ( snehAdhyAyaH nAtibabAzinazcaiva mRdukoSThAstathaiva ca / pibeyurmadhyamAM mAtrAM madhyamAzcApi ye bale // mAtraiSA mandavinazA na caatiblhaarinnii| sukhena ca snehayati zodhanArthe ca yujyate // 15 // ye tu vRddhAzca bAlAzca sukumArAH sukhocitaaH| riktakoSThatvamahitaM yeSAM mandAgnayazca ye|| jvarAtIsArakAsAzca yeSAM cirasamutthitAH / snehamAtrAM pibeyuste hrasvAM ye cAvarA bale // parihAre sukhA caiSA mAtrA snehnvRhnnii| vRSyA balyA nirAvAdhA ciraJcApyanuvartate // 16 // vAtapittaprakRtayo vAtapittavikAriNaH / cakSuHkAmAH kSatakSINA vRddhA baalaastthaablaaH|| aruSkAdivyAdhisvabhAvAda, tadArtAH kuSThiprabhRtayazca snehasya madhyamAM mAtrAM pibeyuH| nAtibahAzino nAtyalpAzinazca ye madhyamAhArA iti / asyA gunnaanaah-maatraipetyaadi| mandavibhraMzA alpavalezakarI mAtrA // 15 // gaGgAdharaH-atha isvamAtrAyogyaM puruSamAha...ye vityaadi| vRddhabAlAdayaH snehamAtrAM hrasvAM pibeyuH| sukumArA mRdu svbhaavaaH| sukhocitAH sukhjnkbhaavaabhyaasvntH| yeSAM riktakoSThavaM zunyodaratvamAhitaM zUnye sati koSThe kaSTaM syAt / yeSAM jvarAdayo rogaashcirotthitaaste| ye cAvarAH kaniSThA bale durbalA iti| iskhamAtrAyA guNAnAha--parihAra ityaadi| eSA haskhA mAtrA khalvalpaparihAraviSayakhAt sukhaa| snehanI ca chahaNI ca / nirAbAdhA vyApattirahitA, ciraJca kAlameSA mAtrAnuvartate, na zIghra nivattete // 16 // gaGgAdharaH-atha "kazca kebhyo hitaH snehaH ityanena pRSTaH kaH snehaH kebhyo snehakaraNe, etena uttamamAtrA saMzamane eva paraM, na tu zodhanAGgasnehe kartavye iti darzayati / ye svityAdi hrasvamAtrAguNaH, parihAre sukhetyalpamAtraparihAratvena // 15 // 16 // cakrapANiH-yaH sneho yanna kArya stamAha-vAtapittetyAdi / vAtapittavikAragrahaNenaiva vAtapitta For Private and Personal Use Only Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 13za adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / AyuHprakarSakAmAzca balavarNasvarArthinaH / puSTikAmAH prajAkAmAH saukumAryyArthinazca ye // dIptyajaHsmRtimedhAgni-buddhIndriyabalArthinaH / piveyuH sarpirAzci dAhazastraviSAgnibhiH // 17 // pravRddhazlemamedaskAraca lasthUla galodarAH / vAtavyAdhibhirAviSTA vAtaprakRtayazca ye / balaM tanutvaM laghutAM dRr3hatAM sthiragAtratAm / trigvaladatvAM ye ca kAGkSanti dehinaH // kimikoSThAH karakoSThAstathA nADIbhiradditAH / piveyuH zItale kAle telaM tailocitAzca ye // 18 // 607 janebhyo hita iti, tasyottaramAha-vAtapittetyAdi / ye vAtapittaprakRtayastathA ye vAtapittavikAriNaH evaM cakSuHkAmAdayazca ye dAhAdibhirArttAzca ye te sarpiH piveyusteSAM sapihitamiti vAdhyam // 17 // gaGgAdharaH- atha yeSAM talaM hitaM tAnAha paddhatyAdi / ye pravRddhazleSmamedaskAH pravRddhazleSmANaH pravRddhabhedaskAya / cale ca sthULe ca galodare yeSAM te / ye ca balAdikaM kAnti, krimikoSThAH tathA karakoSThAzca ye / ye ca nAr3IbhiH nAr3IvraNairadditAH, ye ca tailocitAstaila se vanamabhyastavantaste zItale kAle hime zizire divA tailaM piveyuH / tailaM prApIti pUrvvamuktaM nAtyuSNazIte iti ca tatrAtizItavajjainaM tadapavAde punariha zItale kAle vidhiruktaH / / 18 / / I For Private and Personal Use Only prakRti dheSu punastadabhidhAnaM vAtapittaprakRtInAM stoka zleSmavikAre'pi ghRtapAnopadezArtham / evaM "vAtavyAdhibhirAviSTA vAta prakRtayazca ye" ityatra vyAkhyeyam / balArthina ityatra balazabdaH smRtyAdibhiH sambadhyate ; Atto: pIr3itA dAhAdibhiriti sambandhaH // 17 // cakrapANi: tailaviSayamAha - pravRddhetyAdi / zItale kAla iti tailasyoSNatvena zItale'pi kAla ityarthaH ; tena sAmAnyapratiSedhaH - " nAtyuSNazIte snehaM pivennaraH" iti na virudhyate ; yadi vA, sarpiHpAnakAlApekSayA zItatvaM boddhavyam // 18 // Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 608 crk-sNhitaa| [snehAdhyAyaH vAtAtapasahA ye ca rukSA bhaaraadhykrssitaaH| saMzaSkaratorudhirA nisphItakaphamedasaH* // asthisandhizirAsnAyu-marmakoSThamahArujaH / balavAn mAruto yeSAM khAni cAvRtya tiSThati // mahaccAgnibalaM yeSAM vasAsAtmyAzca ye narAH / teSAM snehayitavyAnAM vasApAnaM vidhIyate // 16 // dIptAgnayaH klazasahA ghasmarAH snehasevinaH / vAtArtAH krUrakoSThAzca snehyA majjAnamApnuyuH // 20 // yebhyo yebhyo hito yo yaH snehaH sa prikaattitH| snehanasya prakau tu saptarAtratrirAtrako // 21 // gaGgAdharaH-atha vasA yeSAM hitA taanaah-vaataatpetyaadi| bhArakarSitA adhykrssitaashc| saMzuSkaretaso ye, ye ca saMzuSkarudhirAH, ye ca nisphiitkphmedsH| nizabdo nissdhe| yeSAMkako na skIto medazca na skItaM te kSINakaphamedasa iti| ye cAsthyAdimahArujaH, asthyAdipu mahArunA yeSAm / yeSAM khAnIndriyANi srotAMsi cAhatya balavAn vaayustisstthti| yeSAmagnivalaM mht| ye ca narA vasAsAtmyAsteSAM snehayitavyAnAM snehAhANAM vasApAnaM prazasyatvena vidhIyate // 19 // gaGgAdharaH-atha yeSAM majjA hinastAnAha--dIptAmaya ityaadi| ghasmarA amarA bahubhojina iti| vAtAzci ye, ye ca karakoSThA atha ca snehyAH snehanArhA na khasnehyAste majjAnamApnuyuH piveyuriti / / 20 // gaGgAdharaH-upasaMharati- yebhya ityaadi| atha "prakarSa snahane ca kaH" iti prshnsyottrmaah-snehnsyetyaadi| snehanasya dvau prakapa saptarAtrazca trirAtrazca ___ ckrpaanniH-vsaavissymaah-vaataatpetyaadi| saMzuSkaniSpItazabdo kSINArthAveva ; mahAruja ityasthayAdibhiH sambadhyate ; khAni srotaaNsi| dIptAgnaya ityAdi majapAnaviSayaH, dhasmarA bahubhakSakAH, ApnuyurupayuJjIran / / 19 / 20 // cakrapANiH--prakarSAvityalpaprakarSa-bhUyaHprakarSoM , tena alpatvena trirAnikaH prakarSoM bhUyastvena * niSpItakaphamedaseti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAya sUtrasthAnam / 606 mvadyAH zAyitavyAzca rukSA vAtavikAriNaH / vyAyAmamathastrInityAH snehyAH stharya cacintakAH // 22 // saMzodhanAte yeSAM runaNaM saMpravakSyate / na teSAM snehanaM zastamutsannakaphamedasAm // abhiyandAnanagudA nityaM mandAgyazca ye| sAmUpirItAzca gabhiNyastAluzoSiNaH // iti| acchopasaMvayA krUrakoSThasya saptarAtraH prakarSastathA mRdukoSThasyAcchopasevane trirAtraH prakaH / odanAdivicAraNayA snehanaprakarSoM nAnugatastasya samyagalakSaNadarzanena prako vodhyaH // 21 // . gaGgAdharaH atha "sneyAH ke" iti praznasyottaramAha-svedyA ityAdi / vakSyamANA ye svayAH svedAhoH svedsaadhyvyaadhimntH| ye ca zodhayitavyA vmnaadinaa| ye ca kakSA ye ca vAtavikAriNaH / ye ca vyAyAmAdinityAH nityaM vyAyAmakAriNa nityaM madyapAyino nityaM striismbhoginshc| ye ca cintakAH satatacintAkAriNaste sarva snehyAH snehnaarhaaH| teSAM snehaH kattavya iti // 22 // gaGgAdharaH----atha ke ca na snahyAH" iti prshnsyottrmaah-sNshodhnaadityaadi| yaSAM saMzodhanAte rakSaNa kartavyaM vakSyate teSAM snehanaM na zastam / te tu na snehyAsteSAM saMzodhane karlage tu snehaH kaayyH| utsannakaphamedasAzca snehanaM na zastam / evaM ye khalvabhipyandAnanagudAH / abhiSyandI sAvaM savantAvAnanagudau yeSAM te| tathA ye nityaM mndaagnyH| kacinmandAgnayastu na snehane pratisAptarAtrika iti ca syAta / etacca vakSyamANasadyaHsnehaprayogAtiriktaprayoge boddhavyaM, yadi vA, sadyaHsnehaprayogA api bAhenaiva snehayanti, nutyarthantu teSu sadya inyukta; yadukta -"nAhAvaraM saptadinaM parantu snigdho naraH svedayitavya iyH| nAtaH paraM snehanamAdizanti sAtmyobhavet saptadinAt parantu" // 21 // cakrapANiH -- sAmAnyena snehyAnAha svedyA iti / -- svedyA, svatantrasvedasAdhyAH vAtarugA - dayaH, zodhanAGgasvedasAdhyAnAntu 'zodhayitavyAH' ityanenaiva gRhItatvAt ; cintakA iti cintAMbahulAH // 22 // . cakrapANi:--- amnehyAnAha-- saMzodhanAta ityaadi| yepAM rukSaNaM vakSyate laGghanavRhaNIye.-.... " yAdA mahAdIpA marmasthA vyAdhayazca ye / UrustambhaprabhRtayo rukSaNIyA nidrshitaaH||" ityanena For Private and Personal Use Only Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [snehAdhyAyaH annaviSazchardayanto jtthraamgrditaaH| durbalAzca pratAntAzca snehaglAnA madAturAH // na snehyA vartamAneSu na namtovastikarmasu / snehapAnAt prajAyante teSAM rogAH sudAruNAH // 23 // purISaM grathitaM rukaM vAyurapraguNo mRduH| paktA kharatvaM raukSyazca gAtrasyAsnigdhalakSaNam // 24 // vAtAnulomyaM dopto'gnivarcaH snigdhamasaMhatam / mAIvaM nigdhatA cAGga snigdhAnAmupajAyate // 25 // ssidhynte| chadde yantazchadirogavantaH / jaThararogAmadoSagaradoSArditA ye| pratAntA glaanimntH| snehaglAnAH snehasavana ye glAyanti na hRSyanti te| ye madAturAH savvedA madarogArtA madyAdipAnajamadanityAzca te sarve janA na snehyAH snehanArhA na bhavanti, teSAM sneho na kaavyH| nastaHkammesu nasyapradhAnAdiSa vattemAnaMSa kriyamANeSu tathA vastikammesu niruha nuvAsanakammesu kriyamANeSu te janA na snehyaaH| eSAM snehane doSamAha-snehapAnAdityAdi / teSAm asnehyAnAM snehapAnA sudAruNA rogAH kaphAdito jAyante // 23 // gaGgAdharaH-- atha "snigdhAtisnigdhalakSaNaM kima" iti praznasyottaramAha-purISa. mityaadi| puruSasya yasya snehane kRte purISaM grathitaM granthibhUtaM vattataM na dravIbhUtaM syAdevaM rukSazca tat purISaM dRshyte| vAyuzca praguNo yathAsvaguNo na bhavati / paktA jATharAgni dumndH| gAtrasya kharakhaM kakezavaM raukSyazca cikkaNakharAhityaM syAt tadA tasyAsnigdhalakSaNaM snehAyogalakSaNaM vidyAt / prazne snigdhAtisnigdhalakSaNapadamasnigdhe'pyupalakSaNAt // 24 // gaGgAdharaH-atha snehasya samyagyogalakSaNamAha-vAtAnulomyamityAdi / teSAM zodhanAdRte snehanaM na zastaM, yadA ca zodhane virukSyante tadA paraM zodhanAGgastava snehaH karttavya iti bhAvaH ; utsanno vRddhaH kapho medazca yeSAM te tathA,-etacca vizeSaNaM, virukSaNIyA evambhUtA eva bhavantIti darzayati / abhiSyando dravapradhAnazleSmavikArI, garaH kRtrimaM viSam atipratAnto'tikSINadvadhAtuH vartamAneSu kriyamANepvityarthaH // 23 // ckrpaanniH--asnigdhlkssnnmaah-puriissmityaadi| mRduriti pakta vishessnnm| vAtAnulomyamityAdi snigdhalakSaNam / paannddutetyaadytisnigdhlkssnnm| jADyamindriyamadatvam // 24 // 25 // For Private and Personal Use Only Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 13za adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / pANDutA gauravaM jADa purISasyAvipakkatA / tandrIrarucirutukka zaH syAdatisnigdhalakSaNam // 26 // dravaNamanabhiSyandi bhojyamannaM pramANataH / nAtisnigdhamasaGkIrNaM zvaH snehaM pAtumicchatA // pibet saMzamanaM snehamannakAle prakAGkSitaH / zuddhArtha punarAhAre naize jIrNe pivennaraH // uSNodakopacArI syAd brahmacArI kSapAzayaH / zakRnmUtrAnilodgArAnudIrNAMzca na dhArayet // snigdhaM vaccezcAsaMhataJca bacce iti / aGge mArdavaM snigyatA ca / snigdhAnAM samyak snigdhAnAm // 25 // gaGgAdharaH - athAtistigyalakSaNamAha-pANDutetyAdi / puruSasya pANDutA ca gauravaJca jADyaJca gAtre, na tu purISasyeti yojanA, jADyAsambhavAt / avipakkatA tu purISa tyAmatA atisnigdhalakSaNamiti // 26 // 611 gaGgAdharaH - atha kiM pAnAt prathamaM hitAhitamiti praznasyottaramAhadravoSNamityAdi / snehaH zvaH paradine pAtumicchatA puMsA pUvvaM dinaM dravaJca uSNaJca anabhiSyandi cAnatisnigdhaJca asaGkIrNa dvitrAdidravyANAmekIkaraNena niSpannapAkaM saGkIrNaM tadanyadasaGkIrNamannaM bhAjyaM, paradine tu yadA prakAGkSA bhojanAkAGkSA syAt tadAnnakAle saMzamanaM snehaM sa pumAn pivet / zuddhArtha snehane kattavye naizAhAre jIrNe prAtaHkAle sa naraH pibet / tataH pIte snahe jIrNe ca kiJca hitAhitamiti praznasyottaramAha - uSNodakopacArotyAdi / uSNodakena pAnastrAnazaucAdupacArazIlaH syAt tathA brahmacArI maithunavajrjI syAt / tathA kSapAzayaH syAt na tu divAzayo rAtrijAgaraNo vA syAt / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - snehAt pUrvaM yat pathyaM tadAha - dravoSNamityAdi / asaGkIrNamaviruddhavIryyam, zva ityAgAmidine / annakAle dvipraharAdilakSaNe, bubhukSA kadAcinna syAdapi, tadarthaM vizeSaNaM "prakAGkitaH" iti / zuddhayarthaM snehaM naize dinAntarakRta AhAre jIrNa eva prAtareva pibedityarthaH / saMzamanArthasneho yadi jaraNAnte prAtareva kriyate tadA koSThopalepakadoSasyAkSayAt tena doSeNa sambaddho doSotklezaM kuryyAt na saMzamanaM, saMzodhanArthastu doSotklezaM karotItyapekSaNIya eveti bhAvaH / etacca kAlakathanamutsargeNa, tena, " vAtapittAdhiko rAtrau ityuktakAlavirodho na syAt / Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 612 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | vyAyAmamuccavacanaM krodhazoko himAtapare / vajrjayeda pravAtaJca seveta zayanAsanam // snehaM pItvA nare snehaM pratibhuJjAna eva ca / snehamithyopacArAddhi jAyante dAruNA gadAH // 27 // mRdukoSThastrirAtraMNa snihyatyacchopasevayA / snihyati karakoSThastu saptarAtraM ga mAnavaH // 28 // gur3aminurasaM mastu nIramullor3ita davi / pAyasaM kRzaraM sarpiH kAmarthya triphalA rasama // For Private and Personal Use Only evamudIrNAn zakRdAdInAM vegAn na dhArayet / vyAyAmAdikaJca vajjayet / zayanAsanamapravAtaM pravAtagamanarahitadeze sevena / sneha pIlA tvaparaM sneha pratibhUjAne nare snehamithyopacArAd dAruNA gar3hA jAyante / hi yasmAt tasmAt snehaM pItvA bhojanAdau snehAntaraM na bhuJjIta iti / pIte jIrNe ca snehitaJcAhitaJcoktam // 27 // gaGgAdharaH- atha ke mRdukrUrakoSThA ityUnaviMzapraznasyottaramAha mRdukoSTa ityAdi / yo mRdukoSTha sa khalvacnehopasevayA trirAtreNa nihyati / tathA snehanadarzanAnmRdukoSTho'yamityanumIyeta / saptarAtreNAcchopasevayA karakoesta stridyatIti snehanadarzanAdanumIyetAyaM karakoSTha iti // 28 // gaGgAdharaH- evaM mRdukoSTasya lakSaNAntarANyAha--gur3amityAdi / gur3AvanyatamaM pIkhA mRdukoSTho naro viricyata iti gur3AyanyatamapAnena virecanadadarzanAdanumIyetAyaM mRdukoSTha iti / ullor3itamAloni dadhi / zaraM zarA tilataNDulamASamayI yvaaH| taduktam "titamASaistu krisaga kSapAyAmeva svapitIti kSapAzayaH / apravAjyeti zayanAsanavizeSaNam sneha pratiiti snehe jIrNe'pi snehaprayogAnuguNamanyasneha maviruddhavIryAdiguNayuktaM bhuJjAnaH, etena, snehe pIte jIrNe kiJca hitAhitamiti praznadvayasyottaramidam uSNodakopacArI yAda" ityAdi syAt // 36 / 27 // cakrapANi: mRdakoSThAdilakSaNamAha - mRddityAdi / abhyarhitatvAt koSTajJAnasyAsyApi talakSaNamAha-gur3amityAdi / ullor3ita dadhisaraH kRzarA nilanamApakRtA pavAyaH gacanaM nahAyAya ' Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH / ar sUtrasthAnam / drAkSArasaM kAlurasaM jalamuSNamathApi vaa| madya vA taruNaM pItvA mRdukopTo viricyate // virecayanti na tAni karakoSTa kadAcana / bhavati kra. kroSThasya grahaNyatyulbaNAnilA // udIya pittAlpakakA grahaNI mndmaasnaa| mRdukoSThasya tasmAt sa suviracyo naraH smRtH|| 26 // udINa pittA:grahaNI yasya cAgnibalaM mahat / bhasmIbhavati tasyAzu snehaH pIto'gnitejasA // kizareti ca // " kAmayaMtriphalArasaM kAzmaryAdInAM catuNI pratyeka rasaH / taruNaM madyam / eSAM mAtrAvatpAnaM mRdukoSTa virecayati na tu svalpamAtram / __ atha karakoTalakSaNamAha virecyntiityaadi| etAni gur3AdIni vara koSTa naraM kadAcana na virecayanti / epAM gur3AdInAM yathAmAtrayA pAnena virecanasyAdarzanenAnumIyetAyaM karakoSTha iti| nanu kena hetunaivaM koSThaH syAdityata Aha bhvtiityaadi| karakoSThasya narasya grahaNI nAhI atyuruvaNAnilA bhavati, tasmAddubireyaH syAt / madukoSThasya narasya grahaNI nAr3I udINapittatayAlpakakA mandamAmalA ca bhvti| tasmAda gur3Adibhirapa. virecanazaktibhirdravyaiH sa ma dukoSTho naraH muvi cyA smRta iti // 29 // gaGgAdharaH .. atha kA vyApada iganena snehasya kA vyApattayaH syuriti praznasyottaramAha- udiipittetyaadi| yasya grahaNI nAr3I udINa pattA pravalapittA na tu kapha mAratayuktA. tathAnivalaca yasya mahata. tasya narasya pItaH sneho'gnita jasAtha bhsmiibhvti| na kevalamAzu snehamya jINetA myAna / hi...tilataNDulamAyasnu kuzarA kripati ca / R rakoSThAnAM virecanahetumAha - bhavatItyAdi / grahaNI koSTa myAgnyadhiSTAnabhUtA nAr3I, yadutam 'agnyadhiSThAnamannasya grahaNAda grahaNI mAtA' ini| utIrNapittetyAdi mRTukoSTaravarUpakathanaM kra ra koSThasya grahaNIgato vAyugur3A. dAnAM saratvaM prativadhnAni, mRdukoSThasya hi grahapyAM virodhako vAyunAsti stambhako'pi ile mAlapaH, atarasaguNAJca pittaM pravalaM ; tena, gur3AdibhiH sukhaM virecanaM bhavati bhAvaH // 28120 // cakrapANiH - samprati snehavyApado darzayati- udiirnntyaadi| ojaH sarvadhAtusArabhUnaM hati: mya.naM, prakSArada na sthAnAna bhrazayana ruparaMzca / balAtyanena mahendhano bahiti balavAna bhavahIni For Private and Personal Use Only Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| ( snehAdhyAyaH sa jagdhvA snehamAtrAM tAmojaH prakSArayan blii| sneha niruttamAM tRSNAM sopasargAmudIrayet // nAlaM snehasamRddhasya zamAyAnna sugurvapi / sa cet suzItaM salilaM nAsAdayati dhyte| yathaivAzIviSaH kakSamadhyagaH svaviSAgninA // 30 // ajINe yadi tu snehe tRSNA syaacchiiyedbhissk| zItodakaM punaH pItvA bhuktA rukSAnnamullikhet // na sarpiH kevale pitta peyaM sAme vizeSataH / savvaM hynucred| dehaM hatvA saMjJAJca mArayet // sa mahAbalo dehAgnijeTharAgnistAM pItAM snehamAtrAM jagdhvA punarbalI valvAn sannojaH prakSArayana sopasargAmunyAM pravalAM tRSNAmudIrayet / ___ tarhi tadagniprazAntyartha gurvnnmshniiyaadityaashngkaayaamaah-naalmityaadi| snehasamRdasya samyagavaddhasya mahAbalasya dehAgneH zamAya zAntyai sugupyanna bhukta nAlaM na samartha bhvti| tadA sa mahAbalAgniH snehapAnena labdhabalAnizca puruSo yadi tadA suzItalaM jalaM nAsAdayati pAnAya na prAmoti, tadA tenAgninA dahyate dAhavAn syAt / tatra dRSTAnta:- yathaivetyAdi / yathA khalvAzIviSaH sarpaH kakSamadhyagaH saMtRtasthAnamadhyagaH san svaviSAgninA dahyate / iti snehavyApada uktaaH| atha siddhayazca kA iti praznasyottaramAha-tasmAt sa tadA suzItalaM jalamA pipAsAzAntaH pibediti khyaapitm| tatra cAnyadAha-ajIrNa ityaadi| yadi tu tatra pIte sne he khalvajINe tRSNA syAt tadA taM snehaM chaI yed bhiSak / tato'nantaraM punaH zItodakaM pIkhA rukSAnnaJca bhuktvA ullikhet vamet / iti snehavyApatsiddhiM tAtkAlikImuktvA tadakaraNe'nyA vyApada Ahadarzayati, vacanaM hi-'nAlaM snehasamRddhasya zamAyAnnaM sugupi"| uttamA mahatI mAtrAM, sopasagI sopadravAM, kakSaH kASTha samUhaH ; chaIyediti prathamaM snehameva, tRSNAkArakaM taM snehaM chaIyitvA punaH zItodakaM pItvA rukSAnnaJca bhuktvA ullikhediti yojanIyam / * kevala miti cakrapANitaH paatthH| anucaredityatra anurajaditi ckrH| For Private and Personal Use Only Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH ] suutrsthaanm| 615 tandrIrutkleza AnAho jvaraH stambho visNjnytaa| kuSTAni kaNDUH pANDutvaM zothAzAMsyarucistRSA // jaTharaM grahaNIdoSaH stamityaM vAkyanigrahaH / zUlamAmapradoSazca jAyate snehavitramAt // tatrApyullekhanaM zastaM svedaH kAlapratIkSaNam / prati prativyAdhibalaM buddhA srasanameva ca // na spirityaadi| tasmAt kevale pitte vizeSataH sAme pitte sarpina peyam / kasmAt ? savvaM hiityaadi| hi yasmAt pittasya tIkSNaguNasahayogAt, snehasya vyavAyikhena sapiH sarva dehmnucret| tato vikAziguNena saMjJAM hakhA mArayet iti / pitte snehavyApada uktvA vAtapittAdhike ileSmAdhike cAnyeSu sneSu snehamithyAyogena yA vyApado jAyante tA aah-tndriirityaadi| stambhaH zarIrasya / stamityamAdvasanAvaguSThitakhamiva zarIraM mnyte| vAkyanigraho vAgrAdhaH / AmapradoSa AmaviSalakSaNaH / sneha vibhramAt snehamithyopacArAt / ___ AsAM snahavyApadAM sidvIrAha-tatrApItyAdi / tatra tApu snehavyApatnu ullekhanaM vamanaM zastaM, svedaH shstH| kAlapratIkSaNaM snehadoSakSayaparyantamabhojanaM, yAvatkAlaM snahI jiiyyti| prativyAdhivalaM tandrAle zAdipratyekavyAdhibalaM buddhA pratisrasanaM karttavyam / yatra vyAdhA yat srasanamaheti na srpirityaadi| na sarpiH sAme pitte peyaM, kevalantvasaMskRtaM vizeSato na peyaM sAmapitta eveti yojanA, evaM manyate-saMskRtaM tiktakAdibhiH ghRtaM sAme pitte titakAdi-pAcanaguNAnuyogAt yogyaM kadAcida, bhavatyapyasaMskRtantu sarvathA viruddhameva ; yadi vA, kevalamasaMskRtaM sarpiH pitte sAmAnyena sAme nirAme vA na peyaM, sAme pitta vizeSata iti yojanA ; etena, yatrApi sAmAnyena ghRtaM vihitaM, yathA- ata uddha kaphe mande vAtapittAttare jvre| paripakkaSu doSeSu sarpiHpAnaM yathA'mRtam ; tatrApyucitabheSajasaMskRtameva boddhavyaM ; yadi vA, na kevalaM pite sAme sadivizeSato na peyaM, kiM tarhi, tailAdInyapi vAtazleSmavihitAni, tayoH sAmayona peyAnItyarthaH / tasmin vyAkhyAne'peyamityakAraNzleSo drazvyaH / anurajet pittavarNaM kuryAt, saMjJA smRtistaddhanananceha vyaadhiprbhaavaat| staimityam ArdravastraguNThitatvamiva, AmapradoSA For Private and Personal Use Only Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 616 mtahAdhyAyaH crk-saahtaa| takrAriSTaprayogazca runapAnAnnasevanam / mUtrANAM triphalAyAzca sneDhyApattibheSajam // 31 // akAle cAhitazcaiva mAtrayA na ca yojitaH / snehI mithyopacArAcca vyApade tAtisevitaH / / snehAta praskandano jantustrirAtroparataH pibat / snehaca dravamukaca tra haM bhuktA ramaudanam // nadeva tana kara vyam / evaM takrAriSTaprayogatha kattavyaH / rUpAnAnnasevanaM nazA mUtrANAmAnAM sevana vikalAyAdha sevana miti snehavyApatti pajamuktaM bhavati // 30 // 31 // gaGgAdharaH vyApatkAraNAnyA akAle cetyaadi| yasya snehasya yaH kAla uktAtahiparItakAle yojitaH sneho vyApaTAta ahito yo yasya sa mne ho yojito vyaapdevt| mAtrayA na ca yojito yo yasya hitaH snehaH sa cenmAtrayA na yujyate tadA vyaapdevt| mithyopacArAcca yathAvidhivipazyayeNa upayogAcca snaho vyApadena / atiyogena bhavitazca yo yasya hitaH snehaH savvApadena / iti / ___ snehavyApatsiddhimapyAha snehAdityAdi / akAlAdiyojitasnehavyApadi jAtAyAM snehAt tatsnehapAnAt praskandanaH pracalitaH sana snehapAnaM vihAya prAhaM dravamuSNaM mAMsarasaudanaM bhuktvA virAtroparatasvirAtra vizramya punazca sneha ala sAvisUcikAlayaH, kAlapatakSiNaM snehanitadopakSayaM yAvadabhojanaM ; tayAri rAnAJca cikitsAvakSyamANAnAM prayogaH , mUtrAgAJca triphalAyAzca sevanamiti sambandhaH // 30 // 31 // cakrapANiH mithyopacArAda yathoktavidhyananuSTAnAta, atisevitaH kAlaprakarSaNa sevitaH / saMzodhanasnehapAne vRttipracAramAha -snehaadityaadi| snehAta snehaprayogAt, trirAtroparataH virAtra parityaktasnehapAna ityarthaH ; praskandanaM virecanaM, snehoparatasya trirAtra eva bhojanaM darzayati nehavadi yaadi| rasapradhAnamodanaM ramaudanam / . . mnevadahabamuSNaJca iti nA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH! sUtrasthAnam / ekAhoparatastadvad bhuttavA pracchardanaM pibat / syAttu saMzodhanArthAya * vRttiH sneha viriktavat // 32 // snehadviSaH snahanityA RdukoSThAzca ye nraaH| klezAsahA madyanityAsteSAmiSTA vicAraNAH // lAvataittirimAyUra-haMsavArAhakoku TAH / gavyAjaurabhramAtsyAzca rasAH syuH snehane hitAH // yavakAlakulatthAzca snehAH sguddshrkraaH| dADimaM dadhi savyoSaM rasasaMyogasaMgrahaH // 33 // pi| tatra tadvadvamuSNazca mAMsasya rasaudanaM bhuktvA ekAhoparataH ekAha viramya pracchaddenaM vamanamauSavaM pivet| evaMprakAreNa vamanAnantaraM punarekAI vizramya tridinAnantaraM punastaM snehaM pibediti tAtparyam / iti vyApatsiddhimuktvA "acche saMzorane caiva sneha kA dRttiriSyate" iti praznasyottaramAha -syAt khityAdi / saMzodhanArthAya khalvacche sneha pIte viriktavattiH syAt / viriktasya vRttirvakSyate // 32 // gaGgAdharaH--iti vRttimuktvA "vicAraNA keSu yojyAH" iti praznasyottaramAha-sneha dvipa ityAdi / sneha dviDAdiSu vicAraNA iSTA bhavanti / "vidhinA kena tat prabho vicAraNA yojyAH" iti praznasyottaramAha -- lAvetyAdi / odanAdayo yA vicAraNA uktAstAsu madhye mAMsarasA lAvAdInAM mAMsarasAH snehanakriyAyAM hitaaH| (vabhra nkulH)| eSAM rasAnAM saMskAradravyANyAha-yavetyAdi / rasa vamane snehavRttimAha--eketyAdi / ekAhoparataH snehAditi yojanA, tadvaditi snehavad dravamuSNaJca rasaudanaM snehoparamadivasa ev|| __ saMzamanavidhimAha-syAt vityaadi| asaMzodhanArthIye saMzamane, vRttirupacAraH, viriktavadityanAgatAvekSaNenopakalpanIyavakSyamANaM samyagavirikta tailam' ityAdigranthapratipAdanIyamupacAramAha, na tu peyaadikrmm| yadyapi vamanoktA eva tatroccairbhASyAdayo virecanavRttAvapyatidizAstathApIha vamanavidhiM parityajya virecanavidhyatidezo dhUmapAnapratiSedhArthaH, virecane hi tatra 'dhUmapAnavarjam" iti kRtaM, snehapAne ca dhUmapAnaM niSiddha mAtrAzItIye,--"na madya-dugdhe pItvA ca na sneham" ityAdinA // 32 // cakrapANiH-vicAraNAviSayamAha--snehadvipa ityaadinaa| lAnAdirasAnAmuktAnAM saMskAram * syAttvasaMzodhanArthIya iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 618 caraka saMhitA | | snehAdhyAyaH snehayanti tilAH pUvva jagdhAH sasnehaphANitAH / kRzarAzca bahusnehAstilakAmbalikAstathA // phANitaM zRGgaveraJca tailaJca surayA saha / pibedaruto bhRtaimaserjIrNe'znIyAcca bhojanam // tailaM 'surAyA maNDena vasAM majjAnameva vA / pibet saphANitaM cIraM naraH snihyati vAtikaH // dhAroSNaM snehasaMyuktaM pItvA sazarkaraM payaH / naraH snihyati pItvA vA saraM dakSaH saphANitam // saMyogasaMgrahaH rasAnAM saMyogA yaidravyaiH kAyryAsteSAmeSa saGkSepaH / yathAyogya vAdibhiH saha rasaH saMyojanIya iti // 33 // gaGgAdharaH - - snehayantItyAdi / vicAraNAsu tilapiSTamiti yaduktaM tatra tilamAha - bhojanAt pUrvaM sasnehaphANitAstilajagyAH snehayanti / bahusnehAH zarAstilamAvaarjat bhojanAt pUrvaM jagyAH snehayanti / tathA tilakAmbalikAH tilabahulakAmbalikA yUpAH yuSAH bhojanAt pUrvaM jagyAstathA snehayanti / madyavicAraNAyAM yogamAha - phANitamityAdi / phANitamarddhAvaziSTapaka ikSurasaH / zRGgaveramAdrakam / tat piSTvA phANitaJca tailaJca trayamekIkRtya surayA mizrayitvA rukSo naraH pivet / tasmina jIrNe sati bhRtai / sabhajanaJcAznIyAt / bhRtairbhaTitrIkRteH / aparazca - tailamityAdi / surAyA maNDana saha telaM vasAM majjAnaM vA pibed vAtiko naraH snihyati / saphANitaM kSIraM vAtiko naraH pivet tataH fafa | atha payovicAraNAyAM yogamAha- dhAroSNaM sazarkaraM bahusarpirAdirayukta payaH pItvA naraH snihyati / saphANitaM dadhnaH saraM vA pIlA naraH snihyati / Aha-yavetyAdi / rase snehArthoktarasa ucitaH saMyogo yeSAM rasasaMyogAsteSAM saMgrahaNaM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saMgrahaH // 33 // cakrapANiH - pUrvamiti bhojanAt pUrvvam / tilapradhAnaH kAmbalikamtilakAmbalikaH / phANitam For Private and Personal Use Only Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH sUtrasthAnam / 616 pAJcaprasmRtikI peyA pAyaso mASamizrakaH / kSIrasiddho bahusnehaH snehayedacirAnnaram // (sarpistailavasAmanja-taNDulaprasRtaiH kRtA * / pAcapramRtikI peyA peyA snehanamicchatA // 34 // grAmyAnUpaudakaM mAMsaM gur3a dadhi payastilAn / kuSThI zoSI pramehI ca snehane na prayojayet // snehairyathAsvaM tAn siddhaiH snehyedvikaaribhiH| pippalIbhiharItakyA sidvaistriphalayApi vA // 35 // * aprshcaah---paashcprsuutikiityaadi| vakSyamANA pAzcapramRtikI peyA pItA naramacirAt snehyet| mApamizraH kSIrasiddho / bahusapirAdisnehayuktastaNDulakRtaH pAyaso bhukto naramacirAt snehayati / pAJcapramRtikI peyaamaah-spirityaadi| pAzcaprasUtikIti-saMjJAbalAt / sapirAdInAM paJcAnAM pratyekamekaikaM prasRtaM paladvayaM gRhIkhA taiH paJcAnAM paJcabhiH pramRtaiH paDguNatose kRtA peyA pAzcapramRtikI peyaa| snehanamicchatA peyA pAtavyA // 34 // gaGgAdharaH-atha yAbhivicAraNAbhiyeSAM snehanaM na kAyaM tdaah-graamyetyaadi| kuSThI zoSI pramehI ca svasya snehane grAmyamAMsamAnapamAMsamodakaJca mAMsaM gur3aJca dadhi ca payazca tilAzca na prayojayet, tadvarDakakhAt / kaistu tAn snehayediti ? ata Aha-snehai rityaadi| kuSThAyadhikAre kuSThAdiharalena yathAsvaM svasvaharadravyeNa siddhaghRtAdibhiH snehairavikAribhistattadvikAravirodhikhena vikArAkAribhistAna kuSThiprabhRtIna narAna vaidyaH snehayet / athavA pippalIbhiH kalkaiH siddhaiH snehaighRtAdibhiH harItakyA kalkabhUtayA vA siddhaiH sne haiH triphalayA vA kalkabhUtayA siddheH snehaistAna kuSThizoSipramehiNaH snahayet // 35 // ityAdau zRGga be ramiAta zRGga berarasaM, bhRtmritriikRtaiH| pAJcaprasUtikyagre vakSyamANA; mASa. mizrako mASataNDalakRtamannaM ; peyA pAtavyA // 34 // ckrpaanniH-ythaasvmiti| yo yatra sneho yujyate sarpirAdiH / siddhairiti pippalIbhistathA * kRtetyanna zRteti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 620 www.kobatirth.org caraka saMhitA | [ snehAdhyAyaH drAkSAmalakayUSAbhyAM dadhnA cAmlena sAdhayet / vyoSagarbha bhiSaka snehaM pItvA snihyati tannaraH // yavakolakulatthAnAM rasAH nIraM surA dadhi / cIrasarpizca tatsiddhaM snehanIyaM ghRtottamam // tailamajjavasAsarpirbadara triphalArasaiH / yonizukra pradoSeSu sAdhayitvA prayojayet // 36 // gRhNAtyambu yathA vastra' prasravatyadhikaM yathA / tathAgnirjIryati snehaM tathA sravati cAdhikama + // - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH- athAparavicAraNAmAha - drAkSetyAdi / drAkSAyUSeNAmalakayUSeNa danA cAmlena mililA caturguNena vyoSagarbha trikaTukaM pAdikaM kalkIkRtya sneha yathArha ghRtAdikaM sAdhayet / tat pIlA naraH striyati / aparacAha - yavetyAdi / yavAdInAM pratyekaM rasaH / bahuvacanAt trayo rasAH kAthAH / kSIraM surA dadhi ceti trayamiti SaDdravadravyANi pratyekam / kSIrotthasarpiH samAnAni / kalkahInamidaM siddhaM snehanIyaM ghRtottamam / tailetyAdi / tailAdicatuHsnehaM vyastaM samastaM vA yathArhamekavadbhAvena samastameva vA badarAdInAM catuNa rasaMzcatubhiH pratyekaM snehasamAnairmilitvA caturguNairakalkaM sAdhayitvA yonizukrapradoSeSu snehanArthaM prayojayediti // 36 // gaGgAdharaH-- sarvvAn praznAnuktvA snehasevane mAtrAdhikyAdido pAnAha gRhNAtItyAdi / yathA vastraM samamAtramambu yathAvadgRhNAti tatrAdhikamambu yathA prasravati tathAgniH samamAtraM snehaM jIyyeti, tatrAdhikaM snehaM sravati / harItakyA tathA triphalayA ceti pRthagyojanIyaM; pippalyAdisiddhasnehazva kuSTAdiSu yathAsaMkhyamiti kecit / yUpazabdaH kvAthavacanaH, vyoSagarbhe vyoSakalkam, atra tribhirdravyairmilitvA cAturguNyam / yavakolAdau paD dravyANi snehasamAni, kSAro yavakSAraH kalkaH / tailamajjetyAdi / catuHsneho - kalka eva / tailamajjavasAsarpirityeya vad bhAvAt dvitIyAntaH prayogaH // 35 // 36 // cakrapANiH - samprati sneha upayukto yathA zarIraM saMsnehyAdhiko dRzyate, tadAha- gRhNAtI tyAdi / tacca ziSyeNAdhyAyAdAvapRSTamapi ziSya hitatayAbhidhIyate ; yathAgnItyagnyanadhika ityarthaH / nanvagnyadhikazcet sravati tadavadhi ca snehalakSaNamukta, yaducyate - " adhastAt sneha* kSAraH sarpizca iti pAThAntaram / + yathAgnijIti snehastathA sravati cAdhikaH / iti cakaH / For Private and Personal Use Only Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 13za adhyAyaH sUtrasthAnam / yathA vAla dya mRtpiNDamAsiktaM tvarayA jalam / sravati srasate snehastathA tvaritasevitaH // 37 // lavaNopahitAH snehAH snehyntyciraannrm| taddhAbhiSyanyarukSaJca sUkSmamuSNaM vyavAyi ca // 38 // snehamayaM prayuJjIta tataH svedamanantaram / snehasvedopapannasya sNshodhnmthetrt|| 36 // na tu jiiryti| tasmAdadhikamAtra snehaM sevamAnasya gudataH srAvamAtreNa kiM syAditi ? ata Aha---yathA vetyaadi| yathAgnimAtrAM vinA zIghra snehanamicchatA saritasevitaH sneho mAtrAdhikyena pItaH sravati gudataH srasate ca / yathA kharayA khalvAsitaM jalaM mRtpiNDamAkledya ISat klinnaM kRlA sravati tanmRpiNDaM saMsate gAlayati // 37 // ___ gaGgAdharaH tarhi zIghrasnehanamicchatA kiM kAyamiti ? ata aah-lvnnetyaadi| yAvantaH snehA uktAstAvanta eva snehAH saindhavalavaNenopahitAH santo'cirAt zIghra naraM snehayanti / kasmAt ? tddhiityaadi| hi yasmAt tallavaNamabhiSyandi cArukSazca mUkSmaJcoSNaJca vyavAyi c| abhiSyanditvena lavaNaM doSasaGghAtaM vilAlayati, arukSavAt snehayati, mUkSmasAt dehAntaH mUkSmadezaM pravizati, uSNakhAt snehaM pItaM zIghra jarayati, vyavAyikhAt kRtsnaM dehaM snehasahitaM vyaamoti| tasmAdacirAt snehayati // 38 // gaGgAdharaH--athAsyAgre vidhAnaprayojanamAha-snehamityAdi / zodhane kattavye khalvagra snehaM pryunyjiit| tato'nantaraM svedaM prayuJjIta / evaM snehasvedopapannasya narasya saMzodhanaM pryunyjiit| athavetarat saMzamanaM vaiti // 39 // darzanam" iti ; tenaikadina evAdhika ranehapAnaM kriyatAmityAha- yathA retyaadi| Aklaca ISat kledAyatvA ; tvarita sevitaH sneho dhAtanarane yisdaiva saste'dho yAti yAvAn, na tAvatA snehanaM bhavatIti bhAvaH // 37 // cakrapANiH-snehane sarvasne heSu lavaNaprayogamAha- lavaNopahitA ityaadi| taditi lavaNam, abhipyAda dopasaGghAta vimodakaM, tyavAyi akhila dehatyAhipUrva va pAva gaami.| to va68mANa For Private and Personal Use Only Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 622 crk-sNhitaa| [ svedAdhyAyaH ____ tatra shlokH| snehAH snehavidhiH kRrasno vyApatasiddhiH sbhessjaa| yathAprazna' bhagavatA vyAhRtaM cAndrabhAgiNA // 40 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRta zlokasthAne snehAdhyAyo nAma trayodazo'dhyAyaH // 13 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamAha-tatra zloka ityaadi| cAndrabhAgiNA bhagavatA candrabhAgAputreNa punarvasunAtreyeNeti // 40 // adhyAyaM samApayati-agnItyAdi / pUrvavada vyAkhyeyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau sUtrasthAnIya snehAkhya trayodazAdhyAyajalpAkhyA trayodazI zAkhA // 13 // svedopakalpanAdhyAyayoH sambAdhasUcanaM svedAdiSu snehasya prAgabhAvamAha -- snehmityaadi| cAndrabhAgI AgnavezaH // 38--40 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM snehAdhyAyo nAma trayodazo'dhyAyaH // 13 // For Private and Personal Use Only Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caturddazo'dhyAyaH / athAtaH svedAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 // ataH svedAH pravacyante yairyathAvat prayojitaiH / svedasAdhyAH prazAmyanti gadA vAtakaphAtmakAH // snehapUrva prayuktena svedenAvarjite'nile / purISamUtraretAMsi na sajjanti kathaJcana // gaGgAdharaH --- atha snehAnantaryyAt svedasya vidhAnamupadeSTumArabhate - athAta ityAdi / pUrvAdhyAya vada vyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH ata ityAdi / " snehamaye prayuJjIta tataH svedamanantaram" ityato hatoH snehAnantaraM te svedAH pravakSyante yaiH svederyathAvatprayojitaiH svedasAdhyA vAtakaphAtmakA gar3hAH prazAmyanti / na hi sarvve vAtakaphAtmakA gadA yathAvat prayojitaH svedaiH prazAmyanti / kaSAyamadyanityAdInAmasvedyatvena vakSyamANAnAM vAtakaphAtmagadazAntyabhAvAt / tata uktaM svedasAdhyA iti / ayathAvat prayogeNa pittaprakopamUrcchAdisambhavAdukta yathAvat prayojitairiti / vAtakaphAtmaka vAtAtmakAH kaphAtmakA vAtakakAtmakAzceti vyastasamastAH / svedAziSamAha-yathA vAtakaphAtmakaM gadaM prazamayati - snehapUrvvamityAdi / prayuktenetyasyAH kriyAyA vizeSaNaM snehapUbrvvam / na sajjanti purISAdIni zarIrAbhyantare saMsaktAni na bhavanti, vibandhakavAtAvajayAt / kevalakaphaje ca prerakavAtajayAcca / cakrapANiH - snehapUrvvakatvAt svadasya svadedAdhyAyo'bhidhIyate ; svadapratipAdako 'dhyAyaH svedAdhyAyaH / cAtakaphAtmakA asaMsRSTabAtakaphajAH; vAtakaphajatve'pyudarAdayaH svedena na zAmyAnta, ata Aha-- "svedasAdhyAH"; etenodarAdayo'svedyA vyAvartyante / snehapUrvamiti kriyAvizeSaNaM / na sajjanti apravRttAni na bhavAnta / yathAnyAyaM yathAgamam, For Private and Personal Use Only Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 624 (svedAdhyAyaH crk-sNhitaa| zuSkANyapi hi kASThAni snehsvedoppaadnaiH| namayanti yathAnyAyaM kiM punarjIvato narAn // 2 // roga vyAdhitApekSo nAtyuSNo'timRdurna ca / dravyavAn kalpite deza svedaH kAryakaro mtH|| vyAdhauM zIte zarIre ca mahAn svedo mahAbale / durbale durbalaH svedo madhyame madhyamo hitaH // 3 // vAtakaphaje vyAdhI snahasvedocchedyavaM dshyti---shusskaannypiityaadi| hi yasmAt zuSkANyapi kASThAni jIvahInAni nIrasAni dRDhAni snehakriyApUrvaka svedanakriyayopapAdanaiyathAnyAyaM krameNAsahasA puruSA 'namayanti / vakrANi Rjakurvanti RjUni ca vakrANi kurvnti| jIvitAn narAn sarasAn mRdUzca punayat snehapUrvakasvedarupapAditAn vaidyA namayanti tatra kiM vaicitrAmiti // 2 // gaGgAdharaH-kIdRzo'yaM kAyaM kuruta iti ? ata Aha-rogetyAdi / rogApekSa RtuvizeSApekSo vyAdhitapuruSApekSazca / nAtyuSNo nAtimRduzca tattadrogaharadravyaiH kalpitaH svedaH svedeva deze kRtaH kaarykrshvoktH| tatra nAtyuSNo nAtimRduriti yaduktaM tatra vishessmaah-vyaadhaavityaadi| zIte vyAdhau zarIre ca zIte mahAbale puruSe mahAsvedastaccharIrasahyakhenAsahyoSNabhinnaH svedaH kaaryH| tathA zIte vyAdhau zIte ca zarIre durbale puruSa dubelaH svedo hitH| evaM zIte vyAdhau zIte ca zarIre madhyamabale puruSe madhyamaH svedo hitH||3|| etaca snehasvedopapAdanairityanena saMbadhyate ; yadi vA yathAnyAyaM yathAsahajaM namayantIti sambandhaH // 12 // __ cakrapANiH-rogamRtuM vyAdhitaJca balavattvAdinApekSata iti rogattu vyaadhitaapekssH|. mAtyuSNo nAticaNDatApaH, dravyavAniti snigdharunAdidravyavAn, kalpita iti rogAdInapekSya yathocitena dravyeNa, deze cAmAzayAdau yathAyogyatayA sampAdita iti mantavyam / rogAdyapekSayoktakalpanAM drshyti-vyaadhaavityaadi| vyAdhau mahAbale tathA zIte kAlakRte mahAbale, mahAniti caNDatApa eva punaHpunaH kriyamANatvena mRdusvedApekSayA'dhikatApatvena jJayaH ; For Private and Personal Use Only Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH 625 sUtrasthAnam / vAtazleSmaNi vAte vA karpha vA sveda issyte| snigdharukSastathA snigdho rukssshcaapyupklpitH|| AmAzayagate vAte karpha pkvaashyaashrite| runapUvo hitaH svedaH snehapUrvastathaiva ca // vRSaNo hRdayaM dRSTI svedayenmRdu vA na vA / madhyamaM vaMkSaNau shessmnggaavyvmisstttH|| gaGgAdharaH- atha svedvipyaanaah-vaatshlessmnniityaadi| svedasyauSNAAt zItaguNe vAtazleSmaNi roge snigdharukSadravyarupakalpitaH snigdharukSaH sveda ipyte| vAte vA kevalavAte snigdhadravyairupakalpitaH snigdhaH sveda iSyate / kaphe vA kevalakaphe rukSaH svedazca rukSadravyarupakalpita ipyate / tatra vAte snigdhaH kaphe rukSaH sveda iti yaduktaM ttraapvaadmaah-aamaashyetyaadi| AmAzayeti kakasthAnamAtropalakSaNam / pakAzayeti vAtasthAnopalakSaNam / tena kaphasthAnagate vAte rukSapUrvaH svado hitH| pUrva kaphAnahekhAta snehakamna na kRkhA sakSantu kaphAkhAn kukhA pazcAdvAtAhekhAta snigdhaH svedo hitH| vAtasthAnAzrite karpha snehapUrvaH svedo hitH| pUrva vAtasthAnAnurodhAt snehakamma kRkhA vAtAnahe khAd rukSazca na kRkhA pazcAt kakAkhAda rukSaH svedo hitaH kaayyH| iti / uktazca sthAnaM jayedbhiSak pUvva sthAnasthasyAviruddhataH" iti / atha yatra yatra svedaH kAryo na kAryyastathA yathA kAryastadAha-vRSaNI durbala iti ca tathA madhyama iti ca vyA vyAdiSu pUrvavada yojanIyaM, snigdharukSadravyakRtaH snigdharukSaH, snigdharukSadravyAdayo vAtazlepmAdiSu yathAsaMkhyaM mntvyaaH| etacca snigdharukSAdikathanaM dnyaapekssklpnodaahrnnm| vAte snigdhaH, kaphe rukSaH / taM dezavizeSasambandhena vyabhicArayan dezApekSAJca klpnaamaah-aamaashyetyaadi| AmAzayagate vAte rukSapUrvazca sthAnApekSayA rukSaM kRtvA pavAda vAtApekSaH snigdhaH kAryaH, evaM pakkAzayagate kaphe snehapUchoM vyAkhyeyaH , AmAzayazabdena kaphasthAnaM jJayaM, kaphAsthAnApekSayA hi prathama rukSaH kriyate, yaduktam -- "sthAnaM jayeddhi pUrvantu sthAnasthasyAviruddhata:" iti / mRdviti / - svedaikasAdhye vRSaNAdigate vyAdhau mRdusvedavyatiriktopAyAntarasambhave tuH na veti boddhavyam, iSTata ityAturecchAto vaidevcchaatshc| isata iti bhAvaktAdicchAvacanaH / 79 For Private and Personal Use Only Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 626 crk-sNhitaa| svedAdhyAyaH suzuddhairlaktakaiH * piNDyA godhUmAnAmathApi vaa| padmotpalapalAzairvA svedaH saMvRtya ckssussii|| muktAvalIbhiH zItAbhiH zItalairbhAjanairapi / jalAlajaihastaiH vidyato hRdayaM spRzet // 4 // zItazalavyuparame stambhagaurava nigrh| saJjAte mAIve svede svedanAdviratirmatA // 5 // ityaadi| svedaikasAdhyaSaNahRdayadRSTigate vyAdhau mRdu mRdutApena svedayet / vRssnnaadiiti| vinA svedaM kriyAntarasAdhye vyAdhA paNAdIni na vA svedayet / vaMkSaNasthe vyAdhau vaMkSaNo madhyamaM madhyamatApena svedayet / ebhyaH zeSamaGgAvayavamAturasyeSTataH svedayet / nanu vRSaNAdiSu mRdusvedaM kaidravyaH kuryAditi ? ata Aha-muzuddharityAdi / sushuddhdhuulyaadidRpkdrvyrhitaiH| lktkairlkttuulkaiH| godhUmAnAM piNDyA vaa| padmotpalAnyatarapuSpadalaivA cakSupI saMkRtya svedaH kAyyaH / hRdayaM yadi mRdusvedaM tarhi kathaM svadaditi ? ata aah-muktaavliibhirityaadi| muktAvalI bahumuktA grathitAH shrenniibhvnti| tAbhiH punaHpunajalAdinA cakSuSyadraveNa vA secanenArdIkRtya zItIkRtAbhimuktAvalIbhiruSNIkRtya svidyato janasya hRdayaM spRzet / athavA mRdu yathA syAt tathA svedanadravyeNa vidyato janasya hRdayaM muktAvalIbhiH zItAbhiH spRshen| athavA zItalaiH kAMsyAdInAM bhAjanaiha dayaM spRzen / athavA svidyato janamya hRdayaM jalAMjalajaiH padmAdibhiH spRshet| athavA jalAMvhestaiH spRzaditi : TapaNasvedAnuktakhAt hRdayasvedavada bodhya iti| prAdhAnyAdvA hRdayapadopAdAnaM japaNopalakSaNAt // 4 // gaGgAdharaH-nanu kintAvata kAlaM svedatheti ? ata aah-shiitshuultyaadi| zItApagame'pi zUlaM vartate iti / zItazRlobhayavyuparama iti / tathA sati svede kriyamANe cakSupaH svedaparihAropAyamAha - sushuddhrityaadi| naktakaH karpaTAvayavaH / svede kriyamANe hRdyrkssnnaarthmaah-muktaavliityaadi| jalajAni paGkajAdIni ; evamasvedyatvasAmAnyatvAt vRSaNarakSApyunnetanyA, prAdhAnyAt hRdaya-cakSuHpAlanamuktam // 3 // 4 // cakrapANiH-zotazUletyAdau sveda iti svedabhave dharme,svedanAd viratirmatetyupadizan zItAdipyaparame sati svedo nivartanIyaH, zItAdyanuparame ca svedaH karttavya iti dvayamupadizati ; tatazca ita * naktakairiti cakrapANisammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH sUtrasthAnam / hara7 pittaprakopo mUrchA ca zarIrasadanaM tRssaa| dAhaH svedAGgadaurbalyamativinnasya lakSaNam // uktastasyAzitIye yo TimakaH sarbazo vidhiH / so'tisvinnasya kartavyo madhuraH snigdhazItalaH // 6 // kaSAyamanityAnAM garbhiNyA raktapittinAm / pittinAM sAtisArANAM rukSANAM madhumehinAm // stambhagaurave ca varteta ityata Aha-stambhagauravanigrahe iti| evaM sati yAvat na zarIraM mRdu syAt tAvat svedayet / zarIrasya mAive ca saJjAte doSasya avinirgame svedato virAme punaH zItazUlAdisambhavaH syAt / ata uktaM-sveda saJjAte dharme samyagajAte svedanAdvirativirAmo matA, iti svedasya samyagayogalakSaNam / atisvedalakSaNamapyetena jnyaapitm| zItazUlavyuparamAbhAve svednaadvirtirsmygyoglkssnnm| svedamithyAyogalakSaNamapyanyathA svedaH karaNamiti tayolakSaNaM svayaM muktakaNThenoktam // 5 // gaGgAdharaH--athAtisvedalakSaNamAha-pittaprakopa ityAdi / svedAGgadaurbalyamiti svedAtipratyAjadaurbalyamiti atisvinnasya lakSaNam / asyAtisvedavyApacikitsAmAha--ukta ityaadi| tasyAzitIye'dhyAye yo Timako vidhiruktaH sa vidhiH savvaMzo yAvAneva khalu madhuraH snigdhaH zItalazca tAvAnevAtisvinnasya krtvyH| na tu madyamalpaM na vA pemamathavA subahRdakamiti madyavidhiH kattevyaH / / 6 / / gaGgAdharaH.. atha kiM saniva puruSAn vAtazleSmaNi vAte vA karpha vA svedayediti ? ata aah-kpaaymdynityaanaamityaadi| kaSAyanityAdInAM eva svedanivRttivipayazItAdivyuparamotpAdaH svedasya samyagyogalakSaNaM tathA zItAdivyuparamAnutpAdazva svedAnivRttivipayo'yogalakSaNamuktaM bhavatIti nAyogalakSaNAnabhidhAnamudbhAvanIyam // 5 // cakrapANiH-atisvinnacikitsitamAha-ukta ityAdi / praiSmikavidhirityanena labdhe punarbhadhuraH zItala ityAdivacanam, "madyamalpaM na vA peyam ityatropadizamadyapAnasya pratiSedhArtha madhurazItAdiyogavizeSavidhAnArthaJca // 6 // ckrpaanniH-asvedyaanaah-paayetyaadi| kaSAyadvyakRtaM madaMgha kaSAyamadyam, kiMvA kaSAyazabdo'madhuravacanaH, tena, yaducyate --kapAyanityasya vAtapradhAnatA syAt kaSAyasya vAtakAritvAt, For Private and Personal Use Only Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 628 crk-sNhitaa| { svedAdhyAyaH vidagdhabhraSTabranAnAM vissmdyvikaarinnaam| zrAntAnAM naSTasaMjJAnAM sthUlAnAM pittamehinAm // puMsAM vAtazleSmaje vAte kaphe vA na svedamavacArayet / kapAyanityAH pAcanAdikapAyANAM nitysevinH| madyanityAH sttmdysevinH| raktapittiprabhRtInAM vamanavirecane kartavye saMzodhanIyasvedave'pi pratiSedho'yam / pittinAmiti pittaprakRtInAM pittvyaadhimtaanyc| sAtisArANAmatisAravatAma / madhumehinAmiti sabamehiNAM vizeSeNa madhumehinAm / pramehasya dehazithilIkarakhena pramehakRtazithiladehasya punardehazithilIkarasvedo na yuktaH syAt / pittamehinAmiti yat punaruktaM tat pittasambandhe vizeSeNa pratiSedhArthamiti kazcit / tanna tntrkttrbhiprtm| mehinAmiti karaNenaiva siddheH| tasmAt madhumehinAmiti ojaHsaMsRSTavAyujamadhumehinAM kAlenApratikRtale vAyunA madhurasyaujasaH praduSTayA madhurakhApannasa+mehavatAM svedena punarojaso dravIbhAveNAdhikakSaraNasambhave prtissdho'ym| punaH pittamehinAM svedapratiSedhaH / zeSANAM kaphapittAdimehAnAM sarveSAM svedaprAptau kRta iti tattvam / vidagdhabhraSTabanAnAm / branna gudaM vidagdhaM paka bhraSTaM vahinirgataM vA yeSAM teSAM pakkagudabalInAM gudabhraMzavatAzca / madyanityAnAmityuktyA madyAmadyakRtasavvavyAdhiSu pratiSedho madyanityAnAM kRtH| punarmadyavikAriNAmitivacanenAnityamadyAnAM madyakRtavikAre svedapratiSedhaH kRtH| zrAntAnAM zramavatAm / naSTasaMjJAnAm vAte ca svedo vihita eva, tat kathaM kaSAyanityaM prati svedaniSedha iti, tannirastaM syAt ; kiMvA, kaSAyanityA rukSAtistabdhagAtrA bhavanti kaSAyasya virukSakastambhakatvena, tatazca teSAM svedaH parvabhedamAvahatItyataH kpaaynitynissedhH| raktapittinAmavidhAnAdeva svede nipiDhe punaH svedaniSedho raktapittinAM yadyanyo'pi svedasAdhyo vAtazleSmajo vikAro bhavati tatrApi svedaniSedhArtha tathA raktapittinAM vamanavirecanAGgatayA prAptasvedapratiprasavaniSedhArthaJca ; evaM pittamehikAmalyAdiSvapi vyAkhyeyam / pittinAmiti pittaprakRtInAM, madhumehazabdena sarva eva mehA gRhyante ; madhumehazabdo hi sarveSveva meheSu vartata iti kiyantaHzirasIye darzanIyam, meheSu ca sarveSveva zarIrazaithilyapravRtteSu vizeSataH zarIrazaithilyahetutvena svedo na yujyate ; pittamehinAmiti tu punarabhidhAnaM pittasambandhena vizeSapratiSedhatAdarzanArtham ; vrano gudaH, madyavikAriNAmiti magranityasya vAta For Private and Personal Use Only Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za bhadhyAyaH sUtrasthAnam / 626 tRSyatAM kSudhitAnAJca RddhAnAM zocatAmapi / kAmalyudariNAJcaiva catAnAmADhyarogiNAm // dubbalAtivizuddhAnAmupakSINaujasAM tthaa| bhiSaka taimirikANAJca na svadamavatArayet // 7 // pratizyAye ca kAse ca hivAzvAseSvalAghave / karNamanyAziraHzUle svarabhede galagrahe // arditaikAGgasAGga-pakSAghAte vinaamke| koSThAnAhavibandhaSu zakrAghAte vijmbhke|| pArzvapRSThakaTIkuni-saMgrahe gRdhrasISu ca / mUtrakRcchaM mahattve ca suSkayoraGgamaIke / pAdorujAnujaGghAti-saMgrahe zvayathAvapi / khallISvAmeSu zIte ca vepathau vAtakaNTake // ajJAnAnAm / kSatAnAm vraNavatAm, raktaduSTibhayAna prtissedhH| AdhyarogiNAM vaatrktrogvtaam| eSAM svedaikasAdhye mahAtyayakAriNi vyAdhoM svedo na prtissedhyH| prabalAtyayApekSayA svalpAtyayadoSAdeSAM svede| uktaM ca-"bhUyovirodhe svalpamapyanyAyyamiSTam / " iti // 7 // gaGgAdharaH-svedapratiSedhamuktvA svedyAnAha-pratizyAye cetyaadi| alAghave dehgaurve| vinAmake dehavinamanakAriNi daNDApatAnakAdivyAdhau / viz2ambhake bhuj'mbhnne| pArthAdInAM saMgrahe vedanAyAm / aGgamaIke sarvAGgamadde / pAdAdInAmattau rujAyAM teSAM saMgrahe vimarde ca / khalvISu karapAdAdau vimoTanakaphajamadAtyaye svedaniSedhArtham ; ADhayarogIha vAtaraktI ; eSu cAsvedaviSayeSu yadi svedaikasAdhyaH sannyAsAdirbhavati tadA mahApratyavAyabhayAdalpapratyavAyamupekSyApi svedo vidheya iti nyAyasiddhameva, yadAhuAyabiMda..... yada bhUyovirodhe svalpamanyAyyam" iti // 7 // cakrapANiH-pratizyAye cetyAdinA svedyAn drshyti| vinAmakaH zarIravinamanakArI vAtaH ; vijRmbhako vahirAyAmaH, jRmbhAbahutvaM vA ; pAdajAnUrujaGghAbhirAtiH saMgrahazca pRthaka saMbadhyate, * ativizuSkaNAmiti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 630 crk-sNhitaa| [svedAdhyAyaH saGkocAyAmazaleSu stambhagauravasuptiSu / / sarvAGgaSu vikAreSu svedanaM hitamucyate // 8 // tilmaasskultthaaml-ghRttailaamissaudnaiH| pAyasaiH kRzaraimAsaiH piNDasvedaM prayojayet // gokharoSTravarAhAzva-zakRdbhiH stussairyvaiH| sikatApAMzupASANa-karISAyasapUTakaiH // zlaiSmikAn svedayet pUvaiAtikAna samupAcaret // 6 // ruupaasu| aamessvpkaanndopjvisuucikaadissu| vAtakaNTake gulphaashritvaatrogvishesse| saGkoce vAtavyAdhivizeSa zarIrAkuzcanakAriNi vaatroge| AyAmo'ntagayAmo vaatrogH| zUlaM gulmAdijaM teSu / stambhaH shriircaalnshktinaashirogH| gauravaM dehasya stambhakRtameva tenAlAghavavacanaM na punaruktama / suptiH sparzAjJAnam / sarlAGgeSu vikAreSu jvarAdiSu vAtazleSmAdiSu svedanaM hitamucyate / iti // 8 // gaGgAdharaH- atha svedadravyANyAha tiletyaadi| tilAdibhiH svedo vAte snigdhsvedH| annaM bhaktamodanaH punraamiprskRtH| kRzarastilamASakRtA yvaaguuH| piNDasvedam eteSAM pratyekaM piNDAkAraM kRkhA svedaM prayojayediti snigdhsveddrvyaanni| - atha ruksssveddrvyaannyaah-gokhretyaadi| gavAdInAM zakRdbhirAdraH satuSayavaiH pissttaiH| sikatAdInAM pUTakaiH pottttliikRtH| karISaM zuSkagomayAdikamato na punaruktam / AyasaM kSudrIkRtalauham / ebhigokharAdInAM zakRdAdibhiH zlaiSmikhallI hastapadAvamoTanam, vAtakaNTako gulphAzrito vAtaH, alAyava iti pUrvamukto'pi punagauravavacanamaGgAnAM gurutaratvapratipAdanArtham, alAdhavavacanantu lAdhavapratiSedhamAtraprayojanaM nAtigurutva bate, yataH, sarvatra naJ viruddha na vartate, yataH, "arukSamanabhiSyAnda tvAsInapracalAyitam' ityatra na hyarukSazabdena snigdhatvamabhipratam, kiM tarhi ? rukSatApratiSedhamAtrameva // 8 // cakrapANiH-vakSyamANAnAM saGkarAdisvedAnAM drvyaacyaah--tilmaassetyaadi| piNDarUpaH svedaH pinnddsvdH| karISaH zuSkagomayaH ; AyasaH ayovikAraH, sa ceha puTakaraNayogyo boddhavyaH ; pUrvairiti tilmaassaadibhiH| yathAsvamityanena tilamASAdayo vAte, gokharAdigranthoktAzca zleSmaNi For Private and Personal Use Only Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / dravyANyetAni zasyante yathAsvaM prastareSvapi // bhUgRheSu ca jantAkepUSNagarbhagRheSu ca / vidhUmAGgAratapteSvabhyaktaH svidyati nA sukham // 10 // grAmyAnUpaudakaM mAMsaM payo vastazirastathA / varAhamadhyapittAsRka snehavattilataNDulAH // ityetAni samutkvAthya nAr3IsvedaM prayojayet / dezakAlavibhAgajJo yuktApeo bhiSaktamaH // 11 // 631 kAn vyAdhIn svedayet / rukSasvedatvAt / zlaiSmikAnityAdi / pUvrvvastilAdInAM piNDaitikAna vikArAn svedayet snigdhatvAt / vAtazlaiSmikAn vikArAMstu dvAbhyAmetAbhyAM militAbhyAM svedayediti / piNDasveda eva saGkarasveda ucyate / athaiSAM dravyANAM sarvvatraiva svedeSvatidizati dravyANItyAdi / etAni tilAdIni dravyANi prastareSvapi yathAsvaM vAtike tilAdIni zlaiSmike gokharAdizakRdAdIni vAtazlaiSmike tadubhayAni zasyante / prastarasvedavidhivekSyate - tathAnyeSu yeSu yAni zasyante tadAha - bhUgRheSu cetyAdi / etAnyeva tilAdIni dravyANi nehAnuvattante / kasmAditi : ata Aha-vidhUmAGgAratapteSviti / yeSAM kASThAnAM vAtaharatvaM teSAM kASTAnAM vidhUmAGgAratapteSu bhUgRhAdiSu vAtiko nA tailAbhyaktaH sukhaM svidyati / tathA kaphaharakASTAnAM vidhUmAGgAratapteSu bhUgRhAdiSu ileSmiko nA tailAbhyaktaH sukhaM sviyati / tAbhyAmubhAbhyAM kASThAbhyAM vidhUmAGgAratapteSu bhUgRhAdiva vAtaileSmiko nA tailAbhyaktaH sukhaM svidyati / iti vidhUmAGgArapadena tadyogyakASThAni strigdharukSasvadadravyANi khyApitAni // 9 // 10 // gaGgAdharaH- athAnyasvedadravyANyAha - grAmyetyAdi / vastu zirazchAgamastakam / varAhasya madhyadehaH / pittazcAsRk ca snehavad yAvadvIjameraNDavIjAdikaM tatra prAdhAnyAnnistuSIkRtya grahaNArthaM pRthaguktaM tilataNDulA iti / ityetAni grAmyamAMsAdIni yathAyogyaM vAtike svedanArthamutkAthya nAr3IsvedaM prayojayet / sa yo bhiSaktamo dezAdivibhAgazaH syAt // 11 // For Private and Personal Use Only prastarasvede karttavyA iti darzayati / bhUsvedArtheSu gRheSu bhUgRheSviti; uSNagarbhagRheSviti kuTIsvedaM darzayati, abhyakta iti samyagabhyaktaH / vastazirazchAgamastakam / snehavantazcairaNDavIjAdayaH tilAva 1 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (svedAdhyAyaH 632 crk-sNhitaa| vAruNAmRtakairaNDa-zigra mUlakasarSapaiH / vAsAvaMzakaraJjAka-patra razmantakasya ca // shobhaanyjnkshriiy-maaltiisursaajjkH| patra rutakvAthya salilaM nAr3IsvedaM prayojayet // bhUtIkapaJcamUlAmyAM zarIyaH * dadhimastunA / mUtraramlaizca sasnehairnADIsvedaM prayojayet // 12 // eta eva ca niyaMhAH prayojyA jlkosstthke| svedanArthaM ghRtanIra-telakoSThAMzca kArayet // 13 // gaGgAdharaH-anyAnyapi naadd'iisveddrvyaannyaah-vaarunnetyaadi| varuNa eva vAruNa iti| amRtakaM gudduucii| zinaH shobhaanyjnH| malakaM malakavIjam, srsspsaahcryyaat| vAsA vaaskH| vaMzo vennuH| karajo gokaraJjaH / arkaH zveto rktshc| eSAM vAsAdInAM patrarazmantakasya pASANabhedasya cAGger2yA vA ptrritynvyH| zobhAJjanakaH raktazobhAJjano'thavA kiJcit sthUlaphalaH shobhaanyjnkH| surasArjako dvau prnnaasbhedo| eSAM varuNAdInAM yathAha lapatrAdibhirutatkAthya dezakAlavibhAgako bhiSaktamo yuktyapekSaH nAr3I. svedaM prayojayet / evamanyAnyapi dravyANi naadd'iisvedsyaah-bhuutiiketyaadi| bhUtIko ymaanii| paJcamUlaM mahat vaatkph'hrvaat| zairIyo jhinnttii| dano mastu dadhimastu / mUtraraSTabhiH puuvvoktH| amlrmlvNgH| snehadhUtatailAdibhiH saha utkAthya vAtazlaiSmike nAr3IsvedaM prayojayeda dezAdi vibhAgo bhiSaktama iti yojyam / krameNa trividhavibhAgenoktyA vAtikAdikramoktavikAreSu krameNa traya ete nAr3IsvedA iti khyApitam // 12 // gaGgAdharaH-eSAmatidezaJcAnyatrApyAha-eta ityaadi| ete grAmyamAMsAdikAthAdayastrayo niyyU hAH kramAdvAtikAdiSu vyAdhiSu jalakoSThake svede prayojyA taNDulAzca snehavattilataNDulAH / grAmyetyAdinA vAtApaho nADIsveda uktaH, vAruNetyAdinA kaphApahaH, bhUtIketyAdinA vaatshlessmaaphH| vAruNaH varuNaH, amRtakA gur3a cI, sarSapairityatra patrairiti saMvadhyate, bazo veNuH, punaH zobhAJjanagrahaNAt dvitIyo viTapazobhAJjano gRhyate, zairIyaH jhittii| * surayeti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 14za adhyAyaH www.kobatirth.org sUtrasthAnam / godhUmazakalezcUNairyavAnAmamlasaMyutaiH / sasneha karAvala rupanAhaH prazasyate // gandhaiH surAyAH kina jIvantyA zatapuSpayA / umayA kuSThatailAbhyAM yuktayA copanAhayet // carmabhizcApanaddhavyaH salomabhirapratibhiH / upavIyyairalAbha tu kauzeya / vikazATakaH // 80 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dazAdivibhAgajJaH / na kevalajalakoTasvedaH / koSTAntaraJcAha - svedanArthamityAdi / ghRtAdInAM koSThAMzca svedanArthaM kArayediti / grAmyamAMsAdikAthena pakaghRtAdyanyatamakoTaM vAte / varuNAdikAthe pakaghRtAdyanyatama koSThaM ilaiSmike / bhUtIkAdikAthe pakaghRtAyanyatamakoSTaM vAtazlaiSmike kArayediti // 13 // / gaGgAdharaH-- athAparasvedadravyANyAha - godhUmetyAdi / godhUmazaka laigadhUmAnAM sUkSmasUkSmakhaNDeyevAnAM cUrNaramlakAJjikAdiyuktaH sasnehaiH sakiNvaimeya kiTTasahitairanuSNairupanAhaH svaM dArtha vahalamupalepaM kRtvA bandhanaM prazasyata iti vAtike / kaphe tvaparaJcAha--gandhairityAdi / gandhaiH sugandhidravyaizcandanAgurupatrAdibhiH surAkina yuktayA jIvantyA zatapuSpayA ca kaphe upanAhayet / vAtakaphe tu kuSThatailAbhyAM yuktayA tUmayA copanAhayet / bahalamuSNaM lepayitvA vanIyAt / iti / 1 anagnisambandhana svade pralepadravyANyuktatvAtra bandhanadravyANyAha - camprebhirityAdi / apUtibhiH pUtigandhavajjitazuSkai cabhiH salomabhiruSNavIryyagadhUmAdinA vahalapralepaM datvopanaddhavyaH bandhanIyaH / IdRzacarmmaNo'lAbhe tu kauSiyazATakaiH krimikITakRta koSasambhava sUtranimmitavastre rathavAvikazATakaiH kambalaibandhanIya iti / eta eveti nAr3IsvedoktAstrayo'pi, jalakoSTho'vagAhArthakRtaM mahajjalapAtram, evaM ghRta kSIratailakoSTAzca vyAkhyAtAH // 9-13 // cakrapANiH -- godhUmazakalairgodhUmacUrNaiH, kiNvaH surAvIjam / upanAho bahalaM lepaM dattvA carmAdibhirAvRtya vyAdhiyuktasyAGgabandhanam upanAhaH prazasyate ityatra upanAho'nagnisvedo grAhyaH / gandhaizca sugandhidravyairupanAho bandhanIyaH; uSNavIyyairiti uSNavIryyAnUpAdiprANiprabhavaiH, Avika zATakaH kambalaH / For Private and Personal Use Only 633 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 634 caraka saMhitA | | svedAdhyAyaH rAtrau baddhaM divA muJcet muJcedrAtrau divAkRtam / vivAhaparihArArthaM syAt prakarSastu zItale // 14 // saGkaraH prastaro nADI pariSeko'vagAhanam / jentAko'zmaghanaH karSaH kuTI bhUH kumbhikaiva ca / kUpo holA ityete svedayanti trayodaza / tAn yathAvat pravacyAmi sarvvAnevAnupUrvvazaH // 15 // tatra vastrAntaritairavastrAntaritairvA piNDairyathoktairupasvedana' saGkarasveda iti vidyAt // 16 // I atha bandhana mocanakAlAvAha - rAtrAvityAdi / rAtrau pralepaM dattvA baddhaM divA muJcet vidAhaparihArArtham / evaM divAkRtaM pralepaM dattvA bandhanaM rAtrau muJcet vidAhaparihArArtham / tasya prakarSastu zItale kAle hime zizire ca / iti // 14 // gaGgAdharaH --atha sva dAnupasaMharati saGkara ityAdi / saGkarAdaya ityete trayodaza svedayanti / tAMstrayodaza svedAna sarvvAnanupUrvvazaH saGkarAduraktakrameNa yathAvad yena prakAreNa teSAM vidhAnaM tathA pravakSyAmi / / 15 / / gaGgAdharaH_ athaiSAM svedAnAM tAn prakArAnAha tatretyAdi / tatra saGkarAdiSu trayodazasu svedeSu madhye yathoktaistilamApAdibhiH piNDaivate / gozakadAdibhiH piNDaH kaphe / tadubhayairmilitaiH piNDevati / vanAntaritairavakhAntaritairvA yathArhamuSNIkRtairupasvedanaM saGkarasvedaH saGkareNa sveda iti vidyAt ( 1 ) // 16 // upanAvede , bandhamokSavidhi darzayata rAtrau bandvamityAdi / divAkRtamityatra miti zeSaH vidAhI raktAdivivAhaH; zItala ityatra kAla iti zeSaH prakarSauktAd bandhanakAlAdadhikakAlatvaM bandhanasya // 14 // ; ; cakrapANiH samprati sAgnisvedAnAM lakSaNamabhidhAtu saGkarAdIn svedAn nAmatastAvaduddizati - saGkara ityAdi / saGkarAdisvedAzrAyurveda paramparA sidvAH, tatra kvacinnAr3IsvedAdau nADyA praNIta ityanyo'pyanusaraNIyaH, jentAkAdayazcAntrayanirapekSA eva // 15 // cakrapANiH -- piNDairyayoktairiti tilamApAdipiNDaiH, tathA gokharAdigranthoktapuTakarUpaizca piNDaiH; svedanamevopasvedanam // 16 // For Private and Personal Use Only Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 14za adhyAyaH ] www.kobatirth.org sUtrasthAnam / zukazamIdhAnyapulAkAnAM vezavAraNAya sakRzarotkArikAdInAM vA prastare kauSayakA vikottaracchade paJcAGgaloruvUkArkapatrapracchaMde va svabhyaktasarvvagAtrasya zayAnasyopari svedanaM prastarasveda iti vidyAt // 17 // svedadravyANAM punarmUlaphalapatra zulkAdInAM mRgazakunipizitaziraH padAdInAmuSNasvabhAvAnAM vA yathArhamamlalavaNasnehopasaMhitAnAM mUtranIrAdInAM vA kumbhyAM vASpamanudvamantyAm Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * gaGgAdharaH- prastarasvedamAha zuketyAdi / zukaM dhAnyam / zAliSaSTikAzudhAnyayavagodhUmAdikaJca / zanIdhAnyaM supayoni mudramApAdi / pulAkastucchadhAnyaM taNDulahInaM cippaTarUpam / vezavAra: pAribhASikaH - "nirasthipizitaM khinnaM piSTaM gur3aghRtAnvitam / kaNAmaricasaMyuktaM vezavAra iti smRtam // " kuzarA ca tilamApakRtA yavAdaH / utkArikA mASAdikRtapAlakaH / AdinA tilamASAdInAM pUrvoktAnAM yathAhamuSNIbhUtAnAM prastare vistRtIkRte ghane kASThAdivistArIbhUte sthAne lepite kA~peyAvikavastreNottaramupari pracchAya zayyArUpe kRte / athavA paJcAGgalAdInAM patrairupari pracchAya zayyArUpaM kRte svabhyaktasarvvagAtrasya tatra zayAnasya yadupasvedanaM tat prastarasveda iti vidyAt ( 2 ) ||17| gaGgAdharaH-- atha nAr3IsvedaprakAramAha svedadravyANAmityAdi / svedadravyANAM svedopagAnAM dazAnAM mUlaphalapatrazRGgabalkAdInAm / tathAtra pUrvoktAnAM grAmyApaudakamAMsAdInAM varuNAdInAJca tathA mRgazakunipizitAdInAmuSNasvabhAvAnAM vA yathA yathAdopAdikamamlalavaNaghRtAdisnehopasaMhitAnAmamlAdiyuktAnAM mUtrakSIrAdInAM gavAdimUtrANAM gavyAdikSIradadhimastutakrAdInAM taiH pUritAyAM 635 cakrapANiH - pulA kastucchadhAnyakam, utkArikA mASAdikRtamUSikotkArAkRtivyaJjanavizeSaH, prastIryyata iti prastaraH zayanapramANena svedavastUnAM vistaraNaM, tasmin prastare kauSeyAvikottarapracchade kauSeyAvikapihita ityarthaH ; paJcAGgula eraNDabhedaH // 17 // : - svedanetyAdinA nAr3IsvedamAha / svedanadravyANi sva dopagagaNoktAni, iha ca nAr3IvedakAthArthamuktAni ; ziraH pado mastakam ; vASpamanudramantyAmityanena kathanakAle vASpo yathA niryAta tathA karttavyamiti darzayati ; utkvathitAnAM vAppaM snehAktagAtraH san nADyA upaharediti mUlaphalapatrabhaGgAdInAmiti cakrapANighRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 636 crk-sNhitaa| (svedAdhyAyaH utakkathitAnAM nADyA, zareSIkAvaMzadalakaraJjAkapatrAnyatamakRtayA gajAgrahastasaMsthAnayA vyAmadIghayA vyAmAdhyarddhadIrghayA* vA vyAmacaturbhAgASTabhAgamUlAgrapariNAhasrotasA sarvato vAtaharapatrasaMvRtachidrayA dvistriA vinamitayA vAtaharasiddhasnehAbhyaktagAtro vaasspmuphret| vASpo hyanUrddhagAmI vihatacaNDavegastvacamavidahana sukhaM svaM dayatIti nAr3IsvedaH // 18 // kumbhyAM vAppamanudvamantyAM tasyAH kumbhyA murakhe zarAvAdinA pidhAya lipte sati vASpanirgamAbhAvavatyAmutkathitAnAM vAppa zarepIkAdikRtayA nADyA nalikayA tasyAH kumbhyA mukhe saMlagnayA vAtaharadravyasiddhasnehAbhyaktagAtraH pumAnupaharet / tatra nAr3IprakAramAha- shrepiiketyaadi| zarepIkA zarAgrabhAge yA sA ISikA tasyAH ptrm| vaMzasya patram / karaJjapatramarkapatrameSAmanyatamapatrakRtayA nADyA gajAgrahastasaMsthAnayA hastinaH shunnddaagrtulyshunggaakaarvRttaagrbhaagyaa| vyAmadIrghayA prasAritavAhudvaya purussprimitdiirghyaa| vyAmAdhyarddhadIrghayA sArddhavyAmadIrghayA vA vyAmasya caturbhAgaikabhAgamitamUle pariNAhasroto vyAmasyASTamabhAgamitAgrapariNAhasroto yasyAM tyaa| sarvatazcaturdigbhAge tasyA nADyA yAvanti cchidrANi tAvanti vAtaharapatrairairaNDAdipatraiH saMtRtAni yasyAstayA nADyA dvirvA trirvA vakrIkRtya vinamitayA kumbhImukhe saMlagnayA vASpamupaharet / dvitrivinAmena vASpasvanUI gAmI dvitribhaGgeNa vihatacaNDa vegazca san vacaM carma khalvavidahana sukhaM svedayati naramini nAr3IsvedaH / iti (3) // 18 // sambandhaH / nADIkaraNavidhimAha ---zareSIketyAdi / vaMzadalo baMzavidalaH, gajAgrahamtasaMsthAnatvaM nADyA agra eva boddhavyaM, vyAsastiryavistRtabAhudvayapramANaM, vyAmadIrghatvaM nADyA bahalasvede karttavyam ; vyAmacaturthabhAgena vyAmArabhAgena ca mUle agre ca yathAsaMkhyamAnaM nADyA veditavyaM, pariNAhena veTanena sroto yasyAH sA tthaa| yathoktanAr3IkaraNaguNamAha-vAppo hItyAdi / vihatacaNDavegavaM nADIkAyA dIrghatvena vakratvena ca boddhavyam // 18 // * vyAmAI dIrghayeti cakraztaH paatthH| For Private and Personal Use Only Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4za adhyAyaH sUtrasthAnam / 637 vAtikottaravAtikAnAM punarmalAdInAmutkvAthaiH sukhoSNaH kumbhIrvarSanikAH pranAr3IrvA pUyitvA yathArhasiddhasnehAbhyaktagAtraM vastrAvacchannaM pariSecayediti pariSekaH // 16 // vAtaharotakAthakSIratailaghRtapizitarasoSNasalilakoSThakAvagAhastu yathokta evAvagAhaH // 20 // atha jentAkaM cikIrSarbhami priiksset| tatra pUrvasyAM gaGgAdharaH-- atha paripekasvedamAha-vAtiketyAdi / vAtikottaravAtikAnIti vAtikAni kevalavAtaharANi drvyaanni| tathottaravAtikAni prabalavAtatridopaharANi ca yAni dravyANi teSAm / mUlAdInAM muulphlptrshunggvlkaadiinaam| sukhoSNarunkAthaH shriirshossnnaiH| varSa nikAH kumbhIH pUrayitvA athavA pranAr3IH prakRSTA nAr3I nalikA niviSTA yAsu kumbhISu tAH, pUrayitA yathAha siddhasnehAbhyaktagAtraM yathAdoSavyAdhipuruSaprakRtidezakAlaM hitadravyasAdhitaghRtAdisnehAbhyaktagAtraM puruSaM vastrAvacchannaM savvegAtraM vastreNAcchAdya pariSecayet / iti paripekasvedaH (4) // 19 // gnggaadhrH--athaavgaahsvedmaah-vaathretyaadi| vAtaharANAM dravyANAmutkAthaH kSIraM tailaM ghRtaM pizitarasa uSNasalilazca tathA nAr3Isvedokto grAmyAnapaudakamAMsAdikAtho varuNAdikAtho bhUtIkAdikAthazca taiH pUritakoSThe. 'vagAhastu yathokta evAvagAhaH svedaH (5) // 20 // gaGgAdharaH--atha jentAkasvedavidhAnamAha-atha jentAkamityAdi / athetyaanntryaatheN| jentAkaM kUTAgAravizeSapravezajAtasvedaM cikIrSaH kartumicchan vaidyastajjentAkakaraNayogyAM bhUmi priiksset| tatra jentAke svedyapuruSasya cakrapANiH-- prissekvidhimaah-vaatikottretyaadi| vAtikAni vAtaharaNAni, uttaravAtikAni uttaravAte pradhAnavAte vAtazleSmaNi hitAnIha grAhyANi, vAlikA alpaghaTI, sahasradhArA ityanye ; praNAr3I vennunlnaaddyaadyaaH| yathokta eveti lokaprasiddha iveti, avagAho'vagAhasvedaH // 19 // 20 // cakrapANiH-jentAkavidhimAha-athetyAdi / athazabdo maGgala Anantarye vA / pUrvasyAmuttarasyAM For Private and Personal Use Only Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 638 crk-sNhitaa| [ svedAdhyAyaH dizyuttarasyAM vA guNavati prazaste bhUmibhAge kRSNabhRttike suvarNavRttike vA parIvApapuSkariNyAdInAM jalAzayAnAmanyatamasya kUle dakSiNa pazcime vA sUpatIrtha samasuvibhaktabhUmibhAge ca, saptASTau vA'ratnIH sUpakamyoDakAta prAGamukhamudaGamukhaM vAbhimukhatIrtha kUTAgAraM kArayeta, utsedhavistArataH paramaratnIH Sor3aza, samantAt suvRttaM nRtkamrmasampannamanakavAtAyanam / asya kUTAgArasyAntaH samantato bhittimaranivistArotseSAM piriDakAM kArayedA kpaattaat| madhye cAsya vAsagrAmAt pUrvasyAM dizi atha vottarasyAM dizi yo bhUmibhAgo guNavAn bhUruhAdInAM samyagavalavattvAdirUpeNa janitakhenAnumIyate prazastazca dRzyate mnormtyaa| tathA kRSNamRttikaH suvarNamRttiko vA dRzyate tasmin bhUmibhAge parIvApAdInAM jalAzayAnAmanyatamasya jalAzayasya dakSiNe kUle pazcime vA kuule| mupatIrthe suSTu samIpe tIrtha jalapAntabhAgo yasya tatra / muvibhaktabhUmibhAge suSTu khalvanuccanIcarUpeNa vibhakta bhUmibhAge sthaane|| ___ sptaassttaaviti| udakAt tajjalAzayajalamavadhIkRtya saptAranIraSTau vAranIH / sUpakramya suSThu ArabhyopariSTAt pazcime kUle jalAyatIrthamabhimukhaM prAGmukhaM kUTAgAraM kArayedathavA dakSiNe kUle tattIrthajalamabhimukhIkRtyottaramukhaM kUTAgAraM kArayet / kUTaM rada susaMkRtamagAraM kUTAgAraM jentAkam / yAdRzaM kUTAgAraM kArayet tdaah-utsedhetyaadi| utsedhataH uccataH paraM por3azA'ranIvistAratazca Sor3azAranIApya samantAt suTattaM golAkAramanekavAtAyanaM bahugavAkSaM mRtkarma sampannaM mRttikayA bhittiM kRkhAlepanAdinA sampanirmitaM gRhaM kAryam / __ asyetyaadi| asya kUTAgArasyAntamadhye bhitteH samantatazcAdizi arani mAtrocAmaranimAtravistArAM piNDikAM kArayet / kUTAgArasyAsya kapATa: dvArapazyantaM mRttikayA piNDikA hastamAtroccAM hastamAtravistArAM kArayet / vA iti grAmAda boddhavyaH, guNavatIti samyakprarohAdiyuktatvena, prazastabhUmibhAgatvaM tupAGgArAdirahitatvena, parIvApo dIrghikA, suSTu ca upasamIpe tIrtha yasya tasmin sUpatIrthe, aranihastaH, prAlamukhamiti pazcime, udaGmukhamiti dakSiNe, evaM hyabhimukhaM tIrtha syAt, kUTAgAramiti vartulAgAram, For Private and Personal Use Only Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAya:]] 636 sUtrasthAnam / kUTAgArasya catuSkiSkumAtra puruSapramANaM bhRnmayaM kandusaMsthAna bahusUkSmacchidramaGgArakoSThakastambhaM sapidhAnaM kaaryet| taJca khAdirANAmAzvakarNAdInAM vA kASThAnAM pUrayitvA prdiipyet| sa yadA jAnIyAt sAdhudagdhAni kASThAni gatadhUmAnyavataptazca kevalamagninA tadagnigRhaM svaM dayogyena comaNA yuktmiti| tatra naM puruSaM vAtaharAbhyaktagAtraM vastrAvacchanna pravezayeta, pravezayaMzcainamanuziSyAt-saumya ! praviza kalyANAyArogyAya ceti| pravizya cainAM piNDikAmadhiruya pApiyArvAbhyAM yathAsukhaM zayIthAH, na ca tvayA svedamUrchA madhya ityaadi| asya kUTAgArasya madhye caturdizi Sor3azahastamite kRte tadekahaste piNDikayAte zeSaM yAvat sthAnamutteta tAvatsthAne catuSkiSkumAtraM puruSapramANaM mRnmayaM kandusaMsthAnaM yayA cullikayA loke taNDulAdIni bhRjati tadbhajjanacullikA kndunaamocyte| tadAkAraM bahumUkSmacchidramagni prajvAlAkRtajvaladaGgArasthAnakoSThastambhaM kaaryet| tasyoddha mukhAcchAdanArthamekaM pidhAnazca kArayet / taJcetyAdi / taJca kopThastambhaM khAdirAdInAM kASThAnAM pUyikhA khAdirAdikApTaH pUrayitvA dIpayet prajvAlayet / tRptArthayoge karaNe paSThI vibhApAvacanAdiha karaNe psstthii| sa ityaadi| sa vaidyo yadA jAnIyAt kASThAni mudagyAni gatadhRmAni atItadhUmAni / agninA khavataptazca kevalaM kRtasnaM tadagnigRhaM svedayogyenopmaNA yuktaJceti jAnIyAt / ttretyaadi| tadA khalvenaM svedaM purupaM vAtaharadravyasAdhitasnehAbhyaktagAtraM vastrAvacchannaM kRkhA tadgRhaM pravezayet / vaidyasvanaM puruSamIdRzaprakAreNa pravezayan yadA pravezayati tadA pravizantamenaM puruSamanuzipyAda yathA tadgRhaM pravizyAcaret / tadanuzAsanamAha---saumyetyAdi / bhoH saumya ! pravizaitada gRhaM kalyANAyArogyAya ceti / pvishyetyaadi| pravizya yathA vatteta bhavAn tad brUmaH / gRhametat pravizya cainAM piNDikAmadhiruhyArohaNaM kRkhA pArthApapArzvabhyAM yathAsukha khaM zayIthAH / A kavATAdityanena dvAraparyantaM lakSayati, kikurhastaH, puruSapramANamityaGgana, kumbhaH kumbhAkArA'gnisthAnam, aGgArArtha koSTo'vakAzo vidyate yasmin so'GgArakoSThakaH sa eva stambhaH, khAdirANAm For Private and Personal Use Only Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 640 [ svedAdhyAyaH caraka saMhitA | parItenApi satA piNDikeSA vimoktavyA A prANocchrAsAt / zyamAno hyataH piNDikAvakAzAt dvAramanadhigacchan svedamUrcchAparItatayA sadyaH prANAn jahyAH, tasmAt piNDikAmenAM na kathaJcana muJcethAH / tvaM yadA jAnIyAzca vigatAbhiSyandamAtmAnaM samyak pratra tasvaM dapicchaM sarvvasrota vimuktaM laghubhUtamapagatavibandhastambhasuptivedanAgauravamiti, tatastAM piNDikAmanusarana dvAraM prapadethAH / niSkramya ca na sahasA cakSuSoH paripAlanArthaM zItodakamupaspRzethAH / atha vyapagatasantApa ekapAvana zayitvA tat pArzva parivarttyAparapAzvena zayIthAH / ityevaM prakAreNa yathAsukhaM zayIthAH / na cetyAdi / tatra svedamUrcchAparItenApi tvayA satA piNDikeSA na vimoktavyA na tyAjyA / A prANocchrAsAt yAvat prANocchrAsaM vartteta / kasmAditi ? ata Aha - bhrazyamAna ityAdi / svedamUrcchAparItatayA yad yasmAt piNDikAvakAzAt tvaM bhraSTaH syAstadA bhrazyamAnastvaM vahirAgantukAmaH svedamUrcchAparItatayA dvAramasyAgArasyAnadhigacchan sadyaH prANAn jahyAH / tasmAdityAdi / tasmAt piNDikAmenAM kathaJcana na muJcethAH / na ca tatra sthito mariSyasi / kasmAt ? yadA tvaM jAnIyAt AtmAnaM nijaM vigatAbhiSyandaM samyak tasvadapicchaM sarvvasrotovimuktaM baddhabhUtasrotobhyo vimukta laghubhUtazarIramapagata vibaddhastambhAdikaM svaM jAnIyA yadA tadA / tata ityAdi / tataH paraM tAM piNDikAmanusaran dvAraM prapadethAH / dvAraM prapadya niSkramya ca tasmAt cakSuSoH paripAlanAthaM zItodakaM sahasA grISmArttatayA nopaspRzethAH / tarhi kiM karttavyamiti ? ata Aha atha vyapagatetyAdi / iti pUraNe SaSThI, sa ityatra tvamityadhyAhAyyaM, jAnIyA ityarthaH ; kiMvA jAnIyAditi pAThaH, uttaratrApi prapadevateti pAThaH; evaJca sugamam / picchA sva edasya va picchilo bhAgaH, sarveSu srotaH su vimuktamapagatabandhaM sarvva strotovimuktam, bhapagatavibandhastu apagatamalavibandho boddhavyaH ; cakSuSoH paripAlanArthamiti - atropataptasya sahasA zItajalapravezena zItajalaparihata uSmA nayanopaghAtaM karotItyabhiprAyaH / atra jentAke bhUmivizeSaparigrahajalasAnnidhyAdayo maGgalArthA ; jalasAnnidhyantu / For Private and Personal Use Only Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH sUtrasthAnam / 641 klamastu muhartAt sukhoSNana vAriNA yathAnyAyaM pariSikto'nIyAH ; ityeSa jantAkaH svedaH // 21 // zayAnasya pramANana ghanAmazmamayIM zilAm / tApayitvA mArutata dArubhiH saMpradIpitaiH / / vyapohya sAnaGgArAn prokSya caivoSNavAriNA / tAM zilAmatha kurvIta kauSayAvikasaMstarAm // tasyAM svabhyaktasarvAGgaH svapana vidyati nA sukham / roravA jinakoSaya-prAvArAdaH susaMvRtaH // ityukto'zmaghanasvedaH karSasvedaH pravakSyate / khAnaye zchayanasyAdhaH kaSU sthAnavibhAgavit // muhUrtAt muhattaM kAlaM sthivA'pagatasa-tApakta mastu san mukhoSNena vAriNA yathAnyAyaM paripitaH snAto'znIyA iti / eSa jentAkasvedaH (6) // 21 // gnggaadhrH-athaashmvnsvedvidhaanmaah-shyaansytyaadi| zayAnasya yaH puruSaH zayitA vidAt tasya puruSasya samAnapramANena dIdhIM yathA vistAravatozca azmamayIM prastaramayIM zilAM ghanAM vahalAmagnisantApena puruSArohaNe tadbhArAnna bhagnA syAd yathA tathAbhUtAM vAtaghna devadAAdibhirdArubhiH sampradIpitairagninA pracAlitestApayitA sAnaGgArAna vyapohya dUrIkRtyoSNavAriNA prokSya abhyukSya tatra zilAyAM koSayavastreNAvikakambalena vA saMstaraM zayyAM kRtA zayyAyuktAyAM tasyAmuSNazilAyAM pumAna snehena svabhyaktasaGgi san roravAjinAdibhiH susaMtazca sana zayAnaH sukha svidhati / ityazmaghanasveda uktaH (7) / atha kapa svedavidhAnaM pravakSyate - khaanyedityaadi| kayUM haNDikAkArAM mRttikaam| zayanasyAyaH khAnayet tAM haNDikAkArAM golAkRtigartarUpAM karpU sveyamAnasya darzanena iSTeH paripAlanArthaJca syAt, tathA svedAti yogapratikriyArthe kUTAgArasya jalasAnnidhye sukhena karaNArthaJca // 21 // cakrapANiH-kauravaM kArpAsaM, karpUrabhyantaravistIrNo'lpamukho gartaH, anatyutsedhavistArAmiti * "raurava" ityatra "phaurava' iti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 642 crk-sNhitaa| / svedAdhyAya, dIpta radhUmairaGgAraistAM karpU pUrayet tataH / tasyAmupari zayyAyAM vapan vidyati nA sukhm||22||33|| anatyutsedhavistArAM vRttAkArAmalocanAm / ghanabhittiM kuTIM kRtvA kuSThAdevaH saMpralepayet // kuTImadhye bhiSaka zayyAM vAstIrNAJcopakalpayet / prAvArAjinakoSeya-kutthakambalagolakaiH // sa haNDikAbhiraGgAra-pUrNAbhistAzca srvshH| parivAryAntarArohedabhyaktaH vidyate sukham // 24 // ya evAzmaghanasveda-vivibhUmau sa eva tu / prazastAyAM nivAtAyAM samAyAmupadizyate // 25 // dIptaradhUmairaGgAraiH pUrayet tata upari khadAdizayyAM sthApayikhA tatra svapana zayAnaH pumAn sukhaM svidyatIti kapUsvedaH (8) // 22 // 23 // gaGgAdharaH-atha kuttosvedvidhaanmaah-antyutsedhetyaadi| anatItyanatizayaparisarAmanatizayotsedhAM vRttAkArAM vatta lAkArAmalocanAM gavAkSarahitAM ghanabhittiM nivir3abhittiM kuTI svalpagRhaM kRkhA tasyA abhyantare kuSThAdaprardazabhiruSNavIyyadrevyaiH smprlepyet| tatpralipte kuTImadhye svAstINAM zayyAM bhiSagupakalpayet / prAvArAdibhiraGgArapUrNA bhivatIbhirhaNDikAbhizca tAM zayyAM parivAyye snehAbhyaktaH pumAn tadantarA tanmadhyamArohena / tena sukha vidyati / iti kuTIsvedaH (9) // 24 // gaGgAdharaH-atha bhUsvedavidhAnamAha--ya evetyaadi| zayAnasya pramANenetyAdinA ya ukto'zmaghanasvedavidhiH sa eva tu vidhiH prazastAyAM samAyAM bhramau svalpapramANocchAyavistArAm ; alocanAM nirjAlakAM, kuSTAdaiyarityatrAdizabdaH prakAravacanaH, tena uSNasugandhidravyairiti syAt ; hasantikA'GgAradhAnikA, parivAyeti hasantikAbhirityanena smbdhyte| tAmiti upakalpitazayyAM kuTIm Arohediti sambandhaH // 22-25 // * "sa haNDikAbhiH" ityatra "hasantikAbhiH" iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH sUtrasthAnam / 643 kumbhI vAtaharakvAtha-pUrNA bhUmau nikhAnayet / arddhabhAgaM tribhAgaM vA zayanaM tatra copari // sthApayedAsanaM vApi nAtisAndraparicchadam / atha kumbhyAM susantaptAn prakSipedayaso gur3An // pASANAn voSmaNA tena tatsthaH khidyati nA sukham / susaMvRtAGgaH svabhyaktaH snehairanilanAzanaiH // 26 // kUpaM zayanavistAraM dviguNazcApi vedhataH / deze nivAte zaste ca kuryyAdantaH sumArjitam // copdishyte| tadyathA- "zayAnasya pramANena bhUmiM zastAM samAM tthaa| tAyitvA mArutana dArubhiH sampradIpayet // vyapohya saniGgArAn prokSya caicossnnvaarinnaa| tAM bhUmimatha kurvIta koSeyAvikasaMstarAm // tasyAM nivAte khabhyaktaH zayAnaH svidyate sukhm| rauravAjinakopeya-bhAvArAdevaH susNvRtH||" iti bhUsvedaH (10) // 25 // gaGgAdharaH-atha kumbhIsvedavidhAnamAha -kumbhiimityaadi| vAtaharadevadArkhAdikAthena pUrNAM kumbhI bhUmo khAtaM tatkumbhyA arddha nikhAtaM tribhAgaM vA nikhAtaM yathA syAt tathA nikhAtAM kuryAt / tatra copari khaTAdikaM sthApayitvA zayanaM zayyAmAsanaM vA nAtisAndraparicchadaM sthApayikhAtha tasyAM bhUmo nikhAtAyAM kumbhyAM vAtaharakAthapUrNAyAM susantaptAn lohaguDa kAna bahUna pASANAna vA susantaptAna guDakAna prakSipet / tenomaNA tasthastadupari sthApitazayanAsane sthitaH pumAn anilanAzanaH snahaiH svabhyaktagAtraH sana prAvArAdinA susaMsRtAGgaH san sukhasvidhati / iti kumbhIsvedaH (11) // 26 // gaGgAdharaH-atha kuupsvedvidhaanmaah-kuupmityaadi| yAvanmAtrasthAne zayanamarhati tAvanmAtravistAraM dIrghAkArarUpaM vezto'vastAnnimnaM dviguNaM kUpaM cakrapANiH-zayanaM tatra coparItyatra kumbhIkopari zayanaM khaTAdi tathA karttavyaM yathA kumbhIkA na bhajyate, tatstha iti ythoktshynaasnsthH| kUpamiti kUpamiva kUpagambhIratvena, dviguNamiti For Private and Personal Use Only Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 644 crk-sNhitaa| [svedAdhyAyaH hastyazvagokharoSTrANAM kriissairdgdhpuurite|| khavacchannaH susaMstIrNe'bhyaktaH vidyati nA sukham // 27 // dhItIkAntu karISANAM yathoktAnAM pradIpayet / zayanAntaHpramANena zayyAmupari tatra ca // sudagdhAyAM vidhUmAyAM yathoktAmupakalpayet / khavacchannaH svapaMstatrAbhyaktaH svidyati nA sukham // holAkasveda ityeSa sukhaH prokto maharSiNA / iti trayodazavidhaH svedo'gniguNasaMzrayaH // 28 // prazasta nivAte deze kuryAt / taM kUpaM lepanena sumArjitaM kRtA tatra hastyayAdInAM karISaiH zuSkapurISairdagdhapUrita tairdagdhanidhUmAgniyuktaH pUrite kUpe upari khaTAmAropya susaMstINe zayane vAtanAzanaiH sneharabhyaktaH sana prAvArAdinA khavacchannaH saMzca zayAnaH pumAn sukhaM svidyati / iti kUpasvedaH (12 ) // 27 // ___ gaGgAdharaH-atha holaaksvedvidhaanmaah-dhiitiikaankhityaadi| yathoktAnAM gokharAvAdInAM karIpANAM dhItIkAM dIrghAkRti varta lAM zayanAntaHpramANenAgniprajvAlanAya nirmAya saMzopyAminA pradIpayejjvAlayet tAM dhItIkAM mudagdhAyAM vidhUmAyAM satyAM tatra copari khadAdikaM sthApayitvA yathoktaM zayyAmupakalpayet / tatra zayyAyAM vAtanAzanasnahairabhyaktaH san prAvArAdinA khavacchannaH svapana zayAnaH pumAn sukhaM svidyti| ityeSa sukhaH sukhakRtaholAkasvedo maharSiNA punamunA prokta iti / (13 ) / upasaMharati itiityaadi| agniguNasaMzraya iti saGkarAditrayodazavidhaH sveda ukto bhavati // 28 // vistArAda boddha vyaM, vedhata ityadhaHkhananapramANena, susaMstIrNa iti suSThusaMstINe AcchAdite, zayyAyAM khaTroparisthitAyAM kUpa iti bodavyam // 26 // 27 // cakrapANiH-dhItIkAmiti holAkasvedaH, dhItIkA zuSkagomayAdikRto'nyAzrayavizeSaH ; yathoktAnAmiti pUrvoktahastyazvAdibhavAnAM, zayanAntaHpramANeneti 'dhItIkAM kRtvA' ityadhyAhAyya yojyaM, yathoktAmiti nAtisAndrapascchidAm / upsNhrti---itiityaadi| bhagneguNamuSNatvamAzritya svedayatItyagniguNasaMzrayaH // 28 // For Private and Personal Use Only Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH sUtrasthAnam / 645 vyAyAma uSNasadanaM guruprAvaraNaM kssudhaa| bahupAnaM bhayakodhAvupanAhAhavAtapAH // svedayanti dazaitAni nrmgnigunnaahte| ityukto dvividhaH svedaH saMyukto'gniguNairna ca // 26 // ekAGgasAGgagataH snigdho rukSastathaiva c| ityetat trividhaM dvandva svedamuddizya kIrtitam // gaGgAdharaH--athAgniguNAdRte'pi svedAnAha- vyAyAma ityaadi| vyAyAmaH zarIraceSTA mllkriidd'aadiH| uSNasadanamagniyogaM vinA vAtAdizItasparzanAdirahitaM garbhagRham / gurupAvaraNaM kambalAdikam / kSudhA bubhukssaa| bahupAnamuSNAnAM mayAdInAM bahumAtrayA paanm| bhayazca krodhazca tau| upanAho bandhanam / sa ca dvividhaH saagninirgnishc| tatra sAgniruSNabahalamupalepaM ghanapralepaM datvA lomazacarmAvikavastrakoSayavastrabandhanam / niragnistu salomacamodinA bndhnm| Ahavo yuddham / vyAyAmAntargatakhe'pi vizeSArthamasya pRthgbhidhaanm| zarIraceSTAtikrameNApi prANabadhArtha yuddhaM karotIti / anityakhAcca yuddhasya / Atapo raudram / etAni daza vyAyAmAdIni agniguNAhate svata evoTaNyasvabhAvAnnaraM svedynti| ___ upasaMharati ityukta ityaadi| agniguNaiH saMyukta ekatrayodazavidhaH svedH| agniguNene ca saMyukto'para eko dazavidhaH svedH| iti dvividhaH sveda uktaH / sa ca dvividhaH punadi vidhH| ekAGgagataH saangggtshc| AdyaH saGkarasvedAdidvitIyaH prstrsvedaadiH| upnaahaadishcaikaangggtH| vyAyAmAdiH cakrapANiH-sampratyanagnisvedAnAha- vyAyAma ityaadi| uSNaM sadanamityagnisantApavyatirekeNa nirjAlakatayA ghanabhittitayA ca yad gRhaM svedayati, tada yoddhavyam ; bahupAnamiti bhumdypaanm| upanAho dvividhaH, sAgniranagnizca, tatra yaH sAgnirupanAhaH sa saGkara eva bodamyaH, yadukta,-"kolaM kulatthAH suradArAsnAH" ityAdinA AragvadhIye, yastvanagnibalatvena zarIroSNarodhaM kRtvA svedayati sa iha boddhavyaH ; Atapazca yadyapi uSNaH, tathApyagnikRtaM tasyoSNatvaM na bhavatItyanAgnasvedaH uktaH ; agniguNAdRte sAkSAdagnisambandhena : tASNatvAd vinA // 29 // cakrapANiH- sarvasvedamupasaMharati--ityukta ityaadi| ekAGgagatAH saGkaranADyAdayaH, For Private and Personal Use Only Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir svedAdhyAyaH 646 crk-sNhitaa| snigdhaH svedairupakramyaH svinnaH pathyAzano bhavet / tadahaH svinnagAvastu vyAyAma varjayennaraH // 30 // tatra shlokaaH| svedo yathA kAryakaro hito yebhyazca ydvidhH| yatra deze yathAyogyo dezo rakSyazca yo yathA // svinnAtisvinnarUpANi tathAtisvinnabheSajam / asyAH svedayogyAzca svedadravyANi kalpanA // trayodazavidhaH svedo vinA dshvidho'gninaa| saMgraheNa ca SaT svedAH svedAdhyAye nidarzitAH // saangggtH| punazcaiva sa dvividhaH svedH| snigdho rukSa iti dvividhaH / ityetat trividha dvandva sAgniguNo'nagniguNazca / ekAGgagataH savvAGgagatazca / snigdho rukSazceti svedamuddizya kiirtitH| snigdhaH pumAn svaderupakramyaH svinnazca pathyAzano bhvt| khinnagAvastu pumAn tadahavyAyAmaM vajjaye. diti // 29 // 30 // ___ gaGgAdharaH-- adhyAyArthamAha- tatra zlokA ityaadi| svedo yathA kAryakara iti / snehpuurvpryuktNnetyaadigrnthH| yebhyo yadvidho hita iti vAte snigdha ityAdi grnthH| yatra deze yathAyogya iti AmAzayagate vAta ityAdinA grnthenoktH| dezo rakSyazca yo yatheti vRSaNI hRdayaM dRSTI ityAdinA grnthenoktH| svinnetyaadi| svinnAtisvinnarUpANItyAdIni spaSTAni / saMgraheNa sarvAGgagatAH prastarajentAkAdayaH, snigdho vAtavihitaH svedaH, rukSaH kaphavihitaH snigdhasmastu vAtazleSmavihito'nayorna bhidyata iti pRthaka noktaH ; dvandva parasparaM viruddhaM yugmm| svinnena yathA karttavyaM tadAha-svinna ityaadi| pathyAzano bhavedityatra yadyapi zRGgagrAhikayA nokta, tathApi sveda pravRttiviSayadoSasya yat pathyaM tadeva bodravyam // 30 // cakrapANiH-saMgrahe svedo yathA kAryakara iti snehapUrvaM prayukta netyAdi, yebhyazca yadvidha iti For Private and Personal Use Only Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 14za adhyAyaH sUtrasthAnam / svedAdhikAre yad vAcyamuktametanmaharSiNA / ziSyastu pratipattavyamupadeSTA punarvasuH // 31 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne svedAdhyAyo nAma caturdazo'dhyAyaH // 14 // ca paT svadA iti / ityukto dvividhaH sveda ityAdinA granthenoktaH / svedAdhikAre maharSiti punarvasUpadiSTenAgnivezena svedAdhikAre yadvAcyaM tadetaduktaM ziSyaistu tatpratipattavyamihApadeSTA punavvesuriti // 31 // __ adhyAyaM smaapyti---agniityaadi| pUrvavad vyaakhyeym| iti svedA dhyaayH| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau mUtrasthAnIya catu dezasvedAdhyAyanalpAkhyA catuddezI zAkhA / / 14 / / vAte sniAdha ityAdi saMgRhNAti, yatra deze yathAyogya iti AmAzayAte vAte pUrva ityaadi| zeSa sugamam // 31 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM svedAdhyAyo nAma caturdazo'dhyAyaH // 14 // For Private and Personal Use Only Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paJcadazo'dhyAyaH / athAta upakalpanIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, iti mAha bhagavAnAtre yaH // 1 // iha khalu rAjAnaM rAjamAtramanyaM vA vipuladravyaM saMbhRtasambhAraM vamanaM virecanaM vA pAyayitukAmena bhiSajA prAgevauSadhapAnAt sambhArA upakalpanIyA bhavanti / samyaka caiva hi gacchatyauSadhe pratibhogArthAH / vyApanne cauSadhe vyApadaH pari gaGgAdharaH - svedAdhyAye proktaM- "snehasvedopapannasya saMzodhanamanantaram " iti / tataH svedAdhyAyAnantaraM saMzodhanayovamana virecanayorupakalpanIyamadhyAyamArabhate - athAta ityAdi / upakalpanIyamiti vamanavirecanayoH saMzodhanayoH kalpanamupalakSyIkRtya yat kalpyate tadupakalpanamadhikRtya kRto'dhyAyastamupakalpanIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAma ityAdi savrvvaM pUrvvavavyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH - iha khalvatyAdi / iha khalu loke rAjAnaM rAjamAtraM rAjavat mAtrA paricchado yasya tam, anyaM vA vipuladravyaM dhanajanAdyADhya sambhRtasambhAraM samyak bhRtamAharaNAdinA dhRtaH sambhArastatra yogya khilavastusamudAyo yena taM kRtamastutatadyogya sakaladravyaM pumAMsaM vamanamauSadhaM virecanaJcaSadhaM pAyayitukAmena bhiSajA prAgevauSadhapAnAt vamanavirecanopadhapAnAt pUrva sambhArA vamanavirecanayorupayuktA dravyasamUhA upakalpanIyAH samIpe kalpanIyAH klRptIkaraNIyA bhavanti / kasmAt ? samyak caiva hItyAdi / hi yasmAt / vamana virecanayorauSadhe pIte samyak caiva yogaM gacchati sati pratibhogArthI manavirecanabhogAnantaraM punarbhogArthAH sambhArA bhavanti / na kevalaM pratibhogArthAH / vyApanne cauSadhe asamyagyogaM gacchati vyApadaH ayogAdi cakraNANiH -- snehasvedopapannasya saMzodhanamanantaramityanenaivoktAt sambandhAdupakalpanIya iti zodhanopakalpanA vAcako jJeyaH / rAjJa iva mAtrA paricchado yasya sa rAjamAtraH, vipuladrabhyastu For Private and Personal Use Only Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 646 saMkhyAya prtiikaaraarthaaH| na hi sannikRSTe kAle prAdubhatAyAmApadi satyapi krayAkaye sukaramAzu sambharaNamauSadhAnAM yathAvat // 2 // ityevaMvAdinaM bhagavantamAtraM yamagniveza uvaac| nanu bhagavannAdAveva jJAnavatA tathA pratividhAtavyaM, yathA prativihite sidhyedevaussdhmekaanten| samyakaprayoganimittA hi sarvakarmaNAM siddhiriSTA, vyaapnycaasmykpryognimittaa| atha samyagasamyak ca samArabdhaM kama sidhyati vyApadyate vA aniyamena, tulyaM bhavati jJAnamajJAneneti // 3 // . yogavyApadaH parisaMGkhyAya jJAkhA tattadvyApadaH pratikArArthAzca sambhArA upakalpanIyA bhavanti / kathamagre kalpanIyA bhavanti vyApatyatikArArthAH sambhArAH, na hokAntena vyApadaH sambhavanti yadi ca bhaveyustadA tadarthA AnetavyA bhavanti sambhArA ityAzaGkAyAmAha-na hiityaadi| hi yasmAt prAdurbhUtAyAM vyApadi satyAM sannikRSTe nikaTe kAle'rthAt tatkSaNe tatpratIkArArthamopadhAnAmAzu sambharaNam AharaNaM satyapi krayAkaye krayaNasthAnahaTTAdita Anayane sambhavati na sukaraM bhavati yathAvat / gamanAgamanAbhyAM vyApayaddhiH syAditi / tasmAt prAgevauSadhapAnAdupakalpanIyAH sambhArA iti // 2 // gaGgAdharaH--ityevaMvAdinaM bhagavantamAtreyamagniveza uvaac| tdythaa-nnvityaadi| nanu bhagavan gura AdAveva bhiSanA saMzodhanaM pAyayitukAmena puruSaM balena vayasA kriyAsahAsahavataH kAryAkAryAbhyAM doSeNa doSabalena prakRtivikArAbhyAM jAnIyAt / tata evaM jJAnavatA tatpuruSayogyamauSadhaM mAtrayA tathA pratividhAtavyam, yathA prativihite sati khauSadhe tadauSadhamekAntena sidhyanna bhvtyyogaatiyogmithyaayogaay| smygityaadi| hiM yasmAta samyakprayoganimittA sarvakarmaNAM siddhirbhvtiissttaa| vyApaccAsamyakprayogabaNigAdiH, parisaMkhyAyeti jJAtvA ; krayaH paNyam, Akrayo mUlyam / aniyameneti samyagArabdhaJca sidhyati vyApadyate ca // 1-3 // For Private and Personal Use Only Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 650 crk-sNhitaa| [upakalpanIyaH tamuvAca bhagavAnAtra yH| zakyaM tathaiva pratividhAtumasmAbhirasmadvidhairvApyagniveza yathA prativihite sidhyedevauSadham ekAntena, tacca prayogasauSThavamupadeSTuM yathAvanna hi kazcidasti ya etadevamupadeSTu *mupadhArayitumutsaheta, upadhArya vA tathA pratipattaM prayoktuM vA / sUkSmANi hi doSabheSajadezakAlabalazarIrAnimittA, kathaM tahi vyApat sambhavet ? yadi caivaM jJAnapUvvakaprayoga kamma samyagasamyaka ca samArabdhaM sat kasyacit sidhyati kasyacida vyApadyate vA khalvaniyamana, tahi ca jJAnamajJAnena tulyaM bhvtiiti| tataH kena hetunA vyApado bhAvikhAzaGkAyAM tatpratikArArthamagre sambhArA upakalpanIyA bhiSajA bhavantIti // 3 // ___ gaGgAdharaH ityevaM pRSTo bhagavAnAtreyastaM pRSTavantamagnivezamuvAca taduttaram / tythaa-shkymityaadi| bho agniveza ! yathA prativihite satyauSadhe sidhyet auSadhamekAntena tathA khauSadhaM pratividhAtumasmAbhiH zakyaM bhavatyasmadvidhairvA tapobalena rajastamobhyAM vinirmuktanirmAlAvyAhatabuddhA sarvajJatayA tattvajJAnavadbhirvA zakyaM bhavati / yaducyate khayA yathA tatprayogasauSThavaM syAt tathA bhavatopadizyatAmiti tatra bruumH| tccetyaadi| tacca prayogasauSThavaM yathAvadupadeSTuM samarthaH kazcit na hyasti ya etat prayogasauSThavamupadeSTumutsaheta yo vA tata prayogasauSThavamupadhArayitumutsaheta, tAdRzo'pi kazcinnAsti / - zrukhA ca tatprayogasauSThavopadezamupazayya tathA pratipattuMboddha buddhA vA tatprayogasauSThavArtha prayoktamasmabhyo'smadvidhabhyo vAnyaH kazcidasti kasmAditi cet ? tadocyate---sUkSmANi hiityaadi| hi yasmAt pratipuruSaM dopabheSajAdInAM cakrapANiH--prayogasauSThavaM prayogasuSThutvaM, yathAvadupadeSTu zakyamasmAbhirasmadvidharvAta yojanA ; etaditi prayogasauSTavam, evamiti yathAvada, upadhArayitumiti granthena dhArayitum ; pratipattumityarthato grahItum / suukssmaanniityaadi|-suukssmaanniiv sUkSmANi durbodhatvena, tatra doSasyAvasthAntarANi-kSayastathA vRddhistathA samatvaM, evamUddha dehagamanaM tathAdhodehagamanaM tiryaggamanaM vA, tathA zAkhAzrayitvaM koSThAzrayitvaM madhyamArgAzrayitvaM, tathA svadezagamanaM paradezagamanaM, tathA svatantraM paratantraM, tathA'zAMzavikalpastathA dhAtuvizeSAyitvaM, tathA kAlaprakRtidRSyAnuguNatvAdikRtaM svatantrapratipAditaM jJeyAni ; evaM bheSajasyAvasthAntarANi-taruNatvaM, vRddhatvam, ArdratvaM, zuSkatvaM, * upadiSamiti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 15 adhyAyaH ! www.kobatirth.org sUtrasthAnam / 651 hArasAtmAsattvaprakRtivayasAmavasthAntarANi / yAnyanucintya - mAnAmi vimalavipulabuddherapi buddhimAkulIkuryuH kiM punaralpa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pratikSaNamavasthAntarANi jAyamAnAni sUkSmANi bhavanti / yAni sUkSmANi doSabheSajAdInAM pratikSaNamavasthAntarANyanucintyamAnAni vimalavipulabuddherapi puruSasya buddhimA kulIkuryu ralpabuddhe jenasya tu kim / yadAkulIkuryya buddhimalpabuddhestAni doSabhepajAdInAM sakSmANyavasthAntarANi / tatra doSANAmavasthAntarANi khalu kSayavRddhisAmyAni tathorddhAdhastiryyagagamanAni koSThazAkhAmarmAsthisandhisamAzrayaNAni tathA svasthAnAvasthAnaparasthAnaprasthAnasthAnAkarSaNAni ca tathA svAtantra pAratantrAsamatantratvAni tathA balAbalamadhyabalAni tathA dhAtuvizeSAzrayaNadhAtuvizeSadUSaNAdIni tathA kAlamAkRtakhavaikRtakhadUSyAnuguNatvAdIni ceti / evaM bheSajAnAmavasthAntarANi taruNalavRddhatvamadhyalAI vazuSkalajantubhakSitatvAbhakSitatvasudezotpannatvAnutpannakha -- dravyAntara - mizritatvAmizritatvasvarasAdi-kalpanAyomyalAyogyatva sampUrNA sampUrNa rasavIyya-vipAka-guNa-prabhAvatattatpuruSadoSAnurUpakarmakaratvAdIni / dezasyAvasthAntarANi jAGgalAnUpasAdhAraNAni / teSAM sampanyApadazca / kAlAnAmavasthAntarANi zizirAdiSaDRturUpANi prAtarAdIni ca svalakSaNAlakSaNAtilakSaNamithyAlakSaNAni ca / zArIrANi svAsthyAtuyyevAlyapaugaNDa kaizora yauvanamadhyavArddhakyAdIni ca vyAdhitAni pakkApakatvakAlarUpANi / balasyAvasthAntarANi sAhajikalakAlakRtatvavayaHkRtatvayuktikRtatvAni / zarIrasyAvasthAntarANi kRzatvAkuzalamadhyatvasAravattvaniHsArakhAdIni mRdukhAmRdukhasaukumAryyAdIni ca / AhArasyAvasthAntarANi prakRtikaraNadezakAlasaMyogarAziprabhRtIni / sAtmyasyAvasthAntarANi dezata RtutaH prakRtitazca vikRtitazca svabhAvatazca vyavasthArUpANi / sattvasya khalu dravyAntarasaMyuktatvaM, svarasAdikalpanAyogitvaM, rasavIryyavipAkaiH prabhAvaizca tasmin dehe doSAdau tattatkAryyakarttRtvamevamAdIni ; dezastvAnUpajAGgalasAdhAraNa prazastAdibhedabhinnaH; kAlAvasthAntarANi RtubhedAH pUrvAhlAdizva tathA vyAdhyavasthA jvarASTrAhAdaya ityevamAdIni ; balantu sahajayuktikRtam utkRSTApakRSTamadhyAdibhedabhinnam ; zarIrantu sthUlatvasAravattva niHsAravattvAdibhiH, tathA paripAlanIyaduSTairma madyavayava / vapayAdibhizca bhinnam AhArastu prakRtikaraNasaMyogarAzibhedAdibhirbhinnaH ; sAtmyantu dezataH kAlato vyAdhitaH prakRtitaH svabhAvato'bhyAsatazca bhinnaM syAt ; satvantu bhaya-zaurya- viSAdandva paharSAdiyadyogabhinnaM syAt ; prakRtibhedAstvanekaprakAra bhinnavAtAdyArandha n For Private and Personal Use Only Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 652 crk-sNhitaa| pakalpanIya buddheH| tasmAdubhayametad yathAvadupadeSyAmaH / samyak prayogaM cauSadhAnAM vyApannAnAJca vyApatsAdhanAni siddhiSattara kAlam // 4 // idAnIM tAvat sambhArAn vividhAnapi smaasenopdekssyaamH| tad yathA-dRr3ha nivAtaM pravAtaikadezaM sukhapravicAramanupatyakaM manaso'vasthAntarANi zokabhayalobhamohakrodheSyecchAva pasukhaduHkhaviSAdAdIni, brAhmAdisAttvikarAjasatAmasavAni ca / vAtAdidapitavAdaSitavarajastamo. duSTavAduSTakhAni c| prakRteravasthAntarANi samapittAnilakaphAdile'pi tallakSaNasadbhAvAsadbhAvakSayAdIni / vayaso'vasthAntarANi vAlyAdIni teSAM tAdrUpyeNa sdbhaavaasdbhaavaadiini| etAni doSAdInAmavasthAntarANi khauSadhaprayoge'pekSyante / tasmAt khalvalpabuddharjanasya buddhadoSabheSajAdInAM mUkSmAvasthAntarairA kulIkaraNAdetadvakSyamANamubhayaM ythaavdupdekssyaamH| kimubhayamiti ? ata aah-smygityaadi| ekamauSadhAnAM sammaka prayogaM vyApanAnAJcauSadhAnAM vyApatsAdhanAnIti dvitIyaM siddhiSu siddhisthAne'taH paramupadezyAma iti // 4 // gaGgAdharaH- idAnImihAdhyAye saMzodhanamabhipretya samyag yoge pratibhogArthAna vyApatsu vyApapratikArArthAMzca tAvat sambhArAn vividhAnapi samAsena sngksspennopdekssyaamH| tdythetyaadi| saMzodhana pAyayitukAmo bhiSak tAvat pUrva vAstuvidyAkuzalaM janaM prazastaM gRhamevopakalpayet / vAstuvidyAkuzalo gRhakAro yadagRhamupakalpeta taM gRhakAraM vaidyo dRr3hamityevamAduktaM gRhamupakalpayet / dRDhaM nivAtamapi pravAtaikadezaM tasmin vAyune saJcaredekadeze tu prakRSTavAyuH snycret| sukhapravicAraM sukhena prakarSaNa saJcaraNayogyam ; gamanAgamanapravezAdiSu sukham / anupatyakam-anyasya mahato gRhaparvatAderupatyakAsAmIpyaM nAsti tvena boddhavyAH ; vayobhedAstu bAlyayauvanavArddhakyAdyavasthAkRtatadavAntarabhedAH ; etAni doSAdhavasthAntarANi cikitsAprayoge yathA yathApekSyante, tadudAharaNaM zAstre'nusaraNIyam; iha likhyamAnantu vimtaratvaM granthasyAvahatIti noktam ; ubhayametaduttarakAlaM siAddhapUpadekSyAma iti yojanA // 4 // cakrapANiH-vividhAnapItyapizabdaH samAsenApItyevaMrUpo jJeyaH, tena gRhAdayo'pi vistareNocyante, saMgrahaNIyAdayazca samAseneti dvayamapi sustha syAt ; yadi vA, dvividhAnapIti For Private and Personal Use Only Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 653 15za adhyAyaH] suutrsthaanm| dhUmAtaparajasA*manabhigamanIyamaniSTAnAJca zabdasparzarasarUpagandhAnAM sopAnodUkhalamuSalavarcaHsthAnamnAnabhUmimahAnasopetaM vAstuvidyAkuzalaH prazastaM gRhameva tAvat pUrvamupakalpayet // 5 // tataH zIlazaucAcArAnurAgadAkSyaprAdakSiNyopapannAnupacArakuzalAn savvakarmasu paryavadAtAn sUpaudanapAcakasnApakasaMvAhakotthApakasaMvezakauSadhapeSakAMzca paricArakAn sarvakarmasvapratikUlAn tathA gItavAditrollApakazlokagAthAkhyAyiketihAsapurANakuzalAnabhiprAyajJAnanumatAMzca dezakAla yasya tdnuptykm| vRhadgRhapacatAdedU radeze tadgRhamuSakalpayet, na tu parvatAdeH smiipe| dhUmAtaparajasAmagamyaM tathaivAniSTAnAmamanojJAnAM zabdAdInAmagamyazca sarvatobhAvenAgamanAnaha sopAnAdurapetam // 5 // gaGgAdharaH-prathamamIdRzaM gRhaM nirmAya zIlazaucAdurapapannAnupacArakuzalAn tattatkarmAcaraNe kauzalayuktAna savvakarmasu pathyavadAtAn sarvakammaikaraNe niHsandehaM zikSitAn sUpaudanapAcakAn snApakAn snAnakArakAn saMvAhakAna hastapAdAdisaMmaddekAn utthApakAna gAtrotthAnakArakAn zayyAsanAdibhyaH saMvezakAn zayanAdikArakAna auSadhapeSakAMzca paricArakAnupakalpayet / tatra zIlaM susvabhAvaH / zaucaM shucitaa| AcAraH sAdhuvyavahAraH / anurAgo bhartari / anurktibhktiH| dAkSyaM tattatkarmasu nipuNatA / prAdakSiNyaM prakRSTamAnukUlyaM vaamtaahiinm| tathA pAriSadyAMzca giitaadikushlaadiinupklpyet| gItAdiSu kuzalAn zikSayA nipunnaan| gItaM gAnam / vAditraM vINAmurajakAMsyavaMzyAdivAdyam / ullApakaM stutipaatthH| zlokaH kAvyAdipadyam / gAthA prabandhaH / AkhyAyikA upalabdhyarthA shaastrvishessH| itihAsaH purAttam / purANaM pAThaH, tena bhogArthAni tathA vyApatsAdhanAni gRhynte| anupatyakaM yada vidUramanyasya mahato gRhasya, udakaM pIyate yena tadudapAnam // 5 // cakrapANiH-prAdakSiSyamAnukUlyam, ullApakaM stotram, itihAso'jJAyamAnakartRkAptopadezaH, mRga* dhUmAtaparajasAmityatra dhUmAtapajalarajasAmiti tathA sopAnodUkhaletyatra sodapAnodUkhaletyAdi pAThaH cakrasammataH / For Private and Personal Use Only Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 654 crk-sNhitaa| [ upakalpanIyaH vidaH pAriSadyAMzca, tathA lAvakapiJjalazazahariNaiNakAlapucchakamRgamAtRkorabhrAn, gAM dogdhrIM zIlavatImanAturAM jIvadvatsAM suprativihitatRNazaraNapAnIyAm, pAtrAcamanIyodakASThamaNikaghaTapiTharaparyogakumbhIkumbhakuNDazarAvadIMkaTodaJcanaparipacanamanthAnacamacelasUtrakArpAsorNAdIni ca zayanAsanAdIni ca, upanyastabhRGgArapratigrahANi, suprayuktApaJcalakSaNaM zAstraM brAhmapAmAdisaMjJam / abhiprAyajJAn bharturiGgitanAbhiprAyaM jJAtumarhAn anumatAMzca bharturabhimatAn mnormaan| dezakAlavidazca-yasmina deze yathA kArya tdvidH| yasmin kAle ca yathA vidhAtavyaM tadvidazca / evaM pAriSadyAnupakalpya tathopabhogArtha laavaadiinupklpyet| kAlapuccho hariNabhedaH / eNaH kRssnnsaarH| mRgamAtRkA hadudaragRhaccharIrahariNaH / urabhro meSaH / gaamityaadi| etAna rasamAMsAdyarthamupakalpya ca dugdhAdyartha gAM dogdhIM dugdhavatI zIlavatImanAturAM jIvadvatsAM na tu AturAM mRtavatsAM vaa| suprativihitaM bhakSaNArtha suSTuvihitaM tRNaM prati punavihitaM tRNam / tathA zaraNaM gRhaM suSTu pariSkRtaM kRtA pratipunaHpariSkRtaM kRtA vihitam / tathA pAnAthaM pAnIyaM dattvA pratipunavihitaM yasyAstAm / tathA pAtravAdInupakalpayet / / paatriityaadi| pAtrI kssudrpaatrm| AcamanodakoSTham --AcamanArtha koSThaM pAtraM tathodakoSThamudakAdhAragRhatpAtram / maNiko goNakaH / ghaTaH prasiddho loke / piTharaH sthaalii| paryogaH kttaahH| kumbhI bRhtkumbhH| kumbho dRr3hAvayavaH kssudrklsH| kuNDaH khAta vishessruuppaatrm| zarAva upddhauknm| dI pAkAthaM dnnddH| kaTaH zayanAsanAdyarthaH prkhyaatH| udaJcanaH pidhaanaarthmuttrshraavH| paripacanaM tailpaacnikaa| manthAnaM manthanadaNDaH / cammai hrinnaadiinaam| celaM jiirnnvstrm| sUtraM kaarpaasaadiinaam| kArpAsaM tUlakam / UrNA messlom| AdinA rajjuprabhRtInAM grahaNam / tathA zayanAsanAdIni copklpyediidRshaani| mAtRkA pRthUdaro hariNaH, zaraNaM gRham, AcamanIyodakoSThamAcamanArthamudakakoSThaM, kiMvA, Acamyate yena pAtreNa tadAcamanam ; maNiko golakaH, piTharaH sthAlI, paryogaH kaTAhaH, kumbho dRr3hAvayavo'lpamukho ghaTaH, kaTastRNAviracitamAsanam, udaJcanaM pidhAnazarAvaH, paripacanaM tailapAcanikA, For Private and Personal Use Only Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 15za adhyAya: / 655 sUtrasthAnam / staraNottarapracchadopadhAnAni svApAzrayANi, saMvezana snehasvedAbhyaJjanapradehapariSekAnulepanavamana virecanAsthApanAnuvAsanazirovirecanamUtroccArakarmmaNAmupacArasukhAni, suprakSAlitopadhAnAzca suzlakSNakharamadhyamA dRSadaH, zastrANi copakaraNAni, dhUmanetraJca vastinetrazcottaravastikaJca kuzahastakaJca tulAJca mAnabhANDaJca ghRtatailavasAmaja naudraphANitalavaNendhanodakamadhusIdhusurAsauvIrakatuSodakamaireya medaka-dhi-dadhimaNDoda sviddhAnyAmlamUtrANica, tathA zAliSaSTikamudgamASayavatilakulatthabadaramRdrIkAparUpakAbhayAmalakavibhItakAni, nAnAvidhAni ca Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir upanyastetyAdi / upanyastabhRGgArapratigrahANi samIpe dhAritA bhRGgArapratigrahA yeSAM tAni / bhRGgAro nAlamukhajalapAtravizeSaH / pratigrahaH niSThIvikAdikSepaNapAtram / suprayuktAni suvihitAni AstaraNamuttarAcchAdanavastramupadhAnaJca yatra tAni / AstaraNaM khaTTAdikam / uttarapracchadaH khAdupari vistaraNArthaM ghanavahalavastrAdikRtA zayyA / upadhAnaM zirodhAraNArthaM tUlakakRtam / svApAzrayANi nidrArtha zayanazayyAH / zayanAsanavyatiriktAni cemAnyAdipadoktAnyupakalpayet saMvezanetyAdi / tAni saMvezanAdiSu sukhAni / saMvezanamaniyatazayanasthAnam / snehAdikarmaNAmupacAre sukhAni yAni kAni ca tAnyupakalpayet / suprakSAlitetyAdi / evaM suprakSAlitopadhAnAH zilAputrA yAsAM tAdRzyaH, zlakSNAzca kharAzca madhyamAtha hupadaH prastarazilA upakalpayet / tathopakaraNarUpANi zastrANi kuddAlapazu karttarIdAtrAdIni / dhUmanetramityAdi / tathA dhUmanetraJcetyAdikamupakalpayet / uttaravastikamuttaravastinetram | kuzahastaM randhanI, Ardradravyaparipacanamityanye / tulAM taulakaraNAthoM daNDapAlIm / mAnabhANDaM mAnArthaM parimANabhANDam / ghRta- tailetyAdi / ghRtAdIni spaSTArthAni / tathA zAlItyAdIni ca vibhItaUrNA gaDararomANi supakSAlitetyAdau upadhAnaH zilAputra iti prasiddhaH, dRSadaH pASANapaTTakAH, * upavezanetyadhikaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 656 crk-sNhitaa| [upakalpanIyaH snehasvedopakaraNAni dravyANi, tathaivoI harAnulomikobhayabhAgikasaMgrahaNIyadIpanIyapAcanIyopazamanIyavAtaharANi samAkhyAtAni cauSadhAni, yaccAnyadapi kizcidvApadaH parisaMkhyAyopakaraNaM vidyAt, yacca pratibhogArtha tattadupakalpayet // 6 // 7 // tatastaM puruSaM yathoktAbhyAM snehasvedAbhyAM yathAhamupapAdayet / taM cedasminnantare kazcinmAnasaH zArIro vA vyAdhiH kazcit tIvrataraH sahasAbhyAgacchet, tameva tAvadasyopAvarttayituM yateta / tatastamupAvartya tAvantamevainaM kAlaM tathAvidhenaiva karmaNopAcaret / tatastaM puruSaM snehasvedopapannamanupahatamAnasamabhisamIkSya kAnItyantAni nAnAvidhAnItyAdIni ca spssttaani| tthaivetyaadi| UrddhabhAgaharAdIni SaDvirecanAzritIyoktAni samAkhyAtAni saMjJAtAni / yaccAnyadapyuktabhyo'nyadanuktaM yacca vyApadaH parisaMkhyAya jhAlA tUpakaraNaM vaidyo vidyAt / yaccAnyaduktebhyo'nuktaM dravyaM pratibhogArtha vidyAt tattat sardanupakalpayet // 6 // 7 // gaGgAdharaH- ityupakalpanAmuktvA vmnpryogmaah-ttstmityaadi| tata evamupakalpanAdanantaraM taM saMzodhyaM purupaM yathoktAbhyAM yathA yena prakAreNoktAbhyAM snehasvedAbhyAM yathAhamupapAdayet / taJcetyAdi / uktasnehavidhinA snehayitvA svedoktavidhinA svedayet / taM puruSaM cedasmin snehakarmaNi svede vA kriyamANe'vAntaraM mAnasaH zArIro vA tIvrataro vyAdhirAgacchet sahasA tadA taM puruSamasya snehasya svedasya vopAvartayitu nivartayitu bhiSaga ytet| tIvratararUpeNa yadi vyAdhi gacchet tadA nopAvartayitu yteteti| tata ityaadi| tataH paraM taM puruSaM snehasvedayorupAvattenAdanantaraM tAvantameva kAlamenaM puruSaM tathAvidhena tattadvyAdhiyogyena karmaNaivopAcaret / tato nivRttatadvyAdhi taM zastrANi copakaraNArthAnIti kuddAlakartarIprabhRtIni, kuzahastakaM varjanI, anye tu Adravyaparipacanamabhidadhati ; mAnabhANDaM pratimAnam // 67 // cakrapANiH-tancetyAdAvasminnantara iti snehasvedakaraNasamaye, tAvantameva kAlamiti yAvat For Private and Personal Use Only Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH sUtrasthAnam / sukhoSitaM prajIrNabhaktaM ziraHsnAtamanuliptagAtra sragviNamanupahatavastrasaMvItaM devatAgnidvijaguruvRddhavaidyAnarcitavantam iSTe nakSatra tithikaraNamuharte'ca kArayitvA brAhmaNAn svastivAcanaM prayuktAbhirAzIrbhirabhimantritAM madhumadhukasaindhavaphANitopahitAM madanaphalakaSAyamAtrAM pAyayet // 8 // __ madanaphalakaSAyamAtrApramANantu khalu sarvasaMzodhanamAtrA-. pramANAni ca pratipuruSamapekSitavyAni bhavanti, yAvaddhi yasya saMzodhanaM pItaM vaikArikadoSaharaNAyopapadyate na cAtiyogAyogAya, tAvadasya mAtrApramANe veditavyaM bhavati // 6 // pItavantantu khalvenaM muhUrtamanukAkSat / tasya yadA puruSaM punaH snehasvedopapannamanupahatamAnasaM svasthacittamabhisamIkSya sukhoSitaM prajINabhaktaM pUrvadinakRtAhAre jIrNe sati ziraHsnAtaM ziraHparyantaM saGgiM jale majjayikhA snAtaM candanAgAdighRSTadraveNAnuliptagAtraM sragviNamanupahatavastrasaMvItamakSuNNavastraM vasAnaM saMvItazca kuNiM devatAdInacitavantaM khalviSTe zubhanakSatrAdiyuktakAle jyAtiSazAstroktarakSaNavidhAnena prayuktAbhirAzIbhirabhimantritAM madhvAdurapahitAM madanaphalakapAyamAtrAM vaidyaH pAyayet / madanaphalakaSAyamAtrApramANaM tathA khalu savyasaMzodhanamAtrApramANAni ca pratipuruSamapekSitavyAni bhavanti / kasmAditi ? ata aah-yaavdhiityaadi| asya puMso yAvanmAtraM saMzodhanamauSadhaM pItaM vaikArikadopaharaNAyopapadyate na cAtiyogAdayaH, tAvadeva saMzodhanauSadhasya mAtrApramANaM bhiSajA veditavyaM bhavatIti // 89 // gaGgAdharaH-madhvAdikaM madanaphalakapAye yathAyogyaM deyam / evaM yathAImAtrAM vamanopadhaM pItavantamenaM puruSaM muhUttaM kAlamanukAGket / tatastasya vamyasya 'kAlena vyAdhiprazamaH kRtastAvantam ; iTa iti zodhanakartR nakSatrAdyanuguNe auSadhaprayogArthe vihita ityarthaH, yadukta jyotiSe- "puSyo hastastathA jyeSThA rohiNI zravaNAzvinau / svAtiH saumyaJca bhaiSajye kuryyAdanyatra varjayet' iti / kArayitveti svastivacanaM kArayitvA // 8 // cakrapANiH-pratipuruSamapekSitavyAnItyanena pratipuruSaM zodhanamAtrAbhedaM darzayati-yAvada 83 For Private and Personal Use Only Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 658 crk-sNhitaa| [upakalpanIyaH jAnIyAt svedaprAdurbhAveNaiva doSapravilayanamApadyamAnam lomaharSeNa ca sthAnebhyaH pracalitaM kukSisamAdhmApanena ca kukSimanugataM hRllAsAsyastravaNAbhyAmapacitoDu mukhIbhUtam / athAsmai jAnusamamasaMbAdhaM suprayuktAstaraNottarapracchadopadhAnaM svApAzrayamAsanamupaveSTuM prayacchet / prtigrhaaNshcopcaaryet| lalATapratigrahe pAzvopagrahaNe nAbhiprapIr3ane pRSThonmadane ca anapatrapaNIyAH suhRdo'numatAH prayateran // 10 // ___ athainamanuziSyAt-vivRtoSThatAlukaNTho nAtimahatA vyAyAmena vegAnudIrNAnudIrayan kizcidavanamya grIvAmUddhayadA svedaprAdurbhAvaH syAt tadA doSaM pravilayanaM dravIbhAvamApadyamAnaM jAnIyAt / lomaharSeNetyAdi / lomaharSo yadA syAt tadA dopaM sthAnebhyaH pracalitaM jAnIyAt / yadA kukSisamAdhmAnaM syAt tadA doSaM kukSimanugataM jaaniiyaat| yadAsya hallAsa AsyasravaNazca syAt tadA dopamapacitamUddha mukhIbhUtaM jAnIyAt / athAnantaramasmai vamyAya puruSAya jAnusamaM jAnUccamasaMbAdhaM suprayuktamAstaraNaM zayyAmuttarapracchadenAcchAditamupadhAnayuktaM svApAzrayamAsanaM upaveSTu prayacchet / prtigrhaanityaadi| pratigrahAMzca ye khaGgavizeSa dhArayeyustAnupacArayet / te yathopacareyustathA kucataH preryet| tatra yatra yatra pratigrahaNaM kArayet tdaah-llaattetyaadi| tasya vamyapuruSasya jAnusamAsane tUpaviSTasya kazcit paricArakaM lalATapratigrahe yathAsukhamupamaddene niyojyet| kazcit tasya pAryopagrahaNe kazcinnAbhiprapIr3ane kaJcit pRSThonmaIne c| te tu suhRda upacArakA anapatrapaNIyA vyapagatalajjAH santo. 'numatAstatra tatra pratigrahaNe tathA prayateran // 10 // gnggaadhrH-athainmityaadi| athaivaM pratigrahaNe niyujya bhiSagenaM vAmyamAnaM purussmnushissyaat| bho vikRtoSThatAlukaNTho bhUkhA nAtimahatA vyAyAmena . hiityaadi| mAtrAzitIyokta "yAvaddhapasyAzanam" ityAdigranthavyAkhyAnAnusAreNa vyAkhyeyam / anukAGgaditi parIkSayan dhArayet, asambAdhamityasaGkIrNam / pratigRhNantIti pratigrahAH lalATapratigrahAdayaH, anapatrapaNIyA aljaavissyaaH| upavegaM vegasamIpam, etena sarvathA'pravRtte vege For Private and Personal Use Only Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 656 zarIramupavegamapravRttAn pravartayan / sUpalikhitanakhAbhyAmaGgalIbhyAmutpalakumudasaugandhikanAlairvA kaNThamanabhispRzan sukhaM prvttaiysveti| sa tathAvidhaM kuryyAt / tato'sya vegAn prtigraahgtaanveksst| vegavizeSadarzanAddhi kuzalo yogaayogaatiyogvishessaanuplbhte| vegavizeSadarzI punaH kRtyaM yathArhamavabudhyeta kSaNena, tasmAda vegAnavekSatAvahitaH // 11 // tatrAmUnyayogayogAtiyogavizeSajJAnAni bhvnti| tad yathA-apravRttiH kutazcit kevalasya vApyauSadhasya vinaMzo vegavyApAraNa udIrNAna vamivegAnudIrayan prerayan kizcidavanamya grIvAdikam aprattAn vamivegasamIpavegAn pravartayan sUpalikhitau nakhau yayostAbhyAM sukartitanakhAbhyAmaGgalIbhyAM tarjanImadhyamAbhyAM kaNThamanabhispRzannIpadabhispRzan sukha vamiM prvttysv| athavotpalAdinAlaiH kaNThamISadabhispRzan pravatteyasveti anuziSyAt / / sa ityaadi| tataH sa puruSastathAvidhaM kuryAt / sa vamanAya pravarttamAnaH pumAnuktAnuzAsanaprakAreNa vamet / vaidyastu tato vamataH puruSasyAsya pratigrAhagatAn vegaanveksst| kasmAt ?-vegvishessetyaadi| kuzalo dakSo vaidyaH khalu vmivegvishessdrshnaadyogaadivishessaanuplbhte'numinoti| tathAnumAne kiM syAditi ? ata Aha -vegetyAdi / vegavizeSadarzI punastadvegavizeSaM dRSTvAtiyogAdInAM bhAvinAM yathAhaM kRtyaM pratikattavyaM tatkSaNena avabudhyeteti / tasmAda vamanavegAnavadhAnayuktaH sannavekSeta // 11 // ___ gaGgAdharaH-nanu kIdRzaliGgenAyogAdIn budhyateti ? ata aah-ttraamuuniityaadi| amUni vamanasyAyogAdivizeSavijJAnAni bhavanti / tdythaaapttirityaadi| kutazcit kAraNAt sUpalikhitanakhAGgalyAdinA kaNThasparzanAdapi vamanasyAprattirIpapratirvA / kevalasya vauSadhasya vamanAtha pItasya pravartana niSedhayati / vegavizepadarzanAddhItyAdigranthasya bhAvino yogAyogAdIn vegaviSayAnupalabhya sarkayatItyarthaH ; kiMvA, vaigikI zuddhirabhidhAtacyA "jaghanya-madhya-pravare tu vegAzcatvAra izA vamane par3au' ityAdinA, tAmanena darzayati // 9-11 // cakrapANiH-apravRttiH kutazviditi sarvasyaivApravRttiH, tathA kevalasya kRtsnasya zodhanIya. For Private and Personal Use Only Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 660 caraka saMhitA | [ upakalpanIyaH vibandho vegAnAmayogalakSaNAni bhavanti / kAle pravRttiH atimahatI vyathA yathAsvaM doSaharaNaM svayaJcAvasthAnamiti yogalakSaNAni bhavanti / yogena tu doSapramANavizeSeNa tIkSNamRdumadhya vibhAgo jJeyaH / yogAdhikyena tu phenilaraktacandrikopagamanamityatiyogalakSaNAni bhavanti // 12 // vibhraMzo na doSasahitasya / vegAnAM vibandhazceti vamanAyogasya lakSaNAni / atha vamanasya samyagyogalakSaNAnyAha - kAle pravRttirityAdi / kAla iti yathAkAle nAtizIghraM nAtivilambaM vamanapravRttiH / anatimahatI vyathA vamanakaraNe klezo nAtimahAn / yathAsvaM dopaharaNam / tadyathoktam- ' kramAt kaphaH pittamathAnilazca yasyaiti samyagvamitaH sa iSTaH / ' iti / svayamavasthAnaM nivRttirvamanasyeti samyagyogalakSaNAni bhavanti / tathA doSapramANavizeSeNa manapravRttau trividhastIkSNamadhyamRdubhedo jJeyaH / samyagyogalakSaNena prasthadvayadoSanirgamane tIkSNaM vmnm| sArddhaprasthadopanirgame madhyamaM vmnm| ekaprasthadopanigame mRduvamanaM vidyAt / tathA vegatazca mRdumadhyatIkSNabhedA vamanasya jJa eyAH / taduktaM - " jaghanyamadhyapravare tu vegAzcavAra iSTA vamane par3aSTau " iti / "vamane ca vireke ca tathA zoNitamokSaNe / arddhatrayodazapalaM prasthamAhumanISiNaH // vamane tu pItamapadhamapanIya nirgatadoSo meyaH syAt / svayaJcAvasthAnamiti yathAsvadoSaharaNe sati svayameva vamanasyAvasthAnaM nivRttirbhavatIti samyagyogasya vamane lakSaNAni bhavanti / tadyogAdhikyena tu - phenilAdi vamanaM bhavatIti vamanAtiyogalakSaNAni bhavanti // 12 // ; ; " dopasyApravRttiH, tathaiauSadhasya vibhraMzaH prAtilomyena gamanaM, yathA-vamanasyAdha UrddhaJca virecanasya, etadeva siddhAvuktam - " ayogaH prAtilomyena na vAlpaM vA pravarttanam" iti kiMvA kutazcidvA apravRttiH svokadoSapravRttirityarthaH tathA kevalasya cApyopadhasya pravRttiriti ; yathAkramamiti vamane prathamaM zleSmA, tadanu pittaM tadanu vAyuH yadukta' - - " kramAt kaphaH pittamathAnilazca yasyaiti samyag vamitaH sa iSTaH" iti / samyagyogo'pi harttavyadoSasyAlpatvamadhyatvotkRSTatvena trividho bhavatIti darzayannAha-yogena tvityAdi / tuzabdo'vadhAraNe, tena yogenaiva yaH pramANavizeSo'tvAdistena, na tvayogAtiyogAbhyAmityarthaH ; ayaJca tIkSNAdiyogavibhAgaH peyAkramot * yathAkramamiti cakrapANisvIkRtaH sAdhInAn pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH / sUtrasthAnam / tatrAtiyogAyoganimittAnimAnupadravAn vidyAt / AdhmAnaM parikartikA parisrAvo hRdayopazaraNamaGgagraho jIvAdAnaM vibhraMzaH stambhaH klama upadravA iti // 13 // yogena tu khalvenaM chativantamabhisamIkSya supracAlitapANipAdAsyaM muhUrtamAzvAsya snaihikavarecanikopazamanIyAnAM dhUmAnAmanyatamaM sAmarthyataH pAyayitvA punarevodakamupasparzayet / upaspRSTodakaJcainaM nivAtamagAramanupravezya saMvezya cAnuziSyAta --uccairbhASyamatyAsanamatisthAnamaticaMkramaNaM krodhazokahimAtapAvazyAyAtipravAtAna, yAnayAnaM grAmyadharmamakhapanaM nizi, divA svapnama, viruddhAjIrNAsAtmyAkAlapramitAtihInaguru gnggaadhrH-ttretyaadi| tatrAtiyogAyoganimittAnupadravAnimAn vidyAt / aadhmaanmityaadi| AdhmAnaM svednmudrpuurnntaa| parikattikA gude karttanavat piidd'aa| parisrAvo mukhasya vayane, gudasya virecne| hRdayopazaraNam upadravaNam / angggrho'nggvednaa| jIvAdAnaM jIvarakta nirgmH| vibhraMzaH zarIrasya stambhazca / klamazcetyupadravA vyApadaH siddhisthAne vistareNa vakSyante // 13 // gaGgAdharaH-tatsiddhayazca athAtrAha-yogenetyAdi / samyagyogena cchadita. vantamenaM puruSamabhisamIkSya suprakSAlitapANipAdAsyaM muhUrttamAzvAsya vizrAmya snaihikadhUmAdInAmanyatamaM dhUmaM sAmarthyataH pAyayikhA punarevodakamupasparzayet mukhAdIni prakSAlayet, na tu snApayet / ___ upspRssttetyaadi| upaspRSTodakaJcainaM vamitaM puruSaM nivAtamagAraM gRhamanupravezya saMvezya ca shaayyikhaanushissyaat| uccairbhASyAdIn nizi cAsvapanaM karSArthaH, tathAhi vakSyati siddhau-"peyAM vilepIm" ityaadi| tatrAtiyogetyAdI AdhmAnAdayaH zodhanasiddhau "bahudoSasya rukSasya" ityAdinA granthena prapancena vaktavyAH, atastatraiSAM yogAtiyogajanyo yazcAyogajanyaH sa sphuTo jJeyaH // 12-13 // cakrapANiH-snaihikadhUmapAnavikalpaH puruSaprakRtyapekSaH, ata eva sAmarthyata ityukta yada - For Private and Personal Use Only Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ upakalpanIyaH 662 crk-sNhitaa| viSamabhojanavegasandhAraNodIraNamiti bhAvAnetAn manasApyasevamAnaH sarcamAhAramadyA iti| sa tathA kuryyAt // 14 // ___ athainaM sAyAha pare vAhi sukhodakapariSiktaM purANAnAM lohitazAlitaNDalAnAM svavaklinnAM maNDapUrvA sukhoSNAM yavAgU pAyayedagnibalamabhisamIkSya ca, evaM dvitIya tRtIye caannkaale| caturthe vannakAle tathAvidhAnAmeva zAlitaNDulAnAmusvinnAM vilepImuSNodakadvitIyAmasnehalavaNAm alpasnehalavaNAM vA bhojyet| evaM paJcame SaSThe cAnnakAle / saptane tvannakAle tathAvidhAnAmeva zAlInAM dvipramRtaM susvinnadivA svapnaM viruddhAdibhojanaM malamUtrAdivegasandhAraNamanudIrNAnAM malAdivegAnAmudIraNam / ityetAn bhAvAn manasApyasevamAnaH savvaimAhAramadyAH ityanuziSyAt / sa vamitaH pumAMstathA kuryAt // 14 // . gnggaadhrH-athainmityaadi| evaM nivAtagRhe zayAnamenaM puruSamathAnantaraM sAyA 'thavA paradine sukhodakapariSiktaM ziraHsnAtaM vA purANAnAM samAtItAnAM lohitazAlitADulAnAM yavA svavakkinnAmatidravIbhUtAM sukhopNAM maNDapUrvAmAdau taduparitanadravAMzaM pIkhAgnibalamabhisamIkSya zeSaM ghanIbhUtAMza pAyayet / tato dvitIyabhojanakAle tRtIyabhojanakAle cAgnivalamabhisamIkSya tathAbhUtAM yavA paayyet| caturthe khannakAle tathAvidhAnAM purANAnAM lohitazAli. taNDulAnAmutsvinnAmatisiddhAM vilepImuSNodakadvitIyAmasnehalavaNAmalpasnehalavaNAM vA bhojayet / iha bhojane taduSNodakapAnAdivacanena pUrveSu triSu jalasnehalavaNAni vajjayediti jJApitam / evaM paJcame SaSThe cAnnakAle ca cturthaannvdvidhiH| saptame ityaadi| saptame khannakAle tathAvidhAnAM purANAnAM lohitazAliyasya yujyata ityarthaH, atisthAnamiti atyarthaM daNDAyamAnatvenAvasthitiH , pramitabhojanamekarasAbhyAsaH ; atihInakaM naTazaktikaM dhAnyAdi ; guruzabdena svabhAvagurulaDDukacipiTakAderyathoktamAtrayApi bhojananiSedhaH // 14 // cakrapANiH-sAyAhna ityAdau samyagagnizuddhilakSaNe bhUte sAyAhna, kiJcittvavizuddhAvapare'hni ; yadukta siddhau--vamitaM laGghayet samyak jIrNaliGgAnyapekSayan / tAni dRSTvA tu peyAdikrama For Private and Personal Use Only Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH 663 suutrsthaanm| modanamuSNodakAnupAnaM tanunA tanusnehalavaNopannena mudgayUSaNa bhojyet| evamaSTame navame caannkaale| dazame tvannakAle lAvakapiJjalAdInAmanyatamasya mAMsarasenaudakalAvaNikenApi sAravatA bhojayet ; uSNodakAnupAnam / evamekAdaze dvAdaze caannkaale| ata UrddhamannaguNAn krameNopabhuJjAnaH saptarAtraNa prakRtibhojanamAgacchet // 15 // __ athainaM punareva snehasvedAbhyAmupapAdyAnupahatamanasamabhisamIkSya sukhoSitaM suprajIrNabhaktaM kRtahomabalimaGgalajanyaprAyataNDulAnAM dviprasRtaM catuHpalaM susvinnamodanamuSNodakAnupAnaM tanunA khalvaghanena tanusnehalavaNopapannena mudgayUSeNa bhojayet / evaMprakAreNASTame'nnakAle navame cAnnakAle ca bhojayet / daza khannakAle lAvAdInAM mAMsarasenAtisAravatAtighanena tathaudakalAvaNikena vyaktaudakalavaNavatA purANaraktazAlitaNDulAnAmodanaM bhojayet / uHNodakAnupAnam / tatrAnupibeduSNodakam / evaMprakAreNaikAdazadvAdazavArabhojane krtvye| ata Urddha trayodazavArAnnabhojane'nnaguNAn yathAbhikAmaM gurukaThinamadhurAdIn krameNopabhuJjAnaH saptarAtreNa pratidinaM dvirAhAreNa caturdazabhirAhAraiH prakRtibhojanaM svAbhAvikamAhAramAgacchet iti // 15 // ___ gaGgAdharaH---camanavidhAnamuktvA virecana vidhAnamAha-athainamityAdi / ataH paramenaM vamitaM jaatvlm| saptAhAdUddha punarevoktarUpeNa snehasvedAbhyAM pUrva sneha yikhA svedenopapannaM kRtvA'nupahatamanasaM prasannacitta . prasamIkSya vaidyaH sukhopitaM sukhena rAtrau kRtavAsaM suprajIrNabhaktaM kRtahomAdikam iSTatithyAdau kuryAnna lakanam // " iti / maNDapUrvI maNDapradhAnAm, ayaJca dvAdazakAlanivartanIyaH kramaH pradhAnazuddhizuddha zeyaH ; madhye tvAnukAlikaH ; ukta hi-"peyAM vilepIm" ityaadi| ata ityAdi / anuguNAn madhurAdIn gurukaThinAdIMzca ; etacca saMsarjanakramAdUddha saptarAtreNa prakRtibhojanagamanaM tadA karttavyaM, yadi vamanAnantaraM virecanaM na karttavyaM bhavati ; tatkaraNe tu saMsarjanakramAdUddha meva snehapAnaM, yadukta..."saMsa Tabhakta navame'hni sarpistaM pAyayedvApyanuvAsayedvA" iti| tathA suzrute'pyukta ---"pakSAdvireko vAntasya' iti / yadi saMsarjanakramaM tathAnuguNAbhyAsazca kRtvA snehaH kriyate, tadA pakSAda vireko vAntasya na syAt // 15 // For Private and Personal Use Only Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ upakalpanIyaH zcittamiSTatithinakSatrakaraNamuhUrte brAhmaNAn svasti vAcayitvA trivRtkalkamakSamAtra yathArhAloDanapravinItaM paayyet| grasamIkSya doSa-bheSaja-deza-kAla-bala-zarIrAhAra-sAtmya-sattvaprakRtivayasAmavasthAntarANi vikaaraaNshc| samyaka viriktaJcaina vamanoktena dhUmavarjena vidhinopapAdayet A blvrnnprtilaabhaat| balavarNopaennaJcainamanupahatamanasamabhisamIkSya sukhoSitaM suprajIrNabhaktaM ziraHlAtamanuliptagAtraM sragviNamanupahatavastrasaMvItam anurUpAlaGkArAlaGkataM suhRdAM darzayitvA jJAtInAM darzayet / athainaM kAmeSvavasRjet // 16 // brAhmaNAn svasti bAcayitvA doSabheSajAdInAmavasthAntarANi vikArAMzca prasamIkSya vivecya vikalkamAtrAM virecanauSadhasya mAtrAM yathArhaNAloDanadraveNa prativinItamAloDya paayyet| smygityaadi| samyaga viriktazca khalvenaM puruSaM vamanoktena vidhinA dhRmavajjenopapAdayedupacArayet / tadyathA-nivRtte virecane suprakSAlitapANipAdAsyamenaM nivAtamagAramanupravezya saMvezya shyyaayaamnushissyaat| uccairbhASyAdIni manasApyasevamAnaH savvemAhAramadyA iti| sa tathA kuryAt / tataH sAyAta pare vAhni sukhodakapariSiktamityAdupraktakrameNAhAravidhAnasevanaM kArayedA balavarNapratilAbhAt / samyagyogAyogAtiyogalakSaNazca / kAle pravRttiranatimahatI vyathA yathAsvaM dopaharaNaM svayaJcAvasthAnamiti samayogalakSaNAni bhavanti, evaM samyagyogena tIkSNamadhyamRdubhedo virecanasyApi jJa yaH / tadayathA"jaghanyamadhyapravare tu vegAzcakhAra iSTA vamane ssddsstto| dazaiva te dvitriguNA vireke prasthastathA dvitricaturguNazca // pittAntamiSTaM vamanaM virakAdarddha kaphAntaJca virekmaahuH| dvau trIn saviTakAnapanIya vegAn meyaM vireke vamane tu pItam // " iti| yogAdhikyena tu phenilaraktacandrikopagamanamiti / tadatiyoganimittA cakrapANiH-athainamiti kRtasaMsarjanakrama, prativinItam Alor3itaM, doSAdayaH pUrvavada . vyAkhyeyAH ; vikArAMzceti kuSTajvarAdIn virecanasAdhyAn, pUrvantu "sUkSmANi hi' ityAdI * vamanAnantaralakSaNokta neti cakrapANigRhItaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 15za adhyAyaH ] www.kobatirth.org sUtrasthAnam / bhavanti cAtra / anena vidhinA rAjA rAjamAtro'thavA punaH / yasya vA vipulaM dravyaM sa saMzodhanamarhati // daridrastvApadaM prApya prAptakAlaM virecanam / pibet kAmamasaMbhRtya sambhArAnapi durlabhAn // na hi sarvvamanuSyANAM santi sarvvaparicchadAH / na ca rogA na bAdhante daridrAnapi dAruNAH // yadyacchakyaM manuSyeNa karttumauSadhamApadi / tattat sevyaM yathAzakti vasanAnyazanAni ca // malApahaM rogaharaM balavarNaprasAdanam / 84 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pItvA saMzAdhanaM samyagAyuSA yujyate ciram // 17 // AdhmAnAdayazvopadravA vyApado bhavanti / te vamane prAguktAH / siddhisthAne vistareNa vakSyante siddhayazca tAsAmiti / atha vaidyo yat kuryyAt tadAha - valavarNopapannaJcetyAdi / kAmeSvavasRjet tasya yathAkAmaM kampesu kattavyeSu vidhAnamAdizediti // 16 // gaGgAdharaH - athopasaMharati bhavanti cAtretyAdi / anenetyAdi / anenoktarUpeNa vidhinA rAjA rAjamAtro vA dhanavAn vA yasya vipulaM dhanameva dravyamasti, sa evaMvidhAnena saMzodhanamaheti, na tvanyaH / daridrastu khalu yadA vyAdhirUpamApadaM prApnoti tadA durlabhAn sambhArAnasambhRtyApi kAmamiSTataH pibet / kasmAt ? na hItyAdi / hi yasmAt sarvvamanuSyANAM savveparicchadA na santi / na ca dAruNA rogA daridrAn na bAdhante ? api ca bAdhante / ata eva yadyad yena manuSyeNauSadhamApadi roge kattuM zakyaM yathAzakti tat sevyaM tena / tathA vikAro noktaH, tasya parIkSyatvenaiva grahaNAt, kiMvA, doSagrahaNenaiva tatra vikAragrahaNam ; kAmeSu IpsiteSu, avasRjenniryantraNaM kuryyAt // 16 // cakrapANiH samprati daridvasya yathokta sambhAramakRtvApi saMzodhanakaraNamAha-daridra ityAdi / durlabhAniti vacanena sulabhAni daridreNotpAdanIyAni / saMzodhanakaraNaguNamAha-malApaha mityAdi // 17 // For Private and Personal Use Only 665 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 266 crk-sNhitaa| [Sa virecanazatAzritIya: vistareNa codissttaaH| etAvanto hyalamalpabuddhInAM vyavahArAya, buddhimatAJca svAlakSaNyAnumAnayuktikuzalAnAmanuktArthajJAnAyeti // 11 // klpte| tasmAdanatisajhe peNAnativistareNa paJca kaSAyazatAnyabhi samasya paJcAzanmahAkaSAyA uddiSTA na khativistareNa na vAtisaGkSa penn| atra cazabdaH smuccypuurvkaavdhaarnne| tA vaJcet kathamalpabuddhibhizcikitsitavyaM kathaM vA mahAdhIbhirakhilena jJAtumicchadbhiH kaSAyadravyANi gurutaH zrUyante ? ityatastatra hetumAha-etAvanto hiityaadi| hi yasmAt etAvanto niruktA ete ye paJca kaSAyazatAnyabhi samasya paJcAzanmahAkaSAyAste evAlpabuddhInAM mandabuddhibhibhaiSajyavyavahArAya cikitsAyAM vyavahata hetavo bhvnti| na hyalpabuddhayo'khilaM vyAdhi cikitsitu za vanti, yAvadrogaM cikitsanti tacca etAvadbhirevopapadyate iti bhAvaH / kathaM mahAdhIbhirapi gurubhiH zrAvayituM zakyate tadAha-buddhimatAJceti / ca punarbuddhimatAM mahAsUkSmadhiyAM khAlakSaNyAnumAnayuktiMkuzalAnAmiti / jIvakAdInAM dazazo dravyANAM paJcazatAnAM kaSAyadravyANAM svAlakSaNyena snigdhazItaSyamadhurakhAdinA ca svena svena lakSaNena guNakammarUpeNa lokAnAM jIvanAdihetukhamityanumAne yuktikuzalAnAM bhUyo darzanena tattada guNakarmavatAM drAkSAdInAmapi jIvanIyavAdi iti yuktau ca kuzalAnAM dakSANAM bhiSajAm anuktArthAnAya anuktAnAM dravyANAM jIvanIyavAdAtiriktArthAnAM karmaNAM jJAnAya hetavo bhavanti, etAvanto mahAkaSAyAH paJcAzada ye'troktA iti / etenaitadukta bhavati, jIvanaTahaNAdipazcAzatprayojanAtiriktaM yadetacchAstre'sti tadanena bhaviSyatIti nAto nyUnatA, yasya tu kaSAyadravyasyAtiriktameva guNakarmAsti tadvizeSeNaighopadezyamiti // 11 // etAvanto yathoktAH, alaM samarthAH, vyavahArAyeti cikitsaavyvhaaraay| svalakSaNasya bhAvaH svAlakSaNyaM, tenAnumAnaM tatra kuzalA abhijJA ityrthH| buddhimanto hi, jIvakAdayo hi snigdhazItamadhuravRSyAdiguNayuktAH santo jIvanaM kurvantIti bhUyodarzanAdupadhArya tada guNayukta'nyatrApi drAkSApayovidAryAdau tajjAtIyatvena jIvanAnyanumimate tathA jIvakAdInAmekajIvanakAryakatrtRvena mahAkaSAyatvaM, tadvat pAThAsamaGgAdiprabhRtInAmapyatIsAraharANAmatIsAraharamahAkaSAyatvam ; anumAnena kRtsnameva kaSAyaM pratipayanta iti bhAvaH // 11 // For Private and Personal Use Only Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 4rtha adhyAyaH] sUtrasthAnam / 267 evaMvAdina bhagavantamAtrayamagniveza uvaac| naitAni bhagavan paJca kaSAyazatAni puuryynte| tAni tAni hya vAGgAni saMpravante teSu teSu mahAkaSAyeSviti // 12 // tamuvAca bhagavAnAtra yH| naitadevaM buddhimatA draSTavyamagniveza, eko'pi hyanekAM saMjJAM labhate kAryAntarANi kurvan / tadayathA puruSo bahUnAM karmaNAM karaNe samartho bhvti| sa yada gaGgAdharaH-atra puurvpkssmutthaapyti-evmityaadi| paJca kaSAyazatAni na pUyante ityatra hetumAha-tAni tAni hiityaadi| hi yasmAt jIvanIyAdiSu teSu teSu mahAkapAyeSu paJcAzadanyatameSu tAni tAni jIvakAdInyaGgAni dazAnyatamaikAnekAnyatamAni saMplavante ekasya mahAkaSAyasyAGgamekamaneka vAnyasmina mahAkaSAye'vagAhate punaH paThyate iti, tasmAt paJca kaSAyazatAni na pUryante nyU nAzca bhavanti, iti pUrvapakSa siddhAntaM drshytitmuvaacetyaadi| tamityagnivezam / Atreya iti punrvsuH| ki siddhAntamuvAcAtreya itytstduktsiddhaantvcnmaah-naitdityaadi| etaditi yaduktam "agniveza bhavatA tadetad evaprakAreNa buddhimatA sudhiyA na daSTavyam" iti pratikSA / karamAdityatastatra hetumAha-eko'pi hiityaadi| hi yasmAt eko'pi ekaH kharUpo'pi ; apizabdAdanekastu sutarAM kAryAntarANi kurvananekAM saMjJAM labhate iti hetuH| tasmAjjIvanIyAntargatajIvakAdikSIrakAkolyAdireko'pi jIvanahitaH sannapi haNaM kurvan haNIyo'pi bhavatIti, tasmAt jIvanIyaH kAkolyAdiSTa haNIya eveti prakAraM buddhimatA drssttvymityrthH| nanu kathamekaH kAryAntaraM kurvananekAM saMjJAM labhate ityAkAGkSAyAM dRSTAntamAha--yathetyAdi / puruSa ityekaH puruSo devadattAdiH karmaNAM kriyANAM phalarUpANAM bahUnAM kumbhAduratpattistaNDulaviklittiruttaradezasaMyoga ityAdInAM karaNe janakavyApAre ckrpaanni:-puurvpkssmutthaapyti-evmityaadi| tAni tAnIti jIvakakSIrakAkolIprabhRtIni, teSu teSu jIvanIyavRhaNIyazukrajananAdiSu, upaplavante punaHpunastAnyeva paThyante, ekaM dravyamanekeSu pavyamAnamekameva ; tatazca na saMkhyA pUryate ; iti pUrvapakSaM siddhAntayati naitdevmityaadi| ekasthAnekatvenAbhidhAne dRAnsamAha-yathetyAdi / ekaH puruSaH karmaNAM vyApArANAm odanapacanakumbhakaraNakhanitrakaraNabhUmikhananAnAM karaNe samartho bhavati, ya ityadhyAhArya, sa ityuktaguNaM puruSaM pratyava For Private and Personal Use Only Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 668 crk-sNhitaa| cikitsAprAbhRtIyaH daurbalyaM lAghavaM glAniyA'dhInAmalyatA ruciH| hRdvarNazudviH cut tRSNA kAle vegapravarttanam // buddhiindriymnHshuddhirmaarutsyaanulomtaa| samyagviriktaliGgAni kAyAgnezcAnuvarddhanam // 3 // SThIvanaM hRdayAzuddhirutklezaH zleSmapittayoH / AdhmAnamarucizchadiradaurbalyamalAghavam // gaGgAdharaH-nanu sa yogAta sukhamaznute iti yaduktaM tat samyagyogaH katha vijJAyata iti ? ato virecanasya smygyoglkssnnaanyaah-dobbelymityaadi| virecanakRta dobbalyam na tu vyaadhyaadikRtm| lAghavazva shriirsy| glAnizcAharSeH shriirsy| vyAdhInAM teSAM tessaamlptaa| evaM rucizcAhAre bhvti| hRcchuddhirmanobuddhisthAnavakSasaH shuddhirjaaddym| vrnnshuddhivennprsnntaa| kAle kSudhA tRSNA malamUtrayoH prvrtnshc| buddhIndriyamanasAM shuddhiH| buddhadezAnAmindriyANAM manasazca shuddhimlaaphtiH| maarutsyaanulomtaa'dhogtishiiltaa| kAyAgnezca jATharAgneranukrameNa baddhanam / samyagaviriktasya liGgAni bhavanti // 3 // gnggaadhrH-virecnsyaayoglkssnnaanyaah-tthiivnmityaadi| SThIvanaM mukhena svlpondirnnm| hRdayasyAzuddhirjADyam / utkleza upasthitakmanakhamiva yAvatA yasya vastuna ucito yogaH sa yogaH, tasya svalpo vA yogaH sarvathA vA'yogo'yoga ucyate, tasyaivAtimAtrayogo vikArakaro'tiyogaH ; anucitasambandhena tu vastuno mithyAyogaH, tenehApyukliezleSmAdidharmaprayukta puruSe virecanaM sarvathA'paugikameva, tacca prayukta pratIpagamanenaiva yAti, virecane mithyAyogo'yamayogaH, evaM vamanAdiSvapi jJeyam ; evambhUtasya mithyAyogasya ayogenaiva grahaNAt, ukta hi-"prAtilomyena doSANAM haraNAt te hykRtsnshH| ayogasaMjJe kRccheNa yadAgacchati cAlpazaH" // iti / dRSTavirecanauSadhasya vamanopayujyamAnasya hInamAtratvAtimAnatvAbhyAM vinA yayAdhikaraNatvaM tanmithyAyogAdeva paraM syAt ; yadukta tiSaNIye-"mithyAyogo rAziva pvAhAravidhivizeSAyatanepUpadekSyate" iti| satyaM, bheSajasya mithyAyogo'yaM, vamanasya tu doSaharaNarUpasyAyoga iti , evaJca virecanAdAvapi jnyeym| yadyapyatrApi mithyAyogaH kathaJcit pAya'te kalpayitu, tathApa prayojanazUnyatvAdAcAryeNa pRthaG na kRtaH, zabdAdiSu tu mithyAyoginAM sambandhamAtrasyApi parihArArtha pRthaka kRta iti // 1 // 2 // cakrapANiH-daurbalyamityAdi virecanasya samyagayuktAyuktAtiyuktasya lakSaNAni ; adaurbalyaM For Private and Personal Use Only Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 66 16za madhyAyaH sUtrasthAnam / jaborusadanaM tandrA stamityaM piinsaagmH| lakSaNAnyaviriktAnAM mArutasya ca nigrahaH // 4 // vipittakaphavAtAnAmAgatAnAM yathAkramam / paraM stravati yadraktaM medomAMsodakopamam // niHzleSmapittamudakaM zoNitaM kRSNameva vaa| tRSyato mArutAtasya so'tiyogaH prmuhytH||5|| vamane'tikRte liGgAnyetAnyeva bhavanti hi / Uddha gA vAtarogAzca vAgagrahazcAdhiko bhavet // 6 // cikitsAprAbhRtaM tasmAdupeyAccharaNaM nrH| yuJjAda ya enamatyantamAyuSA ca sukhena ca // 7 // shlessmpittyorev| AdhmAnaJcArucizca chardizca tathA virecanakRtadobbalyaM na bhvti| alAghavaM zarIrasya / jaGghayorUvvAzca sdnmvsaadH| tandrA nidrAvat klaantiH| stamityamAdravasanAvaguNThitakhamiva dehasya / pInasasya pratizyAyasya aagmH| mArutasya nigraho naanulomtaa| etAnyasamyagaviriktAnAM lakSaNAni bhavanti // 4 // gaGgAdharaH-atha virecanasyAtiyogalakSaNAnyAha-vipittetyAdi / adhobhAge khalu virecane yasya viDAdInAM yathAkramamAgatAnAM paraM rakta srvti| tat raktaM medomAMsodakopamaM niHzleSmapittaM kevalamudakaM kRSNaM zoNitameva vA sravati / tasya tRSyato mArutAtasya mArutaliGgAnvitasya pramuhyatazca sa virecanasyAtiyogo bhavati // 5 // ___ gaGgAdharaH-atha vmnaatiyoglkssnnaanyaah-vmne'tiityaadi| vamane'tizayena kRte satyetAnyeva kaphapittAnilAnAM yathAkramamAgatAnAM paraM raktaM sravatItyAdIni liGgAni bhavanti / adhikaJca liGgaM vAtarogA Uddha gA bhavanti / vAgagrahazca bhvtiiti| tasmAt saMzodhane katrtavye buddhimAn nrshcikitsaasthaulyaanpgmH| yathAkramamiti paThan krameNaiveti darzayati, yadukta-"prAptizca vipittakaphAnilAnAM samyagaviriktasya bhavet krmenn|" AgatAnAM paramUddha miti yojanA // 3-5 // cakrapANiH--atiyogalakSaNaM vamane'tidizati-vamana ityaadi| vamanAtiyoge viTapittakapha For Private and Personal Use Only Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 270 crk-sNhitaa| par3a virecanazatAzritIya: rasA lavaNavAzca kaSAyA iti sNjnyitaaH| tasmAt paJcavidhA yoniH kaSAyANAmudAhRtA // tathA kalpanamapyeSAmuktaM paJcavidhaM punH| mahatAzca kaSAyANAM paJcAzat prikiirtitaaH|| paJca cApi kaSAyANAM zatAnyuktAni bhaagshH| lakSaNArtha pramANaM hi vistarasya na vidyate // na cAlamatisaMkSepaH sAmarthyAyopakalpate / alpabuddherayaM tsmaannaatisNkssepvistrH|| mandAnAM vyavahArAya budhAnAM buddhivRddhaye / paJcAzatko hyayaM vargaH kssaayaannaamudaahRtH|| yAvanti virecanAni trayastriMzada yogazatamityAdinA yedra vyamilitaimadanaphalatrivRtAdibhiH Sar3a virecanazatAni caturbhiH zlokairuktAni ityrthH| tathaivaiSAM Sar3AzrayA iti Sar3a virecanAzrayAH kSIrAdiphalAnItyantena / rasA iti| paJcAnAM madhurAdInAM rasAnAM kssaaysNshaa| madhurakaSAya ityArabhya tantre saMjJatyantena tasmAllavaNavajjarasAt paJcadhA kaSAyANAM yoniH sutraamudaahRtaa| tathA kalpanameSAmiti paJcavidhaM kaSAyakalpanamityArabhya sarvatropayogIni bhavantItyantena nirdezopadezAbhyAm / paJcAzanmahAkapAyA ityArabhya lakSaNodAharaNArtha vyAkhyAtA bhavantItyantena mahatAzca kaSAyANAM paJcAzat parikIrtitA nirdezena proktaaH| teSAmityArabhya vyAkhyAtA bhavantItyantena mahatAM kaSAyANAM paJcAzato vibhAgazo dazadazAvayavikatayA vibhAgena paJca kaSAyANAM zatAni cApi uktaaniiti| na hItyArabhyAstItyantena lakSaNArtha vistarasya pramANaM na vidAte ityuktaM, na cetyArabhya coddiSTA ityantenAtisaMkSepaH sAmarthAya nAlaM na samarthaH kalpAte ityuktam / etAvanta ityAramya ziSSebhya ityantena nAtisaMkSepavistaraH paJcAzatko'yaM kaSAyANAM mahAkaSAyANAM vargaH virecanazatAni ssdditi| lkssnnaarthmityaadigrntho'ntisNkssepvistrennoktpnycaashnmhaakssaayoppttisNgraahkH| alamatisamathaH, alpabuddhasyamiti padamatisaMkSepa ityanena smbdhyte| yadyapi cehAtisaMkSepo nAsti tathApi buddhisthirIkRtaH prtyvmRssyte| paJcAzatko hyamityatrAyamiti padaM For Private and Personal Use Only Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - 271 4 adhyAyaH] sUtrasthAnam / teSAM karmasu vAhoSu yogamAbhyantareSu c| saMyogazca prayogazca yo veda sa bhiSagvaraH // 14 // iti bhessjctusskH| ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRta zlokasthAne SaDavirecana zatAzritIyo nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // mandAnAmalpabuddhInAM vyavahArAya budhAnAM buddhimatAM buddhimRddhaye'nuktArthazAnAyAyaM pazcAzanmahAkaSAyAvadhAraNahetuvAdasahita udaahRtH| hi zabda evArthe / pnycaashnmhaakssaayopdeshpryojnmaah-tessaamityaadi| teSAM paJcAzato mahAkaSAyANAM yathAyogyaM svasthapuruSe vAturapuruSe vA vAhya Su karmasu pralepAvagAhAdiSu, AbhyantareSu vamanAdiSu karmasu ca viSayeSu kartavyeSu saMyogaM parasparamucitAnAM melakamayaugikAnAM pRthakakaraNaM prayogazca kAladezapakRtyAdApekSayA yojanAzca yo veda vetti sa bhiSagvara iti // 14 // adhyAyaM samApayati-agnivezetyAdi / prAgvat sarva vyAkho yam / iti bheSajacatuSka iti svasthAturaparAyaNabheSajopadezaizcaturbhiradhyAyaniSpanna ekaH paricchedaH smaaptH| iti zrIgaGgAdhararAyakaviratnaviracite carakajalpakalpatarau sUtrasthAnajalpe prathamaskandhe caturthAdhyAyajalpAkharA caturthI zAkhA // 4 // durghttmev| vAhya Su pralepAdiSu, AbhyantareSu vamanAdiSu, saMyogaM dravyANAmucitaM melanaM, prayoga kAlaprakRtyapekSayA yojanAm // 14 // iti bhessjctusskH| iti carakacaturAnana-zrImazcakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM SaD virecanazatAzritoyo nAma caturtho'dhyAyaH // 4 // For Private and Personal Use Only Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| cikitsAprAbhRtoyaH bheSajayite pathyamAhAraizcaiva vRhnnm| ghRtamAMsarasacIra-hRdyayUSopasaMhitaiH // abhyaGgotsAdanaiH snAnanirUhaiH saanuvaasnaiH| tathA sa labhate zarma yujyate cAyuSA cirama // 10 // atiyogAnubandhAnAM sapiSpAnaM prazasyate / tailaM madhurakaiH siddhamathavApyanuvAsanam // yasya tvayogastaM snigdhaM punaH saMzodhayennaram / mAtrAkAlabalApekSI smaran pUvvamanukramam // 11 // punarAgatidhruvA bhvti| bheSajakSayite khalu saMzodhanauSadhaiH kSayo mUlocchedo jAto yasya tasmin bheSajakSayite doSe sati sa saMzuddhaH pumAn pathyaM tathAhAraizca ghRtAdurapasaMhitaighRtAdiyuktaMTa haNamabhyaGgAdibhizca haNaM lbhte| tathA zamma sukhaM lbhte| ciraJcAyupA yujyte| yathA mANAM mUle cchinne prasarAH punagacchanti // 9 / 10 // gaGgAdharaH-nanu pramAdena vaidyamAninA babudhena kRte saMzodhane'tiyoge nivRtte yadyanuvandho varttate tadA kiM kartavyamiti ? ata aah-atiyogetyaadi| yeSAmatiyogakRtalakSaNAnubandho varttate teSAM tattApatpazamanauSadhasya sarpiSaH pAnam / athavA madhurakairjIvanIyaidezabhiH siddhaM kalkaiH sAdhitaM tailamanuvAsanaM prshsyte| atha yasya virekAyogaH syAt taM janaM punaH snehena snigdhaM svedena ca khinnaM pUrva yAdRzamauSadhaM yanmAnaM dattaM tena na samyak yuktmbhuut| tata sarvamanukramaM smaran mAtrAkAlabalAnyapekSya punaH saMzodhayediti // 11 // cakrapANiH-samprati zodhanena yathA doSakSayaH tathA dhAtukSayo'pi syAt, tena pratikAramAhabheSaja ityaadi| AhArairevetyevAvadhAraNe, tena, bhaiSajyaiH vRhaNaM niSedhati, bheSajasya vIryapradhAnasya tadA duHsahatvAt / anuvAsanairityatra cakAro boddhavyaH, tena abhyaGgAdibhizca vRhaNaM pathyam // 10 // ckrpaanniH-atiyogaadicikitsaamaah-atiyogetyaadi| smaran pUrvamanukramamityanena, yaH For Private and Personal Use Only Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 16za adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / I sneha svene zuddhau rogAH saMsarjjane ca ye jAyante'mArgavihite teSAM siddhiSu sAdhanam // 12 // jAyante hetuvaiSamyAdviSamA dehadhAtavaH / hetusAmyAt samAsteSAM svabhAvoparamaH sadA // 13 // pravRttiheturbhAvAnAM na nirodhe'sti kAraNam / kecit tatrApi manyante hetu hetoravarttanam // 14 // 673 gaGgAdharaH - atha snehAdau kriyamANe yadi samayogAbhAvAdayogAdito rogA anye bhavanti tatra kiM karttavyamiti ? ata Aha snehana ityAdi / snehanAdau tathA zuddha tathA samyagyoge peyAdisaMsarjjane cAmAgavihite yathAvanmAgavidhAnAbhAve'yogAtiyogAdau sati ye rogA jAyante teSAM sAdhanaM siddhiSu siddhisthAne vakSyata iti zeSaH / / 12 / / gaGgAdharaH- nanvevaM cet kuto dehadhAtUnAM vaiSamyaM bhavati, kuto vA sAmyaM, tayozca sAmyavaiSamyayoranuvRttiH kutaH syAt kuto vA nivRttiH ? ityAzaGkAyAmAha jAyanta ityAdi / dehadhAtavo dehasya dhArakA ye bhAvAste / hetuvaiSamyAta teSAmutpattau sthitau ca hetUnAM vaipamyAda buddhihAnyanyatarasmAdviSamA jAyante / tathA dehadhAtUnAM ye hetavasteSAM sAmyAt vRddhihAsavyatirekAvasthAyAmavasthAnAt te dehadhAtavaH samA jAyante / tayodehadhAtusAmyavaiSamyayoH sadaivAvirataM svabhAvoparamaH / svabhAvasya svasya dharmasya svasya rUpasya coparamo nAzo bhavati / tatra bhAvAnAM svasvadharmANAM svasvarUpANAJca sadaivAviratapravRttau heturasti / sadaivAviratanirodhe 1 pUrvvamayoge hetubhUtaH, taM pariharAnnati zikSayati / amArgavihite'vidhivihite; sAdhanamityatra vakSyata iti zeSaH // 11--12 // For Private and Personal Use Only cakrapANiH - samprati yadetat siddhau vakSyamANaM tadanuSaGgeNa ca sarvvabheSajAnAmeva kSaNabhaGgabhAve pakSe'pi gamakatvaM pratipAdayituM prakaraNamArabhate jAyanta ityAdi / teSAmiti viSamANAM dhAtUnAM samAnAJca, svabhAvAda vinAzakAriNAM nirapekSAdaparamo vinAzaH svabhApoparamaH, sadetyavilambena tenotpannamAtra eva vinazyatItyarthaH // 13 // cakrapANiH - atraivArthe upapattimAha-pravRttItyAdi / pravRttiheturutpattiheturbhAvAnAmasti, nirodhe vinAze heturbhAvAnAM kAraNaM nAsti, yasmAt sarvva eva bhAvAH pradIpArcirvadutpattau kAraNApekSiNaH, vinAze tu dvitIyakSaNAvidyamAnatvalakSaNe sahajasiddhatve na hetvantaramapekSante yataH na svAbhAvika " Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Acharya Shri ka Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 674 crk-sNhitaa| cikitsAprAbhRtIyaH evmuktvaarth*maacaaryymgnivesho'bhybhaasst| khabhAvoparame karma cikitsAprAbhRtasya kim // bheSajaiviSamAn dhAtUn kAn samIkurute bhiSak / kA vA cikitsA bhagavan kimarthaM vA prayujyate // 15 // vinAze kAraNaM nAsti / ityakAraNaM pratikSaNaM bhaGgaH syaaditi| tatra kecinmaharSayo bhAvAnAM svabhAvoparame'viratanirodhe hetoravartanaM heturnAstIti ya eva hetorasadbhAvastameva bhAvAnAM sadA svabhAvoparame hetu manyante / / 13 / 14 / / gnggaadhrH-evmityaadi| ityevamarthamuktvA vadantamAcAyamAtrayapunasumabhi lkssyiikRtyaagnivesho'bhaasst| tatroktveti ktvApratyayaH praapryoge| yathA-tat sarca sRSTvAnupAvizaditi, nadIM galA parvato'yamiti, na tu puurvkaale| kriyayorekakartRkayorAcAryakartR kakriyAntarAbhAvAt, bhinnakartRkayorekakattU kayorvA / yathA yatra kriyAdvayaM pUrvaparakAlasthaM tatra tavA syAditi ; tadA bhavatu pUrvakAle / "ekakattU kayoH pUrvakAle" iti sUtre vyarthamekakatta kayoriti padamupAttaM paannininaa| bhinnakatta kayoH kriyayoH parAparayogAbhAvAnna syAt ktvA ini| anivezo yadabhApata nadAha--- svbhaavtyaadi| bho bhagavana bhAvAnAM sadaiva svabhAvopagme sati cikitsAprAbhRtasya vaidyasya kiM karma ? sadaiva svabhAvoparama vipamA dhAtavo na bhaNamapi vrtnte| tadA kAna viSamAn dhAtRna bhiSaka bheSanaH samarmAkurute ? sadana ca dhAtUnAM vaipamyasvabhAvoparame cikitsA vA kA myAta : vaiSamyasamIkaraNaM rUpe hetvantarApekSA syAta, na huAtpannaH khaDgaH svAbhAvika lohamayanya kAraNAntaramapakSata ; tadevaM sarvathA bhAvAnAmeva svAbhAvike nAze, dehadhAtUnAmapi nAzaH svAbhAvika eveti bhAvaH / vyAdhiprazama ca cikitsA'pekSakaM pakSAntaramAha kecidityaadi| natrApi vinAze'pi hetu kAraNaM, hetoravartanamiti utpAdakahetorabhAvaM manyanta iti yojanA , evamapi henuparamparAyAH kSaNikatvena tatkAryANAmapi svabhAvAdeva nityasannihitasahetuvinAzahetUnAM na vinAzahetucikitsApekSeti bhAvaH // 14 // cakrapANiH -- evamutthitAyAM zaGkAyAM guru pRcchati evmityaadi| --kimityAkSepa, kamma sAdhyaM, svabhAvoparame sati na kimapi sAdhyaM pazyAmIti bhAvaH / kAn samIkurute, viSamANAma asthiratvena sAmyaM tatra kattuM na pAryate ityAzayaH ; kA vA cikitseti rogaprazamaM pratyakAraNatvana * evamuktArthamiti cakrapANisammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16 adhyAya.. sUtrasthAnam / 675 tacchiSyavacanaM zrutvA vyAjahAra punavvasuH / zrUyatAmatra yA saumya yukti STA maharSibhiH // 16 // na nAzakAraNAbhAvAda bhAvAnAM nAzakAraNam / jJAyate nityagasyeva kAlasyAtyayakAraNam // zIghagatvAda yathAbhUtastathA bhAvo vipadyate / nirodhe kAraNaM tasya nAsti naivAnyathAkriyA // 17 // hi cikitsocyte| yadi sa eva vaiSamyoparamaH sadA bhavati tadA kimatha cikitsAkamma bhipajA prayujyate ? ityagnivezo'bhASata // 15 // gaGgAdharaH-- tatrottaramAha zipyasyAgnivezasya tadvacanaM zrukhA punarvasurAtreyo vyaajhaar| kiM vyAjahAra ? nadAha -zra yatAmityAdi / atra bhAvAnAM sadA mvabhAvopagmaM maharSi bhiryA yuktiryA buddhiSTA sA zrayatAM saumyAgnivezeti // 16 / / gaGgAdharaH - kIdRzI sA yuktiriti ? ata Aha-na nAzetyAdi / bhAvAnAM sadava svabhAvasyoparamo yo nAzastasya kAraNaM na jJAyate nopalabhyate / kasmAta ? naashkaarnnaabhaavaat| yathA nityagasya kAlasya sadAtyayo'navaratamatItalaM jJAyate, tasyAtyayasya kAraNaM na jJAyate shiighrgkhaat| bhAvAnAM svabhAvo hi shiighrgH| yathA kAlasvabhAvo'pi cakravad bhramaNAtmakaH sa ca shiighrgH| tasmAnnAzakAraNAbhAvo na nAzakAraNaM sambhavati / tahiM kathaM bhAvAnAMsvabhAvoparamaH sadA syAditi ? ata Aha---yathAbhUta ityaadi| yo bhAvo yadA yathAbhUto vattaMte tathAkhenottarAvasthAmArabhya pUrvAvasthAnato vipdyte| tatra pUrvAvasthAyA nirodhe tasya kAraNaM naasti| na ca tannirodhe'nyathAkriyA pUrvabhAvAdanyathAkriyottarAvasthAyAmasti / yathA hetuvaiSamyAddhAtavo vAtAdayo viSamA bhavanti / viSamA evottarAvasthAM tatpUrvAvasthikaviSamarUpeNaivArabhya cikitsA nAstItyarthaH : kimartha vA prayujyata iti yannivRttyarthaM cikitsA prayujyate tadAtuvaiSamyaM svabhAvAnnivRttamiti cikitsAprayojanaM nAsti // 15 // cakrapANiH- pUrvoktahetuvinAzaM dRzAntena hetumantamAha---na naashetyaadi| bhAvAnAM nAzakAraNaM na jJAyate, tat kimabhAvAdeva, yathA--zaza-viSANaM, tad vA'jJAnayogyatvAt pRthivyAM nikhAtamUlakIlakAdivata sadapi na jJAyate. ityAha-nAzakAraNAbhAvAt iti, nAjJAnayogyatvena, kiM taharabhAvAdevetyarthaH ; ana dRshaantmaah-nitygsyetyaadi| nimeSAdirUpatvena nisyagasya, For Private and Personal Use Only Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 676 [cikitsAprAbhRtIyaH taccA caraka saMhitA | pUrvAvasthaviSamasvabhAvanAzamupayanti / na tu viSamasvabhAvanAzaM prApyottarAvasthAM sAmyasvabhAvenArabhante / tasmAt pravRttau khalu bhAvAnAmutpattau kAraNamasti na tu nirodhe / vakSyate ca svayaM khuDDIkAgarbhAvakrAntizArIre - AtmajazcAyaM garbha ityArabhya "garbhAzayamanupravizya zukrazoNitAbhyAM saMyogametya garbhalena janayatyAtmAtmAnamAtmasaMjJo hi gamaH / tasya punarAtmano janmAnAdilAnnopapadyate / tasmAdajAta evAyamajAtaM garbhaM janayati / ajAto hyajAtena janitaH / sa caiva garbhaH kAlAntareNa vAlayuvasthavirabhAvAna prApnoti ; sa yasyAM yasyAmavasthAyAM varttate tasyAM tasyAM jAto bhavati / yA tvasya puraskRtAvasthA tasyAM janiSyamANaH / tasmAt sa eva jAtavAjAtazca yugavad bhavati / tasmiMzca etadubhayaM sambhavati jAtavaJcaiva janiSyamANatvaJca / sa ca jAto janyate / sa caivAnAgateSvavasthAntareSvajAto janayatyAtmanAtmAnam / sato hyavasthAntaragamanamAtrameva janma cocyate / tatra tatra vayasi tasyAM tasyAmavasthAyAm / yathA satAmeva zukrazoNitavIjAnAM prAk saMyogAdgarbhakhaM na bhavati / tacca saMyogAd bhavati / yathA satastasyaiva puruSasya prAgapatyAt pitRkhaM na bhavati patyAdbhavati / tathA satastasyaiva garbhasya tasyAM tasyAmavasthAyAM jAtatvamajAtakhaM cocyate " iti / atha - zIghragatvAd yathA bhUtastathA bhAvo vipadyate iti / bhAvaH kiM prANI cAprANI cocyate ? teSAJca zIghragale kiM kAraNamiti ? tatrocyate kenacinmaharSiNA - prANI cAmANI ca sarvve bhAvaH kSaNikaH zIghragaH / pAJcabhautikatve'pi sarveSAM dikkAlopAdAnakatvAccakravadbhramaNasvabhAvena kAle'virataM bhrAmitatvAditi vAdamAzritya vAdivacanamakSapAdagautamenoktam "sphaTike'pyaparAparotpatteH kSaNikatvAdvyaktInAm" iti / vyAkhyAtaJcaitadvAtsyAyanena"sphaTikasyAbhedenAvasthitasyopadhAnabhedAnnAnAtvAbhimAnaH / kasmAt sphaTike'pyaparAparotpatteH 1: 1 sphaTike'pyanyA vyaktaya utpadyante anyA nirudhyante iti, katham ? kSaNikatvAdvyaktInAm / kSaNazcAlpIyAn kAlaH / sthitikAH kSaNikAH / kutaH punargamyate kSaNikA vyaktaya iti ? upacayApacayaprabandhadarzanAccharIrAdiSu / paktinirvva tasyAhArarasasya zarIrarudhirAdibhAvenopacayo'pacayazca prabandhena pravarttate / upacayAvyaktInAmutpAdo'pacayAnnirodhaH / evaJca satyavayavapariNAmabhedena vRddhiH zarIrasya kAlAntareNa gRhyata iti / evaM manyate -- nityagaH kAlo yathA vinazvaratve na hetvantaraM vinAze'pekSate, tathA sarvva eva bhAvAH, yaddhi yasya hetvantarApekSaM, na tasya tadavazyambhAvi, yathA- parasya rAgaH hetvantarApekSI beTa kSaNa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH sUtrasthAnam / 677 so'yamupacayApacayaprabandho vyaktimAtre veditavya iti"| tatrovAca gautamaH"niyamahekhabhAvAda ythaadshenmbhynujnyaa|" vyAkhyAtaJca tadvAtsyAyanena-"padArthAnAM sarvAsu vyaktipUpacayApacayaprabandhaH zarIravaditi nAyaM niymH| kasmAt ? hekhabhAvAt / nAtra pratyakSamanumAnaM vA prtipaadkmstiiti| tasmAda ythaadrshnmbhynujnyaa| yatra yatropacayApacayaprabandho dRzyate, tatra tatra vyaktInAm aparAparotpattirupacayApacayaprabandhadazanenAbhyanujJAyate ; yathA zarIrAdiSu / yatra yatra na dRzyate, tatra tatra pratyAkhyAyate : yathA grAvaprabhRtiSu / sphaTike'pyupacayApacayapravandho na dRshyte| tasmAdayuktaM sphaTike'pyaparAparotpattiriti / yathA cAkasya kaTukimnA sarvvadravyANAM kaTukimAnamApAdayet taahgetditi|" tatra covAcAparaH kazcit "yazcAzepanirodhenApUrvotpAdaM niranvayaM dravyasantAne kSaNikAnAM mnyte|" kSaNikAnAM bhAvAnAM dravyasantAne dravyasyopacayApacayaprabandhe khalu niHzeSeNa nirodhenApacayenApUvvasyopacayasyotpattistatra pravebhAvAnvayo nAstIti manvAnaH kazcanovAca-"notpattivinAzakAraNopalabdheH / " niyamahekhabhAvAdayathAdarzanamabhyanujJA / na savetrava prANyaprANiSvabhyanujAnIhi / kasmAt ? utpttivinaashkaarnnoplbdheH| prANiSu zarIravat utpattikAraNaM taavduplbhyte| aprANipvapi yathAvayavopacayo valmIkAdInAm / vinAzakAraNaJcopalabhyate yathA ghaTAdInAmavayava vibhaagH| yasya khapacitAvayavaM nirudhyate, svarUpamanupacitAvayavaJca kharUpamutpadyate tasyAzeSanirodhe niranvaye khapUrvotpAde ca na kAraNamubhayatrApyupalabhyate iti| tatra siddhAntamuvAcAkSapAdagautamaH-"kSIravinAze kAraNAnupalabdhivad dadhyutpattivacca tduppttiH|" yathAnupalabhyamAnaM kSIravinAzakAraNaM dadhyutpattikAraNaJcAbhyanujJAyate, tathA sphaTike'pyaparAparAsu vyaktiSu vinAzakAraNamutpattikAraNaJcAbhyanujJa yamiti / ___ tatrAha vAdivacanam-"liGgato grahaNAnnAnupalabdhiH / " kSIravinAzaliGgaM ddhyutpttiH| tataH kSIravinAzakAraNaM gRhyte| tathA zarIrAvasthAntarotpattiH pUrvAvasthAyA liGgam / tataH pUrvAvasthAyA vinAzakAraNaM gRhyate / tato vinAzakAraNasya naanuplbdhiriti| tatrovAca punarvasuH---vinAzakAraNAbhAvAt bhAvAnAM naashkaarnnm| na jAyate yathAbhUtastathA bhAvo vipadyate // iti| na hi kSIravinAze kAraNAnupalabdhivad dadhyutpattivacca tadupapattibhavati / vinAzaH syAt, nAvazyambhAvI syAt ; etadviparyayAccAnapekSatvaM vinAzasya siddhm| samprati ahetuko vinAza utpattyantarameva syAt, pazcAt sthiratvena saMskArAdhAnamapi bhAveSu na pAya'te For Private and Personal Use Only Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org h 678 caraka saMhitA | cikitsAprAbhRtIyaH kSIradanoH prakRtivikRtibhAvAda yathAbhUto bhAva uttarAvasthAyAM tathA bhAvaH pUrvAvasthAyAM vipadyata iti / atra dRSTAntatvAbhAvAt kSIradanoH pUrvvAnurUpeNa uttararUpotpattau pUvvabhAvo hi hetuH na pUrvvabhAvavinAzaH / tato vikriyamANaM kSIrameva dadhyutpattau hetuH na kSIravinAza iti / ataH kSIravinAzaliGgaM na dadhyutpattiH / bhavatu vA vyutpattiH kSIravinAzaliGgam / tena liGgena kSIravinAza eva gRhyate na tu kSIravinAzakAraNaM gRhyate / tasmAdvinAzakAraNAnupalabdhiriti punabrvvasuH / athaivaM cet tadA na sarvvabhAvANAM kSaNikatvam / sphaTikAdiSu dravyeSUpacayApacayAbhAvAdaparAparotpattau vyaktInAM na liGgamupacayApacayamabandho'sti / tasmAda yathAdarzanamabhyanujJA / iti vAtsyAyana - vyAkhyAnam / tatra kazcit parihAramAha na payasaH pariNAmo guNAntaramAdurbhAvAt / " payasaH pariNAmo dakSi na vinAzaH / ityeka AhuH / pariNAmazca afrat aorts govedhanivRtto dhamrmAntarotpattiriti / guNAntaraprAdurbhAva ityapara AhuH / guNAntaraprAdurbhAvazca sato dravyasya pUrvvaguNanivRttoM guNAntarotpattiriti / sa khalvekapakSIbhAva iva / atra tu pratiSedhaH vyUhAntarAda dravyAntarotpattidarzanaM pUrvvadravyanivRtteranumAnAt / " sanmUrcchana lakSaNAdavayavavyUhAntarAda dravyAntare danutpanne gRhyamANe pUrva payodravyamavayavavibhAgebhyo nivRttamityanumIyate / yathA mRdavayavAnAM vyUhAntarAda vyUhAntarasthAlyAmutpannAyAM pUvvaM mRtpiNDadravyaM mRdavayavavibhAgebhyo nivarttata iti / mRvAvayavA'nvayaH / payodornAzeSanirodhe niranvayo dravyAntarotpAdo ghaTate iti / athAbhyanujJAya ca niSkAraNaM kSIravinAzaM davyutpAdazca pratiSeddhamucyate"kacidvinAzakAraNAnupalabdheH kacicopalabdheranekAntaH / " kSIradadhivat niSkAraNa vinAzotpAdau sphaTikAdivyaktInAmiti nAyamekAntaH / kasmAt ? hetvabhAvAt / nAtra heturasti / akAraNI vinAzotpAdau sphaTikAdivyaktInAM na punarvinAzakAraNAbhAvAt / kumbhasya vinAza utpattikAraNAbhAvAdutpattiH / evaM sphaTikavyaktInAM vinAzotpattikAraNAbhAvAdvinAzotpattyabhAvaH pratikSaNamiti / niradhiSThAnaJca dRSTAntavacanaM gRhyamANayorvinAzotpAdayoH sphaTikAdiSu syAdayamAzrayavAn dRSTAntaH / kSIravinAzakAraNAnupalabdhivad dadhyutpattivacceti tu na gRhyate / tasmAnniradhiSThAno'yaM dRSTAntaH / iti / abhyanujJAya ca sphaTikasya sumityAha-yathA bhUta iti / yAdRza utpannaH, tatheti tAdRza eva / pUrvvasAdhitama hetu vinAzitvaM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH / sUtrasthAnam / 676 1 anutpAdavinAzau yo'tra sAdhakastasyAbhyanujJAnAdapratiSedhaH / kumbhavanna niSkAraNau vinAzotpAdau sphaTikAdivyaktInAmityabhyanujJeyo'yaM dRSTAntaH pratiSeddhamazakyatvAt / kSIradadhivat tu niSkAraNau vinAzotpAdAviti zakyo'yaM dRSTAntaH pratiSeddha' kAraNato vinAzotpattidarzanAt / kSIradanovinAzotpattI pazyatA tatkAraNamanumeyam / kAryyaliGgaM hi kAraNamityakSa pAdagautamaH / atrovAca bhagavAnAtreyaH punavvasuH "jAyante hetuvaiSamyAdvipamA dehadhAtavaH / hetusAmyAt samAsteSAM svabhAvoparamaH sadA // " iti / prANinAM dehadhAtavo vAtapittakapharasarudhirAdayo hetuvaiSamyAt kAlabuddhIndriyArthAnAmatiyogAyogamithyAyogAdvipamA jAyante iti / samAnAnAM teSAM kAlAdInAmatiyogAditaH samAnAM dhAtUnAmupacayo'pacayo'samAnAM vaiSamyeNa nepAJcaivAsamAna hetUnAm atiyogAdito'pacayo'samAnadhAtUnAM vaipamyeNopacayaH samAnAmiti / evaM hetusAmyAddehadhAtavaH samA jAyante iti / teSAmeva kAlAdInAM hetUnAM samayogAt samAnAM dhAtUnAmupacayaH / vizeSANAmapacayo bhavati sAmyenaiva tatra viSamANAmupacayApacayayoH samAnAzcopacayApacayayostattadviSayopayuktAhArAcArAdibhijatirasena malena ca melanAda deharasAdimalAdInAmupacayApacayo yadbhavatastatra pUrvAvasthAyAM yathAbhUto dehadhAtuH samavAvimo vA tathAbhAvenaivottarAvasthAyAM taM taM dhAtumArabhyAkAraNaM vipadyate / uttarAvasthAmavRttau tu tattadAhArAcArAdirasamalasaMyogaH kAraNamiti / nirantaramAhArAdijanitarasamalAnuvRttenirantarameva teSAM dhAtUnAM samAnAM viSamANAM vA svabhAvoparamaH syAt / tatrAnyayAkriyApUrvAvasthAyAM yathAbhUtaH / tato'nyathAkriyottarAvasthAyAM naivAsti zIghragakhAdbhAvAnAm / sarvve hi bhAvo loke kAlAnu praviSTaH prANI / tatra navadravyAtmakazcetanaH / aprANI tu Atmamanovajrjja saptadravyAtmakaH / tasmAdavirata bhramaNa svabhAvakAlAnvayAcchIghragatvasvabhAvaH / yathAsAvAtmA vIjadharmmA mAnupazukrArttavasaMyogaM mAnuSagarbhAzayagatamupetya prathamAdiSu kalalAdirUpAvasthAntaraM pratikSaNaM prAptaH sarvvasampUrNAGgaH kAlena manuSyavigraheNa prasUto jAyate, gavAdizukrArttavasaMyogaM gavAdigarbhAzayagatamupetya tathaiva gavAdivigraheNa jAyate / jAtazca zizurUpeNAhArAdirasapoSaNamavApya rasa tathA zIghra hetusAdhitamasatkAyryatvamupasaMharati-nirodha ityAdi / anyathAkriyA anyathAkaraNaM saMskArAdhAnamiti yAvat / / 16 / 17 / / For Private and Personal Use Only Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 680 caraka saMhitA | cikitsAprAbhRtIya: raktAdidhAtu puSTiM pratyagrasvabhAvAM pratikSaNaM prApto yauvanaparyantaM pratikSaNamuttarAvasthArambhapUrvAvasthAnAzAbhyAmavasthAntaramupetya vRddhimupaiti / sthairyyasvabhAvAt tu dhAtUnAM madhyAvasthAyAM tathAvidhAhArAdirasapoSaNe sthirabhAveNa varttate / pratikSaNamuttarAvasthArambhapUrvvAvasthAnAzAbhyAmavasthAntaraJcopaiti / tathA tataH paraM hAsasvabhAvAddhAtUnAM vArddhakye tathAvidhAhArAdijanitarasapopaNe'pi pratikSaNamuttarAvasthArambhapUrvAvasthAvinAzAbhyAM krameNAvasthAntaramupetya hAsamupaitIti / zaizavAdikrameNa pariNAme kAraNaM zarIrArambhakaH kAlaH / ityevaM pUrvvapUrvvavyUha uttarottaravyUhamArabhya nazyati manuSyabhAvaJca na jahAti / gavAdibhAvazca na prApnoti / tasmAt kSaNabhaGge vyUhAntarAdravyAntarotpattiH, na tajjAtIyabhinnadravyAntarotpattiH / pUrvvadravyanivRttirapi pUrvvavyahanivRttine tajjAtyArambhakapUrvadravyanivRttiH / uttaramapi tajjAtidarzanAt / yathA garbhAzayagataM jIvAdhiThitaM zukrArttavaM kalalAdikrameNa pratikSaNamuttarAvasthArambhapUrvAvasthAnAzAbhyAM sampUrNAGgo vahirniHsRto jAyate manuSyAdiH zizuH tathA kSIravinAzakAraNAnupalabdhivaddadhyutpattivacca bhAvAnAM pUrvvapUrvvAvasthAnAzakAraNAnupabdhiruttarottarAvasthAgamanamutpattiH pratikSaNam / kSIraM hi kAlena pariNamat khalUttarotarAvasthAmArabhyAkAraNaM vinshyti| tatkAraNamupalabdhaprabhAvAnnAstyeva / evaM pratikSaNamuttarottarAvasthArambhapUrvapUrvAvasthAnAzAbhyAM sarvvabhAveNa kAle dadhi jAyate / tato jAtasya zizoH zaizavAdivArddhakyAbasthAntarAvasthAntaragamanaM janma yathA pratikSaNamuttarotarAvasthArambhapUrvvapUrvvAvasthAnAzAbhyAM bhavati / tathA jAtasya dano'pi pratikSaNamuttarottarAvasthArambhapUrNa pUrvAvasthAnAzAbhyAM madhurAmlAtyaglAdikharUpeNa taruNamadhyapurANatvAvasthAntaramApadyate dadhitvaJca na jahAti / tatra pUvrvvavyUhasya kAyryamuttaravyUho liGgaM na tu pUrvvavyahanAzasya kAryyamuttaravyUhaH / ato na pUvrvvavyahanAzasya liGgaM dadhi / tasmAt tannAzakAraNaM na jJAyata ityato nAsti / evamajIveMSu savrvveSu sphaTikAdiSUpacayApacayakAraNaM kAlAdi / tattadArambhakaJca vAhyazca / yadA pavvete sajIve sphaTikAdikaM jAyate tadA tattatparvvatAdupacayApacaye tasya tasyAhArAdipopaNena jAtaM pratikSaNameva tathaivottarAvasthArambhapUrvAvasthAnAzau bhavataH kAlena pariNAmAt / parvvatAdAnIte sphaTike nijjIve tvAhAravatpopaNakAraNAbhAvAnnopacayaH vAhmakAlAdibhyastvapacayo vA bhavati / kAlenaiva vAyvagnijalAdibhiravasthAntaraprAptaM dRzyamAnaJca loke sphaTikAdikamucyate / nUtanamidaM madhyamamidaM For Private and Personal Use Only Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH sUtrasthAnam / 681 yAbhiH kriyAbhirjAyante zarIre dhAtavaH smaaH| sA cikitsA vikArANAM karma tadbhiSajAM matam // 18 // puraannmidmini| valmIkAdInAmavayavopacayakAraNamAhArarasavadvalmIkakIToddhatamRdapyasti / tadvadvalmIkopacaye'pi taduddhatamRdA melanena pUrvavalmIkamRddhiM prApyottarAvasthAmArabhya pUrvAvasthikarUpeNa nshytiiti| tatra kAraNaM nAstupalabdhAbhAvAt / ghaTAdInAM vinAzakAraNamavayavibhAgo na parAvasthArambhakapUrvAvasthAvyahanAze kaarnnmiti| evaJca prANyaprANinAM savveSAmuttarAvasthArambha-pUrvAvasthAniSkAraNa-vinAzayoH niyamahekhabhAvAdayathAdarzanamabhyanuzAvacanaM naadriyte| zarIravat sarvAsu vyaktiSu kAlakRtAvasthAntaradarzanAt / prANyaprANiSu savyatraiva pratikSaNamavasthAntaradarzanAdeva ca pratikSaNamuttarottaravyUhArambhAkAraNapUrvapUrvavyahanAzapravandhaH / kacidvinAzakAraNAnupalabdhaH kacidupalabdhezca naankaantH| iti // 17 // gaGgAdharaH---ityevaM bhAvAnAM svabhAvoparame pratihetu nirodha kAraNAbhAvasya yuktimuktvA svabhAvoparame kamma cikitsAprAmRtasya kimiti ? prshnottrmaahyaabhirityaadi| viSamadhAtUnAM pratikSaNaM viSamA dhAtava uttarAvasthAM viSamadhAtukAmArabhya nazyanti / ityevaM viSamadhAtupravandhe zarIre yAbhiH kriyAbhiste viSamA dhAtavaH samA jAyante sA kriyA vikArANAM viSamadhAtUnAM cikitsaa| tadeva cikitsAkriyA bhipajAM karma matam / etena bhaMpajaiviSamAn dhAtUn kAn samIkurute bhiSagityasyApyuttaramuktaM bhavati / vikArANAmiti vacanena pratikSaNaM cakrapANiH--etena viSame dhAto sAmyaM saMskAra AdhIyatAmityevarUpApi cikitsA nirastA mantamyA, evaM vyavasthite pUrvAkSipta cikitsitaM samAdadhati yaabhirityaadi|-"saa cikitsA" ityanena "kA vA cikitsA" ityAkSepaH parihataH / "karma tad" ityanena prathamohira AkSepaH prihRtH| "ityarthaM kriyate kriyA ityanena "kimarthaM vA" ityAkSepaH prihRtH| "kAn samIkurute" ityAkSepastu, "samaistu hetubhiryasmAda " ityAdinA parihataH / viSameSu dhAtuSu yAbhiH kriyAbhiH samA dhAtavo janyante sA cikitsA ; evaM manyate yadyapi dhAtuvaiSamyaM vinazvaram, tathApi vinazyadapi taddhAtuvaiSamyaM svakAraya viSamameva dhAtumArabhate, evaM so'pyaparaM viSamamiti na dhAtuvaiSamyasantAnanivRttirdhAtusAmyajanakatvahetuM vinA ; yadA tu dhAtusAmyaheturupayukto bhavati, tadA tena sahitaM vaiSamyasantatirahitamapi kAraNaM samameva dhAtusantAnamArabhate, yathA mudgaraprahArasahito ghaTaparamANusantAno visadRzaM kapAlasantAnamArabhate // 18 // For Private and Personal Use Only Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 682 crk-sNhitaa| cikitsAprAbhRtIyaH kathaM zarIre dhAtUnAM vaiSamyaM na bhvediti| samAnAJcAnubandhaH syAdityarthaM kriyate kriyA // 16 // tyAgAdviSamahetUnAM samAnAJcopasevanAt / viSamA nAnabadhnanti jAyante dhAtavaH smaaH|| samaistu hetubhiryasmAda dhAtUna saMjanayet samAn / cikitsAprAbhRtastasmAda dAtA dehasukhAyuSAm // 20 // dhammasyArthasya kAmasya nRlokasyobhayasya ca / dAtA sampadyate vaidyo dAnAda dehasukhAyuSAm // 21 // vaiSamyeNArabdhottarAvasthApravandhAnAM vikArANAM sA cikitsetyuktH| kA vA cikitsetyasyApyuttaraM sA cikitseti vacanam / kimarthaM vA prayujyate iti praznasyottaramAha-kathamityAdi / vipamadhAtUttarapravandho vaipamyaM kathamapi dhAtUnAM zarIre na bhavedityarthaM samIkRteSu ca dhAtupUttaraprabandhaH samAnAmeva syAnna tu viSamANAmiti cArtha cikitsAkriyA kriyate // 18 // 19 // gaGgAdharaH- nanu yAbhiH kriyAbhiriti kAbhiriti ? ana Aha .. tyaagaadityaadi| vipamahetUnAM kAlabuddhIndriyArthAnAmatiyogAyogamithyAyogayuktAnAM tyAgAt / samAnAM samayogayuktAnAM nepAmeva kAlabuddhIndriyArthAnAmupasevanAt viSamA dhAtavo na jAyanta na cAnuvannanti samAzca jaaynt| athaivamAcaraNaM sarva eva kiM svayaM svayaM katu mahaMtIti ? ata Aha-samarityAdi / yasmAcikitsAprAbhRto vaidyaH samaH samayogayuktastu hetubhirzana samAna saMjanayet, tasmAdehasukhAnAmAyuSAJca dAtA bhavati na khabudho vaidyamAnI / / 20 // gaGgAdharaH---dehasukhAyuSAM dAnAdayacca phalaM labhate tadAha----emmasyetyAdi / cakrapANiH----evaM vyavasthite, ''kathaM zarIra' ityAdi grantho vyAkhyeyaH ; vaipamyaM na bhavet notpadevatetyarthaH / samAnAJcAnubandha iti santAyotpAdaH / vipamA nAnubadhnanti iti hetvabhAvAt viSamasantAnasyotpAdo na bhavati / samAnAJyopasevanAditi samahetUnAM sevanAt // 19 // 20 // cakrapANiH-dehasukhAyupAM dAnAt dharmAdInAM dAtA bhavati, dehasampattisAdhyatvAd dharmAdInAmapIti bhAvaH // 21 // iti klpnaactusskH| For Private and Personal Use Only Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 683 tatra shlokaaH| cikitsAprAbhRtaguNo doSo yazcetarAzrayaH / yogAyogAtiyogAnAM lakSaNaM siddhisaMzrayam // bahudoSasya liGgAni saMzodhanaguNAzca ye| cikitsAsUtramAtrazca siddhivyApattisaMzrayam // yA ca yuktizcikitsAyA yaJcArthaM kurute bhiSak / cikitsAprAbhRtAdhyAye tat sarvamavadanmuniH // 22 // iti klpnaactusskH| ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne cikitsAprAbhRtIyo nAma SoDazo'dhyAyaH // 16 // vaidyo nRlokasya narasya janasya dehasukhAyuSAM dAnAt dharmasyAthasya kAmasya dAtA sampadyate / tasmAdubhayasya ca sukhAyuSAzca dharmAditrivargasya ca dAtA smpdyte| na kevalaM sukhAyupAm / dharmAdayo hi sukhAyupAmAyattAH / iti // 21 // ____ adhyAyArthamAha-tatra zlokA ityAdi / cikitsAprAbhRto vidvAnityAdinA cikitsAprAbhRtasya vaidyasya gunnH| itarAzrayo vaidyamAnyabudhavaidyAzrayo doSazca yaM vaidymaaniityaadinoktH| dobbalyamityAdinA samyagyogAdilakSaNamuktam / avipAka-ityAdinA bahudoSasya lakSaNamuktam / evaM vizuddhakoSThasyetyAdinA saMzodhanaguNA uktaaH| atiyogAnubandhAnAmityAdinA zuddhivyApattisaMzrayaM cikitsAsUtramAtramuktam / jAyante ityAdinA yA ca yuktirityAduktam // 22 // ___ adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| puurvvdyaakhyeym| iti klpnaactusskH| snehasvedopakalpanIyacikitsAmAbhRtIyaizcatubhiH kalpanAdhyAyainiSpannaH klpnaactusskH| iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau sUtrasthAnIya. Sor3azAdhyAyacikitsAprAbhRtIyasya jalpAkhyA por3azI zAkhA // 16 // cakrapANiH-saMgrahe siddhisaMzrayaJca vyApattisaMzrayaJca sidrivyApattisaMzrayam ; tatra siddhisaMzrayaM siddhisaMsthAnasaMzrayeNa, vyApattisaMzrayam "atiyogAnubadvAnAm" ityAdanoktam // 22 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM cikitsAprAbhRtIyo nAma SoDazo'dhyAyaH // 16 // For Private and Personal Use Only Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir saptadazo'dhyAyaH / athAtaH kiyantaH zirasIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtre yaH // 1 // kiyantaH zirasi proktA rogA hRdi ca dehinAm / kati vApyanilAdInAM rogA mAnavikalpajAH // kSayAH kati samAkhyAtAH piDakAH katidhAnagha / gatiH katividhA proktA doSANAM doSasUdana // 2 // hutAzavezasya vacastacchrutvA gururabravIt / pRSTavAnasi yat saumya tanme zRNu savistarAt // 3 // gaGgAdharaH- atha bheSajasvasthanirdezakalpanAcatuSkacatuSTayaiH saMkSepeNa roganidAnabheSajacikitsA abhihitAH / adhunA vistAravacanena sUtrarUpeNa rogAnabhidhAtu rogacatuSke vaktavye tatrApyaGgAnAM marmmaNAM saptottarazate zirohRdayayoH prAdhAnyAt tadgatarogAnabhidhAtu prathamaM kiyantaH zirasIyamadhyAyamArabhate / athAta ityAdi / " kiyantaH zirasi proktA rogA" iti vAkyasyAdhyAyAdisthasyaikadezaM kiyantaH zirasItipadamadhikRtya kRto'dhyAyaH kiyantaH zirasIyaH taM tathA / sarvvamanyat pUrvavayAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH - kiyanta ityAdi - proktAH pravacanenopadiSTA iti / tena saMkhyayA vAtAdijalAdinA ca jJAtumete praznA agnivezena kRtAH // 2 // gaGgAdharaH- hutAzetyAdi / - gururAtreyaH punavrvvasuhutAzavezasya tadvacaH zrutvA 'bravIt / he somyAgniveza ! khaM yat pRSTavAnasi tanme savistarAcchRNu // 3 // cakrapANiH pUrvvacatuSkacatuSTayena bheSajamabhihitam, samprati tadviSayarogAbhidhAnArthaM rogacatuSko'bhidhAtavyaH ; cikitsA ca vidheyatvenaiva pradhAnamataH prathamamuktA, kiJca darzitazcAyaM prathamAdhyAya eva sambandhaH evaJcAGgeSu marmmasu ca pradhAnabhUtazirohadayarogAbhidhAyakatvena kiyantaH zirasIyo'bhidhIyate // 1 // 3. cakrapANiH - kSayasthAnavRddhayo doSamAnaM, tasya vikalpo doSAntarasambandhAsambandhakRto bhedaH / For Private and Personal Use Only Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 685 dRSTAH paJca zirorogAH paJcaiva hRdyaamyaaH| vyAdhInAM dvAdhikA SaSTidoSamAnavikalpajA // dazASTau ca kSayAH sapta pir3akA mAdhumehikAH / doSANAM trividhA coktA gatirvakSyAmi vistaram // 4 // gaGgAdharaH- tatra prathamapraznaH kiyantaH zirasi proktA rogA iti tasyottaramAhadRSTAH paJca zirorogA iti| hRdi ca dehinAM kiyanto rogAH proktAH iti praznasyottaraM paJcaiva hRdayAmayA ini / kati vApyanilAdInAM rogA mAnavikalpajA iti praznasyottaram --vyAdhInAM pradhikA paSTidoSamAnavikalpajA iti| sarveSAmeva vyAdhInAM jvararaktapittAdInAM dopamAnavikalpanA dvAdhikA paSTiSaSTi dAH / tatrApi jvarAdInAM dRdradoSajAnAM svaskhAdhikAre nirdiSTasaMkhyAsu klpniiyaaH| tena paJcavidhazirorogA api paJcaviMzatividhAH klpniiyaaH| evaM hRdAmayAdayaH saveM bodhyaaH| kSayAH kati samAkhyAtAH ? ityasyottaraM-dazASTau ca kSayA iti| aSTAdaza kssyaaH| ete ca paJcaviMzatidhA klpniiyaaH| piDakAH katidhAnagha ityasyottaraM - - sapta piDakA mAdhumehikA iti prAdhAnyAt anyAthAsaGghAkalena katicica vakSyante / gatiH katividhA coktA ityasyottaramAhadoSANAM trividhA coktA gatiH / tAMzca sani vistaraM prakArabhedena nidAnAdivacanena ca vakSyAmIti // 4 // mAdhumehikA ityasa madhumehazabdaH sAmAnyena pramehavacanaH, yato'traiva sAmAnyena brunate-"vinA pramehamapyetA jAyante duzmedasaH" iti ; anyathA hi "vinA madhumeham' iti kRtaM syAt, tathA cikitsite vakSyati sAmAnyenaiva, yat "pramehiNo yAH pir3akA yathoktAH, rogAdhikAre pRthageva sapta' ityAdi, tathA madhumehapir3akAnAM cikitsitopadezAca sarvamehabhavatvaM pir3akAnAM, madhumehabhavatvena hi madhumehasyaivA'sAdhyatvAt na tadbhavapir3akAnAmupakramaNIyatvamasti, kiJja, pradezAntare'pi madhumehazabdenAyaM sarvapramehAnuktavAn, yathA--'gulmI ca madhumehI ca rAjayakSmI ca yo nrH| acikitsyA bhavantyete balamAMsaparikSaye // " iti| atrApi yadi vAtiko madhumehaH abhiprataH syAt, tadA tasya svarUpata evAsAdhyatvena 'balamAMsaparikSaye sati' iti vizeSaNamanarthaka syAt ; suzrutenApi ca sAmAnyena prameha evaitAH pir3akA darzitAH, yadula..-"tadvacca vasAmedobhyAmabhipannasya zarIrasya doSaizcAnugata dhAtoH pramehiNaH pir3akA jAyante" ityAdi ; sarva eva pramehA yasmAd dehaM madhurokRtya jAyante tasmAnmadhumehA ityucyante, vacanaM hi-"paTpadapipIlikAbhisaraNam" iti, tathA ca vAbhaTaH, "madhuraM yacca sarveSu prAyo madhdhiva mehati / sarve hi madhumehAkhyA mAdhuryAcca tanorataH // ' vistarata iti zRSvityanena sambadhyate // 2-4 // For Private and Personal Use Only Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 686 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka saMhitA | sandhAraNAda divAsvapnAda rAtrau jAgaraNAnmadAt / uccairbhASyAdavazyAyAt prAgvAtAdatimaithunAt // gandhAdasAtmyAdAghAtAda rajodhUmA nilAtapAt / gurvvamlaharitAdAnAdatizItAmbusevanAt // zirobhitApAda duSTAmAda rodanAda vASpanigrahAt / meghAgamAnmanastApAda dezakAlaviparyyayAt // vAtAdayaH prakupyanti zirasyastraJca duSyati / tataH zirasi jAyante rogA vividhalacaNAH // prANAH prANabhRtAM yatra zritAH savrvvandriyANi ca / yaduttamAGgamaGgAnAM zirastadabhidhIyate // 5 // [ kiyantaH zirasIyaH For Private and Personal Use Only gaGgAdharaH- atha vistareNa zirorogamAha-- sandhAraNAdityAdi / avidhAryANAM mUtrAdivegAnAM sandhAraNAt / madAnmadakaradravyAtisevanena mattabhAvAt / haritamAdrakamaricadhanyAkAdi / gurvvamlaharitAnAmatyAdAnAt / zItAmbunazca atisevanAt / ziro'bhitApAcchiraso'bhihananAt / duSTAmAt duSTAmAjIrNAt / uSNAmAditi pAThe uSNAccAmAjIrNAcca / dezakAlavipayya yAt dezasya pUvvesthiteviparyyayAt / tathA kAlasya RtorvipayyeyAt / tena kAlAtiyogamithyAyogayoH zirorogahetutvaM vyAvRttamiti / tathAtimaidhanAdityanena maithunAyogamithyAyogayorvyAvRttiH kRtA / gurvvamlaharitAnAJcAtyAdAnAccAnAdAnamithyAdAnayozca vyAvRttiH / ebhyo vyastasamastebhyo hetubhyo vAtAdayaH pRthak samastAzca zirasi prakupyanti / asraM raktaJca ebhyo hetubhyo duSyati zirasyeveti / savvaisminneva ziroroge raktadoSazca varttata eva / tato vAtAdibhyaH saha duSTaraktabhyaH zirasi vividhalakSaNA vakSyamANA adravibhedakAdaya rogA jAyante / nanu kimidaM ziraH karNebhrabhya U m atha mukhakarNAkSizrotra sahitaM sarvvam ? yadi sarvvaM tadA mukhAdirogAtha zirorogA bhavantIti; ata Aha--prANA ityAdi / cakrapANiH - sandhAraNAditi vegasandhAraNAt, haritamAIkAdi, atIti pUrveNa pareNa ca zItAmbusevanAdityanena sambadhyate; duSTAmAt kiMvA uSNA'mAditi pAThaH, tatroSNAccAmAcca ityarthaH / dezakAlaviparyayAdityatra dezaviparyyaya upasargagRhItatvaM dezasya ; aruJca praduSyatItya Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH suutrsthaanm| arddhAvabhedako vA syAt savvaM vA rujyate shirH| pratizyAmukhanAsAkSi-karNarogazirotramAH // arditaM zirasaH kampo galamanyAhanugrahaH / vividhAzcApare rogA vAtAdikRmisambhavAH // 6 // pRthagadRSTAstu ye paJca saMgrahe prmrssibhiH|| zirogadAstAJNu me yathAsvahetulakSaNaH // 7 // uccairbhASyAtibhASyebhyastIkSNAghrANAt * prajAgarAt / zItamArutasaMsparzAda vyAyAmAda + veganigrahAt // upavAsAdabhIghAtAda virekvmnaadti| vASpazokabhayatrAsAda bhAramArgAtikarSaNAt // yatra prANAH zritAH prtisstthitaaH| hRdayAdiSu svasvasthAneSu sthitiH prANAnAM ydaayttaa| savvandriyANi paJca buddhIndriyANi yatra zritAni svasvAdhiSThAnavartIni yatra shritaani| yadaGgAnAM madhye uttamamaGgaM tadaGgaM zira ityabhidhIyate // 5 // gaGgAdharaH-tena kiM paJcendriyAdhiSThAnavarjamuttamAjhaM zira ucyate ? ityata Aha-avibhedako vetyaadi| vAzabdena anantavAtAdInAmanuktAnAM grahaNam / krimisambhavA ityantaiye rogAste savveM shirorogaaH| tebhyaH pRthag ye paJca zirogadAH paramarSibhidR STAstAna svaihetulakSaNemeM zRNu // 5-7 // gaGgAdharaH-uccairbhASyetyAdi / tIkSNAnAmAghrANAt vakSyamANena vamanAdatItyatizabdena saha tiikssnnaaghraannaadiinaamnvyH| ebhya uccai pyAdibhyo hetubhyo bhidadhAnaH sarvaziroroge raktaduSTi darzayati / prANA ityAdinAGgeSu ziraHprAdhAnyaM darzayan prakRtazirorogANAmevAtyahitatvaM darzayati ; tena notsUtra ziraHprAdhAnyAbhidhAnaM ; zritA iva zritAH zira-upadhAte upaghAtAt ; upariTAdaGgamuttamAGgam // 5 // cakrapANi:-prakRtAn zirorogAnAha --advaityAdinA krimisambhavA itynten| etacca "jAyante rogA vividhalakSaNAH" ityasya vivaraNam // 6 // cakrapANiH-zirogatatvena nAsAdirogeSu prApteSvapi tAn vihAyaivASTodarIye proktAMstAneva ziraHzUlalakSaNAn rogAn prapancena vakta maah-pRthgityaadi| saMgrahe'STodarIye, tena * tIkSNapAnAditi ckrH| + vyavayAditi ckrH| For Private and Personal Use Only Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 688 crk-sNhitaa| [kiyantaHzirasIyaH zirogatA vai dhamanIrvAyurAvizya kupyati / tataH zUlaM mahat tasya vAtAt samupajAyate // nistudeote bhRzaM zaDI ghATA sambhidyate tthaa| bhra vormadhyaM lalATaJca tapatIvAtivedanam // badhyate svanataH zrotra niSkRSyate ivAriNI / pUrNatIva ziraH savvai sandhibhya iva mucyate // sphuratyatisirAjAlaM stabhyate ca zirodharA / snigdhoSNamupazete ca ziroroge'nilAtmake // 8 // kttumllvnntaar-mdykrodhaatpaanlH| pittaM zirasi saMduSTaM zirorogAya kalpate // vAyuH zirogatA dhamanIrAvizya kupyati / tataH zirogatadhamanIpraviSTAt kupitAda vAtAt tasya janasya zirasi mahacchulaM samupajAyate / tacchUlaM yathA-nistudAte ityAdi vAtajaziraHzUlalakSaNam / zaGkho ho bhRzaM niHzeSatastudAte sUcIbhiriva vythete| tathA ghATA sambhidyata samyagabhinnavat piiddyte| bhra vomedhyaM lalATazcAtivedanaM yathA syAt tathA tapatIva tApayuktamativedanAyuktaJca bhavati / dva zrotre bdhyte| svanataH satatazabdena smbdhyete| niSkRSyete ivAkSiNI / dve cakSuSI sthAnAnnigate iva bhvtH| sarca ziraH kaNTAdRddha sarva ghUrNatIva / tathA sarva ziraH sandhibandhanAnmucyata iva shlthiibhvti| zirasi yAvatyaH sirAstAvasirAjAlamatisphurati spandate'tizayena / zirodharA grIvA stabhyate stabdhA bhvti| snigdhoSNamupazete vaathrtvaaditi| etallakSaNamanilAtmake ziroroge bhavati // 8 // gaGgAdharaH--atha pittajaziraHzUlamAha-kaTumletyAdi / spaSTam / dahyata ityAdi / mArU pikAdayo'tra prakaraNe zirorogazabdenocyante, zirorogazabdasya zUla eva rujAkare ghRttatvAt : tIkSNapAnaM tIkSNamadyapAnaM, kiMvA tIkSNaM madirAdi ; badhyeta iva badhyeta ityarthaH pIDAyuktasve na // 7-~8 // For Private and Personal Use Only Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH suutrsthaanm| 686 dahyate tudyate tena ziraH zItaM sussyte|| dhe|te cakSuSI tRSNA bhramaH svedazca jAyate // 6 // AsyAsukhaiH svpnsukhairgurusnigdhaatibhojnaiH| zleSmA zirasi saMduSTaH zirorogAya kalpate // ziro mandarujaM tena suptastimitabhArikam / bhavatyutpadyate tandrIrAlasyamarucistathA // 10 // vAtAcchalaM bhramaH kampaH pittAda dAho madastRSA / kaphAda gurutvaM tandrA ca ziroroge tridoSaje // 11 // dahyate tudyate ca shirH| tena dAhatodena ziraH zItaM suSyate kAsati / sUpasageNa suuytericchaarthH| cakSuSI dheaate| bhramo ghUrNanaM cakrasthita. syeva // 9 // gaGgAdharaH--kaphajaziraHzUlamAha -aasyaasukhairityaadi| AsyAsukhAdayaH kaphajaziraHzUlakArikaphasya hetavaH / tallakSaNamAha---zira ityAdi / tena zirasi duSTakaphena mandaruja ziro bhvti| muptaJca bhavati / stimitaJca bhArikazca bhArAnvitaM ziro bhvti| utpadyate tandrIzcArucizvAlasyaJceti // 10 // ___ gaGgAdharaH- tridopajaziraHzUlalakSaNamAha-vAtAdityAdi / vAtajAdizirorogANAM savalakSaNavyAvRttyartha lakSaNamidamuktam hetuzca noktaH savvahetUnAmanumata svArthamiti / nanu pittajaziraHzUle bhrama uktH| kathamatra vAtAbhrama ucyate ? athocyate-bhramastu rjHpittaanilaadbhvti| tatra pittaja iha vAtaja iti / mado mtttaa| uktAnAM vAtAdijAnAM pRthaglakSaNeSu madasyAnukteH tridoSaje'sminna vbhedkaanntvaatsuuryaavrtaanaamntrbhaavH| uktaM hi suzrute zirorogavijJAnIye'dhyAye -"ziro rujati mAnAM vaatpittkphaistribhiH| sannipAtena raktana kSayeNa krimibhistathA // mUryAvartAnantavAtAvibhedakazaGkhakaiH / ekAdazaprakArasya lakSaNaM saMpravakSyate // yasyAnimittaM ziraso rujazca bhavanti tIvrA nizi cAtimAtram / bandhopatApaizca bhavedvizeSaH ziro'bhitApaH sa cakrapANiH-zotaM supUyate shotmicchnti| svapnasukhamanucitadivAsvapnena jJeyaM, suptamiva suptaprabodharahitatvena, bhArAkAntamiva bhArikam // 9-11 // For Private and Personal Use Only Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 660 caraka saMhitA | / kiyantaHzirasIya samIraNena (1) // yasyoSNamaGgAracitaM yathaiva bhavecchiro dhUmavatI ca nAsA / zItena rAtrau ca bhavedvizeSaH ziro'bhitApaH sa tu pittakopAt ( 2 ) || ziro galaM yasya kaphopadigdhaM guru pratiSTabdhamatho himaJca / zunAkSikUTaM vadanazca yasya ziro'bhitApaH sa kaphaprakopAt ( 3 ) || ziro'bhitApe tritayapravRtte sarvvANi liGgAni samudbhavanti ( 4 ) // raktAtmakaH pittasamAnaliGgaH sparzAsahatvaM ziraso bhavecca ( 5 ) // vasAvalAsakSatasambhavAnAM zirogatAnAmiha saMkSayeNa / kSayapravRttaH ziraso'bhitApaH kaSTo bhavedugrarujo'timAtram // saMsvedanaccha dhUmanasyairasragvimokSaizca viddhimeti ( 6 ) | nistuyate yasya ziro'timAtraM saMbhakSyamANaM sphuratIva cAntaH / ghrANAcca gacchet salilaM saraktaM ziro'bhitApaH krimibhiH sa ghoraH ( 7 ) || yasyodayaM yA pratimandamandamakSidhruvaM ruka samupaiti gADham / vivarddhate cAMzumatA sahaiva sUryApattau vinivattate ca // zItena zAntiM labhate kadAciduSNena jantuH sukhamApnuyAcca / taM bhAskarAvarttamudAharanti savrvAtmakaM kaSTatamaM vikAram ( 8 ) | doSAstu duSTAtraya eva manyAM saMpIDya ghATAM sarujAM sutiitraam| kuvvainti sAkSibhravazaGkhadeze sthitiM karotyAzu vizeSatastu | gaNDasya pArzve tu karoti kampaM hanugrahaM locanajAMca rogAn / anantavAtaM tamudAharanti dopatrayotthaM ziraso vikAram ( 9 ) || yasyottamAGgArddhamatIva jantoH saMbhedatoda bhramazUlayuktam | pakSAdazAhAdatha vApyakasmAt tasyArddhabhedaM tritayAdvAvasyet ( 10 ) / / zaGkhAzrito vAyurudIrNavegaH kRtAnumAtrAH kaphapittaraktaH / rujaH sutItrAH pratanoti mUddhi) tridoSazcApi hi zaGkhayostu || sukaSTamenaM khalu zaGkhakAkhyaM mahapayo vedavidaH purANAH / vyAdhi vadantyuddhatamRtyukalpaM bhipaksahasraM rapi durnivAram ( 11 ) iti / nimistu rAjA videha uvAca himazItAtmako nityaM sahito ka mArutau / kurvvAte vedanAM tItrAM dinAt pUrvAhna eva ca / / AdityatejasaH yukte vinivRtte tu bhAskare / srotasAM vitatvAcca tataH zleSmAvigacchati // utthito mAtarizvA ca svamArga pratipadyate / tasmAnmadhyandinAdUrddha vedanAtra prazAmyati / / " iti / sUyavittasya yadvAtazlaiSmikatvamuktaM tadvAtamadhyakaphotkaTa pattAlpa sannipAtajavena vyAkhyAtam / tadasAdha / yato videhenaivoktaM" - sUryyApavRtta viparyyayasya / tatra vAtAnugaM vittaM ciraM zirasi tiSThati / madhyAha tejasA'rkasya tadvRddhaM ziraso rujAm // karoti paittikIM ghorAM saMzAmyati For Private and Personal Use Only Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH 661 sUtrasthAnam / dinkssye| astaM gate prabhAhIne mUrye vAyunivartate // pittaM zAntimavAnoti tataH zAmyati vednaa| evaM pittAnilakRtaH mUryAvartaviparyAyaH // " iti / mUryAvarttatadvipazyeyayostulyacikitsAbhidhAnAt pittotkaTamadhyavAyusvalpakapharUpasannipAtataH mUrdhyAvattaviparyaya iti vyAkhyAtam / sannipAtaharakhena tulyacikitsA tu dopavalAvala dRSTva kaaryeti| anantavAtazca savareva mahaSibhistridoSajaH paThita / addhabhedastu videhena paThitaH--"ziraso'nyatare pAzrve kupito mAruto ydaa| ileSmaNA rudhyate jantostodasphuTanadAlanaiH / / zulAvadAraNairgADhamaddha tdvrudhyte| nayanaJcAvadIyyeta so'ddhabhedaH kaphAnilAt // grahAt trAhAta sapazcAhAt pakSAnmAsAcca dehinAm // " iti yat kaphAnilajaH paThyate tadapi madhyakaphavAtaprAdhAnye pittAlpatayA sAnnipAtikakhenaivAbhimatam / yacApyanyatra paThitam-rukSAzanAtyadhyazana praagvaataavshymthnH| vegasandhAraNAyAsa-vyAyAmaH kupito'nilaH // kevalaH sakako vApi gRhIkhA ziraso vlii| manyAbhra zaGkhakarNAkSi-lalATAddhe'tivedanAm // zastrAraNinibhAM kuryAt tItrAM so'rdraavbhedkH| nayanaM vAthavA zrotramatiddho vinAzayet // " iti yadvAtakaphajakhanoktaM tadapi vAtotkaTamadhyakaphAlpapittajavena saannipaatikvkhyaapkmiti| zakastu videhena paThitaH"cIyate tu yadA pittaM zavayoranileritam / niruNaddhi tato mamme prishopitmpmnnaa|| tataH zaGko vibhajyete dahAte iva vhninaa| sUcIbhiriva tudevate nikRtyete ivArayA // zaGkhako nAma zirasi vyAdhireSa sudaarunnH| tRSNAmUrchAvarakarastrirAtrAt paramantakRt // kuzalena hurapakrAntastrirAtrAdeva jIvati // " iti vAtapittajakhena yat paThitaM tadapi pittapradhAnamadhyavAyusvalpakaphajakhena sAnnipAtikavakhyApanArtham / yato'bhihitam "yo'dhikastena nirdezaH kriyate rasadoSayoH" iti| anyatrApyuktam-"pittaraktAnilA duSTAH zaGkadeze vimcchitaaH| tIvrarugdAharAgaM hi zothaM kurvanti dAruNam // sa ziro vipavaDhe gI nirudhyAzu galaM tthaa| trirAtrAjIvitaM hanti zaGkhako nAma naamtH|| hAjjIvati bhaipajyaM pratyAkhyAya samAcaret // " iti ca yaduktaM tadapi zothAdiliGgena kaphAnubandhaH suucitH| savvatraiva yadraktasambandho videhAdibhiruktaH sa carakavacanAt tatrApi vyAkhyeya iti sarvatatrAvirodhaH / muzrutena raktana-kSayajau yo zirorogAyuktau tau punazcarakeNa sarvatra ziroroge raktaduSTyAH sadbhAvAt prabalaraktajasyApi pittaliGgakriyAbhyAM tulyakhAt paittika For Private and Personal Use Only Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Sh Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 662 crk-sNhitaa| (kiyantaHzirasIyaH tilakSIragur3AjIrNa-pUtisaGkIrNabhojanAt / klado'smRkkaphamAMsAnAM doSalasyopajAyate // tataH zirasi saMkledAt krimayaH pApakarmaNaH / janayanti zirorogaM jAtA bIbhatsalakSaNam // chedvydhnruknndduu-shophdaurgndhyduHkhitm| krimirogAturaM vidyAt krimINAM lakSaNena ca * // 12 // ziroroge. kSatajasya vAtikapattikaziroroge'ntarbhAvaH kRtH| videhe huktam-- "zUnyaM bhramati tudevata ziro vibhraantnetrtaa| mUrchA cAGgAvasAdazca ziro. roge kssyaatmke||" iti / cakSuSyeNApyuktam -- "strIprasaGgAdabhIghAtAdatha vA dehkrssnnaat| kSiNa saMjAyate kRcchaH zirorogaH kssyaatmkH|| vAtapittAtmaka liGgaM vyAmizra tatra lakSayet / " iti| pRthagavAtajapittajazirorogaliI vyAmizra tatra lakSayediti na pRthaguktaH / kSayAtmakaH ziroroga iti na nyUnakhamiti sarvatra dopaniddeze bodhyam / / 11 / / __ gaGgAdharaH--atha krimijazirorogamAha-tiletyAdi / saMkIrNabhojanAditibahudravyANi melayivekavidhakhena niSpannasya bhojanAt / dopalasya bahusaJcitadoSavataH puNsH| kapharaktamAMsAni kliyanti / pApakarmaNo'dharmAvatastasya / tatastasmAdraktakaphamAMsasaMkledAcchirasi jAtAH krigayaH vIbhatsalakSaNaM ghrANAdirandhreNa pUyAdipravRttilakSaNaM zirorogaM jnynti| pApakarmaNa ityanena zirasi krimirogo'tiduHkhado bhavatyadharmata eveti sUcitam / rUpamAha-chedazchadanavat pIr3A zirasi bhvti| vyadhanaM viddhavat piidd'aa| ruk sAmAnyato vedanA / krimINAM lakSaNena krimirogoktlkssnnen| iti paJca zirorogA vistareNa vyaakhyaataaH||12|| cakrapANiH-saGkIrNabhojanaM viruddhAhAraH, doSalasya bahudoSasya / pApakarmaNa ityanenAdharmavata evAyamatidaHkhakrimirogo bhavatIti darzayati-bIbhatsalakSaNamiti / ghrANAdibhyaH pUyAdi. pravRttiH // 12 // * darzanena ca iti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 17za adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / zokopavAsavyAyAma - rukSazuSkAlpa bhojanaiH / vAyurAvizya hRdayaM janayatyuttamAM rujam // vepathurveSTanaM stambhaH pramohaH zUnyatA bhramaH * / hRdi vAtAture rUpaM jIrNe cAtyarthavedanA // 13 // uSNAmlalavaNacAra-kaTukAjIrNabhojanaiH / madyako dhAtazcAzu hRdi pittaM prakupyati // hRddAha tiktatA vaktuM pittAmlodviraNaM klamaH / tRSNA mUrcchA bhramaH svedaH pittahRdrogalakSaNam // 14 // atyAdAnaM gurusnigdhamacintanamaceSTanam / nidrAsukhaJcApyadhikaM kaphahRdrogakAraNam // hRdayaM kaphahRdroge supta stimitabhArikam / tandrAruciparItasya bhavatyazmAvRtaM yathA // 15 // For Private and Personal Use Only 663 gaGgAdharaH - atha paJcaiva hRdayAmayA iti yaduddiSTaM tasya vistaraM pravaktizoketyAdi / zoketyAdinArddha zlokena vAtahRdroganidAnam / vAyurityAdinA sammAptiH / Avizya hRdayaM hRdayaM gatvA rasaM dUSayitvA / vepathurityAdinA vezlokena vAtahRdrogaliGgam / veSTanamudveSTanavat vakSodavadavikA / (1) // 13 // gaGgAdharaH- uSNAmletyAdi / uSNAmletyAdinA pittahRdrogasya nidAnam / prakupyatItyanantaraM tata Avizya hRdayaM janayatyuttamAM rujAmityanuvatye vyAkhyeyam / hRddAhetyAdinA pittahRdrogaliGgam / (2) // 14 // gaGgAdharaH - atyAdAnamityAdi / atyAdAnamityAdinA kaphahRdroganidAnam / atyAdAnamatimAtrayA bhojanam / acintanamalpacintanaM vA / kaphahRdrogakAraNamityato'nantaraM kapha Avizya hRdayaM janayatyuttamAM rujamityanuvattye vyAkhyAtavyam / hRdayamityAdinA kaphahRdrogaliGgam / stimitabhArikamiti cakrapANiH zokopavAsetyAdi hRdrogalakSaNaM, veSTanamudda eSTanamiva, daro daradarikA, acintanaM * bhrama ityatra dara iti cakraH / Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 664 www.kobatirth.org caraka saMhitA | hetulacaNasaMsargAducyate sAnnipAtikaH / hRdrogaH kaSTadaH kaSTa sAdhya ukto maharSibhiH // tridoSaje ta hRdroge yo tu durAtmA niSevate I tilakSIragur3AdIni granthistasyopajAyate // mammaikadeze saMkaTaM rasazvAsyopagacchati / saMta dAta krimayazcAsya bhavantyupahatAtmanaH / maikadeze te jAtA sarpanto bhakSayanti ca // tudyamAnaM sa hRdayaM sUcIbhiriva manyate / vidyamAnaM yathA zastra jatakarADUM mahArujam / hRdrogaM krimijaM vidyAdenaM vaidyaH sudAruNam // OM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ; prastarazilAkrAnta ArdravasanAvaguNThanavadbhAreNAkrAntam / azmAvRtaM miva / ( 3 ) // 15 // gaGgAdharaH- hetulakSaNetyAdi / hetulakSaNetyAdinA sAnnipAtikadrogasya nidAnAdIni atidiSTAni ( 4 ) | krimihRdrogaM vaktuM tannidAnamAha - tridoSetyAdi / AdizabdenAjIrNapUtisaMyogaviruddha bhojanAdInAM grahaNam / granthirityAdinA krimihadrogasya samprAptiH / mammakadeze hRdayekadeze / granthiH granthivadapakkarasakRta upajAyate / rasazca rasamayazca rasagranthirasya puMsaH saMkledamupagacchati / asyopahatAtmanaH / duSTasvabhAvenApratikattu manaso'sya naSTasvabhAvasya rasamayagrantheH saMkledAt kakasthAne sammakadeze hRdayaikadeze krimayo bhavanti / mammaikadeze jAtAstu te krimayo hRdayaM sarpanto bhakSayanti ca / tatkrimihadrogalakSaNamAha- tudyamAnamityAdi / sa iti uktarUpeNa hRdayaikadezajasa pet krimibhakSitahRdayaH pusAna sUcIbhiriva tudyamAnaM hRdayaM manyate / zastraizca cchidyamAnaM yathA tathA hRdayaM manyate / vidvAnAtmavAnAturaH prAjJaH / [ kiyantaH zirasIyaH svalpacintanam azmAvRtamazmAkrAntaM granthiriva granthiH, sa ca rasadopakRtaH mamaikadeze hRdayaikadeze dvitIyaM marmetipadaM karmmatApannam // 13 - 16 // * nAyaM pAThazcakrapANisammataH / For Private and Personal Use Only Fi Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH sUtrasthAnam / 665 hRdrogaM krimijanvatailiGga buddhA sudAruNama / tvareta jetu taM vidvAn vikAraM zIghrakAriNama // 16 // dvAlvaNakolvaNaH SaT syuhInamadhyAdhikaizca sstt| samaizcaiko vikArAste sannipAtAstrayodaza // 17 // zIghrakAriNaM zIghramaraNakArakam / suzrate'pyuktam -- "vegaaghaatossnnrukssaannrtimaatropsevitaiH| viruddhAdhyazanAjINarasAtmyaizcApi bhojnaiH|| dUSayikhA rasaM doSA viguNA hRdayaM gtaaH| kucanti hRdaye bAdhAM hRdrogaM taM pracakSate // catuvidhaH sa doSazca paJcamaH krimibhistathA / pRthaga liGgaM pravakSyAmi cikitsitamanantaram // Ayamyate mArutaje hRdayaM tudyate tthaa| nimmethyate dIyyate ca sphoTyate pATyate'pi ca (1) // tRSNoSAcoSadAhAH syuH paittike hRdylmH| dhUmAyanazca mUrchA ca svedaH zoSo mukhasya ca ( 2 ) // gauravaM kaphasaMsrAvo'ruciH stambho'gnimAIvam / mAdhuyyamapi cAsyasya balAsAvatate hRdi (3 ) // utklezaH SThIvanaM todaH zUlo hallAsakastamaH / aruciH zyAvanetravaM zoSazca krimijaM bhavet ( 4 ) // bhramalamau sAdazoSo jJayAsteSAmupadravAH / krimije krimijAtInAM zlaiSmikANAJca ye matAH" (5) // iti| atra tridossjhRdrogsyaanuktrvaataaditrividhhdroghetulkssnno'bhipretH| iti paJcavidhahadrogasya vistarAbhidhAnaM punazca cikitsite kariSyate // 16 // gaGgAdharaH-atha "vyAdhInAM dvAdhikA paSTidoSamAnavikalpajA" ityetdvistrennaabhidhiiyte-hlvnnetyaadi| yathA vRddharityAdivakSyamANavacanAta dRddhAnAM vAtapittakaphAnAM saMsargataH sannipAtA vikArAstrayodaza bhavanti / tatra vAlavaNaistrayo vikArA ekolvaNaira baidostrayaH sannipAtA iti te paTa sannipAtAH syuH / tadyathA-vAtapittolvaNaH sannipAto vAtakapholvaNaH pittakakolvaNazceti trayo vRddhadvidopolvaNAH sannipAtAH (3) / vRddhakadoSolvaNAzca sannipAtAstrayo vRddhavAtolvaNo vRddha pittolavaNo vRddhakapholvaNaH sannipAta iti SaTa sannipAtAH (6) / hInamadhyAdhikaizca dRDhedoSaiH SaT sannipAtAH syuH| tadyathA-vRddhavAtaddhatarapittaddhatamakapha ityevaM saMsargeNa cakrapANiH--"kati cApyanilAdInAm" ityAdyaktasyottaraM-ha plvnnerityaadi| hInamadhyAdhikeriti vRddhavRddhataravRddhatamaH / saMsarge naveti cchedaH, asgava vivaraNaM "paTa tebhyaH" ityAdi ; For Private and Personal Use Only Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 666 crk-sNhitaa| kiyantaHzirasIH: saMsargeNa navaite Sar3ekavRddhayA samastrayaH / * pRthak trayazca taivRddhaiyAdhayaH paJcaviMzatiH / yathA vRddhaistathA kSINadoSaiH syuH paJcaviMzatiH // 18 // vRddhikSayakRtazcAnyo vikalpa upadizyate / ekaH snnipaatH| vRddhavAtaddhatarakaphaddhatamapittana ityevaM dvitiiyH| vRddhapittaddhatarakaphaddhatamavAtaja ityevaM tRtiiyH| vRddhapittaddhataravAtaddhatamakaphaja ityevaM cturthH| dRddhakaphaddhatarapittaddhatamavAtaja ityevaM paJcamaH / vRddhakaphaddhataravAtaddhatamapittaja ityevaM SaSThaH / iti SaT sannipAtAH syuH / (6) iti dvAdaza sannipAtAH (12) / vRddhaH samai stribhidoSaizca sannipAta eka iti trayodaza te sannipAtAH syuriti / (13 ) // 17 // ___ gaGgAdharaH-atha dvidoSabhedAnAha-saMsargeNa navate par3ekaddhayA samastraya iti / vRddhAnAM vAtapittakaphAnAmanyatamAbhyAM dvAbhyAM saMsargeNa jAtA vikArA nava bhavanti / ete dvandvA ekaikadoSaddhayA paT / samaiTa baidvandva stryH| iti nvdhaa| vRddhavAtAdhikaTaddhapittaja ityevaM vAtapittaja ekaH (1) / vRddhapittAdhikaTaddhavAtaja iti dvitIyo vAtapittajaH ( 2 ) / vRddhavAtAdhikavRddhakaphaja ityevaM vAtakaphaja ekH| yuddhaka phAdhikaTaddhavAtaja ityevaM dvitIyo vAtakaphajaH (2) / vRddhapittAdhikaTaddhakaphaja ityevaM pittakaphaja ekH| vRddhakaphAdhikaTaddhapittaja ityevaM dvitIyaH pittakaphajaH ( 2 ) / ityevamekaikaTaddhamA Sar3a dvandvajAH (6) / samaiddhavandva dossaistryH| ythaa-vRddhsmvaatpittjH| vRddhsmvaatkphjH| dRddhasamapittakaphajaH / iti tryH| ityevaM nava saMsargajA vikArAH ( 9) / pRthak trayazca te dvaiAdhayaH pnycviNshtiriti| Taistai. tipittakaphaidoSaH pRthak jAtA rogAstrayaH / vRddhavAtajo vRddhapittajo vRddhakaphaja iti tryH| ityevaM vRddhadoSairjAtA vyAdhayaH paJcaviMzaticarAdayo bhavanti / svasvAdhikAra saGkhyayA bhedAH kalpanIyA eva / na tu tato'dhikaprakRtisamavetadopajAH iti ( 25 ) / iti vRddhAvasthAyAM doSANAM paJcaviMzatibhedavaddhInAvasthAyAzca paJcaviMzatibhedAnAha-yathA ddairityaadi| vRddhaH samaistraya iti vRddhaH smaiH| vRddhikSayakRta ityasya vivaraNaM vRddhirekasyetyAdi ; atra ca yadyapi samatApi vRddhikSayavikalpe paThyate, tathApi samatAyAM svAtantrepaNa vikArAkartRtvAt vRddhikSayakRta * "saMsarge nava paTa tebhyazcaikavRddhyA sabhaistrayaH" iti cakrabhRtapAThaH / For Private and Personal Use Only Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 57za adhyAyaH suutrsthaanm| 667 vRddhiokasya samatA cakasyaikasya sNkssyH| dvandvavRddhiH kSayAcakasyekavRddhi yoH kSayaH // 16 // doSairyathA paJcaviMzatiyA'thayo bhavanti tathA kSINopaiH svamAnataH kSayAvasthaiH dorjAtAH vyAdhayaH paJcaviMzatiH syuH kSINa pravaNastribhidaurestrayaH santipAtA rogAH / kSINarekolvaNastribhiopAtAstrayaH sannipAtA rogaaH| iti paT syuH| evaM kSINahInamadhyAdhikadopajAtAH SaT sannipAtA rogAH / iti kSINadopajA dvAdaza sannipAtAH syuH| evaM kSINadoSaiH samaijarjAta ekaH sannipAta iti trayodaza kSINadopajAH snnipaataaH| kSINadopajAzca nava dvndvjaaH| ekakakSINadopaddhatA SaT / sabhaiH kSINadoSaistrayaH iti nava / evaM kSINadopaH pRthagajAtAstrayo rogA iti kSINadoSarjAtAH paJcaviMzatiH bhvnti| evaM kSINadopajA na jvarAdayo vyAdhayo yAvanto vakSyanta vRddhopairhi jvarAdayo bhavantIti / yathAsvAdhikAra samprApto vakSyante // 18 / / gaGgAvaraH-chopAna dopabhedAnAha---ddhikSayakRtazcetyAdi / doSANAM vRddhikSayobhayakRto'nyo niruktpshcaashto'nyH| tadayathA--ddhirityAdi / vAtAdInAM trayANAmekasya vRddhiH| ekasya smtaa| aparasya kSayaH / ityevaM vRddhasamakSINadorjAta ekaviyo rogaH par3a vidho bhvti| tadyathA-vRddhavAtasamapittakSINakaphaja ekaH / (1) vRddhavAtasamakakSINapittajo dvitIyaH (2) ! dRddhapittasamavAtakSINaka kajastRtIyaH (3) / ddhapittasamakakSINavAtaja. caturthaH (4) / yuddhaka samavAtakSINapittajaH paJcamaH ( 5 ) / vRddhakaphasamapittakSINavAtajaH pAThaH / 6 / / iti ptt| dvandvaddhiH kSayazcaikasyeti tribhya ekstrividhH| tadyathA-vRddhavAtapittakSINavAtaja ekaH (1) / haddhavAtakaphakSINapittajA dvitIyaH (2) / dRddhavAtapittakSINakaphajastRtIyaH (3) / iti tryH| iti nava / (9) ekaddhiyoH kSaya ityevaM tryH| tadyathAvRddhakaphakSINavAtapittaja ekaH (1) / pittakSINavAtakaphajo dvitIyaH (2) / vRddhavAyukSINapittaka kajastRtIyaH (3) / iti tryH| ityevaM dvAdaza bhedA iti / pUrvaH paJcAzatA saha hAdhikA paSTiyAdhInAM doSamAnavikalpajA ityuktam / vRddhirekasya samatA cekasya saMkSaya ityanena paD vikArAH ; dvandvavRddhiH kSayazcaikasya ityanena trayaH ; ekavRddhiddhayoH kSayastena trayaH ; evaM dviSaSTiprakArA bhavanti // 17 // 18 // cakrapANiH -- vRddhirekasyetyAdekhdAharaNaM - "prakRtisthaM yadA pittam" ityaadi| anna kecidetat For Private and Personal Use Only Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 668 crk-sNhitaa| kiyantaHzirasIyaH prakRtisthaM yadA pittaM mArutaH zleSmaNaH kssye| sthAnAdAdAya gAtraM Su yatra yatra visarpati // tadA bhedazca dAhazca tatra tatrAnavasthitaH / gAtradeze bhaveta tasya zramA daurbalyameva ca // 20 // bhavatIti (62 ) / nanvevambhUtA dviSaSTirbhavatu / sambhavanti caibhyo'dhikA vikalpAH / tada yathA-ekasya vRddhiH samatA dvayozceti trayastathA / dvayoTa ddhizca samatA caikasyeti traya iti // tathA par3iyA kalpanA vRddhAvasthAyAM pRthagajeSu dvndvjevRktaa| tathA, kSayazcakasya samatA dvayozceti trayastathA / dvayoH kSayazca samatA caikasyeti traya iti par3a vidhA kalpanA kSayAvasthAyAM pRthagajeSu dvandvajeSu coktavAvikRtavAditi cet ? tadA vRddhirekasya, samatA caikasya, ekasya saMkSayaH----iti SaNNAmapi caanuppttiH| dRddhikSayavyatiriktasya samasyAvikRtakhAdekaddhiH kSayazcaikasyetyevameva par3a, bhavantu iti cet ? prakRtisthaM yadA pittamityAdinAsamasyApi dAhAdikAryavacanAt vRddhakSINadoSAkaNNAd duSTivacanAt / naivam / yata ekasya vRddhiH samatA dvayozcetyAdiSu ca smaavsthsyaakrssnnaadidussttismbhvaat| atrocyate-samadoSasya duSTadoSasaMsagAbhAve pRthagajadvandvajAnAmabhidhAnaM Taikadopaje samayoH zeSayorna hi tatsaMsargajA duSTirbhavati, na vA vRddhadopayaje samasya zeSasya duSTirbhavatIti khyApanAtha vRddhikSayakRtavyAdhiSu yasyaikasya ddhiraparasyaikasya kSayastadeva samasyAkapaNa duSTirbhavati niyamena, tatsvabhAvAditi ca khyApanArthamihoktam-"pRddhirekasya samatA caikasyaikasya saMkSayaH" iti| nanu tahi kathamuktam ---"ekaH prakupito doSaH saniva prakopayet" iti ? ucyate saniya yat prakoSayedityuktaM, tadevaM niyamena prakopayet na tu savvatraiva prakopayedityabhiprAyeNoktamiti / atha "pRddhirekasya samatA caikasyaikasya saMkSayaH" iti triinudaahrti-prkRtisthmityaadi| prakRtisthaM svamAnasthaM pittaM zleSmaNaH kSaye pArizepyAda vRddho vAyuH sthAnAt pittaM svasthAnAdAdAya gAtreSu yatra yatra visarpati tadA tatra tatrAnavaeva paramudAharaNaM dRSTAntArtha paThanti, zeSodAharaNantu kRtsne tantre boddhvym| kecit tu ... --vRddhikSaya-vikalpasya durbodhanvena sarveSAmeva dvAdazAnAmapi vikalpAnAmAcAryeNa lakSaNaM kRtamiti kRtvA sarvameva ptthnti| nanu prakRtisthe pitte kathaM tadA dAhazceti saGgataM bhavatu, na hi For Private and Personal Use Only Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 173za adhyAya. www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / prakRtisthaM kaphaM vAyuH cINe pitte yadA balI / karSet kuryyAt tadA zUlaM yastambhanagauravam // 21 // 666 ; 5 sthito bheda iva pIr3A vAtena kadAcit kadAcit pittena dAhaH / tathA gAdeze zramo'nAyAsena vAtAt, vaivarNyaJca tasya bhavatIti / atra jijJAsyam - duSTistu khalu doSANAM kiM vikRtiH, kiM prakRtisahitA vikRtiH ? yadi vikRtireva duSTiH, tadA svapramANAdbuddhihanizvAvasthA duSTirbhavati tataH svapramANasthaM pittaM ileSmaNaH kSaye vRddhavAyunA nItaM yatra tatra yaddAhaM karoti tat kiM svamAnasthamaduSTaM pittaM karoti ? na hyaduSTasya pittasya kAyryo dAhaH / atha tarhi prakRtisahitA vikRtiH sA ca prakRtiH samAnAvasthA / tasyAM vikRti ddhirvA hAniva / tatreyaM vRddhilakSaNA duSTirdAhAt kAryyAdanumeyA / vAtena raJjakasyodarasthasya pittasyaikadezAkarSaNAt kathaM dRddhistakyete, hAnireva hi tarkyA syAt / tatrAhureke - gAtreSu yatra yatra pittaM vAnAkRSyate tatra tatra sthitaM bhrAjakaM pittaM sarvvazarIragaM yat tattena saha saMyuktaM vRddhaM bhavati / tadeva dAhaM karotIti / tatrAnye bruvate -- yataH sthAnasthAt pittAdAkRSyate tat pittaM tahi hasati / tat pittahAsakRtaM karma ca tadA bhavatu bhavatyeva tat / dahAkRSTapitta kAryaprakaraNe bhagavatA noktam / tasmAt tasya pittasya kSINatvAt pittasya vRddhasya bhrAjakasya dvAsakaraNArthaM na virecanaM vihitam / virecanena hi koSThastharaJjakapittasya nirharaNaM syAt / iha ca tat pittaM tasmAdAkRSTapittasya svasthAnanayanaM vihitam / vRddhabhrAjakahAsArthamabhyaGgAvagAhanAdikaM vA prayoktavyamiti / sthAnAkRSTirapi vRddhi: kSayavizeSarUpA dRSTiH / na vRddhikSayavyatirikteti / evamanyadudAhAyryamityeke bruvate na cAtra paThanti / / 19 / 20 // 1 kSINamiti / - gaGgAdharaH anye tu tAnyapyudAharaNAni paThanti tadyathA prakRtisthaM kaphamityAdi / valI vRddho vAyuH prakRtisthaM kaphaM kSINe pitte sati yadAkarSat tadA zUlaM vAyuH kuryyAti zaityastambhanagauravaM kaphaH kuryyAdityAkRSTakaphakAyya zaityAdikamiti / vyAdhyArambhAt pUvyaM kaphaH prakRtistha eva / vyAdhyArambhe tu For Private and Personal Use Only prakRtistho doSo vikArakArI, na ca vAyodahaH sambhavati ; ucyate-yatra yatreti vacanAt yatra kupitena vAyunA pittaM nItaM, natra zarIrAvayave prakRtimAnAsthatamapi pittaM vRddhameva / yatastasmin Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 700 www.kobatirth.org caraka saMhitA | prakRtisthamityAdau tu -- - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prakRtisthaM yA bAtaM pittaM kaphaparikSaye / saMruNaddhi tadA dAhaH zalaJcArayopajAyate // 22 // prakRtisthaM kaphaM pittaM yadA vAtaparicaye / * saMnirundhyAt tadA kuryyAt satandragauravaM jvaram // 23 // prakRtisthaM yadA vAtaM zleSmA vittaparicaye / saMnirundhyAt tadA kuryAcchItakaM gauravaM jara // 24 // | kiyantaH zirasIyaH khalvAkRSTo doSastatsthAnasthatadoSasaMyogAddha eva bhavatIti, anyathA zaityAdikaM na sambhavatIti; evaM savvetra sthAnAkRSTasamadhyam / kupitadoSeNa samadoSasyAkarSaNaM sthAnasthAvayavahAse sthAnAntarasthAvayavamelanena vRddhau kAraNaM na tu samadoSasya duSTiriti vAhyahetuvyApAravat / / 21 / / gaGgAdharaH - prakRtisthamityAdi / kaphaparikSaye vRddhaM pittaM prakRtisthaM vAtaM vaTA saMruNaddhi tadA pittenAsya dAhaH kriyate / zUlantu pittaniruddhavAtaH karAtIti / yadi sthAnAkuSTirdu STivizeSa iSyate tadA tadvat saMrodhava duSTivizeSo bhavatu / na hyasti pittakaphayorAkarSaNazaktiH paGgakhAt // 22 // gaGgAdharaH - prakRtisthaM kaphamityAdi / prakRtisthaM svapramANe sthitamakupitaM kaphaM vAtaparikSaye vRddhaM pittaM saMnirundhyAt tadA kaphakAyyaM tandrAgauravasahitaM jvaraM pittaM kuryyAditi // 23 // gaGgAdharaH- prakRtisthaM yadetyAdi / prakRtistha vAtaM pittaparikSaye vRddhaH ilepmA yadA sannirundhyAt tadA vAkAvyaM zItakaM svakAryaM gauravaM jvarazca kaphaH duryyaat||24|| pradeze tAvAna pittasambandha ucito na bhavatyevetyadhikena tatra pittena dAha upapanna eva evam For Private and Personal Use Only * zleSmANaM hi samaM pittaM yadA vAtaparikSaye / nipIDayet tadA kuryyAt satandrAgauravaM jvaram // pravRddho hi yadA ileSmA pitte kSINe samIraNam / rundhyAt tadA prakurvIta zItakaM gauravaM rujam // samIraNe parikSINe kaphaM pittaM samatvagam / kurvIta sannirundhAno mRha gnitvaM zirograham // iti cakrasammataH pAThaH / Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH 701 sUtrasthAnam / prakRtisthaM yadA pittaM zleSmA mArutasaMnaye / saMnisandhyAt tadA kuryyAnmRdvagnitvaM zirograhama // nidrAM tandrAM pralApaJca hRdrogaM gAtragauravama / nakhAdInAJca pItatvaM SThIvanaM kphpittyoH||25|| hInavAtasya tu zlegmA pittana sahitazcaran / karotyarocakApAko sadanaM gauravaM tathA // hRllAsamAsyatravaNaM sadAhaM pANDutAM madama / virekaraya ca vaiSamyaM vaiSamyamanalasya ca // 26 // honapittasya tu zleSmA maarutenopsNhitH| stambhaM zaityaJca todaJca janayatyanavasthitama // gauravaM mRdutAmagnerbhaktAzraddhAJca vepanama / nakhAdInAJca zuklatvaM gAtrapAruSyameva ca // 27 // gaGgAdharaH--prakRtisthaM ydetyaadi| yadA mArutasaMkSaye vRddhaH zlemA prakRtistha pittaM sannirundhyAt tadA pittakAyaM pralApaM svakAryantu mRdragnivaM zirograha nidrAM tandrAM hRdrogaM gAtragauravaM kuryAt / nakhAdInAM pItavaM pittakAyyam / kaphapittayoH SThIvanaM tadubhayasya kAya bhavet // 25 // gaGgAdharaH---atha indraddhiH kSayazcaikasyetyasyodAharaNatrayamAha --hiinvaatsyetyaadi| pittena vRddhana sahito vRddhaH zleSmA hInavAtasya svapramANataH kSINo vAto yasya tasya dehe carannarocakAdhanalavaiSamyAntaM kroti| tatrAsyasravaNAnta kphkaavym| zeSaM pittakAmyam // 26 // __ gaGgAdharaH- hiinpittsyetyaadi| mArutena vRddhenopasaMhito vRddhaH zleSmA stambhAdIni janayet / anavasthitaM todaM vAto vRddhaH svakArya vepanazca gAtrapAruSyaJca janayati // 27 // anyatrApi prakRtisthasyApi doSasya vikAre vyAkhyeyam / anye tu avate-prakRtisthAnAmapi doSANAM duSTadoSasambandhAda vikArakAritvaM syAt, yathA raktAdInAm // 19-25 // For Private and Personal Use Only Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 702 crk-sNhitaa| viyantaHzirasIyaH mArutastu kapha hIne pittaJca kupitaM dvayama / karoti yAni liGgAni zRNu tAni samAsataH // kramamudaveSTanaM todaM dAhaM sphuTanavepane / * aGgamaI parIzoSa hRdaye dhUpanaM tathA // 28 // vAtapittanaye zleSmA srotAMsyapidadhada bhRzam / ceSTApraNAzaM mUrchAJca vAkasaGgacca karoti hi // 26 // vAtazleSmanaye pittaM dehaujaH srasayeccarat / glAnimindriyadaurbalyaM tRSNAM mUrchA kriyAnayam // 30 // . pittazleSmakSaye vAyumaANyabhinipIr3ayan / praNAzayati saMjJAJca vepayatyatha vA naram // 31 // doSAH pravRddhAH svaliGga darzayanti yathAvalam / kSINA jahati liGga svaM samAH svaM karma kurvate // 32 // gaGgAdharaH- mAruta ityaadi| kapha hIne vRddho mArutaH pittazca vRddhamiti dvayaM kupitaM yAni liGgAni karoti tAni samAsataH shRnnu| bhrmmityaadi| iti dvandvaddhaprakakSa yodAharaNAni trINi / / 28 / / gaGgAdharaH---arthakaddhi dvandvakSayodAharaNAnyAha trINi--- vAtapittakSaya ityaadi| zleSmA vRddhH| apidayadAcchAdayan / / 29 // gaGgAdharaH -bAlazreSmakSaya ityaadi| dahojazcarat pittaM saMsayet kSara yat // 30 // gaGgAdharaH--pittazleSmakSaya ityAdi / vAyu ddho marmANi hRdayAdIni // 31 // gaGgAdharaH- iti ddhikSayobhayakRtAna dvAdaza dopavikalpAnuktvA zipyANAmAzaGkAmudbhAvyAha dopA ityAdi / doSANAM dvipaSTivikalpAH / vRddhAvasthAyAM cakrapANiH--hInavAtasyetyAdi dvandvavRddhiH, kSayazcaikarayetyasyodAharaNaM, dehojo dehasAraH, kiMvA dehazca ojazca dehaujaH // 26--31 // cakrapANiH--doSANAM vRddhi sAmyakSayalakSaNAni pRthagAha-doSA ityaadi| svaM liGgamiti * sphuTanavepane ityatra sphoTanamuttamam tathA hRdaye dhUpanamityatra dUyanaM dhUpanamiti ca paatthaantrm| For Private and Personal Use Only Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH sUtrasthAnam / paJcavizatiH, kSayAvasthAyAM paJcaviMzatiH, vRddhikSayAvasthAyAM dvAdaza / iti ya uktAstatra yuddhAnAM kSINAnAM kAni kAryANIti ziSyANAmAzaGkA / tatrAhapraddhA doSA yathAvalaM svaM liGgaM darzayanti / prakupitalakSaNaM vakSyate trizothIye"dopaprakRtivaizeSyaM niyataM vRddhilakSaNam" iti| vAtakalAkalIye coktaM pratyekaM prakupitalakSaNam / tadyathA--"kupitastu khala vAyuH zarIre zarIraM nAnAvidhairvikArairupatapani blvrnnmukhaayussaamupghaataay| bhano vyAharSayati saGkendriyANi upahanti vihanti garbhAn vikRtimApAdayati atikAlaM vA dhArayati / bhayazokamohadainyAtipralApAn jnyti| prANAMcoparuNaddhi / " iti / vakSyata ca mahArogAdhyAye "saMsadmazavyAsaGgabhedaharSatarvakampAvamaddecAlatodavyathAceSTAdIni / tathA kharaparuSavizadazupirAruNakapAyavirasamukhazopamuptisaGkocanakhAtAdIni vAyoH kANi" iti / atha kupitasya pittasya ca vAtakalAkalIye..."apaktiradarzanamamAtrAvattvamuSmaNo vikRtivarNI bhayaM krodhamohAvityevamAdInyazubhAni yAni / " tathA mahArogAdhyAye ca pittkaanni| tadyathA "daahausspypaaksvedkledkothsaavraagaaH| tathA yathAsvagandhavaNerasAdinibattanaM pittakarmANIti / " evaM kupitasya kaphasya vAtakalAkalIye zaithilyaM kAryamAlasyaM klIvatAmajJAnaM moha ityevamAdIni yAnyazumAni tAni kupitasya kaphasya karmANi / " mahArogAdhyAye ca "zvaityazaityagauravasnehamAdhuyyasthaiyyapaicchilyamAtsyAni zleSmaNa vaikArikam, yathAbalamiti -ativRddharativRddhaM madhyavRddhairmadhyavRddhamityAdi ; liGga svaM jahatItyanena kSINAnAM prakRtiliGgakSayavyatirikta vikArakatrtRtvaM nAstIti darzayati ; yataH bRddhA unmArgagAmino dopA dRpyaM dUpayanto jvarAdIn kurvanti, na kSINAH, svayameva duHsthitatvAt / svaM karmeti prAkRtaM krm| ete ca dviparirbhedA AviSkRtatamatvenoktAH, te kadoSakSaye dvidoSavRddhau vRddhavRddhatarabhedAdibhyo'dhikatvaM noddhaavniiym| nanu bhavatyevaM saMkhyA yadi sannipAto doSANAM syAt, sa tu na bhavitumarhati, yataH vAtAdInAM parasparaM viruddhAH santi guNAH, viruddhaguNAnAntu parasparopaghAto bhavati, yathA-vahnitoyayoH / naivaM, virodho hi bhAvAnAM kAryonneyaH, nAnyato dRSTamAtreNa kalpayitu pAryate ; yataH, anyatra tobadahanayorbheda upalabdhaH, tat kiM pAJcabhautikadavyArambhe'pi tayorvirodhAta pAJcabhautikaM dravyaM na syAt, toyAgniguNAtirekAdvAmlaraso na syAt ; tasmAdanupalabdhatvAddopasaMsarge virodhasya svabhAvaparyanuyogo na yujyate ; atha manyase --- evaM viruddhaguNAnAmapi doSANAmavirodhe "viruddha guNasannipAte bhUyasA'lpamavajIyate' iti, tathA "hAsaheturvizeSastu iti vacane tarhi nirarthake, na, anayoH prabhAvAt pratipAditaviSayavyatireke caritArthatvAt ; prabhAvazca tayAvirodhako bhavatyeva ; yathA-tridoSakaralikucagatA guNA samAn For Private and Personal Use Only Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 704 / kiyanta zirasoya : AtmarUpANi / karmANi ca zvaityazaityakaNDastheyyautsedhagaurava snehasRptikledopadehabandhamA nuyya lavaNacirakAritvAdIni ileSmaNaH karmANi " iti pravRddhAnAM doSANAM liGgam / kSINA jahati liGgaM svaM samAH svaM karma kuvrvata iti / svaM prAkRtaM karmma liGgaM kSINA doSA jahati / trizothIye vakSyate"vAte pitte kaphe caiva kSINe lakSaNamucyate / karmaNaH prakRtAddhAni ddhirvApi virodhinAm " || iti / tat prAkRtantu svaM karma samAnAM doSANAM svaM svaM kamme / tacca tatraiva trizothIye - "utsAhocchrAsanizvAsa- ceSTAyAtugatiH samA / samo mokSo gatimatAM vAyoH karmAvikArajam (1) / darzanaM paktiruSmA ca kSut tRSNA dehamAdavam / prabhA prasAdo meghA ca pittakarmAvikArajam ( 2 ) | sneho bandhaH sthiratvaJca gauravaM vRSatA valam | kSamA dhRtiralobhava kapha kammavikArajam (3) / / " iti / vAtakalAkalIye coktam- " zarIreSa carato vAyorakupitasya karmANi / vAyustatrayantradharaH, prANodAnasamAnavyAnApAnAtmA pravattakazceSTAnAmuccAvacAnAm, niyantA praNatA ca manasaH, savvandriyANAmudyotakaH savvandriyArthAnAm ativoDhA, savvazarIradhAtuvyahakaraH, sandhAnakaraH zarIrasya pravattako vA, ataH prakRtiH sparzazabdayoH, zrotrasparzanayormUlam, harSotsAhayoH yoniH, samIraNo'naH, doSasaMzoSaNaH, kSeptA vahimelAnAM, sthUlANusrotasAM bhetA, karttA garbhAkRtInAm, AyuSo'nuvRttipratyaya bhUto bhavatyakupitaH / " ti / pittasya cAkupitasya karmANi - paktidarzanaM mAtrAvattvasuSmaNaH prakRti ; caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir doSAn kurvvate paraM na tu viruddhatvena doSaharaNaM kurvate, tridoSakarttRtvaprabhAvAt tathA Amake'mlatvaM vAtaM hanti, mAdhuryyazaitye tu pittaM, zleSmAgaJca kaTutvatiktatve, amlaM kaSAyazetyAbhibhUtaM vAtaM na nihanti, mAdhuryyazaitye vAmlatvAbhibhUte pittaM na jayata evamAdi; tasmAd doSANAM prabhAvo'yaM dRSTatvAdavadhAryate, yat na te parasparamupannanti / evambhUtaprabhAvatve tu teSAmadRSTameva kAraNaM, prANinAM duHkhajanakena hyadRSTa ena te'virodhena nivezyante, ata eva vakSyati - "viruddhapana tvete guNainanti parasparam / doSAH sahajasAtmyatvAd ghoraM viSamahIniva // sahajaM daivavazAt svAbhAvikaM sAtmyatvam anena vyAkhyAnena " yathA dopA anyonyaM nopatanti tathA rasaraktAdInapi nopanyuH" ityAdi yaducyate kaizcit sarvvaM tannirastam / nanu kAladUSyaprakRtibhidoSastulyo hi santataM, niSpratyanIkaM kurute" iti cikitsite vakSyati, tena prakRtirdoSasya pratipakSA bhavatItyuktam / prakRtizca janmaprabhRtivRddho vAtAdirucyate ; " doSAnuzAyitA hyeSAM dehaprakRtirucyate' ityAdivacanAt tadayaM prAkRtena doSeNa doSasya virodhaH kathaM tarhi upapannaH ? ucyate-tatra prakRteH pratyanIkatA ityarthaguNatvena mantavyA: samAnAM hi prakRtiM prApya doSaH pravRddhabalo bhavati, asamAnAntu prApya tathA balavAn na syAt na samAnayA prakRtyA hanyate evam For Private and Personal Use Only Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shrike 17za adhyAyaH] _sUtrasthAnam / 705 vAtAdInAM rasAdInAM mlaanaamojsstthaa|| kSayAstatrAnilAdInAmuktaM saMkSINalakSaNam // 33 // ghaTTate sahate zabdaM noccaidravati zUlati / hRdayaM tAmyati svalpa-ceSTasyApi rasakSaye // paruSA sphuTitA glAnA tvaga rukSA rktsNkssye| mAMsakSaye vizeSaNa sphigagrIvodarazuSkatA // sandhInAM sphuTanaM glAnirakSNorAyAsa eva ca / lakSaNaM medasi kSINe tanutvaJcodarasya ca // varNaH zaurya harSa ityevamAdIni yAni shubhaani|" athAkupitasya kaphasya karmANi -"dAya mupacaya utsAho kRpatA jJAnaM buddhi rityevamAdIni yAni shubhaani|" etAni prAkRtAni karmANi kSINA vAtAdayI jahati / prANAdibhedena vAtAdInAM prAkRtakammoNi vAtakalAkalIye vyAkhyAtAni // 32 // gaGgAdharaH-atha daza cASTau kSayA itupraddiSTa vistaraM pravakti-vAtAdInA. mityaadi| vAtAdirasAdisaptadhAtusaptamalAdInAmojasazca kSayA aSTAdaza / tatrAnilAdInAM kSINA jahati liGga svam ityanena saMkSINalakSaNamuktam // 33 // gaGgAdharaH-saptAnAM rasAdInAM kSayAn saptAha ghaTTata ityAdi / rasasya saMkSaye hRdayaM ghaTTate vilodd'yte| tathoccaiH zabdaM na sahate hRdayam / tathA hRdayaM dravati dhAvate dhakadhaka kroti| zUlati zUlayuktaM bhvti| tAmyati ca glAyati / svalpaceSTasyetyanena svalpaceSTA bhavati (1) / paruSetyAdi / raktasaMkSaye khaka parupA ca sphuTitA ca mlAnA ca rukSA ca bhavati (2)! mAMsakSaye vizeSeNa sphigaadishussktaa| tebhyo'nyatra ca zuSkatA svalpA ( 3 ) sndhiinaamityaadi| medasi kSINe sandhInAM sphuTanam / akssnnoglaaniH| AyAso dehe| udarasya tanuvaM anyatrApyunneyam, ativRddhena vAyunA zlaMghamaNo durbalasya duSTatvAda virodho bhavatyeva, kvacinnatAvatA saMsargasannipAtAsambhavaH // 32 // cakrapANiH-sampratyayAdaza kSayAnAha ---vaataadiinaamityaadi|-atr malAnAmityanena mUtrapurISayoH pancendriyamalAnAJca grahaNam / vizeSeNetivacanAdanyagAtrANAmapi zuSkatA labhyate // 3 // cakrapANiH-sandhInAmityAdi medaHkSayalakSaNam / kezetyAdi asthikSayasya / bAdhate cAsyeti For Private and Personal Use Only Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 706 caraka saMhitA | kezalomanakhazmazru - dvijaprapatanaM zramaH / jJeyamasthikSaye rUpaM sandhizaithilyameva ca // zIryyanta iva cAsthIni durbalAni laghUni ca / pratataM vAtarogANi tI majjani nirdizet // daurbalyaM mukhazoSazca pANDutA sadanaM bhramaH / klavyaM zukrAvisargazca cINazukrasya lakSaNam // kSINe zakRti cAntrANi pIr3ayanniva mArutaH / rukSasyonnamayet kukSiM tiryyagUrddhaJca gacchati // mUtrakSaye mUtrakRcchra, mUtravaivarNyameva ca / pipAsA bAdhate cAsya mukhaJca parizuSyati // malAyanAni cAnyAni zUnyAni ca laghUni ca / vizuSkANi ca lakSyante yathAsvaM malasaMkSaye // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ kiyantaH zirasIyaH kRzatvamiti lakSaNam ( 4 ) | kezetyAdi / asthikSaye kezAdInAM prapatanam / zramastu anAyAse / sandhizaithilyaJca lakSaNaM jJeyama (5) / zIyyanta ityAdi / majjani kSINessthIni zIryyanta iva / tathA durbalAni laghUni cAsthIni bhavanti / pratataM satataM vAtarogayuktAnyApyasthIni syuH / tathA niddizet ( 6 ) | daurbalyamityAdi / sadanamaGgAvasAdaH / bhramo gAtraghaNanam / klaivyaM strIdhvazaktiH / zukrasya cAvi sargaH strIsaMsarge'lpavisargo vA kSINazukrasyaitallakSaNam (7) / suzrate ca kSayalakSaNAni vAtAdInAmuktAni - " tatra vAtakSaye mandaceSTatvamalpavAktvamalpaharSo mUr3hasaMjJatA ca (1) / pittakSaye mandoSmAgnitA niSprabhavaJca ( 2 ) / zleSmakSaye rukSatAntardAhaH / AmAzayeta rAzayazirasAM zUnyatA / sandhizaithilyaM tRSNA daurbalyaM prajAgaraNaJceti (3) / " atha malAnAM saptAnAM kSayalakSaNAnyAha - kSINe' zakRtItyAdi / kSINe purISe rukSasya mAruto vRddhaH sannatrANi pIDayannivoddha namayet kukSizca tiyyagUrddha gacchati (1) / mUtrakSaya ityAdi / sUtrakSaye mutrakRcchrAkarmaNi zeSalakSaNA paSThI / malAyanAnItyanena paJcendriyAdhiSTAnAnAM mukhanAsikAcakSuH karNAnAM * zrama iti cakraH / Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 707 17za adhyAyaH / sUtrasthAnam / bibheti durbalo'bhISaNaM dhyAyati vyathitendriyaH / duzchAyo durmaMnA rukSaH nAmazcaivaujasaH naye // 34 // hRdi tiSThati yacchuddhaM raktamISat spiitkm| ojaH zarIre saMkhyAtaM tannAzAnnA vinazyati // 35 // dIni bhavanti ( 2 ) / prAdhAnyAt purIpamUtrakSayalakSaNAni paThitA zeSANAM paJcAnAM zrotramalakhamalanetramalarasanAmalanAsikAmalAnAM saGkSa peNa lakSaNAni Aha--malAyanAni cetyaadi| yathAsvaM malasaMkSayAt zrotrAdInAM svasvamalasaMkSayAt mUtrapurIpAyatanAbhyAmanyAni malAyanAni, zrotrarandhra va khagadhiSThAnaM bagagatalomakUpamAtraM cakSupo'dhiSThAna cakSurgolake dve rasanAdhiSThAnaM jihvA ghrANAdhiSThAna dve nAsArandhra / etAni malAyanAni zunyAni ca laghUni ca vizuSkANi ca lkssaante| iti zrotrAdimalakSayalakSaNoni (5) / pArizeSyAt ojasaH kSayalakSaNamAha-vibhetItyAdi / ojasaH kSaye'hetu bibheti / durbalaH syaat| abhIkSNaM dhyaayti| sandriyeSu vyathA pIr3A bhvti| duzchAyo mndcchviH| TummainA dubailamanAH / kSAmaH kSINadehaH / iti // 34 // gaGgAdharaH ojasaH kSayalakSaNamuktvA tasyaujaso lkssnnmaah---hRdiityaadi| hRdaye tiSThati yacchubhra zuklavarNamISadraktaM sapItakamIpatpItavaNaM taccharIre ojaH saMkhyAtam / tasyaujaso nAzAnnA puruSo vinazyatItyuktyA tvidamaSTabindumAnamojaH khyApitam / tadavayavanAzamAtrAnnA nazyati / tatrAntare coktaM-"prANAzrayasyojaso'STau vindavo hRdayAzrayAH" iti| zArIre ca vakSAte-- "tAvaccaiva zleSmaNazcaijasaH" iti anenArdAJjalimAnaM yadojaH tasyaivedaM lkssnnm| na hi tasyAvayavanAze nRNAM niyamato maraNam / asyArdhAJjalimitasyaujasaH kSaye bibheti durbalo'bhIkSNamityAdilakSaNaM bhavati na tu mrnnmiti| kazcit tu-"aSTavindumitantu pradhAnaM hRdi tiSThati" ityaadilkssnnmiti| tasyASTatvagindriyAdhiSTAnabhUtAnAJca lomakUpaprajananAnAM yathAsvaM malAyanAni gRhyante ; yadukta jabUkaNe"doSANAM dhAtUnAM ojomUtrazakRdindri yamalAyanAnAmaSTAdaza kSayAste lakSyAH svaguNakriyAnAzAt" iti / ojHkssylkssnnmaah-bibhetiityaadi|-durmnaa mnoblvihiinH| ojaso darzayatvena lkssnnmaah-hRdiityaadi|-shuddhmiti zuklam, raktamISaditi kiJcidrakta, sapItakamiti IpatpItakaM, tena zuklavarNamojaH, rakapItI tu varNAvatrAnugato ; kiMvA, ISadityarUpapramANaM, tena aSTabindukamoja iti darzayati, yadukta tantrAntare-"prANAzrayasyaujaso'au bindadho hRdayAzrayAH" For Private and Personal Use Only Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 708 www.kobatirth.org caraka saMhitA | prathame jAyate hyojaH zarIre'smiJcharIriNAm / sarpirva madhurasaM lAjagandhi prajAyate // 36 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ; 1 bindumitaujaso nAzAnnA puruSo vinazyati, arddhAJjalimitasya (ojasaH) kSaye tu na nazyatIti vyAcaSTe, tanna / suzrute cArddhAJjalimitasya ojasa strividhaH kSaya uktaH / vitra so vyApat kSayazceti / tatrAdyayozcikitsitamuktam / kSaye maraNamuktaM tadanupapatteH / tasmAd yadevArddhAJjalimitaM tadevASTabindumitaM bhavati / vinduzabdenAtra kapeH / karSASTakamarddhAJjalirbhavati / tasyArddhAJjalimitasya sthAnaM hRdayam / tacca zuddhamISadraktaM sapItakam / tasyaujasaH kSaye visra se vyApadi ca vibhetItyAdilakSaNaM bhavati / dviyA hi visra se vyApadi ca lakSaNaM bhavati / tatraikavidhamihoktaM suzrute'nyavidhamuktam / na hi sarvvaH sarvvaM vaktIti / tadojasastu nAzAt sarvvazaH kSayAnnA pumAn vinazyati / iti dvayo - ravirodhaH / / 35 / / 1 1 gaGgAdharaH - tasyojasa utpattikramamAha-- prathama ityAdi / rasAdInAM savrveSAM yat paraM tejastadevaujaH prathame'smiJcharIre zarIriNAM sarpirvarNa madhurasaM jAyate / tato lAjagandhi prajAyate / iti / suzrute coktaM- "tatra rasAdInAM zukrAntAnAM dhAtUnAM yat paraM tejastat khalvojaH / tadeva balamitupracyate svazAstrasiddhAntAt / tatra balena sthiropacitamAMsatA sarvvaceSTAsvapratIghAtaH svaravarNaprasAdo vAhyAnAm AbhyantarANAJca karaNAnAmAtmakAyryapratipattirbhavati / bhavanti cAtra - ojaH somAtmakaM snigdhaM zukla pItaM sthiraM saram / viviktaM mRdu mRtstraJca prANAyatanamuttamam // dehaH sAvayavastena vyApto bhavati dehinAm / tadabhAvAcca zIyyante zarIrANi zarIriNAm || abhighAtAt kSayAt kopAcchokAddhAnAcchramAt kSudhaH / ojaH saMkSIyate hyabhyo dhAtugrahaNaniHsRtam // tejaH samIritaM tasmAdvisraMsayati dehinAm // tasya visra so vyApat kSaya iti liGgAni vyApannasya [ kiyantaH zirasIyaH ; iti etaccAbindukaM paramojo jJeyam, arddhAJjaliparimANantu yadojastadapradhAnam / yacchArIre vakSyati - " tAvaccaiva zmeSmaNa ojasazca pramANam" ityanena ; tasmAdvividhamihojaH; ata eva arthe dazamahAmUlIye vakSyati - tat parasyaujasaH sthAnam iti parasya zreSTasyASTabindukasyetyarthaH / iha ca kSayalakSaNamardAJjalimAnasyaiva jJeyam, aSTavindukasya tvavayavanAze'pi mRtyurbhavatIti "hRdi" ityAdinA granthena darzayati etaccaujaH sarvvadhAtusamudAyarUpaM tena saptadhAtuSvevAvaruddhamiti nASTamadhAtutvAdiprasaktiH ata eva suzrute'pyuktaM - " rasAdInAM zukrAntAnAM tat paraM tejastat For Private and Personal Use Only Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 17za adhyAyaH www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / 706 1 bhavanti / sandhivizleSo gAtrANAM sadanaM doSacyavanaM kriyAsannirodhazva visra se | stabdhagurugAtratA vAtazopho varNabhedo glAnistandrA nidrA ca vyApanne / mUrcchA mAMsakSayo mohaH pralApo maraNamiti kSaye / bhavanti cAtrayo doSA balasyoktA vyApadvisra sanakSayAH / vizleSasAdau gAtrANAM doSavitra sanaM zramaH || aprAcuyyaM kriyANAJca balavisa salakSaNam / gurutvaM stabdhatA'GgeSu glAnirvarNasya bhadanam // tandrA nidrA vAtazoko balavyApadi lakSaNam / mUrcchA mAMsakSayo mohaH pralApo'jJAnameva ca / pUrvoktAni ca liGgAni maraNazca balakSaye // iti / tatra visra se vyApanne ca kriyAvizeSairaviruddhaH balamAsthApayet / naSTasaMjJamitaraJca vajrjayet / " tantrAntare'pi - "bhramaraH phalapuSpebhyo yathA saMhiyate madhu / tadvadojaH zarIrebhyo guNaiH saMhiyate nRNAm / " iti / tadeva yathA jAyate tadukta' 'prathame jAyate hyojaH" ityAdinA / ete cASTAdaza kSayA AviSkRtatayaivoktAH, na tu niravazeSeNa / santi hi zArIrabhAvAstebhyo'dhikAH svedArttava stanyagarbhasvarodakAdayaH, teSAJca kSayA unneyAH / uktazca suzrute - "tejo'pyAzayaM kramazaH pacyamAnAnAM dhAtUnAmabhinivRttamantarasthaM snehajAtaM rasAkhyaM strINAM vizeSato bhavati / tena mArdavasaukumAryyamRdvalpalomatotsAhadRSTisthitipaktikAntidIptayo bhavanti / tat kaSAyatiktazItarukSa viSTambhavegavighAtavyavAya- vyAyAmavyAdhikarSaNaizca vikriyate / tasyApi pAruSyavarNabheda toda niSprabhavAni visraM sane bhavanti / kAmandAgritAdhastiryyakacyutirvyApattau / dRSTAzibalahAnyanilaprakopamaraNAni kSaye" / iti / tathA svedakSa yalakSaNamapyuktaM svedakSaye stabdharomakUpatA vakazoSaH sparzavaiguNyaM svedanAzazca / tatrAbhyaGgasvedopayogazca / 1 / ArttavakSaye yathocitakAlAdarzanamalpatA vA yonivedanA ca / tatra saMzodhanamAna yAnAzca dravyANAM vidhivadupayogaH / 2 / stanyakSaye stanayoglanatA stanyAsambhavo'lpatA vA tatra zleSmavaddha nadravyopayogaH | 3 | garbhakSaye garbhasya aspandanamanunnatakukSitA ca, tatra prAptavastikAlAyAH kSIravastiprayogo medhyAnnopayogazca ti / 4 / svara - khalvojaH" iti / anyatrApyukta - "bhramaraiH phalapuSpebhyo yathA saMhiyate madhu / tadvadojaH zarIrebhyo guNaiH saMhiyate nRNAm ||" iti / prathame jAyate ityAdipAThastu nAtiprasiddhaH / ete'STAdaza kSayA AviSkRtatamatvenoktAH tena udakakSayasvarakSayAdyanabhidhAnaM nodbhAvanIyam" ukta hi - "svarakSayasurorogam' iti / tathodakakSayalakSaNaM, yathA- 'tAlvoSThakaSTa komasaMzoSaM pipAsAJca dRSTvA udakavAhAnyasya duSTAmIti jAnIyAt" iti // 34-36 // , For Private and Personal Use Only Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 710 crk-sNhitaa| kiyanyaHzirasIyaH vyAyAmo'nazanaM cintA runAlpapramitAzanama / vAtAtapo bhayaM zoko runapAnaM prjaagrH|| kphshonnitshukraannaamtivrttnmokssnnm| kAlo bhUtopaghAtazca vijJa yAH kSayahetavaH // 37 // gurusnigdhAmlalavaNAnyatimAtra niviNAma / navamannaJca pAnaJca nidrAmAsyAsukhAni ca // tyaktavyAyAmacintAnAM sNshodhnmkurvtaam| zleSmA pittaJca sodazca mAMsaJcAtipravarddhate // kSayazca svarabhaGgarogalakSaNe bodhyaH / 5 / udakakSayastu tAlvoSThakaNThaklomasaMzoSapipAsAdibhilakSaNairudakavahAni srotAMsyasya duSTAnIti vyavasyet / iti // 36 // gaGgAdharaH-kSayalakSaNAni aSTAdazAnAmuktvA teSAM kSayanidAnAni AhavyAyAma ityaadi| alpAzanaM mAnataH pramitAzanam, anazanaM laGghanam / kaphazoNitazukrANAmativarttanamatipravRttiH, vamanAtiyogena kaphasya / zoNitasyAtimokSaNaM siraavydhaadibhiH| zukrasya atimokssnnmtimaithunaadinaa| kAlo vaarddhkyaaturyaadiH| bhUtopaghAtaH pishaacaaybhissnggH| ete kSayahetavo vize yaaH| nanu vyAyAmAdikaM vAtapittaprakopakaM kathaM kSayaheturiti cet ? n| sAdhAraNatayA kSayahetukhenoktyA yathAha hetutayA vyaakhyeyN| yad yasya vizeSavat tasya kSayahetustaditi vyAyAmenAtiyuktena kaphakSayaH syAt / vAtapittakSayastu atisnigdhAyazanAdinA syAdityevaM yathAhatA atra bodhyA // 3 // gaGgAdharaH-iti kSayAnuktvA sapta pir3akA mAdhumehikA iti yadudiSTaM tasya vistaraM pravakti-gurusnigdhetyAdi / nidrAmAsyAsukhAni ca bhajatAmiti zeSaH / mehinaamityrthaadaapdyte| mehinAM gurbAdyaznatAM nidrAsyAsukhabhajatAM tyakta cakrapANiH-sAmAnyena AyANAM hetumAha-vyAyAma ityaadi| pramitAzanam ekarasAbhyAsaH, ativartana matipravRttirvahirgamanamiti yAvata, kAlo vAI kyamAdAnaJca, bhUtopaghAtaH pizAcAdya pa. praatH| atra vAtakSayahetuktio vilakSaNatvAta, sa cAcintanadivAsvapanAdiyaH, kiMvA bhanazanAt kiTTAbhAvaH, tatazca kiTTarUpasya vAtasyApyanutpAdAt kSayo jJeyaH // 3 // cakrapANiH-samprati sapta pir3akA vaktavyAH, atastAsAM pradhAnahetutvena pramehAn tAvanidAnAdi For Private and Personal Use Only Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH sUtrasthAnam / 711 tairAvRtagatirvAyuroja AdAya gacchati / yadA vastiM tadA kRcchro madhumehaH pravartate // sa mArutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuH / darzayatyAkRtiM gatvA kSayamApyAyate punaH // 38 // upekSayAsya jAyante pir3akAH sapta dAruNAH / mAMsaleSvavakAzeSu marmasvapi ca sandhiSu // zarAvikA kacchapikA jAlinI sarvapI tthaa| alajI vinatAkhyA ca vidradhI ceti saptamI // 36 // vyAyAmAdInAM zleSmAdikaM prvrddhte| taiH pravRddhairATatagatirvAyuyaMdA tu oja AdAya vastimAgacchati tadA teSAM sarvaevamehaH kRcchaH kRcchasAdhyo madhumehaH pravartate madhameharUpeNa privttte| sa madhumehaH muhumuhuH kadAcit mArutasya kadAcit pittasya kadAcit kaphasya AkRtiM darzayati, muhumuhuH kSayaM gacchati, kSayaM gavA ca punarApyAyate vRddhimAnoti / akAraNamevaivaM syAditi // 38 // gaGgAdharaH---asya madhumehasya upekSayA acikitsayA pratikArAkaraNe dAruNAH sapta pir3akA jAyante / mAMsalAdiSu mAtrAvakAzeSu / tathA coktaM-madhumehe madhasamaM jAyate sa kila dvidhaa| kruddha dhAtukSayAt vAyo dossaatttpthe'thvaa| ATato doSaliGgAni so'nimittaM pradarzayan / kSINaH kSaNAt kSaNAt pUNo bhajate kaccha. sAdhyatAm // iti / sa evAyaM kRcchasAdhyo mdhumehH| asmin upekSite sapta pir3akAH syuH| yazcAsAdhyastatra na pir3akAH syuriti / suzrute tu pramehiNo daza piDakA bhavantIti yaduktaM, tatra putriNImamUrikAvidArikANAM timRNAM nAtipIDAkaratvena gaNanayAtra nopadezaH kRtH| tAsAzca piDakAnAmupasaMhArArthamathAnyAH piDakAH santItyAdi vkssyte| piddkaanaamutpttiprdeshmaah-maaNslessvityaadi| tAH sptaah--shraaviketyaadi| zarAvikAdiSaTsaMzA yaugikyaH svaskhalakSaNe sphttiikRtaaH| alajI tu rUDhisaMjJA // 39 // krmennaah-gurkhityaadi| navaM pAnamiti navaM madyam / nidrAmAsyAsukhAni cetyatrAnte bhajatAmiti zeSaH / ojaH prasAdo dhAtUnAmiti yAvat ; kRccha iti kRcchrasAdhyaH, upekSayA'cikitsayA ; For Private and Personal Use Only Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 712 crk-sNhitaa| kiyantaHzirasIyaH antonnatA madhyanimnA zyAmA kldrugnvitaa| zarAvikA syAt pir3akA zarAvAkRtisaMsthitA // 40 // avagAr3hArtinistodA mhaavaastuprigrhaa| zladaNA kacchapapRSThAbhA pir3akA kacchapI matA // 41 // stabdhA sirAjAlavato snigdhasrAvA mhaashyaa| rujA nistodabahulA sUkSmacchidrA ca jAlinI // 42 // pir3akA nAtimahatI niprapAkA mhaarujaa| sarSapI sarSapAbhAbhiH pir3akAbhizcitA bhavet // 43 // dahati tvacamutthAne tRssnnaamohjvrprdaa| visarpatyanizaM duHkhAda dhtygnirivaaljii|| 44 // avagAr3harujAlaMdA pRSThe vApyudare'pi vaa| mahatI vinatA nIlA pir3akA vinatA matA // 45 // gaGgAdharaH-zarAvikAlakSaNamAha-antonnatetyAdi / spaSTam // 40 // gnggaadhrH-avgaaddhetyaadi| avagAr3hetyAdinA kacchapikA // 41 // gnggaadhrH-stbdhetyaadi| stabdhetyAdinA jAlinI sirAjAlavatI jAlA. kAreNa siraasmuuhvtii| tato jAlinIti saMjJA // 42 // gnggaadhrH-piddketyaadi| sarpapI sapAbhAbhiH piDakAbhizcitA'dhiSThitA vyAptetyarthaH / tena sarpapIti saMjJA // 43 // gnggaadhrH-dhtiityaadi| dhtiityaadinaaljii| khacaM crm| utthAna piDakodgamakAle / visarpati sthAnAt sthAnAntaraM vrajati // 44 // gnggaadhrH--avgaadetyaadi| avagADharujetyAdinA vinatA vinamrabhAvamApannA vinatA tato vinatA saMjJA matA // 45 // zarAvikAdi-saMjJAnvayo vivaraNe sphuTaH / alajIsaMjJA rUdA ; etAzca prAdhAnyAduktAH ; tena suzrute. 'pi pir3akAdhikyamukta yat, tanna virodhi / zirAjAlaM zirAsamUhaH, citA'dhiSThitA // 34-45 // For Private and Personal Use Only Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH ! sUtrasthAnam / vidradhiM dvividhAmAhurvAdyAmAbhyantarI tathA / vAhyAtvakasnAyumAMsotthA kaNDarAbhA mahArujA // 46 // zItakAnnavidAhuASNa-rucazuSkAtibhojanAt / viruddhAjIrNasaMkliSTa viSamAsAtmya bhojanAt // vyApannabahumadyatvAda vegasandhAraNAcchramAt / jihmavyAyAmazayanAdatibhArAdhvamaithunAt // antaHzarIre mAMsAka pravizanti yadA malAH / tadA saMjAyate granthirgambhIrasthaH sudAruNaH || hRdaye kloni kRti plIhi kukSau ca bukayoH nAbhyAM vayorvApi vastau vA tIvravedanaH // 47 // gaGgAdharaH - vidradhimityAdi / vidradhimityAdinA vidradhiH / asyAstu dvaividhye'pi vidradhivasAmAnyAt piDakAnAM na saptatvavyAghAta iti / tvaksnAyumAMsotthA yato gambhIradhAtusamutthA / tasmAdvAhyA kaNDarAbhA sthUlasnAyu For Private and Personal Use Only 713 prakArA / / 46 / / gaGgAdharaH- vAhyAbhyantaravidravyorvAtAdijavidradhitulyalakSaNatve'pi AbhyantaravidradharvAhmavidradhito gariSTatvenAntaravidradhImupalakSyopadeSTa tannidAnamAha - zItaketyAdi / arantaratri pratyekamatibhojanetyanenAnvayaH / viruddhAdInAJca pratyekaM yojanetyanenAnvayaH / saMkliSTaM doSalam | vyApannaM guNasampadrahitam / bahu pItaM madaM yena tasya bhAvaH tasmAt vyApannabahumadyakhAt / jihma koTilyenAcaritaM vyAyAmazayanaM vyAyAmazca zayanaJzca tat tasmAt / atizabdasya bhArAdibhiH pratyekamanvayaH / antaHzarIre zarIrAbhyantare / mAMsAsRk mAMsaJcAk ca taddvayamabhyantare yadasti yadA tadeva pravizanti malA vAtapittakaphAstadA granthigranthirivAkRtyA gambhIrasthaH atyantAvagADhamUlaH sudAruNaH kaSTado jAyate / abhyantara utpattisthAnAnyAha - cakrapANi:- vidhiM dvividhAmityanenAbhyantaravidradherapi vidradhitvena pir3akAnAM saptatvevirodha iti darzayati ; kaNDarAbhA sthUlasnAyvAkArA / antarvidvadhergarIyastvena nidAnAnyAha - zItaketyAdi / saMkliSTaM dopalam, vyApannaJca bahu ca madyamupayukta yaH sa vyApanna bahumadyaH / 90 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 714 crk-sNhitaa| [kiyantaHzirasIyaH duSTaraktAtimAtratvAt sa vai zIghra vidhyte| tataH zIghravidAhitvAda vidradhItyamidhIyate // 48 // vydhcchedbhrmaanaah-shbdsphurnnspnnaiH| vAtikI paittikI tRssnnaa-daahmohmdjvraiH|| jambhotklezArucistamma-zItakaiH zlaiSmikI viduH / sarvAsu tu mahacchralaM vidradhIpUpajAyate // 46 // zastrAstrabhidyata iva colkakairiva dhyte| vidradhI vyamlatAM yAtA vRzcikairiva dazyate // 50 // tanu rukSAruNaM zyAvaM phenilaM vaatvidrdhii| tilamASakulatthoda-sannibhaM pittvidrdhii|| zlaiSmikI sravati zvetaM bahalaM picchilaM bh| lakSaNaM sarvamevaitada bhajate sAnnipAtikI // 51 // hRdaye ityaadi| klonIti kaNThorasoH sandhirUpe sthAne yat parizopAt pipAsA bhvti| kukssaavudrghre| vukayovekSo'dhaHpAzvayoH / sNhtruupogrnthiH| zIghra vidahyate pacyata ityarthaH / zIghravidAhikhAdvidradhIti pRSodarAdikhAta rUpasiddhiH // 47 // 48 // gaGgAdharaH- tasya lkssnnmaah-vydhetyaadi| vyadho viddhavat piiddaa| chedaH kSudrakhaDgAdicchedanavat piidd'aa| bhramo ghUrNanavat piiddaa| AnAho mlvivddhtaa| zabdaspharaNasarpaNAni tu vidrdhau| etaiya'dhAdibhiH sarpaNAntarvAtikI vidhIm, tRSNAdibhijvarAntaiH paittikIma, jambhetyAdibhiH zlaiSmikI viduH| zItameva zItakam / sarvAsu vidradhISu sAmAnyalakSaNaM mahacchUlam // 49 // gaGgAdharaH-pakkalakSaNamAha - zastretyAdi / zastravizeSeNa bhedacchedavat pIDA / ulkAgnidAhavad dAhazca / iti vAtAdinavidradheH pahAyA lkssnnm| vidradhI vyamlatAM pakatAM yAtA pRzcikairiva dazyata iti pakavalakSaNam // 50 // gaGgAdharaH-vidIrNakhe ca pUyasAvabhedaM darzayati tnvityaadi| tanvityAdinA srAvalakSaNam / tilAdInAM prtyekmudshbdsyaanvyH| udakArthe duvadanazabdoantaHzarIra iti koSTha, malA doSAH, pranthiriva graanthH| sa iti pranthiH ; vyadhAdayo vyathA For Private and Personal Use Only Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH ] 715 sUtrasthAnam / thAsAM vidradhInAM sAdhyA sAdhyatvavizeSavijJAnArthaM sthAnakRtaliGgavizeSamupadecyAmaH / tatra pradhAnamarmmajAyAM vidradhyAM hRdghaTTanatamakapramohakAsAH / klomajAyAntu pipAsAmukhazoSagalagrahAH / yakRjAyAM zvAsaH / prIhajAyAmucchrAsoparodhaH / kukSijAyAM kukSipArkhAntarAMsazUlam | bukajAyAM pArzvapRSThakaTIgrahaH * / nAbhijAyAM hikkA / vaNajAyAM sakathisAdaH / vastijAyAM kRcchrapUtimUtravaccastvam / pakkaprabhinnAsUrddha jAsu mukhAt strAvaH adhojAsu tu gudAt ubhayatastu nAbhijAsu / AsAM hRnnAbhivastijAH paripakkAH sAnnipAtikI ca 1 'pyasti / bahuzabdo bahutvavAcako'pi yadAtizayArthe prayujyate na tu saMkhyAyAM tadaikavacanAnto'pi vizeSyAnurUpaliGgavacana vibhaktiniyamAt vizeSaNasyeti / vAtajAdInAM vidradhInAM tisRNAM lakSaNasrAvAvuktvA tadatidezenAdhikalakSaNasrAvAbhAvAt sAnnipAtikavidravekSaNaM sAvaJcAhalakSaNamityAdi / lakSaNaM sarvvamiti vyadhAdivAta vedanAvizeSatanvAdisrAvavizeSo vAtavidradhelekSaNaM tRSNAditilAdudakasannibhasrAvau paittikavidradhelekSaNaM jambhAdivalazvetabahupicchilasrAvau ilaiSmika vidradherlakSaNaM sarvvAsAJca mahacchUlaM zastravadbhedanamulkAgridAhavara dAhazca pakale vRzcikadaMzanaJcetyetatsavvalakSaNaM sAnnipAtikI vidradhI bhajate // 51 // gaGgAdharaH - athetyAdi / tatra pradhAnamameti hRdayam / tatra jAtAyAM tamakaH zvAsavizeSaH, pramoho'trendriyamAtramohaH / yakRdityAdi / kukSipArzvantarAMsazUlaM kukSau pArzvantare ase bhujoparideze ca zUlam / pakaprabhinnAsuddha jAsu hRdaya kroma yakRtplIhakukSiSu jAtAsu mukhAt srAvaH / adhojAsu vaGkhaNavastijAsu pakaprabhinnAsu gudAt / nAbhijAsu ubhayata iti mukhAt gudAcca / sthAnakRtaliGgavizeSapradarzanaprayojanamAha - AsAmityAdi / hannAbhivastijAH prakArAH zItameva zItakam, vyamlatAM yAtA vidAhaM prAptA / tamakaH zvAsabhedaH; kukSipArzvAntarAMsazUlamiti kukSipArzvAntarAMseSu zUlam / hannAbhivastijAsu sAnnipAtikIM pRthak paThan, * pRSThakoTigrahaH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 716 crk-sNhitaa| [kiyantaHzirasIyaH mrnnaay| zeSAH punaH kuzalamAzupratikAriNaM cikitsakam aasaadyopshaamynti| tasmAdacirotthitAM vidradhI zastrasarpaviduradagmitulyAM snehasvedavirecanaizcopakrameta / sarvazo gulmavacceti // 52 // paripakA mrnnaay| prAgevotpannamAtraM paramakuzalabhiSajA Ado pArka vArayitukAmena guNavatA guNavadAturasya cedupakrAntA na pakta paarynte| tadA na maraNAyeti-paripakkA iti vacanena shaapitm| sAnnipAtikI ca pakA cApakA ca yatra tatra jAtA mrnnaay| atrApi hannAbhivastijA ityekvcnaanttyaanuvaanvetvym| pRthak pAThAt paripakkA ityasya nAnuvRttiH / sAnnipAtikyAH sAmAnyenoktyA pakAyAzvAsAdhyakhoktAbhAt / idantu vacanaM hRdayanAbhivastijA sAnnipAtikI vidradhI kuzalenApi bhiSajA guNavadAturasya apyAdau pAkaM vArayitukAmenApyupakrAntA pacyate / yadi vA kasyacit na pacyate tadApi maraNAyeti khyaapnaarthmiti| zeSAH punariti-paripakkahannAbhivastijAbhyaH sAnnipAtikyAzcAnyA klomayakRtaplIhakukSibukkavaGkhaNajA vaataadijaaH| hannAbhivastijA adhyapakkA vAtAdijAH kuzalAdikaM vaidyamAsAdyopa. shaamynti| kuzalamAzupratikAriNamiti vizeSaNadvayena punaretat khyApitama / hannAbhivastijA aparipakA sarvavAtajAdayaH paripakA Uddha mukhAt sutizIlA asAdhyAH satyo'pi kuzalenopakrAntAH zarIravAdyato vidIrNAzcedAsrAvaM sravanti na tu mukhAt, tadA kadAcidupazAgyanti, iti jJApitam / sarvAsAJca kssttsaadhyvmuktmiti| "hannAbhivastijAstu khalu vAhya zarIrataH prabhinnA api kuzalenopakrAntA na sidhyanti" iti prvemuktm| ___ tsmaadityaadi| sarvAsAmeva kaSTasAdhyakhAt kaSTasAdikaM drshytishstretyaadi| zastravacchedakasam / sarpavadAzu saMhArikham / viduradagniveMjAmiH, tdvdaashumaarkH| nanu suzrute hRdayAdivadagudajApi vidradhI uktaa| tadyathA"guvaMsAtmyaviruddhAnna-zuSkasaMklinnabhojanAt / ativyavAyavyAyAma-vegAghAtavidAhibhiH // pRthak sambhUya vA doSAH kupitA gulmruupinnm| valmIkavat sAnipAtikI pakkAmapakkAJcAsAdhyAM drshyti| zastrAdidRSTAntatrayAt zastravanmammacchedakatvaM sarpavadAzusaMjJAhAritvaM, viyadagnivadAzumArakatvaM jJayam // 46-52 // For Private and Personal Use Only Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAya: suutrsthaanm| 717 bhavanti caatr| vinA pramehamapyetA jAyante duSTamedasaH / tAvaccaitA na lakSyante yAvadvAstuparigrahaH // 53 // samunnaddhamantaH kurvanti vidrdhim|| gude vastimukhe nAbhyAM kukSau vajhaNayostathA / bukkayoH plIhi yakRti hRdaye klonni vA tathA // tAsAM liGgAni jAnIyAdvAhya vidradhilakSaNaiH // " ityaadi| gudajAyAstu tatraiva lakSaNamuktaM-"gude vAtanirodhazca" itimAtram / evam-"strINAmapaprajAtAnAM prajAtAnAM tathA'hitaiH / dAhajvarakaro ghoro jAyate raktavidradhiH // api samyak prajAtAnAmamRk kAyAt aniHsna tam / raktajaM vidradhiM vidyAt kukSau mkllsNjnyitm| saptAhAnnopazAntazcet talo'sau saMprapacyate // " iti / raktavidradhI ca vaataadividrdhivduktaa| tathA vAhyavidradhI ca vAtapittakaphasannipAtajakSatajaraktajabhedAt Sor3hA uktaa| tatra vAtAdijAnAmabhyantaravidradhInAJca lakSaNAnyeva vAtAdijavAhyAnAm / kSatajAyAstu-"taistairbhAvarabhihate kSate cApathyasevinaH / kSatoSmA vAyuvisRtaH saraktaM pittamIrayet // jvarastRSNA ca dAhazca jAyate tasya dehinH| eSa vidradhirAgantuH pittvidrdhilkssnnH| kRSNasphoTAtaH shyaavstiivdaahrujaajvrH| pittavidhiliGgastu rktvidrdhirucyte||" iti / kathamatrAcAryeNa noktA iti cet ? na / Abhyantaravidradhau gudajAtavidradhyA ArttavajavidradhyA vastijAyAmantarbhAvAt / vastizabdena vastisAmIpyAdagudaM vastimukhaJca gRhyte| tatra gudajAyAM kRcchapUtivAtavarcasvaM vastimukhajAyAM kRcchAlpapUtimUtravaccasvamiti vastijAyAM kRcchapUtimUtrakhamiti vacanasya vyaakhyaanm| suzrute'pyuktaM-"gude vAtanirodhazca vastau kRcchAlpamUtratA" iti| atrApi vAtanirodhaH kRcchavAtavaM tenApi kRcchavarcasvaM gmyte| raktajAbhyantaravidradhyAzca raktajagulme'ntarbhAvAca / saptAhAnantarapAkikhena tadArambhakavAtajakhena vAtajAyAmantarbhAvAdvA / AviSkRtatamakhena sUtrarUpakhena vaatraanuktvdossaabhaavaac| sarvazo gulmavaccopakramedityuktyA gulmavidradhyanyataravena vijJAnAderaprayojanasya vyAdhinivatanasyAnapAyAca // 52 // gaGgAdharaH-nanu suzrute pramehikapir3akAvyatiriktAzca daza pir3akA uktAH / kathamatra mAdhumehikA eveti ? ata Aha-bhavanti caatreti| vinetyAdi / cakrapANiH-pramehaM vinApyuphapir3akAsambhavaM darzayati-vinetyAdi |-eten ca pidakAnAM m For Private and Personal Use Only Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ kiyantAzirasIyaH 718 crk-sNhitaa| [kiyantaHzirasIyaH zarAvikA kacchapikA jAlinI ceti duHsahA / jAyante tA hyatibalAH prabhUtazleSmamedasaH // 54 // sarSapI tvalajI caiva vinatA vidradhI ca yaaH| sAdhyAH pittolvaNAstAstu saMbhavantyalpamedasaH // 55 // marmasvaMse gude pASryostale sandhiSu pAdayoH / jAyante yasya pir3akAH sa pramehI na jIvati // 56 // tathAnyAH pir3akAH santi piitrktaasitaarunnaaH| pANDurAH pANDuvarNAzca bhasmAbhA meckprbhaaH|| prameha vinApi duSTamedasa etA jaaynt| yAH pir3akA bhavanti tAsAmeva mAdhumehikapir3akAvalliGgasAdhyAsAdhyavAdikaM bodhyam / vAstuparigrahaH sthAnasya pari sarvato grahaNamityarthaH // 53 // ___ gaGgAdharaH-AsAM dopdRssyniymmaah-shraabiketyaadi| duHsahAH kssttdkhaat| prabhUtazleSmamedasa ityanena (vinA pramehaM pramUtazlaSmamedasaH) kaphamehinAmeva gurusnigdhAdisevanena madhumehatve zarAvikAdikAstiso bhavanti // 54 // gaGgAdharaH-nanvanyamehinAM sarpapItyAdikAzcatasraH pitolvaNA alpamedaso bhavantItyanena pittamehinAM gurusnigdhAdisevanena madhumehale eva bhavanti sarSapyAdayazcatasro na tulyamehinAmiti / atra vidradhI vAhyA na khAbhyantarA, tasya dossaadivishessoktkhaat| AbhyantarA hi vidradhI yasya yanmayapramehastasya tanmayI bhavati, yadyapi madhumehale traidoSikalaM tathApi pUvvapramehadoSAdhikyena madhumehatve'pi tadvApadezAt / pUrvapramehakadadoSasyAprAdhAnyenolvaNatridoSajavena madhumehale tridoSajA 'vadradhI bhavati / sutarAM suzrutenoktam-"ye yanmayAH smRtA mehAsteSAmetAstu tnmyaaH|" iti // 55 // . gaGgAdharaH-pramehamAtre pir3akAyA asAdhyakhamAha- marma svityaadi| bahuvacanAt saptottare mamme shte| tale hastatale // 56 // gaGgAdharaH-nanu suzrute daza pir3akAH prmehinnaamprmehinnaashcoktaaH| atra tu mAdhumehikatvaM yat pUrvamukta tat prAyikatvena jnyym| vAstu sthAnaM, vidradhI ceti vAyavidradhI / / 53-56 // cakrapANiH-pir3akAprasaGgenAnyAsAmapi pir3akAnAmAviSkRtAnAM lakSaNaM vrate-tathA'nyA For Private and Personal Use Only Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / mRdvAzca kaThinAzcAnyAH sthUlAH sUkSmAstathAparAH / mandavegA mahAvegAH svalpazUlA mahArujAH // For Private and Personal Use Only 716 saptati virodha iti ? ata Aha-- tathAnyA ityAdi / sapta pir3akA AviSkRtatamatayoktAH anyAzca piDakAH santi / tAH kIdRzya iti ? ata Aha--pItetyAdi / ata eva suzrutoktA "mahatyalpacitA zeyA pir3akA sA tu putriNI / masUrasamasaMsthAnA yA sA tu masUrikA / vidArIkandavadavRttA kaThinA ca vidArikA / / " iti tisro'ntarbhAvyAH / pANDurA dhUsarAH / pANDuvarNAH rukSapANDuvarNAH / bhasmAbhAH zyAvA'nuzvetavarNAH / mecakaprabhAH strigdhakRSNavarNAH / suzra te'pyuktaM nAmavizeSeNa -- " snigdhA savarNA grathitA nIrujA muddrasannibhA / kaphavAtotthitA zeyA bAlAnAmajagallikA // yavAkArA sukaThinA grathitA mAMsasaMzritA / pir3akA zleSmavAtAbhyAM yavaprakhyeti socyate / / ghanAmavaktAM pir3akAmunnatAM parimaNDalAm / atrAjImalpapUyAM tAM vidyAt kaphavAtajAm // vivRtAsyAM mahAdAhAM pakoDumbarasannibhAm / vivRtAmiti tAM vidyAt pittotthAM parimaNDalAm // granthayaH paJca vA paDU vA dAruNAH kacchaponnatAH / kaphAnilAbhyAmudbhUtAM vidyAt tAM kacchapImiti // pANipAdatale sandhau grIvAyAmRddha jatraNi / granthilmIkavadyastu zanaiH samupacIyate / / todaklaM daparIdAha- kaNDUmadbhitra ghRtaH / vyAdhideute ityeSa kaphapittAnilodbhavaH / padmapuSkaravanmadhye piDakAbhiH samAcitAm / indravRddhAntu tAM vidyAd vAtapittotthitAM bhiSak // karNau para samantAdvA pRSThe vA pir3akograruk / zAlakavat panasikAM tAM vidyAt zleSmavAtajAm || ( hanusandhau samuddhataM zophamalparujaM sthiram / pASANagarda bhaM vidyAdvalAzapavanAtmakam ||) visarpavat sarpati yo dAhajvaraka rastanuH / apAkaH zvayathuH pittAt sa zeyo jAlagardabhaH / bAhupAzvAsakakSAsu kRSNasphoTAM savedanAm / pittaprakopAt sambhUtAM kakSAmiti vinirdizet // agnidagdhanibhAH sphoTAH sajvarA raktapittataH / kacit sarvvatra vA dehe smRtA visphoTakA iti / kakSAbhAgeSu ye sphoTA jAyante mAMsadAraNAH / antardAhajvarakarA dIptapAvakasannibhAH / saptAhAda dvAdazAhAdvA pakSAdvA ghnanti mAnavam / tAmanirohiNIM vidyAdasAdhyAM sannipAtataH || vidArIkandavadattAM ityAdi / - pANDurA dhUsarA, pANDuvarNAstu rukSapANDuvarNA jJeyAH, mecakaprabhAH snigdhakRSNavarNAH / Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org caraka saMhitA | tA buddhA mArutAdInAM yathAsvaM hetulakSaNaiH / brUyAdupAcaredAzu prAgupadravadarzanAt // 57 // 720 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only [ kiyantaH zirasIyaH kakSAvaMkSaNasandhiSu / raktAM vidArikAM vidyAt savrvvajAM savvalakSaNAm // prApya mAMsasirAsnAyaH zleSmA medastathAnilaH / granthiM kurvvanti bhinnA'sau madhusarvisanibham / savatyAsAvamatyarthaM tatra vRddhiM gato'nilaH / mAMsaM vizoSya grathitAM zarkarAM janayet punaH / durgandhaM klinnamatyarthaM nAnAvarNaM tataH sirAH / suvanti sahasA raktaM taM vidyAccharkarArbudam || pAmAvicaccyo kuSTheSu rakasA ca prakIrttitA / zarkaronmathite pAde kSate vA kaNTakAdibhiH // medoraktAnugaizvava doSairvA jAyate nRNAm / sakIlaH kaThino granthinimnamadhyonnato'pi vA / kolamAtraH saruk srAvI jAyate kadarastu saH / arUSi bahuvaktrANi bahukke dIni marddhani // kaphAsRkrimikopeNa nRNAM vidyAdaruSikAm / dAhajvararujAvantastAmrAH sphoTAH sapItakAH / gAtreSu vadane cAntarvijJeyAstA masUrikAH / zAlmalIkaNTakaprakhyAH kaphamArutazoNitaiH / jAyante pir3akA yUnAM vakta yA mukhadUSikAH // kaSTakairAcitaM vRttaM kaNDUmat pANDu maNDalam || padminIkaNTakaprakhaistadAkhyaM kaphavAtajam / / avedanaM sthiraJcaiva yasya gAtreSu dRzyate / mASavat kRSNamutsannamanilAn mazakaM viduH // vyAno gRhIlA zleSmANaM karotyarzastvaco vahiH / kIlopamaM sthirakaraM cammekIlantu tadviduH / vAtena todapAruSyaM pittAdasitavaktRtA / zleSmaNA stimitaM tasya grathitalaM savarNatA || zakRnmUtrasamAyukte'dhaute'pAne zizorbhavet / svinnasyAstrApyamAnasya kaNDU raktakaphodbhavA / kaNDUyanAt tataH kSipraM sphoTaH srAvazca jAyate / ekIbhUtAM vaNairghorAM tAM vidyAdahipUtanAm // snAnotsAdanahInasya malo paNasaMzritaH / praklidyate yadA svedAt sakaNDU janayet tadA || tatra kaNDUyanAt kSipraM sphoTaH srAvaztha jAyate / prAhu SaNakacchu tAM zleSmaraktaprakopajAm // " iti / sarvvamupasaMharttumAha-- tA ityAdi / upAcarecceti mArutAdInAM bheSajairiti / mAgupadravadarzanAditi pir3akAyAmupadravotpatteH pUrvamevopAcaredityarthaH / upadravasahitA hi piDakAH sAdhyA api kRcchrA bhavanti iti jJApitamiti // 57 // upAcareti mArutAdInAM bheSajairityarthAdbhavati prAgupadravadarzanAdityanena upadravayuktA pikA'sAdhyeti darzayati // 57 // Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH sUtrasthAnam / 721 tRTzvAsamAMsasaGkoca-*-mohahikAmadajvarAH / visarpamammasaMrodhAH pir3akAnAmupadravAH // 58 // kSayaH sthAnaJca vRddhizca doSANAM trividhA gatiH / UrddhazcAdhazca tiryak ca vijJa yA trividhAparA // trividhA cAparA koSTha-zAkhAmAsthisandhiSu / ityuktA vidhibhedena doSANAM trividhA gatiH // 5 // gnggaadhrH--updrvaanaah-vRddityaadi| marmasaMrodho vakSa-uparodhaH // 58 // gaGgAdharaH-athodiSTadoSANAM trividhA coktA gatirapi vistareNAha-kSaya ityAdi / gatiravasthA prakArazca / svasthAturasAmAnyena vAtAdInAM tridhA gtiH| tatrAturANAM vAtAdeH kSayazca vRddhizca kSayavRddha bhayam / kSayaddhisahacarasthAnaJceti caturdApi tridhaiva, tato nAtirekAt / svasthAnAntu sthAnaM sAmyamevetyarthaH tAtpayyeto vyaakhyeyH| tatra kSayastvavayavApacayaH, na ca dhvaMsa eva / sthAnaM smtvenaavsthaanm| ddhirvyvopcyH| sa ca dvidhA svasthAnastho nAnyo dUSaka eva, yastu caya ityucyte| dvitIyastu svasthAnAt prasArI dUSyadUSako viziSTavyAdhijananonmukho yastu prakopa ityucyte| kSayalakSaNAnyuktAni pAk, sRddhilakSaNAnyeSAm suzrate-yathA "vRddhiH punareSAM svyonivrddhnaatyupsevnaadbhvti| tatra vAtavRddhau khaka pAruSyaM kAzyaM kASNyaM gAtrasphuraNamuSNakAmitA nidrAnAzo'lpavalatvaM gAr3havarcastvaJca / pittavRddhau pItAvabhAsatA santApaH zItakAmikhamalpanidratA mUrchA valahAnirindriyadaurbalyaM pItaviNmUtranetrakhaJca / zleSmavRddhau zauklyaM zaityaM sthairya gauravamavasAdastandrA nidrA sandhyasthivizle pazceti" trividham / gatyantaramAha-Uddha mityaadi| atrApi gtiritynuvttte| eSA gatirU.digamanarUpaivAvasthA prAyeNa vRddhAvasthAyAmeva // gtyntrmaah-trividhetyaadi| atra ckaaraadgtirnuvrtte| tena koSThe gatirekA, zAkhAsu gatirekA, mAsthisandhiSu gatirekA, kaSTasAdhyala cakrapANiH--sakotha: pratibhAvaH // 58 // cakrapANiH-samprati doSANAM gatiM vivRNoti-kSaya ityaadi| sthAnaM svamAnAvasthAnaM, gatiH * saGkotha iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 722 caraka saMhitA | cayaprakopaprazamAH pittAdInAM yathAkramam / bhavantyekaikazaH SaTsu kAleSvabhrAgamAdiSu // 60 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ kiyantaH zirasIyaH khyApanAyoktA / etAzca tisro gatayaH tisa paNIye trividharogamAgavyAkhyAne vistareNa vyAkhyAtAH / gatimupasaMharati-- ityuktetyAdi / vidhibhedenetividhistu prakAraH / anvayavAn prakAraH, niranvayo bheda iti / tenAbhinnajAtIyAnAmeva kasyaciddharmAntarasya yogaH prakAraH samAne bhAve varttate / saMkhyAvanmAtre tu bheda iti / vidhibhedena kSayAdekaprakAreNa Uddha divakaprakAreNa koSThAdevaprakAreNa vidherapi bhedena trividhA gatirityuktA // 59 // 1 1 1 gaGgAdharaH- kSayAdiprakArANAM cayatvAdiprakAratvAbhAvAt punargatiprakAraM pRthagAha cayetyAdi / cayeti pracayaH prAdhAnyena cayaH / prakopazca prAdhAnyena kopaH / prazamo'pi prakarSeNa zama iti bodhyam / abhrAgamo varSAH / tadAdiSu SaTsu varSAzaraddhemantavasantagrISpamAsu kAleSvRtuSu / pittAdInAmiti pittakaphavAtAnAmekaikazo ayaugapadevana pRthak pRthagityarthaH / yathAkramaM pracayaprakopaprazamA bhavanti / 1 tena prAg dakSiNAyanAdeko mAsa ASAr3ha, parazcaiko mAsaH zrAvaNa: ; tau mAtRT / tato varSA bhAdrAzvinayoH pittaM pracIyate / zaradi kArttikAgrahAyaNayoH prakupyati / tataH prAguttarAyaNAdeko mAsaH pauSaH parako mAsa mAgha iti pauSamAH prazAmyati / zleSmA tu pauSamAghayohemante pracIyate / phAlgunacaitrayovesante prakupyati / vaizAkhajyaiSThayograme prazAmyati / vAtaH punastatra vaizAkhajyaiSThAtmake grISme pracIyate / ASADhazrAvaNAtmikAyAM prAvRSi prakupyati / bhAdrAzvinayorvarpAsu prazAmyati / abhrAgamAdiSvityatrAdizabdena tadguNasaMvidhAnabahuvrIhiNA pUrvapUvrvasya prazamakAlamAdAyaivottarottarasya pracayAdau kAlatrayaM vivakSitamAcAyyeNa / tenoktA vyAkhyA na vyAhanyate / suzrute tu RtucaryAdhyAye sUtrasthAna -"iha tu varSAzaraddhemantavasantagrISmamAvRSaH par3atavo For Private and Personal Use Only prakAro'vasthA vA / caya ityatra prazandoluptanirdiSTaH tena prakRSTacayaH, evaM prazamo'pi etena varSAdiSu pitAdInAM prakRSTazcayo bhavatIti darzyate, itaradoSasyApi ca stokamAtreNa cayo yathAsambhavaM sUcyate ; tena zaradhanubalatvena kaphaprakopo bhavatItyAdi gRhItaM syAt // 59 // cakrapANiH - yathAkramamiti varSAzaraddhemantagrISmaprAvRTkrameNa, kiMvA yathAkramamiti yathAyogyatathA / pittAdInAmiti pittazleSmavAtAnAm, ekaikaza iti ayogapadya ena, etacca prAdhAnyenaiva Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17za adhyAyaH sUtrasthAnam / 723 bhavanti doSopacayaprakopaprazamanimittam / te tu bhAdrapadAdhana dvimAsikena vyaakhyaataaH| tadyathA-bhAdrapadAzvinau vrssaaH| kAttikamArgazISau zarat / pauSamAghau hemantaH / phAlgunacaitrI vsntH| vaizAkhajyaiSThau griissmH| ASADhazrAvaNI prAvRTa" ityAdi / tasyAzItIyavyAkhyAne sarva likhitamiti / SaTsvRtuSviti moktvA SaTsu kAleSvabhrAgametirUpeNoktyA saMvatsara iva par3atuko'horAtro'pi zItoSNavarSalakSaNaH pUrvarAtrapAdyAtmakavarSAdiSaDatuliGgakaH pittakaphavAtAnAM pracayaprakopaprazamahetuH khyaapitH| tadyathA-rAtrau prathamadazadaNDAtmakavarSAsu pittmupciiyte| madhyarAtre zarIda prakuSyati / rAtrizeSe hemante prazAmyati / zleSmA tu tatra hemante rAtrI zeSadaNDadazakarUpAyAM vaSettu lakSaNAyAM prciiyte| pUti prakupyati vsntlkssnne| madhyAhna grISmalakSaNe prazAmyati / suzrate'pyuktamRtucaryAdhyAye-- "tatra pUrvAhna vasantasya liGgam madhyAhna grISmasya aparAhna prAvRpaH pradoSe vArSikam zAradamarddharAtre pratyUSasi haimantamupalakSayet evamahorAtramapi saMvatsaramiva zItoSNavarSalakSaNaM dopacayaprakopaprazamairjAnIyAditi / " pracayAdiSu prazabdopAdAnena prAdhAnyena cayaprakopaprazamAH khyaapitaaH| tena varSAsu kaphasya kizciJcayaH, zaradi kizcitprakopaH, zAntihemante / hemante ca pittasya kizciJcayaH, vasante ca kizcitkopaH, zAntiISmAdau / grISmottare ca pittasya kaphasya kizciccayaH, prAvRSi ca kizcitkopaH, varSAdau zAntiH / na varSAnte / tatra punazcayaH syAditi bodhyam / vastutastu pittAdInAmiti pUrva pittasya grahaNaM visrgaabhipraayenn| cayasya ca prAthamikatvena tadanurodhAca cayasya tu kaphasthApyAdAnaprathamattoM ca smbhvaat| yathAkramamiti cayAdikrameNa pittAdInAM varSAdiSu SaTmu ekaikazaH pratyeka evattau yathAkramaM bhavantItyarthaH / eSA kAlakRtA mithyAyogAtiyogAyogavyatiriktasamayogayuktA prAkRtA kAlakRtA gatizcayAdyA punshvocyte| tena uktaJcAnyatra-'cayaprakopaprazamA vAyorghAdiSa triSu / varSAdiSu ca pittasya kaphasya zizirAdiSu // " kaphasya cayo vAtasya prakopaH / bhAdrAzvinAdidvidvimAsarUpavarSAdiSu triSu krameNa yathA pittasya cayaprakopaprazamAH, kaphasya cayaprakopaprazamAH, vAtasya cayaprakopaprazamA bhavanti, jJeyam, tena prAvRSi zleSmapittakopenApradhAnena na vyabhicAraH ; yaduktam-"varSAsvagnibale hIne kupyanti pavanAdayaH" ityatra hi pavanAdaya iti pavanapradhAnAH, evaM vasante vAtapittaprakope vyAkhyeyam / atra ca paTsu Rtupu pittazlamavAtAnAM prabalacayAdayaH vibhajyamAnatvena pittacayakAle vAtasya kopaH, zaradi pittasya prakopakAle vAtaprazamaH, hemante pittaprazamaH, kaphasya cayaH, vasamse For Private and Personal Use Only Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 724 crk-sNhitaa| [kiyantaHzirasIyaH gatiH kAlakRtA caiSA cayAdyA punrucyte| gatizca dvividhA dRSTA prAkRtI vaikRtI tathA // 61 // tathA punaH phAlgunacatrAdi-dvidvimAsAtmakavasantAdiSu triSu krameNa pittasya cayaprakopaprazamAH, kaphasya cayaprakopaprazamAH, vAtasya cayaprakopaprazamA bhavanti / tathA sati SaTasu varSAdiSu pittasya prathamA dvitiiyaashcyprkopprshmaaH| varSASu pittasya cayaH zaradi prakopo hemante prshmH| punarvasante cayo grISme prakopa prASi prshmH| evaM kaphasya hemante cayo vasante prakopo grISme prshmH| punaH prArapi cayo varSAsu prakopaH zaradi prshmH| tathA vAyogrISme cayaH prASi prakopo varSAsu prshmH| punaH zaradi cayo hemante prakopo vasante prshmH| ityekaikazaH paTTatuSu dvidhA gatiH prAkRtI vaikRtI ca dRSTA pUrvAzcayaprakopaprazamAH prAkRtI gatiH / zeSA vaikRtI gatiriti / evamahorAtre'pi paTmu bhAgeSu dvividhA gatiH prAkRtI vaikRtI ca drssttvyaa| evantu prakRtisthaH kAlo'pi heturnijAnAM vyAdhInAM na tu mAnasAnAM kAlAdInAmityatastrividhahetuSu noktaH // 6 // gaGgAdharaH-nanu prASi pittasya zaradi kaphasya vasante vAtasya prazamahetustarhi "varSAsu mAruto duSTaH pittazleSmAnvito jvaram / kuryAt pittazca zaradi tasya cAnubalaH kphH|| kapho vasante tamapi vAtapittaM bhvednu||" iti vacanadvayaM kathaM saMgacchate ityAkAGkSAyAmAha-gatiH kaaletyaadi| eSA uktarUpA cayaprakopaprazamAtmikA gatiH kAlakRtA RtusvabhAvAdeva bhvti| na tu nidaanaantrmpeksste| nidAnavizeSAt punarato viparyayeNApi bhavatIti kAlakRtA ceti cakAreNa zApitam / tathA sati kAttikAgrahAyaNAtmikAyAM zaradi kAlasvabhAvAt prakupite pitte sati kAle svabhAvAt zAnto'pi kaphaH kizcittuSArapatanAnniHzeSeNa na prazAmyati, anubandharUpeNAvatiSThate vaayucyaarmbhaanmdhye| evaM vasante ca kAlasvabhAvAt hemantasaJcitaH prakopamApannaH kaphaH prabalaH, vAyustatra zAnto'pyAdAnasvabhAvena sUryasantAparokSyAta niHzeSeNa na prshaamyti| sazeSakhamApanno'nuvandharUpeNa kupyti| tatra cayArambheNa madhyama kaphaprakopa eva paraM, tathA kaphaprazamake grISme vAtacaya iti ca syAt / vAtaM parityajya pittAdInAmityabhidhAnaM visargasyAbhipretatvenAgre vaktavyatvAt kRtam, visarge ca pittacaya eva syAditi kRtvA // 6 // cakrapANi:-gatibhedAntaramAha-gatizcetyAdi |-ann pittamAdau kRtaM zarIrasthitihetvagni For Private and Personal Use Only Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 17 adhyAyaH ] sUtrasthAnam / pittAdevISmaNaH pktirnraannaamupjaayte| pittaJcaiva prakupitaM vikArAn kurute bahUn // 6 // prAkRtastu balaM zleSmA vaikRto mala ucyate / sa caivaujaH.smRtaM kAye sa ca pApmopadizyate // 63 // bhavati / evaM prApi ca grISmasaJcito vAyuH kAlasvabhAvAt bhUvASpAditaH prakopamApannaH prabalastatra ca pittamapi zAntimApadyamAnaM bhUvASpameghaniSyandanAdibhyaH kAlasvabhAvAnniHzeSeNa na prazAmyati, sazeSamApannamanuvandharUpeNa kupyati / kaphazca tatra cayamApadyamAnaH kAlasvabhAvAt bhUvASpAdito madhyamaM kupyati iti| kAlakRtApi nidAnavizeSakRtA kAlakRtaiva gtibodhyaa|| __asyAstu cayAdyanekagatevidhibhedamAha-cayAdyA punrityaadi| uktarUpA cayAdyA tu pittAdInAM gatiH prAkRtI vaikRtI ceti dvidhocyate / pittasya varSAdiSu triSu cayAdyA gatiH prAkRtI vasantAdiSu triSu vaikRtii| kaphasya hemantAdiSu triSu cayAdyA gatiH prAkRtI, prADAdiSu triSu vaikRtii| vAyoH punISmAdiSu triSu cayAdyA gatiH prAkRtI zaradAdiSu triSu vaikRtIti / uktaJca-"varSAzaradvasanteSu vAtAdainaH prAkRtaH kramAt / vaikRto'nyaH sa duHsAdhyaH praakRtshcaanilodbhvH||" iti| tthetyaadi| tathA pittAdInAM cayAdyA prAkRtI vaikRtI dvidhA gatiSTA / prAkRtI svAsthAvasthA vaikRtIkhAturyAvasthA iti / dvidhA pittAdInAM gatirityarthaH / tddvymudaahrti-aahaaretyaadi| atrApi pittasyAdAvupAdAnamagna zarIrarakSaNahetutvena tadAtmakakhAt / paktiH pAko bhuktAnAmiti shessH| pittaM pAcakAkhyamapi rUpaM vAtaH samAnAkhyaH paktapuruSavat / kaphaH klodakAkhyo jalavat ebhistribhiH pAkaH sampadyate yathA loke puruSAgnijalaistribhiriti / pittavAtakaphAnAM svAsthyAvasthArUpA prAkRtI vaikRtI gatirdAhAdibhiH / pittaJcaivetyAdi bahUniti oSacoSAdIn // 61162 / / gaGgAdharaH-kaphasyodAharaNamAha-prAkRtastvityAdi / prAkRtaH prakRtigati. maashritH| balamojorUpasya zleSmaNaH karma balamiti blhetuH| mala iti kartRtvena, paktiH pAkaH, balamiti balahetutvena, mala iti zarIramalinIkaraNAt, bhoja iti sArabhUtaM, yadi vA dvitIyazlauSmikojohetutvenaujaH, vakSyati hi zArIre-"tAvaccaiva zlaiSmikI For Private and Personal Use Only Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 726 ___ crk-sNhitaa| (kiyantaHzirasIyaH sarvA hi ceSTA vAtena sa prANaH prANinAM smRtH| tenaiva rogA jAyante tena caivoparudhyate // 64 // nityaM sannihitAmitra parIkSyAtmAnamAtmavAn / nityaM yuktaH paricaredicchannAyuranitvaram // 65 // tatra shloko| zirorogAH sahRdrogA rogA maanviklpjaaH| kSayAzca pir3akAzcoktA doSANAM gatireva ca // mAlinyakAraH mndaanaadivikaarheturucyte| nanvojaHkarma balaM kathaM prAkRtazleSmA kurute iti ? ata Aha-sa ceti / balakRdeva yaH prAkRtaH zleSmA sa eva kAye ojaH khyaatmiti| vakSyate ca zArIre-"tAvadeva zleSmaNazcaujasaH pramANam / " iti / suzrute'pyuktaM "saumyamojaH sarvadhAtUnAM tejH|" ityupacArAt sa vaikRtaH zleSmA pApmA rogaH // 63 // gaGgAdharaH-sA hItyAdi / vAteneti prakaraNAt prAkRtena / sarvA ceSTA iti prAkRtakriyA gmnaadyH| teneti vaikRtena uparudhyate mAryate hanyate ityarthaH // 64 // ___ gaGgAdharaH- nanvevaM tadA kiM karttavyamiti ? ata Aha-nityamityAdi / sannihitAmitraM svazarIrasthatvenAtinikaTasthAnyamitrANi zatravo vaikRtapittAdayo yasya taM tathAbhUtamAtmAnamAtmavAna prazastamanAH parIkSya yukta AtmahitAvahitacetAH san nityagamanazIlamAyunikharamagamanazIlatayA nityamicchan paricarediti // 65 // gaGgAdharaH-adhyAyArthamupasaMharati-tatretyAdi / zirorogA ityAdizlokadvayaM spaSTam // 66 // jasazca pramANam" iti ; duHkhahetutvAt paapmaa| sarvA hi ceSTA ityavikRtagamanAyAH, uparudhyane niyate // 61-64 // For Private and Personal Use Only Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 172 adhyAyaH sUtrasthAnam / 727 kiyantaHzirasIye'sminnadhyAye tattvadarzinA / jJAnArtha bhiSajAJcaiva prajAnAJca hitaiSiNA // 66 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne kiyantaHzirasIyo nAma saptadazo'dhyAyaH // 17 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| pUvvavad vyAkhyAtavyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau sUtrasthAne,kiyantaHzirasIyasaptadazAdhyAyajalpAkhyA saptadazI zAkhA // 17 // cakrapANiH-AtmavAniti prazaMsAyAM matupapratyayaH; yukta ityudya ktaH, anitvaram agatvaram // 65/66 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM kiyantAzirasIyo nAma saptadazo'dhyAyaH // 17 // For Private and Personal Use Only Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAdazo'dhyAyaH / athAtastrizothIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtreyaH // 1 trayaH zothA bhavanti vAtapittazleSmanimittAH / te punadvividhA nijAgantubhedena / tatrAgantavazchedana bhedanakSaNanabhaJjana piccha notpeSaNaveSTanaprahArabadhabandhanavyadhanapIr3anAdibhirvA gaGgAdharaH - atha zirorogahRdrogayoH saprabhedayoruktale doSamAnavikalpajavikArANAM viziSTavyAdhiSu jvarAdiSu hetUnAM kSayANAM gatInAJca vistaravacane'pi ca viziSTavyAdhivizeSANAmutsedhalakSaNAnAM pir3akAnAM madhye yA anyAH sAmAnyata uktAstAsAM vistareNa vakta trizothIyamadhyAyamArabhatearra ityAdi / adhyAyAdau trayaH zothA iti vAkyasyArthaM trizothamadhikRtya kRto'dhyAya iti trizothIyastaM tathA savvaM pUrvvAdhyAyavavyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH- yadyapyata Urddha vidhibhedo vakSyate tathApyAdau cikitsArtha prAdhAnyAcca prativAtAdijakhena trividhAnAha - traya ityAdi / nanu vAtapittazleSmanimittAstu khalu nijA eva tisraM SaNIye hutraktam / tatra nijaH zarIradoSasamutthaH / AgantuH bhUtaviSAdutratthaH / kathamatra te vAtapittakaphanimittAstrayaH zothAH punardvidhA bhavanti nijAgantukabhedeneti cet ? na / zothA vAtAdijakhena yadA jJAtavyAstadA traya eva, anyathA tu nijAgantubhedeneti / - nanu vAtAdijA eva zothAH punadvividhAH te iti padena sAmAnyataH zothA ityasmAdanuvRttedvidhA pratilomatatrayuktyAdAvAgantuzothasya nidAnaliGgacikitsAsUtrANyAha - tatrAgantavazchedanetyAdi / chedanaM dvidhAkaraNam / bhedanamAzayAvadAraNam | kSaNanaM cUrNanam / bhaJjanaM jarjarIkaraNam / picchanamatyarthaMpIr3anam / For Private and Personal Use Only cakrapANiH - pUrvAdhyAye pir3akA uktAH, tAzca zodharUpAH, tena zodhAdhikArAt trizothIyo'bhizrIyate / vakSyamANadvividhAdibhede vidyamAne'pi vAtAdikRtatritvAbhidhAnamagre vAtAdikRtasyaiva prAdhAnyakhyApanArtham / bhedanamAzayavidAraNaM, kSaNanamasthicUrNanam, bhaJjanaM jarjarIkaraNaM, picchana Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH sUtrasthAnam / 726 bhallAtakapuSpaphalarasAtmaguptAzUkakrimizUkA'hitapatralatA-gulmasaMspazanairvA svedanaparisarpaNAvamUtraNA viSiNAM saviSAviSaprANidaMSTrAdantaviSANanakhanipAtana; sAgaraviSavAtahimadahanasaMsparzanairvA zothAH samupajAyante // 2 // ne punaryathAsvaM hetujaivya'JjanairAdAvupalabhyantai nijavyaJjanaikadezaviparIteH, vraNa-bandha-mantrAgada-pralepa-pratApanirvApaNadibhizcopakramarupakramyamANAH prazAntimApadyante // 4 // utpeSaNaM zilayevotpeSaNavat / veSTanaM sarpAdivagranthibandhanam / vyadhanaM viddhavat knnttkaadinaa| prAtyaguptAyAH zUkaH / krimINAM zUruvatAM zukaH krimizUkaH / ahitapatrAdiH vRzcikAlyAdInAM ptraadiH| svedanetyAdinA vipinnaamitynenaanvyH| te punariti cchedanAyAgantujAH zothA Adau yathAsvaM hetujaiH khar3a gAdihetubhavaivyaM janalakSaganijavyaJjanakadezaviparInaiH shaariirdopjlkssnnebhyH| AgantUnAmekadezena IpallakSaNena nijo rogaH pUrvameva vAtAdibhiranvIyate / Agantuhi vyathApUnoM jAyate, pazcAt nijaiopairanuvadhyate iti / kizcidviparItairAdau prathamamupalabhyante'rthAt uttarakAlaM vAtAdibhiranuvadhyante ityrthH| uktaM hi"Aganturanveti nijaM vikAraM nijastathAgantumatipaTaddhaH" iti / Agantuzothasya hetulakSaNe uktvA kriyopkrmsuutrmaah-vrnnetyaadi| vraNe bandho vraNabandhaH / bandhamantrAdayo yathAyogyaM vidheyaaH| AdinA zodhanaropaNAdInAM grahaNam / cakArastukArArthaH na tu smuccye| pUrvamupakramAbhAvAt / / 2-4 // asyarthapIdana, utpeSaNaM zilotpeSaNamiva, veSTanamagranthibandhanaM sAdibhiH, zUkayatAM krimINAM zUkara zUkakrimizUkaH, svedanAdibhirviSiNAmiti yojyam // 12 // sakrapANiH-AdAvupalabhyanta iti vacanAduttarakAlamAgantorapi nijatulyatAM bhUte, yaduktam'Aganturanveti nijaM vikAram iti| nijanyajanaikadezaviparItairiti nijalakSaNebhya AgantUnAmeradezo viparIto bhavati, sa ca vAtAdijanyazyAvavarNadhikAratvAj jJeyaH ; kiMvA, AgantuyathApUrvA bhavati pazcAt vAtAdibhiranubadhyate,nijastu pUrva vAtAdilakSaNaiyujyate,pazcAd vedanAvAn syAdityeka deshvipriitm| vraNe'riSTaandho pandhaH, bandhAdayazca yathAyogyatayA yodavyAH // 34 // For Private and Personal Use Only Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [trizothIyaH nijAH punaH snehasvedavamanavirecanAsthApanAnuvAsanazirovirecanAnAmayathAvatprayogAnmithyAsaMsajjanAdvA cchardAlasakavisUcikA-zvAsa-kAsAtIsArazoSa-pANDurogodara-*-pradarabhagandarAzoM vikArAtikarSaNAdvA kuSThakaNDrapir3akAdibhirvA cchardikSavathUgAra-zukra-vAta-mUtra-purISavegavidhAraNairvA karmarogopavAsAtikarSitasya vA sahasAtiguz2amlalavaNapiSTAnnaphalazAkarAgadadhiharitaka-madya-mandakavirUr3hanavazUkazamIdhAnyAnUpaudakapizitopayogAt mRtpaGkaloSTrabhakSaNAllavaNAtibhakSaNAddarbhasaMpIr3anAdAmagarbhaprapatanAt prajAtAnAJca mithyopacArAdudIrNadoSatvAcca zothAH prAdurbhavantItyuktaH sAmAnyo hetuH // 5 // gaGgAdharaH-nijazothAnAM hetuliGgakriyAsUtrANyAha-nijAH punarityAdi / aythaavdityyogaat| mithyAsaMsarjanAditi svedAdInAM yasya yat pathyamuktaM tadviparItapathyAhArAt / cha dirogAtikarSaNaM shothheturbhvti| AdinA'pathyAdeo haNam / chapribhRtInAM vegavidhAraNAni shothhetvH| karmeti paJcakarmaNAM rogANAmupavAsasya cAtiyogaiH kaNaJca shothhetuH| atrAnuktarogAtikarSaNopasaMhArArthaM punarvacanam / sahasA tu atiguz2amlAdibhakSaNaM zotha. hetuH| atra rAgo rAgaSAivaH / mandaka mandajAtam / virUdamaGka ritama / navaM nUtanazca zUkadhAnyam tathA zamIdhAnyaJca / mRdAdarbhakSaNaM zothahetuH / prajAtAnAzca mithyopacArAditi navaprasUtAnAM pathyaviparItasevanAt / udINadoSatvAdvAtAdInAM svakAraNakupitakhAt kiMvA svasvakAraNaM vinatebhyaH kAraNebhya udIrNakhAt tena / ete hetavo doSaM kopayantaH zothaM janayantIti doSavyAdhyubhayasyaiva hetutvameSAmiti bodhyam // 5 // cakrapANiH-chAdayaH purANA eva zothahetayaH / karmAdyatikarSitasya tu sahasAti gupyAdisevanaM zothahetuH / karmeti paJcakarma / virUna zabdo kazamIdhAnyavizeSaNavAcako, prajAtAnAmityaciraprasUtAnAm // 5 // * pANDurogajvarodara iti cakrapANisvIkRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH sUtrasthAnam / 731 ayantvatra vishessH| zItarukSalaghuvizadadhUmopavAsAtikarSaNakSapaNAdibhirvAyuH kupitastvaGmAMsazoNitAdInyabhibhUya zothaM jnyti| sa kSiprotthAnaprazamo bhavati, tathA zyAvAruNavarNaH prakRtivarNo vaa| calanaH spandanaH kharaparuSabhinnatvagomA / chidyata iva bhidyata iva sUcIbhiriva tudyte| pipIlikAbhiriva sNsRpyte| sarvapakalkAvalipta iva cimicimAyate saGkacyate Ayamyata iti vAtazothaH // 6 // uSNatIkSaNakaTanAralavaNAmlAjIrNabhojanairagnyAtapapratApaizca pittaM prakupitaM tvaGamAMsazoNitAdInyabhibhUya zothaM janayati / sa viprotthAnaprazamo bhavati / kRSNanIlapItatAmrAvabhAsa uSNo mRduH kapilatAmralomA / sa ucyate dUyate dhUpyate uSmAyate vidyate klidyte| na ca sparzamuSNaM suSayate iti pittazothaH // 7 // gaGgAdharaH-vAtAdivizeSahetumAha-ayamityAdi / zItetyAdi / zItAdIni drvyaann| dhuumH| upavAsAtikarSaNam / kSapaNaM vamanAdibhirdoSakSapaNam / AdinA vyAyAmAdInAM grahaNam / tasya rUpamAha-sa ityaadi| prakRtivarNI gAtrasavaNaH / calanaH vRddhihAsAbhyAM saMkramaNaH / spandanaH sphurnnH| saGkacyate ityAkuzcanavAn / Ayamyate ityAyato bhavati // 6 // gaGgAdharaH--pittazothasya sahetuliGgamAha -ussnnetyaadi| kapileti pingglvrnnH| uSyata iti pAzvasthavahinava dahyate / dUyate tpyte| dhRpyate dhUmamivodvamati / uSmAyate vahirupNo bhvtynyairpyussnntyoplbhyte| khigrate dhammevAn bhavati / kliyate pAkAta saMkledo bhvti| na coSNaM sparza mudhyate na sahate // 7 // cakrapANi:-kSapaNaM vamanAdibhiH ; prakRtivarNo dehasamAnavarNaH, calaH saMkramavAna, spandanaH kmpnH| uSyate pAvastheneva vahinA dahyate, dhUpyate dhUmamibodvamati, uSNAyate pahiH paraiH * zrama iti ckrH| + pIDyate ivetyadhika paatthshckrpaannitH| For Private and Personal Use Only Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 732 crk-sNhitaa| / trizothIya: . gurumadhurazItasnigdhopayogairatisvAtAvyAyAmAdibhizca zleSmA prakupitastvaGmAMsazoNitAdInyabhibhUya zothaM janayati / sa kRcchotthAnaprazamo bhvti| pANDuzvetAvabhAso guruH snigdhaH zlakSNaH sthiraH styAnaH zuklAyaromA spoSNasahazceti zleSmazothaH // 8 // yathAsvakAraNAkRtisaMsargAda dvidoSajAstrayaH zothA bhavanti / yathAsvakAraNAkRtisannipAtAt sAnnipAtika eka evaM saptavidhI bhedaH / prakRtibhistAbhirbhidyamAno dvividhastrividhazcatuvidhaH saptavidho'STavidhaH zotha uplbhyte| sa punazcaika evotsedhasAmAnyAt // 6 // gaGgAdharaH-kAzothasya shetulinggmaah---gucityaadi| kRcchotthAnaprazama iti cireNAsyotpattiH prazamazca syAt // 8 // __gaGgAdharaH--zothasya vAtAdijakhena trividhave'pi saMsargato'pi bhedaM drshytiythaasvetyaadi| spssttm| nanu tahi trividhakhAdyaniyamo bhavatItyuktasaMkhyAdhikya. mapi bhavatIti ? ata Aha--prakRtibhirityAdi / prakRtibhirityupAdAnakAraNastAbhistAbhiriti doSAganturUpAbhiH pRthagadoSarUpAbhiH saMsRSTadoSarUpAbhiH sannipatitadoSarUpAbhiH, dvividha iti mAgeva svanidAnakupitadoSahetukalena prAgeva doSasambandhAbhAvena cchedanAdihetukalena bhedAda dvividhaH zothaH / punaH sa eva dvividhaH zotha uttarakAlaM yathAsvadoSAnuvandhena prAgeva ca doSasambandhena tridoSAvinA. bhASAt vAtajakhAdibhedena trividhH| sa eva trividhaH zothaH pRthagadoSasaMsRSTadoSabhedena cturvidhH| saMsargo hi dvAmyAM tribhizca bhvti| sa ca punaH pRthag doSadvandvadoSasannipatitadoSajavabhedena saptavidhazca bhvti| doSANAM pRthagadvandvasannipatitatve tu mAnavikalpena dviSaSTividhakhAntarbhAva iti bodhyam / utsedhasAmAnyAditi ucchitavasAmAnyAt / / 9 // apyuSNatvenopalabhyate, svidyati svedanavAn syAt / na suSUyate na sahate, sparzana na sahate, uSNaJca na shte| sa kRcchrotthAnaprazama iti cirotthAnaprazamaH, prakRtibhiriti kAraNaiH, ulsedhaH unnatasvam // 6-1 // For Private and Personal Use Only Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH sUtrasthAnam / 733 bhavanti caatr| dUyante* yasya gAtrANi svapantIba rujanti ca / pIr3itAnyunnamanyAza vAtazothaM tamAdizet // yazcApyaruNavarNAbhaH zotho naktaM praNazyati / snehoSNamaInAbhyAzca praNazyet sa ca vAtikaH // 10 // yaH pipAsAvarAtasya yate'tha vidhyte| svidyate kiyA gandhI sa pattaH zvayathuH smRtaH // yaH pItamukhanetratvaka pUrva madhyAt prsuuyte| tanutvaka cAtisAro ca pittazothaH sa ucyate // 1. // yaH zItalaH saktagatiH kaNDUmAn pANDureva ca / yaH pIr3ito nonnamati zvayathaH sa kaphAtmakaH // yasya zastrakuzacchedAnchoNitaM na pravarttate / kRcchreNa picchAM stravati sa cApi kaphasambhavaH // 12 // gaGgAdharaH---eSAM liGgAnyuktvApi punaH prAyobhAvINi liGgAnyAha-bhavantI. tyAdi / yante ityAdinA vAtazothasya liGgAni / svapantoveti nivedanAni / rujanti vythnte| tena kadAcidvAyonizcalakhAnna vyathante, calakhAt tu kadAcidvaprathante gAtrANi zothapradeze na khanyatra / evaM zothapradeze gAtrANi piidd'itaanyaashuunnmnti| naktaM praNazyatIti prazAmyati // 10 // gaGgAdharaH-yaH pipAsetyAdinA pittazothasya / dUyate itIha vidAhAdinA / vAtike tu vedanAdinA dUyanta iti bodhyam / gandhIti pAkAn kledena pRyagandhavAn bhvti| madhyAditi pUrva madhyazarIramArabhya pramUyate pittena doSe. ti shessH| madhyadezaprasavena pittAnumAnA / / 11 // gaGgAdharaH----yaH zItala ityAdinA kaphazothasya // 12 // cakapANiH-jhUyanta ityAdi punaH zlokena punarlakSaNAbhidhAnaM prAyo bhAvilakSaNadarzanArtham / svapantIveti nirvedanaH, enena, vAyozcalavena kSaNAJca ruka, kSaNAJca tadabhAva iti jJeyam / madhyAditi shriirmdhyaat| saktagatiravisArI, chinnAditi rachedAt // 10-13 // * ayante iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nizothIyaH 734 crk-sNhitaa| nidAnAkRtisaMsargAcchyathuH syAda dvidoSajaH / sAkRtiH sannipAtAcchotho vyAmizralakSaNaH // 13 // yastu pAdAbhinivRttaH zotho gurkhaGgago * bhavet / jantoH sa ca sukaSTaH syAt prasUtaH strImukhAcca yaH // 14 // yazcApi guhyaprabhavaH striyA vA puruSasya vaa| sa ca kaSTatamo zaM yo yasya ca syurupadravAH // 15 // chardiH zvAso'sacistRSaNA ro'tIsAra eva ca / saptako'yaM sadaurbalyaH zothopadravasaMgrahaH // 16 // gaGgAdharaH--nidAnetyAdinA dvandvajAnAM zodhAnAm / sakRitirityAdinA sAnnipAtikasya / / 13 / / gaGgAdharaH -epaamsaadhyvaadijnyaanaarthmaah-ystvityaadi| pAdAbhinitta iti pAdamabhi lakSavIkRtyAdI jAtaH / gubbaiGgagaH sarvAGgagaH ityarthaH / pAdAdikrame. NAdAvodehe jAtamAtraM laghudehe jAtave'pi zotho na pratikattuM zakyate / sa yadA gurumUrddha dehaM gacchati tadA jetu na zakyate'sAdhya ityarthaH-sukaSTa iti padena khyaapitH| pramUtaH strImukhAcca ya iti striyA vizeSeNoktakhAdepa puMso jntorsaadhyshothopdeshH| striyA mukhamAdAvArabhya yo guGgago bhavet sa striyAH mukaSTo'sAdhya ityrthH| uktaM hi-"adhobhAgo guruH strINAmRddha puMsAM gurustthaa|" iti // 14 // - gaGgAdharaH---vIsayorubhayorasAdhyazothalakSaNamAha yazcetyAdi / guhyaprabhavaH guhyAt pramUta ityarthaH / atrApi kaTatamapadenAsAdhya ucyane / upadrapayuktatve'pyubhayasya zothasthAsAdhyavam / / 15 / / gnggaadhrH-uktaanupdrvaanaah-chdirityaadi| athotsedhasAmAnyAdaikadezikAnAM zothAnAM sammAptivacanena svruupmaah| doSa bhede lakSaNazcAtra bhinnAdhikArAdvistareNa na vakSyate yathAvadoSa liGgaitivyavAdini // 16 // cakrapANiH- pAdAbhinivRttaH purupANAM laghAvadhodeze jAtaH san yadA na jIyate, tadA gurumUda dezaM gataH sa ca na pAyaMte jetum, yo hi ladhau pradeze jenu na pAyaMte gurupradezagato nitarAmeva na pAya'te ; evam, prasRtaH strImukhAcca ya ityapi jJeyam, vacanaM hi-'adhobhAgo guruH strINAmUddha : pusA gurustathA iti| uttAnupadravAnAha-chadirityAdi / / 14-16 // * sarvAGgagaH iti cakraH For Private and Personal Use Only Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH] sUtrasthAnam / 735 yasya zleSmA prakupito jihvAmUle'vatiSThate / Azu saMjanayecchothaM jAyate'syopajibikA // 17 // yasya zleSmA prakupitaH kaaklessvvtisstthte| Azu saMjanayecchothaM karoti galazuNDikAm // 8 // yasya zleSmA prakupito galavAho'vatiSThate / zanaiH saMjanayecchothaM galagaNDo'sya jAyate // 16 // gaGgAdharaH -ysyetyaadi| yasyetyAdinA upajidvikAlakSaNam / suzrute venamadhijihamAha / tadyathA -"jihvAgrarUpaH zvayathuH kakAta tu jihvopariSTAdapi raktamizrAt / zeyo'dhijidduH khalu roga epa vivarjayedAgatapAkamenam / / " iti / tenAnAzu saMjanayadityanenAzukAriraktasaMso'tra kaphasya zApitaH // 17 // gaGgAdharaH yasyetyAdi / atrApi AzusaMjanayecchothamiti vacanana Azu. kAriraktasaMsagaH kaphasya mUcitaH / ( idaM galazuNDIlakSaNam / atra kAkalaM tAlu. mUlam / ) suzrate tu-"ile mAsagbhyAM tAlumUlAt prado dIghaH zotho dhmaatvstiprkaashH| tRNAkAsazvAsakRt taM vadanti vyAdhi vaidyA galazuNDIti naamnaa||" iti / "zothaH sthUlastAdadAhaprapAkI prAguktAbhyAM tuNDikerI matA tu|" ityasyApyatrAvarodhaH // 18 // gnggaadhrH-ysyetyaadi| punayasyetyAdinA glgnnddlkssnnm| eSo'tra doSabhedena noktaH padAdhikArAt / suzrute hi svAdhikArAdvistareNoktaH / tadyathA "vAtaH kazcApi gale praddho manye tu saMsRtya tathaiva medaH / kurvanti gaDaM kramazaH svaliGgaH samanvitaM taM galagaNDamAhuH // todAnvitaH kRSNasirAkanaddhaH kRSNo'ruNo vA pvnaatmkstu| bhedo'nvitazyopacitazca kAlAt bhavet padigdhe ca gale'runazca // pArupyayuktazviraddhApAko yahacchayA pAkamiyAt kdaacit| vairasyamAsyasya ca tasya jantobhevena tathA tAlugalaprazoSaH / / sthiraH savarNo'lparugugrakaNDUH zotho mahAMzcApi kaphAtmakastu / cirAbhiddhiM kurute. 'cirAdvA prapacyate mandarujaM kadAcit ||maadhuyymaasysy ca tasya jantobhavet tathA taaluglprlepH| snigdho mRduH pANDuraniSTagandho medaHkRto nIrugathAtikaNDaH // cakrapANiH-sampratyutsedhasAmAnyAt prAdezikAn shothaanaah-ysyetyaadi| kAkalaM tAlumUlam / zanairitivacanena galagaNDakAriNo doSAzcirakriyA bhvaant| galagrahAdI cAzukAriNo For Private and Personal Use Only Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 736 crk-sNhitaa| [ trizodhIyaH yasya zleSmA prakupitastiSThatyantargale sthiraH / Azu saMjanayecchothaM jAyate'sya galagrahaH // 20 // yasya pittaM prakupitaM saraktaM tvaci sarpati / zothaM sarAgaM janayedvisarpastasya jAyate // 25 // yasya pittaM prakupitaM tvaci rkte'vtisstthte| zothaM sarAgaM janayet pir3akA tasya jAyate // 22 // yasya pittaM prakupitaM zoNitaM prApya zuSyati / tilakAH pinavo vyaGgo nIlikA tasya jAyate // 23 // pralambate'lAbuvadalpamUlo dehaanuruupkssyttddhiyuktH| snigdhAsyatA tasya bhavecca jantorgale'nuzabdaM kurute ca nityam // kRcchAcchusantaM mRdusavrvagAtraM saMvatsarAtItaparocakAttam / kSINantu vaidyo galagaNDinaM taM bhinnasvaraJcaiva vivarjayet tu // nibaddhaH zvayathyasya muSkavallambate gle| mahAn vA yadi vA hasvastaM gaNDamiti nidizet // " iti galagaNDAdhikAraH // 19 // gaGgAdharaH-- ysyetyaadi| yasya prakupitaH zleSmA sthiraH sannantagele tiSThati, tasya tadantagele sa Azu zothaM sNjnyet| sa ca zotho galagraho nAma jAyate // 20 // ' gaGgAdharaH yasya pittmityaadi| yasya prakupitaM pittaM saraktaM khaci sarpati / tat sarakta pittaM vaci sarAgaM zotha jnyet| tasya sa tu zotho viso nAma jAyate / visapo'yaM vistareNa cikitsite vakSyate // 21 // gnggaadhrH--ysyetyaadi| yasya prakupitaM pittaM khaci sthite rakte'vatiSThate / tat pittaM khastharaktAvasthitaM sarAgaM zothaM jnyet| sa ca zothaH pir3akA nAma jAyate // 22 // gaGgAdharaH yasya pittamityAdi / yasya prakupitaM pittaM zoNitaM prApya zuSyati zoSayati, zoSaNavizeSAt tasya tilakastila iva pratikRtistilakAla iti nAma jAyate, piplavo jatumaNi ma ca jAyate / vyaGgo mukhadeze nyaccho jaayte| doSA bhvnti| visarpasya pir3akAyAzca tulyakAraNatve'pi visarpe sarpaNazIlo dopaH piDakAyAJca sthiro jJeyaH, ata eva pir3akAsaMprAptau "avatiSThate ityuktam // 17-20 // cakrapANiH-yasya pittamityAdau pittaM prApya zoNitaM kartR zuSyatIti yojanIyam / piplako For Private and Personal Use Only Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH sUtrasthAnam / 737 yasya pittaM prakupitaM shngkhyorvtisstthte| zvayathuH zaGkhako nAma dAruNastasya jAyate // 24 // yasya pittaM prakupitaM karNamUle'vatiSThate / jvarAnte durjayo'ntAya zothastasyopajAyate // 25 // vAtaH plIhAnamuddhaya kupito yasya tiSThati / zanaiH paritudan pAzva plIhA tasyAbhivaddhate // 26 // yasya vAtaH prakupito gulmsthaane'vtisstthte| zothaM sazUlaM janayan gulmastasyopajAyate // 27 // nIlikA nAma ca jaayte| suzrute kSudrarogAdhikAra vizeSeNate rogA uktaaH| tadayathA-"kRSNAni tilamAtrANi nIrujAni samAni c| vAtapittakaphodrekAt tAn vidyAt tilkaalkaan|| nIru samamutpannaM maNDalaM kphrktnm| sahaja raktamISaca zlakSNaM jamaNiM viduH|| krodhAyAsaprakupito vAyuH pittena sNyutH| sahasA mukhamAgamya maNDalaM visRjatyataH / nIrujaM tanukaM zyAvaM mukhe vyaGgaM tamAdizet / / " iti // 23 // gnggaadhrH-ysvetyaadi| yasya prakupitaM pittaM dvayoH zaGkhayoravatiSThate, tasya tayoH zaGkadezayodAruNaH zvayadhuH zaGkakA nAma jAyate // 24 // gaGgAdharaH yasya pittmityaadi| yasya prakupitaM pittaM jvaritasya karNamUle'vatiSThate tasya jvarAnte karNamUle tataH zotho jAyate / sa durjayo'ntAya bhavati / / 25 // gaGgAdharaH vAta ityaadi| yasya kupino vAtaH plIhAnamuddhaya tiSThati, tasya vAmaM pAzva zanaiH paritudan plIhA nAr3I abhivarddhate // 26 // gnggaadhrH-ysyetyaadi| yasya prakupito vAto gulmasthAne gulmanidAnokta sthAne'vatiSThate, tasya sa vAtaH sazulaM zothaM gulmAkhyaM janayan janayati / tasya sa gulma upajAyate // 27 // aTulA iti prsiddhaaH| dAruNo'nupakramAdAzu maarkH| durjayo'ntAyeti durjayo vA yathAkramamupakramyamANaH, antAyeti mithyopakramAda veti mantavyam ; ayameva zotho'nyatrApyuktaH--"sanni pAtajvarasyAnte karNamUle sudaarunnH| zothaH saJcAyate tena kazcideva pramucyate" iti // 21-25 // For Private and Personal Use Only Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| / triodhImaH yasya vAtaH prakupitaH zothazUlakarazcaran / vakSaNAd vRSaNo yAti vRddhistasyopajAyate // 28 // yasya vAtaH prakupitastvamAMsAntaramAzritaH / zothaM saMjanayet kukSAvudaraM tasya jAyate // 26 // gaGgAdharaH-yasya vAta ityaadi| yasya prakupito vAto vaGkSaNe zothazUlakaraH saMzcaran vaGkSaNApaNau yAti, tasya vRddhirnAma roga upajAyate iti| suzrute'yaM vRddhirogaH prpnycenoktH| tadayathA-"vAtapittazleSmazoNitamedomUtrAtranimittAH sapta vRddhyH| tAsAM mUtrAzranimitte vRddhI vAtasamutthe kevlmutpttiheturnytrH| adhaH prakupito'nyatamo hi doSaH phalakoSavAhinIrabhiprapadya dhamanIH phalakopayoTa ddhiM janayati, tAM ddhimiti AcakSate / tAsAM bhaviSyatInAM pUvvarUpANi vastikadimuSkameSu vedanA mArutanigrahaH phlkossshophshceti| tatrAnilaparipUrNA vastibhivAtatAM paruSAm animittAnilarujaM vAtaddhimAcakSate / 1 / pakoDambarasaGkAzAM jvaradAhoSmavatI cAzusamutthAnapAkAM pittaddhim / 2 / kaThinAmalpavedanAM zItAM kADUmatI zleSmaddhim / 3 / kRSNaskoTAnAM pittaliGgAM raktaddhim / 4 / mRdusnigyAM kaNDamatImalpavedanAM tAlaphalaprakAzAM medoddhim / 5 / mUtrasandhAraNazIlasya mUtraddhirbhavati, gacchatto'sya pUrNA tirikha kssubhyti| mUtrakRcchavedanAM vRSaNayoH zvayathu koSayozcApAdayati, tAM mUtraddhiM vidyAt / 6 / bhAra. haraNavalavadvigrahavRkSaprapatanAdibhizcAyAsavizepairvAyuratipaTaddhaH prakupitazca sthUlAasyetarasya caikadezaM viguNamAdAyAdho galA vaGkSaNasandhimupetya prandhirUpeNa sthikhA'pratikriyamANe ca kAlAntareNa phalakoSaM pravizya mukaM shokmaassaadyti| AdhmAto vastirivAtataH pradIrghaH zoko bhvti| sazabdamavapIr3itazcoddha mupaiti / vimuktazca punarAdhamati / tAmantraddhiprasAdhyAmAcakSate / iti| atra vaGkSaNasandhisthA yadA tadAsAdhyeti zeyam // 28 // gaGgAdharaH--yasya vAta ityAdi / yasya prkupit| vAtastvaGmAMsAntaramAzritaH san zothaM janayet, tasya sa kukSAvudaraM jAyate // 29 // cakrapANiH--gulmAdayo vistaravaktavyA api ihotsedhasAmAnyAt lezata pucynte| zodha. saMgraha iti zothatvenotsebharUpeNa saMgrahaH zothasaMgrahaH // 26-31 / / For Private and Personal Use Only Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH] sUtrasthAnam / 736 yasya vAtaH prakupitaH kukSimAvArya tiSThati / nAdho vrajati nApyUrddha mAnAhastasya jAyate // 30 // rogAzcotsedhasAmAnyAdadhimAMsArbudAdayaH / viziSTA nAmarUpAbhyAM niddezyAH zothasaMgrahe // 31 // gaGgAdharaH-asya bhedo vkssyte-ysyetyaadi| yasya prakupito vAtaH kukSimAvAyya tiSThati. nAgho nApyUddha vrajati, tasya sa AnAho nAma rogo jAyate // 30 // ____ gaGgAdharaH-upasaMharati---rogA ityaadi| iha zothasaMgrahe utsedhasAmAnyAt anye ye'dhimAMsAdhUdAdayo rogAste nAmarUpAbhyAM viziSTA nirdiSTA buddhimadbhiH / tadyathA suzrute--- "gAtrapradeze kacideva doSAH saMmUrcchitA mAMsamamRk pradUSya / vRttaM sthira mandarujaM mahAntamanalpamUlaM ciradvApAkam / kurvanti mAMsopa. cayazca zokaM tapaJcadaM zAstravido vadanti / / vAtena pittena kaphena cApi raktana mAMsena ca medasA c| tajjAyate tasya ca lakSaNAni grantheH samAnAni samAdizanti // doSaH praduSTo rudhiraM sirAzca sampIDya saGkocya gatasvapAkam / sAsrAvamunnAti mAMsapiNDaM mAMsAGka rairAcitamAzu sRddhim // sravatyajasra rudhiraM praduSTamasAdhyametadUdhirAtmakaM syaat| raktakSayopadravapIr3itakhAt pANDubhavedabudapIr3itastu / / muSTipahArAdibhirahite'Gge mAMsaM praduSTaM prakaroti zopham / avedanaM snigdhamananyavarNamapAkamazmopamamapracAlyam // praduSTamAMsasya narasya gAr3ametadbhavenmAMsaparAyaNasya // mAMsAcu dankhetadasAdhyamuktaM sAdhyepvapImAnyapi varjayeta tu| saMpratrataM marmANi yacca jAtaM srotaHsu vA yacca bhavedacAlyam // yajjAyate'nya khalu pUrvajAte the yaM tadadhyabu damabudAH // yad dvandvajAtaM yugapat kramAdA dvirabudaM taca bhavedasAdhyam // na pAkamAyAnti kaphAzikakhAnmedo'dhikalAcca vizeSatastu / doSasthirasAda grathanAca teSAM sAbudAnyeca nisargatastu // " granthizva suzrute yathA-"vAtAdayo mAMsamasak praduSTAH sandUSya medazca kakAnubanyam / vRttonnanaM vigrathitantu zopha kurcantyato granthiriti pradiSTaH // Ayamyate vyathyata eti todaM prabhrazyate kRtyata eti bhedam / kRSNo. 'mRduvaistirivAtatazca bhinnaH sraveccAnilajo'sramaccham // dandahyate dhUpyati cAtimAtraM pApacyate prajvalatIva cAti / raktaH sapIto'pyathavApi pittAdbhinnaH sraveduSNA tIva duSTam // zIto vivo'haparujo'tikADuH pASANavat saMhana For Private and Personal Use Only Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 740 crk-sNhitaa| trizothIyaH noppnnH| cirAbhivRddhizca kaphaprakopAdbhinnaH sravedraktaghanazca pUyam // zarIradbhikSayaddhihAniH snigyo mahAnalparujo'tikaNDuH / medaHkRto gacchati cAtibhinne piNyAkasarpiHpratimantu medaH // vyAyAmajAtairavalasya taistairAkSipya vAyuhi siraaprtaanm| sampIDya saGkocya vizoSya cApi granthiM karotyunnatamAzu vRttam / / granthiH sirAjaH sa tu kRccha sAdhyo bhavedayadi syAt sarujazcalazca / aruk sa evApyacalo mahAMzca mammotthitazcApi vivjjniiyH||" iti / apacI cAtra draSTacyA muzrutoktA / tadyathA-"hanvasthikakSAkSakabAhusandhimanyAgaleSUpacitantu medH| granthiM sthiraM vRttamathAyataM vA snigdhaM kaphazvAlparujaM karoti / / taM granthibhizcAmalakAsthimAtrairmatsyANDajAlapatimaistathAnyaH / ananyavarNarupacIyamAnaM cayApakarSAdapacI vadanti // kaNDayutAste'lparujaH prabhinnAH savanti nazyanti bhavanti caanye| medaHkaphAbhyAM khalu roga eSa sudustaro varSagaNAnu. vandhi // " ini| gaNDamAlApacI ca naatroktaa| "karkandhukolAmalakapramANaH kkssaaNsmnyaaglbkssnnessu| medakaphAbhyAM ciramandapAkaiH syAdgaNDamAlA vahubhizca gaNDaiH // te grandhayaH kecidavAptapAkAH sravanti nazyanti bhavanti caanye| kAlAnuvandhaM ciramAdadhAti saivApacIti pravadanti kecit // " iti / pAkaM prAptA gnnddmaalvaapciityrthH| zlIpadamuktaM suzrutena yathA-"kupitAstu doSA vAtapittazleSmANo'dhaH prapannA vaGkSaNorujAnujaGghAsvavatiSThamAnAH kAlAntareNa pAdamAzritya zanaiH zopha janayanti / tat zlIpadamityAcakSate / tat trividham vaatpittkphnimittmiti| tatra vAtajaM kharaM kRSNaM paruSa. manimittAnilaruja parisphuTati ca bahuzaH / pittajantu pItAvabhAsamIpanmRdu jvaradAhaprAyaJca / zleSmajantu zvetaM snigdhAvabhAsaM mandavedanaM bhArikamiti mahAgranthikaM knnttkairupcitnyc| tatra saMvatsarAtItamatimahavalmIkajAta pratamiti vajjenIyAni / bhavanti cAtra-trINyapyetAni jAnIyAt zlIpadAni kaphocchayAt / gurutvaJca mahattvaJca yasmAnnAsti vinA kaphAt / / purANodakabhUyiSThAH sarvattaSu ca shiitlaaH| ye dezAsteSu mAyante zlIpadAni vishesstH|| pAdavaddhastayozcApi zlIpadaM jAyate nRNAm / karNAkSinAsAzizne ca keci. dicchanti tdvidH||" iti / branarogazcAnyatra dRzyate--.."atyabhiSyandi. gumi-sevanAnnicayaM gtH| karoti granthivacchophaM doSo vaGkSaNasandhiSu / / jvarazUlAGgadAhADhyaM taM brannamiti niddizet // " iti| evaM zilAyubhabhRtigalarogAdayaH svAdhikAre vAcyAH // 31 // For Private and Personal Use Only Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 16za adhyAyaH sUtrasthAnam / 741 vAtapittakaphA yasya yugapat kupitAstrayaH / jihvAmUle'vatiSThante vidahantaH samucchitAH // janayanti bhRzaM zothaM vedanAzca pRthgvidhaaH| taM zIghrakAriNaM rogaM rohiNIti vinidizeta // trirAtra paramaJcAsya jantorbhavati jIvitam / kuzalena svanukrAntaH ni sampadyate sukhI // 32 // gaGgAdharaH-prAdhAnyAdAzukAritAca galagatarohiNImAha / athAsya glshothvishessmaah-caatetyaadi| yasya pRthagvAtapittakaphAH yugapaJca kupitAstrayo vAtapittakakAH samucchitAH praddhA jivAmUle'ntarvidahanto'tratiSThante, tatra bhRzaM zothazca jnynti| pRthagvidhAH pratidopajA vedanAzca jnynti| ta jihvAmUle jAtaM zothaM zIghrakAriNaM zIghramArakaM rogaM rohiNIti nAmnAdizet / vAtapittakaphA iti pRthak punasya iti vacanAt yugapat kupitAzca ya iti vAtapittakaphAH sannipatinA ityarthaH / zIghrakAritvavacanAt raktamapyatra bodhyam / samucchitA iti atiTaddhAH / bhRshmtiduHkhdm| zIghrakAriNaM mocanahananAnya. tarat zIghra kattuM zIlaM yasya taM tthaa| ukta hi-"sa zIghra zIghrakAritAt prazamaM yAti hanti vA" iti / zIghramArakavaM dshyni-triraatrmityaadi| paramaM jIvitamityAyuH paramAyurityarthaH / asya jantotrirAtraM paramAyurbhavatItyarthaH / iti bakuzalabhiSajopakrAntakhe'nupakrAntakha ca bodhyam / kuzalena tu bhiSajA kSipramanukrAntazcikitsitumArabdhaH rohiNImAn pumAn kSipraM sukhI ArogyavAn sampadyate / ityubhayatraiva kSiprazabdAnvayaH / etenAviruddhA suzrutenApyuktA vAtAdibhedaina rohinnii| yathA--"gale'nilaH pittakaphau ca mUcchito pRthak samastAca tathaiva zoNitam / pradRpya mAMsaM galarodhino'ka rAna sRjanti yAna sAsuharA tu rohinnii|| jihAM samantAbhRzavedanA ye mAMsAGkarAH kaNThanirodhinaH syuH| tAM rohiNIM vAtakRtAM vadanti vAtAtmakopadravagAdayuktAm // kSimodmA kSipravidAhapAkA tIbajvarA pitta nimittataH syAt / sotonirodhinyapi mandapAkA gucI sthirA sA kaphasammatA vai / / gambhIrapAkyaprativAyevI cakrapANiH-samucchritA atiriktapramANAH, bhRshmtyrthHkhkaarnnm| kSipramityanupakrAnta ityanena saMbadhyate, aina nighAvaM yasa ra.sya ka zIzama iti cAya nottiSTate, vicA, For Private and Personal Use Only Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir trizothIyaH 742 crk-sNhitaa| santi caivaMvidhA rogAH sAdhyA daarunnsmmtaaH| ye hanyuranupakrAntA mithyAcAreNa vA punH|| 33 // sAdhyAzcaivApare santi vyAdhayo mRdusammatAH / yatnAyanakRtaM yeSu karma sidhyatyasaMzayam // 34 // asAdhyAzcApare santi vyAdhayo yApyasaMzitAH / susAdhvapi kRtaM yeSu kamma yAtrAkaraM bhavet // 35 / / santi cApyapare rogA yeSu karma na sidhyati / api yatnakRtaM * vaidaina tAn vidvAnupAcaret // 36 // tridoSaliGgA trayasambhavA syAt / sphoTAcitA pittasamAnaliGgA'sAdhyA padiSTA rudhirAtmikeyam / " iti| paJca rohiNyaH syuriti // 32 / / gaGgAdharaH--nanvevaM zIghrakArI kimeSa eva rogo'sti, na banyaH 1 ityAkAyAyAmAha-santi cetyAdi / evaMvidhA iti zIghrakAriNo rogAH jvraantjaatknneshothvlyaadyH| sAdhyA dAruNasampratA iti dAruNavaM vivRNotiye hnyurityaadi| kuzalenopakrAntatve saadhytvm| akuzalenopakrAntatve tathA cAnupakrAntatve ye hanyuste dAruNakhena sAdhyatayA sammatAH // 33 // gaDhAdharaH-dAruNavaprasaGgena mRdukhaadikmpyaah-saadhyaashcetyaadi| mRdulaM vivRNoti-yatnAyanetyAdi / karmeti kartRpadam // 34 // gaGgAdharaH-sAdhyasya dAruNatvamRdukhabhedAvuktvA asAdhyasya bhedamAhaasAdhyA ityAdi / yApyasaGgitA iti vikRNoti / yeSu rogeSu susAdhurUpeNa kRtaM kamme cikitsA yAtrAkaraM kAlakSepaNakarayApanAkadityarthaH // 35 // gaGgAdharaH-asAdhyasya bhedAntaramAha-santItyAdi / na sidhyatItyasiddhatvaM vikRNoti / apiityaadi| kuzalairapi vaidayaMtrakRtamapi kamme yeSu na sidhyati bhitra sampayate sukhIti vyAdhimahimnA bhavati, vyAdhezvaitat svarUpaM yat zIghraM hanti zIghra prazAmyatIti ; yadukta "sa zIghraM zIghrakAritvAt prazamaM yAti hanti vA" iti // 32 // . cakrapANiH- etadeva zIghrakAritvam anyeSvapi jvarAtakarNazothavalayAdiSvastItyAha-santi herymityaadi| dAruNA iti sammatA daaruunnsmmtaaH| dAruNaravaprasaGgena mRdAdibhedAnapyAha * bAlairiti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 148 abhyaayH| suutrsthaanm| sAdhyAzcaivApyasAdhyAzca vyAdhayo dvividhAH smRtaaH| mRdudAruNabhedena te bhavanti caturvidhAH // 37 // ta evAparisaMkhyayA bhidyamAnA bhavanti hi / rujAvarNasamutthAna-sthAnasaMsthAnanAmabhiH // prayojanasiddhiM na karoti te rogAH pratyAkhyayA ityarthaH / vidvAniti sAdhyatAsAdhyavAdisarvaprakAreNa vyAdhi tadupakramazca savvathaiva viditavAn , tAnnopAcaret // 36 // gaGgAdharaH---evaM mRdudAruNabhedena sAdhyasyAsAdhyasya ca bhedaanupsNhrtisaadhyaashcaivetyaadi| mRdudAruNabhedeneti mRdusAdhyA dAruNa sAdhyA mRdusAdhyA dAruNAsAcyA iti catuvidhA bhvnti| atrAsAdhyAnAM mRdutvaM yApyatvaM dIghekAlena maarkkhm| dAruNavantu pratyAkhyeyatvaM sadyaHprANahatta vaJceti kazcina, tnn| kAlAntareNa mArakatve'pi ca daarunnkhaat| tasya hi prtyaakhyeytvmstyeveti| ta eveti catuvidhA eva rujA vAtAdikRtavedanA cimicimAdiranekaH / varNA api vAtAdikRtAH zyAvAdayo bhvH| samusthAnAni vAtAdInAM kAraNAnAM kaarnnaani| rukSajAgaraNAdIni tathA svastha vyAdhInAM svasvakAraNAni vahuni snti| sthAnAni vyAdhInAJca tAni tAni bahUni gAtrapradezarUpANi snti| saMsthAnAni vAtAdibhiH samaviSamasamavAyAravatvena kRtAni rUpANi aparisaMkhyeyAni nAmAni jvararaktapittAdIni aparisaMkhyeyAni tairbhidyamAnAste catuvidhA vyAdhayo. 'parisaMkhyayA bhavanti / saadhyaashcetyaadi| yAtrAkaraM yApanAkara, bAlerajhaiH, asAdhye ajJA evotsAhAt pravartanta ityrthH| asAdhyasya mRdAruNavaM yApyapratyAkhyeyabhedena, tathA sadyaHprANahara-kAlAntaramANaharatyAdinA ca // 33-37 // ckrpaanni:--rujaavnnetyaadi|-smutthaanbhedaa hetubhedAH, rumabhojamarAtrijAgaraNAdibhinnahetujamyo hi vAto bhinnopakramasAdhyazca bhavatIti bhAvaH ; sthAnabhedA AmAzayAdayo rasAdayazca ; saMsthAnamAkRtiH, yathA--gulmArbudAdiH ; nAmabhedo yathA---ekasminneva rAjayakSmaNi rAjayakSma. For Private and Personal Use Only Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 744 crk-sNhitaa| / trizothoyaH vyavasthAkaraNaM teSAM yathA sthUleSu saMgrahaH / tathA prakRtisAmAnya vikAreSUpadizyate // vikAranAmAkuzalo na jihIyAt kadAcana / na hi sarvavikArANAM nAmato'sti dhruvA sthitiH // 38 // sa eva kupito doSaH smutthaanvishesstH| sthAnAntaragatazcApi vikArAn kurute bahUn / nanvevaM cedaparisaMkhyeyavaM vyAdhInAM katha cikitsitu vyavaharttavyamiti ? ata aah-vyvsthetyaadi| teSAM parisaMkhyAvihInAnAM vyAdhInAM cikitsArtha sthUleSu rogeSvaSTodarIyokteSu yathA saMgrahaH sajhe po vyavasthAkaraNaM saMkhyayoktArthamupadizyate tathA saMkhyayA'nukteSu vikAreSu prakRtisAmAnyaM samatAkAraNasamAnatAvyavasthAkaraNamupadizyate / prakRtibhUtakAraNavAtAdisAmAnyaM hi sarvepyeva vyAdhiSu vrtte| tadabhedena savveSAM vyAdhInAM saMkhyA vyavasthA kartavyeti bhaavH| vikAreSvapi dRzyate iti pAThe'pi tulyaarthH| vakSyate hyaSTodarIye "sace vikArA vAtapittakaphAn nAtivattante" iti / nanu rujAvarNAdibhedena jJAtatve cikitsAvizeSAt tasya zAnamAvazyaka manyathA tadrogasya rujAvaNanAmAdyAne pratIkAro na bhavatIti ? ata aahvikaarnaametyaadi| vikArANAM jyararakta pittAdinAmabhedenAviditavAn cikitsitumiti zeSaH / lajjAbhAve hetumAha-na hItyAdi // 37 // 38 // gaGgAdharaH kuto nAmato na dhruvA sthitiriti ? ata Aha--sa evetyAdi / sa eva jvarAditattadvaprAdhyArambhaka eva doSaH punaH samutthAnavizeSataH atiisaaraashossaadisNjnyaa| nanvevamaparisaMkhyeyatve kathaM vyavahAra ityAha-vyavasthetyAdi / vyavasthAkaraNaM cikitsAvyavahArArtha saMkhyAkathanam / yathAsthUleviti ye ye sthUlA udaramUtrakRcchrAdayaH teSu saMgraho. 'STodarIyarogasaMgraha ityrthH| sthUleSu vikAreSu azodarIye saMjJayA'nukteSu kathaM vyvsthaakrnnmityaah-tthetyaadi| prakRtisAmAnyaM samAnakAraNatA, tena anukta Su sAkSAda vyAdhiSu, vAtajo'yaM ilepmajo'yamiti tathA rasajo'yam raktajo'yamityAdikA cikitsAgyavahArArtha vyavasthA kartavyeti bhAvaH ; ata evAzodarIye vakSyati--"sace vikArA vAtapittakaphAn nAtivartante' iti / jvararaktapittAdivannAmAjJAlepa vAtAdijanyatvajJAnenaiva pracaritamyamityAha-vikAretyAdi / sthAnAntaragatazcetyatra cakAra ekasthAnagato'pi bahuvikAraM karotIti samucinoti, yato vakSyAMta For Private and Personal Use Only Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18za adhyAyaH 745 sUtrasthAnam / tasmAdvikAraprakRtIradhiSThAnAntarANi ca / samutthAnavizeSAMzca buddhA karma samAcaret // 36 // yo hya tat tritayaM jJAtvA kANyArabhate bhiSaka / jJAnapUrva yathAnyAyaM sa karmasu na muhyati // 40 // nityAH prANabhRtAM dehe vaatpittkphaastryH| vikRtAH prakRtisthA vA tAn bubhutseta pnndditH||41|| dInAM kAraNavizeSatazca nAmataH sthitirasti / tato yeSAM sthAnAntaragataH san cakArAt tatsthAnastho'pi vA bahUn vikArAnatIsAraraktapittAvyatiriktAn kurute| tato nAmabhedataH sthitirna dhruvaasti| nana nAmAzAne sati kathaM cikitsitavyamiti, ata aah-tsmaadityaadi| tasmAditi vyAdhInAM nAmnaH sthiteravasA / vikAramakRtIyA'dhInAM samavAyikAraNAni vAtAdidoSAn rasaraktAdidUSyAMzca teSAM kArya dRSTvA'dhiSThAnAntarANi ca buddhA kamme cikitsitaM samAcaret / nanvAmAzayagatapakkAzayagatavAtayoH rukSasvedaM snehapUrvasvedaM na prayujya sarvatra rukSo vA snigdho vA svedaH prayujyatAmiti ? ata Aha - adhisstthaaneti| aashyaantraanni| nanu mRttikAnapANDurogAdInAM prakRtirvAtAdInAM vizAnena na prazamo bhavatIti tatra kA gatiriti 1 ata Aha- samutthAnetyAdi // 39 // ___ gaGgAdharaH- etatritayavijJAnapUrvakakamrmakaraNe phalamAha-yo hetadityAdi / jJAnapUrva miti vyAdhInAM prakRtyadhiSThAnanidAna vizeSajJAnAnantaraM tatra yasya yat pratikriyA tasyAH kriyAyA jJAnapUrvakaM yathAnyAyaM yasmin vyAdhau yat kamme zAstroktaM tasmin vyAghau tat kamme yo bhiSak Arabhate sa bhiSaka kammasu vyAdhipratikArakammasu na muhyati // 40 // gaGgAdharaH-nanvevaM sati vyAdhInAM prakRtyAdInAM zAnasyAvazyakakhe ke "karoti glmaashritH| kaNThoda dhvaMsa kAsaJca svarabhedamarocakam" iti| adhiSThAnAntarANi bhAzayAntarANi, jJAnapUrvamiti cikitsAjJAnapUrvakaM, yathAnyAyaM yathAgamam ; evaM manyate-- thada, vAtArabdhasvAdijJAnameva kAraNaM rogANAM cikitsAyAmupakAri, nAmajJAnantu vyavahAramAtra prayojanArtha, na svarUpeNa cikitsAyAmupakArIti // 38-40 // cakrapANiH sampati vAtAdijJAnena rogajJAnamuddiSTaM tenopodghAtena bAtAdInAM prakRti For Private and Personal Use Only Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [trizothIyaH utsAhocchAsanizvAsa-ceSTA dhAtugatiH smaa| samo mokSo gatimatAM vAyoH kAvikArajam // 42 // darzanaM paktiruSmA ca kSut tRSNA dehamAIvam / prabhA prasAdo medhA ca pittakAvikArajam // 43 // sneho bandhaH sthiratvaJca gauravaM vRSatA balam / kSamA dhatiralobhazca kaphakarmAvikArajam // 4 // cAvazyavijJa yA bhavantIti? ata Aha--nityA ityaadi| vAtapittakaphAstrayaH samastA eva na khanyatamaH | vikRtAH kSINA vA ddhAvA ye kSINaddhasaMsRSTasamAnA vaa| prakRtisthA vaa| kSINA vA vRddhA vA kSINaddhasaMsRSTA vA ye ke'pi bhavantu te kenacidrUpeNa prANabhRtAM dehe nityA eva satatasambandhA eva santaH savva kriyAhetava eva bhvnti| paNDitastAna vikRtAn vA prakRtisthAna vA vAtapittakaphAra bubhutseta jJAtumicchet // 41 // gaGgAdharaH-- tatrAdau prakRtisthAnAM lakSaNAnyAha... utsAhocchAsetyAdi / cepTeti yathArthabhUtA vAGmanaHzarIramattiH samA ceSTA / dhAtugatiH paraparadhAtupoSakatayA gamanamavasthA vA samA avikRtaa| gatimatAM mUtrapurIpAdInAM samo mokSo yathAkAlaM yathAmAnaM vahirmocanam // 42 // gaGgAdharaH- atha pittknnyiaah-drshnmityaadi| darzanamityAdiSu pittasya prAkRtakarmANi / paktibhuktAnAM pAkaH / uSmA dehe svAbhAvikamauSNA paackaagnirvaa| prabhA dehkaantiH| prasAdo manaHprasannatA // 43 // gaGgAdharaH-sneha ityaadi| sneha ityAdinA kaphasya prAkRtakarmANi / snehaH zarIrasya cakkaNyam / bandhaH sAnubandha iti kazcit / zarIrAvayavasamdhInAM bandha iti yuktH| sthirakhamazithilasam / dahasya goravaM dehasya sthAnAm aprakRtisthAnAca lakSaNaM vakta mAha-nityA ityaadi| bubhutseta jJAtuminchet // 41 // cakrapANi:-ceSTetyavikRtA cezA / dhAtugatiriti rasAdInAM podhyaM dhAtuM prati gmnm| patimatAmiti purISAdInAM vahini saratAm, prasAdo manaHprasAdaH, bandhaH sandhibandhaH, sthiratvama bhazaithilyam, gauravaM prAkRtaM zarIragauravam, kSamA sahiSNutA, tirmanaso'cAnalyam, bhamAdayazca For Private and Personal Use Only Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 bhadhyAyaH sUtrasthAnam / 247 vAte pitte kaphe caiva kSINe lkssnnmucyte| karmaNaH prAkRtAddhAnivRddhirvApi virodhinAm // 45 // khaabhaavikgurutaa| vRSatA puMsvazaktiH / kSamAdayastrayaH prabhAvAH kaphakarmANi balamojaHkRtam // 44 // gaGgAdharaH-vAtAdInAM prAkRtakANyuktA vikRtakANyAha-cAta ityaadi| atra kazcin tu vRddhirvApi virodhinAmiti vAtAyanyatamakSaye'jyatamayaddhirbhavatIti vyAcaSTe, tnn| yugapattrayANAM kSayAnupapatteH pittaddhau zleSmaNaH savvAzena vinAzApattezca / vastutastu kSINA jahati liGgaM svam' ityuktyA idameva bodhyam / tadayathA 'karmaNaH prAkRtAddhAniH' iti vAtasya prakRtisthasya prAkRtaM karma utsAhAdikamuktaM yat tsmaaddhaanirpcyH| alpotsAho'nutsAhaH alpo. chAso'lpanizvAsaH / alpaceSTA / rasAdInAmuttarottaradhAtupoSakalamalpam / malAdInAmalpamokSa iti kSINavAtasya krm| athavA prAkRtAdutsAhAdikarmaNo virodhinAmanutsAhAdInAM vRddhiriti tattadeva kammai lbhyte| kSINe vAtasyeti tulyameva kSayalakSaNamubhayathaiva bhavatIti vAzabda upaattH| evaM pittasya prakRtisthasya yad yat prAkRtaM kamma darzanAdikamuktaM tasmAddhAnirapacayastasmAdvA virodhinAmadarzanAdInAM vRddhiH pitte kSINe lkssnnmucyte| tathA ca pittakSaye'lpadarzanamadarzanaM vaa| alppktirpktirvaa| alpoSmAnuSmA vaa| alpakSudhA akSudhA vA, alpatRSNA cAtRSNA vA, dehamAdevamalpaM na vA, alpaprabhA aprabhA vA, manasazvAlpaprasAdoprasAdo vA, alpamedhA cAmedhA veti bhvtiiti| evaM kaphasya prakRtisthasya prAkRtaM karma snehAdika yadyaduktaM tasmAt tasmAt kammeNo hAnirapacayastattatkammaNo virodhinAM raukSyAdInAM vRddhirvA kaphe kSINe lkssnnmucyte| tathA ca zleSmakSaye dehasyAlpasnigdhakhaM raukSyaM vA, zarIra zleSmaNaH prabhAvAt kriyante, evamanyatrApi jJeyam / karmaNaH prAkRtAditi vAtAdiprakRtikarmatvenoktAdutsAhAdeH, haanirpcyH| vRddhiApi virodhinAmiti-uktaprAkRtalakSaNavirodhinAM karmaNAM vRddhiH, yathA-vAtakSaye utsAhavirodhinI viSAdasya vRddhiH, pittakSaye'darzanApatyAdInAm, zleSmaH bhaye raukSyAdInAM vRddhiH, iha prAkRtakarmahAnau satyAm nAvazyaM virodhika vRddhirata ukta vRdirvetyAdi, na jhavazyamutsAhahAnAvalpamAtrAyAM satyAM viSAdo vaIte, alobhanyUnatve vA manAka lobho varddhate ; kiMvA, utsAhAyabhAvenAbhAvamukhena jJAnArtha 'karmaNaH prAkRtAdAniH' ityuktam, viSAdavRddhA tu vidhimukhena jJAnArthaM 'vRddhiApi virodhinAm' ityutam ; yaducyate-vRddhirvApi For Private and Personal Use Only Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 748 crk-sNhitaa| trizothIyaH doSaprakRtivaizeSyaM niyataM vRddhilakSaNam / doSANAM prakRtihAnivRddhizcaiva parIkSyate // 46 // sandhInAmalpabandhanamabandho vA, dehamAMsAdyavayavasyAlpazaithilyaM zaithilyaM vA, dehe 'lpagurutvaM laghukhaM vA, strIsaMsargazaktiralpA na vA, alpavalamavalaM vA, alpakSamA akSamA vA, alpadhRtiradhRtirvA, alpalobho'lobho vA bhavatIti / / 45 // gaGgAdharaH- vAtAdInAM prAkRtakammeNAM bhAvAbhAvavacanena kSayalakSaNamuktavA sRddhi lakSaNamAha-doSetyAdi / doSANAM vAtapittakaphAnAM prakRtiH svabhAvaH rokSayAdikam / tasya vazeSyamAdhikyamevAtra vivakSitam, na khalpakhAdhikye / padArthAkhyatatrayuktyA'lpatvasya kSayalakSaNatvenoktakhAt taditaravRddhilakSaNe vaktavye taditarasyAdhikyamAtrasyaiva vaizeSyapadena labdhatvAt / tathA ca vAtasya prakRtisthasya raukSyazaityalAghavasaumyacalakhavaizabakharakhAnAM prakRtInAmAdhikya vAtasya vRddhilkssnnm| tasya rokSyazaityAdyAdhikyaM na pittakaphayo dilakSaNam, pitte kaphe ca tttddhrmsyaaniytkhaat| satyapi hi pittasya rokSya kaphe ca zaitye raukSyAdisahacaritasaukSmAzatyAdayazca na pitte kaphe ceti niyatakhAbhAvaH / niyatatvaM hi tadvadanyAttikatvaM yAdrUpyeNa yasya yattikalaM tApyeNa taditarAttikasamiti rUpeNa grAhyam / evaM pittasya prakRtisthasya sasnehoSNavatIkSNvadravakhAmlakaTuvasaravAnAM prakRtInAM dharmANAM vaizeSyamAdhikyaM pittasya vRddhilakSaNam / tathA zleSmaNazca prakRtisthasya gauravazaityamRdukhasnigdhakhamAdhuryasthaiyyepaicchilyAnAM prakRtInAM dharmANAM vaizeSyamAdhikyaM zleSmaNo ddhilakSaNamiti kazcidyAcaSTe / tanna manoramam / vAtasya rokSyazaityAdInAM pittasya sasnehoSNyA. dInAM kaphasya, gurukhazaityAdInAM vijJAnArtha lakSaNAnAM vaktavyakhAvazyakakhena nyanavadoSAditi / tasmAdatra vyAkhyAsyAmaH / prakRtiH svamAnasthasya rokSyAdiguNaH prAkRtaM karma ca prakRtisthave hi vAtAdInAM rokSaprAdidharmajanitamapi karma virodhinAmiti-virodhidoSANAm, yathA--pittavRddhau tu ileSmakSayo jAyate, ityevamAdi ; tamna, yataH anyadoSavRddhAvanyasyAvazyaM na pAyo bhavAta, tathAhi sati, pittavRddhau satyAM sadA ileSmakSayaH syAt, na ca doSAH parasparaghAtakAH iti prAgeva pratipAditam, pradezAntare'pi doSANAM svalakSaNahAnireva paraM kSayalakSaNaM "kSINA jahati liGgaM svam" ityanenoktam // 42-45 // ckrpaanniH-vRddhilkssnnmaah-dossetyaadi| prakRtiH svabhAvastasya vaizeSyamAdhikyaM, zleSmaNa: snehazaityamAdhuryAdiryA prakRtistasyA . snagdhAtiyAtimAdhurayAMdi dezepyaM vRddhi rakSaNam / For Private and Personal Use Only Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH / sUtrasthAnam / 746 tatra shlokaaH| saGkhyA nimittaM rUpANi zothAnAM sAdhyatA na ca / teSAM teSAM vikArANAM zothAstAMstAMzca pUrvajAn // raukSyAdivat prakRtirbhavati / teSAM vaizeSyam / teSAM vizeSo'tra padArthAkhyatatrayuktyA AdhikyaM na tu haaniH| tasmAjjAtaM prakRtaguNajakammeNAmadhikavalenAnuttisahitAtiriktaM yadyata kamme AdhmAnAdikaM tat sarca doSaprakRtivaizeSyam / tat tu pRddhilakSaNamityarthaH / uktaM hi-"doSAH praddhAH svaM liGgadarzayanti yathA. calam" iti / itthazca vAtAdInAM raukSyAdiguNavRddhayA janitAdhmAnAdimiliGgai raukSyAdInAM vRddhAnumAnenaiva vAtAdInAmapi vRddhAnumAnaM sidhyati tattadguNasamudAyaviziSTo hi vAtAdiH na khatirikta iti ; uktazca mahArogAdhyAyoktakarmANi pratisaMskRtya--"AdhmAnastambharokSAsphuTanavimathanakSobhakampapratodAH, kaNThoddhasAvasAdau zramakavilapanaM sNsshuulprbhedaaH| pAruSyaM karNanAdo viSayapariNatibhraMzadRSTipramohAH, vispandoTTinAni glapanamazayanaM tAr3anaMpIr3anazca / / nAmonnAmo viSAdo bhramaparipatanaM jambhaNaM romahaSoM, vikSepAkSepazoSagrahaNazuSiratA cchedanaM vessttnshc| varNaH zyAvo'ruNo vA taDapi ca mahatI svApavizleSasaMjJA, vidyAt karmANyamUni prakupitamarutaH syAt kapAyo rasazca // visphoTAmlakadhUmakAH pralapanaM svedana timUrchanaM, dorgandhyaM daraNaM mado visaraNaM pAko'ratistRbhramau / uSmA'tRptitamaHpravezadahanaM kaTumlatiktA rasAH, varNaH pANDuvivajjitaH kuthitatA kammANi pittasya vai|| tRptistandrA gurutA stamityaM kaThinatA malAdhikyam / snehApattyupalepAH zaityaM kADUH prasekazca // zoko nidrAdhikyaM dvAveva raso' paTusvAdU / varNaH zveto'lasatA karmANi kaphasya jAnIyAt // " iti / evamapi mahArogAdhyAye vkssynte| nanvataiH prAkRtahAniddhilakSaNaiH kiM syAditi ? ata aah-dossaannaamityaadi| arthAdataravikArajaiH karmabhidoSANAM prakRtiH svabhAvanAvasthA parIkSyate priiksskaiH| etaiH kSINalakSaNedoSANAM hAniH priikssyte| etaizca vRddhilakSaNairdoSANAM ddhiH parIkSyate'numAnAdibhiH // 46 // gaGgAdharaH-adhyAyArthasaMgrahAyAha-tatretyAdi / trayaH zoyA ityAdinA niyatamiti pratiniyatam / yadyasya prakRtilakSaNaM tad vRddhaM sat tasyaiva vRddhilakSaNamityarthaH, anye tu nizcitamityAhuH // 46 // cakrapANiH-- saMgraha zothAnAM sAdhyatAmiti snehoSNapamaInAmyAca praNazyet, sa ca vAtikama For Private and Personal Use Only Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ! trizothIyaH 750 crk-sNhitaa| vidhibhedaM vikArANAM trividhaM bodhyasaMgraham / prAkRtaM karma doSANAM lakSaNaM hAnivRddhiSu // zothAnAM sngkhyaa| chedanetyAdinA AgantuzothAnAM nimittm| te punarityAdinA ca rUpaM bahuvacanAt / vaNavandhetyAdinA kriyaasuutrshc| nijA ityAdinA doSajazothAnAM nimittaM sAmAnyata uktam / ayanvatra vizeSa ityAdinA doSavizeSavAtazothAnAM nimittaM bahuvacanAt / (pradIptistvityAdinA sammAptim ) / sa kSiprotthAnetyAdinA rUpazca / uSNatIkSNetyAdinA pittazothAnAM nimittam / prakupitamityAdinA sampAptim / sa kSipratyAdinA rUpazca / gurumadhuretyAdinA kaphazothAnAM nimittm| prakupita ityAdinA sammAptim / sa kRcchatyAdinA ruupnyc| yathAsvetyAdinA dvandvajazothAnAM nimittaM rUpazca / punayathAsvetyAdinA sAnnipAtikazothAnAM nimittaM rUpaJcoktam / prakRtibhirityAdinA punaH saGkhyA / bahuvacanAduktA vodhyA bhuvcnaacc| bhavanti cAtre. tyAdinA vAtAdijAnAM zothAnAM punaradhikarUpaJcoktamiti vodhyam / snehoSNamanAbhyAJcetyAdikamapi huapazayaM bahuvacanAdvidyAt / yastu pAdAbhinivvatta ityAdinA teSAM teSAM vikArANAM vAtAdijAnAM zothAnAmasAdhyatAvacanena taditareSAM sAdhyatA / teSAzca na ca sAdhyatA uktaa| etena yastu snehoSNamanAbhyAmityAdya pazayavacanaM sAdhyatAparatayA vyAcaSTe tad dRSitaM bhavati / chardirityAdinA tUpadravAzca na sAdhyatAvacanena bodhyaaH| yasyetyAdinA sampadyate sukhItyantena aikadezikAMstAMstAn pUrvajAn mAkzotharUpeNa jAtAn pazcAdupajihAditraNAdirUpeNa bhAvinaH zodhAna nimittasamprAptirUpasahitAzcaikaikazlokena tribhistu rohinniirognycoktvaan| iti yathoktakrameNa saGkhyAnimittarUpANi bodhyAni na tu ythaakrmenn| santi caivetyAdinA'dhimAMsabhedam / vikAranAmAkuzala ityAdinA triviyo bodhyasaMgrahaH / vikAravijJAnArtha bodhyAnAM prakRtyadhiSThAnAntarasamutthAna vizeSANAM saMgrahaH / utsAhetyAdinA vAtAdInAM prAkRtaM karma / ityukta jJeyam ; na ceti na ca sAdhyatAm, yathA--"yazca pAdAbhinivRttaH" ityaadi| teSAmityupajihvAdInAm / zodhAn pUrvajAnityabhidadhAnaH, upajihvAdiSu pUrva zotho bhavati, pazcApajihAdizegara tiriti darzayati, bhatta eva "bhAzu saJjanayet zotham" ityukA "jAyate'rayopa For Private and Personal Use Only Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 18 adhyAyaH ] suutrsthaanm| vItamoharajodoSa-lobhamAnamadaspRhaH / vyAkhyAtavAMstrizothIye rogAdhyAye punarvasuH // 47 // ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRte zlokasthAne trizozIyo nAma aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // vAte pitte ityAdinA doSANAM hAniddhiSu lkssnnm| etat sarca vyAkhyAtavAnityasya karmapadam // 47 // adhyAyaM smaapyti-agniityaadi| pUrvavadyAkhyeyam / iti trishothiiyaadhyaayH| itizabdaH smaaptivcnH| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau sUtrasthAnIyaH aSTAdazAdhyAyatrizothIyajalpAkhyA hyaSTAdaza zAkhA // 18 // jiTikA" ityuktm| bodhyo boddha nyo vikAraprakRtyAdiH, tasya trividhaM saMgrahamiti, "tasmAda vikAraprakutIH" ityAdarakta trayam // 47 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurbedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM trizothIyo nAma adhAdazo'dhyAyaH // 18 // For Private and Personal Use Only Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekonviNsho'dhyaayH| athAto'STodarIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // iha khalvaSTAvudarANi / aSTau muutraaghaataaH| aSTau kssiirdossaaH| aSTau retodoSAH / / sapta kuSThAni / sapta pidd'kaaH| sapta vIsarpAH / / Sar3atIsArAH / SaDudAvartAH / paJca gulmaaH| paJca pliihdossaaH| paJca kAsAH / paJca shvaasaaH| pazca hikAH / paJca tRSNAH / paJca cchrdyH| paJca bhaktasyAnazanasthAnAni / paJca shirorogaaH| paJca hRdrogaaH| paJca paannddurogaaH| paJco. nmAdAH / / catvAro'pasmArAH / ctvaaro'nirogaaH| catvAraH gaGgAdharaH-atha kSudravyAdhInAM vyavasthAkaraNaM sthUlavyAdhivaduktama, nanu sthUlavyAdhInAM vyavasthAkaraNaJca ca kiM tAvadityAkAnAyAM trizothIyAnantaramaSTo. darIyamAha-athAta ityaadi| adhyAyAdau aSTAvudarANIti vacanasyArthamAdAya aSTodaramiti padamadhikRtya kRto'dhyAya ityaSTodarIyastam iti sarva prAgvat vyAkhyAtavyam // 1 // gaGgAdharaH-udararogasyApi zopharUpakhena trizothIyAnantaraM prathamamekAdi saptAdisaGkhAkavyAdhInAmapi nirdezazcAtrodeza iti 1 sapta kuSThAnIti prAdhAnyAta mahAkuSTAni / bhaktasyAnazanasya sthAnAni AkararUpANi arocakakAraNam cakrapANiH-pUrvAdhyAya ukta vyavasthAkaragaM teSAM yathAsthUlepu saMgrahaH' iti, tadanu jijJAsAyAmaTAdudarANItyAdi yathAsthUlaM saMgraho'bhidhIyate / aSTodarIya iti cArthaparasaMjJA, udarAbhidhAnamAdI pUrvAdhyAyoktazothasAmAnyAt, udarANi utsedhasAmAnyAt zothaprabhedA evaM // 1 // cakrapANiH-ihakAdisaGkhyAparityAgAdasaMgrahaNamAdI kRtam, aSThasaGkhyAyA bahutvena prAdhAnyAt / viMzatisaGkhyA mehAdInam UnaviMzatyadhaHsaGkhyanupUrvIprAptambhAvAnna kRtaH prathama nivezaH ; yadyapi cikitsite aSTAdaza kuSThAni, tayApIha mahAkuSThAbhiprAyeNa saplocyate / par3adAvata ityatra na vegAndhAraNIyoktanyAyena uccArAdinirodhajAdaya udAvartA ihocyante / gulmaiAkhyAtA iti For Private and Personal Use Only Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH sUtrasthAnam / 753 krnnrogaaH| catvAraH prtishyaayaaH| catvAro mukhrogaaH| catvAro grahaNIdoSAH / catvAro mdaaH| catvAro mUrchAyAH / catvAraH zoSAH / catvAri klaivyAni / / trayaH shothaaH| trINi kilAsAni / trividhaM lohitpittm|| dvau vrau| dvau vraNau / dvAvAyAmau / va gRdhrasyau / dva kaamle| dvividhamAmam / dvidhA vaatshonnitm| dvividhAnyazIsi / eka UrustambhaH / ekaH sNnyaasH| eko mahAgadaH / / viMzatiH krimijAtayaH / vizatiH pramehAH / viMzatiyonivyApadaH / / ityaSTacatvAriMzada rogAdhikaraNAnyasmin saMgrahe samuddiSTAni / tAni yathodezamabhinirdizyante // 2 // . aSTAvudarANIti-vAtapittakaphasannipAtanIhabaddhacchidrodakodarANIti / / aSTau mUtrAghAtA iti--vAtapittakaphasannipAtAzmarIzarkarAzukrazANitanimittA iti / / aSTau kSIradoSA iti-vaivarya vaigandhyaM varasyaM paicchilyaM phenesaGghAto raukSyaM gauravamatisnehazcati / / aSTau retodoSA iti--tanu zuSka phenilamazvetaM patyatipicchilamanyadhAtUpahitamavasAdi ceti // 3 // itythH| kAraNasya kAyyarUpavenAbhinirvRttyA pazcArocakA iti labhyakhAnna rogAdhikaraNe kAraNavacane dossH| ityaSTacatvAriMzat sthUlarogAdhikaraNAni / kSudrarogAdhikaraNAnyapyanayA dizA uddeSTavyAni buddhimatA bhavanti // 2 / / gaGgAdharaH--yathoddezaM rogasaGkhyA niddizati-aSTAvudarANItItyAdi / eSAM yAdrUpyeNa yayA saGkhyayA upadeze cikitsAyAmupayogitAsti tAdrapyeNa prabhedAsahayopadarzanaM vodhyam / tena dvandvajAdInAM cikitsAmelakena prayojanasiddherne yathA gulmbhedstthaapiih| paJca tRSNeti saMbhojanasnehAdinitAnAmapi vAtAdijanya evAvarodhAt, For Private and Personal Use Only Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [bharodarIyA 754 caraka sNhitaa| sapta kuSThAnIti---kapAloDumbaramaNDalaya'jihvapuNDarIkasidhmakAkaNAnIti / / sapta pir3akA iti-zarAvikA kacchapikA jAlinI sarSapyalajI vinatA vidradhI ceti / / sapta visarpA iti-vaatpittkphaagnikrdmkgrnthisnnipaataakhyaaH||4|| Sar3atIsArA iti-vAtapittakaphasannipAtabhayazokajAH / / SaDdAvartA iti--vAtamUtrapurISazukracchadikSavathujAH // // paJca gulmA iti-baatpittkphsnnipaatshonnitjaaH| paJca pnIhadoSA iti---gulmaiAkhyAtA bhavanti / / paJca kAsA iti-vAtapittakaphakSatakSayajAH / paJca zvAsA iti---mahoI. cchinnatamakakSudrAH / / paJca hikA iti-mahatI gambhIrA vyapetA kSudrA cAnnajA c| paJca tRSNA iti-bAtapittAmakSayopasargAtmikAH / / paJca chardaya iti-dviSTAnnasaMyogavAtapittakaphasannipAtIdra kAtmikAH / / paca bhaktasyAnazanasthAnAnIti--- vAtapittakapha pAyAsAH / / paca zirorogA dvandvajavAdinA updeshH| sAnnipAtikasya vikRtivipamArambhAcikitsA vizeSopadezArtha pRthamizana miti sarvatra vovym| udagadhyAya'STodarANAM pRthak lakSaNAni dayitavyAni / / 3 / / gaGgAdharaH-sapta kusstthaaniitiityaadi| sapta kuSThAni lakSaNato vakSyate / sapta pir3akAH kiyantaHzirasIye darzitAH / paDadAvA navegAndhAraNIya drshitvegdhaarnnlkssnnodhyaaH||4||5|| __ gaGgAdharaH-paJca gulmA ityaadi| paJca plIhadopA iti gulmavyAsyAtA iti-vAtapittakaphasannipAtazoNitajA iti / bIhazabdenAtropalakSaNAta yakRdoSA api pazca tathaiva bodhyaaH| kiyantaHzirasIya zophasAmAnyAduktaH plIhadoSo'tra saGkhyAyA vyavasthAkaraNArthamupaviSTaH / paJca zirorogA ityaadi| sthAnamiva sthAnaM kAraNaM, tena anazanasthAnAnyarocakAnItyanena kAraNena kAryANyarocakAni For Private and Personal Use Only Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19 adhyAyaH ! sUtrasthAnam / iti--pUrvodezamabhisamasya vaatpittkphsnnipaatkrimijaaH|| paJca hRdrogA iti--shirorogairvyaakhyaataaH| paJca pANDurogA iti-vAtapittakaphasannipAtamRjAH / / paJconmAdA iti-vAtapittakaphasannipAtAgantunimittAH // 6 // __ catvAro'pasmArA iti-vaatpittkphsnnipaatnimittaaH|| catvAro'nirogAzcatvArazca karNarogAzcatvAraH pratizyAyAH catvAro mukharogAzcatvAro grahaNIdoSAzcatvAro madAzvatvAro mUrchAyA ityapasmAraiAkhyAtAH / / catvAraH zoSA iti-- sAhasasandhAraNakSayaviSamAzanajAH / / catvAri klavyAnIti--bIjopaghAtAt dhvajabhaGgAjarAyAH zukrakSayAcca // 7 // yaH zothA iti vaatpittshlessmnimittaaH| trINi kilAsAnIti raktatAmrazuklAni / / trividhaM lohitapittamiti Uddha bhAgamadhobhAgamubhayabhAgaJca // 8 // dvau barAvityuSNAbhiprAyaH zItasamutthaH, zItAbhiprAyazcoSNapUrvodezamabhisamasyeti kiyantaHzirasIyoktAnAM paJcazirorogANAmuddezamabhi lakSyIkRtya samasyAvibhedakAantarbhAvaNa saGkSipya / zirorogairini vAtapittakaphasannipAtakRmijA ityarthaH // 6 // gaGgAdharaH-cakhAro'kSirogA ityaadi| apasmArairvyAkhyAtA iti akSirogakarNarogapratizyAyamukharogagrahaNIdopamadamUrchAnAM saptAnAM catuzcaturvidhanamapasmAravat vAtapittakaphasannipAtajakhabhedAdityarthaH // 78 // gaGgAdharaH-cho jvraavityaadi| zItasamuttha ityanenaivoSNAbhiprAyakhasya lAbhe'pi yat punaruSNAbhiprAya ityuktaM tannidAnaviparItajvaritasya bhavatIti gRhyante ; tena saMgrahe kAraNAbhidhAnamanyAyyamiti na bhvti| pUrdoddezamabhisamasyeti kiyantaHzirasIye vistaroktAn saMkSipya, kiMvA kiyantaHzirasIya eva 'avibhedako vA syAda' ityAdi uddiSTAnabhisamasya parityajya zirasyeva hajArUpA ye pnycocynte| sAhasaM sandhAraNaM yo viSamAzanamiti pAThe kAraNena kAryaJca caturvidhaH zopa ucyte| dvau jvarAvityAdI zItasamutthenaiva For Private and Personal Use Only Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 756 crk-sNhitaa| * aSTodarIyaH samutthaH / / dvau vraNAviti-nija Agantuzca / / dvAvAyAmo iti-vAhyazcAbhyantarazceti / / dve gRnasyAviti----bAtAda vAtakaphAcca / dvaM kAmale iti---koSThAzrayA zAkhAzrayA ca / / dvividhamAmamityalasako visUcikA c| dvividhaM vAtazoNitamityuttAnaM gambhIrazca / / dvividhAnyazIsIti--- zuSkANyAANi ca // 6 // ____ eka rustambha ityAma tridoSasamutthaH / / ekaH saMnyAsa iti---tridoSAtmako manaHzarIrAdhiSThAna iti / eko mahAgada ityatatvAbhinivezaH // 10 // viMzatiH krimijAtaya iti- yakAH pipIlikAzca dvividhA zApanArtham , evaM zItAbhiprAyazcoSNasamuttha ityatrApi bodhym| kiMvA zItasamuttha ityatra ki zItattaM samutthasya pittasyApi uSNAmilApajanakakhamastIti tadvAraNAya zItasamutthajvarasya lakSaNavidhayA vizeSaNamuktamuSNAbhiprAya iti / evamuNNasamutthasya lakSaNavidhayA vizeSaNaM zItAbhiprAya ini bodhyam / dvividhamAmamiti trividhakukSIyavimAne'nnaviSAkhyasyAlasake'ntarbhAvAn / anye tu annaviSasya viSAntarasavadatrAna grahaNaM vipatkhAdityAhuH / / 9 // gaGgAdharaH--ekaH saMnyAsa ityAdi / --manaHzarIrAdhiSTAna iti yugapadubhayAzrayaH eko mahAgada iti anattvAbhiniveza iti lakSaNaH savva sAMsArika duHkharUpaH kAmakrodhAdisakalamAnasavyAdhiratattvAbhinivezavasAmAnyAdaka eva cnnyte| mahAgadakhaJcAsya prAyeNApahAyyakhAt // 10 // gaGgAdharaH-viMzatirityAdi / -viMzatiH krimijAtaya iti jAnibhedenopauSNAbhiprAyatA labdhA, yataH nidAnaviparItamicchati jvarI, tadAha uNAbhiprAyatAvizeSaNaM zItattu . samuttharavena paittikasyApi arasya zItasamutthatvanirAsArtham, evaM zItAbhiprAye'pi vaktavyam / dvividhamAmamiti AmaviSasya vividhakukSIye vakSyamANasyAlasaka evAntarbhAvAna , anye tvAmavipasya viSatvenAnyavipatantraviSayatvAdihAgrahaNamiti bruvate / atattvAbhinivezo mAnamA vikAraH, saca sarvasaMsAridaHkhahetutathA gada ityucyate / / 2-10 // cakrapANiH -krimINAM saMjJA prAyo rUjhyA jnyaatvyaa| pipIlikA likhyaaH| dopasya dRSyeNa For Private and Personal Use Only Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19za adhyAyaH sUtrasthAnam / 757 bahirmalajAH / / kezAdA lomAdA lomadvIpAH saurasA aur3ambarA jantumAtarazceti SaT zoNitajAH / 0 / antrAdA udarAveSTA hRdayacarAzcuravo darbhapuSpAH saugandhikA mahAgudAzceti sapta kaphajAH / / kakerukA makerukA lelihAH sazUlasausurAdAzceti paJca purISajA iti // 11 // viMzatiH pramahA iti-- udakamehazcecavAlikArasamehazca sAndramehazca sAndraprasAdamehazca zuklamehazca zukramehazca zItamehazca zanairmahazca sikatAmehazca lAlAmehazceti daza zleSmanimittAH / / kSAramehazca kAlamehazca nIlamehazca lohitamehazca maJjisTAmehazca haridrAmehazceti SaT pittanimittAH / / vasAhazca majamehazca haritamehazca madhumehazca ti catvAro vaatnimittaaH| iti viNshtirmhaaH|| 12 // viMzatiyoMnidhyApada iti-----vAtikI paittikI zlaiSmikI sAnnipAtikI caMti catasro doSajAH / / doSadRSyasaMsargaprakRtinirdezairavaziSTAH pADaza nirdizyante / / raktayoni dezastu vahirmalazoNitakaphapurIpajalabhedopadezena cikitsAsiddhau krimiprakAradarzanenApi malazoNitAdijanyakhavijJAnArthaH / pipIlikA iti likhyaaH| vahimelajA ityAdi sthAnabhedakathanaM cikitsAvizeSArtham // 11 // ___ gaGgAdharaH---viMzatiH pramehA iti vitRNoti / udakamehazcetyAdi / udakamehAdinAnopadezaH kaphajakhAdinA copadezazcikitsAvizeSArtha sAdhyatrAdijJAnArthazca // 12 // gaGgAdharaH--viMzatiyonivyApada iti / vAtikItyAdibhedena caturvidhakhopadezastu vaataadidophrcikitsaarthm| dopetyaadi|-dosssy vAtAdaraktAdinA dRSyeNa saMsargaH doSadRSyasambandhaH / prakRtihetustai nirdezA vistaroktayaH raktAdinA saMsargA doSadRpyasambandhaH ; prakRtiH kAraNaM tatra doSadRSyasaMsarganirdezana raktayonyAdayaH, For Private and Personal Use Only Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 758 crk-sNhitaa| ! azodarIyaH zcArajaskA cAcaraNA cAticaraNA ca prAkacaraNA copaplutA ca pariplutA codAvartinI ca karNinI ca putranI cAntarmukhI ca sUcImukhI ca zuSkA ca vAminI ca SaNDayonizca mahAyonizceti viMzatiyonivyApado bhavanti / / iti kevalazcAyamuddezo yathoda zamabhinirdiSTo bhavati // 13 // sarva eva nijA vikArA nAnyatra vAtapittaka yo'bhitnythaa| etena raktayonyAdInAM por3azAnAM dopadRSyasaMsarga nidAnazcAvekSya cikitsA karttavyeti bhUcitam / kevalazcetyAdi / -ayamaSTAvudarANItyAdiH kevalaH kRtastra uddezaH / kazcidatra madAtyayarogasya madarUpalena made'ntarbhAvaM vyAcaSTe, tanna / madAtyayo hi madyapAnAtyayaH / madastu vAnAdidopakRto vidhizoNitike vkssynte| vastutastu pAnAtyayaparamadapAnavibhramazalAmlapittasvarabhedAdInAmanuktAnAM saMgrahArtha vyavasthAkaraNamiti vacanaM pUrvAdhyAye uktam / eSAmudarAdInAM prAdhAnyena cikitsopayogibhedakadharmeNa saMkhyA uktaaH| prakArAntareNa tu bhedakadharmAntareNa cikitsAprakArAntarakhyApanArtha khatantre tantrAntare ca yaH saMjJAbhedaH kRtaH so'pyanenAviruddho vodhyH| sa ca pratirogavyAkhyAne dazayiSyAmaH // 13 // gaGgAdharaH-atha zRlAmlapittasvarabhaGgapAnAtyayAdInAmanuktAnAM tathA trizo. thIye'smiMzcAdhyAye uktAnAM mahArogAdhyAye ca vakSyamANAnAM rogANAM nijAnAmupasaMhArArthamAha--sance evetyAdi / savve ityuktA anuktA vakSyamANAzca sace eva nijA doSajA vikArA vAtapittakaphebhyo'nyatra hato nAbhinivvatante / yadi cAgantavo'pi pazcAdopasambandhena vyabhicaranti tathApyAgantau . doSa. prakRtinirdezena prAkaJcaraNAdayo yonicyApatticikitsitaM vIkSya vyAkartavyAH / atra madA eva madAtyayarUpatAM yAntIti kRtvA madAtyayAH pRthaGanoktAH / iha coktAnAM rogANAM yadyapi prakArAntareNa anyathApi saMkhyA syAt, tathAhi-aSTau jvarAH, dvAvunmAdau nijAganmukabhedenetyAdi, tathApi pradhAnavivakSayA eta eva bhedA gRhItAH / prAdhAnyaJca svAdhikAre rogANAmanusaraNIyam // 11-13 // cakrapANiH-sampratyazodarAdInAM tathA vakSyamANAnAM mahAroge tathAnuktAnAmiha tantre rogANAM nijAnAM vAtapittazleSmANa evaM yastAH samatA kA kAraNaM bhavatItyetadrapaM rogANAM cikitsopayogi sUtra darzayitumAha- sarva ityAdi / - sarva iyuktA anuktAzca / yadyapyAgantupu For Private and Personal Use Only Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 19 adhyAyaH sUtrasthAnam / nirvattante / yathA hi zakuniH saLa dizaH paripatan khAM chAyAM nAtivartate. tathA svadhAtuvaiSamyanimittAH sarve vikArA vAtapittakaphAn nAtivartante / vAtapittazleSmaNAM tu khalu sthAnasaMsthAnaprakRtivizeSAn samIkSya tadAtmakAnapi sarvavikArAMstAMstAnevopadizanti buddhimantaH // 14 // pratyanIkacikitsA na kAya ti jJApanAya nijA ityuktam / atra dRSTAntamAha ---yathA hiityaadi| zakuniH pakSo / suzrute'pyuktaM-"saGghaSAzca vyAdhInAM vAtapittazleSmANa eva mUlaM talliGgalAdadRSTa kalakhAdAgamAca / yathA hi kRtsnaM vikArajAnaM vizvarUpeNAvasthitaM sattvarajastamAMsi na vyatiricya vartante, evameva kRtsnaM vikArajAtaM vizvarUpeNAvasthitamavyatiricya vAtapittazleSmANo vartante" iti / tathA svadhAtuvaiSamyanimittA iti svapadena vAtAya. nyatamajvarAdInAM pittAdivyatiriktavaM khyApitam / dhAtupadena vAyahetuvyAyAmAdikadAdigurumadhurAdInAM vAhyahetUnAM nirAsaH / uktaM hi "jAyante hetavaiSamyAdvipamA dehadhAtavaH" iti / vaiSamyapadena sAmyanimittAnAmutsAhAdInAM darzanAdInAM snehAdInAzca niraasH| nimittapadena na pazcAt dhAtu. vaipamyajanakAnAmAgantUnAM daNDAyabhighAtAdInAM nirAsaH : na hi daNDAbhighAtena jAtAH kSatAdayaH pUrva dhAtuvaiSamyanimittA bhavantIti / evaM sarve vikArA iti jvarAdirUpAH na tu vaataadivaissmyruupaaH| iti ca nimittapadena khyaapitm| nanu plIhodarAdayaH pUrvamevAgantu vinava svadhAtuvaiSamyanimittAH pRthng| nirdiSTAH kiM doSAgantubhyAmatiprocyante iti ? ata aah-vaatpittetyaadi| plIhAdayo hi pUrva vAtAdyavinAbhUtA bhvnti| vaatetyaadi| vAtAdInAM sthAnaM rasAdi pakkAzayAdi, saMsthAnaM liGgam, prakRtiH samavAyikAraNaM rokSyAdiguNaH, teSAM vizeSAna prabhedAnabhisamIkSya tadAtmakAn dhAtusthAnaapi dopasambandho na vyabhicarati, tathApyAganto roge dopApekSayA na cikitsetyAgantucyudAsAtha nijA ityuktam / svazabdenAgantukRtaM dhAtuvaiSamyaM nirAkaroti ; nanu yadi vAtAdijanyA eca sarva vikArAstat kimarthamanyathApyudarAdayaH plIhajatvAdibhiH niIzyanta ityAha-vAtapittetyAdi / --sthAnaM rasAdayo vastyAdayazva, saMsthAnamAkRtirlakSaNamiti yAvat, prakRtiH kAraNam, eSAM vipepAnabhisamIkSya tostAnupadizanti "aSTAvudarANi" ityevamAdadhapadizanti ; tadAtmakAnapIti For Private and Personal Use Only Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| / ahodarIyaH bhavatazcAtra--- svadhAtuvaiSamyanimittajA ye vikaarsnggh| bahvaH zarIra / na te pRthak pittakaphAnilebhya Agantavastyeva tato vishissttaaH|| saMsthAnaprakRtyAtmakalena tAMstAn vAtAdijAnevAMdarAdIn sarvavikArAna buddhimanta upadizanti / vAtapittakaphasannipAtaplIhabaddhacchidrodakodarANItyaSTAkhudarANIti evmaadiin| sthAnavizeSeNa nAma raktagulmAdurapadezaH / saMsthAnavizeSeNopadezastu ikssursmehaadivypdeshH| prakRtivizepeNa vyapadezastu pliihodraadiitynye| tnn| sthAnavizeSakhAna pliihaadeH| parantu zItajvara uSNajvara ityAdi rasajvararaktajvaretyevamAdirUpeNa / kintu vAtAdihetulakSaNavazAda vAtAdijA eva te sarve rogA vodhyA iti // 14 // gaGgAdharaH-atrAdhikArthapradarzanArthamAha--bhavatazcAtretyAdi / atrApi svadhAtuvaiSamyanimittajA iti pUrvavavyAkhyeyam, tatra bahuvrIhiH atra karmadhArayaH khadhAtuvaiSamyapadasya nimittapadena saha / tato janeDa iti tu yAvarthaH / prakaraNAda bahava iti bahavo rogAste ca vikArasaMghAH svaskhalakSaNarUpavikArasamUhavantaH / etadvizeSaNena svaskhalakSaNasyApi svadhAvAtmakatvaM khyaapitm| zarIre iti padaM mAnasavyAdhyAgantuvyAdhyovyavacchedArtham / pittakaphAnilebhyo na pRthaGa nAnye vartante ityrthH| atra pittasyAdAvupAdAnaM chando'nurodhAt / vAtAdyAtmakA eva nAnyAtmakAH, yathA mRdAtmakA eva ghaTAdayaH iti / Agantavastu tato vAtAdibhyo viziSTA anye ev| vAtAdinitAnapi / tatra sthAnavizeSAdapadezo yathA----UrustambharaktamonikAmalAprabhRtayaH, saMsthAnavizeSAt pir3akAgulmaprabhRtayaH, prakRtivizeSAt ilemaplIhodaraprabhRtayaH / anye tu vyAkhyAnayantiyatastAneveti vAtAdijAneveti vyapadizanti, tadAtmakAnapIti yathoktASTAdisaMkhyAyuktAnapi, yadyapi plIhAdikAraNAntareNa bhinnA api rogAstathApi vAtAdisthAnajanyatvena tathA vAtAdilakSaNayuktatvena tathA vAtAdikAraNajAtatvena vAtAdijA eva savikArA iti vAcyArthaH // 14 // ___ cakrapANi:--amumevArtha ilokenAha- svdhaatvityaadi|-svshbdo'gre vakSyamANazarIrApekSaH, tena zarIradhAtuvaiSamyaM gRhyate, mAnasantu pratilipyate ; dhAtacazca na svarUpeNa rogakAraNamiti vaiSamyapadaM kRtm| Agantatro hi rogA abhighAtajvarAdayo dhAtuvaiSamyajA bhavanti, atastradavyudAsAthai nimittapadam, AgantuSu vaiSamyaM vidyamAnamapi kAraNatvena na vyapadizyate apradhAnatvAt / minvAgantureva lagur3AdiprahArastatra cikitsAvizeSaprayojakakAraNaM ; nije tu vaiSamyameva cikitsA. For Private and Personal Use Only Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 15za adhyAyaH sUtrasthAnam / 761 Aganturanveti nijaM vikAraM nijstthaagntumtiprvRddhH| tatrAnubandhaM prakRtizca samyaga jJAtvA tataH karma samAcarettu // 15 // nanu kathaM trayaH zothA bhavanti vAtapittazleSmanimittAste punadvidhA nijAgantubhedeneti vacanenAgantorvAtAyatmakatvaM saGgachate iti ? ata aahaagnturityaadi| nijamiti vAtAdidopavaiSamyarUpaM pUrvamAganturdaNDAdyabhighAtajanito bhUtAdinitazca, uttarakAlaM nijaM vAtAdidoSavaiSamyarUpamanvati / atipraddhazcana bahukAlena ca zArIraprAyo bhavatIti bodhyaH / tathA nijaH vAtAdidoSajo vyAdhiratipravRddhaH kAlAntareNAnubandhAdatibalavAn Aganturatra bhuutaadikmnveti| tasmAdAgantupi vAtAyanubandharUpAtmakatvenottarakAlaM naativrtte| nanu kAmajvarAdInAM mAnasavyAdhInAM kimAgantukalam, kiM mAnasatvam iti cet 1 na / kAmAdInAM mAnasavyAdhitvAt tajjAnAM jvarAdInAmAgantunakhAt / nanu tatrottarakAlaM vAtAdipratyanIkaM karma ki kattavyamiti ? ata aah...totyaadi| prakRti kAmazokAdikAraNaM vAtAdikAraNazca samyak balAbalatvena zAkhA / kiMvA anuvandhamapradhAnam, prakRti pradhAnam / yaduktaM "svatantro vyaktaliGgo yathoktasamutthAnopazamo bhavatyanuvandhyaH / tadviparIto'nuvandha iti" // 15 // prayojakam / 'nimittajAH' iti ca svadhAtubai pamyapadasya karmadhArayatvena, bahuvrIhipakSe tvanarthaka eva syAt / vikArasaGghA ityaaraavudraanniityaadyH| bahuvacanenaiva bahutye labdhai punaH 'bahavaH' iti vacana bahuvacanasya bitvamAtreNeva caritArthatvaniSedhArdham / na te pittakaphAnilebhyaH pRyagiti pittakaphAnilA eva te dRSyAdivizepabhAja ityarthaH ; iha pittamAdau kRtaM chando'nurodhAt, kiMvA prAdhAnyAniyamajJApanArthaM kRtm| atra ca dhAnuvaiSamyamAnaM vikAro noktaH, tasya vAtAdi pamyarUpatvena sidatvAdeva ; yastu dhAtuvaipamyavizeSo dhAtudhaiSamyajAto jvarAdirUpaH, sa iha ziSyaM prati vikRtavAtAdyabhedena prtipaadyte| tata iti puurvoktvikaarsngghaat| vizirA iti pittphphaanilvytiriktaaH| samprati bhinnayornijAgantvoH sambandhamAha --aagnturityaadi| nijaM prazramasamutpanna vikAramAganturbhUtAdijanyo vikAro'ntyanugato bhavati, yathA dopaja eva bare unmAde vA pazcAda bhUtanivezo'pi bhavati, tathAgansumutpannamabhighAtajaM jvaraM bhUtajaJconmAdaM pazcAhetu. mAsAdya nijo'pi tatra dopalakSaNalakSito gado bhavati / 'api pravRhaH' iti vacanena Agantvava. sthAyAmapi nijadopo vRddho'styeva, paraM pravRddho'sau na bhavati svalakSaNAkartRtveneti darzayati / bhapi. zabDena tu nijasya nijena tathAgantorapyAgantunA anubandhaH sUcyate / atra nijAgantvoranukAryamAha- tnetyaadi| anubandhaH pazcAtkAlajAtaH, prakRtimUlabhUtaH samyagajJAtveti balavattvA For Private and Personal Use Only Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 762 crk-sNhitaa| (bhaSTodarIyaH tatra shloko| viMzakAzcaikakAzcaiva trikaashcoktaastrystryH| dvikAzcASTau catuSkAzca daza dvAdaza paJcakAH // catvArazcASTakA vargAH SaTko dvau saptakAstrayaH / aSTodarIye rogANAmadhyAya samprakIrtitAH // 16 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRta zlokasthAne 'STodarIyo nAma ekonviNshaa'dhyaayH||16|| gaGgAdharaH-adhyAyArthamAha-tatra zlokAviti // 16 // adhyAyaM samApayati-agnItyAdi / iti pUbvevAkhyeyam / ityASTodarIyaH / itizabdaH smaaptivcnH|| iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau mUtra sthAnIyakonaviMzASTodarIyAdhyAyajalpAkhyA ekonaviMzI zAkhA // 19 // balavattvAdinA ; kiMvA, anubandho'pradhAnaH, prakRtiranubandhyaH pradhAnamityarthaH ; yadukta... "svatantro myaktaliGgaH svacikitsAprazamazcAnubandhyo'to viparItastvanubandhaH" iti // 15 // 16 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANivattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAm azodarIyo nAma UnaviMzo'dhyAyaH // 19 // For Private and Personal Use Only Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viNsho'dhyaayH| athAto mahArogAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // catvAro rogA bhavanti, aagntuvaatpittshlessmnimittaaH| teSAM caturNAmapi ca rogANAM rogatvamekavidhaM bhavati rukasAmAnyAt / dvividhA punaH prakRtireSAmAgantunijavibhAgAt / gaGgAdharaH-atha trivadhyAyeSu tAvantaH sAmAnyato vAtAdijA uktAH / sampati pariziSTAna vAtAdarakajAna nAnAvyAdhInupardaSTaM mahArogAdhyAyamAha--athAta ityaadi| rogasyAtra mahattvamekaikajanAnAsamiti mahArogANAM vijJAnAyAdhyAyastaM tathA iti kazcit / tnn| saMgraha zloke samyaGa mahati rogANAmadhyAye tattvadazinati svavacanavirodhAt / tena rogANAmadhyAyaH rogaadhyaayH| mahAMzcAsau rogAdhyAyazceti mhaarogaadhyaayH| pUrvAdhyAyApekSayAsya mahattvAditi / sa pUvvAdhyAyavadvagrAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH--cakhAra ityAdi / yadyapi tisrapaNIye trayo rogA iti nijAgantumAnasA ityuktaM, tathApi mAnasavyAdherAgantulakhyApanArtha punarihocyateAganturityAdi-iti kazcit / tantra / vacanamidaM hi zArIrakhyAdhyabhiprAyeNa / tatra hi zArIramAnasobhayAbhiprAyeNa tavacanamuktam / tessaamityaadi| ruksAmAnyAditi dhAtuvaiSamyasAmAnyAt duHkhnsaamaanyaadvaa| prakRtiH samavAyikAraNaM svabhAvo vA / AgantutvaM pUrvasaJcayadoSAnapekSatve sati duHkhajanakasam / mAnasavyAdhikAmAdidaNDAyabhidhAtAbhyAM jAtajvarAdezca janakayormAnasadoSadaNDAyabhighAtAyoH pUrvasaJcayApekSAzIlakhAbhAvAdAgantulam / pUrvAhnAdikAlikakaphAdeH zeSarAtrAdisazcayApekSaprakopeNa jvraadivyaadhijnkkhm| na cakrapANiH- pUrva sAmAnyena vAtAdijanyA uktAH, sampratyavaziSTAn kevalavAtAdijanyAn abhidhAnu mhaarogaadhyaayo'bhidhiiyte| AgantoruktasyApi trizothIye punariha vizeSaNa lakSaNAbhidhAnArthamabhidhAnam / prakRtiriha svabhAvaH / mana zarIravizeSAditi bhAgantorapi manaH zarIracAdhiSThAnam, evaM nijasyApi ; AgantugrahaNena ca mAnaso'pi kAmAdigaM yte| For Private and Personal Use Only Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 764 crk-sNhitaa| [mahArogaH dvividhaJcaiSAmadhiSThAnaM manaHzarIravizeSAt / vikArAH punaH tu saJcayanirapekSaprakopeNeti naagntulm| tisa paNIye tu yaduktamAgantutvaM bhUtaviSavAyvagnisampahArAdisamuttha ityanena tatrAgantuzabdena virudhyte| tatra hi mAnasanijAgantujAstridhA vyAdhaya evoktaaH| atra tu nijAgantujAveva shaariirvyaadhydhikaaraabhipraayennaagntunijbhedaadityukto| dvividhaJcaiSAmadhiSThAnaM manaHzarIravizeSAdityuktene cAnupapattiH / zArIrANAM kAmabhayAdijajvarAdInAM mano'dhiSThAnAbhiprAyAt / na tu mAnasakAmAdivyAdheradhiSThAnAbhiprAyeNa mnHshriirvishessaadityuktm| athApasmAronmAdAdInAmubhayAzrayatvaM tadA kiM teSAM mAnasakham, kiM zArIratvaM ? na tAvanmAnasatvaM zArIradoSajanyakhAt na vA zArIratvaM mnHsNshrytvaat| kintu mAnasAtiriktazArIrAtiriktakhAbhyAmatra maansvyaadhytirikttvmevaastiiti| mAnasavyAdhyatiriktavyAdhyadhikAro'yaM rogacatuSka iti ca nAzaGkA caturNAmapi rogANAM rogakhamekavidhaM bhavati ruksAmAnyAditi vcnaanuppttH| yadi cAgantuvAtapittakaphanimittAnAM catuNoM rogatvaM ruksAmAnyAdekavidhavamanyatra ruksAmAnyasattve kathaM byAhanyata iti ? tarhi dvividhaJcaipAmadhiSThAnaM manaHzarIravizeSAdityatra manaHzarIravizeSAdityuktApattiH syAditi kazcit / tnn| tatra kevalamAnasavyAdheranadhikaraNakhAbhiprAyeNaivoktaM-cakhAro rogA bhvntiityaadi| eSAM caturNAntu dvividha. madhiSThAnaM zArIrAbhiprAyeNa manaHzarIravizeSAdityuktam / yadyapyapasmAronmAdAdarubhayAzrayatvaM tathApyapasmAronmAdAghArambhakadoSasya vAtAdeH prAksattvAlpabhAve rajastamasorAdhikye apasmAronmAdAdijanakakhAt zArIratve'pi kSINasattvamAnasakhaprAdhAnyAnmanasa evaadhisstthaankhaat| adhiSThAnaM hi na kevalamAdhAravaskhAtmA tuucyte| kinvAdheyavastuno yaH svasvadharmastenAvacchinna AdhAra ucyate / yathA vagAdhArakapa mahAnasAdirvadbhidhammoSNakhAvacchinnakarpU khAdimAn tathA cAtra dRSyatve satyadhikaraNasamadhiSThAnakhamiti bodhyam / sarveSAmeva hi rogANAmAgantunijAnAM svajanitaduHkhasya mano'nubhUtakhAnna mAnasakham na vA mno'dhissttaanmiti| ata Urddhazca mukhAni tu khalvAgantorityAdinA cAgantoH kAraNopadeze kevalamAnasavyAdheoSarajastamasoradRSTakhAcca / trizothIye "ta evAparisaMkhya yA bhidyamAnA bhavanti hi| rujAvarNasamutthAnaevaM caturvidhatvAdi pratipAdya punaH prakArAntareNA'parisaMkhyeyatAM rogANAmAha For Private and Personal Use Only Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH suutrsthaanm| 765 aparisaMkhyeyAH prakRtyadhiSThAnaliGgAyatanavikalpavizeSANAm aparisaMkhyeyatvAt // 2 // mukhAni tu gvlvaagntonkhdshnptnaabhighaataabhissnggaabhisthaansNsthaannaambhiH||" ityanenAparisaMkhyeyakhasyoktatve'pi punarihAparisaMkhyeyavavacanaM rogaparisaMvyopadezaprakaraNakhAna punaruktaM bodhyam / kiMvA uktatatprakArA vividhaprakAreNAtrAparisaMkhyeyavavacanamida samagropAdAnAthamiti na punaruktam / atra hi prakRtiH samavAyikAraNam / prakRtibhUtadravyaM vAtAdiH / adhiSThAnamapi dRpyatvenAvasthAnaM rsrktaadi| liGga liGgIbhUtajvarAdInAM 'laGgam / AyatanaM vAtAdInAM pkaashyaadi| tathA cAtroktAnAM tatroktAnAJca prakRtyAdInAM rujAvarNAdInAJca vikalpavizeSANAmaparisaMkhya yakhAdvikArA aparisaMkhya yA iti payyeva sito'rthI bodhyaH / tadyathA-doSadRSyaliGgIbhUtaliGgapakAzayAdInAM rujAvaNevAhya heturAtrijAgaraNAdigAtrapradezavizepaliGganAmnAzca vizeSANAM vikalpena tadbhadai bhavantyaparisaMkhya yA rogA iti nisskrssH| dopA hi sNsgaaNshaaNshyoviklpenaaprisNkhoyaaH| dRSyAzca rasAdayaH zarIrAvayavAH parasparamelakAlpavAdhikavAdinA vibhajyamAnA aprisNvaayaaH| liGgAni ca liGgIbhUtAnAM jvarAdInAM pratyekazazcApari saMkhAyanAni tantre vaacaayennaavisskRttmaanyupdishynte| AyatanAni ca vAtAdInAM zarIrapradeze'parisaMvAyAnyAcArAyaNAviSkRtatamAni katicidupadizyante // 2 // gaGgAdharaH-eSAm avyavahitapUrvavarttikAraNAnyAha-mukhAnItyAdi / yadyapi vikArA ityaadi| punariti vakSyamANaprakArAntareNa, prakRtiH pratyAsannaM kAraNaM vAtAdi, adhiSTAnaM dRSyaM, liGgAni lakSaNAni, AyatanAni vAhyahetavo duzAhArAcArAH ; eSAM vikalparUpo vizeSo vikalpavizeSaH : tepAmaparisakhyeyatvAditi- atra doSAH saMsagIzAMzavikalpAdibhirasaMkhyeyAH ; dRSyAstu zarIrAvayavA 3 NuzaH parasparameva melakena vibhajyamAnA asaMkhyeyAH ; liGgAni kRtsnavikAragatAnyasaMkhyeyAnyeva, AviSkRtAni tu tantre kathitAni ; hetavazvAvAntaravizeSAdasaMkhyeyAH ; pravyaktA evaM vikaaraaH| kecit punareSAmiti paThanti, sa tu pATho nAnumatastAvat, yadi ca syAt, tadA dehamanaHpratyavamarpakam - 'eSAm' iti pdm| bahuvacanantu manaHzarIrayo hutvavivakSayA // // 2 // cakrapANiH- mukhAni kAraNAni, yathA "rajasvalAgamanamalakSmImukhANAm iti| praraNamiti For Private and Personal Use Only Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 766 crk-sNhitaa| [mahArogaH caaraabhishaapbdh-bndhnvydhn-vessttn-piidd'nrjjudhnshstraashnibhuutopsrgaadiini| nijasya tu khalu mukhaM vAtapittazlaiSmikaM vaiSamyam // 3 // ___ dvayostu khalvAgantunijayoHpreraNamasAtmyendriyArthasaMyogaH prajJAparAdhaH prinnaamshceti| sarve'pi khalvete pravRddhAzcatvAro rogAH prsprmnuvghnnti| na cAnyonyena saha sandehamApadyante // 4 // tisraSaNIye bhUta viSavAyvagnItyAdinAgantukAraNAnyuktAni tathApyatra prakaraNAt bhASyarUpeNa tadvigravyavasAyAthe punaruktAnyapunaruktAni bhvnti| nijasyeti zarIradopasamutthasya viziSTasya jvarAdirUpasya dhAtuvaiSamyasya nijale tasya sva hetukhAsambhavAt vaiSamyaM pratyekazo hAnirAdhikyazca saMsRSTAnAmapi sannipatitAnAM hasvaddhasaMsRSTasAmyazca / etAni khalvAgantunijayAH kAraNAni kattu bhUtAni sannikRSTAni / praraNamiti prarayatIti katteri kRn prayojakamityartha / tena nakhAdipAtanAdervAtAdivaiSamyasya ca prayojakamasAtmendriyArthasaMyogAditrayaM bodhyam / jvararaktapittAdInAM pratiniyatakAraNamithyAhArAdInAM vAtAdiprerakavavat jvarAdijanakakhamapyastIti nyUnakhadoSo naashngkaaH| tatrApi mithyAhArAdInAM pratiniyatajvarAdyArambhakatayA vAtAdiprerakakha na tu vyAdhijanakakham / sAkSAdeva yatra tu bAhyahetUnAM vAtAdina rakakhavat sAkSAyAdhijanakakha tatra tajjatvenaivAcAyyAdhayo vyapadizyante / yathA mRttikAjapANDurogAdayaH / etena raktAdijatvena gulmAdInAM vyapadezo vyAkhabAto bhvti| anuvacantItyanugacchantIti / aSTodarIye yadetaduktam-AganturanvetItyAdinA tadAgantunijayoH parasparAnuvandhakakhavacanamapyatra vAtajAdInAmanyatamAnubandhakakharakhAApanAthamatra punruktm| nanvatiddhatve vAtajapittajakaphajAgantujAnAmanyatamAnubandhakatve mizrIbhAveNAgantunijayonijAgantujAnyatamatvena sandehaH syAditi cet ? neti / arthamAha-na cetyaadi| tathAkhenAnyonyena te rogA na sandehatvamApadyante parasparAnubandhyatve // 3 // 4 // kAraNam, anekaarthtvaaddhaatuunaam| anubadhnantyanugacchanti / na sandehamApadyanta iti na sandehaviSayatA mApadyate / mizrIbhUtA api pratisaMbhinna kSaNairbhadA jJAyanta ityarthaH // 3 // 4 // For Private and Personal Use Only Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH sUtrasthAnam / ___767 Aganturhi vyathApUvvamutpanno jaghanyaM vAtapittazleSmaNAM vaiSamyamApAdayati / nije tu vAtapittazleSmANaH pUrva vaiSamyamApadyante, jaghanyaM vyathAmabhinivvarttayanti // 5 // teSAM trayANAmapi doSANAM zarIre sthAnavibhAgamanuvyAkhyAsyAmaH / tada yathA-vastiH purISAdhAnaM kaTI sakthinI pAdAvasthIni ca vaatsthaanaani| tatrApi pakvAzayo gaGgAdharaH-tatra hetumAha-Agantu tyaadi| jaghanyamiti pazcAt / vaiSamya mApAdayatIti vAtAdivaiSamyaprerako bhavati ityarthaH / pUrva vyAdhAvapanipatati duHkhaM prAk vyathAyA jaghanyamuttarakAlaM vaataadivaissmymaapaadyti| nije tu vAtAdayaH pUrva pazcAdvAyAM tatrotpAdayanti paraM duHkhamAdhidaivamAdhibhautikamAdhyAtmikaM vaa| iti Aganunijayo pUrvottarakAlaM vyathAdopavaiSamyadopavaiSamyavyathAtmakabhedakalakSaNam / atra vAtajasya pittanAnubandhakatve mizrIbhAve ko bheda iti nAzaGkAH, tayomizrIbhAve svasvalakSaNameva bhedakamalaM tadukteneti / atha prakRtyadhiSThAnasamutthAnaM jJAtvA krmaacrnnmupdissttm| tatrAgantvAdiprakRtiruktA // 5 // gaGgAdharaH-asAtmendriyArthasaMyogAdisamutthAnamuktam adhiSThAnantu ki tAvadvAtAdInAmityata AgantorvAtAdInAntu sthAneSu vaktavyeSu tatrAgantoH sthAnapratiniyamAbhAvena, vAtAdInAntu sthAnaniyamAdvAtAdInAM sthAnAnyAhateSAmityAdi kiMvA vAtAdInAM mizrIbhAve sandehanirAsArtha bhedksthaanaanyaah-tNpaamityaadi| trayANAmapItyapizabdaH smuccye| nijAgantubheda uktaH, trayANAJca doSANAM mizrIbhAve sandehanirAsArtha sthAnavibhAgamanuvyAkhavAsyAma iti bhaavH| tdythetyaadi| vAtasthAnAnIti prANAdibhedena hRtkaNThavahnipAyusarbAGgeSu pakAzaye ca nityaM sthitasya vAtasya zIrSAdivizeSasaJcArasthAnavadetAni vastyA cakrapANiH--Agantunijayorbhedaka lkssnnmaah-aagntustyaadi| AganturutpannaH sana, vyathApUrvamiti pIr3AM prathamaM kRtvA pazcAhopANAM vaiSamyamiti doSavaiSamyalakSaNamuktam,-svalakSaNakArakantu vaiSamyamAgantorAditaH prabhRti vidyamAnamapyakiJcitkaramiti bhAvaH // 5 // cakrapANiH-AgantunijayorbhedakaM lakSaNamabhidhAya nijavikArakarANAM vAtAdInAM bhedajJAnArtham For Private and Personal Use Only Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 768 crk-sNhitaa| [mahArogaH vizeSeNa vaatsthaanm| svedo raso lasIkA rudhiramAmAzayazceti pittasthAnAni / tatrApyAmAzayo vizeSeNa pittsthaanm| uraH ziro grIvA pANyAmAzayo medazca dIni vyAnApAnavAtayoH saJcArasya sthAnAni vaishepikaanni| tatrApi pakAzayo vizeSeNa vovyH| samAnApAnavyAnAnAM trayANAmadhiSThAnakhAt prAyeNa vastyAdiSu sthAneSu vAtavikArA bhavanti / eSu ca sthite vAte jite savvavAtavikArajayaH syAdityabhiprAyeNoktAnyetAni sthaanaani| uktaM hi suzrute--- "tatra samAnavAnaH zroNigudasaMzrayaH, zroNigudayorupayedho nAbheH pakAzaya iti| prANodAno samAnazca vyAnazcApAna eva c| sthAnasthA mArutAH paJca yApayanti zarIriNam // vAyuyo vaktasaJcArI sa prANo nAma dehadhRk // so'nnaM pravezayatyantaH praannaaNshcaapyvlmbte| prAyazaH kurute duSTo hikkAzvAsAdikAn gadAn // udAno nAma yassUddha mupaiti pvnottmH| tena bhASitagItAdi vizeSo'bhipravartate / UI jatrugatAn rogAn karoti ca vishesstH|| AmapakAzayacaraH samAno vhnisnggtH| so'nnaM pacati tajjAMzca vizeSAn vivinakti hi / gulmAnisaGgAtisAra-prabhRtIna kurute gdaan|| kRtsnadehacaro vyAno rssNvaahnodytH|| svedAmRksrAvaNo vApi paJcayA ceSTayatyapi / / Rddhazca kurute rogAn prAyazaH savvadehagAna // pakAdhAnAlayo'pAnaH kAle kaSeti caapyym| samIraNaH shkunsuutr-shukrgrbhaattevaanydhH|| Rddhazca kurute rogAn ghorAn vstigudaashryaan,| zukradoSapramehAzca vyaanaapaanprkopjaaH|| yugapat kupitAzcApi dehaM bhinduArasaMzayam // " iti vacanaiH vaatiksthaanaanyuktaani| pittasthAnAnyAha-svaMda ityaadi| lasIkA dehodakasya picchaabhaagH| tatrApyAmAzayaH pitasya vizeSeNa sthAnam pAcaka-raJjaka-bhrAjakAnAM trayANA mdhisstthaankhaat| prAyeNeteSu sthAneSu sthitasya pittasya jitale sarvapitta vikArAvajayaH syaaditybhipraayennoktaani| AmAzayaH pakAmAzayamadhyam / suzra te hi pakkAmAzayamadhyaM pittasyetyuktam / zleSmaNaH sthAnAnyAha-ura ityaadi| atrAmAzaya ityaamaashysyordaaaah-tepaamityaadi| purIpAdhAnaM pakvAzayaH / yadyapi prANAdibhedabhinnasya vAyoH pRthageva sthAnAni vakSyati, yathA, --- "sthAnaM prANasya zIrporaHkaNThajihvAsyakarNanAsikAH" ityAdi, tathApIdaM vaizeSikaM sthAnaM jJeya, yA, anna prAyo vAtAdivikArA bhavanti, bhUtAzca durjyaa| atra ca vijite For Private and Personal Use Only Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH sUtrasthAnam / 766 zleSmaNaH sthaanaani| tatrApyuro vizeSeNa zleSmaNaH sthAnam // 6 // sarvazarIracarAstu khalu vAtapittazleSmANo hi sarvasmin zarIre kupitAkuphtiAH zubhAzubhAni kurvnti| prakRtibhUtAH shubhaanyupcyblvnnprsaadaadiini| azubhAni punavikRtimApannAni vikaarsNjnykaani| tat vikArAH sAmAnyajA vyvbhaagH| atrApyuro vizeSeNa zleSmaNaH sthAnamiti, kledakAvalambakazleSakANAM tryaannaamdhisstthaantvaat| prAyeNeSu sthAneSu sthitasya kasya jaye savazleSmavikArAvajayaH syAdityabhiprAyeNoktAnyetAni sthaanaani| muzrate tu ilepmaNaH sthAnamAmAzaya iti yaduktaM tatrApyAmAzayoddha bhAgAbhiprAyeNa bodhyam / athavA paackpittsthaanaabhipraayenn| suzrutenoktaM-pakkAmAzayamadhyaM pittasyeti / atra khAmAzayaH pittasthAnatayA yaduktaM tada raJjakapittAbhiprAyeNeti bodhyam / AmAzayaH zleSmaNaH sthAnaM yat suzra tenoktaM tat kledkshlessmsthaanaabhipraayenn| atra khapi tadabhiprAyeNeti na virodhH| evameva sthAnabhedena lakSaNaprabhedena parasparAnubandhavAtAdInAM mizrIbhAve sandehaspoM na syAditi bhAvaH // 6 // gaGgAdharaH-sthAnabhedavacanasya pryojnaantrmaah-svvetyaadi| sarvazarIracarakhamepAM trayANAmeva paJcapaJcAtmakalena bodhyam / na kevalaM vyaanbhraajkshlesskmaatrenn| tathAle tu kupitAkupitAH zubhAzubhAni kuvvantIti vacanasyAnakAntikavaprasaGgAt prANAdipAcakAdikledakAdInAmapi kupitAkupitAnAM zubhAzubhakattu khaat| savasmin hIti hizabdArthasya yasmAdityasya tato vikArA ityatra tat ityanena shaanvyH| kiMvA evArthe hi sabasminneva zarIre ityrthH| tat iti tatretyarthaH / kupitAkupitAH zubhAzubhAnItyasyAnulomatatrayuktyAnvayazaGkAnirAsArtha zubhA. zubhAni ca vivaritumAha-prakRtItyAdi vikArasaMzakAnIti / vAte sarvavAtavikArAvajayaH ; lasIkodakasya picchAbhAgaH, pittasthAne AmAzaya iti AmAzayAdho. bhAgaH, zleSmasthAnepvAmAzaya AmAzayoddha bhAgaH // 6 // . cakrapANiH--sAmAnyajA iti vAtAdibhiH pratyekaM militaizca ye janyante / nAnAtmajA iti For Private and Personal Use Only Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 770 caraka saMhitA | [ mahArogaH nAnAtmajAzca / tatra sAmAnyajAH vyAkhyAtAH / pUvvamaSTodarIye nAnAtmajAM strihAdhyAye'nuvyAkhyAsyAmaH / tad yathA-- azItirvAtavikArAH / catvAriMzat pittavikArAH / viMzatiH zleSmavikArAH // 8 // tatrAdita eva vAtavikArAnanuvyAkhyAsyAmaH / nakhabhedazca vipAdikA ca pAdazUlazca pAdatraMzazca pAdasuptatA ca vAtakhuDDatAca gulphagrahazca piNDikoSTaca sI ca jAnubhedazca jAnubhizleSazcorastambhacorusAdazca pAGga, lyaJca gudabhraMzazca gudAttizca vRSaNAnepazca zephaH stambhazca vaGkSaNA Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vikArAn vivRNoti tata ityAdi / tata iti tatropacayavalAdirUpANi zubhAni / vikArasaMzakAnIti | vikArAH sAmAnyajA nAnAtmajAzceti dviveti zeSaH / tatra sAmAnyajA iti sAmAnyena tattAdhitvarUpeNa jAyante vAtAdvA pittAdvA kaphAdvA dvandvAdvA sannipatitAdvA'nyasmAdvA ye te sAmAnyajAH / nAnAtmajA iti nAnAtmakatvena bahuvyAdhitvarUpeNa jAyante vAtAdvA pittAdvA kaphAdvA ye te nAnAtmajAH / jvarAdayo hi jvaratvAvacchinnAH pratyekaM vAtAdiva pittAdito'pi jAyante / nakhabhedavipAdikAdayazca kevalAdeva vAtAt bahuvyAdhitvAvacchinnA jAyante / na tu vAtAdiva pittAdita iti bodhyam / tatreti sAmAnyajanAnAtmajavikAreSu madhye sAmAnyajA iti sthUlA udarAdayaH sUkSmAzca vyavasthAkaraNamityAdinA vyAkhyAtA ityarthaH / ihAdhyAye tu nAnAtmajAn vyAkhyAsyAmaH / tadyathetyAdi / tatrAdita evetyatra bhUridAruNavikArakattu khAditi heturunneyaH // 778 // gaGgAdharaH- nakhabhedazcetyAdi / nakhabhedaH kunakhaH / vipAdikA pANipAdasphuTanam / vAtakhuDDatA cAluka iti loke / piNDikA jAnvadhomAMsapiNDaH / tasyodveSTanaM daNDAdineva tAr3anam / atra kazvidAha gRdhrasI gRdhrasIzulam / Urustambha ye vAtAdibhirdoSAntarAsaMpRkta'nyante / vipAdikA pANipAdasphuTanaM, pAdabhraMzaH pAdasyAropaviSaya dezAdanyatra patanam, suptiH pAdayorniSkriyatvaM sparzAzitA vA, vAtakhuDakA cAluka iti sta prasiddhaH / gRdhrasIzabdena gRdhrasIzUlaM gRhyate, Urustambhena ca UrustambhanamAtraM vAtajanyatvena For Private and Personal Use Only Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH sUtrasthAnam / nAhazca vibhedazca zroNibhedazvodAvattazca khaJjatvaJca vAmanatvaca trikagrahazca pRSThagrahazca pArzvamaIzvodarAyeSTazconmAdazca hRvazca vakSogharSazca vana uparodhazca vakSastodazca bAhuzoSazca grIvAstambhazca manyAstambhAca kaNThodaDaMsazca hanubhedazcauSTa uurustmbhnvaatH| karNAkSizalAdayazca vAtAtisAre viDbhedazcetyAdi vAtajanyavena gRhyate na tu gR syAdirogAH : tapAM paittikAdiprabhedAdityuktvA doSAntarasambandhastatrAnuvandharUpa ityAha / tanna manoramam / yato'tra nakhabhedo nakhabhaGgaratA, na tu kunakhaH / vivAdikA vAtavyAdhyuktA pANipAdasphaTanam / pAdazUlaH svanAmA / gulphagraho gulphalaH / piNDikodveSTanamuktam / gRvasI vaatvyaadhyuktaa| tatra vAtAdvAtaka tAt tanneti yA kAsambandha uktaH sa ca nArambhakakhena kintUttarakAlam, nAto'syAH sAmAnyajakham / jAnubhadaH jaanubhnggH| jAnu vizla po jAnusandhizaithilyam / Urustambhazceti norustambhAkhyo vyAdhiH zlapmamedaHpradhAnamaH, kintakamtambhanamAtra bAtakRtamanyadekam / pAGgalyaM paGgatA vAtamAtra javyAdhivizeSaH, na khAmavAtAdikRtapAGgalpamAtraliGgam / pAilyasya vAtakarmave'pi rogAntaraliGgatve rogkhaabhaavaat| vakSyate hi "jJAnArtha yAni coktAni vyAdhiliGgAni saMgraha / vyAzyaste tadAtve hi liGgAnISTAni nAmayAH / / " iti| anayaiva dizA ethvazItivAtavyAdhiSu unmAdAdyAkhyA ye sAmAnyajA dRzyante te'tra na vAtavyAdhiSu bodhyAH, kintu kevalavAtajamanomattatvamAtrAdirUpeNa tattatsamprAptivyatiriktA jnyyaaH| vAtarogAdhyAye yAvanto rogA uktAstAvantastu vAtanAnAtmajA eva / tatra tatra hi pittAyAvaraNAditvena ArambhakatvaM vAtasyaiva, na tu pittaadeH| ata eva viDbhedo na vAtAtisArIyaviDbhedaH parantu atIsAragrahaNyAdisAmAnyajavyAdhInAM samprApti vinA kevalavAta nadravapurIpAtiniHsaraNaM viDbhedaH / udarAveSTa ityudarasyA samantAdaveSTanavat / hRdrava iti hRdayasya drutiH sphuraNam / bAhuzopo'vavAhukaH / manyAstambhazca vAtarogAdhikAre vAcyaH / kaNThodadhvaMsa iti zuSkakAsaH / rAjayakSmaNi kaphaliGgatvena ya uktaH sa ca kaphamizravAtAnubandha eva ; sa cAtra na jJayaH / hanu gRhyate, evaM karNAkSizUlayoH zUlamAtraM, vAtajAtIsAre'pi viDbhedo vAtajaH, evaJca na gRdhrasyAdInAM For Private and Personal Use Only Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 772 crk-sNhitaa| mahArogaH bhedazcAkSibhedazca dantabhedazca dantazaithilyAca mUkarakaca gadgadatvaJca vAkasaGgazca kaSAyAsyatA ca mukhazoSacArasajJatA ca kaNazalazcAzabdazravaNaJcoccaiHzra tizca bAdhiryaca vatmastambhazca vartmasaGkocazca timiraJcAnizUlaJcAbhivyudAsazca bhrU vyudAsazca zaGkhabhedazca lalATabhedazca ziroruka ca kezabhUmisphuTanaJcAditaJcaikAGgarogazca sarvAGgarogazcAcaMpakaraca daNDakazca zramazca namazca vepathuzca jAbhA ca hikA caviSAdazca bhedo hnustmbhH| oSThabheda osstthstmbhH| akssibhedo'kssigolkbhrmnnaabhaavruupo'kssistmbhH| dantabheda iti dantabhaGgaH / dantazaithilyaM caladantavam / vAksaGgo jAtottarakAlaM vAkapratyabhAvaH asphuTavacanatvaM vA / arasajJatA rsjnyaanaabhaavH| azabdazravaNamalpazabdazravaNam / na tuuccaiH| uccaiHzraniTa havanizravaNa na khlpdhvnH| bAdhiyaM svalpahadubhayazadAzravaNan / vatmastambha ityakSivatmadvayacalanAbhAvaH / vatmasaGkoca ityakSivarmadvayAnyatarasya saGkacitatvaM visphaarnnaabhaavH| timiramiti liGganAzAH SaT tathAnye ca / akssishuulmkssivednaa| abhivyudAsa ityakSibhraSTatA, netrasya svsthaancyuttaa| bhravyudAsa iti bhra voH svasthAnAdadho nipatanam / zaGkhabheda iti lalATaikadezaH zaGkhaH tasya bhedo vedanA bhaGgo vA na tu shngkhkrogH| lalATabheda iti madhyalalATe vedanA bhaGgo vaa| zirorugiti kevalaM ziraHpIDA, na tu paJcazirorogA ye uktAH / kezabhUmisphuTanaM vidaraNam / aditAdayaH SaT vAtarogAdhyAye vAcyAH / tmo'ndhkaarprveshmaatrm| bhramo gAtraziroghUrNanam / hikketi na pazca hikkAH ye sAmAnyajA sAmAnyajatvaM, yAktAtaGkasya kevalavAtajanyatvAt ; udarasyAveSTanamivodarasyAvepTaH, azabdazravaNaM zabdAbhAve'pi zabdazravaNam, uH zrutistAvat svaramAtrazravaNam, alpazabdasya tu sarvathaivAzravaNam, bAdhiyaM zabdamAtrasyaivAzravaNam ; timirantu vAtajameva, doSAntarasambandhastatrAnubandharUpaH ; ekAGgarogaH sarvAGgarogazceti jvarAdipu upNatvazItatvAdInAM kadAcidekAGgavyApakatvenaikAGgarogaH, teSAmeva kadAcit sarvAGgacyApakatvena sarvAGgarogaH, dopAntarasambandho'pi vyAptyavyAptI vAtakRte eva, "vAyunA yatra nIyante tatra vanti meghavat' iti vacanAt ; tathA bhramazca vAtikaH smRtimoharUpaH ; atra kasyacidaGgasya pAdAdeH zUlAdayo'bhihitAH, na hastAdInAM For Private and Personal Use Only Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 773 20za adhyAyaH / sUtrasthAnam / pralApazca glAnizca raukSyaca pAruSyAca zyAvAruNAvabhAsatA cAsvapnazcAnavasthitacittatvaJca * ityazItirvAtavikArAH / vAtavikArANAmaparisaGghayAnAmAvikRtatamA eva vyAkhyAtAH / sarveSvapi khalveteSa vAtavikArepatto vanyeSu cAnukteSu vAyoridamAtmarUpamapariNAmi karmaNazca svalakSaNam / yadupauktAH, kintu hikanamAtraM higitishbdprttiH| viSAdo mnodainym| atipralApazceti vaatkRtH| pralApastu pitta kRta iti pralApayorbhedAt na sAmAnyajakham / glaanirhpH| anavasthitatvaM kSaNikasvabhAvavaipayyeyakhavata / nanu vAtarogAdhyAye vakSyamANakhalvIminminAdInAM kiM na vA nAnAtmajatvamiti ? ata aah---ityshiitirityaadi| AviSkRtatvaM prAyobhAvitvam / tenAnye'pi vAtarogAH santi / nanveSAmuktAnAmanuktAnAzca vAtarogANAM kathaM jJayatvamiti ? ata Aha-saveM vityAdi / vAyoridamAtmarUpamapariNAmIti-AtmarUpaM sambandhAzrayatvAprapAbhivyatirikta apariNAmi sahajasiddhaM liGgamakupitavAyoridaM svAbhAvikaM liGgamityarthaH / sthAnAntarAdisambandhopAdhinA hi pariNAmiliGgantu yathAkaraM bodhym| karmaNazceti cakAreNa vAyoridamapariNAmItyanuvarttate / vikArAdhikArAt vAyovakArikalamadeva labhyate / tena vRddhasya vAyoH karmaNazca skhalakSaNamidamapariNAmi pittAdutrapAdhivyatiriktaM svarUpataH siddham / svaM rUpaM liGgakarma hi vAyoH kriyA / tasya liGgaM zramAdikaM vakSyate / na tu tasya liGgAni vakSyante / karma punaH prattirutakSepaNAdi paJcavidhamAhuranye / tanna, bahuvizvAt / kIdRzaM vAyorvAtavikAreSu svIya rUpa? tasya ca karmaNazva tatra ye'bhihitAste pradhAna tAH prAyobhAvitvena, anuktAstu vAtavikArANAmaparisaMkhyeyatvena graahyaaH| vAyoridamityAdI vAyoridamAtmarUpaM svarUpam, apariNAmIti sahajasiddhaM nAnyopAdhikRtamityarthaH / karmaNazceti vikRtasya vAyoH karmaNaH, svalakSaNamityAtmIyaM lakSaNam ; * unmAdazcetyatra hRnmohastathA hanubhedazcetyatra hanutAstathA hikkA cetyatra viSAda iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 774 . crk-sNhitaa| mahArogaH labhya tattadavayavaM vA vimuktasandehA vAtavikAramevAdhyavasyanti kuzalAH // 6 // tadyathA---zaikyaM zaityaM lAghavaM vizadatA gatiramUttitvaJca vaayoraatmruupaanni| evaMvidhatvAJca vAyoH karmaNaH svalakSaNamidamasya bhavati taM taM shriiraavyvmaavishtH| tadayathAsvalakSaNaM kIdRzamiti ? ata aah-yduplbhyetyaadi| vAtavikAreSu vAyorAta vRddhasya saMsargAdyantareNa svAbhAvikaM yadAtmarUpaM kRtsnaM tattadavayavaM vA ekadezaM vopalabhya vimuktasandehAH vAtavikAralena saMzayaparihINAH kuzalA bhiSajaH vaatvikaarmevaadhyvsynti| na tu pittAdivikArakhena vAzabdena kRtsnamiti lbhyte| etaca yaditipadasya kammeNazca skhalakSaNamityanena apynvyH| tena vAtavikAreSu vRddhasya vAyoH kammaNazca svAmAvikaM yat kRtana svalakSaNaM tattadavayavaM vopalabhya vimuktasandehA vAtarogatvenaivAdhyatrasyanti na tu pittAdirogatvenetyo bodhyH||9|| gaGgAdharaH-nanu vAtavikAreSu vAyorarthAt vRddhasyApariNAmi kimAtmarUpaM kiJca tasya karmaNo'pariNAmi svalakSaNamiti ? tattadAha-tadyatheti / gatizcalakham / amUrtitvaM sUkSmatvam na tu paramANulam / kintu vRhattve'pi sUkSmAnusArivAbhidhAyakaguNa iti yAvat / etAni cAtmarUpANi vAyoH sAmyahAnyavasthayorapi bhavantyapi mAnAdhikyenAtra boddhvyaani| dRddhAvasthakhAda vAyoryathA hInasya vA samasya kA vRddhasya vA bahna ruSNatvaM vartamAnamevAlpaM vA samaM vA vRddhaM vA bhavati / tena coNatvena kizcidati, samazca dahati, adhika vA dahatItivat ata evAha evaM vishvaaditi| vRddharaukSyAdirUpavAdasya vRddhasya vAyostaM taM zarIrAvayavamAvizataH karmaNazca svalakSaNamidaM bhavati / zarIrAvayavApekSayA hi karma vizeSaH syAt / syAcAmAzayAdipittAdisambandhena kamme ca pryttiH| atrApyapariNAmIti pittazleSmasambandhanirapekSaM, na tu zarIrAvayavAnapekSamiti, yata', bane- "taM taM zarIrAvayavamAvizataH' iti ; ata eva ca srasAdInAM zarIrAvayavApekSatvena na sarvadA bhAvaH ; evaJca pittazlepmaNorapi cAtmarUpAdi vyAkhyeyaH // 7-9 // cakrapANiH-amUrttatvamityadRzyatvam, evaMvidhatvAditi zaikSyAdiyuktatvAdvAyoriti sambandhaH For Private and Personal Use Only Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH sUtrasthAnam / 775 srasatraMza-vyAsaGgabheda hrss-trsskmpaavmiicaaltodvythaacessttaadiini| tathA kharapapavizadazuSirAruNakaSAyavirasamukhazoSasuptisaGkocanakhAtAdIni ca vAyoH karmANi / tairanvitaM vAtavikAramevAdhyavasyet // 20 // ___ sA ca vAyoratra dvacalakhAdiguNena bhavatIti abhiprAyeNa vRddhavAyoH karmaNo liGgamidamasya bhavatIti yaduktaM tdaah-tdythetyaadi| srasa iti svasthAnato'stAt sthaanaantrclnmduurtH| bhraMzaH svasthAnato duurgmnm| vyAsaGga ityanyAsaktirityarthaH / bheda itynggbhedo'nggbhnggvtpiidd'aa| hatyaGgasya / tenAho lomaanycH| kazci vAyoH prabhAvAt harSoM hRSTacittakha pAha, tanna; calakhaguNakAvyamavyavAsAhavayyAMdanubhavAkozalAta / kampo vepthH| avmrdo'nggvednaa| cAlaH spandanam / todaH suuciivdvythaa| vyathA piidd'aa| ceSTA gmnkssepnnaadi| atrAdipadaprayogeNa pRthak padakaraNaM vAyozcalakhaguNasya praadhaanyaat| tajjanyakarmaNo liGgAnyatAnIti khAApanArtham / kharavAdiguNajanyakarmaNo liGgAnyAha--tathA khretyaadi| kharakhaguNena vRddhavAyoH kamNo liGgaM kharavam puMsaH zarIrasya karkazatvam / paruSatvaM acaikaNyam zarIrasya niHsnehatetyarthaH / rokSyaguNena vRddhavAyoH kampreNaH vizadatvaM dehe'paicchilyaM vizadaguNena vRddhasya vAyoH kammeNo liGgam / sUkSmaguNena yuddhasya vAyoH kammaNo liGgaM zupiratvaM dehe'dhanakham / vAyobhA tikatvena pAzcabhotika zarIrasambandhena cAruNavarNaH / vaizayaguNena vRddhasya vAyoH kamma paicchilyA. bhaavH| kapAyarasatA virasatA ca tathA vyaakhpaataa| rokSyaguNena vRddhasya vAyoH kammaNo liGgaM mukhasya kapAyarasatA rasAbhivyaktau ca dRshyte| vAyvAkAzavAhulyAt kapAya iti / virasatA svabhAvarasavaiparItyaM mukhasya rokSyazaityazca bhavati vaa| zopastu raukSyalAghavaguNAbhyAM vRddhasya karmaNo linggm| suptiH aspazejJAnaM lAghavacalakhaguNAbhyAM vRddhasya kamNo linggm| socanaM zaityaguNena vRddhasya calakhaguNena calanakammeNo liGgam / khaJjatvaM lAghavarokSyAbhyAM vRddhasya zoSaNakarmaNaH krm| AdipadenAdhmAnAdikaM bodhym| vAyoH srasaH kiJcidavasthAnasaJcalanaM, bhrazastu dUragatiH, vyAlo vistaraNaM, harSo vAyoranavasthitatvena * bhedetyanantaraM sAdamtathA saGkocanetyanantaraM stambhanamityadhikaH pAThazcakrasvIkRtaH / For Private and Personal Use Only Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mahArogaH 716 crk-sNhitaa| taM mdhuraamllvnnnigdhossnnrupkrmet| na hasvedAsthApanAnuvAsananastaHkamma-bhojanAbhyaGgotsAdana-paripekAdibhirvAtaharairmAtrAM kAlazca pramANIkRtya / tatrAsthApanAnuvAsanantu khalu sarvopakramebhyo vAte pradhAnatamaM manyante bhiSajaH / taddhi Adita eva pakkAzayamanupravizya kevalaM vaikArikaM vAtamUlaM chintti| tatrAvajite vAle'pi zarIrAntargatavAtavikArAH prshaantimaapdynte| yathA vanaspatemU le chinne skandhakabhaNIti vRddhavAyoH karmaNaH karmANi karmabhUtaliGgAni / etaiH karmabhiranumitena kamrmaNAnumeyA bhavanti / vAtasya vRddhayA rokSyAdayo guNA liGgabhUtAH / taizca guNairvAto vRddho'numIyate iti / tataH sutarAM taiH svasAdibhiranvitaM vikAraM vAtavikArameva vAtarogakhanai vAdhyavasyet na khanyavikAratveneti // 10 // gaGgAdharaH-prasaGgAdasya vAtasya prshmmuutrmaah-tmityaadi| taM vAtarogaM madhurAdibhiH raukSyAdiguNa viparItaiH snigyoSNayugapat snigdhakhoSNavavadbhistailAdibhiH upakrameteti vittnnoti-snehetyaadi| madhurAdibhiH snehAdiparipekAdhantopakramANAM raukSyAdiviparItatvAt vAtaharakham / mAtrAM kAlazca pramANI. kRtyetyasya madhurAdibhiH snehAdibhizca sahAnvayAdupakrametetyasya cobhytraanvyH| AsthApanAnuvAsanannu ityekavacanam AnupUvikatvena yugalakhAbhiprAyAt / sarvopakramebhyaH snehasvedAdimyo madhye vAte pradhAnatamam, na tu pittAdau / pradhAnatamatvaM darzayitu hetumAha --tddhiityaadi| AsthApanAnuvAsanaM hi Adita eva vAtaroge prayogamAtraM zIghrameva vaikArika vAtamUlaM na tu prAkRtaM, chinattIti vAyoyam sthAnasamAzrayaNena tattadvikArakatta khaM ttsthaansNyogmucchintti| taducchedena kathamanyatragatavAtavikArAH prazAmya tIti ? ata Aha-tatretyAdi / tatra vaikArikamUlabhUtasthAnasaMyoge vAtasyAvajite zarIrAntargatavAtavikArA prabhAvAda vA kriyate, vartulIkaraNaM varttaH, cAlaH spandaH, rasavarNoM vAyunA rasavarNarahitenApi prabhAvAt kriyate // 10 // cakrapANi:-prastAvAgatatvena cikitsaamaah-mdhuretyaadi| Adita eveti zIghrameva, kevalaM vaikArikamiti sakalavikArakArakam // 11 // 12 // For Private and Personal Use Only Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 995 caraka saMhitA | [ mahArogaH kakSA ca kAmalA ca tiktAsyatA ca lohitagandhAsyatA ca pUtimukhatA ca tRSNAdhikyaJca atRptizcAsyapAkazca galapAkazca cipAkazca gudapAkazca meDhapAkazca jIvAdAnaJca tamaH pravezazca haritahAridranetravarcastvaJca / iti catvAriMzat pittavikArANAmaparisaMkhyeyAnAmAviSkRtatamA vyAkhyAtAH // 13 // 1 sarveSvapi tu khalyeteSu pittavikAreSUkteSvanukteSu cAnyeSu pittasyedamAtmarUpamapariNAmi karmmaNazca svalakSaNam / yadupalabhya tadavayavaM vA vimuktasandehAH pittavikAramevAdhyavasyanti vidyatAmiti tAM vidyAt pittotthAM parimaNDalAm // " iti / raktapittaJceti raktasaMsargeNa raktIbhUtaM pittaM raktapittam / na tu raktapittAkhyo ya ucyate tasya yavakolAdikAraNaiH pittaM prakupya raktazca vivRddhaM yakRtplIhaprabhava raktavahasroto'bhigamya dUSayitvA raktapittaM janayatIti raktapradoSAt bhedAt kiMvA tasyApi vAtAdisaMsargekhAdArambhe paittasyaiva kartRtkhAt sAmAnyajavAbhAvAca nAnAtmajatvam / tadevAtra gRhyate / haritatvaM rakta Natvam | hAridratvaM haridrAvarNatvam / nIlikA kSudraroge suzrutoktA trizothIye likhitA / kakSA ceti suzrute"bAhupAzvAMsakakSAsu kRSNasphoTAMsavedanAm / pittaprakopAt sambhUtAM kakSAmiti vinirdizet ||" iti / kAmalA ceti kAmalA pittapANDoravasthAvizeSaH / kAmalA bahupattaiA bodhyA / pANDohi sAmAnyajatve'pi pittapANDau pittalAhArAt vyAdhyantaratvena kAmalA bhavati / tasmAnna kAmalAyAH sAmAnyajat / tiktA syatA tiktamukhatvam / lohitagandhAsyatA mukhe raktagandhalan / pUtimukhatA durgandhamukhatA / tRSNAdhikyaM kevalatRSNAtizayaH na tu tRSNAkhyarogavizeSaH, tasya sAmAnyajatvAt / atRptiH sadA bubhukssaa| jIvAdAnaM virecanavyApadvizeSa ukto yo jIvaraktanirgamaH / haritetyAdinA eka eva rogaH / itItyAdi savyaM pUvrvvavad vyAkhyeyam / / 13 // gaGgAdharaH - savvaSvityAdi / pittasyAtmarUpeSu varNazcAzuklasadRzaH / gandhazva evaM tRSNAyAJca tRSNAmAtraM, kakSA kakSadezagatamAMsadaraNaM, sphoTAH suzrutakSudrarogoktAH, gandho vi ityAmagandhaH, yathAsvamityAmagandhavarNasadRzam, agnimad gRhamagnigRham // 13-17 // For Private and Personal Use Only Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH sUtrasthAnam / 776 kushlaaH| tadyathA-auSNyaM taikSaNyaM dravamanatisneho vaNazcAzaklo* gandhazca visro rasau kaTakAmlo sarazca pittsyaatmruupaanni| evaMvidhatvAcAsya karmaNaH svalakSaNamidametasya bhavati taM taM shriiraavyvmaavishtH| tadyathA-dAhauSNyapAkasvedakledakotha striAvarAgAH yathAsvagandhavarNarasAdinivarttanaM pittasya karmANi / tairanvitaM pittavikAramevAdhyavasyet // 14 // 15 // taM madhuratiktakaSAyazItairupakramarupakrameta snehavirecanapradehapariSekAbhyaGgAdibhiH pittaharairmAtrAM kAlaJca pramANIkRtya / virecanantu savopakramebhyaH pitte pradhAnatamaM manyante bhiSajaH / taddhi Adita evAmAzayamanupravizya kevalaM vaikArikaM pittmuulmpkrssti| tatrAvajite pitte zarIrAntargatapittavikArAH visa aamgndhH| evaM vizvAcceti auSNAdiguNavattvAt / vRddhapittasya auSNavAdiguNanitasya kammaNa idaM vakSyamANaM dAhAdikaM karma skhalakSaNam / ___ karmaNo lakSaNAnyAha evamityAdi / pUrvamiha vyAkhyAtam / daahetyaadi| pittasya auraNyatIkSNatvAbhyAM vRddhasya karma vaha riva dAhAdikaM tena karmaNA zarIre dAhoNyapAkAdirAgAntA auSpyatIkSNatAbhyAM sahacaritadravAnatisnehAbhyAM bhavanti pittasya dahanAdikarmaNo linggaani| yathAsvagandhavarNetyAdi / azuklanAnAvarNaguNena vRddhasya pittasya kamNazcihnamazuklAstAvanto varNAH zarIrasya / gandhazca zarIrasya visrH| rasazca zarore kaTurasena vRddhasya kttukthaamlrsenaamlH| savaM pUrvavavyAkhyeyam // 14 / 15 // gaGgAdharaH--prasaGgAdAgatakhAt paittikarogANAM kriyAmUtramAha-tamityAdi / zIteti sparzataH pAkato vIyatazca / upatra nAha-snehetyAdi / AmAzayamiti pkkaamaashymdhysthaansyoddhm| tataHprabhRti pittasyAdhobhAgagamanena yAvadavaikArikamUlasthAnasaMyogaM chinattItyabhiprAyeNAha-apakaSetIti chinatti / * varNazca zuklAruNavarja iti cakrasvIkRtaH pAThaH / + kothetyanantaraM kaNDU iti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 780 crk-sNhitaa| ___ [ mahArogaH prazAntimApadyante ; yathAgnau vyapagate kevalamagnigRhaM zItIbhavati tadvat // 16 // 17 // zleSmavikArAn viMzatimata Urddha vyaakhyaasyaamH| tadyathA--tRptizca tandrA ca nidrAdhikyaca stamitya ca gurugAtratA ca Alasya ca mukhasrAvazca mukhamAdhuryyaJca zleSmodiraNaJca balAzakazcApaktizca hRdayopalepazca kaNThopalepazca dhamanIpravicayazca galagaNDazca atisthaulyaJca zItAgnitA codaIzca zvetAvabhAsatA ca vetnetrmuutrvrcstvc| iti viMzatiH vyapagate vyapor3he kevalamagnihInamagnisantaptamAtram agnigRhamagnimadagRham // 16 // 17 // ___ gaGgAdharaH--uddezakramaprAptAn zlaiSmikAn viMzatiM rogAnAha-ileSmetyAdi / tRptishcetyaadi| yenAtmAnaM tRptamiva manyate sarvadA sA tRptiH| balAzako blkssyH| kazcit tu-"nityaM mandajvaro rukSaH zUnakastena sIdati / stabdhAGgaH zleSmabhUyiSTho naro vaatvlaashkii||" ityAha, tnn| vAtazleSmArabdhatvena naanaatmjtvaabhaavaat| dhamanIpravicayo dhamanyupalepena dhamanInAM pusstttaa| galagaNDastu kakArabdha eva vAtAnubandhena kaphenArabdhatve hi vAtajakaphajamedojakhavyapadezo'nuvandhatvena teSAmAdhisyAt / na puravastuto jvarAdivat vAtajAdiH / zItAgnitA mndaagnitaa| udaddazceti tatrAntare hukto yathA-"zItamAruta saMrpazAt praduSTau kphmaarutau| pittena saha sambhUya vahirantarvisarpataH / / pipAsArucillAsa-dehasAdAGgagauravam / raktalocanatA teSAM pUrvarUpasya lkssnnm|| varaTI. daSTasaMsthAnaH zothaH saJjAyate vhiH| sapANDustodabahalazchardivaravidAhavAn // udadde miti taM vidyaacchiitpittmthaapre| vAtAdhikaM zItapittamudaddezca kphaadhikH||" iti / evamanyatrApi-"sotsaGgaiza sarAgaizca kaNDamadbhizca mnnddlaiH| zaiziraH kaphajo vyAdhirudaI iti kIrttitaH // iti / eSa evAtra vivkssitH| pUrvazca kaphAdhikatvena yo niruktastasya vAtamAtrAdijakhAbhAvena sAmAnyajatvAbhAvAt / cakrapANiH-tRptiyana tRptamivAtmAnaM sarvadA manyate, balAzako balakSayaH, kiMvA zleSmodekAnmandajavitvam sthUlAGgatA vA balAzakaH, dhamanIpraticayo dhamanyupalepaH, zItAgnitA, For Private and Personal Use Only Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH sUtrasthAnam / 781 zleSmavikArAH, zleSmavikArANAmaparisaMkhyeyAnAmAviSkRtatamA vyAkhyAtA bhavanti // 18 // ___ sarveSvapi tu khalveteSaktaMSu zleSmavikAreSu cApyanukteSu cAnyeSu zleSmaNa idamAtmarUpamapariNAmi karmaNazca svalakSaNam / yadupalabhya tadavayavaM vimuktasandehAH zleSmavikAramevAdhyavasyAnta kushlaaH| tad yathA--zvaityazaityagauravasnehamAdhuryyasthairya pacchilyamAnyAni zleSmaNa AtmarUpANi / evaMvidhatvAcAsya karmaNaH svalakSaNamidamasya bhavati taM taM shriiraavyvmaavishtH| tad yathA-zvaityazaityakaNDUsthairyotsedha-gaurava-sneha supti-kledopadehabandhanamAdhuryacirakAritvAdIni zleSmaNaH karmANi / tairanvitaM zleSmavikAriNameva adhyavasyet // 16 // 20 // taM kaTutiktakaSAyatIkSNoSNarurupakrama ruupkrmet| svedapittavAtArabdhattve tu vAtAdijatvavyapadezAbhAvAt / 3tiityaadi| sarva pUrvavavyAkherayam // 18 // gaGgAdharaH- shvaityetyaadi| pUrvAdhyAya zvetavarNAnupadezastat kathayitumanAvazyakatvAdatra tu vijJAnAya shvetvrnnopdeshH| mAtsnA mRtsnAvanmamRNatvarUpaM mRdutvaM vA / zvaityAdIni zarIrasya / tena kaphasya vRddhasya kAnumAnAt / tena kammeNA kaphAsya vRddhAH zvaityAdayo'nupIyante / taizca vRddhaH kako'numIyate / atra suptiH kaphakarmalakSaNaM, vAtAzItirogiSu pAdasuptatA yadyaputraktA tathApi kaphasya zaityaguNakammaNA suptirbhavatItivana vAtasyApi zaityaguNakammeNA suptatA bhavitu. mahatIti vAtasthAne pAde muptatA uktaa| kaphasthAne tu kaphajA iti bhedena bodhyaa| gandhazca nAnAvidhaH / AdinA zokalavaNarasAdInAM grahaNam // 19 // 20 // gnggaadhrH--tmityaadi| tamityAdi pUrva dizA vyAkherayam / Adita mandAgnitA, mAtsyai masRNatA, zleSmakarmasu suptiniSkriyatvena, vAte tu sparzAjJAnena ; atrAmAzayam * snehetyasyAnantaraM stambha ityadhikaH paatthshckrsmmtH| For Private and Personal Use Only Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 782 crk-sNhitaa| __( mahArogaH vamanazirovirecanavyAyAmAdibhizca zleSmahararmAtrAM kAlaJca prmaanniikuuty| vamanantu sarvopakramebhyaH zleSmaNi pradhAnatama manyante bhissjH| taddhi Adita evAmAzayamanupravizya kevalaM vaikArikazleSmamUlamUddha muriksspti| tatrAvajite zleSmaNi zarIrAntargatAH zleSmavikAsa prshaantimaapynne| yathA bhinne kedAraseto zAliyaraSaSTikAdIni anabhiSyanDamAnAnyambhasA prazoSamApadyante tadvaditi // 21 / 22 // bhavanti caatr| rogamAdau parIkSeta tato'nantaramauSadham / tataH karma bhiSaka pazcAjajJAnapUrva samAcaret // 23 // evAmAzayamityAmAzayasyo vayavasya vizeSeNa shlepmsthaankhaat| atrApyuro vizeSeNa zleSmaNaH sthAnamiti vacanena vakSasaH zleSmaNa pradhAnasthAnatve'pi zleSmaNaH savrveSu sthAneSvAzayarUpeSvadha AzayastvAmAzaya ev| tataHprabhRti Uddha haraNena sarvAzayazleSmaharaNaM bhavatIti jJApanAya hi Uddha mukSipatItyUddhazleSma haraNena zleSmaNa AmAzayena vaikArikamUlasaMyogamArabhya vakSaHprabhRtisaMyogaM chinttiityrthH| atra dRSTAntamAha-yathA bhinne ityaadi| ambhasA anabhiSyandamAnAnItyanvayaH / / 21 // 22 // gaGgAdharaH-nanu vAtAdyAtmarUpakarma lakSaNAnAM vijJAne kiM prayojanamityata Aha padevana-bhavantItyAdi / rogamityAdi / Adau roga parIkSeteti cet sutarAM rogaparIkSAyAM vAtAdiliGgazAnamapekSate iti bhaavH| tata auSadhaM parIkSeta ityanvayaH / auSadharIkSA hi vyAdhyapekSiNI bhvtiiti| ato rogaparIkSAnantaraM bheSajaparIkSA uppdyte| ata eva sutarAM rogaparIkSAbheSajaparIkSAnantaraM pratikriyA bhavatItyAha-tataH kammeM AsthApanAdurapakrayaNam / jJAnapUrvamiti anyatra anupravizyeti vacanena ilepmasthAneSvAmAzayasya prAdhAnyam, pUrvantu "tatrApi uro vizeSeNa" iti vacanenoraH pradhAnam, evamubhayamapi tulyaM jJeyam // 18-22 // cakrapANiH-samprati rogajJAnasya cikitsAyAmupayogamAha-rogamityAdi / auSadhaM parIkSeteti For Private and Personal Use Only Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH 783 sUtrasthAnam / yastu rogamavijJAya kANyArabhate bhiSak / adhyauSadhavidhAnajJastasya siddhiryadRcchayA // 24 // yastu rogavizeSajJaH srvbhaissjykovidH| . dezakAlapramANajJastastha siddhirasaMzayam // 25 // tatra shlokaaH| saMgrahaH prakRtirdazo vikAro mukhamIraNam / asandeho'nubandhazca rogANAM saMprakAzitaH // 26 // doSasthAnAni rogANAM gaNA nAnAtmajAzca ye| rUpaM pRthaka ca doSANAM karma cAriNAmi yat // 27 // kRtAsthApanAdikarmadarzanAdijanitajJAnapUvam / roga vizanaM vinA kArabhbha dossmaah-ystvityaadi| yadRcchayeti / yadi kadAcit vyAdhyanurUpeNa daivAt karma bhavati tadA siddhirapi bhavatIti na tvekAntena / ekAntena siddhiM darzayitu. maah-ystvityaadi| tasya karmaNaprArabhamANe siddhirityarthaH // 23-25 // gnggaadhrH-adhyaayaathsNgrhaarthmaah-ttretyaadi| saMgraha iti cakhAro rogA ityAdinA vyAdhInAM saMkSepaH / prakRtiriti dvividhA punrityaadinaa| deza iti dvividhazcaipAmityAdinAdhiSThAnam / vikArAzca mukhAni ca tttthaa| vikArA iti vikArAH punarityAdinA vikArAparisaGkhyAnam / mukhamiti mukhAni vityAdinA snnikRssttkaarnnaani| IraNamiti dvayostu khalvityAdinA mukhAnAM praraNaM trividhmuktm| asandeha iti na caanyonyetyaadinaa| anubandhazceti sarveSvityAdinA cchando'nurodhena asandehavacanAt purva kRto'tra paraM nirUpito bodhyH| teSAM trayANAmityAdinA doSasthAnAni / nAnAtmajA rogANAM gaNAH iti sarvazarIracarAstvityAdinArabhya nakhabhedazcetyAdinA nidezena doSANAM pRthak pratyekaM ruupm| saveSvapItyArabhya rokSyetyAdinA vAtasya, punaH sarveSu sambandhaH, auSadhaparIkSA rogApekSiNI, tena, tadanantarameva sA bhavatIti bhAvaH ; ataH karmeti cikitsAm, jJAnapUrvamiti karmadarzanajanitajJAnapUvam // 23-25 // cakrapANiH-saMgraha "saMgraha iti catvAro rogAH" ityAdi saMkSepoktiH, prakRtiriti "dvividhA punaH' ityAdi, deza iti "dvividhanvaipAmadhiSThAnam" ityAdi, vikArAzca mukhaJca vikAramukhaM, For Private and Personal Use Only Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 784 crk-sNhitaa| [ mahArogaH pRthakatvena ca doSAraNAM nirdiSTAH smupkrmaaH| samyaG mahati rogANAmadhyAye tattvadarzinA // 28 // iti rogctusskH| ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne mahArogo nAma viMzatitamo'dhyAyaH // 20 // ityArabhya auraNyetyAdinA pittasya, punaH sarva vityArabhya zvaityetyAdinA kaphasya svakarmaNo ruupm| pRthak tvena doSANAM samupakramA iti taM madhurAmletyAdinA vAtasya, punastaM madhuratiktatyAdinA pittasya, punastaM kaTutiktatyAdinA kphsyopkrmaaH| rogANAM mahati adhyAye'smina nirdiSTAstattvadarzinA punarvasunetyarthaH // 26-28 // iti rogacatuSko rogANAM vijJAnAyAdhyAyacatuSka ityarthaH / adhyAyaM samApayati ---agnItyAdi / mahArogAdhyAya iti samAptivacanam / iti vaidyazrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau mUtra sthAnIyamahArogAdhyAya jalpAkhyA viMzI zAkhA // 20 // tantra vikArAH "vikArAH punaH' ityAdinA "mukhAni" ityAdinA mukham, "dvayostu' ityAdinA IraNam, asandehaH "na cAnyonya ityAdinA, 'sarvapu ityAdinA anubandhaH, nAnAtmajAH sarve doSAntarAsaMpRktadoSajanyA uktaaH||26-28|| iti rogctusskH| iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM mahArogo nAma viMzo'dhyAyaH // 20 // For Private and Personal Use Only Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekviNsho'dhyaayH| athAto'STauninditIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yH|| 1 // iha khalu zarIramadhikRtyASTau ninditAH puruSA bhavanti, tadyathA-atidIrghazcAtihrasvazcAtilomA cAlomA cAtigaurazvAtikRSNazcAtisthUlazcAtikazazceti // 2 // gaGgAdharaH-roganirUpaNAnantaraM bheSanarogayoyathAyojanaM kartavyaM tadupadeSTuM yojnaactusskmaarbhte| tatra prAyeNa vyAdhivizeSa bheSajayojanAyAM zarIravizeSavApekSata ityataH ilaiSmikanAnAtmajeSu cAtisthaulyaJcoktam / tatra bheSajayojanArthamaSToninditIyamArabhate-athAta ityaadi| asyAdhyAyasyAdI aSTo ninditAH puruSA bhavanti ityasya vAkyasyASToninditetipadamadhikRtya kRto'dhyAya iti tathA / savvaM pUrvavad vyAkhezyaM bhavati // 1 // ___ gaGgAdharaH --iha khalu bhoH zarIramadhikRtyASTo ninditAH puruSA bhavanti / mano'dhikRtya ca ye ninditAH puruSAH khalazaThAdayaste'smiMstantre shaariirvyaadhicikitsaaprdhaankhaannopdissttaaH| atidIrghAdayaH par3iha ninditAH prastAvAt zarIranindAdhikArAcoktAH kubjkaannbhnggraadyshcaikdeshninditkhaanoktaaH| ninditavaM na dRzyalena kutsitalam, AkRtisauSThavAdatidIrghAdInAmapi saundaryyAt / kintu kriyaavishesse'saadhutvm| tathA satyatidIrghAdInAM SaSNAM kutracina kriyAvizeSe'sAdhutvenAnatininditakhAt taddaSaNaM noktaM tadunnayam // 2 // cakrapANi:--rogacatuSke rogA uktAH, bheSajaJca bheSajacatuSke, rogabheSajayostu yojanA yathA kartavyA tad vaktuM yojanAcatuSko'bhidhIyate ; sA ca yojanA rogeNa samaM bheSajAnAM prAyaH zarIramevApekSata iti zarIrabhedapratipAdako'yaunindatIyo'bhidhIyate // 1 // __ cakrapANiH-zarIramadhikRtyeti vacanena mano'dhikRtya ye ninditA adhArmikakadaryyAdayaH, tAnihAnupayuktAn nirAkaroti ; atidIrghAdayazca par3iha ninditaprastAvAducyante ; ninditatvaJca teSAM lokavigAnAdeva ; atidIrghazcetyAdicakAraH kuJAdininditagrahaNArtham // 2 // 99 For Private and Personal Use Only Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 786 caraka saMhitA | [ aSTauninditIyaH tatrAtisthUlAtizayobhUya evApare nindita vizeSA bhavanti / atisthUlasya tAvadAyuSo hrAso jaroparodhaH kRcchravyavAyatA daurbalyaM daurgandhyaM svedAbAdhaH nudatimAtra pipAsAtiyozceti bhavantyaSTau doSAH / tadidamatisthaulyam atisaMpUraNAdgurumadhura snigdhopayogAt avyavAyAt avyAyAmAda divAsvapnA harSanityatvAt acintanAduvIjakhabhAvAJccopajAyate // 3 // tasya hyatimAtra medakhino meda evopacIyate, na tathetare dhAtavastasmAdasyAyuSo hrAsaH / zaithilyAt saukumarthyAda gurutvAcca medaso jaroparodhaH / zukrAlpatvAnmedasAvRtamArgatvAccAsya kucchravyavAyatA / dauvrvvalyamasamatvAddhAtUnAm / daugandhyantu medodoSAnmedasaH svabhAvAt svedanatvAca | medasaH zleSma Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH- aSTasu madhye punaratizayena kriyAvizeSo'tisthaulyAtikAryayo ninditatvaM darzayitumAha tatretyAdi / bhUya iti tadapekSayaiva bhUyiSThaM yathA syAt tathA'pare ninditavizeSAH kriyAsu nindAviSayavizeSA bhavanti / tAnAha - atisthUlasyetyAdi / aSTau doSa iti nindita kriyAvizeSahetutvAt / atisthaulya hetumAha tadidamityAdi / vIgasvabhAvAdityatisthalamAtApitRzoNitazukra svabhAvAt // 3 // gaGgAdharaH--ebhyo hetubhyo'tisthUlasodbhavaM tadopajanmamakAravAha - tasya hyatItyAdi / atimAtramedakhina iti vacanArthedi evopacIyata ityAdi / tasmAdatimedasa evAtikruddhAnya shtruunaamythopcyaadvipmdhaatukhaat| dauccalyazcA cakrapANiH -- tatrAtisthUlakRzayozcikitsopayukta vizeSaM vaktumAha - tatretyAdi / bhUya evetyatidIrghAditulyaloka vigAnAdadhikA ninditAzca te vizeSAzceti ninditavizeSAH / atisthaulyasya hetumAha-- tadityAdi / ati saMpUraNamatibhojanam / vIjasvabhAvAditi sthUlamAtApitRjanyatvAt / samprati sthUlasya sAdhAraNAdapyAhArAd bhUrime dojanmAhai-tasya hItyAdi / medasvina iti hetugarbhavizeSaNaM tena yasmAdatisthUlazarIre medo dehavyApakatvena labdhavRttyatastadeva prAyo varddhate, nAnye rasAdayastadabhibhUnatvAdityarthaH / tasmAditi viSamadhAtutvAt medodopAditi For Private and Personal Use Only Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21 adhyAyaH sUtrasthAnam / 787 saMsargAda viSyanditvAdabahutvAda*vyAyAmAsahatvAcca svedaabaadhH| tIkSNAgnitvAt prabhUtakoSThavAyutvAcca kSudatimAtra pipAsAtiyogazceti // 4 // bhavanti caatr| medasAvRtamArgatvAdvAyuH koSThe vishesstH| caran sandhunnayatyagnimAhAraM zoSayatyapi // tasmAda sa zIghra jarayatyAhArazcApi kaangkssti| vikArAMzcAznule dhorAna kAMzcit kAlavyatikramAt // 5 // etAyupadravakarau vishessaadgnimaarutau| etau hi dahataH sthalaM vanadAvo vanaM yathA // 6 // samadhAtuvAt / dogenvyantu medodopAt, medo hi TuSTadurgandhimat durgandhAya bhavati / duSTamedaso durgandhikhe hetumAha medasaH svabhAvAt svedanalAca ti| pusaH svedajanakakhe hi medasaH svabhAva eva hetuH| svedAtizayAca gAtre daugandhyaM syAditi bhaavH| svedAvAdha iti svedsyaanivRttiH| tatra heturmedasaH shlessmsNsrgH| zleSmA hi viSyandI snehaguNAt / tatsaMsargaNa medaso'pi viSyandanaM bahukhAt / bahumedA hi zleSmasaMsargaNa sutarAM visyndte| vyAyAmAsahakhAcceti vyAyAmAsahatvaM hyatisthUlasya dehazaithilyAt saukumAryAt dehaguruvAt daurbalyAcceti pUrvoktA hetvotraapyunneyaaH| tIkSNAgnikhaM hi pittAd bhavati // 4 // gaGgAdharaH--atra tu prabhUtakoSThavAyuvamuktamityataH prabhUtakoSThavAyutve'pi tIkSNAmitvaM drshyitumaah--bhvntiityaadi| sa iti medsvii| kAlavyatikramAt vayasaH kAlAdhikyAt / / 5 / 6 // duSTamedodurgandhayukta bhavati, svabhAvAditi svabhAvAdapi meda Amagandhitvena durgandham, svedalatyAcceti sati ca svede durgandhatAnubhavasiddhaivetyarthaH, zleSmasaMsargAdibhyo hetubhyaH svedAvarodho jJeyaH // 3 // 4 // cakrapANiH- medasetyAdau vAyoranativRddhatvenAgnisandhukSaNatvam, na vaiSamyApAdakatvam, yataH, ativRddho hi vaiSamyaM vahnaH karoti vAyuH ; sa iti medasvI ; kAlavyatikramAditi bhojanakAlAti* atra gurutvAdityadhikaH pAThazcakre / For Private and Personal Use Only Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 788 crk-sNhitaa| { aSTauninditIyaH medasyatIvasaMvRddha sahasaivAnilAdayaH / vikArAn dAruNAn kRtvA nAzayantyAzu jIvitam // 7 // medomAMsAtivRddhatvAJcalasphigudarastanaH / ayathopacayotsAho naro'tisthUla ucyate // 8 // iti medasvino doSA hetavo rUpameva ca / nirdiSTaM vakSyate vAcyamatikArye tvataH param // 6 // sevA rukSAnnapAnAnAM laGghanaM pramitAzanam / kriyAtiyogaH zokazca nidrAvegavinigrahaH // rukSasyodvarttanastAnasyAbhyAsaH prkRtijNg| vikArAnuzayaH krodhaH kurvantyatikRzaM naram // 10 // vyAyAmamatisauhityaM kSutpipAsAmathauSadham / kRzo na sahate tadvadatizItoSNamaithunam // gaGgAdharaH-medo'tiTaddhau doSAntaramAha-medasyatIvetyAdi / spaSTam // 7 // gaGgAdharaH-nanu medaskhI kathaM vijJAyata iti ? ato'tisthuullkssnnmaahmedomaaNsetyaadi| iti nirdissttmitynvyH| atikAzyaM tu dopA hetavo rUpameva ca iti yattat vAcyaM vaktavyaM noktamataH paramUI tadvakSyate ityarthaH / / 8 / 9 / / gaGgAdharaH-tatrAdau hetuunaah-sevetyaadi| pramitasya stokasya mAtrAlpa. syAzanamiti pramitAzanam / kriyAtiyogo vamanAdisaMzodhanakriyANAmati. yogH| nidrAyA rAtrau svabhAvataH pravRttAyA vinigraho na tu dine veganigrahaH / udvartanazca snAnaJca tattasya rukSasya snehatailAdihInasya abhyAsaH satataM kriyaa| prakRtiratikRzamAtApitroH zoNitazukrasya svbhaavH| jarA vAkyam / vikArAnuzayo vyAdhezcirAnuttiH // 10 // gaGgAdharaH-atikRzasya dossaanaah-vyaayaammityaadi| vyAyAmAdyasahatve kramAt / atisthuullkssnnmaah-medomaaNsetyaadi| vAcyamabhidheyam, kiMvA, vAcyamiti ninditam avamiti yAvat // 5-8 // cakrapANiH-pramitasya stokasyAzanaM pramitAzanam, kriyAtiyogo vamanAtiyogaH, prakRtideha For Private and Personal Use Only Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH } sUtrasthAnam / nIhA kAsaH kSayaH zvAso gulmAzasyudarANi ca / kRzaM prAyo'bhidhAvanti rogAzca grahaNIgatAH // 11 // zuSka sphigudaragrIvo dhamanI jAlasantataH / vagasthizeSo'tikRzaH sthalaparvvA naro mataH // 12 // satataM vyAdhitAvetAvatisthUlakRzau narau / satataJcopacaya hi karSaNaiva harapi // 13 // sthaterary ai air samopakaraNau hi tau / yaduprabho vyAdhirAgacchet sthUlamevAtipIDayet // 14 // 1 For Private and Personal Use Only 186 kRzasyAtisthUlasyeva hetUna na darzitavAna daurvyavyadoSasya dRzyamAnatvAt / atikRzasyAtidaublye yatkiJcidAhArAdevAtigurvvAhArA bhavanti, sutarAM tIkSNAgnidoSA na bhavanti iti bhAvaH / prahAdayazva rogA atikRzaM dhAvanti // 11 // gaGgAdharaH-- atikRzasya rUpamAha - zuSka sphigityAdi / sthUlaparvvA sthUlagranthiH / / 12 / / gaGgAdhara:- anayoH kriyAsUtramAha- satatamityAdi / satataM hi atisthUle 'kaSeNopacAraH / atikRze satataM dRhaNopacAraH karttavyaH / tatra hetuH satataM vyAdhitAvityAdi / satatavyAdhitatvaJcAtisthalasya dehasya zaithilyAdi / zukrAlpavadaurbalyadaugandhyAditvaJca kRzasya satatavyAdhitatvaM vyAyAmAdyasahatvam / / 13 / / 1 gaGgAdharaH-- anayorapyatininditatvaM dazayati-- sthaulyetyAdi / sthaulyakAiye iti nirddhAraNe saptamI / varamiti kiJcidiSTam / varatvaM darzayatisamopetyAdi / hi zabdoM hetvarthe / samopakaraNAvapi tAvubhau atisthUlAtikRzau yasmAt vyAdhiH sahasA Agacchet / AgacchaMzca sthUlamevAtipIDayet / janakaM vIjam, anuzayo'nubandhaH / kRzasya lakSaNam - zuSketyAdi / tvagasthizeSa iti dRzyate iti zeSaH, sthUlaparvvA sthUlagranthiH // 9-12 // 1 cakrapANiH- karpaNaivR haNairiti yathAsaMkhyam / varamiti manAgiSTam, sthUlamevAtipIDayediti sthUlasya durupakramatvAt / yataH sthUlasya santarpaNamatisthautyakaram, apatarpaNaJcAyaM pravRddhAgnitvAnna soDhuM kSamaH, abale tu santarpaNaM yogya meveti bhAvaH // 13 // 14 // Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 760 caraka saMhitA | samamAMsapramANastu samasaMhanano naraH / ndriyavikArANAM na balenAbhibhUyate // 15 // cutpipAsAta sahaH zItavyAyAmasaMsahaH / samapaktA samajaraH samamAMsacayo mataH // 16 // guru cAtapaJceSTaM sthUlAnAM karSaNaM prati / kRzAnAM vRMhaNArthantu laghu santarpaNAntu yat // 17 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ aSTauninditIyaH natu atikRzamatipIDayet / atikuzasya gamanAgamanAdiSvatisthUlataH kiJci dadhikayogyatvAt / santapaNApatarpaNAdiSu ca kiJcit kSamalam / samopakaraNavaJcAnayoH ativyAyAmavyavAya kSutpipAsAtizItoSNatvAsatvam // 14 // gaGgAdharaH -- nindita puruSaprasaGgAt prazasta puruSaM darzayati - sametyAdi / kazcidatra "mAMsazabdenopacayaH staviparyayazca vivakSitastena samayupacayasya pramANaM yasya sa tathA" iti vyAcaSTa, tanna ; atidIrghAdeH samopacayapramANatve'pi ninditatvAt / vastutastu same mAMsapramANe yasya sa tathA, mAMsasya samatvaM yathAyogyaM nAtisthaulyaM nAtikAzyamityarthaH / pramANasya samatvaM nAtidairdhya nAtisvatvaM yathAyogyamityarthaH / samasaMhananaH samaM yathAyogyaM zarIramAMsAdInAM sannivezo nAtizaithilyaM nAtidADhya mityarthaH / dRDhendriya iti dRr3hadRSTyAdiH / tathA sati sa naro dehe jAtAnAM vikArANAM valena nAbhibhUyate / tathA kSudhAdisahasyAt / samapattAdizca mataH / / 15/16 / / gaGgAdharaH- atisthUlasya yat karSaNamuktamatikRzasya ca ya haNamuktaM tayoH sUtra Aha- guru cetyAdi / sthaulye tIkSNAgnitvaprabhUtako vAyutvAbhyAM gurudravyaM yadatarpaNaM tadiSTamapyapoSakatvAt karSaNaM syAt / na tu yadravyaM santarpaNaM tadSTaMhaNaM kRzAnAM bhavati / atarpaNamiti yena na tRptiH syAt tadatarpaNam / tarpaNadravyaJca For Private and Personal Use Only cakrapANiH samprati prazastapuruSamAha - sametyAdi / mAMsazabdeneopacayastadviparyayazca vivakSitaH, tena samamupacayasya pramANaM yasya sa tathA / saMhananaM melakaH / aparamapi samamAMsa pramANaguNAnAha--kSudityAdi // 15/16 // cakrapANiH -- evaM sthUlakRzau pratipAdya tayoryojanIyaM bheSajamAha-gurvvityAdi / guru cAtarpaNaJca, yathA mdhu| etaddhi gurutvAd vRddhamagniM yApayati atarpaNatvAnmedo hanti / evaM prazAtikAprabhRtInAmatarpaNAnAM saMskArAdinA gurutvaM kRtvA bhojanaM deyam / kRzAnAntu laghu tarpaNa deyam, taddhi Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH suutrsthaanm| 761 vAtaghnAnyannapAnAni zleSmamedoharANi ca / rukSoSNA vastayastoSNA rukSANyudvattenAni ca // guDacIbhadramustAnAM prayogastra phlstthaa| takrAriSTaprayogazca prayogo mAnikasya ca // zleSmasaMsRSTamedastvAdiSTamityataH prazAtikAyavAdInAmatapaNAnAM saMskAreNa ca gurUNAM laghutvaM vidhAya bhojanam / tathA gurUNAM saMskAreNAtapaNatvaM vidhAya bhojanaM sthalAnAM karSaNaM pratISTa bhavati / atisthUlasya jvarAdo vyAdhau durupakramakhAta / na hi tasya santapeNaM sthaulyakarakhAddhitam / nApyatapaNamatiddhAgnivAyukhAta sahya syAditi / kRzAnAM haNArtha laghu yadavyaM bhavati agnikaratvA tadatikRzasyAlpAgnitvAdiSTamapi tacAhaNavAna ceSTaM gurutvahaNamiSTamagnivalApekSayA deyam / yacca santarpaNaM dravyaM tadapi puSTikaratvAdiSTamityarthaH / ityaJca gurutvApatarpaNakhobhayaM yatra tadiSTa sthaulye / laghutAsantapaNatvobhayaM yatra tadiSTa kArza / evaM sati svabhAvagurudravyaM saMskAreNApatapaNaM kRtvA sthaulye svabhAva laghu ca dravyaM saMskAreNa laghu ca kRtvA sthAlaye prayoktavyam / tathA kA svabhAva laghu yadravyaM tat saMskAreNa santarpaNaM kRtvA svabhAvaguru ca yadadravyaM tadapi saMskAreNa guru kRtvA prayojayedityarthaH / laghutvasyApatarpaNatvaM gurutvasya santapaNatvamiti / tatrAdo sthaulye guru cAtapaNaM kapaNamiti sUtraM viTaNotyatraiva cikitsAsthAne vivaraNAnabhiprAyAt // 17 // gaGgAdharaH ---vaatghntyaadi| vAtanAnIti gurusnigdhossnnaani| zleSmamedoharANIti rukSoNalapani ca annapAnAnItyanvayaH / etadapi bhASyarUpeNa sUtram / "rukSopNA vastayastIkSaNAH" iti vastitiharANAmiti vacanAt snehadravyanirmitakhAdvasteH sarvasyA eva / sati ca vAtaharatve tIkSNarukSoSNadravyayogeNa tathAkhavidhAnAnmedaHzleSmaharakhaM bodhyam / evaM rukSadravyakRtodvattenazca jalopasekena guruvAt vAtaharakhApatapaNakhazca bodhyam / guDcIbhadramustAnAM prayogastridoSaharakhAta lAghavAdagnivRddhikaraM santarpaNatvAcca puSTikRt ; etacca dvitayamapyabhISTatamatvenoktam / tena medasvino yallaghu cAtarpaNaM prazAtikApriyaGgAdi, tacca karttavyam / tathA kRzasyApi navAnnAdi gupi santarpaNa kartavyam / paraM lAghavaM gauravaJca tatsaMskArAdinA pratikarttavyam // 17 // cakrapANiH-mAkSikasyeti madhunaH, na ca madhuno vRSyaprayogeSu dRratvAda bRhaNatvaM vAcyama, yataH yogavAhi madhu yadA vRSyeNa yujyate tadA vRSyatvaM karoti, lekhanayuktantu lekhanakarama, tathA For Private and Personal Use Only Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 762 crk-sNhitaa| (aSTauninditIyaH viDaGga nAgaraM kSAraM kAlaloharajo mdhu| yavAmalakacUrNasya prayogaH zreSTha ucyate // vilvAdipaJcamUlasya prayogaH caudrsNyutH| zilAjatuprayogazca sAgnimantharasaH paraH // prazAtikA priyaGga zca zyAmAkA yavakA yvaaH| jUrNAdvAH kodravA mudgAH kulatthAzca mukuSTakAH OM // ADhakInAJca vIjAni paTolAmalakaH saha / bhojanArtha prayojyAni pAnaJcAnu madhUdakam // ariSTAMzcAnupAnArtha medomAMsakakApahAn / atisthaulyavinAzAya pravibhajya prayojayet // 18 // tathA traikalaprayogo'pi tathA takrAriSTanayogazca / mAkSikasya madhunaH prayogastu tasya yogavAhitvana kRpyAyoge dRSTatve'pi kevalasya vRpyakhAbhAvAt svabhAvena raukSyAdiguNayogAcca karpaNamiti codhyaa| uktaM hi "nAnAdravyAtmakakhAca yogavAhi paraM madhu // " iti / vir3AdInAntvopadhidravyANAM gurukhAbhAve'pi prabhAvAt sthaulyakarSaNakham / kAlalauharajAtIkSNalohasya jAritamAritacUrNaH / madhu iti punaH pAThAt vir3AdInAM sahayogena prayogo bodhyaH / pUrva hi kevalasya mAkSikasya prayoga uktH| vilvAdilodrasaMyuta ityeko yogH| prayogaH sttopsevnmityrthH| zilAjakhityArabhya sAvimantharasa ityanto'traiko yogaH / atha guru cApatapaNasamAha-prasAtiretyAdi / prasAtikA oDidhAnyamiti loke prsiddhaa| priyazceti priynggnaamdhaanyvishessH| zyAmAkA iti shyaamghaasviijaani| yavakAH khlpyvaaH| yavA hadayavAH prasiddhAH / jUrNAhvA junArA iti loke| Ar3akI tuvrii| madhUdakamiti madhumizrodakamityarthaH // 18 // svarUpeNApi rukSAdiguNayogAt karpaNaM, vacanaM hi-"nAnAdvyAtmakatvAcca yogavAhi paraM madhu / " viDaGgAdiprayogo gauravanirapekSa evAtisthaulyaharaH prabhAvAt / prazAtikA uDiketi prasiddhA yavakAH svalpayavAH, cakramudgaka RSimudgaka iti prasiddhaH, Ar3akI tuvarI // 18 // * kulatthAzcakramudgakA iti cakrasvIkRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 763 asvagnaJca vyavAyaJca vyAyAma cintanAni c| sthaulyamichan parityaktuM krameNAbhipravaddhayet // svanno harSaH sukhA zayyA manaso nirvatiH zamaH / cintAvyavAyavyAyAma-viratiH saMpraharSaNam * // navAnnAni navaM madya grAmyAnUpaudakA rsaaH| saMskRtAni ca mAMsAni dadhi sarpiH payAMsi ca // ikSavaH zAlayo mApA godhUmA guDavaikRtam / vastayaH snigdhamadhurAstailAbhyaGgazca srvdaa|| nigdhamudvarttanaM snAna-gandhamAlyaniSevaNam / zukla vAso yathAkAlaM doSANAmavasecanam // rasAyanAnAM vRSyANAM yogAnAJcopasevanam / hatvAtikAryamAdhatta nRNAmupacayaM param // 16 // gaGgAdharaH-atisthaulyapratikriyAmuktvAtikazasya prtikriyaamaah-asvaammityaadi| asvapnAdikaM krameNa vajjayitu svapnAdikaM krameNa varddhayet / khapna ityAdi / sukhA zayyA sukhdshyyaa| manaso nin tiH anitya. bhaavH| zamaH zAntimanasa evetynvyH| cintAdibhyo viratinivRttiH / grAmyAnapodakamAMsAnAM rasA grAmyAnUpaudakA rsaaH| saMskRtAni ca mAMsAnIti vacanena mAMsasAmAnyasya saMskAreNa laghukhamutpAdya prayogaH kAzye na pathyaM vodhyamiti jJApakena navAnnAdInAM sarveSAM gurusantarpaNAnAmapi saMskAreNa laghukhanAdhAya kAzyena prayoga iti jJApitam / tathA prakRtilaghUnAmapi santarpaNakhamAdhAya prayogaH kArzI vodhyH| prakRtilaghanAM tathA prakRtisantapeNAnAJca cakrapANiH-kAryacikitsAmAha-svapna ityaadi| zamaH shaantiH| nanu navAnnAdInAM gurUNAM saMskArAdinA'gauravaM pratikartavyamagnimAndyabhayAt, tat kimiti laghUnyeva raktazAlyAdIni tathA na kriyante, tAni hi prakRtyA laghUni tarpaNAni ca madhurayogAt ? na, ubhayasyAbhipretatvAt, prakRtilaghu ca tarpaNaM raktazAlyAdi, saMskAdilaghu ca navAnnAdi santarpaNakaraNamiti ; evaM pUrvokta * priyadarzanamiti cakrapANiH / For Private and Personal Use Only Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 764 crk-sNhitaa| aSToniAndatIyaH acintanAcca kAryANAM dhra vaM santarpaNena ca / svapnaprasaGgAcca naro varAha iva puSyati // 20 // yadA tu manasi klAnte kammAtmAnaH klmaanvitaaH| viSayebhyo nivartante tadA svapiti mAnavaH // 21 // raktazAlyAdInAM sutarAmanuktAnAM prayogaH kAzya hito laghusantarpaNantu yaditi sUtreNaiva pratipAdito bhvti| vastaya ityasya vizeSaNaM snigdhamadhurA iti| gandhamAlyAdInAM manaHpraharSaNakhAt puSTikaratvam / yathAkAlaM yasya dopasya yazca yaH kAlastasmin kAle cIyamAnasya tasya dopaspAvale canaM niharaNApacaya karaNamityarthaH // 19 // gaGgAdhara-prazastatamAnyAha ---acintanAccetyAdi / kAryANAmiti padena satkarmakaraNe'pi cintAvyavacchedArtha cintAmAtrasyaiva kpnnkhaat| varAha ityanena puSTikaraNe prazastatamalaM khyApinam / svapnAsakAditi satatanidrayA'timAtranidrayA cetyetAbhyAM vAnaprastAvA nidAyAH sthaulAkAzyayoH prazanabheSajatvena vizeSAdupadezaM katta mArabhate--yahA bilyaadi| mananIti cetasi / klAnte iti klamAnvite / kamastaktaH suzruta yo'nAyAsatramA deza prAddhaH zvAsavajjitaH / klamaH sa iti vijJa ya indriyArthapravAdhakaH // " iti, dehakamAbhiprAyeNa uktastadanusAreNa manaHpratInAM nizceSTatA lamaH / kammaramAna indriyaanni| kAlasvabhAvAt zramAdihetvatarato vA manasi ceSTAhIne manaHprayujyAnIndriyANi klamAnvitAni bhUtvA viSayebhyaH zamasvAdibhyo nivante yadA tadA mAnavo rAzipuruSaH svapitItyato na paramAtmA supto'nugIyate / etena samanaskandriyANAM viSayato nittinidreti khyaapitm| tasyAzca bhedAH ..."tamobhavA" ityAdinAtraivAdhyAye vakSyante iti / kazcit tu-ekastu khannA nirindriyapradeze mano'vasthAnamityAha, pare tu medhyAmanaHsaMyogo nidrA svpnH| purI tanmanaHsaMyogo nidraasussuptirityaahuH| tdmuulkm| vastutastu karmAtmAna ityanena prshaatikaadaavpynustvym| acintanAccetyAdinA prakRSTa zrRMhaNakAraNamucyate, svapnaprasaGgo nityaM svapnamatimAtraJca // 19 // 20 // cakrapANiH-samprati prastAvAnugataM sthaulyakAzyacikitsApradhAnabhUtaM svapnaM nidrArUpaM sarvato nirUpayati-yadA vityaadi| manasItyantaHkaraNe kiMvA manoyukta AtmA mana ityucyate, tasmin For Private and Personal Use Only Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 21za adhyAyaH ) www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / 765 AtmabuddhayahaGkArANAM vyavacchedaH / vAhyAnAM dazAnAmindriyANAJca grahaNam / manasazca klAntiH svasthAnasya hRdayasya tamasAvaraNena nimIlanAdbhavati / manasazca sarvvendriyANAM ceSTApatyeyasya kramAt savvandriyANAM lamo nizceSTatA bhavati / sutarAM savvandriyANi viSayebhyo nivarttante / yataH sa rAzi puruSasya svApo nidretyarthaH / samanaskendriyANAM viSayato nivRttistu rAzipuruSasya vastuto nidrA / kintu rAzipuruSasya sarvvavAndriyANAM viSayato nivRttyAM nAnumIyate Atmano nidrA / sA cAtmani nIrajastamo'nyatarasaMyogaH taijasatAmasAhaGkArAnyatarasaMyoga iti yAvat / tatsaMyoge tu hetustama AtmamanaHsthAnacaM mamanodehazramAdiH / tamaHzleSmAdinA hi udriktarajaska kevalAnyataratvena tamasa udrekAt sattvasya lAghavAdudriktarajaskena kevalena vodriktena tamasA hRdayAvaraNam / hRdayAvaraNena hi manazcetayitumAtmA nAlaM bhavati, caitanyA - bhAvAt prakAzAbhAvAcca / sakriyamapi mano vAhye ndriyANAM sthAneSu na gantumarhati / nAtazcendriyANi svasvaviSayeSu prayoktumarhati / tatazcendriyANi na svaviSayAna grahItumarhanti / sutarAM viSayebhyo nivarttante iti / vAhendriyANAM vipayato nivRttyA mAnavAnAM vAhendriyakAyyezAne karmAbhAvenAnumIyate Atmano rAjasatAmasAhaGkArAnyatarayogaH / sA ca nidrA dvidhA / tatra taijasAhaGkArayogaH svamaH / tAmasAhaGkArayogaH suSuptiH / atra tu nidrA suptiH suSuptizrocyate / tayostamobhavetyAdinA vivaraNAt svamasya punarindriyasthAne vivaritavyatvam / " manovahAnAM pUrNatvAt doparatibalaistribhiH / srotasAM dAruNAn svAn kAle pazyati dAruNe / nAtiprasuptaH puruSaH saphalAnaphalAMstathA / indriyezena manasA svapnAn pazyatyanekadhA / / dRSTaM zrutAnubhUtaJca prArthitaM kalpitaM tathA / bhAvika dopajaJcaiva svapnaM paJcavidhaM viduH ||" ityAdi / tat svapnadarzanasya vivaraNaM na tu svapnasya nidrArUpasya / guptisuSuptyoliGgantu dehino buddhimmendriyakAryAbhAvaH / tatra buddhimmendriyANAM nAtikAbhAvaH svapnasya liGgam / atizayena kAyryAbhAvastu suptaH / zvAsocchrAsaprANApAnAdikantu na buddhimmendriyANAM kAryam / AtmaliGgatvAdAtmakAryyaM sukhAdivat / uktaM hi mANDUkyopanipadi "svapnasthAno'ntaH prajJaH saptAGga klAnta iti niSkriye, karmAtmAna itIndriyANi kumAnvitAH kriyArahitAH, viSayebhyo rUpAdibhyaH, manaso'pravRttyendriyANyapi na pravarttanta iti bhAvaH tadA svapitIti svapnaguNayukto bhavati, svapnazca nirindriyapradeze mano'vasthAnam; kiMvA karmAtmAna iti saMsArthyAtmAnaH / manasi lAgte For Private and Personal Use Only Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 766 crk-sNhitaa| (aSTauninditIyaH ekonaviMzatimusvaH praviviktabhuk taijaso dvitIyaH paadH| yatra supto na kaJcana kAmaM kAmayate na ca kaJcana svapna pazyati tat suSuptam / suSuptasthAna ekIbhUtaH prazAnaghana evAnandamayo hyAnandabhuk cetomukhaH prAzastRtIyaH paadH|" ityaadi| suSuptikAle kevalamanomAtrayuktakhAt taditaratattvAnAM layAt punarjanmAntarasaMskArataH savvetattvasampUNaH sa eva jIva iti buddhimAna jAgaritaH syAt / uktaM hi kaivalyopaniSadi-"sa eva mAyA parimohitAtmA zarIramAsthAya karoti sarvam / striyAnnapAnAdivicitragogaiH sa eva jAgrat paritRptimeti // svapne sa jIvaH sukhaduHkhabhoktA svamAyayA kalpitavizvaloke / suSuptikAle sakale vilIne tamo'bhibhUtaH sukharUpameti // punazca janmAntarakammayogAt sa eva jIvaH sa iti prabuddhaH // " ityAdi / prathamaH pAdastu jAgaritasthAna AtmA / tamAzramAdyabhAve sattvodrekAt tamasAtmamanaHsthAnahRdayAvaraNAbhAvena udriktasattvena prakAzAt saattvikaahngkaarodrekH| pravartako hi sattvam / atastena codriktasAttvikAhaGkAreNa pravattekenAtmA manazcetayitumarhana manazcetayati / taccetitazca manaH zrotrAdInAM svasvasthAneSu gantumahet gacchacca zrotrAdIni cetayikhA svsvkrmmRpyukt| prayojitAni punaH zrotrAdIni svasvaviSayAn gRhNantIti jAgaraNaM saattvikaahngkaaraatmsNyogH| tasya liGgAni vaahendriykrmaanni| mANDUkye'pyuktaM-"jAgaritasthAno vahiHprajJaH saptAGga ekonaviMzatimukhaH sthUlabhuk vaizvAnaraH prathamaH paadH||" iti / suzrute'pyuktaM"taddhadayaM vizepeNa cetanAsthAnam / atastasmiMstamasATate sarvaprANinaH svpnti| bhavati caatr| puNDarIkeNa sadRzaM hRdayaM syAdadhomukham / jAgratastadvikazati svapatazca nimIlati // nidrAntu vaiSNavIM pApmAnamupadizanti / sA svabhAvata eva sarvaprANino'bhispRzati / tatra yadA saMjJAvahAni srotAMsi tamobhUyiSThaH zleSmA pratipadyate tadA tAmasI nAma nidrA sambhavatyanavavodhinI sA prlykaale| tamobhUyiSThAnAmahaHsu nizAsu ca bhavati / rjobhuuyisstthaanaamnimittm| sattva. bhUyiSThAnAmarddharAtre / kSINazleSmaNAmanilabahulAnAM manaHzarIrAbhitApavatAzca naiva sA vaikArikI bhvti| bhavanti caatr| hRdayaM cetanAsthAnamuktaM suzrata dehinAm / tamo'bhibhUte tasmiMstu nidrA vizati dehinAm // nidrAhetastamaH sattvaM bodhane heturucyte| svabhAva eva vA heturgarIyAn parikIttyate // pUrvadehAnuAtmAnaH klAntA bhavAnta, mano'dhInapravRttitvAdAtmanAM, tatazca manonivRttyA AtmAno'pi na viSayAn gRhNanti, indriyANi cAtmano'pravRttyaiva na pravarttante // 21 // For Private and Personal Use Only Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH sUtrasthAnam / 767 nidrAyatta sukhaM duHkhaM puSTiH kAzyaM balAvalam / vRSatA klIvatA jJAnamajJAnaM jIvitaM na ca // 22 // akAle'tiprasaGgAca na ca nidrA nissevitaa| sukhAyuSI na vA kuryAt kAlarAtririvAgatA // saiva yuktA punaryukta nidrA dehsukhaayussaa| puruSaM yoginaM siddhayA satyA buddhirivAgatA // 23 // bhUtAMstu bhUtAtmA khapataH prbhuH| rajoyuktena manasA gRhNAtyarthAn shubhaashubhaan|| karaNAnAntu vaikalye tamasAbhipravarddhite / asvapannapi bhUtAtmA prasupta iva cocyte||" iti / asvapanniti vaikalyAbhiprAyeNa prasupta iti / taijasatAmasAhaGkArayogAbhiprAyeNoktam / / 20 / 21 // gaGgAdharaH-atha nidraaphlmaah-nidraayttmityaadi| nidrAyattaM sukhaM duHkhamityAdi bhAvAbhAvarUpaM nidrAyAH samayogAyogamithyAyogAtiyogayuktAyA aayttmdhiinm| tatra samayogayukta nidrAyattAni sukhapuSTivalapatAjJAnajIvitAni bhvnti| itarANi duHkhAdIni mithyAyogAdiyuktanidrAyattAni bhvntiityrthH| na cetyajIvitamalpajIvitaJca // 22 // gaGgAdharaH- pratilomatantrayuktyA tadadvayamudAharati-akAle'tItyAdi / akAle iti dinAdyavihitakAle nipavitA nidrA mithyAyogayuktA bhvti| atiprasaGgAt niSevitA nidrA'tiyogayuktA bhvti| na ca niSevitA nidrA ayogayuktA bhvti| eSA trividhA nidrA sukhAyuSI naiva kuryAt / vAzabda evArthe / kAlarAtriH kAla eva yama iti yAvat / athavA sakalakAlikI nidrA kAlarAtriH / saiveti nidrA yuktA samayogayuktA sukhAyuSA sukhenAyuSA ca puruSa yukte| yoginaM yogavantaM yathA satyA buddhistattvajJAnam // 23 // cakrapANiH-samprati vidhinA sevitAyA nidrAyA guNam avidhinA ca doSamAha-nidrAyattamityAdinA na cetyantena / atra ca sukhAdi vidhisevitanidrAphalam, duHsvAdi tvvidhinidraaphlm| etadeva vibhajate--akAla ityaadi| akAla iti dinAdau nidrAM prati niSiddhe kaale| anena ca mithyAyogo nidrAyA uktaH, kAlarAtriH kAloSA, satyA buddhistatjJAnam // 22-23 // , For Private and Personal Use Only Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 768 crk-sNhitaa| [ aSTauninditIyaH giitaadhyynmystrii-krmbhaaraadhykrssitaaH| ajINinaH kSatAH kSINA vRddhA baalaastthaablaaH|| tRSNAtIsArazUlArtAH zvAsino hikinaH kRshaaH| patitAbhihatonmattAH zrAntA yaanprjaagraiH|| krodhazokabhayaklAntA divAsvapnocitAzca ye| sarva ete divAsvapnaM severan sArvakAlikam // gaGgAdharaH-nidrAyAH kaalmaah-giitetyaadi| gItAdikarpitAnAM raukSya. virodhI snigdhadivAsvamo dehapuSTikarI rokSyaharazca bhavatItyArogyaM teSAM bhavati / ajINina iti jINe eva bhuJjItati vacanAdajINe sati bhojanAbhAvAdabhuktavata evAjINino divAnidrA tadajIrNapara pAkAya bhvti| evaM kSatAdInAmapi bodhym| uktaM hi suzrute-"savvettu pu divAsvapnaH pratipiddho'nyatra grISmAt / pratipiddheSvapi tu bAlavRddhastrIkaSitakSatakSINapadyanityayAnavAhanAvakarmaparizrAntAnAmabhuktavatAM medaHsvedakapharasaraktakSINAnAmajINinAJca muhattaM divAsvapanamapratiSiddham / rAtrAvapi jAgaritavatAM jAgaritakAlAdarddhamipyate divAsvapnaH' iti / tasmAt meda svedakSINAH kRzA eva bhavanti / rasakSINazabdena raktakSINazabdena ca punrkhlaaH| divAsvapnazca tRzUla hikkAjIrNAtisAriNAmityanena vAcyakhAnna nyUnatA / tathA patitA abhihatA unmattAH krodhalAntAH zokaklAntAH bhayaklAntAzca kaphakSINA eva / yAnaprajAgarairiti bahuvacanaM pratyekaM bhukhaabhipraayenn| prajAgaro rAtrijAgaraNam / divAsvapnocitAH savvatta pU abhyastadivAsvapnAH / suzrute'pyuktaM "divA vA yadi vA rAtrau nidrA sAtmyIkRtA tu yH| na teSAM cakrapANiH-samprati dine'pi yaindriA sevyA taanaah--giitetyaadi| iha gItakarSitAnAM divAsvapnAda dhAtupuTau satyAmArogyam, atIsArAdiSu ca prabhAvAvivApi nidrA hitA ; ajIrNinastu ajIrNapAkArthe divAnidrA, nidrA hi sroto'varodhenAgnibalaM kRtvA zIghramAhAraM pacati ; divAsvapnasAtmayAnAM sahasA tatparityAge dopa eva syAt ; rAtrI jAgaritAnAJca tajanitavAtakSIbhazamArthaM divAsvapnaH, sa ca kSArapANivacanena karttavyaH, 8 duktam- "yAvatkAlaM na suptaH syAda rAtrau svapnAda ythocitaat| tato'rddhamAnaM tatkAlaM divAsvapno vidhIyate // " ayaJca divAsvapno'bhuktavatAmeva, yadukta hArIte- "bhuvA svapnaM na seveta sustho'pyasukhito bhavet / anyatrApyukta vyAyAmAdiSu divAsvapnavidhAne--'narAn nirazanAnU kAma divA svApayet" iti / For Private and Personal Use Only Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH sUtrasthAnam / 766 dhAtusAmyaM tathA hoSAM balaJcApyupajAyate / zleSmA puSyati cAGgAni sthaiyyaM bhavati cAyuSaH // 24 // grISme tvAdAnarukSANAM varddhamAne ca bhaaskre| rAtrINAJcAtisaGkSapAda divA svapnaH prazasyate // 25 // grISmavajryeSu kAleSu divAsvapnAt prkupytH| zleSmapitte divAsvapnastasmAdanyeSu neSyate // medasvinaH snehanityAH zleSmalAH zleSmarogiNaH / dRSIviSArtAzca divA na zarIyan kadAcana // 26 // svapatAM dopo jAgratA vA vidhIyate // " iti| sAvakAlikaM sArbana ke na tu bhukte vApyabhukte vaa| eSAgamuktavatAM divAsvapna phalagAha-dhAkhityAdi // 24 // gaGgAdharaH---nanu sAvatta kamabhuktavatAM gItakapitAdInAM divAsvapno bhavaravaM bhuktavatAM kimanyathA syAditi ? ata Aha-grIme ityaadi| sAvakAlikamityanena gItakapitAdInAmabhuktavatAM divAsvapno vihitaH / grISme khityAdinA sarvapAmeva svasthAturANAM bhuktavatAmabhuktavatAzca vihitH| kecidabhuktavatAmevetyAhuH // 25 // gaGgAdharaH--grISmavajApu kAleSu punarabhuktavatAM gItakarSitAdInAM divAsvapnasya vihitatvAt teSAM bhuktavatAmanyeSAM bhuktavatAmabhuktavatAJca grImetarepa Rtue divAsvapno nipiddho bodhyH| tasmAditi shlessmpittprkopaa| anyeSu grIsametareSu atuSu / divA svApyAnuktvA divA na svApyAnAha-medasvina ityaadi| ete kadAcana kasmiMzcita kAle'pi divA na zayIran / tenaipAM bhukta'mukta ca grISme ca grISmetare ca // 26 // sArvakAlikamiti grISmaM prityjyaapi| 'rAtrINAJcAtisaMkSepAda' ityanenAlpanidratvaJca sUcayati // 24 // 25 // cakrapANiH-"na zayIran kadAcana" itivacanAt grIpme'pi divAsvapnaM medasviprabhRtInAM niSedhayati gItakarSaNAdau tu balAbalaM nirUpya divAsvapnapravRttirvA vidheyaa| viSavegapravartanamiti For Private and Personal Use Only Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ aToninditIyaH halImakaM ziraHzUlaM stamityaM gurugaatrtaa| aGgamardo'gninAzazca pralepo hRdayasya ca // zophArocakahallAsa-pInasA vabhedakAH / koTho'ruH piDakA kaNDUstandrA kAso galAmayaH // smRtibuddhipramohazca saMrodhaH srotasAM jvrH| indriyANAmasAmarthya viSavegapravartanam // bhavennaNAM divAsvapnasyAhitasya niSevaNAt / tasmAddhitAhitaM svapnaM buddhA svapyAt sukhaM budhaH // 27 // rAtrI jAgaraNaM rukSaM snigdhaM prasvapanaM divaa| arukSamanabhiSyandi tvAsInapracalAyitam // 28 // gaGgAdharaH-athAvihitadivAsvapnaniSevaNe dopmaah-hliimkmityaadi| smRtibuddhipramohaH smRtibhraMzo buddhibhraMzazcetyarthaH / srotasAM saMrodho rasAdivahAnAM srotsaamntHshussirrodhH| vipavegapravattenaM dUSIviSArtAnAM sadyoviSaM bhuktavatAzca viSavegaH punarbhavati / suzrute'pyuktaM-"vikRtihi divAsvapno nAma / tatra svapatAmadhammaH savvedoSaprakopazca / tatprakopAca kAsazvAsapratizyAyazirogauravAGgamArocakajvarAgnidobbalyAni bhavanti / rAtrAvapi jAgaritavatAM vAtapittanimittAsta evopadravA bhavanti / bhavanti cAtra / tasmAnna jAgRyAdrAtrau divAsvapnazca vajjayet / jJAkhA doSakarAvetau budhaH svapnaM mitaM caret // arogaH mumanA hevaM balavarNAnvito vRssH| nAtisthUlakRzaH zrImAn nage jIvena samAH zatam / / " iti / tasmAt gItakapitAdInAmabhuktavatAM grISme ca divAsvapnena dhAtusAmyAdisadbhAvAt taditarathA divAsvapnaniSevaNena halImakAdisambhavAt hitAhitaM svapnaM buddhA budhaH sukhaM svapyAt / iha svapno hyasukha bhvtiiti| hitaM svapnamAcaredityarthaH / etena divAsvapnasya vizeSeNoktyA rAtrisvapnazca labhyate // 27 gaGgAdharaH-nanu rAtrI jAgaraNe divA svapne ca ko doSo guNo veti ? ata dRSIviSArtAnAM boddhavyam ; svapyAt sukhamiti sukhaM yathA bhavati tathA svapyAt, taccAhitasvapnaparityAgena hitasvapnasevayA ca // 26 // 27 // cakrapANiH-rAnAvityAdinA jAgaraNasya svapnasya ca rukSatvaM snigdhatvaJca tatkAryakartRtvAt For Private and Personal Use Only Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH sUtrasthAnam / dehavRttau yathAhArastathA svapnaH sukho mtH| svapnAhArasamutthe tu sthaulyakArye vizeSataH // 26 // abhyaGgotsAdanaM snAnaM grAmyAnUpaudakA rsaaH| zAlyannaM sadadhi kSIraM sneho madya manaHsukham // manaso'nuguNA gandhAH zabdAH saMvAhanAni c| cakSuSostarpaNaM lepaH ziraso kdanasya ca // Aha-rAtrAvityAdi / rukSa rukSayatIti rukSavaguNajanakam / evaM snigdhaM snigdhaguNo janyatayA vidyate'sya tat tthaa| etena bhuktavatAmabhuktavatAM divAsvapna. rAtrijAgaraNayomitho viparItalaM jJApitam / svapnavizeSakhAdAsInapracalAyitasya upaviSTasya kiJcinnidrArUpasya gunnmaah-arukssetyaadi| anabhiSyandi asnigdham // 28 // gaGgAdharaH-vihAreSu svapnasya prAdhAnyamAha-dehetyAdi / dehasya vRttau sukha iti mithyaayogaayogaatiyogbhinnyogyuktH| svapnAhAreti atiyogAdiyuktAbhyAM svapnAhArAbhyAM samutthaM sthaulyam ayogAdiyuktAbhyAM svapnAhArAbhyAM samutthaM kAzya vizeSato bhvti| sthaulyakArya yovizeSahetukhenoktirihASTau ninditAH puruSA uktAsteSvatininditakhAt tadadhikArAca / etena samayogayuktanAhAreNeva svapnenApi nAtisthUlakRzaH syAditi suzra tena tulyavAkyatA bodhyA // 29 // gaGgAdharaH-svapnasya nimittato vinaSTasya jnkaanyaah--abhynggetydi| manaso'nuguNA iti ganyAH zabdA ityetAbhyAmanvIyate / saMvAhanAni sukhajanaka upacaryate / kiJca jAgaraNaM rAtrI dine vA rukSameva, paraM divA jAgaraNaM na virukSaNaM zarIre karoti rAtrisvapnaprasnigdhatvAt , rAtrI jAgaraNantu zaikSyaM karoti, tena tat rukSamucyate ; evaM divAsvapne'pi vaacym| svapnaprasaGgena svpnbhedgunnmaah-arukssmityaadi| anabhiSyandyasnigdhamityarthaH / AsInapracalAyitamupaviSTasya kiJcinnidrAsevanam, yadAhurjanAH pradhAnaM vihaaressu| svapnaprAdhAnye hetumAha- dehvRttaavityaadi|-||2829|| cakrapANiH-sukhahetusvapnajanakaM hetumAha --abhynggetyaadi| kAlastathocita iti yasmin For Private and Personal Use Only Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 802 crk-sNhitaa| [ aSToninditoyaH svAstIrNa zayanaM vezma sukhaM kaalstthocitH| AnayantyacirAnnidrAM pranaSTA yA nimittataH // 30 // kAyasya zirasazcaiva virekazlaInaM bhym| cintA krodhastathA dhUmo vyAyAmo * raktamokSaNam // upavAso'sukhA zayyA sattvaudAyyaM tamojayaH / nidrAprasaGgamahitaM vArayanti samutthitam // vAhanAni zarIrapradezavizeSe suSThumaddanAni / svAstIrNa zayanaM sukham / vezma ca sukhamiti bodhyam / kAlastathocita iti--yasya puruSasya yaH kAlo nidrAyAmabhyastaH sa kAlastasyocita ityarthaH / nimittata iti nidrAyA animittato vinaSTAyA vyavacchedaH / suzrute huyaktaM-"nidrAnAzo'nilAt pittAnmanastApAt kssyaadpi| sambhavatyabhighAtAca pratyanIkaiH prazAmyati // nidrAnAze'bhyaGgayogo mRddhi tailaniSevaNam / gAtrasyodvarttanaJcaiva hitaM saMvAhanAni ca // shaaligodhuumpissttaann-bhkssyraikssvsNskRtaiH| bhojanaM madhuraM snigdhaM kSIramAMsarasAdibhiH / / rasaivilezayAnAzca viSkirANAM tathaiva c| drAkSAsitakSudravyANAmupayogo bhavenizi // zayanAsanayAnAni manojJAni mRdRni c| nidrAnAze tu kurvIta tathAnyAnyapi buddhimAn // " iti // 30 // gaGgAdharaH-atha nidrAnAzasya hetUpadezAdatiyogayuktanidrApratiSedhamAhakAyasyetyAdi / asukhA zayyA sukhasyAnikA shyyaa| sattvaudArya sattvaguNabhUyiSThatA / tamojayastamoguNasya yogAbhyAsAdinA jayaH / nidrAprasaGgamahita miti ahitnidraaprsnggo'tiyogyuktnidraa| suzrute'pyatinidrApratiSedha uktastadyathA-"vamennidrAtiyoge tu kuryAt saMzodhanAni c| laGghanaM raktamokSazca manovyAkulanAni ca // " iti // atiyogakAle nidrA puruSeNAbhyastA, sa kAlastasyAcitaH / nimittataH pranaSTetivacanamari rAjanitanidrAbhAvapratiSedhArtham, ariSTaM hyanimittamucyate // 30 // cakrapANi:-tra nidraaprtissedhhetumaah-kaaysyetyaadi| sattvaudAryam sattvabhUritvam ; * tathA ityatra kathA iti evaM vyAyAma ityatra vyavAya iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH sUtrasthAnam / 803 eta eva ca vijJa yA nidrAnAzasya hetvH| kAya kAlo vikArazca prakRtirvAyureva ca // 31 // tamobhavA zleSmasamudbhavA ca manaHzarIrazramasambhavA ca / AgantukI vyAdhyanuvartinI ca rAtrisvabhAvaprabhavA ca nidrA // yuktanidrAvArakasya samayogayukta nidrAnAzakatvaM darzayati-eta eva cetyaadi| nidrAnAzasya svasthapuruSasya samayogena sevyAyA api nidrAyA naashsyetyrthH| Aturasya tu suzrutoktanidrAnAzo'nilAdinA dshitH| AcAryeNApi dshyte-kaarymityaadi| svasthAturobhayaparatayA kAyyakAlaprakRtayo bodhyaaH| kArya karma / kriyAsakto hi na nidrAti / kAlo vAkyam / tamobhUyiSThasya shlessmjye| vikAro jvraadiH| dRddho hi vAkyAvasthAsvabhAvAna nidraati| prakRtiH svabhAva', vAyurvAyuprakRtiH, na tu samAvastho vAyunidrAnAzahetuH ; viSamasya tu vAyovikArapadena lAbhAt / vAyuprakRtiko hi jAgarUkaH sphuTitakaracaraNAdika ukta iti| etena prakRtiH svabhAvaH vAyuvizeSeNa nidrApahAraka iti jJApanArtha punarukta iti yadvyAkhyAtaM tadadRSitaM bhvti| jAgarUkakhasvabhAvastu puMsAM na nisargataH syAt, prakRtibhUtavAyunA hi bhvti| suzrute divAnidrAvadrAtrijAgaraNamapi rogavizeSa hitamuktam / tadyathA--- "kaphamedoviSArtAnAM rAtrau jAgaraNaM hitm| divAsvamazca tRTzUla-hikkAjIrNAtisAriNAm // " iti // 31 // gaGgAdharaH-nidrAvidhimuktvA nidrAyAH kAraNabhedena bhedaanaah-tmobhvetyaadi| tamobhaveti AtmamanaHsthAnahRdayapadmasya tamoguNAvaraNamantareNa tamojayastamoguNajayaH, sa ca yogAbhyAsAdinA bhavati / eta eva ceti svasthe kriyamANA hAta boddhavyam / nidrAtiprasaGge sati kriyamANA atiprasaGganiSedhakA bhvaant| aparAnapi nidraanaashhetuunaah-kaarymityaadi| kAryamiti kAryAsakto na nidrAM yaati| kAla iti vArddhakyaM, vRddhA hi svabhAvata eva jAgarUkA bhavanti / vikAro vyAdhiH zUlAdiH / prakRtiH svabhAvaH, svabhAvAdeva kecidanidrA bhvaant| vikAragrahaNenaiva vAte labdhe punarvAtagrahaNaM vizeSeNa vAyonidvApahArakatvapratipAdanArtham // 31 // cakrapANi:-nidrAvizeSAnAha--- tmobhvetyaadi| tamobhavA iti tamoguNodrekabhavA , manaH For Private and Personal Use Only Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 804 crk-sNhitaa| aSTauninditIyaH rAtrisvabhAvaprabhavA matA yA tAM bhUtarAtrIM * pravadanti nidraam| tamobhavAmAhuraghasya mUlaM zeSAH punAdhiSu nirdishnti||32|| nidrA kApi na bhavatIti, tasya tamaso nidrAsAdhAraNakAraNasya zleSmAdihetuvyatirekeNa yaH svato bhavatyudrekastasya yannidrAjanakatvaM sA nidrA tamobhavA / eSA punaraghasya mUlatayA'traiva vkssyte| suzrute tu-"tAmasI nAmoktA sA pralayakAle bhvti| tadanyA ceyaM zleSmasamudbhavA kevalavRddhena zleSmaNA dvitIyA nidraa| manaHzarIrazramasambhavA tu manaso vA zarIrasya dA zrameNa yadA na ca mano na vendriyANi svasvaviSayeSu pravattante tahi tato nidrAti, na tu shrmenn| vAyuvRddhagrA nidrAnAzaH syAt taatkaalikH| kAlAntare tu tato vAtAnnidrAnAza evocyte| AgantukI riSTarUpA nidrA, na tatra tayaHzleSmAdiko hetuH| jvarAriSTAdilakSaNaM hi-"zete nipatito'pi vA" ityAdi vyAdhyanuvattiMnI snnipaatikjvraadau| rAtrisvabhAvAt prabhavati yA sA raatrisvbhaavprbhvaa| sA tu na tamasA na vA zleSmaNA na vA manaHzarIrazramasambhavA na vA AgantukI nApi vyaadhynuvrtinii| divA tu yA nidrA sA tmHshlessmaadismbhvaa| hetuvyatirekeNa na bhavatIti bhaavH| etAsu ca nidrAsu prazastAM nidraamaah-raatrisvbhaavetyaadi| bhUtAni rAti dadAtIti bhUtarAtrI, tAM tthaa| Asu cAtininditanidrAmAha-tamobhavAmityAdi / aghasya mUlamiti tamoguNabAhulyena sadaiva nidrAklAntasya sattAdyanuSThAnAbhAvena pApa jAyate iti bhaavH| zeSA ti vyAdhiSu svabhAvapravRttAdivyAdhiSu / rAtrisvabhAvaprabhavAyA hi nidrAyAH svabhAvavyAdhitvAt kSutpipAsA zarIrazramasambhavA tu nidrA manaHzarIrayoH zrameNa kriyoparame sati nendriyANi na ca mano viSayeSu pravarttante, tatazca nidrA syAt, zramazcAyamanativRddho bhUrivAtAprakopako'bhipretaH, tena zramasya vAtajanakatvena nidrAnAzaH kimiti na bhavatIti na vAcyam, dRccaitat yat-zrAntAnAmanidrA na bhvtiiti| AgantukI riSTabhUtA ; vyAdhyanuvartinI sannipAtajvarAdikAryA; rAtrisvabhAvAt prabhavatIti raatrisvbhaavprbhvaa| divAprabhavantI tu nidrA tamaHprabhRtibhyastribhya eva syAt / Asu nidrAsu prazastAM nidraacaah-raatriityaadi| bhUtAni prANino dadhAti puSNA. tIti bhUtadhAtrI, dhAtrIva dhaatrii| aghasya pApasya mUlamiti kaarnnm| tamogRhIto hi * bhUtadhAtrImiti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 21za adhyAyaH ] www.kobatirth.org sUtrasthAnam / tatra zlokAH / ninditAH puruSAsteSAM yo vizeSeNa ninditau / nindite kAraNa doSAstayorninditabheSajam // yebhyo yadA hitA nidrA yebhyazcApyahitA yadA / atinidrAnidrayozca bheSajaM yadbhavA ca yA // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir janmamaraNAdInAmiva / manaHzarIrazramabhavApi hi nidrA vyAdhirUpA bhavatyeva / tadA dhAtuvaiSamyAt / / 32 // 805 gaGgAdharaH-- adhyAyArthasaMgrahAya ilokAnAha - tatretyAdi / iha khalvityArabhyAtikRzazcetyantena ninditAH puruSAH / tatrAtisthUletyArabhya bhavantItyantena teSAM yo vizeSeNa ninditau / atisthUlasyetyAdinA dApA ityantenAtisthUlasya doSAH / tadidamityAdinA nirdiSTamityantena kAraNam / vakSyate vAcya - mityAdinAtikRzaM naramityantena kAraNam / vyAyAmamityAdinA mata ityantenAtikRzasya doSAH / satatamityAdinA prayojayedityantena sthaulyabheSajam / asvamamityAdinA puNyatItyantena kRzasya bheSajam / yadA tvityAdinA buddhirivAgatetyantena nidrAyAH sAmAnyato hitatvamuktvA gItAdhyayanetyAdinA nepyata ityantena yebhyo yadA hitA nidrA / gedasvina ityAdinA kadAcanetyantena yebhyo yadA ahitA sA sadoSA / halImaketyAdinA vizeSata ityantena abhyaGgAdityAdinA nimittata ityantena anidrAya anidrapurupAya bhaSajaM nidrAjananAya iti / kAyasyetyAdinA atinidrAya puruSAya bheSajam / ; sadA nidrAtmakatvenAnuSTheyaM sadvRttaM na karoti, tatazcAdhammapAdaH / vyAdhiSviti zarIravyAdhiSu ilepmAdayo vyAdhaya eva teSa ca bhUtA nidrA vyAdhirUpaiva AgantukI cAsAdhyavyAdhibhavA ca svayamapyasAdhyabhUtA vyAdhirUpA tena tAJca vyAdhiSu madhye niddizanti ; kiMvA vyAdhiSu AdhAreSu nirdizantItyartho jJeyaH // 32 // For Private and Personal Use Only * atinidrAnidvayozcetyatra atinidrAyAnidrAya tathA yA yA yathA yatprabhavA ityatra yA yA yathAprabhAvA ca iti cakraSTataH pAThaH / Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 806 crk-sNhitaa| [ aSToniAndatIyaH yA yA yathA yatprabhavA nidrA ttsrvtrijH| aSTauninditasaMkhyAte vyAjahAra punavvaMsuH // 33 // ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRte zlokasthAne'STau ninditIyo nAmaikaviMzo'dhyAyaH // 21 // tamobhavetyAdinA yadbhavA puruSAya yA yA nidraa| rAtrisvabhAvaprabhavetyAdinA yathAprabhavA yA nidrA tatsarva sAmAnyata uktam // 33 / / adhyAyaM smaapyti---agniityaadi| sarca pUvavavyAkhyeyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau mUtrasthAnIyASTauninditIyAkhyaikaviMzAdhyAyajalpAkhyA ekaviMzI zAkhA // 21 // cakrapANiH-saMgrahe anidrAyeti avidyamAnanidrAya purussaay| yathAprabhAvA ceti bhUtadhAtrItyAdivarNitaprabhAvA // 33 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAm azauninditIyo nAma ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // For Private and Personal Use Only Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dvAviMzo'dhyAyaH / athAto laGghanavRMhaNIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // tapaHsvAdhyAyaniratAnAtra yaH ziSyasattamAn / Sar3agnivezapramukhAnuktavAn paricodayan // laGghanaM vRhaNaM kAle rukSaNaM snehanaM tathA / svedanaM stambhanaJcaiva jAnIyAt sa bhaveda bhiSak // 2 // tamuktavantamAtra yamagniveza uvAca ha / bhagavan laGghanaM kiM tallaGghanIyAzca kIdRzAH // vRhaNaM vRhaNIyAzca rukSaNIyAzca rukSaNam / ke snehAH snehanIyAzca svedAH svedyAzca ke matAH // stambhanaM stambhanIyAzca vaktumarhasi tad guro / atha puruSe bheSajayojanAyAM zarIradedhyasthaulyAyapekSAvatkriyAvizeSalaGghanavRMhaNAdiSu yogyatAsyogyatAjJAnamapyapekSaNIyaM bhavatItyato'STauninditIyAnantaraM laGghanavRMhaNIyo'bhidhIyate athAta ityAdi / laGghanaM vRMhaNamitipadadvayArthamadhikRtya kRta iti laGghanaTa haNIyaH // 1 // gaGgAdharaH- tapa ityAdi / tapaHsvAdhyAyaniratAnagnivezapramukhAn SaT ziSyasattamAn agnivezabhelajatUkarNaparAzarahArItakSArapANIn paricodayannadhyApana vidhau pUrvaM guru yAt ziSyaM prati paTheti praraNavAkyam, iti preraNavAkyaM bravantuktavAna / kimuktavAna tadAha--yaduktaM laGghanamityAdi / kAle ityasya laGghanAdibhiH pratyekamanvayaH / / 2 / / gaGgadharaH - tamityAdi / agnivezasya SaTsu ziSyeSu viziSTabuddhimattvAdagre cakrapANiH-- yojanApekSiNIyazarIramabhidhAya laGghanAdiviSayatvAt yojanAyA lar3anAdIni eva viSayataH svarUpatazca vaktu N laGghanavRhaNIyo'bhidhIyate // 1 // For Private and Personal Use Only Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 808 crk-sNhitaa| [laGghanavRhaNIyaH lacanaprabhRtInAzca SaNNAmeSAM samAsataH / kRtAkRtAtivRttAnAM * lakSaNaM vaktamarhasi // 3 // tadagnivezasya vaco nizamya gururabravIt / yat kiJcillAghavakaraM dehe tallaGghanaM smRtam // vRhatvaM yaccharIrasya janayet tacca vRhaNam / raukSyaM kharatvaM vaizaya yat kuryAt taddhi rukSaNam // snehanaM snehaviSyanda-mAIvakleDhakRnmatam / stambhagauravazAtanaM svedanaM svedakArakam / stambhanaM stambhayati yat gatimantaM calaM dravam // 4 // tatpraznenaivAnyeSAM praznasiddhene praznAntaraM tepAM dazitam / kRtAkRtAtivRttAnAmiti kRtaM samyak kRtam / akRtamasamyamithyAbhyAM kRtam / ativRttamati. yogayuktam // 3 // gaGgAdharaH-kramikapraznottaramAha ytkishcidityaadi| dehe lAghavakaramityuktaprava siddhau yat punaryatkiJcitpadaM tadayogAtiyogamithyAyogayuktakhe'pi laGghanavakhyApanArthamiti bodhyam / yatkizcitpadaM vRhattvAdibhiH sarvaiH smbdhyte| tena yat zarIrasya yatkizcidahattvaM janaye taca haNamityAdirUpeNa kecidyAcakSate, tanna ; yatkiJcidvastu dehe lAghavakaraM bhavati tallaGghanaM smRtmityrthH| tenaivaayogaaderlaabhaat| raukSyamityAdi prAdhAnyena rokSyam / kharakhavaizadA khanugate iti kshcidyaacsstte| rokSyamitimAtroktyaiva rukSaNalakSaNasiddhau kharakhavaizadeva punayadukte tadraukSyAnumAnAthaM liGgavakhyApanArtham / dehe hi raukSyaM kharakhavaizadyAbhyAmanumIyate, na tu prtykssmuplbhyte| na ca raukSya snigdhavAbhAvo dehe pratyakSameva hi dRzyate : kharavaM vaizayazca raukSyakAryamiti / snehaviSyandaH zarIrasya snehavilayanaM zarIrAta snehakSaraNamiva / snehaviSyandAdibhiranumIyate dehe snigdhkhmiti| svedakArakamiti dharmakArakamityarthaH / cakrapANiH-paricodayanniti jJAnArthaM prerayat / kRtetyAdI kRtaM samyakakRtam // 2 // 3 // cakrapANiH-raukSyamityAdau raukSyameva pradhAnaM boddhavyam ; kharatvavaizadeva tu tdnugte| viSyando * kRtAkRtAtiriktAnAmitipAThazcakaTataH / For Private and Personal Use Only Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAyaH sUtrasthAnam / 806 laghRSNatIdaNavizadaM rutvaM sUkSmaM saraM khrm| kaThinaJcaiva yad dravyaM prAyastallaGghanaM smRtam // 5 // guru zItaM mRdu snigdha bahalaM sthUlapicchilam / prAyo mandaM sthiraM zlakSNaM dravyaM vRhaNamucyate // 6 // runaM laghu kharaM tIkSNamuSNaM sthirmpicchilm| prAyazaH kaThinaJcaiva yada dravyaM taddhi rukSaNama // 7 // stambhagauravazItAbhAvadhammaranumIyate daha svedH| stambhayatAti sthirIkaroti / gatimantamiti pravyaktagatiyuktam / calaM kinycidgtimntm| dravamakaThinaM mUrtimantam / tena vAtasya pravyaktagatimatastu caladravasahacaritasya stambhakadravyaM stambhanaM bhvti| na tu kaivlye| kiMvA stambhanalakSaNamevaitat / tanna / tasmAta kevalavAtasambhave vAtasya vRddho ksstiH| eSAM hi lakhanAdInAM samyakaprayogAdibhiH zubhAzubhe kriyete| tadartha bhiSagavahito bhavati / tasmAt yatkiJcita vastu pravyaktagatimana vA kiJcidgatimantaM dravaM vA bhAvaM stambhayati ruNaddhi tadvastu stambhanamityartha / laGganAdipadasiddhistu kattari kRtpratyayena bodhyA na tu bhAve luttaa| lAghavakaramiti stambhayatItyAdi kuNicoH prayogadarzanAt // 4 // gaGgAdharaH-laGghanAdidravyaM krameNa vikRnnoti--ldhvityaadi| laghvAdinavaguNayuktadravyaM dehe lAghavakarakhAllaGghanaM smRtam // 5 // gaGgAdharaH-guru zItamityAdi / etalladhvAdinavaguNaviparItaguruzItAdinavaguNavada dravyaM haNam / laghoviparIto hi eNo guruH / uSNasya zItaH / tIkSNasya mndH| vizadasya picchilaH / rukSasya snigdhH| sUkSmasya sthUlaH sAndrazca / sarasya sthiraH / kharasya zlakSNaH / kaThinasya mRduH| prAya ityanena mandaguNasya AdhikyaM yasmin dravye tada dravyaM cirakArikhAna haNam / kacittIkSNaguNavaddravyasyApi pippalyAdeva haNalaM khyApitamityarthaH // 6 // gnggaadhrH-rukssmityaadi| rukSamityAdyaSTaguNayuktaM dravyaM rukSaNam / laGghanaM vilynm| svedakArakaM dhrmkaarkm| stambhayatIti viruNaddhi ; calamiti kiJcidgatimat, gatimantamiti pravyaktagatimantama, etaccAtisArazoNitasrutiviSadAhavedanAdiSu boddhavyam na tu kevalavAte gatimantaM prati, stambhakasya vrdvktvaat| gurvityAdI bahalaM dhanam, mandamiti For Private and Personal Use Only Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 810 crk-sNhitaa| [ laGghanaghRhaNIyaH dravaM snigdhaM saraM sthUlaM * picchilaM guru shiitlm| prAyo mandaM mRdu ca yad dravyaM tat snehanaM mtm||8|| uSNaM tIkSNaM saraM snigdhaM rukSaM sUkSma dravaM sthiram / dravyaM guru ca yat prAyastada vai svedanamucyate // 6 // zItaM mandaM mRdu zlakSNaM sUkSma runaM drava sthiram / yada dravyaM laghu codiSTaM prAyastat stambhanaM smRtm|| 10 // hi saraguNayuktam, rukSaNantu sthiraguNayuktamiti bhedH| bhedazca laghurukSaguNAdhikyena laGghanarukSaNayoriti bodhyam / vodhyaJca laGghananApi raukSyamalpaM dehe lAghavamadhikaM rukSaNena raukSyamadhikaM laaghvmlpmiti| tathA dravyAdravyabhUtakhaM laGghanasya / rukSaNasya tu dravyabhUtatvamiti // 7 // gnggaadhrH-drvmityaadi| dravAdinavaguNayukta dravyaM snehanam / atrApi mandaguNasyAdhikyena snehanaM kacit kizcittIkSNatve'pi snehanalasya na vyvcchedH||8|| gaGgAdharaH-uSNamityAdi / uSNAdibhiH saptabhiguNaH ravedanam / uNAdisaptaguNasahacaritaH sthiro vA saro vA sthirasarAnyatarasahitaH snigdharukSAnyatarasAhitaizca snigyo vA rukSo vA guNo yasya tadvyaM vedanamiti bhAvaH // 9 // gnggaadhrH---shiitmityaadi| zItAdinavaguNayukta stambhanam / prAyaHpardana prabhAvAt kacidanyasyApi lanaTahaNavAdikaM bodhyaM lakSaNato laGghanAdikam // 10 // cirkaari| sthalaM saMhatAvayatraM lddddupittkaadi| virukSaNadravyakathane yadguNameva lakhanadravyamuktaM tadguNameva virukSaNaM yadyapyukta, tathApi rukSaguNasyAtra prAdhAnyam , raGkane tu laghuguNaprAdhAnyaM jJeyam, tathA laGghanamadravyeNopavAsenApi niyate virukSaNantu dravyakAryatayaiva prAdhAnyAt uktam, tena lavanavirukSaNayonakatA ; yat tu vakSyati ... 'kRtAtikRtali yalacite tadvirukSite' iti, tat praayovaadaat| virukSaNasya hi mukhyaH snehAbhAvaH, lavanasya tu gauravAbhAva iti sphuTa eva bhedaH pratibhAti // 4-7 // cakrapANiH-svedaguNakathane snigdhaM rukSamiti snigdhaM vA rukSaM vatyarthaH / evaM sarasthirAvapi vikalpena jnyeyo| pipAseti pipAsAnigrahaH ; mAruto yadyapi somasambandhAt tathA laGghanaM na bhavati, * zlapaNamityapi kvAcitkaH paatthH| For Private and Personal Use Only Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAyaH sUtrasthAnam / 811 catuSprakArA saMzuddhiH pipAsA maarutaatpau| pAcanAnyupavAsazca vyAyAmazceti lavanam // 11 // prabhUtazleSmapittAtra-malAH sNsRssttmaarutaaH| vRhaccharIrA balino lavanIyA vizuddhibhiH // 12 // gaGgAdharaH-laGghanAdidravyamuktvA svarUpato laGghanAdikaM vaktamAdau laGghanasya prabhedAnAha--caturityAdi / catuSprakArA saMzuddhiriti vmnvirecnaasthaapnshirovirecnaaniiti| anuvAsanasya YahaNavAttadvayavacchedAya catuSpakAreti / pipaaseti-pipaasaanigrhstRssnnaavegdhaarnnmityrthH| mAruteti-vAyurvAhyaH prAkRta eva laGghanaM syAt dehe lAghavakarakhAt / na tu vikRtaH prAgAdidigaSTyAdisomasambandhena lAghavakarakhAbhAvAt grISmAdau cAtapasambandhena vaikRtasya dehalAghavaM pratyakuzalakhAca / Atapazca laGghanaM sarvadaiva dehalAghavakaratvAt / pAcanAnIti----AhArAn pacantaM jATharamagnisandhukSayanti taddhalaM vaddhayanti ca / yAni pAcayanti tAni pAcanAni vAyvagniguNabahulAni saindhavamaricAdIni drvyaanni| laukiko'yazca vanirapi paacnH| upavAsastu jATharAgnisandhukSaNena baladAnena ca AhArapAno'pi dravyamayakhAbhAvAt pRthgupdissttH| AtapAntAstu sapta na pAcanA jATharAgnisandhakSaNakhAbhAvena, deha. lAghavakarakhA tu pRthguktaaH| evaJca vyAyAmo'pyadravyabhUtakhAt pRthaguktaH na tu pAcanakhena sNgRhiitH| ata eva laGghanasya dravyAdravyasAdhANakhakhyApanArthaM lavanalakSaNe yatkizcidityuktam na tu dravyamityuktam // 11 // ___ gaGgAdharaH--ziSyapRSTalaGghanIyopadezArtha laGghanaprabhedAn dazoktvA taddazavidhalaGghaneSu pratilacanayogamAha - prbhuutetyaadi| vizuddhibhiriti caturbhiH saMzodhanaH yathAvAdhikAroktavamyavirecyAsthApyazirovirecyatvenoktA ye te prabhUtazleSmAdayaH saMzodhanIyA ityarthaH / / 12 // tathApi svarUpeNa laGghanameva / pacantamagni pratipakSakSapaNena baladAnena ca yat pAcayati tat pAcanaM, taJca vaarvgnigugbhuuyisstthm| catuSprakArA saMzuddhirityanuvAsanaM varjayitvA, tasya zrRMhaNasvAt // 8.--11 // cakrapANiH-- uktasya dazaprakAralajhanasya bhinna vissymaah-prbhuutetyaadi| AdAviti pacana For Private and Personal Use Only Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 812 crk-sNhitaa| [ laGghanavRhaNIyaH yeSAM madhyabalA rogAH kaphapittasamutthitAH / charda tIsArahRdroga-visUcyalasakajvarAH // vivndhgaurvodgaar-hRllaalaarockaadyH|| pAcanastAn bhiSak prAjJaH prAyeNAdAvupAcaret // eta eva yathodiSTA yeSAnalpavalA gadAH / / pipAsAnigrahasteSAmupavAsaizca tAn jayet // 13 // rogAn jayenmadhyavalAn vyAyAmAtapamArutaiH / balinAM kiM punaryeSAM rogANAmavaraM balam // gaGgAdharaH--adhikabaladopaviSayakalavanamuktvA kramikalAt madhyabaladoSaviSayakalavanayogyAnAha- yeSAmityAdi / madhyavalA ityAdivizeSaNaM chAtIsArAbarocakAdaya ityantasya / prAyeNAdAviti vacanena madhyavalapittazleSmajacchardijvarAdiSvAdo upavAsa vidhAnaM na viruddha miti khyaapitm| na ca laGghanamatra pAcanazabdenocyate pRthaguktakhAt / kramikakhAdalpavaladoSaviSayakalaGghanayogyAnAha-eta evetyaadi| eta eva zleSmapittasamutthitAzchadaMtIsArAdayo yathoddiSTA gadA alpvlaaH| alpabalakhena yeSAM jAyante teSAM pipAsAnigrahairupavAsazca tAn zleSma pittasamutthitAn chatIsArAdInalpavalAn gadAna jayet sNshmyet| jayedityuktyA prabhUtazlepmajAdicchAtIsArajvarAdIn punarAdAvevopavAsenopakramya pazcAt saMzodhanapAcanAdibhijayediti khyApitam / alpabalAnAmeSAM pipAsAnigrahopavAsAbhyAmeva jayaH syAt, na saMzodhanAdyapekSA bhavatIti bhAvaH // 13 // gnggaadhrH-rogaanityaadi| rogAniti balinAM puMsAM chaddatIsArAdIn madhyavalAnAdAvupavAsena tathA pAcanarupakramya pazcAt vyAyAmAtapamArutairjayet / punaryeSAM rogANAM balamavaraM balinAM puMsAM teSAM rogANAM vyAyAmAtapamArutai. jaye kim ? arthAdatisukhena tAna jayediti bhAvaH / / mante ccharyAdInAM nirAmANAM sNshmniiytvaat| rogAniti laGghanIyarogAn , balinAmiti padaM balavatAmeva vyAyAmAdisevAvidhAnArtha', madhyabalAnAmapyetenAlpabalA evaHgadA vyAyAmAdiviSayA iti bhaavH| For Private and Personal Use Only Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAyaH sUtrasthAnam / 813 tvagaDhoSiNAM pramIDhAnAM * snigdhAbhiSyandiva hinnaam| zizire laGghanaM zastamapi vAtavikAriNAm // 14 // adigdhaviddhamakliSTaM vayaHsthaM saatmycaarinnaam| mRgamatsyavihaGgAnAM mAMsaM vahaNamiSyate // 15 // kSINAH ntAH kRzA vaddhA dubalA nitymdhvgaaH| strImadyanityA grISme ca vahaNIyA narAH smRtAH // zoSAzograhaNIdoSaiAdhibhiH karSitAzca ye| teSAM krayAdamAMsAnAM vahaNA laghavo rsaaH|| nanvevamastveSAmanyeSAM puMsAM lagadopapramehavAtajarogAdInAM kiM na laGghanasAdhyakhamiti ? ata aah-khgdopinnaamityaadi| snigdhAbhiSyandi iti atisnigdhatve gudAdito'bhiSyandayAnasnehAnAm / hiNAM TahaNayuktAnAm / zizire iti paupamAghayostatra pusAmatibalatvAna saMzodhanetaralacanaM, kArtikAgrahAyaNayostu saMzodhanarUpaM laGghanaM, tayoH sNshodhnkaaltvenokttvaat| na tu ziziraguNayukta hemanta zizirarUpA dvaye cAturmAsikalaGghanamiti dazavidhamevoktam // 14 // gaGgAdharaH--laGghanAnantayyAt haNaM dravyaM pUvva lakSaNata uktamadhunA svarUpata upadizati-adigdhetyAdi / digdhena viSAktazarAdinA viddhamiti digdhaviddham / na tddigdhviddhmiti| akliSTa rogaadyvikRtm| vayaHsthaM yUnAM smbndhe| kiMvA vayaHsthAmiti pAThaH SaSThIbahuvacanAntatvena bodhyH| sAtmAcAriNAmiti sAtmAdeze ye caranti te sAtmAcAriNasteSAm // 15 // gaGgAdharaH--haNIyAzca kIdRzAH ? iti praznottaramAha-kSINA ityAdi / grISme ceti kSINAdibhinnA api DhahaNIyA iti bodhym| shiighrhnniiyaanaahshossetyaadi| kravyAdamAMsAnAM mAMsabhakSakamRgAdInAM vyAghrakumbhIragRdhrAdInAM vRhiNo vRhaNayuktAnAM, laGghanaM zastamiti dazavidhamapi / zizira iti ziziraguNayukta hemante zizire ca / atra ca la jhanaM balavattvAt prANinAM kAryam // 12-14 // . cakrapANiH-adigdhaviddhamiti vissaaktshstraaviddhm| sAtmyadeze carantIti sAtmyacAriNaH / * pramUr3hAnAmiti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 814 crk-sNhitaa| [ laGghanavRhaNIyaH snAnamutsAdanaM svapno madhurAH snehavastayaH / zarkarAnIrasapI pi sarveSAM viddhi vaMharaNam // 16 // kaTutiktakaSAyANAM seknaM strIvasaMyamaH / khalipiNyAkatakrANAM madhvAdInAJca rukSaNam // abhiSyandA mahAdoSA marmasthA vyAdhayazca ye| UrustambhaprabhRto rukSaNIyA nidarzitAH // 17 // snehAH snehayitavyAzca svedAH svedyAzca ye nraaH| snehAdhyAye mayoktAste svedAkhye ca savistarama // 18 // dravaM tanvasaraM yAvacchItIkaraNamauSadhama / khAdatiktakaSAyazca stambhanaM sarvameva tat // mAMsAnAM rasA laghavaH svabhAvato laghavaH / zyenAdInAM mAMsAnAM rasAH svabhAvato gurvshv| saMskAreNa laghUkRtAhaNAH zIghra haNA ityrthH| savva puruSasAAraNahaNAnyAha--- snaanmityaadi| sApAM puMsAM sarvamidaM haNaM viddhItyarthaH // 16 // gaGgAdharaH--atha pUcaM lakSaNata uktaM rukSaNadravyaM svarUpata Aha---kadityAdi / strISvasaMyamaH prAyeNa strIsevanam / khaliprabhRtInAM madhvAdInAJca sevnmitynvyH| khliniHsnehspkhliH| piNyAko niHsnehatilakhaliH, kiMvA pinnyaakshaakvishessH| AdinA bhRssttcnnkaadyH| rukSaNIyAzca kIdRzAH ? iti praznasyottaramAha-abhiSyandA ityaadi| abhiSyandAH sa yamANAkSinAsAdayaH, mahAdoSA vyaadhyH| prabhRtizabdena pramohAdayaH // 17 // gaGgAdharaH-atha ke snehAH ? i.yAdipraznacatuSTayasyottare vaktavye lakSaNataH snehasvedAvaktau prAgihAdhyAye svarUpataH savistara tathA snehyAH svedyAzca ke ? iti praznasyottaramAha-snehA ityaadi| svedAkhye ceti svedAdhyAye // 18 // gaGgAdharaH-atha stambhanaM kIdRzam iti praznottare vaktavye pUrva lakSaNataH laghava iti saMskAreNa laghavaH ; kiMvA kranyAdAnAM ye laghavaH zyenAdayaH, tanmAMsarasA ityarthaH // 15 // 16 // cakrapANiH-madhvAdInAJca sevanamiti sambandhaH ; khaliH sarpapakhaliH : piNyAkaM tilakhaliH, For Private and Personal Use Only Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 815 pittanArAgnidagdhA ye cchaI tIsArapIDitAH / viSasvedAtiyogArtAH stambhanIyAstathApare // 16 // vAtamUtrapurISANAM visarga gAtralAghave / / hRdayodgArakaNThAsya-zuddhau tandrAklame gate // svede jAte rucau cApi ksstpipaasaa'shodye| kRtaM laGghanamAdezyaM nivyathe cAntarAtmani // 20 // stambhanadravyamuktamadhunA svarUpata aah-drvmityaadi| sAndramapi dravyaM ghRtadugdhAdikaM dravaM bhavatItyata Aha--tanviti / tanu avahalamasAndramityarthaH / asaramiti yana sarati tadasaraM sthiraguNayuktam / zItIkaraNaM spazeto vIyyatazca yadvyamazItaM zItaM karoti, yadyapi pUvvaM zItaM mandamityAdibhiguNalakSaNato dravyaM stmbhnmuktm| punazcAtra vatanvAdiguNaH svarUpato'tra stambhanadravyamupasaMhArArthamuktaM tadvyANAmaparisaMkhyeyakhAt / svAdvityAdirasanirdezena vIyyeto'zItIkaraNasvAdvAdirasadravyaM na stambhanaM bhavatIti jJApanArtham // gaGgAdharaH--stambhanIyAzca kIdRzA ? iti praznasyottaramAha-pittetyAdi / pittAdidagyAnAM dAhastambhaH kaavyH| viSArtAnAM viSavegastambhaH kAyyaH / svedo ghammastasyAtiyoge stambhaH kaavyH| pare iti raktapittAdaya iti // 19 // __gaGgAdharaH-atha laGghanaprabhRtInAM papNAM kRtAkRtAtittAnAM lakSaNaM vaktamahesi, iti praznottaraM krmennaah-baatmuutrtyaadi| tandrAlamA sushrutenokto| rucau cApi jAtAyAmiti linggvissyyynnaanvetvym| kSupipAsA'sahodaye kSudhAtRSNayoyu gapadudaye iti kazciA, tanna ; "sRSTamArutaviNbhUtraM kSutpipAsAsahaM laghum" ityAdi suzrutavacanadarzanAt / kssudhaapipaasyorshodyH| asahakhena kSudhAtRSNayoH samastayorudaya ityrthH| samAhAradvandvasamAsAt / kRtamiti smykRtm| antarAtmanIti mnsi| iti samyakRtalaGghanasya lakSaNam / iti lakSaNaviparItalakSaNaJca akRtalaGghanalakSaNaM sutarAM bodhyamiti // 20 // kiMvA pinnyaakshaakm| prabhRtigrahaNAdATyavAtapramehAdayo graahyaaH| tnvbhlm| sarati gacchatIti saraM, na saramasaraM sthiramityarthaH // 17-19 // cakrapANiH-- kSutpipAsayoramahaH pIr3AkaranvenodayaH kSutpipAsahodayaH, na tu kSutpipAsayoyuga For Private and Personal Use Only Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 816 crk-sNhitaa| [ laGghanavRhaNIyaH pavabhedo'Ggamardazca kAsaH zoSo mukhasya c| kSatpraNAzo'rucistRSNA daurbalyaM zrotranetrayoH // manasaH sambhramo'bhIkSNamUrddha vAtastamo hRdi / dehAgnibalahAnizca laGghane'tikRte bhavet // 21 // balaM puSTuprapalambhazca kaarydossvivrjnm| lakSaNaM vRhite sthaulyamati cAtyarthavRhite // 22 // kRtAtikRtacihna yallavite tadvirukSite / * mtambhitaH syAd bale labdhe yathoktaizcAmayairjitaiH // 23 // gaGgAdharaH --ato noktAtikRtalaGghanalakSaNamAha ---pabheda ityaadi| kSutpraNAzo'tra kSudhodayAnantaraM kssunnaashH| arucishc| manasaH sambhramo bhraantirev| Urddha dehe vAto vAyuH kupitakhena lakSyate ityuddha vaatH| Uddha gatimAna vaatH| tamo hRdItyandhakArapravezavat // 21 // gaGgAdharaH-atha haNasya kRtAkRtAtivRttasya lakSaNamAha-valamityAdi / puSTuApalambhaH zarIrapopaNArambhajJAnam / kAzyadoSavivajjanamiti kAzya ye doSA vyAyAmAdyasahavAdIni teSAM vivajjanaM vizeSeNa samyagvajjanamityarthaH / vRhite smygvRhite| iti samyakRtahaNalakSaNametallakSaNaviparItalakSaNantu akRtahaNalakSaNaM sutarAmato noktvAtihaNalakSaNamAha -sthaulyamatIti / atisthaulyamatyarthavRhaNalakSaNamityarthaH // 22 // gaGgAdharaH-atha rukSaNasya kRtAdilakSaNamatidezenAha- kRtaatiityaadi| lavanasya muktakaNThena kRtAtikRtacihnamuktam / ato rukSaNasyApi tathAvidhena kRtAtikRtacihna nArthApattyA'trApya kRtarukSaNalakSaNaM vodhyamiti na praznottarokto nyntaa| evaM snehAdhyAya snigdhasya, svedAdhyAye svedasya kRtAkRtAtihattasya lkssnnmuktmiti| ato'tra na punaruktamiti bodhyam / stambhanasya kRtA kRtAtiyattasya lakSaNamAha-stambhita ityaadi| stambhita iti samyakapadayaH, ata eva suzrute- "sRSTamArutaviSmRtra-kSutpipAsAsahaM laghum" ityAdi / antarAtmanIti mnsi| manasaH sambhramo bhrAntireva, UnDhe kAye vAta Urddha vAta: // 20-21 // cakrapANiH-kAryadoSavivarjanamiti kAzya ye dopAH zItoSNAsahattvAdayaH, tepAM vrjnm| vale labdha iti balavAna yadA puruSo bhavati / yathokta riti "pittakSArAgnidagdhA ye' ityAdyabhi * kRtAkRtasya liGga yallavite taddhirukSite iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 22za adhyAyaH sUtrasthAnam / zyAvatA stabdhagAtratvamudavego hanusaMgrahaH / hRdaccoMnigrahazca syAdatistambhitalakSaNam // 24 // lakSaNaJcAkRtAnAM syAt SaNNAmeSAM samAsataH / tadauSadhAnAM dhAtUnAmazamo vRddhireva ca // iti SaT sarvarogANAM proktAH samyagupakramAH / sAdhyAnAM sAdhane siddhA mAtrAkAlAnurodhinaH // 25 // bhavati caatr| doSANAM bahusaMsargAt sngkiirynte'pyupkrmaaH| SaTtvantu nAtivartante tritvaM vAtAdayo yathA // 26 // stmbhitH| bale labdhe iti stambhanIyA pittakSArAgnidagdhAyAmayajayena yadA puruSo balavAn bhavati tadA ityarthaH // 23 // gaGgAdharaH----etat samyakastambhitalakSaNaviparItalakSaNantu akRtastambhanalakSaNaM bodhyamiti noktvAtistambhitalakSaNamAha ---shyaavtetyaadi| udvegaH samyagAtmatvAbhAvaH // 24 // gaGgAdharaH-vistareNa samyakakRtalaGganAdInAM lakSaNenArthApattyA mithyAkRtalaGghanAdInAM lakSaNalAbha'pi ziSyAnukampayA samAsena ghaNNAmekalakSaNam akRtaanaamaah-lkssnnmityaadi| tadopadhAnAmiti tallaGghanAdikaM yada yadauSadhaM yeSAM te tadopadhA vyaadhyH| dhAtUnAmiti doSANAm, doSAzca dhAtusaMzakA bhvnti| tena laGghanAdisAdhyatattaprAdhyArambhakadoSANAmazamo na zAntizca puna dhireva bhavati / alpamAtrakRtatve dopakSobhAt / upsNhrti-itiityaadi| iti SaT vidikhA savverogANAM samyagupakramAH kiMvA yathAyogyatve'pi saMzodhanasya savvavyAdhiviSayatvAnna saverogANAmitivacana virudhyte| sAdhyAnAmityasAdhya rogavyavacchedAya / siddhA ityupakramavizeSaNam / mAtrAkAlAvananurudhya sAdhyAnAmapi vyAdhInAM sAdhanAya na syuriti jJApanArthamAha-mAtretyAdi // 25 // gaGgAdharaH-nanu papNAM laGghanAdInAmekaikenopakrameNa kimekaikavyAdhyupazamo bhidheyaiH, udvega UrbuvAtavegaH, kiMvA bhaiSajyAnabhilASaH / tadoSadhAnAmiti laGghanAdisAdhyAnAm, vRddhireva ceti stokamAtrakRtalaGghanAdikriyayA, doSakSobhamAtrasya kRtatvAt, dhAtUnAmiti doSANAm, "doSA api dhAtuzabdaM labhante" iti vacanAt // 22-25 // cakrapANiH-sampratyukalaGkanAdyapakramANAM vikArApekSayA saMsargamAha --- dopANAmityAdi / For Private and Personal Use Only Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir livanahagIpaH 818 crk-sNhitaa| tatra shlokH| ityasmin lakanAdhyAye vyAkhyAtAH Sar3a pakramAH / yathApraznaM bhagavatA cikitsA yaiH pravarttitA // 27 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRta zlokasthAne lAna vRhaNIyo nAma dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // bhavati ? bhavati ca kiM vyastasamastena ? tatazca SaTvamityAzaGkayAha -- bhavati cAtretyAdi / doSANAM vAtapittakakAnAM bahusaMsargAt dvizastrizazca hInAdhikamadhyakSayaddhibhiH saMsargAt, sutarAM bahutvam tritvantu nAti. vartante, tathA laGghanAdInAmekaikaza upayogena na vyAdhyupazamo bhavatIti laGghanAdayo'pyupakramAH saGkIyyante militA bhavanta upayoktavyA bhavanti / yathA kutracit sannipAtajvarAdo laGghanasvedane kutracit TahaNasvedanAdi kacit snehanavamanAdi ityevamAdayaH / evaJca laGghanAdayaH saGkIrNA api SaTtvaM naativttente| yathA vAtAdayastrayo dopAH dvipaSTiyA bhavanto'pi tritvaM nAtivante / paramparaM saMsRSTA api mAghRtavat svasvakAryArambhakatvAnna tu vasvakAryAtiriktakAryArambhakatvAdativartante iti bhAvaH // 26 // adhyAyArthamupasaMharati-tatra zloka ityAdi ekazlokena / spaSTam / / 27 // adhyAyaM samApayati anItyAdi / pUrvavada vyAkhyAtavyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpatarau sUtrasthAnIya dvAviMzalaGghanaTahaNIyAdhyAyajalpAkhyA dvAviMzI zAkhA // 22 // doSANAM yasmAt saMsargA bahavastasmAt tatsAdhanArthamupakramA api saGkIryante mizratAM yAnti; yathA-kacillaGghanasvedane, kacid vRhaNasvedane, evamAdi / SaTtvantu nAtivarttanta iti saMsRA api laGkanAdisvarUpaM na jahati, laGghanAdayaH parasparayuktA madhusarpiHsaMyogavanna prakRtiguNAnapekSikAryAntaramArabhanta iti bhaavH| atraiva dRshaantmaah--tritvmityaadi| ayaJca dRSTAntaH saMsargisaMkhyA'parityAgamAtrakaH / / 26 // 27 // iti carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM laGghanavRhaNIyo nAma dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // For Private and Personal Use Only Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir trayoviMzo'dhyAyaH / athAtaH santapeNIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtraM yaH // 1 // santarpayati yaH snigdhairmadhurairgurupicchilaiH / navAnnairnamazca mAMsazcAnUpavArijaiH // gorasai gauDikaizcAnyaiH * paiSTikaizcAtimAtrazaH / ceSTApI divAsvapna zayyAsanasukhe rataH // rogAstasyopajAyante santarpaNanimittajAH / pramehapikAkoTa-kaNDapANDAmayajvarAH // kuSThAnyAmapradoSAzca mUtrakRcchramarocakaH / tantrA klaivyamatisthaulyamAlasyaM gurugAtratA // gaGgAdharaH- ayoktAnAM SaNNAM laGghanAdInAmupakramANAM santarpaNApatapeNatvabhedena punadva vidhyAdanantaraM santarpaNIyo'dhyAyo'bhidhIyate--athAta ityAdi / santarpaNamadhikRtya kRta iti santarpaNIyaH // 1 // 1 5 gaGgAdharaH santarpayatIti tRpasandIpanaprINanayoriti vibhASitacaurAdiko dhAtuH santRpyatItyarthaH na tu santarpaNamAcaratItyarthaH / tadarthaM prayogAsAdhutvAt / santarpaNaM hi dvividham snigdhaM rukSazca / "saktUnAM Sor3azaguNo bhAgaH santarpaNa' pivet" iti vakSyamANavacanadarzanAt / tatra snigdhasantarpaNotyavyAdhInAha- snigdhairityAdi / snigdhAdibhirnavAnnAdibhidravyaizceSTAdibhiH adravyaizva yaH santRpyati ceSTAdvaM pyAdizva yaH tasya santarpaNaM zIghramapratikurvvataH santarpaNanimittajAH prakaraNAt snigdhasantarpaNanimittajA rogA upajAyante / te rogAH ke iti ? ata Aha-- pramehetyAdi / AmapradoSA cakrapANiH - vyAkhyAtaSaDupakramANAmetra santarpaNApatarpaNa bheTena dvividhAnAM dvividhaviSaye pravRttiM darzayituM santarpaNIyo'bhidhIyate / santarpayati santarpaNamAcarati / snigdhairityAdivacanam, asnigdhAdibhirapi zaktaprabhRtibhistRptimAtrakArakatvena santarpaNaniSedhArtham / bhavati hi tRptikArake santarpaNazabdaprayogaH, yathA traiva santarpaNaprayoge "zaktUnAM SoDazaguNo bhAgaH santarpaNaM * annairiti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 820 www.kobatirth.org caraka saMhitA | indriyasrotasAM lepo buddhermohaH pramIlakaH / zothazcaivaMvidhAzvAnye zIghramapratikurvvataH // 2 // zastamullekhanaM tatra vireko raktamokSaNama / vyAyAmazcopavAsazca dhUmAzca khedanAni ca // sacaudrazcAbhayAprAzaH prAyo rucAnnasevanam / cUrNapradehA ye proktAH kaNDUkoThavinAzanAH // 3 // triphalAragvadhaM pAThA saptapaNe savatsakam / mustaM nimbaM samadanaM jalenotkathitaM pivet // tena mehAdayo yAnti nAzamabhyasyato dhruvam / mAtrAkAlaprayuktena santarpaNasamutthitAH // 4 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3 visUcyAdayaH / indriyasrotasAM cakSurAdInAmadhiSThAna golakAdInAmatimalena teSAM srotopo vodhyaH / buddhermoha iti manomohaH / buddherasphUrtyanumeyaH / pramIlakaH sarvvadA pradhyAnam / evaMvidhAzvAnye pratizyAyAdayaH || 2 | gaGgAdharaH- teSAM pramehAdInAM janmanaH pUrvaM tatpratIkArArthaM kriyAsUtrApyAha-zastamityAdi / ullekhanaM vamanam / ullekhana virekaraktamokSaNavyAyAmopavAsa dhUmasvedakSaudrAnvitAbhAbhakSaNarukSAnnasevanAdInAM snigdhasantarpaNaviparItatvAta tannimittakapramehAdiprazamakatvavacanena arukSa santarpaNanimittajamUcrchA bhramAdivyAdhiprazamakatvaM snigdhAdInAmukta' bhavatIti ye coktA ityAragvadhIye // 3 // gaGgAdharaH - triphaletyAdi / samadanamiti madanaphalakalkaM vamanArthaM yuktyA prakSipya pivedityathaH / zamanArthantu tulyamAnena grAhyam / teneti triphalAdikathitapAnena / ayamullekhanArthamapi yogaH // 4 // santarpaNIyaH pived" iti / zayyAsanasukheratatvenaiva ceoSitve labdha punastadvacanaM zayyAsanasthitasyApi gItAGgacAlanAdiceSTAniSedhArtham AmapradoSA visUcikAdayaH, pramIlakaH satataM pradhyA For Private and Personal Use Only nam // 12 // cakrapANiH - sakSaudrazcAbhayAprAza iti kSaudreNa saha harItakIprAzaH, kiMvA agastyaharItakyAdiprAzaH / ye cokA ityAragvadhIye / teneti kvAthena karaNabhUtena abhyasyato'bhyAsaM kurvANasya, kiMvA tena kvAthena triphalAdInyabhyasyata iti yojanA // 34 // Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAya sUtrasthAnam / 821 mustamAragvadhaH pAThA triphalA devadAru c| zvadaMSTrA khadiro nimbo haridrA tvak ca vatsakAt // rasameSAM yathAdoSaM prAtaH prAtaH pibnnrH| santarpaNakRtaiH savvaiyAdhibhiH sampramucyate // ebhizcodvattanodagharSa-snAnayogopayojitaH / tvagdoSAH prazamaM yAnti tathA snehopasaMhitaiH // 5 // kuSThaM gomeThako hiGga, krauJcAsthi traSAM vcaa| vRSakale zvadaMSTrA ca kharAhvA cAzmabhedakaH // takaM ga dadhimaNDena badarAmlarasena vaa| mUtrakRccha pramehaJca pItametadva pohati // 6 // takrAmaya prayogazca triphalAyAstathaiva ca / ariSTAnAM prayogazca yAnti mehAdayaH nayama // 7 // gnggaadhrH-mustmityaadi| mustetyAdivirekAtha yogaH / khak ca vatsakAt kuTajakhagityarthaH / yathAdopamiti dopamAnApekSayA maanen| ebhiriti mustAdibhiH / udvattenamabhyaktagAtre mrakSaNam / udayapastvanabhyaktagAtre mrakSaNam / snaanaarthkaatho'piityevNruupyogenopyojitH| khaghopAH kaNDAdayaH / snehoSasaMhitaiH snehAnAM sarpistailAdInAM sAdhanarUpeNaivopayuktarebhizca mumtAdibhiH kalkaH kaTutailAdikaM pattavAbhyaGgayogenetyarthaH // 5 // gnggaadhrH-kusstthmityaadi| gomedako mnnivishessH| kroJceti ko ca iti khyAtaH pkssii| kharAtA khurAsinI aMjamodA // 6 // gaGgAdharaH--takrAbhayetyAdi spaSTam // 7 // cakrapANiH- yathAdopamiti dopapramANApekSayA gRhiitmaatrm| udvarttanamamyaGgapUrvakam, udrarparatvanabhyaGgApU kH| snehopasaMhitairiti snehsaadhnenopyuktH| gomedako maNivizeSaH, krauJcaH pakSI, ko ca iti khyAtaH pkssii| khraashvaa'jmodaa| lohodakAplu taH ityagurUdakAplutaH, * haridre iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 822 crk-sNhitaa| (santarpaNIyaH jaSaNaM triphalA kSaudra kriminamajamodakaH / mantho'yaM saktavaH OM sapihito lohodakAplutaH // 8 // vyoSaM viDaGga zigra Ni triphalAM kaTurohiNIma / vRhatyau dve haridra dvaM pAThAmativiSAM sthirAma // hiGga kevUkamUlAni yamAnIdhAnyacitrakAn / sauvarcalamajAjIJca havuSAJceti cUrNayet // cUrNatelaghRtakSaudra-bhAgAH syurmAnataH smaaH| saMktanAM Sor3azaguNo bhAgaH santarpaNaM pibeta // prayogAdasya zAmyanti rogAH santarpaNotthitAH / pramehA mUr3havAtAzca kuSThAnyAMsi kaamlaaH|| gnggaadhrH-vaassnnmityaadi| lohodakApluta iti SaDaGgaparibhASayA agurukAthamaddhezRtaM kRkhA tadudakopahitaH san mantho bhvti| atrAnantaravyoSamityAdiyoganirdiSTapramANasAhacaryAt aSaNAdInAmapi mAnaM bodhym| tena aSaNatriphalAkriminAjamodAnAM militAnAM yAvanmAnaM tAvanmAnaM kSaudrasya tAvacca srpissH| cUrNAdInAM savveSAM por3azaguNamAnaM saktanAmityevaM sarvamarddhazRtAgurukAthenAloDya pAnaM santapaNaM rukSamiti bodhyam // 8 // gnggaadhrH-vyossmityaadi| yamAnIti vnymaanii| anAjI jiirkm| havuSAmiti svnaamkhyaataam| cUrNayaditi vyoSAdihavuSAntAnAM cUrNAnAM militAnAM yAvanmAnaM tAvanmAnaM tilatailam / tAvacca kSaudram / tAvaca ghRtam / saktanAntu cUrNApekSayA Sor3azaguNo bhAga ityevaM savvaM dravAnuktyA zRtajalena AloDya santarpaNaM pivet| santRpyantaM prayuGkte yattat santapeNaM santRpyate'nena vA tttthaa| etacca rukSasantarpaNamapyapatarpaNaM bodhyam / snigdhsntrpnnprtyniiktvenoktkhaat| santarpaNotthitA iti snigdhsntpnnotthitaaH| cUrNataileti udakakaraNaJca SaDaGgavidhAnena / iha prayoge vakSyamANavyopAdya ktapramANena sAhacaryAccUrNAdimAnaM cakrapANiH -- santarpaNamiti jalAlor3itazata rUpatayA, tena santarpaNasaMjJakasyApyapatarpaNatA jJayam // 5-8 // * sarpirityatra tailamiti cakroktaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH / suutrsthaanm| 823 plIhA pANDAmayaH zopho mUtrakRcchramarocakaH / hRdrogo rAjayakSmA ca kaasshvaasglgrhaaH|| krimayo grahaNIdoSAH catra sthaulyamatIva ca / narANAM dIpyate cAgniH smRtibuddhizca varddhate // 6 // vyAyAmanityo jIrNAzI yvgodhuumbhojnH| santarpaNakRtaidoSaiH sthaulyaM muttavA vimucyate // 10 // uktaM santarpaNotthAnAmapatarpaNamauSadhama / vakSyanne sauSadhAzcArddhamapatarpaNajA gadAH // 11 // dehAgnibalavajiH -shukrmaaNsprikssyH| jvaraH kAsAnubandharaca pArzvazUlamarocakaH // zrotradaurbalyamunmAdaH pralApo hRdayavyathA / viNmUtrasaMgrahaH zulaM jaborutrikasaMzrayama // pAsthisandhibhedazca ye cAnye vAtajA gdaaH| UrddhavAtAdayaH sabai jAyante te'patarpaNAt // 12 // vacanantu apatapeNarUparukSasantarpaNArtha paribhASArUpaM bodhym| tena sarvatra santarpaNametayaiva dizA kAryamiti / zvaitrA vitrivam / / 9 / / gaGgAdharaH--saMgraheNa santarpaNapratIkAramAha-vyAyAmetyAdi / uktmityaadi| santapeNotthAnAmiti snigdhasantarpaNotthAnAm, apatarpaNamiti snigdhasantapeNaviparItaM tapeNamapatapaNamityarthaH, na tu tarpaNamAtraviparItamapatapaNam / aSaNAdivyoSAdiyogayoH santarpaNAkhyayA svymuktvaat| apatarpaNajA iti rukSasantarpaNajAH snigdhasantapeNaviparItatarpaNajA ityarthaH / snigdhatarpaNaviparItatarpaNantu dvividham ; upavAsAdyadravyabhUtaM rukSAdidravyabhUtazca // 10 / 11 // gaGgAdharaH-apatapeNajAH ke gadA iti ? ata Aha-dehAnItyAdi / Urddha vAtAdaya iti zvAsAdayaH, kiMvA "adhaH pratihato vAyuH zleSmaNA kupitena ca / sheyaa| zvaitraM zvitritvam, zvaityamiti pAThe shvetaavbhaastaa| Uddha vAtAdaya iti pUrvAdhyAyoktAH-"garddha vAtAstamo hRdi' ityAdi, arddhavAtaH zvAsAdiryatroddha vAyuryAti, kiMvA For Private and Personal Use Only Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 824 crk-sNhitaa| (santarpaNIyaH teSAM santarpaNaM tajajJaH punarAkhyAtamauSadham / yat tadarthe 7 samarthaM syAdabhyAse vA tadipyate // sadyaHkSINo hi sayo vai tarpaNenopacIyate / narte santarpaNAbhyAsAcirakSINastu puSyati // 13 // dehaagnidossbhaissjy-maatraakaalaanuvtinaa| kAryyamatvaramAna bheSajaM ciradubale // hitA mAMsarasAstasma payAMsi ca ghRtAni ca / snAnAni vastayo'bhyatAstarpaNAstarpaNAzca ye|| 14 // karotyanizamudgAramUrddha vAtaH sa ucyte||" iti tantrAntarokta Urddha vaatH| AdinA bhramAdayaH / apatarpaNAt snigdhasantarpaNaviparItalaGghanAdirukSasantarpaNAt // 12 // gaGgAdharaH apatarpaNajavyAdhiprazAntyartha cikitsAsUtrANyAha- tepAmityAdi / santarpaNaM snigdhasantarpaNaM yadauSadhamAkhyAtamukta tayat tattagrAdhi prazamayitu sadyaH samartha syAt tadarthe tayAdhiprazamahetusantapaNArthe tdipyte| atha sadyaH prazamane samartha na syAt tatra vyAdhau tadevauSadhamabhyAse issyte| sadyastapaNAbhyAsayoviSayamAha-sadyaH ityaadi| sadyaHpadaM saptAhAdyantaparaM tapeNena sadyaH upciiyte| kiM punaH sadyaH santapaNenetyubhayatra tarpaNopacayayoH sdyHpdaanvyH| natteM iti vacanena sadyastapeNasya cirkssiinntpennkrnnvyvcchedaadityrthH| tasmAdehAdyanuvatinA santarpaNena abhyasyamAnena ciranipevyamANena ciradubale bheSajaM cikitsanaM kAyyam, na tu shiighrsevymaanen| zIghrasevyamAnaM hi santapeNaM dehAgnyAdApatApAya bhavatIti bhAvaH / santapeNamAha-hitA ityaadi| tasmA iti cirkssiinnaay| vastaya iti snehavastayaH / tapaMNAstapaNA iti tarpaNasaMjJA, ye snigdhatapaNAH zarkarApippalI tanvAntaroktA rogavizepA eva yathA--'adhaH pratihato vAyuH zleSmaNA kupitena c| karoyAnaza mugAramUrddha vAtaH sa ucyate" iti // 9-12 // cakrapANiH--sadyastarpaNatarpaNAbhyAsayopiyabhedamAha-sadya ityaadi| atvaramANeneti vacanena * yattadAtvamiti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 23za adhyAyaH sUtrasthAnam / 825 jvarakAsaprasaktAnAM kRzAnAM mUtrakRcchRiNAm / tRSyatAmUI vAtAnAM vakSyante tarpaNA hitAH // 15 // zarkarApippalItaila-ghRtakSaudraH samAMzakaiH * / saktardviguNito vRSyasteSAM manyaH prshsyte|| 16 // saktavo madirA kSaudra zarkarA ceti tarpaNam / pibenmArutaviNmUtra-kaphapittAnulomanam // 17 // phANitaM saktakaH sarpidadhimaNDo'mlakAJjikam / tarpaNaM mUtrakRcchannamudAvarttaharaM pibet // 18 // manyaH khjuurmRdvokaa-vnaamlaamlokdaaddimH| parUSakaiH sAmalakairyukto madyavikAranut // 16 // tyAdinAtraiva vkssynte| na khapatayegAH, ye rukSasantapaNavA tapaNasaMjJakAH pUrva aSaNamityAdinA vyopamityAdinA coktAH // 13 / 14 // gaGgAdharaH - iti tarpaNAMstapaNAn vakta viSayopadezapUrvakamAha-jvaretyAdi / tarpaNA iti snigdhatarpaNatvena tapeNasaMjJakAH // 15 // gaGgAdharaH -- shkretyaadi| zarkarAdisarbadravyAda dviguNitaH saktarmanthaH / atrApyAloDanArtham anuktaM kevalArddhazRtajalaM bodhym| saktavastu savvatraiva doSApekSayA bhRSTayavalAjAdInAM vodhyaaH| etacca vacanaM snigdhasantapeNarUpatapeNasAdhanAthaM paribhASArUpaM vodhyam / tena sarvatravAnena vacanenoktamAnena yat snehadravyamadhAnaM sAdhyate tat snigdhasantarpaNaM bhavati mnthsNjnyaa| teSAmiti jvarakAsAdInAmuktAnAm // 16 // gaGgAdharaH-aparamAha-saktava ityaadi| atra madirAdibhyastribhyo dviguNAH saktavaH // 17 // gaGgAdharaH-aparaM trpnnmaah--phaannitmityaadi| atra pratyekasamaphANitAdisarvadviguNAH sktvH| kiMvA pratyekaM samaM samaphANitasapiA dvAbhyAM dviguNaH saktaH, sarpidedhimaNDAmlakAJjikairAloDanaM bodhyam // 18 // gaGgAdharaH-mantha ityaadi| mantha ityAdinAparaM tarpaNam / khajjU rAdInAM ciradurbale tvarayA kriyamANamagnibadhAdidoSaM karotIti suucyti| tarpaNAstarpaNAzveti santarpaNa * zarkazApappalImUla-ghRtakSaudrasamAMzakairiti cakrapANisammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 826 caraka saMhitA | svAduramlo jalakRtaH sasneho runa eva vA / sadyaH santarpaNo manthaH sthairyyavarNabalapradaH // 20 // tatra zlokaH / santarpaNotthA ye rogA rogA ye cApatarpaNAt / santarpaNIye te'dhyAye sauSadhAH parikorttitAH // 21 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne santarpaNIyo nAma trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // pratyekaM samAnAnAM piSTAnAM kalkairyuktaH sadviguNasakta riti santarpaNAnAM sakta, yonitvAllabhyate // 19 // gaGgAdharaH- sadyastarpaNamAha - svAdurityAdi / svAduH zarkarAmadhvAdiyogAt / amla iti dADimAmalakAdiyogAt / jalakRta iti jalenAloDitaH / sasneho ghRtAdiyogAt snehasakta mayo manthaH / rukSa eva veti ghRtAdiyogaM vinApi rukSasaktamayo vA manthaH dravazaityavikAzitvaiH sadyaH santarpayatIti bhAvaH / evaJca laGghanAdInAM paNNAmupakramANAmarogatve sevyamAnAnAM vyAdhihetulamukta' bhavati / yatastu vahaNasnehanayoH santarpaNavamukta, tajjAtAnAJca vyAdhInAmapatarpaNaM vamanavirecana vyAyAmopavAsarukSAnnasvedanAdikamuktam / ata eva haNasnehane santarpaNe bhavatazravAri laGghanAdInyapatarpaNAni bhavantIti dvaividhyaM paSNAmiti bodhyam // 20 // gaGgAdharaH- adhyAyArthamupasaMharttI mAha tatretyAdi / spaSTam / / 21 / / gaGgAdharaH- agnivezetyAdi // iti vaidya zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjaviracite carakajalpakalpataro mUtrasthAnIyatrayoviMzAdhyAyasantarpaNIyajalpAkhyA trayoviMzI zAkhA / / 23 / / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only | santarpaNIyaH kArakamanthAdayaH, tena ii saMjJAmAtreNa ye tarpaNA apatarpaNakArakA vyoSAdayaste na grAhyA, kintu zarkarApippalItyAdigranthavAcyAH zarkarAdimanthoktamAnenApare'pIha manthA grAhyAH // 13 - 69 // ; cakrapANiH - svAduragletyAdinA sadyastarpaNamAha- amla iti amladAr3imAdiyogAt atra bhakta kRtasyApi manthasya dravatvazaityadehAnusAritvaiH sadyastarpakatvaM bhavatyeva, ata eva sadha ityuktam ; snehAdivRMhaNadravyayogAt tu kAlAntaratakatvamapi bhavati || 20|21 // iti carakacaturAnanazrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAnavyAkhyAyAM santarpaNIyo nAma trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir catuvtriMzo'dhyAyaH / athAto vidhizoNitIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtre yaH // 1 // vidhinA zoNitaM jAtaM zuddhaM bhavati dehinAm / dezakAlaukasAmyAnAM vidhiryaH samprakAzitaH // 2 // tadvizuddhaJca rudhiraM balavarNasukhAyuSA / yunakti prANinAM prANaH zoNitaM hyanuvarttate // 3 // gaGgAdharaH- atha bheSajayojanAkarttavyatAyAM puMsAM dehe zoNitamapi dhAtuSu pradhAnatvAdapekSaNIyaM bhavatItyato'nantaraM vidhizoNitIyAdhyAyamAha - athAta ityAdi / adhyAyAdau vidhinA zoNitamiti padasyArthato vidhizoNitetizabdamadhikRtya kRto'dhyAya iti vidhizoNitIyastaM tathA / sarvvaM pUrvvavat // 1 // gaGgAdharaH - vidhinetyAdi / vidhinA tena samyagAhArAcArAbhyAM dehinAM dehe jAtaM zoNitaM zuddhamaduSTameva bhavati / kena vidhinA tadAha--dezetyAdi dehinAM vizeSaNam / vidhiryaH saMprakAzita iti tasyAzItIye dezakAlaukasAtmyAnAM dehinAmAhArAcArayoryo vidhiH samyak prakAzitastenaiva vidhinA kRtAhArajarasAjjAtamiti yojyam // 2 // gaGgAdharaH- nanu tasya ca vizuddharudhirasya kiM phalamiti ? ata Aha-- tad cakrapANiH - samprati vAtAdivada bahuvikArakarttRtvena zoNitasya zoNitavikArANAM pUrvoktAn evopakramAn laGghanazrRMhaNAdIn vizepeNa darzayituM vidhizoNitIyo'bhidhIyate ; iyamapyarthaparA saMjJA / vidhineti samyagAhArAcAravidhinA / zuddhaM bhavatItyatra bhavati vidyata ityarthaH, utpAdasya jAtazabdenaivoktatvAt / kena vidhinetyAha--dezetyAdi / sAtmya zabdasya dezAdibhiH pratyekamanvayaH / okasAtmyamabhyAsasAtmyam / saMprakAzita iti tsy| zitIye; saMprakAzita ityatra teneti zeSaH, ato yaH saMprakAzito vidhistena vidhineti sambandhaH / anye vyAkhyAnayAntazoNitaM jAtaM tAvad bhavati, tacca kAraNAntaraduSTaM sad vidhinA yathokta ena punaH zuddhaM bhavatIti yojanIyam / vizuddhaM zoNitaM kiM karotItyAha - tadvizuddhamityAdi / tena vidhinA vizuddhaM * prANinamiti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 828 caraka saMhitA | praduSTaM bahutIcNoSNarmadhe ranyezca tadvidhaiH / tathAtilavaNacArairamlaiH kaTubhireva ca // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only vidhizoNitayaH ityAdi / vizuddhaJca tadradhiraM balAdibhiryunakti / hi yataH prANinAM prANaH zuddhamazuddha vA zoNitamanuvarttate / zoNitavyatirekeNa prANo nAnuvarttate ityarthaH / vakSyate ca "dazaivAyatanAnyAhuH prANA yeSu pratiSThitAH / zaGkhau matrayaM kaNTho raktaM zukraujasI gudam // " iti / suzrute'pi sUtrasthAne zoNitavarNanIyAdhyAye proktaM"tatra pAJcabhautikasya caturvvidhasya SaDrasasya dvividhavIyryasyASTavidhavIyryasya vAnekaguNasyopayuktasyAhArasya samyak pariNatasya yastejobhUtaH sAraH paramasUkSmaH sarasa ityucyate / tasya ca hRdayaM sthAnam / sahRdayAcaturviMzatidhamanIranupravizyordhvagA daza daza cAyogAminIzca tatra stiryyaggAH kRtsnaM zarIramaharahastarpayati varddhayati dhArayati yApayati jIvayati cAdRSTahetukena karmmaNA / tasya zarIramanudhAvato'numAnAdgatirupalakSayitavyA kSayavRddhivaikRtaiH / tasmin sazarIrAvayavadoSadhAtumalAzayAnusAriNi rase jijJAsA - kimayaM taijasaH saumya iti ? atrocyate sa khalu dravAnusArI snehanajIvana tarpaNadhAraNAdibhirvizeSaiH saumya ityavagamyate / sa khalvApyo raso yakRtplIhAnau prApya rAgamupaiti / bhavatavAtra - raJjitAstejasA tvApaH zarIrasthena dehinAm / avyApannAH prasannena raktamityabhidhIyate // rasAdeva striyA raktaM rajaHsaMza' pravarttate / tadvadidvAdazAdUddha yAti paJcAzataH kSayam / ArttavaM zoNitantvAgneyamagnISomIyatvAd garbhasya pAJcabhautikaJcApare jIvaraktamAhUrAcAryyAH / visratA dravatA rAgaH spandana' laghutA tathA / bhUmyAdInAM guNA te dRzyante cAtra zoNite / / rasAdrakta' tato mAMsaM mAMsAnmedaH prajAyate / medaso'sthi tato majjA majjJaH zukrasya sambhavaH // " ityAdi // 3 // gaGgAdharaH -- vizuddhihetumuktvA zoNitasya duSTihetumAha - praduSTamityAdi / praduSTatA zoNitasya vastunaH prakRtiviparyayaH / anyaizva tadvidhairiti praduSTaM bahutIkSNoSNaiH / anyairiti pAnakAdibhiH / annairiti pATho vA / atilavaNakSAraiH tadvizuddham, kiMvA taditi zoNitam / prANaH zoNitaM hyanuvarttata iti zoNitAnvayavyatirekamanuvidhIyate, yadukta - "dazaivAyatanAnyAhuH prANA yeSu pratiSThitAH / zaGkhau mamaMtrayaM kaNTho rakta zukraujasI gudam" iti // 1-3 // cakrapANiH -zuddhi hetumabhidhAya duSTihetumAha - praduSTetyAdi / praduSTaM svaprakRtiviparItam / Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH 826 sUtrasthAnam / kultthmaassnisspaav-tiltailnissevnnaat| piNDAlumUlakAdInAM haritAnAJca sarvazaH // jalajAnapavailAnAM prasahAnAJca sevnaat| dadhyamlamastuzuktAnAM surAsauvIrakasya ca // viruddhAnAmupaklinna-pUtInAM bhakSaNena c| bhuktA divA prasvapattAM dravaligdhagurUNi ca // atyAdAnaM tathA krodhaM bhajatAJcAtapAnalau / chardivegapratIghAtAta kAle cAnavasecanAt // zramAbhighAtAt santApAdajIrNAdhyazanAt tathA / zaratkAlasvabhAvAcca zoNitaM sampraduSyati // 4 // iti kecidarbhapajatayA vyAcakSate tanna, annaprakaraNAt / annai rityasya vizeSaNaM kttubhirityntm| niSpAvaH shvetshimbaa| piNDAluH piNDAkArAlukaH / haritAnAM mricaadiinaam| vailAnAmiti vilezayAnAm / viruddhAnAM saMyogaviruddhAnAm / upaklinnapUtInAM kledIbhUtAnAM pUtigandhInAM dravyANAm / dravasnigdhagurUNi bhjtaamitynenaanvyH| atyAdAnamityarthAdAhAradravyANAmatibhojanam / bhajatAM krodhamAtapAnalau ca bhjtaamitynvyH| ayuktyA krodhAdisevanAdityarthaH / kAle ceti zoNitasya duSTasya yadAvasecanaM karttavyaM tadAnIm / anava secanAt amokssnnaat| ajIrNe sati aghi cAzanamajIrNAdhyazanam ajIrNe bhojanam / adhyazanaJca pUrvAhamuktazeSe yat bhojanam / taduktaM"bhuktasyopari yada bhuGkte tddhyshnmucyte|" sampraduSyatIti zoNitasya duSTiH svabhAvAnyathAvaM kSayo vRddhizceti // 4 // anyaizca tadvidhairiti praduTapAnakAdibhiH, kiMvA "annaiH" iti pAThaH / "tathA'tilavaNakSAraiH' ityAdi kecida bheSajaviSayaM varNayanti / tadvidhairiti vacanenAnapAnasyAtilavaNAdegRhItatvAt / niSpAvaH zvetazimbiH ; atyAdAnaM tRptimatikramya bhojanam, kAle ceti zoNitariyukta shrtkaale| ajIrNe'dhyazanamajIrNAdhyazanam, kiMvA ajIrNasyApakasthAzanam, adhyazanantu pUrvAnazeSe yadabhujyate, yadAha---"bhuktasyopari yad bhuktaM tadavyazanamucyate" // 4 // For Private and Personal Use Only Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| vidhizoNitIyaH tataH zoNitajA rogAH prajAyante pRthgvidhaaH| mukhanAsAkSipAkazca * pUtighrANAsyagandhatA // gulmopakuzavIsarpa-raktapittapramIlakAH / vidradhI raktamehazca pradaro vAtazoNitam // varasyam + agninAzazca pipAsA gurugaatrtaa| santApazcAtidaurbalyamaruciH ziraso'tiruka // vidAhazcAnnAnasya tiktAmlodagiraNaM klmH| krodhapracuratA buddheH saMmoho lavaNAsyatA // svedaH zarIradorgandhyaM madaH kampaH svrkssyH| tandrAnidrAtiyogazca tamasazcAtidarzanam // gaGgAdharaH-tata ityaadi| upakuzo mukhrogvishessH| uktaM hi suzrute-"veSTeSu dAho bhavati tena dAtAzcalanti c| yasminnupakuzo nAma pittaraktakRto gdH||" iti| pramIla kA iti satatapradhyAnam / klama iti sauzruto-"yo'nAyAsazramo dehe praddhaH shvaasvrjitH| klamaH sa iti vijJa ya indriyaarthprbaadhkH||" iti / buddhaH sammoho manaHsammohaH / lavaNAsyatA yadyapi lavaNo rasaH kaphakarma tathApi raktasyApi pAJcabhautikatvena lavaNarasasya pratyakSopalabdhyA kaphakarmalavadraktakarmatvaM na viruddhm| svedo dhrmH| mado mtttaa| tantrAnidrAtiyogazceti / tatra tandrA tu-"indriyArtheSvasaM vittigauravaM jambhaNaM klmH| nidrAnsyeva yasyehA tasya tandrAM vinirdezet / tamovAtakaphAt tandrA nidrA zleSmatamobhavA // " ityanyatra darzanAt / raktasya ca tamobahulakhAt tamo. guNabahulatandrAnidrayoratiyogaH syAt / ata eva ca tamaso'ndhakArasyAtimAtrasya darzanaM bhavati / kaDUH knndduuynaa| utkoThaH / pir3akA trizothIye darzitA / cakrapANiH-upakuzo mukharogavizeSaH, yadukta suzrute-"veSTeSu dAho bhavati teSu dantAzvalanti ca / yasminnupakuzo nAma pittaraktakRto gadaH // " iti / kuSTha ityukta 'pi carmadalAbhidhAnaM vizeSArtham / zoNitAzrayA itibhASayA zoNitasya vAtAdivat svAtanveSaNa rogakartRtvaM nirA. * mukhapAko'nirogazca iti cakraH / / vaiva miti pATaH kvacit / For Private and Personal Use Only Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / 831 knnddrutkotthpidd'kaa-kusstthcrmdlaadyH| vikArAH sarva evaite vijJaM yAH shonnitaashryaaH|| 5 // zItoSNasnigdharutAdya rupakrAntAzca ye gdaaH| samyaka sAdhyAna sidhyanti raktajastAn vinirdizet // kuryyAcchoNitarogeSu raktapittaharI kriyAm / virekamanuvAsazca srAvaNaM zoNitasya ca // 6 // kuSThacarma dalAdaya iti kuSThokto punazcarmadalAdaya iti vizeSeNa raktaduSTikhyApa. nArtha kSudrakuSThacammedalAdInAmasmina saMgrahe hyanuktatvena saptakuSThAtiriktAnAM teSAm alAbhApattyA lAbhArthazca / zoNitAzrayA iti vacanena zoNitasya vAtAdivat - kartavAbhAvaH khyApitaH // 5 // gnggaadhrH-anuktbhuurishonnitaashryvyaadhyupsNhaaraarthmaah--shiitetyaadi| Adi. grahaNAt vakSyamANazoNitavyAdhipratIkAropakramabhinnalaGghanahaNAdurapakramANAM grhnnm| samyagupakrAntA iti smbndhH| nanu zItoSNAdurapakramaH kiM na raktapazamaH syAditi ? ata aah-kuryaadityaadi| atrAyaM bhAvaH, zoNitAzrayavyAdhInAM vAtAdijanyatve'pyAzrayasya zoNitasya prAdhAnyAt tanniharaNaM vinAdito yeSAM sAdhyAnAM rogANAM kevalavAtAdiprazamanazItoSNAdurapakramaine samyak siddhirbhavati tAn raktajAn vyaadhiinaadishet| raktasya srAvaNaM tato virecanaM tato'nuvAsanaM tato raktapittaharIraktapittasaMzamanI kriyAM kuryAt / na khaghogaraktapittaharaNavamanakriyAm / na khAdito raktapittasaMzamanI kriyAM tato virecanaM tato'nuvAsanaM tato raktavisrAvaNamiti // 6 // kroti| anuktabhUrizoNitarogagrahaNArthamAha - shiitossnnetyaadi| AdyagrahaNAt tIkSNamRdvAdI grahaNam ; samyagiti pUrveNa yojanIyam ; tatra zItoSNasnigdharukSAdaicariti zoNitavRddhimanapekSya vAtAdijayArthamAtraprayukta riti mantavyam, yena zoNitavyAdherapi zAntirvakSyamANaraktapittaharakriyAdibhiH zItoSNasnigdhAdi kriyApraviSTaica, tatazca zoNitarogasyApi zItAdikriyAbhireva zoNitapratikUlAbhiH prazamo bhavati ; pravRddhazogitAzrayAstu vAtAdayaH svAzrayaprabhAvAH svacikitsAmAtreNa na prshaamynti| raktapittaharakriyAdayo yathAyogyatayA boddhvyaaH||5||6|| For Private and Personal Use Only Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [vidhizoNitIyaH baladoSapramANAdvA vizuddhA rudhirasya vA / rudhiraM strAvayejantorAzayaM prasamIkSya vA // 7 // aruNAbhaM bhavedvAtAt phenilaM vizadaM tanu / pittAt pItAsitaM raktaM styAyatyauSNAccireNa ca // ISatpANDu kaphAda duSTaM picchilaM tantumad dhnm| saMskRSTaliGga saMsargAt triliGga sAnnipAtikam // 8 // tapanIyendragopAbhaM padmAlatakasannibham / guJjAphalasavarNazca vizuddhaM viddhi zoNitama // 6 // gaGgAdharaH--zoNitasya visAvaNaM yathA kattavyaM tadAha-baladopetyAdi / balasyAturabalasya zoNitarUpadoSasya ca pramANAt pariyANamanusRtya janto rudhiraM srAvayet / kiMvA rudhirasya duSTasya vizuddhayA vizuddhiM yAvat vIkSya visrA. vayet / yAvadduSTarakta nirgamaH syAt tAvat visrAvayet / vizuddharaktadarzane tu sati raktaM stambhayediti bhaavH| AzayaraktajavyAdhisthAnaM samIkSya vA raktaM visrAvayet tadyAdhyAzrayasthAnasya raktavarNatAdo vinaSTe raktaM stambhayediti bhaavH||7 gaGgAdharaH--vizuddhayA rudhirasya veti yaduktaM kathaM raktaM duSTakhena vizuddhakhena vA zeyaM syAditi : ataH zoNitaduSTivizuddhilakSaNAni krmennaah-arunnaabhmityaadi| stavAyatyauTaNyAcireNa ceti pittaduSTaraktamauTaNyAdadhikoSNavAcireNa styAyati ghanIbhavati // 8 / / gaGgAdharaH---vizuddharaktaliGgamAha - tapanIyetyAdi / tapanIyaM vahninA drvtsuvrnnH| indragopaH svanAmnA prasiddhaH kITavizeSaH / atra nAnAvaNatA raktasya vAtAdinAnAprakRtipuruSIyavAt / zoNitasya duSTivizuddhoH muzrutavacanAni cakrapANiH -- uktshonnitsraavnnprmaannmaah-bletyaadi| baladopapramANAditi balasya tathA dopasya zoNitavyAdhirUpasya pramANaM vIkSya, doSazabdo hyayaM roge vrttte| vizuddhayA rudhirasya ceti yAvatA srAvaNena zoNitaM zuddhaM syAt / AzayaM sthAnaM duSTazoNitAzayamiti yAvat, yathA - svalpe kuSThe stokameva vizuddhayarthamupAdeyam, mahati kuSTe bahu srAvaNIyam, yaduktam-"pracchanamalpe kuSThe mahati ca zastaM siraavydhnm"| eSu ca pakSeSu yad yatrAnatyayaM bhavati tat tatra grAhyam // 7 // cakrapANiH-TuSTaraktalakSaNamAha -- arunnaabhmityaadi| styAyati ghanaM bhvti| vizuddha For Private and Personal Use Only Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH sUtrasthAnam / ca yathA zoNitavarNanIye -"tatra phenilamaruNaM kRSNaM paruSaM tanu zIghragamaskandi ca vAtena duSTam / nIlaM pItaM haritaM zyAvaM visaniTaM pipIlikAmakSikANAmaskandi ca pittdussttm| gairikodakamatIkAzaM snigdhazItalaM bahalaM picchilaM cirasrAvi mAMsapezIprabhaM zreSmaduSTazca / pittavadraktanAtikRSNazca / dvidopaliGgaM sNsRsstt| jorazoNitamanyatra vkssyaamH| indra gApapratIkAzamasaMhatamavipaNazca prakRtisthaM jaaniiyaat| visAvyApyanyatra vakSyAmaH / athAvisAvyA sarvAGgazokaH kSINasya caamtthbhojnnimittH| pANDurogyazasodarizoSigabhiNInAzca shvythvH|" athAnyoti aTaviyazastra kamNye 'thyAye, tadayathA"sAvyA vidrayaH paJca bhaveyuH savve jAhate" iti| "tatra zastravisAvarNa dvividham / pracchanaM siraavygnshc| tatra RjyasaGkINa mUkSmaM samamanavagAr3hamanuttAnapAzu ca zastra paapnnmmNsiraasnaayumndhiinaashcaanupghaati| tatra dudina dumbiddha pItavAtayorasvinne bhuktavataH skannakhAcchoNitaM na sravatyalpaM vA savati / bhavati caatr| madamUzriyAtanAM vAtavimUtrasaGginAm / nidrAbhibhUtabhIta'nAM nRNAM nAmRk pravattate // tadaduSTaM zoNitamanihiyamANaM kaDUzokarAgadAhapAra vedanAM jny|| atyuHNAnisvinnAnividdhaSvajJa visrA. vitmtiprvttte| tadatimattaM ziro'bhitApamAndhyamadhimanthaM timiraprAdurbhAva dhAtukSayamAkSepakaM pakSAghAtamekAga vikAraM tRssnnaah| hikkAM kAsaM zvAsaM pANDurogaM maraNaJcApAdayati / bhavanti cAtra / tasmAnna zIte nAtyuHNe nAsvinne naatitaapite| yavA pratipItasya zoNitaM mokssydbhipk|| samyaga gavA yadA raktaM svayamevAvatiSThate / zuddhaM tadA vijAnIyAta samyagvisrAvitaJca tat // lAghavaM vednaashaantidhivegprikssyH| samyagvisrAvite liGga prasAdo manasastathA // khagdopA granthayaH zokA rogAH zoNitajAzca ye| raktamokSaNazIlAnAM na bhavanti kadAcana // atha khalvapravattamAne rakte elAzItazivakuetagarapAThAbhadradAruviDaGgacitrakatrikaTukAgAradhRmaharidrAGki ranaktamAlaphala yethAlAbhaM tribhizcatubhiH samasta cUrNAkRtaiH sarpapatailalavaNapragADhavraNamukhamavaghaSayevaM samyaka prvttete| athAtipravRtte lodhrapradhukapriyaGgapattaGgagarikasajjerasarasAJjanazAlmalIpuSpazaGkhazuktimASa raktaliGga nAnAvagaMtA nAnAvAtAdiprakRtitvAt manuNyAgAm ; tapanIyaM lohitasuvarNam, indragopaH svanAmapramindraH kITavizeSaH // 19 // 105 For Private and Personal Use Only Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 834 crk-sNhitaa| { vidhizoNitIyaH yavagodhUmacUNaH zanaiH zanairRNamukhamavacAGgalyaNAvapIr3ayet / sAlasarjArjunArimedameSazRGgadhavadhanvanakhAbhirvA ghRNitAbhiH kSomeNa vA dhmApitena samudraphenalAkSAcUNairvA yathoktavraNabandhanadravyairgA bniiyaat| zItAcchAdanayojanAgAraiHzItaiH pariSekaprada haizcoSAcaret / kSAraNAgninA vA daheta / yathoktavyadhanAdanantaraM vA tAmevAtimattAM sirAM vidhyet / kAkolyAdikAthaM vA zakarAmadhamadhuraM pAyayet / eNahariNorabhrazazamahiSavarAhANAM vA rudhiraM kSIrayUparasaH susnigdhezca aznIyAt / upadravAMzca yathAsvamupAcaret / bhavanti caatr| dhAtukSayAt nu te rakta mandaH snyjaayte'nlH| pavanazca paraM kopaM yAti tasmAt prytntH| taM nAtizItaileghubhiH snigdhaiH shonnitvddhnH| ISadamlairanamlA bhojanaiH samupAcaret // catuvidhaM yadetaddhi rudhirasya nivAraNam / sandhAnaM skandanaJcaMva pAcana dahanaM tthaa|| vraNaM kaSAyaH sandhatte raktaM skandayate himam / tathA sampAcayedbhasma dAhaH saGkocayet sirAH / / askandamAne rudhire sandhAnAni prayojayet / sandhAne bhrazyamAne tu pAcanaH samupAcaret // kalparetastribhiyadyaH prayateta yathAvidhi / asiddhimatsu caiteSu dAhaH parama ipyate // sazepadoSe rudhire na vyaadhirtivrtte| sAvazepe tataH stheyaM na ca kuryyAdatikramam // dehasya rudhiraM mUlaM rudhireNava dhAyyate / tasmAda yatnena saMrakSya raktaM jIva iti sthitiH|| taraktasya sekAdevaH zItaiH prkupite'nile| zopha salAda koraNena sapipA paripacayet / / " iti| ___ ata Uddha pravakSyAmi na vidhyada yAH liga bhiSA ! baiMzalyaM maraNazcApi vyadhAt tAsAM dhruvaM bhavet / / sirAzatAni cakhAri vidyAhAkhAtu buddhimAn / patriMzaca zataM koSThaM catuHpaSTizca muddhani // zAkhAmu poDaza sirAH koSTha dvAtriMzadeva tu| paJcAzajatruNazcAddha mavevyAH prikiititaaH| tatra sirAzatamekaikasmina sakthina bhavati tAsAM jaalbhraavkaa| nishcaabhyntraaH| tatrovIsaMjJa hU~ lohitAkSasaMjJA caikA / etaastvvevyaaH| etenaMtarasathivAhU ca vyAkhyAtau / evamazastrakRtyAH por3aza zAkhA / vAtriMzat zroNyAm / tAsAmaSTau azastrakRtyAH-dvaMdvaM viTapayoH kaTIkataruNayozca / aSTAvaSTAvakakasmin pAveM, tAsAmekaikAmUddha gAM pariharet pAzvasandhigate ca dv| catasro viMzatizca pRsstthvNshmubhytH| tAsAmUddha gAminyo dve va parihareda vRhatI sire| tAvatya evo dre| tAsAM menopari romarAjImubhayato dve dve pariharet / ctvaariNshdvksssi| tasAM catuzAzastrakRtyAH-hRdaye huuN| duvai stnmuule| stanarohitApalApa For Private and Personal Use Only Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH ] suutrsthaanm| 835 stambheSUbhayato'STau / evaM dvAtriMzadazastrakRtyAH pRSThodaroraHsu bhavanti / catuHSaSTisirAzataM jatruNa Uda, bhavati / tatra ssttpnycaashcchirodhraayaam| tAsAmaSTau catasrazca mammasaMjJAH prihret| dve kRkATikayordva vidhuryoH| evaM grIvAyAM ssodd'shaavyaadhyaaH| hanvorubhayato'STAvaSTau / tAsAntu sandhidhamanyo dve dve pariharet / patriMzajihvAyAm / tAsAmadhaH por3azAzastrIkRtyAH-rasabahe dve, vAgvahe ca dve / dviAdaza nAsAyAm / tAsAmopanAsikyazcatasraH pariharet / tAsAmeva ca tAlunyekAM mRdaabuddeshe| aSTAtriMzadubhayo tryoH| tAsAmekaikAmapAGgayoH prihret| knneyordsh| tAsAM zabdavAhinInAmekaikAM prihret| nAsAnetragatAstu lalATe pssttiH| tAsAM keshaantaanugtaashctsrH| AvatteyorekekA, sthapanyAJcaikA prihttvyaa| dvAdaza maddhi / tAsAmukSepayoDhe pariharet, sImanteSvekaikAmakAmadhipatAviti / evayazastrakRtyAH paJcAzajatruNa Urddha miti / bhavati cAtra / vyApnuvantyabhito dehaM nAbhitaH pramRtAH siraaH| pratAnAH paminIkandAdvisAdInAM yathA jalam // __athAtaH sirAvyavidhizArIraM vyaakhyaasyaamH| vAlasthavirarukSakSatakSINabhIruparizrAntastrImadyAdhvakaSitamattavAntaviriktAsthApitAnuvAsitajAgaritaklIvakRzagarbhiNInAM kAsazvAsazopapravRddhajvarAkSepakapakSAghAtopavAsapipAsAmUrchAprapIDitAnAJca sirA na vidhye| yAcAvyadhyAH vyadhyAzcAdRSTA dRSTAzcAyatritA yantritAzcAnutthitA iti| zoNitAvasekasAdhyAstu vikArAH prAgabhihitAsteSu cApaka pvanyeSu cAnukteSu yathAbhyAsaM yathAnyAyaJca sirAM vidhyet / pratiSidvAnAmapi ca viSopasarga AtyAyakeSu sirAvyadhanamapratiSiddham / tatra snigdhasvinna mAturaM yathAdopapratyanIkadravaprAyamannaM bhuktavantaM yavAgU pItavantaM vA yathAkAlamupasthApyAsInaM sthitaM vA prANAnavAdhamAno vastrapaTTacarmAntarvalkalalatAnAmanyatamena yatrayitvA nAtigAdaM nAtizithilaM zarIrapradezamAsAdya yathokta zastraM gRhItvA sirAM vidhyet / naivAtizIte nAtyuSNe na pravAte na caabhrite| sirANAM vyadhanaM kAryamaroge vA kadAcana // tatra vyadhyasiraM puruSaM pratyAditya mukhamaranimAtrocchite upavezyAsane sakthnorAkuJcitayonivezya kUrparasandhidvaya syopari hastAvanta DhAGguSTakRtamuSTI manyayoH sthApayitvA yatraNazATakaM grIvA. muSTyorupari parikSipyAnyena purupeNa pazcAi sthitena vAmahastenottAnena zATakA. ntadvayaM grAhayitvA vaidyo vrayA dakSiNahastena sirotthApanArtha nAtyAyazithilaM yatramAvezya iti| asakasrAvaNAyantraM pRSThamadhye ca pIDaya iti| karma For Private and Personal Use Only Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (vidhizoNitIyaH puruSazca vAyupUrNamukhaM sthApayet / eSa uttamAGgagatAnAmantarmukhavAnAM sirANAM vyadhane yatravidhiH // tatra pAdayadhyasirasya pAdaM same sthAne susthiraM sthApayitvAnyaM pAdamISat saGkacitamuccaiH kRtvA nyadhyapAdaM jAnu pandheradhaHzATakenAve Tya hastAbhyAM prapIDyAgulpha vyadhyapradezasyopari caturaGgalaM plotAdInAmanyatamena vadvAM pAdasirAM vidhyet / athopariSTAdrasto DhAGgaThakRtamuSTI samyagAsane sthApayitvA sukhopaviSTasya pUrNapadayantraM bar3A hastasirAM vidhyat / gRdhrasIvizvacyoH saGkucitajAnukUparaH syaat| zroNipRTaskandhe bannamita pRSThasyAvAziraskasyopaviSTasya visphajitaSThasya vidhyat / udarorasoH prasAritoraskasyonnamitaziraskasya visphajjitadehasya / vAhubhyAmavalamvyamAnadehasya paashvyoH| avanAmitamedasya meddh'| unnaamitvidssttnihaaysyaayonihaayaam| ativyAttAnanasya tAluni dantamUleSu c| evaM yatrApAyAnanya zca sirAtyApanahatUna buvAvekSya zarIra. vazena vyAdhivazena ca vidadhyAt / mAMsa reSvavakAzaSu yavamAnaM zastraM nidadhyAt / ato'nyeSvaddhe yavamAtraM vrIhimAnaM vA bohimukhenn| anAmupari kuThAskiyA vidhyadaddhayavamAtram / bhavanti caatr| dhyabhraMpAsu virata grISmakAle tu shiitle| hamantakAle madhyAhna zastrakAlAstrayaH smRtA // samyazAstranipAtena dhArayA yA svedsaa| muhUttamUrdA ti Thecca suviddhAM tAM vinirzita // yathA kumbhapuSpebhyaH pUrva sravati pAtikA / tathA sirAsu viddhAsu duSTamagra pravattete // mUccheitasyAtibhItasya zrAntasya tRSitasya ca / na vahanti sirA viddhaastthaanutthitryaatrtaaH|| kSINasya bahudoSasya mUccheyAbhidrutasya c| bhUyo'parAhna visAvyA sAparedurastrahe'pi vA // rakta sazeSadopantu kuryyAdapi vicakSaNaH / na cAtiprasra taM kuyAccheSaM saMzamanaje yat / / balino bahudoSasya vayaHsthasya shriirinnH| para pramANamicchanti prasthaM shaannitmokssnne|| tatra pAdadAhapAdaharSAvavAhukacippavisapevAtazoNitavAtakapTakavicaccikApAdadArIprabhRtiSu kSipramammeNa upariSTAna dvAGgale brIhimukheNa sirAM vidhyet / zlIpade tacikitsite yathA vkssyte| kroSTuka ziraHkhaU paGgalavAtavaMdanAsu jaGghAyAM gulphasyApari cturnggle| apacyAmindravastaradharatAt bnggle| jAnusandherupayyadho vA caturaGgale. mRdrasyAm / uramUla saMzritAnAntu galagADe / etenatarasakthivAhU ca vyaakhyaato| vizeSatastu vAmabAho kUparasanrabhyantarato bAhumadhye plIhni kaniSThikAnAmikayomadhye vaa| evaM dakSiNavAhI yakRdhAlye For Private and Personal Use Only Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH? sUtrasthAnam / kaphodare caitAmeva ca kaasshvaasyorpyaadishnti| gRdhrasyAmiva vizvacyAm / zroNiM pratisamantAda graGga pravAhikAyAM shuulinyaam| parikattikopadaMzazakadoSazukravyApatsu medAmadhye / vRpaNayoH pArve mUtradayAm / nAbheradhazcaturaGgale sevanyA vaappaashrvedkodre| vAmapAveM kakSAstanayorantare'ntavidradhI pAzvezUThe ca / bAhuzApAvayAhukayArapyeke vadantyaM tyorntre| trikasandhimadhyagatAM tRtiiyke| adhaHskandhasandhigatAmanyatarapAzvasaMsthitAM caatuthke| hnusndhimdhygtaampsmaare| zaGkha ke kezAntamadhigatAmuro'pAGgalalATeSu conmAde'pasmAre c| jidvArAgevaghojihvAyAM dantavyAdhiSu ca / tAluni tAlavyeSu / karNayorupari samantAi kaNezUTe tadrogeSu ca / gandhAgrahaNe nAsArogeSu ca naasaagre| timirAkSipAkaprabhRtiSvApaye panAsike lAlAvyAmapADyAJcatA eva zirorogAdhimanyaprabhRtiSu rogeSviti / ata Uda dussttprdhnmnupaakhyaasyaamH| tatra durviddhAtividdhA kuzcitA picitA kuTTinA apratra tA atyutIrNA ante'bhihatA parizuSkA kUNitA vepitA'nutthinavidA zavahanA niyaMmiAvi dA'vyAdhyAvinA dhenukA punaHpunavidA sirAnAvasthi panimme ceti vizati vytraaH| tatra yA mUkSmazanidA na vya kAska sravata rutAyAvatI ca sA duviddhA (1) pramANAtirikta vidvApAmataHpravigati zoNiAM zoNitAtiprAtirvApyatividrA (2) kuzcitAyAmapyam (3) / ku ThazastraprathitA pRthalIbhAvamApannA picitA (4) / anAsAditA punaHpunarantayAzca bahugaH zastrAbhihatA kuTTitA (5) / zItabhayamUcchAbhirapattazANatA apratratA (6) / tozNamahAmukhazastraviddhA atyudINoM (7) / alparakta trAviNyante'bhihatAvidrA (8) / kSINazoNitasyAnilapUrNA parizuSkA (9) / caturbhAgAvasAditA kiJcitpattazANitA kUNitA (10) / duHsthAnabandhanAdavepamAnAyAH zoNitasammoho bhavati sA vepitA (11) / anutthitavidvAyAmapyevam (12) / chinnAtiprAttazoNitA kriyAsaGgakarI zastrahatA (13) / tipyaNihita zastrA kiJciccheSA tivyagviddhA (14) / bahuzaHkSatA hInazastrapraNinanApaviddhA (15) / azastrakRtyA ucyAdhyA (16) / anavasthitaviddhA vidratA (17) / pradezasya bahuzo'ghaTanAdArohavyadhA muhurmuhuH zoNitasAvA dhenukA (18) / mUkSmazastravyadhanAdahuzA vicchinnA punaHpunaviddhA (19) / snAyvasthisirAsandhimamsu viddhA vA rujAM zoSaM vaikalyaM maraNaM vApAdayati (20) / bhavanti cAtra / sirAsu zikSito nAsti calA hotAH For Private and Personal Use Only Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 838 crk-sNhitaa| (vidhizoNitIyaH svbhaavtH| matsyavat parivartante tasmAdayatnena tAr3ayet // ajAnatA gRhIte tu zastre kAyanipAtite / bhavanti vyApadazcaitA vhvshvaapyupdrvaaH|| snehAdibhiH kriyAyogaine tathA lepnairpi| yAntyAzu vyAdhayaH zAntiM yathA samyak sirAvyadhAt / / sirAvyarazcikitsAddha zalyantre prkotitH| yathA praNihitaH samyam vastiH kaaycikitsite|| tatra snigpasvinnavAntaviriktAsthApitAnuvAsita. sirAviddhaH parihanevyAni krodhAyAsamaithanadivAsvapnavAgavyAyAmayAnotthAnA. sanacaMkramaNazItavAtAlapaviruddhAsAtmyAjIrNAnyA valalAbhAnnAsameke manyante / eteSAM vistaramupariSTAvakSyante / bhavatazcAtra / sirAviSANanumbastu jalaukApacchanai. stathA / avagA yathApUra niharedaduSTazoNiAm // avagAr3he jalokA sthAna pracchanaM piNDite hitam / sirAGgavyApake rakta zRGgo'lAvastvaci sthite // " ityevaM zoNitasrAvaNAya vaidyaH svadhiAtasavyazAstrArtho'pi zastrAvacAraNe yogyAM kuryAt / uktaM hi suzrute-"subahuzruto'dhyakRtayogyaH karmasvayogyo bhvti| tatra puSpaphalAlAvakAlindakatrapupaiyArukAkArukaprabhRtiSucchedyavizeSAna darzayedutkatanaparikatanAni copdishe| dRtibastipasekapatidakapakapUNeSu bhedyayogyAm / saroNi carmaNyAtate lekhyasya / mRtapazusirAmUtpalanAleSu ca vyathyasya / ghuNopahatakASThaveNuvaM(nala)zanAlIzuSkAlAbUmukheSvepyasya / panasa vimbiivilvaalmjmRtpshudntessvaahaayy'sy| madhucchiSTopalipta zAlpalIphalake visaavysy| sUkSmaghanavastrAntayoma ducammAntayozca sIvyasya / pustamayapurUpAGgapratyaGgavizeSeSu vandhayogyAm / mRdumAMsapezIkRtpalanAleSu ca karNasandhivandhayogyAm / mRduSu mAMsakhaNDeyamikSArayogyAm / udakapUNavaTa pAzva srotasyalAyamukhAdiSu ca netrapraNidhAnavastivaNavastipIr3anayogyAmiti / avatazcAtra / evamAdiSu medhAvo yogyAheSu yathAvidhi / dravyeSu yogyAM kurvANo na pramuhyati kAmu // tasmAna kauzalamanvicchan zastrakSArAgnikarmasu / yasya yatreha sAdhammyaM tatra yogyAM smaac||" iti| evaM kRtayogyo vaidyo'STavidhazastrAvacAraNAya zastrANi viMzatiM jAnIyAt / uktaM hi suzrute-"viMzatiH zastrANi / tadyathA-maNDalAyakarapatraddhipatranakhazastramudrikotpalapatrakAdhAramUcIkuzapatrATImukhazarArImukhAntarmukha-trikUccakakuTArikAvrIhimukhArAvetasapatrakaDizadantazka eNya iti / tatra maNDalAgrakarapatre syAtAM cchedane lekhane ca / yaddhipatranakhazastramudrikotpalapatrakAdhArANi cchedane bhedane c| sUcIkuzapatrATImukhazarArImukhAntammu khatrikUccakAni visAvaNe / kuThArikAbIhimukhArAvetasapatrakANi vyadhane sUcI ca / var3izodanta For Private and Personal Use Only Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 836 24za adhyAyaH] sUtrasthAnam / shngkshcaahrnne| epaNyepaNe Anulomye c| sUcyaH sevane / ityaSTavidhe karmapyupayogaH zastrANAM vyaakhyaatH| teSAmatha yathAyogagrahaNasamAsopAyaH kammaMsu vakSyate / tatra vRddhipatraM vRntaphalasAzaraNe bhAge grahIyAdbhadanAnyevaM sarvANi / vRddhipatramaNDalAmaJca kizciduttAnapANinA lekhane bhusho'vcaayyem| vRntAna visraavnnaani| vizeSeNa vAlavRddhabhukumArabhIrunArINAM rAjJAM rAjaputrANAzca trikUccekena visAvaret / talapacchAditayantamaGguSThapradezinIbhyAM brIhimukham / kuThArikAM vAmahastanyastAmitarahastamadhyamAGgalyaGgaTaviSTabdhayA'bhihanyAt / ArAkarapatrapaNyo muule| zeSANi tu yathAyogaM rahIyAt / teSAM nAmabhirevAkRtayaH prAyeNa vyaakhyaataaH| tatra nkhshstraippyaavssttaanggle| mUcyo vakSyante / var3izo dantaza cAnatA tIkSNakaSTakaprathamayavapatramukhe / epaNI gnnddrpdaakaarmukhii| pradezinyAparvapradezasamAnA mudrikA / dazAGgu lA zarArImukhI sA katarIti kthyte| zeSANi tu pdd'ngglaani| tAni sugrahANi sulohAni sudhArANi surUpANi musamAhitamukhAgrANi akarAlAni ceti zastrasampat / tatra vakraM kuNTha khADaM kharavAramatisthUlamatyalpamatidIrghamatihasvamityapTo shstrdopaaH| ato viparItaguNamAdadIta anyatra karapatrAt taddhi kharacAramasthichedanAtham / tatra dhArA bhedanAnAM maamuurii| lekhnaanaamrddhmaasuurii| vyavanAnAM visrAvaNAnAzca kshikii| chedanAnAmaddhaka zikIti / teSAM pAyanA trividhA, kSArodakataleSu / tatra kSArapAyitaM zarazalyAsthicchedaneSu / udakapAyitaM mAMsacchedanabhedanapATaneSu / tailapAyitaM sirAvyadhanasnAyucchedaneSu / teSAM nizANArtha zlakSNazilA mApavarNA / dhArAsaMsthApanAtha zAlmalIphalakamiti / bhavati cAtra / yadA sunizitaM zastraM romacchAdi susaMsthitam / sugRhItaM pramANena tadA kammasu yojayet // anuzastrANi tu baksArasphaTikakAcakuruvindajalaukAgnikSAranakha. gojIzephAlikAzAkapatrakarIvAlAGgalaya iti / zizUnAM zastrabhIrUNAM zastrAbhAve tu yojayet / khAsArAdicatuvvagaM chadeva bhede ca buddhimAn / / AhAyyecchedyabhedenA nakhaM zastra pu yojyt| vidhiH pravakSyate pazcAt kSAravahnijalaukasAm // ya rayumukhagatA rogA netravatmagatAzca ye| gojIzakAlikAzAka-patra visAvayet tu tAn // eSyapu tveSaNAlAme vAlAGgalyakurA hitAH / zastrApyetAni matimAn zuGgazaikyAyasAni tu / / kAraye karaNaH prApta kAraM kammakovidam / prayogazasya vaidyasya siddhibhevati nityshH| tasmAt paricayaH kAyyaH zastrANAmAditaH sadA // " iti / For Private and Personal Use Only Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 840 crk-sNhitaa| vidhizoNitIyaH athAto jala kAvacAraNIyAdhyAyo vyaakhyaayte| taduktaM suzrutena"nRpADhyavAlasthavirabhIrudubailanArI mukumArANAmanugrahArtha paramasukumAro'yaM zoNitAvasecanopAyo'bhihito jlaaksH| tatra vAtapittaka duSTazoNita yathAsaGkhya zRGga jalAkAlAbUbhiravaseca yet| snigdhshiitruksskhaa| savANi svvvaa| bhavanti cAtra / uSNa samadharaM snigdhaM gavAM zRGgaM prakotitam / tasmAda vAtopasRSTe tu hitaM tadavasecane / / zItAzviAsA marA jalokA vArisambhavA / tasmAt pittApasRSTe tu hitaM sA khasecana // alAvu kaTukaM rukSaM tIkSNaJca parikIrtitam / tasmAt zleSmopasTe tu hitaM tadavatecana // tatra pracchite tanuvastrapaTalAvanaddhena zRGgaNa zoNitamavasecayedA cUSaNA / saantiipyaa'laabbaa| atha jalAyukA vkssynte| jalamAsAmApurati jalAyukAH, jalapAsA. moka iti jloksH| tA dvaadsh| tAsAM saviNaH pA, tAvatya eva nirvipaaH| tatra savipAH kR NAH kayrA alagardA indrAyuzaH sAmudrikA gocndnaashceti| tAsu aJjanacUNavarNA pRthuzirAH kRSNA vAmma matsyavadAyatA chinnonnatakukSiH kbburaa| romazA mahApAcA kRSNa khyalagA / indrAyudha vadRrddha rAjibhizcitritA indraayudhaa| ipadasitapItikA vicitrapuSpAkRticitrA saamudrikaa| goTapaNavadadhobhAge dvidhAbhUta kRtiraNusukhI gocandanati / tAbhideSTe puruSe daMze zvayathuratimAtraM kaNDamUchA jvaro daahshch| ImedaH sadanamiti liGgAni bhavanti / tatra mahAgadaH pAnAlepananasyaka.mmAdiSapayAjyaH / indryudhaadssttmsaadhym| ityetAH savimA savikitsitA vyaakhyaataaH| __ atha nivissaaH| kapilA piGgalA zaGkha mukhI mUpikA puNDarIkamukhI sAvarikA ceti| tatra manaHzilAraJjitAbhyAmiva pAbhyAM pRSThe snigdhamudgavarNA kpilaa| kizcidratA vRttakAyA piGgAzugA ca pingglaa| yakRdvarNA zIghrapAyiNI dIrghatIkSNamukhI zaGkha mukhI / mUSikAkRtivarNA'niSTagandhA ca muupikaa| mudgavarNA puNDarIkatulyavaktA punnddriikmukhii| snigdhA padmapatravarNA dazAGgala. pramANA ca sAvarikA, sA ca pshvrthe| ityetA aviSA vyaakhyaataaH| tAsAM yavanapANDAsApotanAdIni kSetrANi : teSu mahAzarIrA balavatyaH zIghrapAyiyo mahAzanA nirviSAzca vizeSeNa bhvnti| tatra savipamatsyakITadardu ramUtrapurISakothajAtAH kaluSepvambhAsu ca svipaaH| padmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuNDarIkazaivAlakothajAtA vimaleSvambhaHsu ca nivipaaH| bhavati caatr| kSetreSu vicarantyetAH salileSu sugandhiSu / na ca saGkINecAriNyo For Private and Personal Use Only Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH | 841 sUtrasthAnam / nAtyuSNazItaM laghu dIpanIyaM raktaM'panIte hitamannapAnam / tadA zarIraM hyanavasthitA sRganivizepeNa ca racitavyaH // 10 // na ca paGkezayAH sukhAH / tAsAM pragrahaNamAcaNAnyairvA prayogegRhIyAt / athainAM nave mahati ghaMTe sarastA godakapaGkayAvApya nidadhyAt / bhakSyArthe cAsAsupaharecchevAlaM vallaramodakAMca kandAMzcUrNIkRtya / zayyArtha tRNamodakAni ca patrANi / dvAhAt grahAcAbhyo'nyajjalaM bhakSyazca dadyAt / saptarAtrAt saptarAtrAca ghaTamanyaM saMkrAmayet / bhavati cAtra / sthUlamadhyAH parikliSTAH pRthvyo mandaviceSTitAH / agrAhiNyo'lpapAyinyaH savipAya na pUjitAH / / atha jaloko'vasekasAdhyavyAktimupavezya saMvezya vA virukSya cAsya tamavakAzaM mRgomaya vRrNayerujaM syAt / gRhItAzca tAH sarpa parajanIkalkodakamadigdhagAtrIH salilasarakamadhye muttasthitA vigataklamA jJAtvA tAbhI rogaM grAhayet / zlakSNazulAI piculo tAvacchannAM kukhA mukhmpaaunnuyaat| agRhantyai kSIrabindu zoNitavindu vA dadyAt / zastrapadAni vA kurvvati / yadevamapi na gRhIyAta tadAnyAM grAhayet / yadA ca nivizate azvakSukhadAnanaM kRtvonnamya ca skandhaM tadA jAnIyAt gRhNAtIti / gRhantIJcArdravastrAva cchannAM dhArayet secayecca | daMze todakaNDUmAdurbhAva janIyAt zuddhamiyamAdatta iti / zuddhamAdadAnAmapa nayet / atha zoNitagandhana na muJcenmukhamasyAH saindhavacUrNanAva karet / atha patitAM taNDulakaNDama divagAtrIM tailalavaNAbhyaktamukhIM vAmahastAGguSThAGgalIbhyAM gRhItapucchAM dakSiNahastAGguSThAGgulIbhyAM zanaiH zanairanulomamanumArjjayet A mukhAt / vAmayet tAvat yAvat samyagvAntaliGgAni / salilasarakanyastA bhAktukAmA satI caret / yA sIdati na ceSTate sA durvvAntA, tAM punaH samyagvAmayet / durvvAntAyA vyAdhirasAdhya indramado nAma bhavati / atha suvAntAM pUrvavat sannidadhyAt / zoNitasya ca yogAyogAnavekSya jalokotraNAn madhu nAvaghayet / zItAbhiradbhizca pariSecayet / banI vA vraNaM kaSAyamadhurasnigdhazItaizca pradehaiH pradidyAditi / bhavati cAtra / kSetrANi grahaNaM jAtIH poSaNaM sAvacAraNam / jalaukasAJca yo vetti tatsAdhyAn sa jayedgadAniti // 9 // sammagvAntA gaGgAdharaH - athApanIta raktapuruSasya hitAnnamAha - nAtyuSNetyAdi / nanu kuto hetornAtyuSNazItalaghudIpanIyAnnamavasecitaraktasya hitamiti / atastatra cakrapANiH - nAtyuSNAdibhojane hetumAha - tadetyAdi / atizItamagnimAndya karota, For Private and Personal Use Only Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 842 crk-sNhitaa| [vidhizoNitIyaH prasannavarNendriyamindriyArthamicchantamavyAhatapaktivegam / sukhAnvitaM puSTi *-balopapannaM vizuddharaktaM puruSaM vadanti // 11 // yadA tu raktavAhIni rasasaMjJAvahAni ca / pRthak pRthaka samastA vA strotAMsi kupitA malAH // hetumaah-tdetyaadi| hi yasmAt tadA tAtkAlikaM zoNitAvasecane kRte sati tasmin kAle tatpuruSasya zarIramanavasthitAmRk pracaladraktam / tatrAtyuSNamannaM pAnaJca pracaladraktaM prcaalyti| atizItamannapAnamAzu stmbhyti| tadA koSThAgnizca dubbalaH syAt, sa ca vizeSeNa rakSaNIyaH / tazcAtizItaguvedIpanIyAnnapAnaM mndiikroti| tasmAt nAtyuSNaM nAtizItaM laghu dIpanIyaJcAnnaM pAnazca hitmityrthH| tataH pracaladraktamAkrameNa stambhanaM vahnibalavarddhanaJceti bodhym| pUrva tapanIyetyAdinA zoNitamokSaNakAle vizuddharaktadarzanaM yAvat raktamokSaNaM karttavyamuktaM tadartha raktavizuddhilakSaNamuktam // 10 // gaGgAdharaH-samprati zoNitavizuddhagrA anumAnalakSaNamAha-prasannetyAdi / avyAhataH pakturAhArapAko vegazca mUtrapurISAdInAM yasya taM tthaa| puSTidehasya // 11 // gaGgAdharaH-atha zoNitaduSTijavyAdhiprasaGgataH zoNitavahasrotoduSTijarogAn Aha-yadetyAdi / rasa AhArajanita aaydhaatuH| saMjJA buddhiH / tadAzrayakhAt kevalabuddhiH srotasAJcAbhAvAdatra saMjJAzabdena mana ucyate / yat tu rasasaMjJAdhAtu. mAvahantIti rasasaMjJAvahAni rasahadhamanIsthAnaM hRdayam, tadupaghAtAca mano. vikSobhAt saMjJAyA api mohAkulakhAdikamupapadyate iti tnn| sanyAsa prANAyatanamAzritA ityuktyA sarvatraiva buddhagrAyatanAzrayaM vinA manaHkSobhaddhiatyuSNaJca pracalasyAsRjo nitarAM pracalatAM karoti, tasmAnAtyuSNazInam / laghu dApanIyaJcAgnidIpyarthameva // 10 // cakrapANiH-samprati zoNitAdarzanenApi vizuddharaktajJAnArtha lakSaNamAha--- prasannetyAdi / avyAhatau paktizca vegazca purIpAdInAM yasya sa tthaa| samprati raktavAhidhamanIduSTayA ye vyAdhayo bhavanti, tAnAha--yadA vityaadi| saMjJAvahAnIti saMjJAhetumanovahAni, manasastu kevalazarIram * puSTItyatra tuSTIti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH sUtrasthAnam / 843 malinAhArazIlasya rajomohAvRtAtmanaH / pratihatyAcatiSThanne jAyante vyAdhayastadA // madamUrchAyasaMnyAsAsteSAM vidyAda vicakSaNaH / yathottaraM balAdhikyaM hetuliGgopazAntiSu // 12 // durbalaM cetasaH sthAnaM yadA vAyuH prapadyate / mano vinobhayan jantoH saMjJAM saMmohayet tadA // pittamevaM kazcavaM mano vikSobhayantRNAm / saMjJAM nayatyAkulatAM vizeSazcAtra kathyate // 13 // mohaadysmbhvaat| hRdayamAtropaghAte hi catanyAbhAvo na sambhavati, sambhavati ca caitnyaalptaa| malA iti duSTavAtapittakaphAnAM sNjnyaa| yaduktaM-"zarIradUSaNAdoSA malinIkaraNAnmalAH / dhAraNAddhAtavo jJa yA vaatpittkphaastryH||" iti| vAtAdInAM dussttihetumaah-mlinetyaadi| malahetavo malinAH, te ca rajastamovAtAdiduSTijanakA ye AhArA bhavanti tacchIlasya / rajomoheti rajastamobhyAmATata AtmA mano yasya tasya tthaa| mohahetukhAt mohazabdena 'tama ucyte| mAnasadopau hi rjstmshc| svasvahekhAhArAd duSTAbhyAntu tAbhyAM dRSitamanasaH punarvAtAdihekhAhArAt pRthak pRthak vAtAdayaH samastA vA malAH saraktamanovahasrotAMsi pratihatyAvatiSThante yadA tadA madamUrchAyasannyAsA vyAdhayo jaaynte| teSAM madAdInAM hetuliGgopazAntiSu ekarUpAsu yathottaraM balAdhikyaM vicakSaNo vidyaat| made tu hekhalpabalakhAlliGgAlpavalakhaM tatazca zAntikriyAyA apyalpavaladravyasAdhyatvaM naadhikdrvysaadhybhessjaapekssaa| tato mUrchAye hetublaadhikyaallinggblaadhikym| tataH zAntikriyAyAmadhikavalabheSajApekSA tato'pi sanyAse iti // 12 // gaGgAdharaH-etacca sUtrarUpaM bhASyeNa svayaM vyAkaroti-durbalamityAdi / dubelamiti rajomohAtatvena, cetasaH sthAnaM hRdayaM dubbelaM yadA kupito vAyuH pratipadyate tadA jantomeno vikSobhayan saMjJAM mohyet| pittameva miti ayanIbhUtam, yaduktam- "satvAdInAM punaH kevalaM zarIramayanIbhUtam" ityAdi ; kiMvA rasasaMzaM For Private and Personal Use Only Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 844 crk-sNhitaa| vidhizoNitIyaH saktAnalpadru tAbhASaM calarakhalitaveSTitam / vidyAdvAtamadAviSTaM rukSazyAvAruNAkRtim // sakrodha paruSAbhASaM samprahArakalipriyam / vidyAt pittamadAviSTaM raktapItAsitAkRtim // svalpAsambandhavacanaM * nidraalsysmnvitm| vidyAt kAmadAviSTaM pANDaM prayAnatatparam // sarvANyetAni liGgAni sannipAtakRte mde| jAyanne zA yati kSipramado sadyamadAkRtiH // yazca madyakataH prokto viSajo rodhirazca yH| saI ete madA na vAtapittakAzrayAt + // 14 // durbalaM cetasaH sthAnaM yadA kupitaM pittaM paktiM prapadyate tadA jantormano vikSobhayat saMjJAM mohyet| kaphazcaiva miti dubalaM cetasaH sthAnaM yadA kaphaH pratipadyate tadA nRNAM mano vikSobhayan saMjJAmAkulatAM nayati // 13 // gaGgAdharaH-tatra vishessmaah--skttyaadi| saktamavyaktamanalpaM bahu drutaM zIghram AbhApate yastam / pittamade paruSAbhASa parupaM kakazaM brUte yastam / kaphaje made. svalpasaMjJAmAkulatAM nayeta. asambandhavacanaM svlpmaalaapH| srvaanniityaadi| madasya svarUpamAha --jAyate ityaadi| madaH kSipantu jAyate kSipra zAmyati yathA mado madyamadAkRtiriti / atha raudhiramadaprasaGgAt madyaviSajayorapi mdyorbhedmaah-yshcetyaadi| yazca madyakRto yazca virajo yazca rodhiro madaH / ete sarve madA vAtapittakaphAzrayAt vAtAt pittAt kaphAdRte na bhavanti / dhAtumAvahantIti rssNjnyaavhaani| rasavahadhamanInAntu hRdayaM sthAnaM, tadupaghAtAca moha uppnnev| malA iti duSTadopasaMjJA, yaduktam- "malinIkaraNAnmalAH iti / yathottaraM liGgAdhikyaM madamUrchAyasannyAsepu moharUpaM jJeyam, made'pi hi stoko moho'sti, uttarayostu vyakta eva mohaH // 11 - 13 // cakrapANiH --parupaM vrata iti prussaabhaassH| madasvarUpamAha---jAyata ityaadi| madaprasaGgena madyaviSajayorapi / mdyoshcaaturvidhymaah--yshcetyaadi| vAtapittakaphatrayAditi vAtAt * svalpasambandhavacanamiti cAtaH / / vAtapittakaphatrayAdini cakraH / For Private and Personal Use Only Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24za adhyAyaH sUtrasthAnam / 85 nIlaM vA yadi vA kRSNamAkAzamathavAruNam / pazyaMstamaH pravizati zIghraJca pratibudhyate // vepathuzcAGgamaIzca prapIr3A hRdayasya c| kAyaM zyAzaruNA cchAyA mUrchAye vAtasambhave // 15 // raktaM haritavarNa bA, viyat pItamathApi vaa| pazyaMstamaH pravizati sasvedaH pratibadhyate // sapipAtaH sasantApo raktapItAkulekSaNaH / saMbhinnavAH pItAmo mUrchAye pittasambhave // 16 // ete-iti-padena pUgakodravAdimadavyavacchedaH, tepAM na traividhyamiti bhaavH| etena madyavipajayorapi madayorasya raughirasya lakSaNavat lakSaNAnIti sUcitam // 14 // gaGgAdharaH-kramikakhAt muurkhaaylkssnnaanyaah-niilmityaadi| yadyapiAkAzasya vastuto rUpAbhAvAnna cAkSupaM bhavati tathApi vAtAdiduSTyA nayane jAtaM nIlAdirUpamadhikaM tadAdhika nIlAdirUpamAkAzaM vyAmotItyAkAzaM nIlAdikaM pazyati / yathA jyotsnAtapatamAMsyAkAzaM vyApnuvantIti jyotsnAdyanvitamAkAzaM pazyati tthaa| na tu zuktau rajatadarzanavada rajjvAM sarpadarzanavadvA / paittike kaphaje caivaM bodhym| vAyozcalatvena zIghra prtibodhH| zyAvAruNA cchAyeti shyaavcchaayaarunncchaayaa| vAtajA ceyaM mUrchA zyAvAruNA cchAyA klezamaraNAya bhavatIti kazcidAha----'vAyavI tu vinAzAya klezAya mahate'pi vA" iti vacanAt, tnn| vAyukRtazyAvAruNacchAyA nAriSTam / kintu yA zyAvAruNapraticchAyA syAdanimittA tasyA ariSTakhameveti bodhyam / pittAt kaphAt vAnapittakaphAJca, etena tepAmapyetadeva lakSaNaM vAtAdikRtaM bhavatIti bhAvaH // 14 // cakrapANiH --- mUcchIyalakSaNamAha-nIlaM vetyaadi| tatra vAtamUrchAye zyAvAruNA cchAyA riSTarUpatvAnmaraNAya syAda vAyavyatvAditi codaMgha kunti, ukta hi-"vAyavyA sA vinAzAya klezAya mahate'pi cA" iti ; tanna, animittA hi cchAyA riSTaM vinAzayati, na tu dRzyamAnanimittA; iha ca vAtasambandho dRzyata eva nimittam ; kiMvA "klezAya mahate'pi vA" iti For Private and Personal Use Only Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 846 caraka saMhitA | meghasaGkAzamAkAzamAvRtaM vA tamoghanaiH / pazyaMstamaH pravizati cirAJcca pratibudhyate // gurubhiH prAvRtairaGgaryathaivAdreNa carmaNA / saprasekaH sahRllAso mUrcchAye kaphasambhave // 17 // sakRtiH sannipAtAdapasmAra ivAgataH / sa jantuM pAtayatyAzu vinA bIbhatsaceSTitaiH // 18 // doSeSu madamUcyA gatavegeSu dehinAm / svayamevopazAmyanti saMnyAso nauSadhairvinA // 16 // raktamityAdi pittamUrcchAyalakSaNam / meghetyAdi / meghasaGkAzamityAdikaphajamUrcchAyalakSaNam / atra tamoghanairiti tamobhizca ghanaizca tamova ghanaiva / cirAditi kaphasya cirakatRtvAt / sakRtirityAdinA sannipAtajamUrcchAyalakSaNam / apasmAra ivAgatastamaHpravezakAle'pasmAre yathA bhavati tathA sAnnipAtika mRcchaye syAt / vizeSamAha - vinetyAdi / bIbhatsa - ceSTitAni phenomana dantakhAdanAGgavikSepaNanetra vaikRtAdIni bhavantyapasmAre tAni tu na sAnnipAtikamUrcchAye bhavantIti bhedaH / sa sannipAtajamRcchayaH / etenAsyA sAdhyatvavacanenAnyeSAM sAdhyalaM bodhyam / madasya mayamadAkRtikhena alpatamaH pravezo made bhavati mUrcchAye ca tamaH praveza eva bhavatIti bhedo darzitaH // 15 - 18 // gaGgAdharaH- madamUcrchAyayoH sAdhyatvAdi sAdhammrmyazca darzayan sannyAse vaidhamrmya darzayati - doSeSvityAdi / gatavegeSu atIta vegeSu / kRtavegAnAM doSANAM vegakaraNakAle alpavalakhena svalpava hutamaHpravezana kAritvaM vegApagame tu doSANAM zrAntakruddhapuruSavat dubbailakhAt madAzca mUrcchAyAzca svayamevopazAmyanti / daurbalye hi na gaheturdRzyate loke iti madamUrcchAyayoH sAdhammya, sannyAse tvanayorvaidhammyaimAha - sannyAso nauSadhaivineti // 19 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only vidhizoNitIyaH vacanAdeva vAyavya cchAyAyA mArakatvaM vyabhicaritam / tamobhirdhanaizceti tamoghanaiH, kiMvA tamobhireva ghanaiH / binA bIbhatsaceSTitairiti dantakhAdanAGgavikSepaNAdikaM vinA // / 15 - 18 // cakrapANi: - sannyAsasya mUrcchAdibhyo bhedakaM lakSaNamAha--doSedhvityAdi / kRtavegeviti hRtavegeSu tathA kRtavegeSu iti vA pAThaH / Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / 847 vAgadehamanasAM ceSTAmAkSiyAtibalA malAH / saMnyasyantyabalaM jantu prANAyatanamAzritAH // sa nA saMnyAsasaMnyastaH kASThIbhUto mRtopmH| prANairvimucyate zIghra muktvA sadyaHphalAH kriyAH // 20 // durge'mbhasi yathA majadbhAjanaM tvarayA budhH| gRhNIyAt talamaprApta tathA saMnyAsapIr3itam // 21 // aJjanAnyavapIr3Azca dhUmAH pradhamanAni c| sUcIbhistodanaM zastrahaH pIr3A nakhAntare // nanu vinauSadhaiH saMnyAsaH kiM svabhAvAdevAtItavegeSu doSeSu svayaM nopazAmyati iti ? atastatra svabhAvo na heturityabhiprAyeNAha-hetu vAgdehetyAdikam / atibalA iti malA vAtAdayo doSA madamUrchAyakarA yAdRzavalena bhavantitadadhikavalena kupitAH sutarAM vAgadehamanasAM trayANAmeva ceSTAmAkSipya nirasyAbalaM durbalaM puruSaM saMnyasyanti sannikSipanti samyak tamasi pravezayanti / na tu balavantaM puruSam / ataH so'dhikabalonnaddhakupitaprANAyatanAzritadoSavAn durbalo nA pumAn saMnyAsasaMnyastaH san sutarAM kASThIbhUto nispandamAno bhavati ca mRtopamo mRtvt| shvaasocchraasaadipraannlinggainoplbhyte| nanu tahi kiM mRta eva bhavatIti ? ata aah-praannairityaadi| saMnyAsakAla eva yadi sadyaHphalAH prayogamAtreNa prabodharUpaphalajanikAH kriyA na kuryAt tadA prANaivimucyata eva iti mRtopama ityucyte| ata eva doSANAmatibalavatAM vegApagamo na bhavati / jantodubbalatvenAtiprabalakupitadoSAzritaprANAyatanakhAta atiklAntyA svayaM na pratibodho bhavati / madamUrchAyayozca doSA nedRzamavalA na ca janturabala ityataH svayaM pratibodhaH syAt / nanu prANavimocanajanakadoSavegopahatapuruSAH kiM kriyAvizeSeNa prANAn na tyajantIti ? ata Aha- durgetyAdi / etena prANamocanAt pUrva sadyaHphalAH kriyAH kAryA iti jJApitam / sadyaHphalAH kriyA aah-anyjnaaniityaadi| vegaM kRtvA kSINabalepu ; vego hi dopANAM balakSayakAraNaM bhavati, yadukta viSamajvare-"kRtvA vegaM gatabalAH" ityAdi ; saMnyasyantyaceSTaM kurvanti ; prANAyatanamiti hRdayam, mukta tyaprApya, sadyaHphalAmiti sadyaHprayodhanakArikAM tokSNAJjanAdikAm, zastrairiti ca todanena sambadhyate / For Private and Personal Use Only Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 848 www.kobatirth.org | vidhizoNitAya. caraka saMhitA | luJcanaM kezalonAJca dannadezanameva ca / mAdharSazca hitastasyAvavacane // saMmUrcchitAni tIcNAni madyAni vividhAni ca / prabhUtakaTuyuktAni tasyAsye gAyenmuhuH // 22 // mAtuluGgarasaM tanmahauSadhasamAyutam / tadvat sauvarcalaM daza yuktaM madyAmlakAJjikaH // hiGga paraNasamAyuktaM yAvat saMjJAprabodhanam / prabuddhasaMjJamanneca laghubhistamurAcaret // 23 // vismApanaH saMsmaraNaiH priyazrutibhireva ca / paTubhirgItavAditra: za- daizvitra ca darzanaH // 'sanollekhana maraJjanaH kar3agrahaiH / zANitasyAvasekaizca vyAyAma gharSaNaistathA // - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aJjanAnIti prabodhaphalakakhAta tIkSNAni / sUcIbhistodanaM zastraizca todanamityanvayaH / dAho vahninA / pIr3A nakhAntare / luJchanamutpATanaM kezAnAM lomnAJca / tasyAvabodhane saMnyAsasaMnyastasya sadyaH prabodhane / sabaH phalayogAntarANyAhasaMmUcchiMtAnItyAdi / tIkSNAni vividhAni madyAni saMmUcchiMtAni militAni kRtvA tasyAsye yatnena murgAlayet / prabhUtakaTutiktAni ca saMmUcchitAni tasyAsye muhurgAlayet / / 20-22 / / 'gaGgAdharaH- mAtuluGgetyAdi / mAtuluGgarasaM mahauSadhayuktamityAsye gAlayet / tadvadityAdikamapyAsya muhurgAliyet / sobaccelamityatra sauvIramiti kecit / hiGgiti kIvaliGgam UpaNasamAyuktaM hiGga madyAmlakAJjika ityatheH / athavA hiGgaSaNayuktaM maghAmlakAJjikaizva yuktaM sauvaccelamityeko yogaH / prabuddhasaMjJa prabodhayuktamanasaM laghubhirannairupAcaret / / 23 / / gaGgAdharaH - vismApanairityAdi / tathA vismApanairityAdibhistamupAcaret / saMmUrcchitAnIta militAni ; gAlayediti yatnena mukhe prakSipet / sauvarcalaM kecit sauvIramAhuH / For Private and Personal Use Only Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 24 adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / prabuddhasaMjJa' matimAnanubandhamupAcaret / * tataH saMracitavyo hi manaHpralayahetutaH // 24 // snehasvedopannAnAM yathAdo yalam / paJca karmANi kuta mUrcchAyeSu madeSu ca // 25 // aSTAviMzatyoSadhasya tathA tiktasya sarpiSaH / prayogaH zasyate tadvanmahataH SaTpalasya ca // triphalAyAH prayogo vA saghRtacaudrazarkaraH / zilAjatuprayogo vA prayogaH payaso'pi vA // pippalInAM prayogo vA payasA citrakasya vA / rasAyanAnAM kaumbhasya sarpiSo vA prazasyate // nanu prabuddhacittaM saMnyAsinaM kutaH punaretairupAcaraM diti ? ata Aha--mabuddhetyAdi / saMnyAsasaMnyastaH pumAn pratibuddho'pi saMnyAsakaradoSAnubandhavAn tasmAt tadanubandhadopaprazamanArthaM prabuddhasaMjJamapi vismApanAdibhirupAcaret / nanvastu anubandho doSANAM tena kimiti ? ata Aha-- tata iti / tato'nantaramapi saMnyasto bhavitumarhati tadArambhakadoSAnubandhAt / ato hi yasmAt tato'nantaraM manaHpralayasya hetutaH saMnyAsarUpamohataH sa pumAn rakSitavyaH punaH pralayo yathA na bhavitumarhatIti bhAvaH // 24 // gaGgAdharaH-- madamUcchayoH saMnyAsasya doSanimmU latAhetukriyA Aha-- snehetyAdi / paJca karmANi vamanAdIni prakaraNAt / saMnyAse labdhe madamUrcchAyayorapyekavidhatvAt tulyA kriyA yogyetyata Aha-mUrcchAyeSu madeSu ceti / aSTAviMzatyoSadhasya pAnIyakalyANaghRtasya / tiktasya sarpiSa ityasya mahataH paTupalasyeti cAnvayaH / tena mahAtiktaghRtasya SaTpalatikta ghRtasya ca prayogastadvat aSTAviMzatyoSadhasya prayogavat zasyate / tiktapaTpalamahAtiktaghRte kuSThacikitsite vakSyamANe / saghRtakSodrazakara striphalAyAH prayAgaH / zilAjatuna. kevalasya zuddhasya prayogaH raktidvayAdikrameNApayogaH saghRtakSaudrazarkera eba / payasA'pi saghRtakSaudrazakaraH prayogaH krameNopayogaH / palamAnamArabhyati bodhyam anubandhaM satatam, prala - hetuta iti mohahetutaH / aSTAviMzatyauSadhasyeti pAnIyakalyANasya ; * saMrakSitamyamiti cakraH / For Private and Personal Use Only 846 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / vidhizoNitIyaH 850 crk-sNhitaa| raktAksekA bchAstrANAM satAM sattvavatAmapi / sevanAnmadamUrchAyAH prazAmyanti zarIriNAm // 26 // tatra shloko| vizuddhaJcAvizuddhaJca zoNitaM tasya hetavaH / raktapradoSajA rogAsteSu rogeSu cauSadham // madamUrchAyasannyAsa-hetulakSaNabheSajam / vidhizoNitike'dhyAye savvametat prakAzitam // 27 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne vidhizoNitIyo nAma catuviMzo'dhyAyaH // 24 // iti yojnaactusskH|| AhAradravyakhAt / pippalInAM prayogaH payasA pippliivrddhmaanyogH| citra kasya vA payasA raktidvayAdikrameNa pippalIvarddha mAnavadvA pryogH| rasAyanAnAm abhayAmalakAdInAM prayogaH / kaumbhasya dazAbdikasya zatAbdikasya vA / raktAvasekAditi punarmadabhU yAmityabhiprAyeNa suzrute raktamokSaNe mUrchitasya yaH pratiSedhaH kRtastat raktamokSaNe yo mUccheti tasyaiva bodhyH| satAM zAstrANAM vedapurANAdInAM pupyajanakAnAM sevanAditi zravaNapaThanapAThanAditaH / satAM sattvaktAmapi sAtvikasatpuruSANAM sevanAt zuzrUSaNasaGgAdita iti // 25 // 26 // gaGgAdharaH-adhyAyAoNpasaMhArArthamAha-tatra shlokaavityaadi| spaSTam / yojanAcatuSka iti cikitsAyAM bheSajayojanAyai catuSkazcatubhiradhyAyainiSpAdita ityekaH prakAraH // 27 // agnItyAdi pUrvavat / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau mUtrasthAnIya caturviMzavidhizoNitIyAdhyAyajalpAkhyA catuviMzI zAkhA // 24 // tiktasya mahatastathA tiktasya SaTpalasyeti sambandhaH ; ete ca tiktaSaTpalamahatiktakaghRte kuSTacikitsite vktvye| kaumbhaM dazAbdikam // 69-27 // iti yojnaactusskH| iti carakacaturAnana-zrImacakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM vidhizoNitIyo nAma caturvizo'dhyAyaH // 24 // For Private and Personal Use Only Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paJcaviMzo'dhyAyaH / athAto yajJaH puruSIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtraM yaH // 1 // purA pratyadhamrmANa bhagavantaM punarvvasum / upAsatAM maharSINAM prAdurAsIdiyaM kathA // Atmendriyamano'rthAnAM yo'yaM puruSasaMjJakaH / rAzirasyAmayAnAJca prAgutpattivinizcaye // 2 // gaGgAdharaH - atha bheSajayojanAyAM laGghanaTa haNAdupakramA na vinA hitAhAra sidhyantItyato yojanAcatuSkAnantaramAhArasya hitalAhitatvavijJAnArtham annapAnacatuSka ArabhyamANe samAsenAnnapAnaguNopadezArthaM yajjaH puruSIyo'bhidhIyate - athAta ityAdi / atra praznAdau kiMtu bhoH puruSo yajja iti padasyArthaM yajjaH puruSa iti adhikRtya kRto'dhyAya iti yajjaH puruSIyo'dhyAyaH / zeSaM sarvvaM pUrvavadvAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH - praznAvatArArthamAha - puretyAdi / pratyakSaNamiti tapaHprabhAvAt sAkSAtkRto dhamrmo yasya tam / upAsatAM upAsInAnAM, tiGaH parasmai. padasaMjJAvidhAnasAmarthyAt taGAmapi parasmaipadatvAdiha zatRpratyayaH / prAdurAsIt prAdurabhUt / iyaM kathA vakSyamANarUpA / kiMviSayA sA kathA ? tadAhaAtmendriyetyAdi / Atmendriyamano'rthAnAM yo'yaM pratyakSabhUto rAziH cakrapANiH - ya ime yojanAcatuSke paDupakramA abhihitAste'nnapAnApekSayaiva vyAdhiharaNe samarthAH, ato'nnapAnacatuSko'bhidhIyate, tatrApi saGgha peNAnnapAnaguNAbhidhAyako yajaH puruSIyo'bhidhIyate / tatrAdau puruSacyAdhikAraNanizcAyakaprakaraNantvAhAraguNapraznAvatArArthaM tathA pUrvoktaSaDupakramaNIya rogakAraNajJAnArthaJca 'yajaH puruSa' iti praznaM prAdhAnyenAdhikRtya kRto'dhyAyo yajjaHpuruSIyo jJeyaH / yadyapi "puruSo yajaH" iti praznakramaH, tathApi praznArthA'tra gRhItaH // 1 // cakrapANiH - pratyakSadharmatvaM tapaHprabhAvAt iyamityagre vakSyamANA, kathA tattvajijJAsArtham anyonyapRcchA | rAzirmelaka Atmendriyamano'rthasamudaya ityarthaH asya rAzerAmayAnAJcotpattivinizvaye utpattivinizcayaviSayiNI kathA prAdurAsIditi sambandhaH // 2 // ; * sametAnAmiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / yajaHpuruSIyaH 852 crk-sNhitaa| tadantAM kANi tirgamako vAcamarthavit / vyAjahAsimitimabhiSTutyAbhivAdya ca // kiM nu bhoH puruo yajastajAstarayAmayAH smRtAH / na vetyukta narendraNa provAcarSIn punasuH // sarva evaanitjnyaan-vijnyaacchinnsNshyaaH| bhavantazchettumarhanti kAzirAjasya saMzyam // 3 // saMghAtaH khalu puruSasaMzo devanarAdisAdhAraNastasya prAgutpattivinizcaye'syAmayAnAJca prAgutpattivinizcaye // 2 // gaGgAdharaH-kastAM kathAM papraccheti ? ata Aha-tadantaramityAdi / tadantaraM rAzipuruSasya tasya cAmayAnAM prAgutpattivinizcaye kathAyAmupasthitAyAM madhye'rthavit kAzipatirvAmako nAma rAjarSi pisamitimRSINAM samavAyaM samUhamabhivAdyAbhiSTutya ca vAcaM vyaajhaar| kAM vAcamiti ? ata aah-kiNnvityaadi| nu bho yajaH puruSo yasmAt kAraNAt puruSo rAzisaMzako devanarAdirjAyate tasya puruSasyAmayAzca tajjAstasmAt kAraNAjjAtAH kiM na veti bhavadbhiH smRtA iti narendreNa vAmakena kAzirAjenoktaH punarvasu. pInanyAn tatra samavetAn provaac| kiM provAceti 1 ata ucyate-sarva evetyaadi| bhavanta RSayaH sabai evAmitajJAnavijJAnAbhyAM chinnasaMzayAH kAzirAjasya saMzayaM chettumarhanti / iti // 3 // cakrapANiH-tAmeva parasparapraznarUpAM kathAM drshyti--tdntrmityaadi| antarazabdaH kAlavacanaH, yathA-"apasmArAya kunti vegaM kiJcidathAntaram' iti, kiJcitkAlamityarthaH ; tena tadantaramiti kathArambhakAla ityarthaH ; kAzI vArANasI, tasyAH patiH; teSAM bahutvAd vizeSaNaM 'vAmakaH' iti| yasmAjAto yajaH, tata eva puruSajanakAt kAraNAjAtAstajAH ; na veti anyataH puruSo jAyate'nyatazca tasya rogA ityarthaH : narendreNeti kAzipatinAnA raajrssinnaa| amitAbhyAM jJAnavijJAnAbhyAM chinnaH saMzayo yeSAM te tathA ; "bhavantazchettumarhanti kAzirAjasya saMzayam iti pAThaH sugamaH; "bhavanto'hanti nazchettu kAzirAje ca saMzayam' iti tu pAThe,- no'smAkaM kAzirAje'smanmadhyagata ityarthaH, etena svapakSe kAzirAje na vyAmohana vacanaM vaktavyamiti zikSayati ; cakAreNAnyeSAJca RSINAM saMzayaM samuzcinoti ; anye tu, For Private and Personal Use Only Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25 adhyAya: sUtrasthAnam / 853 pAI vistArIkSyAne maudgalyo vAkyambrat i / AtmajaH puruSo rogA AlajA kAraNaM hi sH|| sa cinopabhukta ca karma karmaphalAni ca / na hAte cetanAdhAtoH pravRttiH sukhA khayoH // // gaGgAdharaH-tadvacanaM zrukhA yo ya RSiyeduvAca tadarza ti-paariikssirityaadi| rAzipuruSasya devanarAdezcaviMzatitattvavikArasamudAyastha prAgunpatto yAvanti kAraNAni taspa puruSasya rogANAzca prAgutpattau yAvanti kAraNAni tAvatAM kAraNAnAmekaikakAraNavAdamAzritya zeSA RSayaH prtyuucuH| tatra teSu RSiSu madhye'gra maudgalyaH pArIkSistatpuruSarogayoH prAgutpatto kAraNaM parIkSya vicArya vAkyamabravIt / yadabravIt tadAha-Atmaja ityaadi| AtmA cetanAdhAturavyaktaM nAma mahatA jIvanAtmanA prazayopAhitaH prAjJaH, sa khaluahaGkArAdibhirvAviMzatyA sUkSmastAvadbhipAhitaH sUkSmazarIrI taijasaH, sa punaH pUrvapUrvabhUtAnupaviSTapaJcabhUtopAhita eva vaizvAnara iti tridhaa| tasmAdevAtmanaH eSa eSa devanarAdirAzipuruSo jAyata ityAtmajaH purussH| tasya puruSasya rogAzcAtmajAstasmAdevAtmano'jAyanta ityAtmajA iti yajjaHpuruSastajjA eva tsyaamyaaH| kasmAt ? kAraNaM hi sa iti| hi yasmAt sa Atmaiva kAraNaM bhvti| kathaM ? sa cinotiityaadi| sa AtmA'vyakta cetanAdhAtusthUlapaJcabhUtopAhitaH san vaizvAnaro nAma jAgaritasthAnaH saptAGga ekonaviMzatimukhaH sthUlamidaM zarIraM gRhIkhA karma dhamAdhammasAdhanaM karma vAGmanaHzarIrapravRttimayogAtiyogamithyAyogasamayogarbuddhiyAgena cinoti cayaM karoti / tat karma kalAni copabhuGkta / jAgaritaH sthUlaM saveM viSayaM sukhAsukhAni buddhisamayogena vAGmanaHzarIramattiM samAM karAti tena dhammaiH no'smAkaM saMzayaM kAzirAje ca saMzayamiti byAkhyAnayanti ;-saMzayadvaye caiko'tra RSINAm "bhAsmendriya" ityAdinA zlokena darzitaH saMzayaH, sa ca puruSasthAmayAnAJca prA gutpattiM prathamotpatti pratIti vyAkhyAnayanti , dvitIyastu kAzipateryathokta eva // 3 // cakrapANiH-AtmajaH puruSa ityApi praznadvayasyottaram, tatra pUrvapraznasya, puruSasyAmayAnAJca kuta utpattirityevaMrUpasya praznasyottaram-AtmajaH puruSo rogAzceti, kAzipatipraznamAtre'pyuttarametat-yata evAtmataH puruSo jAyate tata eva rogA ityanurUpameva ; praznAttaratA svastha granthasya sugmaiv| kAraNatve hetumAha-sa cinotiityaadi| cinoti karma, karmaphalAni ca For Private and Personal Use Only Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 854 [yajaHpuruSoyaH crk-sNhitaa| zaralomA tu netyAha na hyAtmAtmAnamAtmanA / yojayedavyAdhibhirduHkhaiduHkhadvaSI kadAcana // rajastamobhyAntu manaH parItaM sattvasaMjJakam / zarIrasya samutpattau vikArANAJca kAraNam // 5 // syAt tatphalAni sukhAdIni upbhungkt| buddhiviSamayogeNa yAM vAGmanaHzarIrapattimAcarati tadviSamayogakRtakammaphalamadhammaH zArIramAnasadoSavaiSamyaJca rogastatphalAni duHkhAnyupabhuGkta / evaM tataphalAni svapne'pi sa evAvyaktAkhyazcetanAdhAturAtmA trayoviMzatitattvopAhitastaijaso nAmAntaHprazaH saptAGga ekonaviMzatimukhaH praviviktaH sukhAni duHkhAni copabhuGkta iti / nanvahitAhArAcArAdito duHkhAni hitAhArAcArAditaH sukhAni bhavanti, kuta AtmajAni bhavantIti ? ata Aha-na hAta ityaadi| hi yasmAt cetanAdhAtorAtmana Rte sukhaduHkhayoH pravRttirutpattine bhavati / yadi buddhisamayogAt karma karoti tato dharmazvArogyaJca mukhaM jaayte| yadi viSamayogeNa buddhayA karma cAcarati tadA karmaNAM vaiSamyAdadhau dhAtuvaiSamyaM cAturya duHkhaM jAyata iti // 4 // gaGgAdharaH--zaralometyAdi / tacchukhA pArIkSivacanaM netyAha zaralomA RssiH| AtmajaH puruSa iti yaduktaM tadasamyak / tasya rogAzcAtmajA iti yaduktaM tnn| kasmAt ? na hyaatmetyaadi| hi yasmAdAtmA duHkhadvepI sa AtmanA nijenAtmAnaM svaM duHkhaiyAdhibhiH kadAcana na yojayet / tasmAt nAtmajA rogA idhyante na ca puruSa Atmaja iti| tahi bhavatA kutaH puruSaprAgutpattiH kutastasya rogANAmucyata iti ? ata aah-rjstmobhyaamityaadi| sattvasaMjJakaM mano rajastamobhyAM parItaM sat puruSazarIrasya samutpatto kAraNaM tasya vikArANAzca samutpatto kAraNaM bhvti| rajo hi pravartakaM tamo mohAtmakam / yadA tu raja udriktaM bhavati tadA zarIrArogyavikArAdIni bhukta iti yojanA, karmasahAyasyAtmanaH zarIravikArAdikartRtvAt kAraNatvamiti bhAvaH ; etadeva vyatirekeNAha-na hayata ityaadi| cetanAdhAturAtmA, sukhaduHkhayoriti sukhaduHkhasAdhanayoH nIruzarIravikArayorityarthaH // 4 // cakrapANiH-mana ityukta manyate'neneti vyutpattyA AtmApi zaGkayate, tadukta ---"sattvasaMjJakam" For Private and Personal Use Only Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25 vA adhyAyaH ) sUtrasthAnam / / vAyavidastu netyAha na hyekaM kAraNaM manaH / narte zarIrAchArIra- rogANAM manasaH sthitiH // rasajAti tu bhUtAni vyAdhayazcASpRthagvidhAH pohi rasavatyastAH smRtA nirRttihetavaH // 6 // buddhisamayogena samayogayuktAni karmANi svayaM mano vAgdehAbhyAJca karoti tatphalaM dharmaH sukhaJcArogyaM bhavati / yadA tama udriktaM bhavati tadA buddhiviSamayogeNa viSamayogayuktAni karmANi svayaM manaH zarIravAbhyAJca karoti / tatphalamadhamma duHkhaJcAtugryaJca bhavatIti / yadA tu manaH sattvasaMjJakaM jIvaspRk tAbhyAM dharmAdharmAbhyAM paralokaM puruSaM nIkhA tatra bhogAvasAne punadharmAdharmAbhyAM tAbhyAM sUkSmazarIriNaM paralokAdavakrAmayagarbhAzayamanupravezayati tadA rAzipuruSo jAyata iti yanmanojaH puruSastanmanojA rogA iti / / 5 / / gaGgAdharaH taccharalomavacanaM zrukhA vAyavido rAjapiMstanne tyAha / zarIrasya prAgutpattirvikArANAJca prAgutpattiriti yaduktaM tanna / kasmAt ? -navakaM kAraNaM manaH / hi yasmAdekaM mano na zarIramAgutpattau kAraNam, na ca rogANAM prAgutpattau kAraNam / kAraNAntarAdutpattau mana upapAdakam / tataH kAraNAntaramasti / tacca kimiti ? ata Ahanartta ityAdi / sthUlAdasmAccharIrAhate zArIra rogANAM na sthitiH na ca manasaH sthitiH / tarhi kutaH puruSo jAyate kutazca rogA iti ? ata Aha-rasajAnItyAdi / devanarAdibhUtAni prANino rasajAni mAtApitrorAhArajarasasambhUtazukrazoNitagarbhiNyAhArarasebhyo jAyante / bhUtAni prANinasteSAM vyAdhayazvApRthagvidhAH zukradopazoNitadoSAhArarasajA eva / nanu rasanArthI rasaH kathamupayujyate iti ? ata Aha-- Apo hItyAdi / hi yasmAdApo rasavatyastA evApaH pAJcabhautikarasasya niTa ttihetavaH / tatpazcabhUtArabdhe'dbhya evaM madhurAyo nirvvarttate / iti // 6 // manasaH - iti / narte zarIrAt zArIrA vAtAdijanyAH zoSAdayastiSThAnta, tathA na manasaH sthitirvA Rte zarIrAditi yojyam; rajastamaH parItasya hi manaso nityaM zarIra evaM sthitiH; yat tu nirdoSaM manaH, tat tu puruSasya nApi ca vyAdheH kAraNamiti bhAvaH / rasajAnItyAdI smRtA nirRti : tra iti vyAdhipuruSayoH ; etena vyAdhipuruSajanakarasakAraNatvenApaH kAraNakAraNatayA puruSa* vyAdhayazca pRthagvidhA iti cakraH / For Private and Personal Use Only 855 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ yajApuruSIyaH crk-sNhitaa| hiraNyAnastu netyAi na hyAtmA rasajaH smRtaH / nAtIndriyaM manaH santi rogAH za dAdijAstathA // SaDadhAtujastu puruSo rogAH ssddvaanujaattthaa| rAziH SaDdhA jo hyaSa saMpAyaH parIkSitaH // 7 // gnggaadhrH-hirnnyetyaadi| tathu lA vaayovidvcnN kuziko hiraNyAkSa stannetyAha / rasanAni bhUtAni rasajAzca teSAM vikArA iti yaduktaM tanna / kastrAditi ? ana Aha-na hyAtmetyAdi / hi yasmAdAtmA na rasajo na ca manazcAtIndriyaM rasanaM na ca sarve rogA rasanA yato rogAH zabdAdijAzca santi iti| tahi kuto jAyate puruSaH kutazca tasya rogA jAyanta iti ? ata aahssdddhaatujsvityaadi| paJcamahAbhUnAni khaM vAyunautirApo bhUriti AtmA ca cetanAghAturavyaktaM nAmeti SaDbhyo dhAtubhyo yaH puruSo jAtaH sa SaDdhAtujaH puruSaH, tasmAdeSa rAziH puruSo jaayte| tathA tasya rogAzca padhAtujAH Sar3adhAtupuruSAjjAyante / tahi kuto buddhanAdayo'sya jAyanta iti ? ata aahraashirityaadi| eSa rAzizvAviMzatestattvAnAM saGghAto yasmAt Sar3adhAtuja evAdAH sAGkhyairmaharSibhiH priikssitH| vakSyate-"khAdayazcetanAdhAtuSaSThAzca puruSaH smRtaH" iti| tadyathA-prAk sargAdidaM tamobhUtaM yadAsIt tat khalu mUlaM mUlAnAM mUlAmAvAdamUlam / tadasat / kriyAguNavyapadezAbhAvAt / saMdevAsat / prAksargAt kriyAguNavyapadezAbhAvAt sataH kriyaagunnvypdissttaadrthaantrkhaat| na bsdevaast| na hyasataH sdutpdyte| upAdAnamanupamRdeva sataH prAdurbhAvaprasaGgAt / na hi khapuSpAdutpadyate phalam / upAdAnamupadairava prAdurbhAvaniyamAt / yathA vIjamupamRdAvAGkuro jaayte| janiSyamANo'Gkaro hi vIjamupamRdya praadurbhvti| kramanirdezAcca / kramazcAyaM vIjaM pariNamadavyahAntareNa jAyate, so'pi vyahaH pUvvavyahavinAze vyUhAntaratvena jAyata ityevaM pUbvepUrvavyahanAzAnantaraM kAryarUpeNa prAdurbhavatIti nAsataH sdutpttiH| saivAsat khalu sadeva zaktireva mUlaM brahma savveSAM kAryANAM yAni mUlAni teSAM mUlam / vikArayo; kAraNaM bhavati : kiM vA, Apo nirvRttihetava iti rasAnAM, kiM vA yasmAda rasavatya ApaH, tasmAt tA nivRttihetava iti yojanA // 5 // 6 // cakrapANiH-na yAtmetyAdo nAtIndriyaM mano rasa smRtamiti yojanA, yasmAdatIndriyaM mana For Private and Personal Use Only Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 857 tasyAH zaktamU lAbhAvAdamUlaM tadbrahma / sA zaktiH prAk sargAt svaprabhAvaiguNAMzai. nigUDhAsIt / tasyA atiparamavyomarUpo mukhyaaNsho'prinnaamii| guNAMzastu prabhAvaH pariNAmI / kSIravat / yathA kSIrasya snehAMzo'pariNAmI mukhyaH / snehAtirikto dravAMzaH pariNAmI guNAMzaH / tadguNIbhUtadravAMzaviziSTo mukhyAMzasneha ekameva kSIraM na dvitIyam / tathA zaktirevAsadbrahma sadeva tadaguNAkhya. prabhAva viziSTamatiparamavyomamukhyAMzabhUtamekamevAdvitIyam, yathaivAlokakRt prabhAvaviziSTaM vanagrAdInAM ruupmekmevaadvitiiym| na hi rUpAdatirikta AlokakRta prbhaavH| na hi sa prabhAvo dravyaM kriyAguNAbhAvAt / na vA rUpAdanyo guNo guNe rUpe vRttyasambhavAt / na vA kamme rUpe guNe tRttyadarzanAt / na ca samavAyo melakavAsAmarthyAt / tasmAda rUpAdananya evAlokakRt prabhAvo ghanAghanakhAbhyAM rUpAlokAkhyAbhyAM vypdeshH| tathAtiparamavyomaprabhAvayorapRthagabhAvAdekatvaM na ca vijAtIyatatvaM mukhyAMzabhUtA ca zaktiguNAMzabhUtaprabhAvazca tacchaktiriti zaktitvena vijAtIyavAbhAvAnmukhyAMzaguNAMzavAbhyAM dvaitatve'pi sajAtIyavAdekatvaM zaktikhAt tato na dvitIyamiti / sagakAlarUpe tasyAH prabhAva vizeSa samudrikte sati sA zaktireva sadbrahma prasuptAdutthitamiva kimapi nAstIti dRSTvA bahu syAM prjaayeyetyaalocyaanyckaar| tatastattejo'sRjata / tacca lohitamiva na tu lohitaM rUpaM sarveSAM tejasAM mUlaM tejaH uSNatvaM krameNa sthUlaM sat tejasi yAtmake bhUte'bhivyaktaM lohitaM rUpaM bhvti| tcckssubrhm| tatteja aiksst| bahu syAM prjaayeyetyaalocyaanyckaar| tdpo'sRjt| tAH punaH zuklA iva na tu zuklarUpaM sarvAsAmapAM mUlaM krameNa sthUlA bhUkhA caturAtmikAsvapsvabhivyaktAH zuklarUpaM bhavati / tA amRtaM madhurarasa iva na tu madhuro rasaH sarvasya madhurarasasya mUlaM krameNa sthUlaM bhUkhA pAJcabhautike bhUmyavaguNabahule'bhivyakto madhuraraso bhvti| tA ApaH prANo brhm| tA Apa aikSanta bahu syAma prjaayemhiiti| bahu syAma prajAyemahItyAlocya tA Apo'nnamasRjanta / taccAnnaM kRSNamiva na tu kRSNarUpaM sarveSAmannAnAM mUlamannaM pRthivItattvaM krameNa sthUlaM sat paJcAtmikAyAM pRthivyAmabhivyaktaM kRSNarUpaM bhvti| tadagandha iva na tu gandhaH sarveSAM gandhAnAM mUlaM krameNa sthUlaM sat pRthivIbahule pAJcabhautike'bhivyaktaM gandho bhvti| tadanna brhm| Abhistejo'bannAkhyAbhistimRbhirdevatAbhirekIbhUtAbhiviziSTA sA zaktibrahma lohitazuklakRSNavat bhAtmA cAtIndriyaH, tasmAnna rasajau, rasAdi jAyamAnaM kAraNaguNAnuvidhAnAdendriyakaM syAdityarthaH; For Private and Personal Use Only Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 858 caraka saMhitA | | yajjaHpuruSIyaH AbhAsamAnA hiraNyavadAbhAsA gAyatrI nAma devatA paramasUkSmadhvanibhiravaruddhAtiparavyomarUpA babhUva / sA vAk sA sarasvatI sA durgA sA sAvitrItyevamAdisamAkhyAbhirabhihitA / sA zaktiH svayamevaitattejo'vannaM tat saMhatarUpA gAyatrI cetyevaM sarvvaM sadajAyatetyabhihitam / "asadvA idamagra AsIta tato vai sadajAyata / " iti / seyaM devatA gAyatrI punareva svasthAni tejo'vannAni pariNamayantI vidyA zAntiH pratiSThA nivRttiriti catasraH zaktayo bhUtvaikIbhUya paramavyomarUpacaturvyUhaH prathamo jIva eva para AtmA vabhUva sa svayaH suSThu ayaH zubhAvahavidhirUpastasmAt tat sukRtaM kAraNIbhUtadharmarUpamucyate / rAzipuruSe zubhAzubha dharmAdharmarUpo bhavati / tadukta " tadAtmAnaM svayamakuruta tasmAttat sukRtamucyate " iti / eSa sarvvaM manvAno mano brahma / sA gAyatrI vAgbrahmatayA vadannayaJca vAgbrahma / gAyatrIsthamannaM brahma yattenAyaM vizvaM vibhradannaM brahma / yAzcApo gAyatrI sthAstAH prANo brahma tena prANenAyaJca prANan prANo brahma / yattad gAyatrIsthaM tejazcakSurbrahma / tena cakSuSA cAyaM pazyaMzcakSurbrahma / yAca sA prAk sargAdekA zaktirAsIt kriyAguNavyapadezAbhAvAdasat khalu zUnyamivAtiparamavyoma tacchrotraM brahma / tena cAyaM zRNvan zrotraM brahmatyAtmaSaTka eSa puruSaH prathama saMhatarUpaH iti par3adhAturAdipuruSaH / tasmAjjAtazcetanAdhAturavyaktaM nAmAtmA / " Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sa ca khAdayazca paJceti par3adhAtujAni catuviMzatistattvAni taijasAkhyaH sUkSmazarIrI paDdhAtuH puruSaH / tadyathA - seyaM gAyatrI devI khalvevaM para AtmA svayaM sukRtaM paramavyoma vyomeva pratikRtirIzo vyomako'nantazaktimAn bhUtvA punarhantAhamimAstisro devatAstejo'vannAkhyA anena jIvenAtmanA paramavyomnA vyomakezenAnupravizya nikhilasya nAmarUpe vyAkaravANIti / tAsAM tisRNAM devatAnAM tejo'vannAnAmekaikAM trivRtaM trivRtaM karavANIti cAlocayAJcakAra / tataH sA tenaikIbhUya tasya paramavyomnaH zivasyAdijIvasyAdibhUtatvAdAdityasya paramapuruSasya jyotiH svarUpeNAvarttata / 1 sa hi sarvvaM tathA sUte iti savitA / sA ca sAvitrI tat saviturvareNyam / tadamRtaM tat paraM brahmaha sargAvasthAyAmiti / sa khalu paramavyoma paramapuruSaH zivo'nantazaktimAnajaH sa viSNurbrahmA so'gnirindraH svAGgaliparimANena hetvantaramAha - santItyAdi / ahitazabdarUpAdijanye vikAre na rasaH kAraNamityarthaH / AtmA pRthivyAdIni ca paJca par3a dhAtava; yadukta - " khAdayazcetanApaSThA dhAtavaH puruSaH smRtaH" // 7 // For Private and Personal Use Only Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH | sUtrasthAnam / 85ha tasya caturazItyaGguliparimita tridhAvibhAgakalpanayA bhUrbhuvaH svariti tripAt puruSaH / tasyAdhastAt paJcAzadaGgulipavyoma bhUH / tadUrddha caturvvizatyaGguliparavyome bhuvaH / tadarddha dazAGgalimitaparamavyoma svariti / tatra bhUrlofast lokAH / etatsaptapAtAlasahitabhUrlokaH / AntarIkSantu bhuvarlokaH / vastu indrAdidevalokaH / mahalako janalokaH tapolokaH satyalokazceti saptalokAdRddhaM prakRteH paraM viSNulokomo lokaH / ityaSTalokI bhUlakaH prathamaH pAdaH / tat paJcAzadaGga limitaparavyomna Urddha caturvvizatyaGguliparimitaM paravyoma kaumAralokaH / paJca brahmapuruSA Rgvedayajurveda sAmavedAtharvavedasadA zivAnAM sthAnaM bhuvarloko dvitIyaH pAdaH / iti dvau pAdau vizvAni bhUtAni / tata Urddha dazAGgulaM varlokaH sA yastRtIyaH pAda iti tripAt paramavyomaiva zivaH paramapuruSaH paramAtmA hiraNmayaH paSThaH koSaH / hRdayAtiparamavyomni tasya cAtmA sA zaktirajA tiSThati yAsyAM sargAvasthAyAM tejo'vannalakSaNA gAyatrI tasya jyotiH svarUpeNa bhAti sA khalvamRtaM tasmin parame vyomni savrvvato vattate'bhyantaratazca vAhyatazcAdhastAcorddhatazca pUrvvatazca dakSiNatazca pazcimatacottaratazceti / sA caturthaH pAda iti gAyatrIviziSTatripAtpuruSazcatuSpAdbrahmA'syAM sargAvasthAyAm / prAk sargAnmahAnirvANAvasthAyAM saikA zaktimUlaM brahma, yaduktam "asadvA idamagra AsIt" iti, na tadA pAdavyapadezo bhedakAbhAvAt / uktaJca - "etAvAnasya mahimA tato jyAyAMzca pUruSaH / pAdo'sya vizvA bhUtAni tripAdasyAmRtaM divi" iti / atra pAda iti austhAne suH pAdAvityarthaH / uktaJca tathA-"sahasrazIrSA puruSaH sahasrAkSaH sahasrapAt / sa bhUmiM savrvvato vRttvA atyatiSThaddazAGgulam / / " iti / atra sahasrapAdenAsatyaM vivakSitam / tata uktam - "sarvvataH pANipAdaM tat sarvvato'kSiziromukham / sarvvataH zrutimalloke savyamAhatya tiSThati / / " iti / zIrSAkSipAdAdikaM nAsya lokavavyAkRtam / taduktaM"sacendriyaguNAbhAsaM savvaindriyavivajjitam / savrvvasya prabhumIzAnaM sarvvasya zaraNaM vRhat ||" sarvvendriyaguNAbhAsatvAt savrvvendriyAbhAve'pi savvandriyakarmakRcchaktimattvamuktam- "apANipAdo javano grahItA pazyatyacakSuH sa zRNotkaNaH / sa vetti vedya N na ca tasya vettA tamAhuragrAM puruSaM mahAntam // " iti / evaMvidhasahasrazIrSAdiyaH puruSastasyAvyAkRtaM paramavyomarUpaM (sarvvAGga) svAGgulimAnena caturazItyaGgulamadhastAccatuHsaptatyaGgulaparavyomnA sa bhUmimaSTalokI For Private and Personal Use Only - Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 860 crk-sNhitaa| [yajApuruSIyaH bhuulokshitN bhuvlokN sabato vRttvAtya svAGgalimAnena dazAGgalaM svarloko bhUbhu vlaukaadtishyenaattvenotkRsstttvenaatisstthditi| tatra dazAGgalimitAyAM divi tripAdasya puruSasya tRtIyapAda paravyomni amRtaM jyotiHsvarUpA gAyatrI caturthaH pAda iti| atha yathAsya dvA pAdau vizvAni bhUtAni vabhUvuryathA ca sa bhUmi bhuvalaukamANot / tadyathA-tasyaiva paramavyomnaH puruSasya svAGgulimAnena caturazItyaGgaliparimitasya yadRddha, dazAGgulaM tcchirogriivmivocyte| taddazAGgulAdadhastAccaturvizatyaGgalaM kaNThAdinAbhipayyentamantarAdhirivocyate bhuvokaH / tatra kaNThAyadhastAdadvAdazAGgalaM hRdayaM tadabhyantare yadatiparamavyoma tatra paJca devsussyH| Urddha mekA supiH pUvvesminnekA dakSiNasminnekA pazcime caikA uttarasmiMzcakA madhye yadatiparamavyoma sA zaktibrahma tasyAtmA vrtte| taduktaM-"hiraNmaye pare ko virajaM brahma niSkalam / tacchubhra jyotiSAM jyotistad yadAtmavido viduH // " ___ ityevaM svayamevAbhUt sa iti svayambhUyathA sasajja / taduktaM manunA-"tataH svayambhUbhaMgavAnavyakto vynyjynnidm| mahAbhUtAdivRttaujAH prAdurAsIt tmonudH||" iti| tadyathA-athAsau bhagavAnavyaktaH svayambhUH paramavyomarUpo'nantazaktimAnuttamapuruSo'kAmayata bahu syAM prajAyeyeti / tataH sa tpo'tpyt| sa tapastaptvA idaM srvmsRjt| yadidaM kiJca tat sRSTvA tadevAnuprAvizat / tadanupravizya sacca tyccaabhvt| niruktaJcAniruktazca / nilynnycaanilynshc| vijnyaannycaavijnyaanshc| satyazcAnRtazca / satyam abhavat / yadidaM kiJca tat satyamAcakSata iti / tadyathA--asau khalvanantazaktimAn paranavyoma paramAtmA vyomakezastat tapobalena svazaktiSu pradhAnAnAM tisaNAM jJAnazaktiyadRcchAzakti kriyAzaktInAM prathamajJAnazaktyA kariSyamANAnAzca yat prayojanaM yat kAraNaM yat karaNaJca tadevAdhyavasAya yahacchayA zaktyA buddhagrAdhyavasitaM tadevameva syAnnaivaM syAdityevamabhyanumanyata / tatastasya kriyAzaktistasya dazAGga lAdadhastAccatuHsaptatyaGgulimite paramavyomni jyotiHsvarUpeNa sthitAyA atisUkSmadhvanirUpAyA vAco gAyatrayA yAstejo'vannAkhyAstisro devatAH pariNAminIstAH kSobhayAmAsa / tena trittidekaikA bhUtvaikIbhUya tat paramAmRtavAgeva kiJcit sthUlIbhUya nAdo'bhUt / punastaM nAdaM sA kriyAzaktiH kssobhyaamaas| tena nAdAt kSobhyamANAdvindurvabhUva / vindauzca punaH kriyA For Private and Personal Use Only Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / 861 zaktyA kSobhyamANAdomiti dhvnirbhuut| tadoGkArastu st| tanniruktaM tasyAkArokAramakArayogeNa saMhitAyAM niruktiruktaa| tasmAdoGkArAt kriyAzaktyA kSobhitAdakArAdayo mAtRkAvaNedhvanayo babhUvuriti mAtRkAvarNAstyat tadoGkAraviparyayaM tadeveti tyat / naipAmakArAdInAM niruktirasti tato'niruktam / iti| saipA praNavamAtRkAtmikA devI zuddhA parA vidyA tasya puruSasya vAgIzvarI nAma zaktiH / saiveyaM babhUva / taduktaM-"paJcAzallipibhivibhaktamukhadoHpanmadhyavakSaHsthalAM bhaavnmaulinibddhcndrshklaamaapiinvkssoruhaam| mudrAmakSaguNaM sudhADhyakalasaM vidyAJca hastAmbujaivibhrANAM vizadaprabhAM trinayanAM vAgadevatAmAzraye // " iti / tattadoGkArAdivarNAtmakadhvanyAzrayo yAvAnasau paramavyomabhAgaH sa eba sadAzivo nAma mahAbhUtaH prathamo brahmapuruSo babhUva / tadvijJAnaM nAma st| eSa tat paramapuruSasya hRdaye yadaddha suSistadvahirapAlaH zivasyodAno nAma praannH| eSa eva loke triguNavizeSayogAdayamAkAzo'bhUdayazca vAyurabhUt / puruSe cAsya hRdayasya madhye ya AkAzaH sa AtmA, paJca ca tadvacchidrANi snti| tatroddhacchidrAdvahirudAno nAma praannstisstthti| athAsAM yA zuddha vidyA sA punaH kriyAzattyA kSobhyamANA pariNamantI akArAdInAmanantasaMyogAt kalA vidyA tacchuddhavidyAviparItavidyA khalvavidyA nAma vabhUva / iti / kalAM vidyAmavidyAM tyadra pAmasRjat / sA caturdA-RgvidyA yajuvidyA sAmavidyA'thavve videzati / tatra prathamA dhAtuprAtipadikamatyayAgamAdirUpA RgvidyA babhUva / tataH supatiGantapadarUpA yajuvidyA / tato gItabhUtavAkyarUpA sAmavidyA / tato vAkyabhUtAthavvavidyA ca babhUveti tatrAntarbhUtAni par3aGgAni / sA ca niruktimatI cAniruktimatI c| saca tycc| etactu vidyAzrayAstattatparamavyomabhAgA RgvedayajuvedasAmavedAtharvavedA babhUvuriti / vedAzcatvAro brahmapuruSA vijJAnaviparItA avijnyaanruupaastydityucynte| niyati ma hi vedacatuSko niyamakarasAt / tasmAniyatine brahma / svabhAvazca yasya yo bhavati taM yadRcchayA buddhizaktyAdhyavasito niyataH kRta iti svabhAvo na brhm| yadRcchA ca na brahma / brahmaNaH zaktivizeSatvAt / uktazca "dve brahmaNI brahmapare khanante vidyAvidA nihite yatra gRddh'e| kSarantvavidyA amRtantu vidyA vidyAvidA Izate yastu so'nyaH // " iti / cakhAra ete vedA brahmapuruSAstasya hRdayasya pUrcadakSiNapazcimottaramuSiSu krameNa dvaarpaalaaH| tadyathA-"yo'sya pUrvasuSistasmAdahiHsthito dvArapAla RgvedaH / For Private and Personal Use Only Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 862 crk-sNhitaa| yajaHpuruSIyaH zivasya tasya prANaH sa evAsmin loke epa AdityaH puruSa devanarAdau vAhyacakSuzca abhuut| prANazca hRdayasya pUrvasuSidvAre / yo'sya dakSiNasapistasmAdahiHsthito dvArapAlo yjuveNdH| sa tasya zivasya vyAno nAma praannH| sa etasmina loke candramAH puruSe ca devanarAdo hRdayasya dakSiNasuSo vyAnAkhyaH prANaH zrotrazca / 2 / yo'sya pratyaG suSistasmAdvahiHsthito dvArapAlaH sAmavedaH / sa tasya zivasyASAno nAma praannH| sa evAsmin loke'gniH puruSe devanarAdau hRdayasya pazcimasuSidvAre'pAno nAma prANo vAk ceti / 3 / atha yo'syodaGa suSistasmAdvahiHsthito dvaarpaalo'thrvvedH| sa zivasya samAno nAma prANo mnshc| sa evAsmina loke parjanyo vrssnnodytmeghH| puruSe ca devanarAdau hRdayasyottarasuSidvAre samAno nAma prANo bhavatIti / 4 / " ityevaM paJcasadAzivagvedAdIn 'kumArAn sAvitrI suSuve'taH sAvitrI paramavyoma ca zivastayA suSuve'taH svitaa'bhidhiiyte| athaiSAM paJcAnAM yazastejaindriyavIryAnnArtha puna hyaadystpstepuH| tadayathA-"tasya hRdayAbhyantare sthitaM gAyatrIsthaM yattejo'vannamevAmRtaM tatra yA Apo madhurarasa iva yo rasastat puSpam / sa eva khalca RgvedamabhyatapannRcaH tatastasyarvedasya yazasteja indriyaM vIryaJcetyeteSu jAtepu puSpaJca pariNamannannamamla ivAraso'jAyata / tad yat pUrvasuSidvArAdakSarat / tajjayotIrUpeNa tadA dityaM hRdaye'bhito mnnddlruupennaashryt| tadeva sattvaguNayogAdetadAdityasya maNDale zuklarUpaM sadasti / 1 / evaM yajU pi yjvNdmbhytpn| tatastasya yajurvedasya yazasteja indriyaM vIyyemajAyata / sa eva carasaH pariNaman lavaNa iva raso'nnAdyamajAyata, tadyadakSiNasuSidvAreNAkSarattattadAdityaM zivaM hRdaye'bhito jyotIrUpaM mnnddlaakaarnnaashryt| tadvA etad yadetadAdityasya maNDale rajoguNayogAdraktaM rUpaM sadasti / 2 / evaM sAmAni sAmavedamabhyatastatastasya sAmavedasya yazasteja indriyaM viirymjaayt| sa eva ca rasaH pariNaman kaTuka iva raso'nnAdyamajAyata / tad yat pazcimasupidvAreNAkSarattattadAdityaM zivamabhito hRdaye jyotiHsvarUpeNa maNDalAkAraM bhuukhaashryt| tadvA etad yadetadAdityasya maNDale sattvatamoguNayogAt zyAmarUpaM sadasti / 3 / athAtharvAGgirasA itihaaspuraannmbhytpn| tatastasyetihAsapurANasya yazasteja indriyaM viirymjaayt| sa eva ca rasaH pariNamaMstiktarasa iva raso'nnAdyamajAyata / tadyaduttarasuSidvAreNa akSarattattadAdityaM zivamabhito jyotIrUpeNa hRdaye maNDalAkAraNAzrayat / tadvA For Private and Personal Use Only Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 863 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / etad yadetadAdityasya maNDale tamoguNayogAt paraM kRSNarUpaM sadasti / 4 / atha gRhyA eva devatAH sadAzivaM brahmAbhitapannabhitaptasya tasya tato yazasteja indriyaM viiyyemjaayt| rasazca sa eva pariNaman kaSAya iva rasonnAghamajAyata / tada yadUddha suSidvAreNAkSarattattadAdityaM zivamabhito jyotIrUpaM sanmaNDalAkAreNa hRdye'shryt| tadvA etat yadetadAdityasya maNDalamadhye kSobhata iva vattate / 5 / iti| ityevaM bhedakairdezAGgulAt kharlokAdadhastAda varloko nAbhiparyantaM vizipyate / 2 / ityevaM vijJAnazcAvijJAnazca sRSTvA sa paramAtmA samaNDalaH sana vRttaujAH san prAk sargAda yattama AsIta tannunoda / atha nAbheravastAt pazcAzadalimite parame vyomni satyaJcAnRtaJca satyamabhavat / tathAbhUtaH sana sarvabhUtamayo bhUkhA sa paramanyoma puruSa uddidiipe| taduktaM manunA-"yo'sAvatIndriyo. grAhyaH mUkSmo'vyaktaH snaatnH| sababhUtamayo'cintyaH sa eva svymudrbho||" iti / tadayathA---ayastAt paJcAzadaGgalaM paramavyoma vidyAvidyAzrayapazcabrahmapurupairAvRtaM yattatra khalvoGkArAdivarNamayo deva stridhA bhUkhA RgyajuHsAmavedeSu prvivesh| tathaivAthavavedastridhA bhUlA zAntibhAgenagvedamanuprAvizat / pauSTikAMzena yajurvedamAbhicArikAMzena sAmavedamityevaM trayI babhUva / taccaikIbhUtaM sadAkhyaM vastubhUtamekaM babhUva / tatsadeva dvidhA bhUtvAddhena cidababhUvAddhaM sadeva sa mahAviSNuH kAlo nAmAkSarapuruSAduttama iti purussottmH| tatra yo'zaH parama gyomnaH sa rudra iti| harimehadAdisaMharaNAt / cicca samprasAdo mukhyAMzo'samprasAdo guNAMza iti bhedena dvidhA abhvt| tatra cinmukhyAMzaH samprasAdaH kSetra AtmA puruSaH sa kUTasthaH sannAnandatIti Ado sata tatazcit tata Ananda iti saccidAnando viSNuH / paramavyomnastvadhastAdakSe jaatkhaaddho'kssjshvocyte| sa hi paramAtmano jJasya paravyonno yo'zazcitprasAdAMzenAmRtastAvAnaMza iti citprasAdAMzopAdhinA bhidaate| atra sa paramAtmano'zastattatpuruSo nAma / cidguNAMzaH punarasamprasAdo brahmA nAma prdhaanmucyte| tatra paramavyonno yo'zaH sa IzAno nAma shivH| etat kAlakSetrazapradhAnamiti trayaM satyameva st| sdnupvisstttvaat| tatastata pradhAnaM kSetra nAdhiSThitaM kAlamanumavizya kSetra kSobhayan pradhAnaM saGkocya vikAzya trIn sattvarajastamoguNAna krameNAvidyA nAma kalAvidyA'bhivyaJjayantI tat triguNalakSaNaM kAlAnupraviSTaM kSetrazAdhiSThitaM pradhAnaM saMhatIkRtyAvyakta nAmAtmAnaM For Private and Personal Use Only Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 864 crk-sNhitaa| / yajaHpuruSIyaH ssrj| yo va sa svayaMbhUrbhagavAnavyaktaH paramavyomaiva vyomakezaH prthmsNhtruupH| sa evetthaM vidyA tadAzrayabrahmapuruSAdayatat pradhAnAntasaMhatarUpaH sannavyaktaM nAma sadasadAtmakamAtmA babhUva / eSa dvitIyaH saMhatarUpaH puruSaH / etadavyaktAdicatuviMzatitattvAni tathaitaccatuviMzatitattvamayaM lokaM puruSazca devanarAdikaM savvaM satyamanRtaM prAyeNAcAryA navyAH sAGkhyA upadizanti, na tu pradhAnAntAnAM sagem / AdAstu sAGkSaprastat savvamevopadiSTam / tadyathA bhuzrate--"savvabhUtAnAM kAraNamakAraNaM sattvarajastamolakSaNamaSTarUpamakhilasya jagataH sambhavaheturavyakta naam| tadekaM vahUnAM kSetrajJAnAmadhiSThAna samudra ivodakAnAM bhAvAnAm / tasmAdeva kSetrAdhiSThitAdavyaktAt tallakSaNa eva mhaanutpdyte|" ityAdikamupadiSTam / parAzareNApyetadupadiSTaM tadyathA-- "guNasAmye tatastasmin pRthAH puMsi vyvsthite| kAlaH svarUpaM rUpaM tadviSNomatreya vnnyte|| tatastat paramaM brahma paramAtmA jgnmyH| savaMgaH samvabhUtezaH sarvAtmA paramezvaraH // pradhAnaM purupazcApi pravezyAtmecchayA harim / kSobhayAmAsa samprApta sagaikAle vyayAvyaye // yathA sannidhimAtreNa gandhaH kSobhAya jaayte| manaso nopakatvAt tathAsau prmeshvrH|| sa eva kSobhako brahman kSobhyazca puruSo mtH| sa saGkocavikAzAbhyAM pradhAnasya vyavasthitaH / / guNasAmyAt tatastasmAta kssetraadhisstthitaanmune| guNavyaJjanasambhUtiH sargakAle dvijottama / pradhAnatattvasambhUtaM mahAntaM tat samANot / sAttviko rAjasazcaiva tAmasazca tridhA mhaan||" ityaadi| zeSa sabai samAnam / laiGge ca-"guNasAmye tatastasmin suvibhAge tmomye| sargakAle pradhAnasya kSetrAdhiSThitasya veN|| guNabhAvAdvAhya AtmA mahAn prAdubbabhUva ha / sUkSmeNa vRhatA so'tha hyavyaktena samAptaH // sattvodrikto mahAnagra sattvayAtraH prkaashkH| mano mahAMstu vize yamekaM tat kAraNaM smRtam // samutpannaM liGgamAtra kSetravAdhiSThitantu tt| dharmAdIni ca rUpANi tasya lokaarthhetvH|| mano mahAn matibrahmA pUvuddhiH khyaatiriishvrH| prajJA citiH smRtiH saMvijJAnaM vikharameva ca // mahAn sRSTi vikurute codyamAnaH simukssyaa| saGkalpo vyavasAyazca tasya vRttidvayaM smRtam // triguNaH sa tu vijJa yaH saattvraajstaamsH| triguNAdAjasodriktAdahaGkArastato'bhavat / / mahatA cAhataH so'bhUda bhuutaadirvaahytsttH| tasmAdeva tamodriktAdahaGkArAdajAyata // bhUtatanmAtrasagastu bhUtAdistAmasastu sH| bhUtAdistu vikuNiH zabdamAtrAM sasajja ha // AkAzaM zupiraM tasmAdutpanna zabda For Private and Personal Use Only Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / lkssnnm| AkAzaM zabdamAtraJca bhUtAdizvANot punH|| zabdamAnaM tadAkAzaM sparzamAtraM sasajja h| balavAnabhavadvAyustasya spazauM guNo mtH|| AkAzaH zabdamAvastu sparzamAtraM samAvRNot / vAyuzcApi vikurbANo rUpamAtraM sasajje ha // jyotirutpadyate vaayostdruupgunnmucyte| sparzamAtrastu vAyurve rUpamAtraM samAyaNot // jyotizcApi vikuNiM rasamAtraM sasarja h| sambhavanti tatazcApastA vai svrsaatmikaaH|| rasamAtrA apastAstu rUpamAtro'gnirAyaNot / ApazcApi vikurvanyo gandhamAtrAM ssjire|| saMghAto jAyate tAbhyastasya gandho guNo mtH| adbhiH samATatA bhUmigendhamAtraguNA tthaa|| tasmiMstasmiMstu sA mAtrA tena tanmAtratA smRtaa| avizeSavAcakakhAt avizeSAstatastu te|| eSAnkhaghorA'mUDhavAda vizeSAstu tatazca te| bhUtatanmAtraso'yaM vijJa yastu paraM param ||vaikaarikaadhngkaaraat sattvodriktAta tu saattvikH| vaikArikastu sargo'yaM yugapat saMpravartate // buddhIndriyANi paJcaiva pazca kammandriyANi c| satejasAt sAdhakAni devA vaikArikAdaza // ekAdazaM manastatra svaguNenobhayAtmakam / zrotraM vak cakSupI jitA nAsikA caiva pnycmii|| zabdAdInAmavAptyartha buddhiyuktAni vkssyti| pAdau pAyurupasthazca hastau vAk paJcamI bhavet // gativisago hyAnandaH zilpo vAkyaJca kamme tat / AkAzaH zabdamAtrastaM sparzamAtraM tadAvizat // dviguNastu tadA vAyuH shbdsprshaatmko'bhvt| rUpamAtraJcAviveza zabdasparzaguNo mrut| triguNastu tatasvagniH sazabdaspazerUpavAn // zabdasparzarUpaguNo rasamAtra samAvizat / tasmAccatuguNA hyApo vijJa yAstu rsaatmikaaH|| zabdasparzarUparasA gandhamAtramathAvizan / saMhatA gandhamAtreNa AcinvaMste mahImimAm // tasmAt paJcaguNA bhUmiH sthUlA bhUteSu shbdyte| zAntA ghorAzca mUDhAzca vizeSAstena te smRtaaH||" iti / ityetAni caturviMzatistattvAni khalvadhastAt paramavyomni paJcAzadaGgale'sau paramAtmA svayambhUbhagavAnavyaktaH zivastacaturviMzatitattvarUpasarvabhUtamayo devo bhuukhoddhbhau| evaJca lokaM sRSTvA tadbhadakAna puruSAna simRkSuH sa sarvabhUtamayaH puruSaH svAdavyaktAdicaturviMzatitattvamayAccharIrAdAdAvapaH sasarja / tatastAsvapasu tAni catuviMzatiM tattvAni vIjAnyakSipat / tatra tai-jairekamaNDamabhavat / tasminnaNDe prathamaH zarIrI puruSa eko babhUva / sa nArAyaNo nAma / taduktaM manunA-"so'bhidhyAya zarIrAt svAt sisRDhavividhAH prjaaH| apa eva sasarjAdau tAsu vIjamavAsRjat // tadaNDamabhavaDhemaM For Private and Personal Use Only Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ yajaHpuruSIyaH sahasrAMzusamaprabham / tasmin jajJe svayaM brahmA sarvalokapitAmahaH // Apo nArA iti proktA Apo vai nrsuunvH| tA yadasyAyanaM pUrva tena nArAyaNaH smRtH|| yattat kAraNamavyaktaM nityaM sadasadAtmakam / tadvisRSTaH sa puruSo loke brahmati kiityte|| tasminnaNDe sa bhagavAnuSikhA parivatsaram / svayamevAtmano dhyAnAt tadaNDamakaroda dvidhA // tAbhyAM sa zakalAbhyAJca divaM bhUmiJca nimmeme| madhye vyoma dizazcASTAvapAM sthAnazca zAzvatam // udvavarhAtmanazcaiva manaH sdsdaatmkm| manasazcApyahaGkAramabhimantAramIzvaram // mahAntamapi cAtmAnaM sarvANi triguNAni c| viSayANAM grahIta Ni zanaiH paJcendriyANi ca // teSAntvavayavAn sUkSmAn SaSNAmapyamitaujasAm / sannivezyAtmamAtrAsu sarvabhUtAni nimmme|| yanmUttAvayavAH sUkSmAstasyemAnyAzrayanti ptt| tasmAccharIramityAhustasya mUrti mniissinnH|| tadAvizanti bhUtAni mahAnti saha karmabhiH / manazcAvayavaiH sUkSmaH sarvabhUtakRdavyayam // teSAmidantu saptAnAM puruSANAM mahaujasAm / sUkSmAbhyo mUrtimAtrAbhyaH sambhavatyavyayAdvAyam // AdyAdyasya guNanveSAmavAmoti paraH prH| yo yo yAvatithazcaiSAM sa sa tAvadguNaH smRtaH ||srve SAntu sanAmAni karmANi ca pRthaka pRthak / vedazabdabhya evAdau pRthak saMsthAzca nimmeme // katminAJca devAnAM so'mRjat prANinAM prbhuH| sAdhyAnAzca gaNaM sUkSmaM yajJaJcaiva sanAtanam // agnivAyuravibhyastu trayaM brahma sanAtanam / . dudoha yazasiddhAthemRgayajuHsAmalakSaNam // kAlaM kAlavibhaktIzca nakSatrANi grhaaNstthaa| saritaH sAgarAna zailAn samAni viSamANi ca // tapo vAcaM ratiJcaiva kAmAMzca krodhameva ca / sRSTiM sasajja caivemA sraSTumicchanimAH prjaaH|| kammeNAJca virekArthaM dhamAdhammau vyavecayat / dvandva rayojayaccepAH sukhaduHkhAdibhiH prjaaH|| aNvo mAtrA vinAzinyo dazA nAntu yAH smRtaaH| tAbhiH sArddhamidaM sarca sambhavatyanupUrvazaH / / yantu karmaNi yasmin sa nyayukta prathama prabhuH / sa tadeva svayaM bheje sRjyamAnaH punaH punH| hiMsrAhiMsra mRdukrare dharmAdharmAdRtAnRte / yada yasya so'dadhAta sarge tat tasya svayamAvizat // yatharnu liGgAnyatavaH svayamevattu pyyeye| khAni khAnyabhipadyante tathA karmANi dehinH|| lokAnAntu viddhArtha mukhbaahuurupaadtH| brAhmaNaM kSatriyaM vaizyaM zudrazca nira. vatteyat // " iti| ityuktayA rItyA'NDamadhyAjjAto'sau nArAyaNo nAma mahAn brahmA sarvatattvamaya aadibhuutkhaadaadityH| sarvamevaM sUkSma suSuve tasmAt svitaa| tadyathA-tasya dakSiNapAcot pradhAnaM nAma yo'sau brahmA For Private and Personal Use Only Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / 867 sa rajoguNamAzritya sarasvatyA saha caturmukha eva satyalokastho brahmAvirvabhUva / yo'sau kSetrajJaH puruSo viSNaH sa eva sattvaguNamAzritya lakSmamA sahaiSa vaikuNThastho viNNuzcaturbhuja AvirbabhUva / kalpAntamahAkalpAntaprAkRtapralayeSvasya hRdayAda rudrAdhidaivataH kAlo mahAviSNuharirAvirbhUya rudrarUpI san saMhRtya janA Ino nAma viSNuH sannahipayethe zayAno vrtte| ityeSa eva trayo devA ityuktam / athaiSa nArAyaNo mahAn brahmA tadaNDaM dvidhA kRkhA tasyoddhe nANDakapAlena suvarNamayena svargalokamayo'NDakapAlena saptapAtAlasahitAM bhUmi nimmme| madhye dikkAlAbhyAM sahakIkRtya yadidaM dyAvApRthivyorabhyantaramantarIkSaM yavyoma tadbhavaloka nirmme| yA dik mahAbhUtasyAkAzasyAdhidevatA sAttvikAdahaGkArAbabhUva tAM kAlena nabhobhAgairekIkRtyASTau dizazca nimmeme / zAzvataJcApAM sthAnaM somamaNDalaM nimmme| evaM nirmAya sarvatattvamayAt svasya zarIrAt mana ujjhaar| taddhi sadasadAtmakaM sAttvikAhaGkArasambhUtasattvaguNabahulatriguNAnupaviSTapaJcabrahmapuruSavedAdimayakhAt / paJca brahmapuruSA manaHkriyAguNavyapadezAbhAvAt prAgasat / triguNantu saditi / evamuktaM manomayakoSavyAkhyAne-"tasya yajureva zira RgadakSiNaH pakSaH sAmottaraH pakSa Adeza AtmA'tharvAGgirasaH pucchaM pratiSTheti / " atrAdezaH sadAzivo vidyAzrayaH purussH| tsmaanmnsshcaabhimntaarmiishvraadhidaivtmhngkaarmujjhaar| tatazcaiva mahAntamapyAtmAnaM jIvasaMjJamavyaktAtmAnupraviSTamavyaktasthatriguNAnupraviSTavidyAzrayasadAzivAtmakaM prshaanmujjhaar| vijJAnamayakoSavyAkhyAne coktaM-"tasya zraddhava ziraH satyaM dakSiNaH pakSa RtamuttaraH pakSo yoga AtmA mahaH pucchaM pratiSTheti / " viSayANAM grahItRNi zrotrAdIni paJca buddhIndriyANi sarvANi khalvAhaGkArikatriguNamayAni zanaiH krmennojhaar| evamuddhateSu teSu mano'hakAramahatpazcabuddhIndriyeSu madhye teSAM SaNNAmamitaujasAmahaGkArapazcabuddhIndriyANAM sUkSmAn sUkSmAnekaikAnavayavAn tAsvAtmamAtrAsvavyaktAnupaviSTaprazAnamAtrAsu madhye khekaikasyAmAtmamAtrAyAM sannivezya savrvabhUtAni sUkSmazarIriNo nimme me| eSAM saMjJAmAha-yad yasmAt SaT teSAmahaGkArAdInAM paNNAM mUkSmA mUttAvayavA imAni vakSyamANAni mahAbhUtAdIni AzrayantIti tasmAt tasya mUttiM tasya zarIramityAhuH / yadA papNAM sUkSmAnavayavAn khalvAtmamAtrAsu sannivezayAmAsa tadA mahAnti paJca bhUtAni sadabhUtakRdavyayaM manazca sUkSmAvayavaiH sUkSma zvAvayavaiH kammebhiH paJcendriyaH pAravAdibhiH saha vizanti / For Private and Personal Use Only Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 868 crk-sNhitaa| ( yaja puruSIyaH taduktavantaM kuzikamAha tanneti zaunakiH / kasmAnmAtApitRbhyAM hi vinA SaDdhAtujo bhavet // puruSaH puruSaM gaurgAmazvo'zvantu prajAyate / mAtApitRbhavAzcoktA rogAstAvatra kAraNam // 8 // * iti paJcamahAbhUtamanaHpaJcakarmendriyapaJcabuddhIndriyAhaGkArA iti saptadazakaM liGgaM mahata AtmanaH sUkSmazarIramavyaktasyAtmanaH saha mahatASTAdazakaM linggmiti| paJca zabdAdayazca mahAbhUtasahacaritavAna pRthguktaaH| ata eva teSAM mahaujasAM saptAnAM buddhIndriyANAM paJcAnAmahaGkArasya mahato'vyaktAnupraviSTamahatazcAtmanazca sUkSmAbhyo mUttimAtrAbhyaH khalvavyayAdasmAt sUkSmazarIrAdvAyaM sthUlazarIraM sambhavatIti / tadavyaktAnupraviSTa eva mhaanaatmshbdenocyte| sa hi cetanAdhAtuH paJca mahAbhUtAnIti SaDdhAtavaH puruSasyotpatto kAraNAni rogANAJca kaarnnaani| ityevamAdyaH sAGkhaH parIkSitaH / iti // 7 // gaGgAdharaH-tadityevamuktavantaM kuzikaM hiraNyAkSaM zaunakirAha / tanneti / tatra prshnmaah-ksmaadityaadi| sUkSmazarIrI paDdhAtuH puruSo bhavatu viijdhrmaa| tasmAdeva kevalAta mAtApitRbhyAM vinA kasmAdeSa rAziH sthUlapuruSo jAto bhavet ? mAtApitRbhyAM vinA svedajA udbhijA jAyanta iti dRzyate iti cet tatrAha-puruSa ityaadi| na khalu sarve prANinaH svedajodbhijavada vinA mAtApitRbhyAM jaaynte| puruSo devanarAdistadvidhameva puruSaM prajAyate utpAdayati / na tu gAmazvaM vaa| gauzva gAM prajAyate na devanarAdipuruSamazvaM vaa| azvazcAzvaM prajAyate na devanarAdipuruSaM gAM vAnyaM veti| tasmAnmAtApiDabhavAH puruSA rogAzca mehAdayo mAtApitRbhavA uktaaH| ata eva tau mAtApitarau khalvatra puruSotpattau rogotpattau ca kAraNam / tadyathA--mAtApitroH cakrapANiH--kuzika iti hiraNyAkSasya nAma / kasmAdityAkSepe, mAtApitranapekSitve sarvaprANipu eDa,dhAtusamudAyasya vidyamAnatvena narago'zvAdibhedo na syAditi bhAvaH / hetvantaramAhapitrayA mehAdayazcoktA iti ;-pitRto'patyaM gacchantIti pitrayAH, Adizabdena kuSThArza-prabhRtayo prAyAH ; svapakSaM darzayati-tAvatra kAraNamiti, tau mAtApitarau // 8 // * puruSaH puruSAd gaurizvAdazvaH prjaayte| pitryA mehAdayazcoktA rogAstAvatra kAraNam // iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAya:] suutrsthaanm| 866 'bhadrakApyastu netyAha na hyandho'ndha prjaayte| mAtApitrorapi ca te prAgutpattina jAyate * // karmajastu mato jantuH karmajAstasya cAmayAH / na hAte kammaNo janma rogANAM puruSasya vA // 6 // aduSTArtavaretasoH RtukAle mAturaduSTagarbhAzayAyAH pitrA saha saMyuktAyA garbhAzayagataM reto yadAttavena saMyuktaM bhavati tadA SaDdhAtuH sUkSmazarIrI vIjadhAnta. garbhamavakramya pravizya pUrvamAkAzAdIn paJcamahAbhUtAkhyAn dhAtUna sRjati / tataH pitRjazukragatapaJcamahAbhUtamAtRzoNitagatapaJcamahAbhUtamAtRbhuktagatapaJcamahA. bhUtAni cetyevaM caturvidhapaJcAkAzAdidhAtavaH sUkSmazarIrI cAtmeti SaDbhyo jAyate puruSastebhya eva ca rogA AdivalapravRttAH kuSThArzaHprabhRtayaH zukrazoNitadoSAnvayAH pitRjAzca mAtRjAzceti dvidhA // 8 // gaGgAdharaH-iti zaunakivacanaM zrutvA bhadrakApyastu tnnetyaah| kasmAt ? na hyandho'ndhaM prajAyate iti| hi yasmAdandho nAndhaM puruSaH puruSaM gaurgAmazvo vAzvaM prjaayte| tasmAnna mAtApitRbhavA raashipurussaaH| api ca te tava mAtApitroH prAgutpattine yujyte| tayorapi mAtApitarau, tayorapi mAtApitarAvityevaM vIjabhUtayostayoramAtApitRbhavasamantareNopapattine syAditi / satyam / vIjabhUtau mAtApitarau na mAtApitRjau bhvtH| taduktaM manunA tatra nArAyaNasyotpattiraNDamadhyato darzitA tena nArAyaNena ca sRSTAni zUdrAntAni sUkSmANi darzitAni sthUlapuruSasargazcoktaH-"dvidhA kRkhAtmano dehamaDhena puruSo'bhavat / addhena nArI tasyAM sa virAjamasRjat prabhuH // tapastapvA'mRjadayantu sa svayaM puruSo viraatt| taM mAM vittAsya savvasya sRSTAraM dvijsttmaaH||" iti / evaM tarhi cAmAtApitRjazca sa vIjapuruSo nArAyaNa ityanekAnto nAzaGkAH sa hi na rAzisaMzaH purussH| virADAdayastu rAzipuruSA ityevamupapattau cAha(devanarAdi vizeSopapattirnasyAt tasmAducyate ) krmjsvityaadi| jantustu cakrapANiH-na hyandha ityaadi| mAtApitRkAraNatve'ndhena jAto'ndhaH syAdityarthaH / hetvntrmaah-maataapitrorpiityaadi| te tava mAtApitRkAraNavAdinaH, prAgiti sargAdau niHzarIriNi mAtApitrorutpattirna syAt, sargAdau niHzarIriNyAdibhUtayormAtApitrorabhAvAdutpAdo nopapanna iti bhAva: // 9 // * yujyate iti dvitIyaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| yajaHpuruSIyaH bharadvAjastu netyAha karttA pUrva hi kammaNaH / dRSTaM na cAkRtaM kamma yasya syAt puruSaH phalam // sarva eva karmajaH shubhaashubhkrmphldvjH| tasya ca rogAH karmajA eva / kasmAt ? tata Aha-na hyata ityAdi / hi yasmAt karmaNaH zubhAzubhalakSaNAdvAGmanaHzarIrArambhAda vaidhAvaidhAhate puruSasya rogANAM vA na janma syaat| kamme hi sadyaHphalaM kAlAntaraphalazca / sadyaHphalamAhArAcArAdi. kAlAntaraphalazca tathA yazAdivaidhamavaidhaJca pApakarmeti // 9 // gaGgAdharaH- tadbhadrakApyavacanaM zrukhA tannetyAha bharadvAjaH kumaarshiraaH| kasmAt 1 karttA pUrva hi karmaNa ityAdi / hi yasmAt kammaNaH pUrva rAzipuruSaH kAsti sa kuto jAtaH? nanvastyakRtaM prasiddha karma tataH puruSo jAyata iti cet ttrocyte-dRssttmityaadi| yasya karmaNaH phalaM puruSaH syAt punajjanma puruSasya syAt tat kamme na khalvakRtaM yogibhidRSTaM kamrmaNaH kattuM stasya janma kutaH karma syAnna ca kimapi pUrva tat purussennaakRtmsti| tasmAnna kammaMjaH purussH| satyaJca tt| yaH puruSaH prathamo jAtastasya tatprathamajanmano heturnArAyaNakRtameva daivaM na svkRtm| tatra janmani yata svakRtaM kamma tatphalaM tasya punrjnm| tasmAt kammejaH purussH| uktaJcaitat manunA taddarzitamagra-"sarveSAntu sa nAmAni karmANi ca pRthak pRthak" ityArabhya "kammeNAJca vivekArtha dhamAdhammau vyavecayat" ityaadinaa| tathA cAsau nArAyaNo mahAn brahmA mUkSmazarIriNaH puruSAn sRSTvA pRthaka pRthaka nAmAni devanarapazupakSiprabhRtIni teSAM nAmAni karmANi devAnAM narANAM pazupakSyAdInAM pRthaka pRthak nimmeme / tatra hiMsAhiMsamRduradhammAdhammasatyAnRtAdidvandvakarmANi sRSTvA yasmin karmaNi .yaM sUkSma puruSaM tat prathamasargakAle niyuktvaan| sa pumAna punaHpunarjAyamAnaH svayameva tat kamma bhajate / tacca karma taM svayamAvizati / tat kammaNAzca phalasya vivecanArtha dhamAdhammo sa nArAyaNo vivecayAJcakAra / iti tannArAyaNabrahmaNA kRtakarmavazAjAtaH paruSo devanarAdi cakrapANi:-kartA pUrva hiityaadi| karmaNaH pUrva kartA bhavatIti zeSaH, yena karmaNA sa puruSaH karttavyaH, tasya karmaNaH puruSapUrvabhAvikatvAt kAraNatvaM svIkartavyam, tatazca sa ceda vinA karma puruSo'bhUta, kathaM puruSasya karma kAraNamiti bhAvaH ; atha zaGkayate-akRtamevAdI puruSajanaka karma bhaviSyatItyAha-vRSTaM na cetyaadi| akRtaM karma na dRSTaM pramANena nopalabdham For Private and Personal Use Only Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAya: sUtrasthAnam / 871 bhAvahetuH svabhAvastu vyAdhInAM puruSasya ca / kharadravacalo NatvaM tejo'ntAnAM tathaiva hi // 10 // kAGkAyanastu netyAha na hyArambhaphala bhvet|| bhavet svabhAvAda bhAvAnAmasiddhiH siddhireva ca // sraSTA tvamitasaGkalpo brahmApatyaM prjaaptiH| cetanAcetanasyAyaM kAraNaM * sukhduHkhyoH|| 11 // yoniSu brAhmaNAdivarNatayA jAto'pi kazciddhiMsaH kazcidahiMsaH kazcinmRduH kazcit krUraH kazciddhArmikaH kazcidadhAmmikaH kazcit satyavAdI kazcinmithyAvAdItyevamAdi vizeSo bhvti| ityevaJceducyate tatrAha-bhAvaheturityAdi / yo'sau prathamasarge nArAyaNena hiMsAhiMsAdibhiyoM niyuktaH sa khalu hiMsAdiko dharmaH svabhAva ucyate / na karma / sa eva svabhAvo nAma puruSasya bhAvaheturvyAdhInAJca bhAvaheturiti / tatra dRSTAntaH-kharetyAdi / hi yasmAd yathaiva tejo'ntAnAM bhUjalAnilatejasa krameNa kharakhAdayaH svabhAvAH Adisarge tathaiva sRSTakhAt // 10 // gaGgAdharaH-tadbharadvAjavacanaM zrukhA kAGkAyano tanne tyAha vAhIkabhiSak / kasmAt ? tata Aha-na hyArambhetyAdi / hi yasmAdiha puruSeNArabhyate yadayat kampre tasya tasyaivArambhasya zubhasyAzubhasya vA tathAvidhaM zubhamazubhaM vA phalaM bhve| na svabhAvAdeva bhAvAnAM zubhAzubhAnAM siddhirasiddhirvA bhavet / tasmAna svabhAvajaH puruSaH svabhAvajA vyAdhayaH / kiM tarhi tayoH kAraNamiti ? ata Aha-sRSTA khityaadi| amitasaGkalpo brahmA'sau nArAyaNaH prajApatirapatyaM saSTA yathA sUkSmazarIriNAM saSTA tathA rAzisaMzamapatyazca saSTA ityarthaH, yasmAt zubhAzubhakarma kriyAjanyameva dharmAdharmarUpaM sarva bhavatIti bhAvaH ; bhAvaheturutpattihetuH / svAbhAvikatve dRshaantmaah-khretyaadi| tejo'ntAnAmiti "kharadravacaloSNatvaM bhUjalAnilatejasAm" ityAdi vakSyamANakrameNa bhavet // 10 // cakrapANiH-svabhAvAdityatrAdau 'yadi" ityadhyAharttavyam, tena yadi svabhAvAdeva bhAvAnAM vikArazarIrAdInAM siddhayasiddhI bhavataH, tadA ArambhaphalaM na bhavet, svAbhAvikatvAd bhAvAnAm ; ya ime lokazAstrasiddhA yAgakRSyadhyayanAdyArambhAste niSprayojanA bhaveyurakAraNatvAdityarthaH / sraSTetyAdau-jagataH sukhaduHkhayozca srapA prajApatiriti yojanA ; sa ca brahmaNo'patyam ; amita. * cetanAcetanasyAsya jagata iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 872 crk-sNhitaa| [ yajaHpuruSIyA tanneti bhikSurAtra yo na hyapatyaM prajApatiH / prajAhitaiSI satataM duHkhairyu yAdasAdhuvat // kAlajaH puruSastyeva kAlajAstasya caamyaaH| jagat kAlavazaM sarva kAlaH sarvatra kAraNam // 12 // tatharSINAM vivadatAmuvAcedaM punrvsuH| maivaM rocata tattvaM hi duSprApyaM * pakSasaMzrayAt // prathamamarddhana nArI bhUlArddhana puruSo bhUvA virAjamasRjadityevaM prAgdazitaM mnuuktmiti| tathA cetanAcetanasya devanarAdeTe kSAdezca jagataH sukhaduHkhayozcAyaM brahmA sRSTA / sukhamArogya duHkhaM vikaarH| tanmanUktaM prAgadarzitam-'dvandvarayojayaccemAH sukhaduHkhAdibhiH prajAH' iti| prathamasarga eva sukhaduHkhAdiyuktAH prajAH sUkSmA brahmaNA sRSTA iti // 11 // - gaGgAdharaH-tat kAGkAyanavacanaM zrukhA Atreyo bhikSustanna ityAha / kasmAt ? tata Aha-na hyptymityaadi| prajAhitaiSI prajApatirbrahmA hi yasmAdasAdhuvat satatamapatyaM duHkhaine yujyAt / yacca manunoktaM dvandvaH sukhaduHkhAdibhirimAH prajA ayojayaditi, tadAdisarge' samazarIriprajAH sukhduHkhaadidvndvbhaakshiiltaabhiryojyditi| yo hitamAcaret sa sukhaM bhuJjIta yasvahitaM sa duHkhmiti| tasmAttu brahmA prathamamapatyaM virAja vinA nAnyadapatyaM sRjati na ca rogasya kaarnnmiti| tahiM kasmAt puruSo jAyate kasmAdvA tasya rogA iti ? ata Aha-kAlaja ityaadi| puruSaH kAlajaH kaalvishessaajjaayte| tasyAmayAzca kAlajAH kaalaajaaynte| jagat sabai kAlavazam / tasmAt savvatraiva kAlaH kAraNaM bhavati // 12 // gaGgAdharaH-tatharSINAM vivadatAM niruktarUpeNa vivadamAnAnAmRSINAM pArIkSiprabhRtInAM vivAdaM zrutvA punavvasurAtreya idmuvaac| kimuvAca tadAhasaGkalpa iti yugapadaparimitasthAvarajaGgamarUpakAryakartRtvenAparimitatajananasaGkalpa ityarthaH / asAdhuvadityasAdhurivApatyadrohakArI // 11 // 12 // cakrapANiH-pakSasaMzrayAditi rAgataH pakSasaMgrahAt ; nizcitAniveti paramArthato'nizcitA eva, paraM pakSarAgAt buddhiprakarSAnnizcitA ivAbhidhIyante pakSA ityarthaH / pakSAntamiti samyagAva * rocata ityatra vocata tathA duSprApyamityatra duSprApam iti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / vAdAn saprativAdAMzca vadanto nizcitAniva / pakSAntaM naiva gacchanti tilapIr3akagatau // muktavaivaM vAda saMghaTTamadhyAtmamanucintyatAm / nAvivRte tamaHskandhe jJaye jJAnaM pravarttate // yeSAmeva hi bhAvAnAM sampat saMjanayennaram | teSAmeva vipAdhIn vividhAn samudIrayet // 13 // 873 maivaM rocata / evaM bhavanto mA rocata / kasmAditi ? ata Aha--- tattva hItyAdi / hi yasmAt tattvaM yAthArthya pakSasaMzrayAt duSprApyaM bhavati / kasmAditi ? ata Aha-- vAdAnityAdi / yasmAda vAdinaH samativAdAna vAdAMzca nizcitAni vadanto naiva pakSAntaM gacchanti / tilapIDakavadgatau / yathA tilapIDakastilAnAM gatau naivAntaM gacchati / tasmAdevaM vAdasaMvaddhaM tamaHskandhakA muktvA'dhyAtmyamAtmAnamadhikRtya bhavadbhiranucintyatAm / kasmAditi ? ata Aha---nAvidhUta ityAdi / hi yasmAdavidhUte tamaHskandhe sati zaye'rthe jJAnaM na pravarttate / pravarttate tu khalu vidhUta eva sati tamaHskandhe / iti / For Private and Personal Use Only / / ityevamuktvA punarvvasuH svayamatra tattvamAha - yeSAmityAdi / yeSAM bhAvAnAM sampata khalvavaiguNyaM naraM saMjanayet teSAmeva bhAvAnAM vipat khalu vaiguNyaM vividhAn vyAdhIna samudIrayet saMjanayeta / avyApannA hote bhAvAH khalu naraM saMjanayanti / AtmA ca manazca rasazca SaDvAtukaca mAtApitarau ca kamme ca svabhAvazca brahmA ca kAlazceti / vyApannAzcaite tasya narasya vividhAn vyAdhIn saMjanayanti | na vyApanna eSAmekaiko bhAvo naraM saMjanayati / vyApanno vApyekaiko vyAdhIn saMjanayatIti / tatrAtmanaH sampat khalu paralokabhogAvasAnaM janmakAraNIbhUta kamme kalapariNAmazca / tato jAtasyAtmano vyApata khalvazubhakamme kalAkramajAtasvabhAvavizeSaH / tatazca prajJAparAdhAd dhIdhRtidhAraNarUpaM pakSAntam; tilapIr3akastailArthaM yantroparisthito manuSyaH, tilapIr3ako yathA, - gatau gamane sati gamyadezAprAptayA cAntaM nAsAdayati, punastatraiva bhramaNAt; tathA - pakSasaMzrayAd vAdino'pItyarthaH ; saGghaTTo'nyonyapIr3ako melakaH; adhyAtmaM tattvam; skandhaH samUhaH; pakSarAga ceha tattvajJAnapratibandhakatvena 'tamaHskandhaH' ucyate / siddhAntamAha-yeSAmityAdi 1 yeSA Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 874 crk-sNhitaa| ( yaja puruSIya: smRtibhraMzAdayathArthamicchA bhavatItyevamAtmano vyApadi manovyApadayathAvataprattibhavati / Atmasampadi tu yathAvata manaHprattiH syAditi manasaH smpt| rasavyApata punrsaatmyaahaarkRtdossH| SadhAtukaso vyApata khalvAdisarge hiMsAhiMsAdisvabhAvayogaH paralokabhogAnavazeSaprayuktagarbhAnavakrAntiprabhRtiH / mAtRvyApat-duSTAttaivagarbhAzayayonibhAvaH / aptyjnnkmmephlsyaapybhaavaasausstthce| pitRvyApacca te duSTazukratA c| kammeNo vyApat tu-asamyakakRtatA puuvvjnmni| svbhaavvyaapt--puurvkRtttkrmphlvyaapjjaatsvbhaavtaa| vidhaatuaapt-aythaavtkRtpuurvjnmkrmphlaaytttaa| kAlavyApata punaH-kRtayugAdisvabhAvAta krameNa vastUnAM rasavIyya vipaakprbhaavhaaskRtsvbhaavsttsvbhaavvaipriitynyc| tataH krameNa pusAM balavIryaparAkramazIlAcArazaucavidyAbuddhidehendriyazaktiprabhRtInAM haanibhvti| azubhakSaNatA ca kaalvyaapt| ityevaM vyApanneSvAtmAdiSu vyasteSu samasteSu yathAhe vyAdhayaH syuH| avyApanneSu teSu savvasampadupetaH puruSo jaayte| samasteSu vyasteSu tu yathAtathaM sampadupetaH syAditi yajjaH puruSo na tajjAstasya vyAdhaya iti siddhaantH| __ athAtra vayamAzaGkAmahe / zrUyate yadayajuvedIyataittirIyazAkhAyAm upaniSadi bhRguvallyAm-IzvarAdeva khalu vyomakezAt paramAtmano brahmaNo bhUtAnAM jnmaadi| na ca tasya vyaapdsti| katham ? tahi yeSAM bhAvAnAM sampannaraM saMjanayet teSAM vyApadvividhAn vyAdhIna sNjnyediti| tadyathA bhRguvallyAM zrutiH- "bhaguvai vAruNivaruNaM pitrmupssaar| adhIhi bhagavo brahmati / tasmA etat provAca / annaM prANaM cakSuH zrotraM mano vAcamiti / taM hovAca yato vA imAni bhatAni jAyante yena jAtAni jIvanti yat prayantyabhisaMvizanti tadvijijJAsasva tadabrahmati / sa tpo'tpyt| sa tapastapvA'nnaM brahmati vyjaanaat| annAddhava khalvimAni bhUtAni jaaynte| annena jAtAni jiivnti| annaM prayantyabhisaMvizantIti / tadvijJAya punareva varuNaM pitrmupssaar| adhIhi bhagavo brahma ti| taM hovAca tapasA brahma vijishaasv| tapo brhmti| sa tpo'tpyt| sa tapastapvA prANo brahmati vyjaanaat| prANAddhava khalvimAni bhUtAni jaaynte| prANena jAtAni jiivnti| prANaM prayantyabhisaMvizantIti / tadvizAya punareva varuNaM miti yajjAtIyAnAM, te ca mahAbhUtAdayaH ; tena mahAbhUtatvenaiva vAtAdInAM grahaNam ; sampaditi For Private and Personal Use Only Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / 873 pitrmupssaar| adhIhi bhagavo brahmati / taM hovAca / tapasA brahma vijishaasv| tapo brahmati / sa tpo'tpyt| sa tapastapkhA mano brahmati vyjaanaat| manaso heva khalvimAni bhUtAni jAyante manasA jAtAni jIvanti / manaH prayantyabhisaMvizantIti / tadvizAya punareva varuNaM pitrmupssaar| adhIhi bhagavo brahma ti| taM hovAca tapasA brahma vijizAsava / tapo brahma ti| sa tpo'tpyt| sa tapastapsA vijJAnaM brahma ti vyajAnAt / vijJAnAddhava khalvimAni bhUtAni jaaynte| vijJAnena jAtAni jIvanti / vijJAnaM prayantyabhisaMvizantIti / tadvijJAya punareva varuNaM pitaramupasasAra / adhIhi bhagavo brahma ti| taM hovAca tapasA brahma vijishaaskh| tapo brahma ti| sa tapo'napyata / sa tapastakhAnando brahma ti vyajAnAt / AnandAghava khalvimAni bhUtAni jaaynte| Anandena jAtAni jIvanti / Ananda pryntybhisNvishntiiti| saiSA bhArgavI vAruNI vidyA parame vyoman prtisstthitaa| ya evaM vedetyAdi / " atra parame vyoman pratiSThitetyupasaMhAravacanena zukrazoNitArambhakAnaprANamanovijJAnAnAM bhUtajanmajIvanAdikAraNatvaM nirAkRtya paravyomarUpasya paramAtmana Izvarasya vyomakezasyoktastasya nirvikArasya vyApannaM smbhvti| kathaM yajaH puruSastajA na tasya vyAdhaya iti syaat| iti khasmAkamAzaGkati / ___ atrocyate tttvvidbhiH| uktaM zvetAzvataropaniSadi-"na tasya kArya karaNazca vidyate na tatsamazcApyadhikazca dRshyte| parAsya zaktivividhaiva zrUyate svAbhAvikI jJAnavalakriyA ca / " iti / tathA-"niSkalaM niSkriya zAntaM niravadya niraJjanam / amRtasya paraM setu dagdhendhanamivAnalam // " zaraNamahaM prapadya iti puucauktnaanvyH| iti| tasya paramavyomnaH zivasya paramAtmanaH khalu kAyyAbhAvo nisskriytvaat| vAGamanaHzarIraprattirUpakriyAbhAvAt tasya kAryAbhAva uktH| punazcoktastatraiva-"sa vizvakRdvizvavidAtmayoniza: kAlakAro'guNI sarva vidyH| pradhAnakSetrapatiguNezaH saMsAramokSasthitibandhahetuH // " iti mantre vishvkRditi| tathA tatrava"chandAMsi yazAH kavayo vratAni bhUtaM bhavyaM yacca vedA vdnti| yasmAnmAyI sRjate vizvametat tasmiMzcAnyo mAyayA saniruddhaH" / iti mantreNa mAyAviziSTa prazasta guNatA ; naramiti saMyogipuruSam, vipaditi vaiguNyaM, sasudIrayediti jnyet| eteSAJca RSivAdAnAM kathanaM pUrvapakSasiddhAntazravaNena ziSyasandehanivRttyartham // 13 // For Private and Personal Use Only Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 876 crk-sNhitaa| ( yajjaHpuruSIyaH etadvizvaM sRjate iti coktm| tasmAt svayaM kizcidapi na karotIti tasya na kaavymsti| zAnabalakriyAbhiH zaktibhivizvaM kriyata iti tacchaktimattvAdvizvakRdityuktam / tadyathA--atiparamasUkSmadhvanyAdiprabhAvaguNavatI atiparamavyomarUpA zaktireva mUlaM brhm| tat pAka sargAt kriyAguNavyapadezAbhAvAdasadeva st| tat tejo'sRjt| tattejo'po'mRjat / tA Apo'nnam asRjanta iti tiso devatAH sRSTvA tAbhiviziSTA'sAvajA zaktilauhitazuklakRSNavadAbhAsA'tisUkSmadhvanyavaruddhA'tisUkSmavyomarUpA vaagbbhuuv| sA khalu sarvANi gAyati ca trAyate ca saMsArAditi gAyattI nAma mahAmAyA zaktiH / sA punaH zAntirvidyA pratiSThA nivRttiriti catasaH zaktayo bhUtvaikIbhya taccaturgrahaH paramavyomarUpaH paramAtmA vyomakezaH zivo babhUva / sa caanntshktimaan| tasya svAbhAvikyastisaH zaktayo jJAnazaktiricchAzaktiH kriyaashktishceti| tataH paramAtmA zivaH paramavyomarUpa Atmayonibrahmayonizcetyuktam / tathA coktaM zvetAzvataropanipadi-"brahmavAhino vadanti / kiM kAraNaM brahma kutaH sma jAtA jIvAma kena ka ca smmtisstthitaaH| adhiSThitAH kena sukhetareSu vartAmahe brahmavido vyavasyam // kAlaH svabhAvo niyatiyedRcchA bhUtAni yoniH puruSeti cintaa| saMyoga eSAM na tu AtmabhAvAdAtmApyanIzaH sukhduHkhhetoH|| te dhyAnayogAnugatA apazyan devAtmazaktiM svaguNainigar3hAm / yaH kAraNAni nikhilAni tAni kAlAtmayuktAnyadhitiSThatyekaH // " iti kAlAdInAmekaikasya janmAdikAraNakhAbhAvena brahmavaM nirAkRtya devasya paramavyomnaH zivasyAtmA yA zaktistasyAH sarveSAM janmAdikAraNavAdabrahmavamuktam / saivAjA savvaM sasajjeMti coktam---"ajAmekAM lohitazuklakRSNAM baDhIH prajAH sRjamAnAM sarUpAm / ajo hya ko juSamANo'nuzete jahAtyenAM bhuktabhAgAmajo'nyaH / " iti / chAndogyopaniSadi coktam-"gAyatrI vA idaM sarvaM bhUtaM yadidaM kishc| vAgvai gAyatrI vAgvai sarvabhUtaM gAyati ca trAyate ceti / " tadyathA tadapyuktaM tatraiva-"seyaM devataikSata hantAhamimAstiso devatA anena jIvenAtmanAnupravizya nAmarUpe vyAkaravANIti / tAsAM trivRtaM tritamekaikAM karavANIti c| seyaM devatemAstiso devatA anena jIvenAtmanAnupravizya nAmarUpe vyakarot tAsAM trivRtaM tritamekaikAmakaroditi gAyattI zivecchayaikIbhUya zivena saha sarva ssjjeti|" nanvevaM tahiM gAyattatAH paramAtmAdi saveM jAtaM kathaM yato vA imAni bhUtAni jAyante ityAdi vidyA parame vyomni For Private and Personal Use Only Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / 877 AtraM yasya bhagavato vacanamanunizamya punarapi vAmakaH kAzipatiruvAca bhgvntmaatreym| bhagavan / sampattinimittajasya puruSasya vipattinimittajAnAJca rogANAM kimabhivRddhikAraNaM bhavatIti ? tamuvAca bhagavAnAtra yaH-hitAhAropayoga eka eva puruSasyAbhivRddhikaro bhavati, ahitAhAropayogaH punavyAdhinimittamiti // 14 // paramAtmani pratiSThAM gaccha tIti cet ? n| paramavyomno hi janmAdivyavacchedAtham imAnItyuktam / imAni hi bhUtAni gAyacyA viziSTAt paramavyomnaH shivaajaaynte| etajajJApanArthaM puuvmuktm| tasmA etat provAca-annaM pANaM cakSuH zrotraM mano vAcamiti / zaktibrahma hi atimUkSmadhvanyAdimadatiparamavyomarUpakhAt zrotraM brahma tejazcakSurApaH prANo'nnamannaM gAyattI vAk svayaM mana iti saMhatarUpaM paramavyoma khalvannena sarva bibhradannaM vizvambharaH prANena prANana prANazcakSuSA pazyaMzcakSuH zrotreNa zRNvan zrotraM svayaM manvAno mano vAcA vadana vAk paramAtmeti / tasya tejo'bannAnyaMzAH pariNAminasteSAM vaiguNyamadharmAdbhavati sampat punarmAt / tasmAda yajaH puruSastajjA na tasya vyAdhaya iti // 13 // gaGgAdharaH-ityetadvacanaM bhagavata Atreyasya punarvasoH zrukhA kAzipativAmakaH punarapyuvAca bhagavantamAtreyaM punavvesum / bhagavan bhoH punarvaso tAvadutpattikAraNAnAm sampattinimittajasya puruSasyAbhiddhikAraNaM kiM bhavati ? tathA tAvat kAraNAnAM vyApattinimittajAnAJca rogANAmabhivRddhikAraNaM kiM bhavati ? iti / evaM pRSTavantaM taM kAzipatiM. vAmakamAtreya uvAca / tad yathA-hitA. haaretyaadi| eka eva hitAhAropayogaH puruSasyAbhivRddhikaro bhavati / eka evAhitAhAropayogaH punAdhInAmutpattya middhinimittaM bhavatIti / cakrapANiH-hitAhAropayoga eka evetyavadhAraNenAnyAprAdhAnyaM darzayati, nAnyapratiSedham / AcArasya svapnAdeH kAraNatvena tathA zabdAdInAmapi kAraNatvAt ; vyAdhinimittamiti vyAdhyabhivRddhi nimittaM madhyapadalopAjjJeyaM, abhivRddhikAraNasyaiva pRSTatvAt, tathAhitAhArasya yada vyAdhinimittatvaM, tasya "teSAmeva vipada vyAdhIn vividhAn samudIrayed" ityanenaivoktatvAt ; kiMvA For Private and Personal Use Only Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 878 crk-sNhitaa| [yajjApuruSIyaH ____ evaMvAdinaM bhagavantamAtra yamagniveza uvAca---kathamiha bhagavan hitAhitAnAmAhArajAtAnAM lkssnnmnpvaadmbhijaaniiyaam| hitasamAkhyAtAnAJcaiva hyAhArajAtAnAmahita. samAkhyAtAnAJca mAtrAkAlakriyAbhUmidehadoSapuruzavasthAntareSu viparItakAritvamupalabhAmaha iti // 15 // tathA ca garbhiNyA hitAhAropayogAdarogameva puruSotpattirabhivRddhizca / ahitAhAropayogAt sarogaM grbhsyaabhivRddhibhvti| evaM jAtasya hitAhAropayogAdarogaM puruSo'bhivarddhate rogAzvAhitAhArAdutpadyante'bhivartante ceti // 14 // gaGgAdharaH-evaM vAdinaM bhagavantamAtreyaM guru punarvasumagniveza uvAca / kthmityaadi| bhagavana guro hitAhitAnAmAhArajAtAnAmanapavAdaM lakSaNamapavAdahInaM lakSaNaM kathaM vymbhijaaniiyaameti| atha yena hitaM bhavati taddhitalakSaNaM yenAhitaM syAt tadahitalakSaNamiti / ___ kastatra saMzaya iti ? ata aah-hitsmaakhyaataanaanycaivetyaadi| hitasamAkhyAtAnAJcaivAhArasamUhAnAmahitasamAkhyAtAnAJca mAtrAdiSu viparItakArikhamahitakArikhamupalabhAmaha iti| tadyathA- raktazAlyAdimudgAdInAm ekAntahitAnAzca hiinaatimaatraabhyaamupyogaat| kAlAntareSu nvkhaatipuraannkhkaaledhuupyogaat| kriyAntareSu virecana kriyaadissuupyogaat| bhUmyantareSvAnUpadezabhUmyUparabhUmiSu jaataanaamupyogaat| dehAntareSu lngghniiydehessuupyogaat| doSAntareSu shuulaadyaarmbhkdossessuupyogaat| puruSAntareSu lkhniiyaadissuupyogaat| avasthAntareSu mumUSvAdyavasthAyAmahitakArikhamupa vyAdhinimittazabdena sAmAnyena janako varddhazca heturucyte| anapavAdamityayabhicAri / hitaahaardrjnyaantaahetumaah-hitsmaakhyaataanaamityaadi| viparItakAritvamiti pathyasyApathyatvaM mAtrAdivazAd bhavati, tatra pathyA raktazAlyAdayo'timAtrA hInamAtrA vA mAtrAdoSAdapathyA bhavanti ; tathA kAlavazAt ta eva zAlyAdayo laghutvAd balavadagnInAM hemante na hitAH ; kAlazabdena ceha nitya eva kAlo gRhyate, Avasthikasya puruSAvasthAzabdena gRhItatvAt / kriyA tu saMskaraNaM, tena ca raktazAlyAdirasamyasvinnatvAprasrutatvAdinA odanadoSeNAhito bhavati ; tathA sa eva bhUmisambandhAdAnUpadezajaH san apathyo bhavati, taza dehApekSayA medasvino raktazAlila tayA na hito bhavati, taduktam,-"guru cAtarpaNanceSTaM sthUlAnAM karzanaM prati" For Private and Personal Use Only Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 25 adhyAyaH ] www.kobatirth.org sUtrasthAnam / 876 tamuvAca bhagavAnAtre yaH -- yadAhArajAtamagniveza samAMzcaiva zarIradhAtUn prakRtau sthApayati viSamAMzca samIkarotyetaddhitaM viddhi / viparItama hita me taddhitAhitalakSaNamanapavAdaM bhavati / evaMvAdinaM bhagavantamAtra yamagniveza uvAca - bhagavan na letadeva - mupadiSTaM bhUyiSThakalpAH sarvvabhiSajo vijJAtyanti // 16 // labhAmaha iti / evamahitasamAkhyAtAnAJzcAhArajAtAnAM mAtrAkAlAdyantareSUpayogAdviparItakAritvaM hitakAritvamupalabhAmaha iti // 15 // gaGgAdharaH - evamuktavantaM tamagnivezaM bhagavAnAtreyo hitAhitAnAmAhAra jAtAnAmanapavAdalakSaNamuvAca / tadyathA - yadAhAretyAdi / bho agniveza ! yadeva AhArajAtaM samyagayuktaM samAn zarIrAdhAtUna prakRtau sAmyAvasthAyAM sthApayati viSamAMzca zarIradhAtUn samIkaroti, tadAhArajAtaM hitaM viddhi / yaccaitadviparItamAhArajAtaM samyagasamyak ca yuktamapi samAn zarIradhAtUna viSamIkaroti viSamAMzca zarIradhAtUn na samIkaroti tadahitaM viddhi / ityetaddhitAhitalakSaNamanapavAdaM bhavati / nAsti tadapa vajrjjayitvA'nyo vAdo'sya kazcidityanapavAdaH / sAmAnyato vizeSavacanamapavAdaH / ( evamityAdi / yadAhArajAtamityAdinoktavantamAtreya punasumagniveza uvAca ) nanvevamapi copadezamAtreNa kimAhArajAtaM dravyato guNataH kammataH sarvvAvayavatazca sarvvabhiSagabhirviditaM bhavatIti ? ata ucyate - na tvetadityAdi / bhUyiSThakalpAH prAyeNa savrvvabhiSaja etadAhArajAtaM hitamahitamevaMprakAreNopadiSTaM na hitAhitaM vizAsyanti // 16 // iti ; tathA sa eva doSe vAyAvahitaH, dopazabdena vyAdhirapi grahItavyaH / tathA puruSa bAlyAvasthAyAM zleSmapradhAnAyAM tiktAdi pathyam, tat tu vArddhakye vRddhavAte na pathyam / avasthAntarazabdazca mAtrAdibhiH pratyekaM sambadhyate; evamahitasyApi mAtrAdiparigraheNa hitatvamunne Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tavyam || 14|15 // ; cakrapANiH - siddhAntayati - yadAhArajAtamityAdi / anena ca granthena hitAhitatvaM na svarUpeNa bhAvAnAm, kintu mAtrAdisavyapekSamiti darzitaM syAt / na tvityAdi / -- - etaditi hitAhitam ; evamuddiSTamiti " yadAhArajAtam' ityAdilakSaNoddiSTam vijJAsyanti na khiti sambandhaH ; etasmin hitAhitalakSaNe mAtrAdyavasthAntarajJAnaM vinA na hitatvamahitatvaM vA hitAnAM raktazAlyAdInAmahitAnAM yavakAdInAJca jJAtuM pAte, mAtrAdyavasthAyAzca durjJAnatvena sarvvavaidyA jJAtumakSamA iti // 16 // For Private and Personal Use Only Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 880 crk-sNhitaa| [ yajApuruSIyaH tamuvAca bhagavAnAtra yH| yeSAM hi viditamAhArajAtamagniveza guNato dravyataH kammataH sAkyavazazca mAtrAdayo bhAvAsta etadevamupadiSTaM vijJAtumutsaheran / yathA tu khalvetadevamupadiSTaM bhUyiSThakalpAH sarva eva bhiSajo vijJAsyanti tathaiva tdupdekssyaamH| mAtrAdIn sarvAnudAharantu * / teSAM hi bahuvidhA vikalpA bhavanti // 17 // gaGgAdharaH-tahi caivamupadiSTaM ke bhiSajo hitAhitaM vijJAsya-tIti ? ata ucyate-yeSAM hiityaadi| yeSAM bhijAM gugato dravyataH karmataH sarvAvayavazazcAhArajAtaM viditaM, viditAzca yeSAM tasya mAtrAdayo bhAvA mAtrAkAlakriyAbhUmidehadoSaparuSAvasthAntarANi, te bhipaja evaMprakAreNa samAn dhAtUn prakRtau sthApayati viSamAMzca samIkaroti yadAhArajAtaM taddhitaM tadviparItamahitamityevaMprakAreNopadiSTametaddhitAhitaM vijnyaatumutshern| yeSAM guNAdito na viditaM te kathaM hitAhitaM vijJAsyantIti ? ata ucyate--yathA khityaadi| bhUyiSThakalpA ye savabhiSajaste khalvevamupadiSTaM yadAhArajAtaM samAn dhAtUna prakRtau sthApayati viSamAMzca samIkaroti taddhitaM tadviparItamahitamityetatprakAreNopadiSTameva taddhitAhitaM te guNAdito yathA vijJAsyanti tathaiva tddhitaahitmupdeshyaamH| tarhi kiM tasyAhArajAtasya mAtrAbavasthAntarANApyupadezyante iti ? ata ucyte-maatraadiinityaadi| ye sarva bhipajo guNato dravyataH kammetaH sAvayavazazcAhArajAtaM na vidanti te bhUyiSThakalpAH mAtrAdIn sAna mAtrAkAlakriyAbhUmidehadoSapuruSAvasthAvizeSAn kammaikAle dRSTvA vivicyodAharantu / kasmAditi ? ata ucyate-teSAM hItyAdi / hi yasmAt teSAM cakrapANiH-etadevAsabhiSagajJeyatvaM lkssgsyaah-yessaamityaadi| gugata itIha prakaraNe gurulaghutvAdiguNataH ; dravyata iti kAraNataH, yathA- "idamApyamidamAgneyam" ityAdi / kiMvA dravyata ityAhAradravyAd raktazAlyAdeH ; karmataH kAryyata:, yathA-"idaM jIvanamidaM vRhaNam" ityAdi ; sAvayavazazceti rasavIryavipAkaprabhAvebhyaH; mAtrAdayazcAnantaroktAH puruSAvasthAntarAntA jnyeyaaH| AhAratattvaJca guNAdibhyo viditam, mAtrAdayazca viditA iti yojanA; kiMvA gugazabdena rasavIryAdInAmapi grahagam ; saviyavazazveti mAtrAdijJAnena sambadhyate / yathetyAdau etaditi hitAhitam ; bhUyiSThakalpA nAnAprakArA uttamAdhamamadhyamA ityarthaH, * mAtrAdIn sarvAn bhAvAnudAharantaH iti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 25za adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / AhAravidhivizeSAMstu khalu lakSaNataH sarvvAvayavatazcAnuvyAkhyAsyAmaH ; tadyathA - AhAratvamAhArasyaikavidhamarthAbhedAt / punardviyoniH sthAvarajaGgamAtmakatvAt / dvividhaprabhAvo hitAhitodakavizeSAt / catuvvidhopayogaH, pAnAzanabhakSalehopayogAt / Sar3AsvAdaH rasabhedataH SaDvidhatvAt // 18 // ; 881 mAtrAdInAM pratipuruSamavasthAvizeSe bahuvidhA nUnAdhikyAdayo vikalpA bhavanti tAnupadeSTumaparisAtvAnna prabhavAmaH // 17 // gaGgAdharaH- tasmAdAhAravidhivizeSAMstu lakSaNato guNAdito'vayavatazca vyAkhyAsyAmaH / tataste guNAdito hitAhitaM vijJAsyanti / tadyathetyAdi / AhAratvamityAdi AhArasyeti / AhAyyate jihvayA dantaizvAdho galAnnIyate yaH sa AhAraH / tasyAhAratvaM jihvayA saha dantaizca galAdadhonayanamekavidham / kasmAt ? arthAbhedAt / arthasya pravRttinimittasya jihvA - dantakaraNakagalAghonayanavyApArajanyagalAdhogamanasya bhedAbhAvAta / savrvatraiSa AhAreSvaparisaGkhprayeSu / sa punarAhAro dviyonirdvi prabhavaH / sthAvarajaGgamAtmakatvAt / sa evAhAro dvividhaprabhAvaH, dvividhaH prabhAvo vIyyaM yasya / kasmAt 1 hitAhitodakavizeSAt / hitazcAhitacauttarakAliko hi phalodayo yastatastasya vizeSAt / AhAre'bhyavahRte prattarakAlaM vipAkAduttaraM hitatvAhitatvabhedaH prabhAvasya / sa punazcatuvvidhopayogaH / caturvvidha upayogaH prayogo yasya saH / kasmAt ? pAnAzanabhakSalehopayogAt / pAnaM dravadravyagalAdhonayanam / azanaM galAdhogamanajanaka carvvaNavyApAraH / bhakSo bhakSaNamiha tu bhUyiSThakalpA iti kRtvA sarvvagrahaNamuttamAdInAmeva zreSThazreSThatamAdibhedagrahaNArtham ; kiMvA zalyAdyaSTAGgAdhyAyivaidyagrahaNArtham ; kiMvA bhUyiSThakalpA iti vijJAtabhUrihitAhitodAharaNAH ; prAdhikAreNa bahu hitAhitaM vaktavyam, taccAlpabuddhInAM vyavahArAya bhavati, prakRTa buddhInAJcAnujJAnAyeti bhAvaH // 17 // cakrapANiH - lakSaNata iti, lakSaNam - AhAratvasthAvarajaGgamAdi, etacca " tadyathA'hAratvam" ityAdinA "karaNabAhulyAda" ityantena vakSyati avayavata ityekadezataH, ekadezAzca lohitazAlyAdayaH, te tu "tadayathA lohitazAlyAdayaH" ityAdinA vakSyante / arthAbhedAdityabhyavahriyamANasvArthAbhedAt dviyoniriti dviprabhavaH hitarUpo'hitarUpo vodarko hitAhitodarkaH, sa eva For Private and Personal Use Only Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 82 crk-sNhitaa| / yajjApuruSIyaH viMzatiguNaH--gurulaghuzItoSNasnigdharukSamandatIkSNasthirasaramRdukaThinavizadapicchilazlakSaNakharasUkSmasthUlasAndradravAnugamAt // 16 // pissttkaadidrvyglaadhogmnjnkcrvnncuussnnvyaapaarH| leho jihvAmAtreNa ghndrvdrvyglaadhogmnjnkcvvenncuussnnvyaapaarH| ityevaM caturvidhayA yasyopayogaH kriyate sa ctuvidhopyogH| sa punarAhAraH Sar3AsvAdaH / par3AsvAdAH svAdutAbhajanAni yasya sH| rasabhedataH pavidhakhAdAsvAdasya / madhurAkhAdo'mlAsvAdo lavaNAsvAdaH kaTukAsvAdastiktAsvAdaH kaSAyAsvAda zceti Sar3AsvAdAH // 18 // gaGgAdharaH-sa punarAhAro viNshtigunnH| vizatiguNA yasya saH gurulaghukhAdyanugamAt / AhArasya hi gurulAghavAdayo guNA anugatA ekaanten| rUpAdayo guNAstu naikaantenaanugtaaH| saMnyAsAdau malinAhArayogasya hetutvAd garbhasya varNakaraNAtheM tattadvaNadravyopayogAca srvtropyogaabhaavaat| evameva gurulAghavAdInAM dvandvAnAmekaikasyaivAnugamo na dvandvAnAmiti cena ? stym| svasthAnAM hitopayoge'hitavarjanena mlinaahaarvjjnlaabhe| tdupyoge'nugmaabhaavaanmlingunnsy| suzra te ceme guNA lakSaNataH proktaaH| tadyathA--"ata Urddha pravakSyAmi guNAnAM karma. vistaram / kamme bhisvanumIyante nAnAdravyAzrayA gunnaaH|| hAdanaH stambhanaH zIto mU.taTasvedadAhajit / uSNastadviparItaH syAt pAcanazca vizeSataH // snehamAdevakRt snigdho balavaNekarastathA / rukSastadviparItaH syAdvizeSAt stambhanaH khrH|| picchilo jIvano balyaH sandhAnaH zleSmalo guruH / vizado viparIto'smAt klNdaacuussnnropnnH|| dAhapAkakarastIkSNaH srAvaNo mRdurnythaa| sAdopalepavalakRda gurustapaNaTahaNaH / laghustadviparItaH syAllekhano ropnnstthaa|| dazAdyAH kammataH proktAsteSAM kmmvishessnnH| dazaivAnyAna pravakSyAmi dravyAdIstAn nibodha me|| dravaH prakle danaH sAndraH sthUla syAdavandha kaarkH| zlakSNaH picchilavaze yaH kakezo vizado ythaa|| sukhAnuvizeSaH : udarka uttarakAlInaM phlm| gurulAghavAdayo yugmAH parasparavirodhino jJeyAH, anugamAdityanugatatvAditi : AtreyabhadrakApyIye vakSyamANAH parasvAparagvATyo guNA na nathAnApa For Private and Personal Use Only Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za bhadhyAyA sUtrasthAnam / ararisaMkhyeyavikalpo dravya yogsNskaaraadikrnnbaahutyaat| tasya khalu ye ye vikArAvayavA bhUyiSThamupakalyante bhUyiSThakalpanAzca manuSyANAJca prakRtyaiva hitatamAzcAhitatamAzca tAMstAn ytraavdupdecyaamH| tadyathA----lohitazAlayaH zukadhAnyAnAM pathyatamatvena zreSThatamA bhavanti, mugAH vandhI sUkSmazca sugandho rocano mRduH| durgandho vipriito'smaallaasaascikaarkH|| saro'nulomanaH prokto mando yAtrAkaraH smRtaH / vyavAyI cAkhilaM dehaM vyApya pAkAya kalpate // vikAzI vikazanneva sandhivandhAna vimokSayet / AzukArI tathAzukhAddhAvatyambhasi tailavana // mUlastu saumyAt sUkSmeSu srotaHsvanusaraH smRtaH / guNA viMzatirityevaM yathAvat parikIrtitAH // iti // 19 // gaGgAdharaH--sa punarAhAro'parisaGgha tryviklpH| aparisaGgha prayaH saMkhyAtumahelarahito vikalpo yasya sH| dravyANAM saMyogamya karaNasya saMskArasya ca baahulyaat| iti| tahi kimasaMvAkavikalpAnAM dravyANAM kAt snanopadezaH kariSyate iti? ata ucyte--tsyetyaadi| tasyAhArasya ye ye vikArA avayavAzca bhUyiSThaM prAyeNopakalpyante, evaM ye ye bhUyiSThakalpanA AhArasya vikArA yavAgvAdayo'vayavAzca manuSyANAM prakRtyaiva hitatamAzcAthavAhitatamAzca bhavanti tAMstAnAhArasya vikArAnavayavAn yathAvadupadekSyAmo na kRtsnaan|| tayathetyAdi / lohitetyaadi| lohitazAlayaH zUkadhAnyAnAM pathya tamatvena zreSThatamA bhavantIti / lohitazAlaya iti rktshaalyH| zukadhAnyAnA kArakA iti nehocyante , ye tu tatra saMyogakaraNe AhAravidhau bhUyupayoginI, te bahuvidhatvena tvaparisaMkhyeyavikalpahetutvenaiva nivezite ; parimANantu mAtrA, sA cehAnudAharaNIyatvena pratijJAtA 'mAtrAdIna bhAvAnanudAharantaH' iti vcnen| vyasaMyogakaraNabAhulyAditi-dravyaM zUkadhAnyAdikaM, saMyoga AhAradravyANAM melanaM, karaNaM sNskaarH| vikArAvayavA iti prakAraikadezAH, bhUyiSTakarUpAnAmiti kiJcinyU navastUnAM, kalpazabdo hyayamISadasamAptyarthaH, yathA--"rAjakalpaH" iti / etena prAyazo vastUnAM ye hitA bhahitAzca ta ucyanta ityarthaH ; anye tu bhUSiSThakalpAnAmiti samAnadhAtuprakRtInAmiti avate ; prakRsyeti na saMyogakaraNAdinA, kintu svbhaaven|| lohitazAlI raktazAliH, zUkadhAnyAnAmityAdau nirdhAraNe paSThI ; pathyatamasvana iti namapaprayogaH sajAtIyebhyaH prakRSTatvena zreSThatamA iti tamapagrahaNaM svArthikaM, yathA--- "yudhiSThiraH For Private and Personal Use Only Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 884 caraka saMhitA | [ yajjaH puruSIyaH zamIdhAnyAnAm, antarIkSamudakAnAm, antarIcamudakAnAm, saindhavaM lavaNAnAm, jIvantIzAkaM zAkAnAm, aiNeyaM mRgamAMsAnAm, lAvaH pakSiNAm, godhA vilezayAnAm, rohito matsyAnAm, gavyaM sarpiH sarpiSAm, gokSIraM cIrANAm, tilatailaM sthAvarasnehAnAm varAhavasAnUpamRgavasAnAm, culukIvasA matsyavasAnAm, pAkahaMsavasA jalacara vihaGgamavasAnAm, kukkuTa - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir miti nirddhAraNe SaSThI / evaM vakSyamANeSu sarvvatra bodhyam / pathyatamakheneti pathyAnAM hitAnAM madhye'tizayena pathyAstattvena taddhammavattvena zra eSThatamAH prazasyAtizayA ye teSAM madhye'tizayena prazasyAtizayA iti / etatsUtrasthaM pathyatamatvena zreSThatamA ityadhikRtamuttaratra savrvvatrAnuvattanIyam / tathA camudrAH zamIdhAnyAnAmityAdau pathyatamatvena zreSThatamA ityevamAdi yojanA kAya / zamIdhAnyAni sapayonayaH / AntarIkSamudakamekavidhamevaindrakArakataupA ra manabhedena catuvvidhatkhe'pyAntarIkSatvenai kyAt / ------- saindhavaM lavaNAnAM pathyatamatvena zra eSThatamamiti yathAha liGgavacana vipari NAmAdanvayAt / jIvantIzAkaM zAkAnAM svasthAturobhayatra pathyatamatvenAturahitatamakAkamAcyAdibhyaH zreSThatamam / aiNeyaM mRgamAMsAnAmiti mAMsajAtitaH pRthakkaraNAdeNasya kRSNasArasya mAMsaM na tu carmAdikaM pathyatamakhena zreSTham / lAvaH pakSiNAmiti pakSiNAM mAMsAnAmityanuvRttyA lAvamAMsaM pakSimAMsAnAM zreSThatamam / evaM godhA suvaNegodhAmAMsaM vilezayAnAM mAMsAnAM zreSThatamam | rohito matsyAnAmiti / matsyAnAM mAMsAnAM madhye rohitamatsyamAMsa zreSThatamam / gavyaM sarpiH sarpiSAm / gokSIraM kSIrANAm / tilatailaM sthAvarasnehAnAm / varAhavasAnUpavasAnAm / culukIvasA zizumAravasA, matsyeSu culukI vyavahriyate zAstre | haMsavasA jalacaravihaGgavasAnAM na tu jalacarANAM sarveSAM zreSThatamaH kurUNAm" iti, tathA "anyatamaM jihvAvaipadikam " iti / zreSThatamA iti prazasyAH / yadyapi kAkamAcI tridoSanI rasAyanI ca, tathApIha jIvantI svastha hitatvapnakarSAducyate, svasthahitatvaprakarSazceha vacanAdeva labhyate; evamanyatrApi vyAkhyeyam, kAkamAcyAstvayaM vizeSaHyat - kAkamAcI paryuSitA maraNAya ; yadyapi godhArohitau kaphapittavarddhanau, vacanaM hi - "bhUzayA For Private and Personal Use Only Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAya: 885 sUtrasthAnam / vasA viSkirazakunivasAnAm , ajamedaH zAkhAdamedasAma , zRGgavaraM kandAnAm , mRdrokA phalAnAm , zarkarA ikSuvikArANAm , iti prakRtyaiva hitatamAnAmAhAravikArANAM prAdhAnyato dravyANi vyAkhyAtAni bhavanti // 20 // ____ ata Urddha mhittmaanpyupdecyaamH| yavakAH zUkadhAnyAnAmapathyatamatvena zreSThatamA bhavanti , mASAH zamIdhAnyAnAm, varSAnA yamudakAnAm , UparaM lavaNAnAm , sarSapazAkaM zAkAnAm , gomAMsaM mRgamAMsAnAm , kANakapotaH madhye / kukka TavasA viSkirazakunivasAnAM zreSThatamA na tu sarveSAM zakunInAM vasAnAm / hRnmedastu vpaavsetybhidhiiyte| ajamedaH zAkhAdamedasAM shresstthtmm| medaH sarvadhAtusnehaH / zRGgaveraM kandAnAm / mRvIkA phalAnAm / zarkarA ikssuvikaaraannaam| iti prakRtyA svabhAvena hitatamAnAmAhAravikArANAM prAdhAnyato dravyANi vyAkhyAtAni // 20 // gaGgAdharaH-prakRtyaiva ahitatamAnyapyAhAravikArANAM prAdhAnyato dravyANi updekssyaamH| ahitatamAnIti pratijJAvacane nirdezAt / pUrvasmAdanutteSu pathyatamakhena zreSThatamA bhavantIti / eSa madhye pathyatamakhenetipadaM pratiyogipadamahitatamAnIti dRSTvA nivRttam / tenAhitatamatvena zreSThatamaM bhavatIti labdham / sphuTamAha-yavakA ityaadi| apathyatamakhena zreSThatamA bhavantIti paratra svvetraanuvtym| yavakA veNuyavAH / mASAH zamIdhAnyAnAmapathyatamakhena shresstthtmaaH| varSAnAdeyaM varSAsu ndiijlm| UparaM lavaNAnAmitiUparamRttikAsambhavaM lavaNaM lavaNAnAmapathyatamatvena zreSThatamaM bhvti| sArSapazAkaM zAkAnAmapathyatamakhena shresstthtmmtishyenaapthytmm| gomAMsaM mRgavArijAtAzca kaphapittavivarddhanAH" iti, tathApIha sajAtIyeSu pathyatvaprakaNe hocyate, tathA kiJciddoSakarasyApi dhAtubhedena pathyatvaM bhavatyeva, kiJcit svasthahitatvaM dravyasya pRthageva guNaH doSakattRtvaM doSakRtyaM vApekSate, yaduktam-"kiJciddopaprazamanaM kiJcid dhAtupradUSaNam / svasthavRttau mataM kiJcida dravyaM trividhamucyate" // culakI "zuzu" iti khyAtaH ; pAkahaMsaH shvethNsH||18-20|| cakrapANi:-prakRratama iti tamaprayogaH pUrvavat svArthikaH, yadyapyapathyatama iti tamapaprayogeNaiva prakRSTa svaM pratipAditaM, tathApyapathyatamAnAM bahUnAM madhye prakarSakhyApanArtha "prakRyatamaH'' For Private and Personal Use Only Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 886 crk-sNhitaa| | yajaHpuruSoyaH pakSiNAm , bheko kleizayAnAm , cili cimo matsyAnAm , AvikaM sarpiH pi.m , avikSIraM nIrANAm , kusumbhasnehaH sthAvarasnehAnAm mahiSavasA AnupamRgavasAnAm kumbhIravasA matsyavasAnAm , kAkamadaguvasA jalacaravihaGgavasAnAm , caTakavasA viSkirazakunivasAnAm , hastimedaH zAkhAdamedasAm , mUlakaM * kanda nAm , nikucaphalaM phalAnAma , phaannimikssuvikaaraannaam| iti prakRtyaivAhitatamAnAmAhAravikArANAM prakRSTatamAni dravyANi vyAkhyA ni bhavanti // 21 // mAMsAnAm / kANakapotaH pakSiNAM mAMsAnAM madhye kANakapotamAMsamapathyatamakhena shresstthtmm| kANakapotaH kaannaakoyaa|| bheko vilezayAnAM mAMsAnAM bhekamAMsam / cilicimo matsyAnAM mAMsAnAM madhye vanarohitamatsyamAMsamapathyatamakhena zreSThatamam / AvikaM sapiH sapiSAm / avikSIraM kSIrANAm / kusumbharanehaH sthAvarasnehAnAm / mahiSavasAnUpamRga vasAnAm / kumbhIravasA matsyavasAnAm / kumbhIro'pi zAstre matsyeSu vyavahiyate / kAkamadaguvasA jalacaravihaGgavasAnAm, kAkamadguH pAnIyakAkaH / caTakavasA viSkirazakunivasAnAm / viSkirasaMjJA vkssyte|| hastimedaH zAkhAdamedasAM madhye'pathyatamatvena zreSThatamam / mUlakaM kndaanaam| nikucaphalaM DahuphalaM phalAnAm / phANitama vartita ikSurasaH, ikSuvikArANAM madhye'pathyatamakhena zreSThatamaM bhavatIti / __ iti prakRtyaivAhitatamAnAmAhAravikArANAM prAdhAnyato dravyANi vyAkhyA tAni // 21 // iti padam ; varSAsu nAdeyaM varSAnAdeyam ; UparadezabhavamUSaram, kANakapota ityatra kANazabdo'lpavacanaH yathA--"kANo meghaH" iti| cilicimo mahAzakalI matsyo rohitabhedaH, AnaMyabhadakApyIye'gre rohitabhedameva cilicimaM vakSyati ; kAkamadguH pAnIyakAkikA ; caTaka: prasiddhaH // 21 // * Alukamiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH ! sUtrasthAnam / 887 iti hitAhitAvayavo vyAkhyAtaH AhAravikArANAm / ato bhUyaH kammaupadhAdAca prAdhAnyataH sAnubandhAni dravya.da.nya u vyAkhyAsyAmaH / tadyathA - annaM vRttikarANAM gaGgAdharaH iti hitetyAdi / AhAravikArANAmityeSa hito'vayava ekadezI raktazAlyAdirahito'vayavo yavakAdirvyAkhyAtaH / ataH paraM bhUyaH punarapi kampadhAnAJca cikitsite yAni karmANi yAnyauSadhAni kriyante teSAM dravyAdIni prAdhAnyatastattatkammeNi caupa eSu pradhAnAni karmAntare'pyanauSadhe cAnubandhavanti amAvAnyarUpeNopayogIni tAni anuvyAkhyAsyAma iti / nanvetadapRSTaM kathamanuvyAkhyAsyate iti cet ? na hitAhitasyAnapavAdalakSaNasya praznavAhArAtiriktAnAzca hitAhitatvaM pRSTaM taduttaramidaM yathAhArajAtaM hitAhitaM tathA kampresu coSayeSu ca hitAhitaM dravyaM bhavatIti nApRSTamanuvyAkhyAsyate / 1 tadyathetyAdi - annamityAdi / annaM vRttikarANAM zreSThatamamityArabhya mAtrAH zleSmapittajananAnAmityantaH kammaNAM svasthAturopayogidravyANi / tato madanaphalamityArabhya tRSNAtiyogaprazamanAnAmityantairopadhAnAM dravyANi vyAyupayAgIni / tato'timAtrAzanamityArabhya ekarasAbhyAso dobvelyakarANAmityantaH karmANi / tato garbhazalyamanAhAyryANAmityArabhya savrvvasaMnyAsaH mukhakarANAmityantaH kammaNAM dravyANi vyAkhyAtAni / tathA ca anaM vRttikarANAM zraSThatamamiti yato yannirddhAyya taddhamevatvena tacchu STatamamiti svvetr bAdhyam / tena vRttikarANAM vattenahatUnAM madhye'nnaM catuvvidhaM vRtti cakrapANiH --- hitAhitAvayavamityAdi - atrAdAvitizabdo'dhyAhAryaH, tena iti hitAhitAvayavamAhAravikArANAM vyAkhyAtaM bhavatIti pUrveNaiva yojanIyam; ato bhUya iti, ata iti hetau, yasmAt hitAhitAduktam, na tu teSAM karmetyarthaH bhUyaH zabdaH punararthe, karmeti kAryyam, tena ato bhUya AhAravikArANA karmma, yathA- "annaM vRttikarANAm "udakamAzvAsakarANAm' ityAdi, tathauSadhAnAJca karma, yathA- - "trivRt sukhavirecanAnAm" ityAdi vakSyAmaH / prAdhAnyata ityanena sarvveSAmAhAravikArANAmapidhAnAJca kammabhidhAtavyam, kintu, yathApradhAnamiti darzayati ; sAnubandhAnIti saprayAjanAnAti, yathA-- "ajoNamuddhAyyANAm" ityAdi; ajIrNajvarAdikarmakathanaM hi cikitsopayogi vaktavyameva ; dravyANIti mahAbhUtAni yathA - " jalaM stambhanAnAM' "vAyuH saMjJApradAnahetUnAm ityAdi dravyANItyupalakSaNam, tatra sAnubandhAnItyasya vizeSaNam, tena, adravyamapi sAnubandhamucyate, yathA- 'zAstrasahitastarka: sAdhanAnAm' iti ; kiMvA hitAhitA For Private and Personal Use Only Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 888 crk-sNhitaa| [ yajjaHpuruSIyaH zreSThatamam , udakamAzvAsakarANAm , surA zramaharANAm , kSIraM jIvanIyAnAm , mAMsaM vRhaNIyAnAm , rsrtrpnniiyaanaam| lavaNamannadravyarucikarANAm , amla hRdyAnAm / kukkuTo balyAnAm , nakarato vaSyANAm , madhu zleSmapittaprazamanAnAm , sarvAitapittaprazamanAnAm , tailaM vAtazleSmaprazamanAnAm / karakhena zreSThatamaM bhvtiityrthH| evaM savvatra / shresstthtmmitydhikaarH| udakaM savvemeva mAhendranAdeyAdikam / AzvAsakarAH santi vahavo bhAvAH sAnvavacanadhanadAnAdayasteSAM zreSThatamamudakam / surA zramaharANAM vyajanAnilacchAyAsanAdInAM madhye surA zreSThatameti linggviprinnaamen|| jIvanIyAnAM zItavAtajalAnajIvakarSabhakAdInAM zreSThatamaM kSIram / muMhaNIyAnAM madhurAdInAM zreSThatamaM maaNsm| tapaNIyAnAM dadhyamlakolabadarAdInAM madhye mAMsasya rasaH shresstthtmstpnnH| annadravyarucikarANAM maricAIkAmlAdInAM madhye lavaNaM zreSThatamamannadravyarucikaram / hRdyAnAM bhojanAdiSu manozAnAM dugdhadadhizarkarAdInAM SaDsadravyANAM madhye'mlarasadravyaM zreSThatamaM hRdyam / valyAnAM valahitAnAM ghRtadugdhAdInAM madhye kuva kuTo rasamAMsAdividhayA zreSThatamo blyH| vRSyANAM puruSatvazaktijananAnAM dugdhAdInAM madhye nakraretaH zreSThatamaM vRSyam / nakraH kumbhiirH| zleSmapittaprazamanAnAM svasthAturayoH zleSma pittaprazamanAnAM yavagodhUmAdInAM madhye madhu zreSThatamaM shlessmpittprshmnm| durAlabhA khAturasya zleSmapittaprazamanAnAM zreSThatamA vakSyamANA naitena virudhyte| vAtapittaprazamanAnAM dugdhAdInAM madhye zreSThatamaM vAtapittaprazamanaM srpiH| vAtavayavamiti karmavizeSaNam, tena hitAhitaikadezarUpaM karmAhAravikArANAmiti syAt ; tatra hitaM karma-"annaM vRttikArANAm' ityAdi, ahitaM karma,-"AvikaM sarpirahRdyAnAm" ityAdi, auSadhAnAM karma,-"trivRt sukhavirecanAnAm ityAdi vyAkhyAnaM puurvvdev| bRttikarANAmiti zarIrasthitikarANAm, annadhyarucikarANAmiti -lavaNamannena saMyukta sadanne ruciM krotiityrthH| amlaM hRdyAnAmiti rucyAnAmiti, amlantu svayameva rocte| madhu zleSmapittaprazamanAnAmiti dravadravyeSu, durAlabhA tvauSadhadravyeSu, tena durAlabhAyA For Private and Personal Use Only Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / vamanaM zleSmaharANAm, virecanaM pittaharANAm, vastirvAtaharANAm, svedo mAIvakarANAm, vyAyAmaH sthaiyyakarANAm, kSAraH puMstvopaghAtinAm, tindukamananyadravyarucikarANAm / Amakapittham akarAvyAnAm AvikaM sarpirahRdyAnAm, ajAkSIraM zoSanna-stanyasAtmyadoSatra-sAMgrAhikazoNitapittaprazamanAnAm , zleSmaprazamanAnAM pakka tintir3ikAdInAM madhye zreSThatama vAtazleSmaharaM savva tailm| iti svasthAturayoyathAsambhavaM vRtyAdInAM karmaNAM dravyANi vyaakhyaataani| ___ atha svasthAturayoH karmaNAM krmaannyaah-vmnmityaadi| ilaSmaharANAM karmaNAmupavAsAdInAM madhye vamanaM karma zreSThatamaM zleSmaharam / virecanaM pittaharANAM kammeNAM pAnAzanAdInAM madhye zreSThatamaM pittaharam / vAtaharANAM snehanAdikarmaNAM madhye vastiH karma zreSThatamaM vAtaharam / mAdevakarANAM maInAdInAM madhye svedaH karmA zreSThatamo maadevkrH| byAyAmaH sthaiyyaMkarANAM zarIradADhya karANAM pAnAzanAdInAM kamrmaNAM madhye vyAyAmaH karma zreSThatamaH sthyyekrH| iti / karmaNAM karmANyuktvA karmaNAM dravyANi svasthAturayorahitAnyAha-kSAra ityaadi| puskhopaghAtinAM caNakAdInAM dravyANAM madhye kSAraH zreSThatamaH puNstropghaatii| tindukaM tindukaphalam, ananyasya svasyaiva rucikarANAM jAmbavAdInAM madhye tindukaphalaM zreSThatamaM svarucikaram / anyadravyArocakaM zreSThatamaM tintukamiti / akaNThyAnAM kapThasyAhitAnAM kaSAyarasadravyANAM vakulaphalAdInAM madhye AmakapitthaphalaM zreSThatamamakaNThyam / ahayAnAmAhAradravyANAmuSTrIkSIrAdInAM madhye AvikaM meSIsarpiH zreSThatamamahRdyam / athAturasya karmaNAM hitAni zreSThatamAni drvyaannyaah-ajaakssiirmityaadi| zoSanAnAM stanyAnAM sAtmyAnAM sAMgrAhikANAM raktapittaprazamanAnAJca madhye'jAkSIraM zreSThatamaM zoSaghnaM stanyahitaM sAtmyaM sAMgrAhika rktpittprshmnmiti| madhunazca ileSmapittaprazamanazraSTatvAvadhAraNaM na virodhi| vstirityvishessaadaasthaapnaanuvaasne| For Private and Personal Use Only Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir xes caraka saMhitA | [ yajjaHpuruSIyaH avicIraM zleSma pittajananAnAm, mahiSItIraM svapnajananAnAma, mandakaM dadhi abhiSyandakarANAm, gavedhukAnnaM karSaNIyAnAm, koddAlakAnnaM rukSaNIyAnAm itumUtrajananAnAm / yavAH purISajananAnAm jAmbavaM vAtajananAnAm, zaSkulyaH zleSmapittajananAnAm, kulattho'mlapittajananAnAm, mASAH zleSmapittajananAnAm, madanaphalaM vamanAsthApanAnuvAsanopayogi zleSma pittajananAnAM dravadravyANAM madhye zreSThatamaM zleSmapittajananamavikSIraM meSIkSIram, na tu kaThinAnAM dravyANAm / kaThinAnAM hi vakSyate'tra - mASAH zleSma pittajananAnAmiti zaSkulyaH zleSmapittajananAmiti ca / mahiSIkSIraM svaprajananAnAm / mandakaM dadhyabhiSyandakarANAmiti / zarIradhAtukledakaraNapUrvakasrAvakarANAM madhye mandajAtaM dadhi zreSThatamamabhiSyandakaram / karSaNIyAnAM dravyANAM madhye gavedhukAnnaM jUrNAnnaM zreSThatamaM karSaNIyam / virukSaNIyAnAM madhye koddAlakAnnaM vanakodravAnnaM zreSThatamaM rukSaNIyam / mUtrajananAnAM madhye ikSuH zreSThatamo mUtrajananaH / parISasya bahumalasya jananadravyANAM madhye yavAH zreSThatamA bahupurISajananAH / vAtajananAnAM madhye jAmbavaphalaM zra eSThatamaM vAtajananam / zleSma pittajananAnAM bhakSyANAM madhye zaSkulyaH zreSThatamAH zleSmapittajananAH / na tu kaThinAnAM dravANAM vA madhye | kaThinAnAM mASAH zleSmapittajananAnAmiti vakSyate / dravANAmavikSIraM zleSma pittajananAnAmityuktam / amlapittajananAnAM madhye kulatthaH zreSThatamo'mlapittajananaH / zleSmapittajananAnAM kaThinAnAM madhye mASAH zreSThatamAH zleSmapittajananA na tu dravANAM bhakSatrANAM vA madhye / taduktam avikSIraM zleSmapittajananAnAM zaSkulyaH ileSmapittajananAnAmiti / 'zreSThatamakhenekadravyopadezamatibhAvena trayANAM ileSmapittajanane zreSThatamakhavacanaM na doSAvahama' iti yo vyAcaSTe tAkhyAne avikSIrazaSkulImASAH zlezmapittajananAnAmityevaM pAThApattiH / iti karmmaNAM dravyAdInyuktA auSadhAnAM dravyAdInyAha - madanaphalamityAdi / avikSIraM pittazleSma jananAnAmiti peyeSu madhye, mASAH pittazleSmajananAnAmiti bhojyeSu, zaSkulyaH pittazlemajananAnAmiti bhakSyeSu madhye kiMvA trayamapyetat pittazleSmajananaM prati samAna ; For Private and Personal Use Only Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH] suutrsthaanm| 861 nAm, trivRt sukhavirecanAnAm, caturaGgala mRduvirecanAnAm, snupayastIkSNavirecanAnAm. pratyakapuSpI zirovirecanAnAm, viDaGga kriminAnAm, zirISo viSantAnAma, khadiraH kuSThannAnAm , rAnA vAtanAnAm , AmalakaM vayaHsthApanAnAm / harItakI pathyAnAm / eraNDamUlaM vRSyavAtaharANAm / pippalImUlaM diipniiypaacniiyaanaahprshmnaanaam| udIcyaM nirvaapnniiydiipniiypaacniiycchiitiisaarhraannaam| kaTuGga saaNgraahikdiipniiypaacniiyaanaam| anantA sAMgrAhikadIpa vamanAdikRtAmauSadhAnAmupayogIni yAni dravyANi teSAM madhye madanaphalaM zreSTha tamaM vamanopayogi AsthApanopayogi anuvAsanopayogi c| sukhavirecanAnAM dravyANAM madhye trinmUlaM zreSThatamaM sukhavirecanam / mRduvirecanAnAM dravyANAM madhye caturaGgulavIjaM zampAkavIjaM zreSThatamaM mRduvirecnm| . tIkSNavirecanAnAM madhye snukapayaH snuhIkSIraM zreSThatamaM tIkSNavirecanam / zirovirecanAnAM dravyANAM madhye pratyakapuSpI apAmArgavIjaM zreSThatamA shirovirecnii| vir3aGgaM kriminnAnAM zreSThatamam / zirISo viSaghnAnAM zreSThatamam / khadiraH kuSThannAnAM zreSThatamaH kuSThannaH / rAsnA vAtaharANAm zreSThatamA vaathrii| AmalakaM vayaHsthApanAnAM zreSThatamaM vaya sthApanam / harItakI pathyAnAM madhye zraSThatamA pthyaa| eraNDamUlaM vRssyvaathraannaam| vRSyANyatha ca vAtaharANi yAni teSAM madhye eraNDamUlaM zreSThaM vRSyavAtaharam / rAsnA tu na dRssyaa| tato na dossH| pAcanIyAnAM dIpanIyAnAmAnAhaprazamanAnAJca madhye zreSThatamaM pippalImUlaM dIpanIyaM pAcanIyam AnAhaprazamanazca / udIcyaM nirdhApaNIyAnAM dIpanIyAnAM pAcanIyAnAM chaviharANAmatisAraharANAM madhye udIcyaM bAlaka zreSThatamam / dIpanIyavapAcanIyavAbhyAM zreSThatamamapi pippalImUlaM na niLapaNIyalAdibhistena na dossH| kAntaraiH pRthazreSThatamakhenoktam / kaGgaM zyonAkaM sAMgrAhikadIpanIyapAcanIyAnAm madhye zreSThatamaM / anantA ananta miti tritayamucyate ; evamanyatrApi tulyazreStAbhidhAnaM tajAtIyazreSThatAbhiprAyeNa tulyatvena ca For Private and Personal Use Only Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 862 crk-sNhitaa| / yajaHpuruSIyaH niiyrktpittprshmnaanaam| citrakamUlaM dIpanIyapAcanIyagudalazothaharANAm * / puSkaramUla hikkaashvaaskaaspaarshvshuulhraannaam| mustaM sAMgrAhikadIpanIyapAcanIyAnAm / amRtA sAMgrAhikadIpanIyavAtaharazleSmazoNitavibandhaprazamanAnAm / vilva sAMgrAhikadIpanIyavAtakaphaprazamanAnAm / ativiSA diipniiypaacniiysaaNgraahikdosshraannaam| utpalapadmakumudakicalkaH saaNgraahikrktpittprshmnaanaam| durAlabhA pittazleSmaprazamanAnAm / gandhapriyaGga shonnitpittaatiyogprshmnaanaam| kuTajatvaka zleSmapittaraktasAMgrAhikopazoSaNAnAm / kAzmaryaphalaM + sAMgrAhikazoNitapittaprazamanAnAm / pRzniparNI saaNgraahikdiipniiyvaathrvRssyaannaam| vidArigandhA vRssysvvdosshraannaam| balA sAMgrAhikabalyavAtaharANAm / mUlam / citrakamUlaM na tu patrAdikam / puSkaramUlam-puSkaraM vRkSavizeSastasya mUlaM na tu kuSTham / mustaM bhadramustakam / amRtA gudd'cii| sAMgrAhikANAM dIpanIyAnAM vAtaharANAM zlepmazoNitayovibandhaprazamanAnAJca / vilvamAmavilvaphalam / na tu mUlAdikam / ativiSA ghunnpriyaa| utpalasya padmasya kumudasya kiJjalkaH kezaraH / durAlabhA yavAsaH / gandhapriyaGgaH priyaGgareva / zoNitapittasya raktapittarogasya raktAtipravRttiprazamanAnAM shresstthtmH| __ kuTajalak zleSmaNaH pittasya raktasya ca sAMgrAhikANAmupazoSaNAnAJca madhye zreSThatamA zleSmAdisAMgrAhikI zleSmAdurapazoSaNI c| kAzmayyaphalaM sAMgrAhikANyatha ca raktapittaprazamanAni ca yAni teSAM madhye zreSThatamam / pRznIparNI sAMgrAhikANAM dIpanIyAnAM vAtaharANAM dRSyANAJca madhye shresstthtmaa| vidArigandhA zAlaparNI vRSyANAM savvaMdopaharANAJca shresstthtmaa| balA jJeyam ; mandakamiti mandajAtam ; uddAlako vanakodravaH ; gudazotho'rzaH ; gandhapriyaGgaH priyaGgureva ; * dIpanIyapAcanIyagudazothArzaHzUlaharANAmiti vA pAThaH / + raktasaMgrAhiketi vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAya: / sUtrasthAnam / 863 gonuro muutrkRcchaanilhraannaam| hiGgA niryaasshchedniiydiipniiybhedniiyaanulomikvaatkphprshmnaanaam| amlavetaso bhedanIyadIpanIyAnulomikavAtazleSmaharANAm / yAvazUkaH sNsniiypaacniiyaarthiinaanaam| takrAbhyAso grhnniidossshophaarmoghRtvyaaptprshmnaanaam| krayAdamAMsAbhyAso grhnniidossshossaarthiinaanaam| kSIraghRtAbhyAso rasAyanAnAma / samaghRtasaktukAbhyAso vRSyodAvarttaharANAma / tailagaNDUSo dantabalarucikarANAma / candanoDumbaraM dAhanirvApaNAnAm / rAnAguruNI zItApanayanapralepanAnAm / lAMmajakozIre dAhatvagadoSasvedApanayanapralepanAnAm / kuSThaM sAMgrAhikANAM balyAnAM vAtaharANAJca shresstthtmaa| gokSuro mUtrakRcchaharANAmanilaharANAzca shresstthtmH| hiGguniyA'sazchedanIyAnAM dIpanIyAnAM bhedanIyAnAmAnulomikAnAM vAtakaphaprazamanAnAJca shresstthtmH| amlavetaso bhedanIyAnAM dIpanIyAnAmAnulomikAnAM vAtazlepmaharaNAnAJca madhye zreSThatamaH / yAvazUkaH saMsanIyAnAM pAcanIyAnAmarzonAnAJca madhye zreSThatamaH / takrAbhyAso grahaNIdoSaprazamanAnAmarzaHprazamanAnAM ghRtavyApat prazamanAnAzca madhye zreSThatamaH / kravyAdamAMsAbhyAso grahaNIdoSanAnAM zoSanAnAmaunAnAJca madhye zreSThatamaH / kSIrotthaM ghRtaM na tu dadhyuttham, tasya ghRtasyAbhyAso rasAyanAnAmanauSadhadravyANAM madhye shresstthtmH| na tu rasAyanauSadhAnAM somaadiinaam| somAdayo hyoSadhaya ekaikazo rasAyanatamAH (aupdhaani)| samaghRtasaktakAbhyAso dRSyANAmudAvataharANAM shresstthtmH| tailagaDUpo mukhe dhRto dantavalakarANAM rucikarANAJca zreSThatamaH / candanamuDumbaravak ca vyastaM samastaJca dAhanipiNArtha pralepanAnAM zreSThatamam / rAnA cAguru ca vyastasamaste dve zItApanayanArthapralepanAnAM zreSThatame bhvtH| lAmajjakaM sugandhi vIraNamalam / nirgandhavIraNamUlamuzIrama / dva vyastasamaste dAhakhagadopasvedAnAmapanayanAtha pralepanAnAM shresstthtme| kanyaM mAMsamattIti kramyAdo vyaaghraadiH| samaghRta ityatra samazabdaH sahArthaH ; udva panamiti For Private and Personal Use Only Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 864 crk-sNhitaa| [ yajaHpuruSIyaH vaathraabhynggopnaayoginaam| madhukaM ckssussyvRssykeshyknntthyvnnyblyvirjniiyropnniiyaanaam| vAyuH praannsNjnyaaprdaanhetuunaam| agnirAmastambhazItazUlo pnprshmnaanaam| jala stmbhniiyaanaam| mRdabhRSTaloSTranirvApitamudakaM tRssnnaatiyogprshmnaanaam| atimaatraashnmaamprdosshetuunaam| yathAnyabhyavahAro'gnisandhukSaNAnAm / yathAsAtmyaM ceSTAbhyavahArau sevyaanaam| kAlabhojanamArogyakarANAm / tRtirAhAraguNAnAm / vegasandhAraNamanArogyakuSThaM svanAmakhyAtaM na tu puSkaramUlam / vAtaharayorabhyaGgopanAhayorupayoginAM zreSThatamam / madhukaM cakSuSyANAM vRSyANAM kezyAnAM kapTyAnAM varSyAnAM balyAnAM virajanIyAnAM ropaNIyAnAJca zreSThatamam / vAyurvAhyo vyajanAdikRtazca prANapradAnahetUnAM saMjJApradAnahetUnAzca shresstthtmH| agnirvAhya AmaprazamanAnAM stambhaprazamanAnAM zItaprazamanAnAM zUlaprazamanAnAmuvepanaprazamanAnAJca zreSThatamaH / jalaM stambhanIyAnAM zreSThatamam / mRdo loSTra bhRSTaM sajjale nikSiptaM tadudakaM tRSNAyA atiyogaprazamanAnAM zreSThatamam / ityauSadhAnAM dravyANyuktvA hitAhitAni dravyANAM kaannyaah-atimaatretyaadi| AhAradravyANAmatimAtrAzanamAmapradoSasyAlasakAdetUnAmazanAnAM madhye shresstthtmm| yathAnyabhyavahAro mAtrayA'bhyavahAro'gnisandhakSaNAnAmabhyavahArANAM zreSThatamaH / yathAsAtmyaM ceSTA cAbhyavahArazca sevyAnAM kriyANAM shresstthtmH| kAlabhojanaM yasya yaH kAlo'bhyasta AhAre tasya tatkAlabhojanamArogyakarANAM karmaNAM zreSThatamam / bhojanakAlastu sAddhapraharadvayAbhyantare prathamAhArasya, dvitIyasyAhArasya kAlastataH paraM sArddhapraharadvayAbhyantare rAtrAvAgekayAmAt / vepanam / udakamAzvAsanastambhanAnAmiti vaktavye,, yat pRthak, "udakamAzvAsakarANAM" tathA, "jalaM stambhanAnAm" iti karoti, tena karmadvaye'pi jalasyAnanyasAdhAraNatAM darzayati / milityA guNapAThe hupabhayakarmakartRtve heyava prAdhAnyaM syAt / evamanyatrApyanekakarmakartRve yasya prAdhAnyamukta pippalImUlAdau, tatra tathAbhUtAnekakarmakartRtve heyava prAdhAnyaM jJeyam, na tu pRthkkrmnni| lAmajakozIram uzIradvayam sagandhamagandhaJca gRhyte| ekAzanabhojanamityeka kAla For Private and Personal Use Only Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / 865 kraannaam| madya saumanasyajananAnAm / madyAkSepo dhItismRtiharANAm / gurubhojanaM durvipaakaanaam| ekabhojanaM sukhprinnaamkraannaam| zukraveganigrahaH pANDyakarANAm / strISvatiprasaGgaH zokarANAm / parAyatanam * annAzraddhAjananAnAm / anazanamanAyuSkarANAm + / pramitAzanaM krssnniiyaanaam| ajIrNAzanaM grhnniiduussnnaanaam| vissmaashnmgnivaissmykraannaam| viruddhavIryyAzanaM ninditvyaadhikraannaam| prazamaH pathyAnAm / AyAsaH sarvApathyAnAm / yAmAdRrddha yAmadvayI raatrimhaanishaa| tRptirAhAraguNAnAmAhArasya karmaNAM shresstthtmaa| vegasandhAraNaM mUtrapurISAdInAmanArogyakarANAM zreSThatamam, na tu dhAryANAM vegAnAM sandhAraNam / madya yathAmAtraM pItaM saumanasyasya jananAnAM shresstthtmm| madyAkSepo'timAtramattatA dhIdhRtismRtiharANAM shresstthtmH| gurubhojanaM gurUNAM dravyANAM mAtrayA bhojanaM duvrvipAkakarANAM zreSThatamam / eka bhojanaM sukhapariNAmakarANAM bhojanAnAM shresstthtmm| zukraveganigrahaH zukravegadhAraNaM pANDyakarANAM zreSThatamam / strISvatiprasaGgo'timaithunaM zarIrasya zoSakarANAM zreSThatamam / parAyatanaM paragRhaM bhojane kartavye'nneSvazraddhAjananAnAM shresstthtmm| anazanamupavAso'nAyuNkarANAM zreSThatamam / pramitAzanamalpamAtrayA'zanaM karSaNIyAnAM zreSThatamaM karSaNIyam / ajIrNAzanaM sati cAjINe bhojanaM grahaNInADIdUSaNAnAM zreSThatamam / viSamAzanaM kadAcidalpamAtraM kadAcidatimAtramazanaM agnivaiSamyakarANAM zreSThatamam / viruddhavIryANAM dravyANAmazanaM ninditavyAdhikarANAM pAmAvicarcikAdikarANAM zreSThatamam / prazamo manaHpravRttijakAmAdibhyo nivRttiH pathyAnAM shresstthtmH| AyAsaH parizramaH sarveSAm bhojanam, anena sukhapariNAmamAtramucyate, na dvitIyAnnapratiSedhaH kriyate, etena dvibhojne'pi avyAhatAgnitAnidrAdayaH sukhapariNAmakAraNaM jJayAH ; zoSakarANAmiti zoSakAraNAnAm ; parAghAtanaM badhasthAnaM, badhyamAnaprANidarzanAddhi ghRNayA nAnne zraddhA syAt / "yathA zitam" iti kecit paThAnta, tannAtisAdhu ; pramitAzanamatItakAlabhojanam, stokabhojanaM vA; viSamAzanaM * parAghAtanamiti ckrH| + AyuSo hAsakarANAmiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 866 crk-sNhitaa| / yajaHpuruSoyaH mithyAyogo vyAdhikarANAm / rajasvalAbhigamanamalakSmI-. mukhaannaam| brhmcrymaayussyaannaam| saGkalpo vRSyANAm / daummnsymvRssyaannaam| ayathAvalamArambhaH praannoprodhinaam| viSAdo rogavarddhanAnAm / snAnaM zramaharANAm / haSaH prINanAnAm / zokaH zoSaNAnAm / nivRttiH puSTikaraNAnAm / tuSTiH OM svAmakarANAm / atisvpnstndraakraannm| sarvarasAbhyAso balakarANAm / ekarasAbhyAso daurblykrnnaanaam| garbhazalyamanAhAryANAm / ajIrNamuddhAryANAm / bAlo mRdubhessjiiyaanaam| vRddho yaapyaanaam| garbhiNI todaNauSadhavyavAyavyAyAmavarjanIyAnAm / apathyAnAM zreSThatamaH / mithyAyogaH snehasvedAdInAM savveSAM zodhanazamanAdInAM karmaNAmayathAvadayogo vyAdhikarANAM zreSThatamaH / rajasvalAnIvabhigamanaM vyavAyo-'lakSmImukhANAm alakSmIdoSakalikalahAkAlamaraNAdidoSANAm / mukhAni sAkSAtkAraNAni yAni teSAM madhye zreSThatamam / brahmacarya vAkkAyamanobhimathunavajjenamAyuSyANAM shresstthtmm| saGkalpo manasA vyavAyArtha vAbhISTakAminyAdicintAdikamai vRSyANAM shresstthtmH| daumnenasyamaSyANAM zreSThatamam / ayathAvalamArambhaH prANoparodhinAM shresstthtmH| viSAdaH savvedA manaHkhedaH rogavaDhe nAnAM zreSThatamaH / snAnaM zramaharANAm / harSaH prINanAnAM shresstthtmH| zokaH zoSaNAnAM shresstthtmH| nittirvAkkAyamanasA pravRttito virAmaH puSTikaraNAnAM zreSThatamA / tuSTiH svpnkraannaam| puSTiriti kacit ptthyte| atisvapnastandrAkarANAm / savarasAbhyAso balakarANAM zreSThatamaH / ekarasAbhyAso dobbalyakaraNAnAM shresstthtmH| garbhazalyamanAhAyyazalyAnAM shresstthtmm| ajINamuddhAryANAmuddharaNIyAnAM shresstthtmm| bAlo mRdubheSajIyAnAM zreSThatamaH / vRddho yApyAnAM kAlayApanIyAnAM zreSThatamaH / garbhiNI prakRtikaraNAdiviSamAzanama ; niAndatavyAdhiH zvitrakuSThAdiH ; alakSmImukhAgAmalakSmIkAraNAnAm ; mithyAyogaH samyagayogAdanyastrividho yogaH, saGkalpaH strIsaGgasaGkalpaH, jvaro rogANAmiti rujA * tuSTirityatra puSTiriti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25 adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 867 saumanasyaM garbhadhAraNA (nAm / sannipAto duzcikitsyAnAm / Amo viSama cikitsyAnAm / jvaro rogANAm / kuSThaM dIrgharogANAm / rAjayakSmA rogasamUhAnAm / prameho'nuSaGgigAm / jalaukasaH zastrANAm / vastistantrANAm / himavAnoSadhibhUmInAm / soma oSadhInAm / soma oSadhInAm / marubhUmideza ArogyadezAnAm | anUpo'hita deza (nAm / nirdezakAritvam turaguNAnAm / bhiSak cikitsAGgAnAm / nAstiko saNam + laulyaM kleza karANAm / nirdezakAritvamariSTAnAm | anivva dodhArttAsAralacaNAnAm / vaidya - tIkSNauSadhaprayoge vyavAye vyAyAme ca vajrjjanIyAnAM madhye zreSThatamA / somanasyaM vINAM garbhadhAraNahetunAM zreSThatamam / sannipAta jo vyAdhiduzcikinusyAnAM zreSThatamaH / Amo'lasakAdirviSamacikitsyAnAM zreSThatamaH / jvaro rogANAM zreSThatamaH / kuSThaM dIrgharogANAM zreSThatamam | rAjayakSmA rogasamUhAnAM zra eSThatamaH / rogo dhAtuvaiSamyam / taddhAtuvaiSampanimitto jvarAdirvyAdhirnAnArogAtmakaliGgakhena rogasamUha ucyate / na tu dhAtuvaiSamyaM rogasamUhaH / athavA rogasaGkarakaratvena rogasamUha uktaH / prameo'nuSaGgiNAM rogANAM nityasaMlagnIbhUtAnAM zreSThatamaH / jalaukasaH zastrANAM zreSThatamAH / vastistantrANAM niyatAdhInakaNAM madhye vastikamme zreSThatamaM tantram / himavAnoSadhibhUmInAM zreSThatamaH / somo viMzatividha oSadhInAM zra eSThatamaH / marubhUmidezaH ArogyadezAnAM zreSThatamaH / anapo dezo'hitadezAnAM zreSThatamaH / nirdezakAritvamAturaguNAnAM zreSThatamam / bhiSaka khalvaSTAGgAyuvedavit cikitsAGgAnAM catuNAM zreSThatamaH / nAstikosaNAma SThAnAM madhye zreSThatamaH / laulyaM klezakarANAM zreSThatamam / aniddezakAritvamAturasyAriSTAnAM zreSThatamam / anivvedo vairAgyAdito manaHkhedo kartRNAm ; anuSaGgI punarbhAvI, tantrANAmiti karmmaNAM ; soma oSadhirAjaH paJcadazaparvvA ; * jalaukaso'nuzastrANAmiti dvitIyaH pAThaH / + varjyAnAmiti pAThAntaram / + vArtalakSaNAnAmiti vA pATha: / For Private and Personal Use Only Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 868 crk-sNhitaa| [ yajaHpuruSIya: samUho niHsaMzaya pharANAm / yogo vaidyaguNAnAm / vijJAnamauSadhAnAm / zAstrasahitastarkaH saadhnaan.m| saMpratipattiH kAlajJAnaprayojanAnAm / OM avyavasAyaH kaalaatiprtipttihetuunaam| iSTakamma tA niHsNshykraannaam| asamarthatA bhayakarANAm / tadvidyasamjhASA buddhvrddhnaan.m| AcAryaH shaastraadhigmhetuun.m| aayurvedo'mRtaanaam| sadvacanamanuSTheyA m| asambandha vaca masaMgrahaNa savvAhitAna.m / / savve sannyAsaH sukhakANAmiti // 20 // nirvedaH, vairAgyAdito manaHkhedAbhAvo'dhAttasyAdhRtibhAvasya lakSaNAnAM zreSThatamaH, asAralakSaNAnAJca zreSThatamaH, vaidyasamUhA'STAGgAyurvedavidAM samUhazcikitsAyAM rogAditattvajJAna niHsaMzayakarANAM shresstthtmH| yogA bheSajAnAM samyagyogo vaidyaguNAnAM shresstthtmH| vijJAnaM ( AyurvedAdizAstreSu ) tattvazAnaM zArIramAnasavyAdheroSadhAnAM madhye zreSThatamamopayam / zAstrasahitastake UhaH sAdhanAnAM kammasiddhinippattikarANAM zreSThatamaM saadhnm| sampratipattiH samyag jJAnaM kAlajJAnasya prayojanAnAM madhye zraSThatama kAlajJAnaprayojanam / avyavasAyo vyavasAyAkaraNaM kAlasyAtipratipatteH pratipattyatikramasya hetUnAM zreSThatamaH kuvyvsaayaatiprtipttihtuH| __ dRSTakammatA dRSTaM cikitsitakamme yena tasya bhAvo dRSTakammatA cikitsAkammeNi niHsaMzayakarANAM zreSThanamA niHsNshykrii| asamarthatA bhayakarANAM shresstthtmaa| tadvidyasambhASA samAnazAstrAcItavatAM parasparavAdo jalpavitaNDe ca buddhivarddhanAnAM madhye zreSThatamA buddhivddhenii| AcAyyaH zAstrANAmarthAdhigamahetUnAM shrsstthtmo'rthaadhigmhetuH| Ayuvedo'mRtAnAM shresstthtmo'mRtH| 'vedA hyamRtA' ityuktaM chaandogyopnissdi| sadvacanaM sAdhu vAkyamanuSTheyAnAM madhye zreSThatamamanuSTheyam / asambandhavacanam asaMgrahaNAnAM vahubhASaNAnAM savvasya vArtalakSaNAnAmityArogyalakSaNAnAm / jJAnamityaupadhavijJAnaM, sAdhanAnAmiti jJAnasAdhanAnAm, sampratipattiH yathAkarttavyatAnuSThAnama, tRptirAhAraguNAnAmityatra guNazabdaH prshstdhrmvcnH| eka* tRptiraahaargunnaanaamitydhikpaatthshckr| asadagrahaNaM sarvAhitAnAmiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir R 25za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 860 bhavanti cAtra / agragANAM zatamudiSTaM yad dvipaJcAzaduttaram / alametadvikArANAM vighAtAyopadizyate // 23 // samAnakAriNo ye'steiSAM zreSThasya lakSaNam / jyAyastvaM kAyyakatR tve'varatvaJcA-yudAhRtam // 24 // ahitAnAJca zreSThatamamasaMgrahaNaM sAhitazca / sarvasannyAsaH sarveSAmArambhANAM pravRttInAM samyaka nikSepastyAgaH sukhakarANAM zreSThatamaH sukhakara iti // 22 // gaGgAdharaH-eSAM saMgraha zlokAnAha -bhavanti caatretyaadi| agrANA mityaadi| iti agrANAM zreSThatamAnAM yada dvipazcAzaduttaraM zatamuddiSTaM saMkSepeNoktaM tadeta dikArANAM vighAtAyAlaM smrthmupdishyte| eSAM vijJAnato jAtasAmathyaH puruSo'nyeSAmapi kamguNanirdezasamathauM bhvti| tenAnuktAnAmapi kammA padhAnAM dravyAhoni vrayAnna cetAvanmAtraM zreSThatama parisamAptama / ye kharthAH samAnakammekAriNasteSAM zreSThatamasya lakSaNaM jyAyasvaM zreSThakhamavarakhazca rasAbhyAmaH karzana'nAmityapavAdaM varjayitvA, tena ghRtAbhyAso rasAyanAnAmiti na virudhyate / amRtAnAmiti jIvitapradhAnahetUnAm, sarvasaMnyAsaH sarvakriyAtyAgaH, sa hi paramasukhamokSahetuH zArIre vaktavyaH // 22 // cakrapANiH-agrayANAmityAdau agrapazabdaH zreSTavacanaH, alamiti samartham, atra jvarapramehAdayo'pi svarUpeNAtipIr3AkaratvAnupaGgikatvAdinA jJAtAH santaH cikitsAyAmupayuktA bhavAnta, ato jvarAdijJAnamapi vikArANAM vighAtAya samartha bhavati, agrayANAJca vikArazamakatvAbhidhAnaM prAdhAnyAducyate stutyartha vA tena yaducyate--eta eva cedagraghAdhikAre vihitA vikArAn zamayanti, tat kinaparacikitsAbhidhAneneti tannirastaM ; vikAravighAtazcehotpannAnAJcauSadhopayogena tathAnutpannAnAM svAsthyaparipAlanena jJeyaH // 23 // cakrapANiH-agravAdhikArokta saMgraheNa kathayati-samAnetyAdi / samAnakAriNastulyakANaH ; zreSThasya lakSaNamiti prazastasya lakSaNam, lakSaNantviha pATha eva pAThena hi zreSThaM lakSyate jJAyate ityarthaH : jyAyastvaM vRha tvam tadA prazastaguNavRhattvajJeyam ata evAhitAdhikArakathane zreSThatamazabdaM tyakA "apathyatamatve prakRSTatamA bhavanti" ityuktam, tena, zreSThasya lakSaNamiti raktazAlyA. dInAM hitAhArANAM jJeyam ; jyAyastvaJcAhitAhArANAM yavakAdInAmapathyatamatve prakarSazAlitvama ; kAryakatrtRtve varatvavyeti karmaNi cotkRSTatvaM, tacca "annaM vRttikarANAm ityAdinokta jJayam / For Private and Personal Use Only Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 100 crk-sNhitaa| [yajaHpuruSIyaH vAtapittakaphAnAJca yadayat prazamane hitam / prAdhAnyatazca nirdiSTa yadavyAdhiharamuttamam // 25 // etannizamya nipuNazcikitsAM saMprayojayet / evaM kurvan sadA vaidyo dharmakAmau samaznute // 26 // pathyaM patho'napetazca yaccoktaM manasaH priyam / yaccApriyamapathyaJca niyataM tanna lakSyate // 27 // kAyyakatte khe'pyudaahRtm| evaM vAtapittakaphAnAM prazamane yadaya ddhitaM praadhaanytstnirdissttm| tathA vyAdhiharaM yaduttamaM tadapi niddiSTam / iti // 23-25 // gaGgAdharaH-eSAM vijnyaanpryojnmaah-etdityaadi| nipuNo vaidya etaduttamaM dvipaJcAzaduttaraM zataM nizamya cikitsAyAM prayojayet / evaJca kurvan cikitsAyAmeSAM prayogaM kurvan vaidyo dharmazca kAmaJcAznute // 26 // gaGgAdharaH-nanu hitaM pathyamAhitamapathyaM kathamabhidhIyate iti ? ata aahpthymityaadi| pathaH zArIrANAM vAtapittakapharasaraktAdInAM dhAtUnAM saJcAramArgAt srotoruupaadnpetmnpgtm| sarcasrotogatamapAyakaraM na bhavati / yacca manasaH priyaM sukhAnubhavakaraM tat pathyaM kaTTAdhAsvAdanena manaso'priyave'pi pariNAme sukhajanakakhAna manaso'priyaM bhavati / yaccApAtataH pariNAme ca niyataM manaso'priyamapathyazca tanna lakSyate // 27 // vAtapittakaphebhyazcetyAdau "vastirvAtaharANAm' "virecanaM pittaharANAm" "vamanaM zleSmaharANAm' "AsthApanaM vAtaharANAm' ityAdi jJayam / yad vyAdhiharamiti "khadiraM kuSThaharANAm" "pUSkaramUlaM hikAzvAsapArzvazUlAnAhaharANAm" ityAdi jJeyam ; kiMvA, "avarasvam" iti pAThaH, tadA, avaratvam atyarthAnabhipretakartRtvam, tacca "rajasvalAgamanamalakSmImukhANAm ityAdi jJeyam ; zreSThatvajyAyastvAbhyAM prazastAprazastakarmaNAmapi grahaNaM vyAkhyeyam // 24-26 // cakrapANiH-sampratyuktasya pathyasya hitAparanAmno lakSaNamAha-pathyamityAdi / pathaH zarIramArgAt srotorUpAdanapetam, apetamapakArakamanapetamanapakArakamityarthaH, pathigrahaNena patho vAhyadoSA dhAtavazva, tathA patho nivarttakA dhAtavo gRhyante ; tena kRtsnameva zarIraM gRhItaM syAt, tatazca zarIrAnupaghAti pathyamiti syAt ; kiMvA svasthasvAsthyarakSaNamAturavyAdhiparimokSazceti panthAH, tasmAdanepetaM pathyam / evamapi mano'nupadhAtitvaM na labhyata ityAha-yaJcokta manasaH priyamiti, manaso'tiprItyAbhilaSitaM, tena manaso hitamiti priyArthaH / tena prazamajJAnAbhISTatvAdayo gRhyante ; etena mana.zarIrAnupaghAti pathyamiti pathyalakSaNamanapavAdamukta syAt ; anye tu pathyalakSaNa For Private and Personal Use Only Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH sUtrasthAnam / 101 mAtrAkAlakriyAbhUmi-dehadoSaguNAntaram / prApya tattaddhi dRzyante te te bhAvAstathA tathA // tasmAt svabhAvo nirdiSTastathA mAtrAdirAzrayaH / tadapekSyobhayaM karma prayojyaM siddhimicchatA // 28 // tadAtra yasya bhagavato vacanamanunizamya punarapi bhagavantamAtra yamagniveza uvAca---yathodezamabhinirdiSTaH kevalo'yamoM bhagavatA shrutstvsmaabhiH| AsavadravyANAmidAnImanapavAdaM lakSaNamanatisaMkSepeNopadizyamAnaM zuzrUSAma iti // 26 // gnggaadhrH-maatretyaadi| ye ye lohitazAlyAdayaH zreSThakhenoktAste te bhAvA mAtrAkAla kriyAbhUmidehadoSaguNAvasthAntaraM tattat prApya tathA tathA bhavanti / na tu tattadguNAntaravyatiriktAparabhAvamApanA hitA ahitA bhavanti ahitA hitA bhavanti / tasmAddhitAhitakhasvabhAvo lohitazAlyAdInAM niddissttH| tatra tathA hitasAhitatvayorAzrayo mAtrAdirmAtrAkAla kriyAbhUmidehadoSAvasthAntaramiti tanmAtrAdyAzrayaM hitAhitamubhayamapekSA siddhimicchatA cikitsAyAM pAnAzanAdikaM karma prayojyamiti // 28 // gaGgAdharaH-ityevamanapavAdaM hitAhitalakSaNaM zrukhAgnivezaH punaryadapRcchat tadAha -tdaatreyetyaadi| bhagavatA yathoddezamayaM kevalaH kRtsno'rtho'bhiniddiSTaH / dvayametat paThanti, vadanti ca--"yadevavaM lakSaNaM syAt, tadA jvarAdiSu tikta bheSajaM manaso'priyatvena ma pathyaM syAta, etaccAnumatameva,-yad jvare tiktaprayogasya tadAtve na manaso'nukUlaravaM, na caitAvatA zarIraM pratyapathyatvaM syAt, ataH yanmAnaM mano'nukUlatvaM mAnasavikArAkartRtvAt tada vyapadezyameva ; kiMvA tAvanmAtra mano'nanukUlatvaM mAnasavikArakatvAdasyapadezyameva ; tadetadapathyatvaM kimAhArAcArANAM niyatamasti ? netyAha-taccetyAdi / niyataM nizcitamidamapriyameva sarvadedamapathyameva sarvadetyevaMrUpaM kiJcinnAstItyarthaH / kuto naastiityaah-maatretyaadi| guNAntarazabdo mAtrAdibhiH sambadhyase, tattaditi mAtrAdiguNAntaram, te te iti hitAhitAhArAcArAH, tathA tatheti hitoktA api hitA ahitAzca, tathA'hitoktAzcAhitA hitAzca ; evaM priyamapi madhurAdi apriyam, tiktAdyapriyamapi priyam / atrodAraNaM yathA-pathyaM tAvad ghRtam, tadatimAtramapathyaM syAt kAle ca vasante'pathyam, saMskAreNa ca viruddha dravyasaMskRtamapathyam, bhUmau cAnupAyAmapathyam, evaM dehe'tisthUle, evaM dope ka'pathyam ; apathyamapi vipa mAtrAdinA hitaM syAt, yathA 'udare For Private and Personal Use Only Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 102 caraka sNhitaa| yajaHpuruSIyaH tamuvAca bhagavAnAtraM yH| dhAnyaphalamUlasArapuSpakANDapatratvaco bhavantyAsakyonayo'gnivezASTau saMgraheNa shrkraanvmiikaaH| tAsveva dravyasaMyogakaraNato'parisaMkhyeyAsu yathApathyatamAnAmAsavAnAM caturazItiM nibodha // 30 // tadyathA surAsauvIrakatuSodakama reyamedakadhAnyAmlAH SaD dhAnyAsavA bhvnti| mRdrIkAkAzma>khajUradhanvanarAjAdanaidAnImAsavadravyANAmanatisaMkSepeNopadizyamAnamanapavAdaM lakSaNaM zuzrUSAma ityagniveza uvAca // 29 // gaGgAdharaH-tatastamuvAcAtreyaH / dhAnyaphaletyAdi / dhAnyAdayo'STAvAsavAnAM yonayo bhvnti| zakarAnavamIkAH zakarA navamI yoniryAsvaSTasu yoniSu tAH shkraanvmiikaaH| dhAnyAdivadoSadhijAtyabhAvAccharkarAyAH pRthak abhidhAnaM, dhAnyasya tRNaphalakhena phalasya vRkSajaphalavivakSAzApanArtha pRthagvacanam / tAsveva navasvAsavayoniSu dravyasaMyogakaraNataH punaraparisaGghA yAsu yoniSu pathyatamAnAmAsavAnAM caturazItiM yonIH nibodha // 30 // gnggaadhrH----suretyaadi| surAdayaH paD dhAnyAsavAH / surA tanDulakRtA, sauvIrakaM nistu SayavakRtaM, tuSodakaM satuSayavakRtaM, maireyaM surAkRtasurA, medako jagalAkhyA zvetasurA, dhAnyAmlaM kaanyjikmiti| mRdvIkAdInAM zavinyantAnAM paDviMzataH phalAnAmekaikepAmAsavAH paDviMzatibhavanti / viSasya tilaM dadyAt' ityAdi ; evamanyadapyUhyam ; yasmAdevamekAntamapathyatvamanizcitaM, prAyovAdapathyatA tu nizcitA, tasmAt svabhAvo niIiTa iti,-pathyAnAM raktazamlyAdInAma apathyAnAJca yavakAdInAmityarthaH, svabhAvaH prakRtyA pathyatA'pathyatA ca, tathA mAnAdirAzraya iti niddiSTa iti sambandhaH, mAtrAdirmAtrAkAlakriyAdiH ; Azraya iti pathyatvApathyatvayoH, mAtrAdInyAzritya bhAvAnAM pathyatvApathyatvaJca pAramArthikaM bhavatItyarthaH ; ubhayamiti svabhAvo mAtrAdizra // 27-21 // ___ cakrapANiH- idAnImanavAdhikArAdAsaveSvananteSu ya AsavA agrayAsta ucynte| dhAnyAdI. nyekatvena paThitvA pRthak zarkarAM paThanti, dhAnyAdInAmavAntarajAtimattvAt, zarkarAyAstvavAntarajAtirnAsti ; tAsu zarkarA navabhyAsavakAraNatayA zrUyate ; madhuzarkarA tu madhvantaraniviSTaiva ; madha tu nAsavayonitayA pRthak paThitam, yena tatkRtasyAsavasya dhAnyasambandhatvAt dhAnyAsavenaiva grahaNam ; evaM gaur3AsavAdiSvapi boddhvym| dravyaJca saMyogazca karaNaJca dravyasaMyogakaraNama, tato For Private and Personal Use Only Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 25za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 603 tRNazUnyaparUpakAbhayAmalakamRgalaNDikAjambIra:*kapitthakuvalabadarakarkandhapIlupiyAlapanasanyagrodhAzvatthapnakSakapItanoDambarAjamodAzRGgATakazavinIphalAsavAH ssdduuviNshtirbhvnti| vidArigandhAzvagandhAkRSNagandhAzatAvarIzyA mAtrivRdantIdravantI-vilvorubUkacitramUlairekAdaza mUlAsavA bhavanti / zAlapriyakacandanasyandana-khadira-kadarasaptaparNAzvakarNArjunAzanArimeda-tindukakirNAihazamIzaktipatraziMzazirISavajuladhanvanamadhUkasArAsavA dhanvano vRkssvishessH| rAjAdanaM piyaalbhedH| tRNazUnyA (nyaM) ketakI tasyAH phlaasvH| mRgalaNDikA vibhotakI tasyAH phalam / kuvalaM htphlbdroN| badaraM svlpklydro| kandhaH shRgaalkolii| pIlu uttarApathika guDa phalam / plakSaH pketto| ajamodA ymaanii| zaGkhinI corapuSpIti / vidaarigndhetyaadi| vidArigandhAdicitramUlAntarekAdazabhirekaikasya mUlena kRta Asava iti mUlAsavA ekAdaza bhavanti / vidArigandhA shaalprnnii| kRSNagandhA zobhAJjanaH / zyAmA zyAmamUlA trit / dantI nAgadantI / dravantI kSudramalA dntii| epAM mUlAni / zALetyAdi / zAlAdInAM madhukAntAnAM sArairAsavA viNshtibhvnti| shaalstrividhH| tatra hadakSaH zAla iha vivkssitH| priyakaH priyakSaH / candanaM raktacandanam / syndnstinishkssH| khadiro vayolaH / kadaraH zvetakhadiraH / saptapaNeH saptacchadaH / azvako hatpatrahava. shaalvRkssH| ajjunaH svnaamkhyaatH| azanaH piitshaalH| arimedo vittkhdirH| kiNihiH svanAmakhyAto vRkSavizeSaH sAravAn na khapAmAgeH sArAbhAvAt / zuktipatra bdriikssH| vjulo'shokkssH| dhanvano dhAmanIvRkSaH / 'parisaMkhyeyAH syuH ; sauvIraM nistupayavakRtaM, maireyaM surAsavakRtA surA, medakaH zvetasurA jagalAkhyA dhAnyAmbu kAlika, tRNazUnyaM ketakI, mRgaliNDikA vibhItakam, kuvalamiti sthUlavadarI, karkandhUH zRgAlabadarI, kadaraH zvetakhadira:, azvakarNaH zAlabhedaH, arimedo viTakhadiraH, - - * jambIretyatra jAmbaveti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 604 caraka saMhitA | viMzatirbhavanti / padmotpalanalina kumuda-saugandhikapuNDarIkazatapatrama vUka priyaGga, dhAtakIpuSpairdaza purapAsavA bhavanti / ikSukANDedivabAlikA puNDrakacaturthAH kANDAsavAH / paTola tADakapatrAsavau dvau bhavataH / tilvakalodha labA lukakramukacaturthAstvagAsavA bhavanti / zarkarAsava eka eveti // 31 // [ yajaHpuruSIyaH evameSAmAsavAnAM caturazItiH paraspareNA saMsRSTAnAmAsavadravyANAmupadiSTA bhavanti / eSAmA savAnAmAsutatvAdAsava saMjJA / For Private and Personal Use Only padmotpaletyAdi / padmAdInAM dhAtakyantAnAM dazAnAmekaikasya puSpaiH kRtA AsavAH puSpAsavA daza / padmamaravindaM kamalam / utpalaM nIlotpalam | nalinaM svalpadalapadmam / taccASTadalaM dvAdazadalazcAruNavarNam / kumudaM zva etapuSpanAlI puSpam / saugandhikaM zvetapuSpaM kahAram / raktapuSpaJca / puNDarIkaM zvetapadmam / zatapatra maruNavarNazatadala puSpapadmam / priyaGgu vRkSasya puSpam | ikSvatyAdi / ikSuprabhRtInAM catuNoM kANDAnAmAsavAzcatvAraH / ikSuH kRSNa ikSuH / bahudhA | kANDekSuH kaThino'lparasa ikSuH khAliyA iti loke / ikSubAlikA laTA / puNDrakaH zvetekSuH / paToletyAdi / dvau patrAtrau / paTolapatrasya tADapatrasya ca / tAjastAlapatravadanuhatpatravRkSaH / tilvaketyAdi / tilvakAdInAM catuNAM tvacA kRtA AsavAzvatvAraH / tilvakaH zvetalodhaH / lodhro raktalodhraH / elavAluka eNleyavRkSaH / kramuko guvAkavRkSaH / zakairAsava eka eveti / iti caturazItirAsavAH // 31 // gaGgAdharaH - eSAmAsavasaMjJA khalvAsutatvAt kAlAntareNa sandhAnabhAvAt / nanveSAM caturazIterdravyANAmeva kimAsavA bhavanti nAnyeSAmiti ? ata ucyate evameSAmityAdi / paraspareNAsaMsRSTAnAmeSAmekaikeSAmAsavAnAM dravyANAM caturafefret apAmArgaH, zuktibaMdarI padma saraktamaSTadalapadmam nalinaM zvetamaSTadalapadmam, puNDarIkaM zvetazatapatrapadmam; zatapatrantvaruNam / ikSuzabdaprAptasyApi puNDrakasya punarabhidhAnamAsavaM prati tasya prAdhAnyakhyApanArtham kramukaM guvAkam; tilvakaH zAvaralodhraH / AsutatvAditi sandhAnarUpatvAt / dravyasaMyogavibhAga ityAdau 'eSAm' itipadena pratyekaM dhAnyAdidravyakRtA AsavA uktaH, teSAJca vibhAgo'nupapanna ekarUpatvAditi, tanna, tepAmapi svajAtIyadravyavibhAgasya * saugandhikaM nIlotpalAkAravarNamutpalaM sugandhiceti DallaNaH / Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 35za adhyAya: 605 sUtrasthAnam / dravyasaMyogavibhAgavistarastveSAM bahuvidhavikalpaH saMskArazca / yathAva' saMyogasaMskArasaMskRtA hyAsavAH svaM va karma kurvanti // 32 // saMyogasaMskArAdau dezakAlamAtrAdayazca bhaavaaH| teSAM teSAmAsavAnAM te te samupadizyante tattatkAryamabhisamIyeti // 33 // ___ bhavati caatr| manaHzarIrAgnibalapradAnAm asvapnazokArucinAzanAnAm / saMharSaNAnAM pravarAsavAnAm azItiruktA caturuttaraSA // 34 // zItirupadiSTA bhavanti, teSAmAsavAnAmuktAnuktadravyaiH saMyogavistaro dravyavibhAgavistarazca bahuvidhavikalpaH saMskArazca bhuvidhviklpH| tatra yena yena dravyeNa saMyogAd yasya yasya dravyasyAsavA ye bhavanti, yena yena ca dravyeNa ca saMskArAt saMskRtAzca bhavanti tattada yathAsvaM dravyasya saMskArasya guNakammebhyAM te ta AsavAH svaM svaM kamme kumvanti // 32 // gaGgAdharaH-tattadravyasaMyogavibhAgAdau saMskAre ca asaMskAre ca yadyat kama kumvanti buddhimadbhisteSAM teSAmAsavAnAM tattatkAyyemabhisamIkSya vivicya mAtrAdayazca bhAvAsteSAM teSAM te te mAtrAkAlakriyAbhUmidehadopaprakRtyavasthAntarabhAvAH smupdishynte| iti // 33 // gaGgAdharaH-bhavati caatretyaadi| manaHzarIretyAdinA zlokenAsavAnAm upsNhaarH||34|| vidyamAnatvAt, kiJca saMskAradravyavibhAgasyApi tatra zakyatvAt ; na herakenaiva dravyeNa surAdayaH kriyante, prAdhAnyAt tu dhAnyAdayo'bhidhIyante / saMskArazca bahuvidhavikalpa iti yojnaa| sNyogsNskaarkrnnpryojnmaah-ythaasvmityaadi| yathAsvamiti yada yujyate ; dezo bhasmarAzidhAnyarAzyAdiH sandhAneSu vakSyamANaH ; kAlastu pakSamAsAdiH ; sthApanamAtrA sandhAnadravyamAtrA ; For Private and Personal Use Only Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 106 . crk-sNhitaa| yajjApuruSIyaH tatra shlokH| zarIrarogaprakRtau matAni tatvena cAhAravinizcayAya * / uvAca yajaHpuruSAdike'smin munistathAgrANi varAsavAMzca // 35 ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRte zlokasthAne yajaHpuruSIyo nAma paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // gaGgAdharaH-tatra zloka ityaadi| zarIrarogetyAdinaikenAdhyAyAH zarIraprakRtau rogaprakRtI copAdAnakAraNe tattvena munInAM matAni AhAravinizcayAya yAni hitAhitAni tathAgrANi zreSThatamAni tathA varAsAzcAsmin yajjaHpuruSAdike'dhyAye munirAtreyapunarvasuruvAceti // 35 // agniityaadi| savva pUrvavat / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau sUtrasthAnIya paJcaviMzayajjaHpuruSIyAdhyAyajalpAkhyA pazcaviMzI zAkhA // 25 // AdigrahaNAda, dravyasvabhAvetikartavyatAsaMgrahaNam ; tattatkAryamiti dezakAlazarIradoSAdibhinnaM hittvm| manaHzarIretyAdinA guNakathanaM yuktayA pItasyAsavasya jJeyam // 30-35 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurbedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM yajaHpuruSIyo nAma paJcaviMzo'dhyAyaH // 25 // * AhAravinizcayo ya iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ssddviNsho'dhyaayH| athAta Atre yabhadrakA-yIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // Atra yo bhadrakApyazca zAkunteyastathaiva ca / pUrNAkSazcaiva maudgalyo hiraNyAnazca kauzikaH // yaH kumArazirA nAma bharadvAjaH zaThAnaghaH * ! zrImAna vaayovidshcaiv rAjA matimatAM varaH / / nimizca rAjA vaideho baDizazca mahAmatiH / kAGkAyanazca vAhIko vAhIko bhiSajAM varaH / // gaGgAdharaH-dravyAdInAM hitAhitakhayorAhArAdividhayopayogApekSalenAbhyavahRtAni dravyANi tAni tAni yadyat karma kurvanti tadrasAdidAreNaivetyatastadupadezArthamAtreyabhadrakApyIyamadhyAyamArabhate-athAta ityaadi| adhyAyasyAdau Atreyo bhadrakApyazceti vAkyArthamAtrayabhadrakApyamadhikRtya kRto'dhyAya ityAtreyabhadrakApyIyo'dhyAya iti| zeSaM sarca pUrvavavyAkhyeyam // 1 // gaGgAdharaH-Atreya ityaadi| AtreyaH punavvasuH / bhadrakApyazca zAkunteyo braahmnnH| maudgalyaH puurnnaakssH| kauziko hirnnyaakssH| kumArazirA bharadvAjaH shtthaanghH| matimatAM varo rAjarpiH zrImAn vaaovidH| videho maithilo nimirnAma raajrssiH| mahAmatirvaDizo dhAmArgavaH! bhiSajAM varo vAhIko cakrapANiH-hitAhitaikadezamabhidhAya kRtsnadravyahitAhitatvajJAnArtha rasavIryavipAkAbhi. dhaaykaatreybhdrkaapyiiyo'bhidhiiyte| tatrApi vipAkAdInAmapi rasenaiva prAyo lakSaNIyatvAt * sa cAnagha iti vA paatthH| + vAhIko bhiSajAM varaH ityatra vAhIkabhiSajAM vara iti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyIyaH ete zru tavayovRddhA jitAtmAno mahaSayaH / vane caitrarathe ramye samIyurvijihIrSavaH // teSAM tatropaviSTAnAmiyamarthavatI kthaa| babhUvArthavidAM samyagrasAhAravinizcaye // 2 // eka eva rasa ityuvAca bhdrkaapyH| yaM paJcAnAmindriyArthAnAmanyatamaM jihvAviSayabhAvamAcakSate kushlaaH| sa punarudakAdananya iti // 3 // bAghadezavAsI vAhIkadezIyazca kaakaaynpiH| iti nimivA?vidayo rAjarSikhAdaite daza mahayaH zrutena vayasA ca vRddhA vijihIrSavo vihattumicchavazcaitrarathe nAmnA ramye vane samIyuH saMgatA bbhuuvuH| tatra vane khalUpaviSTAnAM teSAM punavvesuprabhRtInAmarthavidAmiyaM vakSyamANA rasAhAravinizcaye'rthavatI prayojanavatI kathA babhUva // 2 // gaGgAdharaH-kA sA katheti ? ata ucyate-eka evetyaadi| teSAM madhye bhadrakApya RSi eka eva rasa ityuvaac| ko'sAveko rasa * iti ? ata ucyate-yaM punrityaadi| kuzalAH paNDitA yaM pazcAnAmindriyAthAnAmanyatamamekatamaM jihandriyavaiSayikaM bhAvamAcakSate sa rasa eka eva na tu dvividhAdiH jihvandriyaviSayavasAmAnyAt / jihvAvaipayiko bhAvazca zItoSNamRdukaThinAdizca bhAvastatra prsnggvaarnnaay| paJcAnAmindriyArthAnAM madhye yo yo bhAvo'nya ekaH parasparavibhinnaH zrotrAdigrAhyavena bhinnabhinnadharmA teSu madhye jihvandriyavaiSayiko yo bhAvaH sa rsH| zItoSNAdistu sparzanendriyagrAhyakhena bhinnaH / jihvAyAM hi trINIndriyANi vrtnte| vAgindriyaM rasanendriyaM sparzanendriyazca rasaprakaraNamAdau kRtam / munimataiH pUrvapakSaM kRtvA siddhAntavyavasthApanaM ziSyavyutpatyartham / rasenAhAravinizcayo rasAhAravinizcayaH, kiMbA, "ayaM rasavinizcayaH tathAparaJcAto vipAkAnAm' ityAdirAhAravinizcayaH // 12 // cakrapANiH-eka evetyaadi| hAndrayArthAnAmiti nirdhAraNe ssssttii| anyatamamityekam, anyazabdo hyayamekavacanaH, yathA "anyo dakSiNena gataH, anya uttareNa," eka ityarthaH, tamazabdaH For Private and Personal Use Only Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 106 iti / tatra jihvAsthaM khagindriyaM zItoSNAdisparza gRhnnaati| madhurAmlAdikaM rasanendriyaM gRhNAti na zItoSNAdikam / prAgutpattau hi yadA bhUtAdisamAkhyAtatAmasAdahakArAt paJcazabdatanmAtrAdIni gaganAdIni paJcamahAbhUtAni jAyante, tadaiva sahodakena bhUtena jAto rasaH sAdhAraNarUpaH / tameva bhUtAntarasaMyogena saMhate dravye jAyamAne'bhivyaktaM jihvandriyaviSayaM bhAvaM kuzalA AcakSate / tasmAdeka eva raso naanekH| tadyadudakaM prAgajAtaM tadudakAt punaH sa raso'nanyo nAnya iti| tathA ca rasanArtho rasa iti prAgabhihitam / nAto'tIndriye tasmin rase lkssnnaaprsnggH| yo hi bhAvo'bhivyaktaH san grAhyo bhavati sa evArthasaMzo bhavati nAnabhivyakto bhAvo'tha ucyate indriyasya yo'bhivyakto rasanena indriyeNa gRhyate sa rasanArtho rasa ucyte| na cAtiprasaGgo lakSaNasya rasakhe rasAbhAve ca jihvendriyaarthvaabhaavaat| na hi rasanendriyeNa rasavaM rasAbhAvo vA prtykssmuplbhyte| rasenaiva hyanumIyate rasakham / rasAbhAvazca bhAvarUpo gandhAdirna rsnendriyaarthH| avsturuupshcaabhaavstttdrssyaasttaa| (tasyAbhAvasya bhAva iti padena tAttiH) sa hi rasanendriyeNopalabhya rsmnuplbdhyaa'numiiyte| nAstyatra nimbe madhuro rasa iti / tasmAdrasanendriyagrAhyattiguNakhAvAntarajAtimattvaM rasakhamityevaM na tallakSaNaM vyAkhyAtavyam / tasminnatIndriyasya rasasya rasavaM na jAtiH sAdhAraNaikarUpa. khAt / jaatihaanekvyktismvaayinii| sa evAbhivyakto yadAnekarUpo bhavati madhurAdivizeSastadA vizeSe rasavaM jAtibhavati na khavizeSe / tasminnavizeSa rase rasakhantu zabdAditanmAtrAkhApekSo vizeSaH padArthaH / tanmAtrAvaM zabdAdInAM paJcAnAM sAmAnyamAkAzAdInAM hi zabdAdiH, sA sA mAtreti tanmAtrA / suzrute coktam 'Apyo rasa' iti / anayA rItyA zabdAdInAmapi lakSaNAnyanuktAni vaacyaani| zravaNArthaH shbdH| yo'bhivyaktaH san zravaNagrAhyo'thoM bhavati so'rthaH zabdaH / sparzanArthaH sprshH| yo'bhivyaktaH san sparzanagrAhyo bhavati sa sparzanArthaH sparzaH / netrArtho rUpam / yo'bhivyaktaH san netragrAhyo'rtho bhavati sa netrArtho rUpam / ghrANArtho gndhH| yo'bhivyaktaH san ghrANagrAhyo'rthoM bhavati sa ghrANArtho gndhH| iti // 3 // svArthikaH / jihvAvaiSayikamiti jihvAgrAhyam / rasAbhAvo'Apa jihvayA gRhyate, ata Aha bhAvamiti ; udakAdananya iti rasodakayorekatvakhyApanArthaM pUrvapakSatvAd ; dRSTaH pUrvapakSazca kApilamatena For Private and Personal Use Only Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 610 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyoyaH dvau rasAviti zAkunteyo braahmnnH| chedanIya upazamanIyazceti // 4 // trayo rasA iti pUrNAkSo maudglyH| chedanIyopazamanIyasAdhAraNAH // 5 // catvAro rasA iti hiraNyAnaH kauzikaH / svAduhitazca svAdurahitazca asvAdurhitazcAsvAdurahitazca // 6 // gnggaadhrH-dvaavityaadi| zAkunteyo brAhmaNaH khalu yo'bhivyaktaH san rasanagrAhyo'au~ bhavati sa rasa eka eveti satyam / abhivyaktaH saMstu yo'thoM bhavati sa punazchedanIya upazamanIyazceti dvidhaa'bhivyjyte| tasmAda dvau rasAvityuvAca / zarIradoSAdicchedanena vatteta iti cchedniiyH| zarIradoSAdarupazamanena vatteta ityupazamanIya iti| amlalavaNakaTubhiH zArIrakledAdidoSazchidyata iti hi dRzyate madhuratiktakaSAyairupazAmyata iti ca dRzyate / iti // 4 // ___ gaGgAdharaH-traya ityaadi| pUrNAkSo maudgalyaH khalu yo bhAvo'bhivyaktaH san rasanagrAhyo'rtho bhavati sa rasa eka eveti satyam / abhivyaktaH san punaryo'rtho rasanagrAhyo bhavati sa punazchedanIyopazamanIyo sAdhAraNazceti tridhA'bhivyajyate tasmAt trayo rasA ityuvAca / tayomizrIbhAve cchedanopazamane dRzyete // 5 // gaGgAdharaH--cakhAra ityAdi / hiraNyAkSaH kauzikaH khalu yo bhAvo'bhivyaktaH san rasanagrAhyo'thoM bhavati sa rasa eka eveti satyam / abhivyaktastu san yo'rtho rasanagrAhyo bhavati sa tu svAduhitazca svAdurahiptazcAsvAduhitazcAsvAdurahitazceti cturdaa'bhivyjyte| tasmAccakhAro rasA ityuvaac| raktazAliyabagodhUmamudgAdiH svAduzca hitazca / mApAdistu svaadushvaahitshc| culukIvasAdirasvAduhitazca AvikaghRtAdisvasvAduzvAhitazceti // 6 // se hi "rasatanmAnaM gandhatanmAtram" ityAdivacanena guNavyatiriktadravyamiti bruvte| chedanIya ityapatarpaNakArakaH, upazamanIya iti vRhaNaH ; sAdhAraNa ityAgneyasaumyasAmAnyAbhayorapi laGghana For Private and Personal Use Only Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH 611 sUtrasthAnam / paJca rasA iti kumArazirA bhrdvaajH| bhaumaudakAgneyavAyavyAntarIkSAH // 7 // Sar3asA iti vA*vido raajrssiH| gurulaghuzItoSNasnigdharukSAH // 8 // sata rasA iti nimividehH| madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyanArAH // 6 // gnggaadhrH-pnycetyaadi| zaThAnaghaH kumArazirA bharadvAjaH khalu yo bhAvo'bhivyaktaH san rasanagrAhyo'yoM bhavati sa rasa eka eveti satyam / abhivyaktastu san yo rasanagrAhyo'rtho bhavati sa punabhau maudakAgneyavAyavyAntarIkSabhedena pnycdhaa'bhivyjyte| tasmAt paJca rasA ityuvaac| vakSyate ca somaguNAti. rekAnmadhuro rasaH iti / pUrvAdhyAye cAbhihitam- "rasanAthoM rasastasya dravyamApaH kssitistyaa| nittau ca vizeSe ca pratyayAH khaadystryH||" iti // 7 // gaGgAdharaH-paDityAdi / atha vAyyovido rAjarSiH khalu yo bhAvo'bhivyaktaH sana rasanagrAhyo'rtho bhavati sa rasa eka eveti satyama / so'bhivyaktastu san yo rasanagrAhyo'rthI bhavati sa guruladhuzItoSNasnigdharukSabhedena SaDdhA'bhivyajyate / tasmAt paT rasA ityuvaac| kazciddhi raso guruzvireNa pacyate, kazcillaghuH zIghra pacyate, kazcicchItaH zaityaM janayati, kazciduSNa auSNyaM janayati, kazcit snigdhaH snehayati, kazcida rukSo rukSayatIti // 8 // gnggaadhrH-sptetyaadi| atha nimivideho rAjarSiH khalu yo bhAvo'bhivyaktaH san rasanagrAhyo'thoM bhavati sa rasa eka eveti satyam / sa khalu abhivyaktastu san yo rasanagrAhyo'rtho bhavati sa madhurAmalalavaNakaTutiktakaSAyakSArabhedena sptdhaa'bhivyjyte| tasmAt sapta rasA ityuvAca / iti // 9 // vRhaNayoH kartA, parasparavirodhAdakartA vaa| svAdurityabhIraH, hita ityaaytynpkaarii| bhAzrIyata ityAzrayo dravyam ; guNAH sigdhagurvAdayaH, karma dhAtuvarddhanakSapaNAdi ; saMsvAdo rasAnAmavAntarabhedaH, eSAM vizeSANAM bhedAnAmityarthaH / tatra dravyabhedAdAdhArabhedenAzritasyApi rasaspa bhedo bhavati, Azrayo hi kAraNaM, kAraNabhedAcca kAryabhedo'vazyaM bhavatItyarthaH, gurvAdiguNabhedAstathA karmabhedAzca rasakRtA eva ; tatazca kAryabhedAdavazyaM kAraNabheda iti puurvpkssaabhipraayH| saMsvAda For Private and Personal Use Only Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 caraka-saMhitA / [ AtreyabhadrakApyIyaH aSTau rasA iti var3izo dhAmAgavaH / madhurAmla lavaNa kaTukatiktakaSApacArAvyaktAH // 10 // aparisaMkhyeyA rasA iti kAGkAyano vAhlIkabhiSak, AzrayaguNakammasaMskAravizeSANAmaparisaMkhyeyatvAt // 11 // par3eva rasA ityuvAca bhagavAn punavvasumadhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyAH / teSAM paraNAM rasAnAM yonirudakam / / gaGgAdharaH - aSTAvityAdi / atha var3izo dhAmArgavaH khalu yo bhAvo'bhivyaktaH san rasanagrAhyo'rtho bhavati sa rasa eka eveti satyam / abhivyaktastu san yo rasanagrAdyo'rtho bhavati sa khalu madhurAdipUrva saptavidho'vyaktazca dRtyaSTadhA'bhivyajyate / tasmAdaSTau rasA ityuvAca // 10 // gaGgAdharaH - aparisaGkhyA ityAdi / atha kAkAyano vAhrIko bhiSak khalu yo bhAvo'bhivyaktaH san rasanagrAdyo'rtho bhavati sa rasa eka eveti satyam / yastu avyakto rasanagrAdyo'rthaH sa AzrayAdivizeSANAmaparisaGkSe trayatvena aparisaMkhyeyatayAbhivyajyate / abhivyaktAzcAzrayaguNakarma saMskAravizeSANAm aparisaMkhyeyatvAdaparisaMkhyeyA rasA ityuvAca / rasAnAmAzrayA dravyANi khalu aparisaMkhyeyAni na samAnarasAni guNAsteSAM samAnAdhikaraNA gurutvAda yastaizca vibhinnAH / karmANi ca dhAtuvarddhanAdIni samAnAdhikaraNAnyaparisaMkhyeyAni / saMskAraH punaH karaNaM rasAntarakaraNadravya kriyAntareNa rasAntarabhAvA apari yA iti // / 11 // gaGgAdharaH -- Sar3evetyAdi / bhagavAnAtreyaH punarvvasuH khalu navAnAM maharSINAM vacanaM zrulA yo vyakto bhAvo'bhivyaktaH san: rasanagrAhyo'rtho bhavati sa rasa eka eveti satyam / abhivyaktastu san rasanagrAhyo yo'rtho bhavati sa khalu madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyabhedena SaDvidha evAbhivyajyate / tasmAt paTTeva bhedastu - ekasyAmapi madhurajAtAvikSuguDAdigataH pratyakSameva bhedo dRzyate svasaMvedya eva yaduktaM - "ikSukSIragur3AdInAM mAdhuryyasyAntaraM mahat / sarasvatyApi zakyate" // 3-11 // cakrapANiH - siddhAntaM punarvvasuvacanatvenAha-par3evetyAdi / pUrdhvapakSoktarasaikatvAdivyavasthAmAha - teSAM SaNNAmityAdi / yonirAdhArakAraNaM, kAryakAraNayozca bhedAt siddha udakAda rasabhedaH For Private and Personal Use Only sa tu saMsvAdabhedaH bhedastathApi nAkhyAtu Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH ! sUtrasthAnam / 13 chedanopazamane dve kammaNI / tayormizrIbhAvAt sAdhAraNatvam / rasA ityuvAca / na khabhivyaktaH sanneko raso na vA dvau rasau na ca trayo rasA na ca catvAro rasA nava paJca rasA na ca gurutvAdayaH paD rasAH na ca sapta rasA naivASTau rasA nApyaparikhyeyA rasAH / na ca sa punarudakAdananya iti / kasmAditi ? ata ucyate- tepAmityAdi / yo bhAvo'bhivyaktaH san rasanagrA yo yosrtho bhavati rasanagrAhyaH sa so'rtho nodakAdananyaH, teSAM paNNAM rasAnAM yonirutpattisthAnamudakam / vakSyate hyatra - "saumyAH khalvApo'ntarIkSaprabhavAH prakRtizItA ladhvyazcAvyaktarasAsvantarIkSAdbhrazyamAnA bhraSTAzca pazcamahAbhUtaguNasamanvitA jaGgamasthAvarANAM bhUtAnAM mUrtIrabhiprINayanti / tAsu mUrttiSu par3a bhimUccheti rasAH / teSAM paNNAM rasAnAM somaguNAtirekAt madhuro rasaH / bhUmyagnibhUyiSThatvAdamlaH | toyAnibhUyiSThavallavaNaH / vAyvagnibhUyiSThatvAt kaTukaH / vAyvAkAzAtiriktavAt tiktakaH / pavanapRthivyatirekAt kaSAyaH / " ityevameSAM papNAM rasAnAmabhivyaktiH padatvenaiva nAtiriktatvena / tasmAt SaTatvamupapannaM nyUnAtirekavizenmahAbhUtAnAm / bhUtAnAmiva sthAvarajaGgamAnAM nAnAvarNAkRtivizeSaH / par3aRtukatvAcca kAlasyopapanno mahAbhUtAnAM nyUnAtirekavizeSa iti / tat pAJcabhautikISu mUrttiSu yat somaguNAyatiriktatve madhUrAdayo'bhivyajyante tat teSu paJcasu mahAbhUteSu khalu yadudakamavyaktarasaM tasmAdudakAdeva tasyAvyakto raso bhUtAntarasaMyoge sati sthUlaH san madhurAdibhAvam Apanno'bhivyajyate iti teSAM rasAnAM yonirudakam / ( teSAM yonyavyaktarasAzrayatvAt ) na punarudakAdananyo rasa iti / ata eva dvAM rasAviti yat zAkunteyenoktaM tanna / kasmAt 1 yatasteSAM SaNNAM rasAnAM dve kammaNI cchedanopazamane / tat parasAzrayadravyANi hi amlalavaNakaTubhiH zArIrakke dAdIni cchindanti madhuratiktakaSAyairupazamayantIti terasau na bhavataH / nitarAM trayo rasA iti yat pUrNAkSeNoktaM tanna / sAdhAraNatvaM hi tayo - ichedanIyopazamanIyayomizrIbhAvAd bhavati tadapi teSAM kamme / tasmAt na yo rasA iti / pratyakSa evetibhAvaH / kSitivyatiriktamudakameva yathA rasayonistathA "rasanArtho rasastasya " ityAdI vivRtameva dIrghajIvitIye; tayormizrIbhAvAditi, karmaNoramUrttayormizrI bhAvAnupapattI 115 For Private and Personal Use Only Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 614 crk-sNhitaa| [ AtreyabhadrakApyIyaH svAduH svAdutAbhakti * dvau hitAhitau ca prbhaavau| paJcamahAbhUtavikArAstvAzrayAH prakRtivikRtivicAraNA dezakAlavazAH // 12 // hiraNyAkSeNApi cakhAro rasA iti yaduktaM tat n| kasmAt ? yataH svAduH hitazca svAdurahitazcAsvAduhitazcAsvAdurahitazcetyeteSu svAduH khalu teSAM madhurAdInAM paNNAM rasAnAM svAdutA AkhAdanaM bhktiH| hitAhitau dvau prabhAvI teSAmacintyazakti vizeSau tasmAt na te cakhAro rasA iti / ___ kumArazirasA bharadvAjena ca bhaumAdibhedena paJca rasA iti yaduktaM tat n| kasmAt ? yataH paJcabhUtavikArAH khalu kAryabhUtadravyANi bhaumAnyApyAni tejasAni vaayvyaanyaantriikssaanni| teSAM papNAM rasAnAmAzrayA na tu rasA iti| nanu somaguNAtirekAt madhuro rsH| bhUmyagniguNabhUyiSTakhAdamla ityAduratyA kathamAzrayAH pAJcabhautikadravyANIti ? ata ucyte-prkRtiityaadi| prakRti vikRtivicAraNA deshkaalvshaaH| prakRtavikRtivicAraNA ceyam-dezavizeSAt kAlavizeSAcca cetanayogAt sacetanaH paJcabhirmahAbhUtenyU nAtirekAMzena saMyuktaH kAyya dravye ghaTAdAvArabhyamANe vAyvAdInAM karmabhiranyonyAnupravezAdanyonya. guNamelanAdanyonyakriyAmelanAcca vikriyamANAH prakRtayaH paJcabhUtatadguNAna sajAtIyAn dravyAntaraguNAntararUpAn vikaaraanaarbhnte| prakRtirAkAzaH supirAdikaM viziSTamAkAzAntaraM vAyuviziSTavAyvantaraM tejo viziSTa tejo. 'ntaramudakaM rasaraktAdidravAntaraM pRthivI mUrtim / teSAJca guNAH zabdAdayo ye tepAM zabdo dazavidhaM shbdaantrmaarbhte| SaDajapebhagAndhAramadhyamapaJcamadhaivataniSAdakaSTAkaSTasAdhAraNabhedAt / sparzazva spAntaraM zItoSNa zlakSNakharAdibhedAt / rUpaJca viziSTa rUpAntaraM lohitshuklkRssnnniilpiitaarunnaadibhedaat| rasazca viziSTa rasAntaraM madhurAmalalavaNakaTutiktakaSAyabhedAt / gandhazca viziSTaM gandhAntaraM tadAdhArayordranyayormizrIbhAvAditi boddhavyam / sAdhAraNamiti sAdhAraNakArya yogitvam ; bhaktiritIcchetyarthaH, tena, yo yamicchati sa tasya svArasvAduritara iti puruSApekSI dhammo na rasabhedakAryAvityarthaH / paJcamahAbhUtetyAdau 'tu'zabdo'vadhAraNe, tena AzrayA eva na rasA ityarthaH ; kimbhUtA bhaumAdayo bhUtavikArA AzrayA ityAha-prakRtivikRtivicAraNA dezakAlavazA iti, * svAdvasvAiteti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / teSyeSu dravyasaMjJakeSu guNA gurulaghuzItoSNasnigdha rukSAH // 13 // 15 saurabha pUtivisrAdibhedAt / ityevaM dravyaguNayoH sajAtIyArambhakatvaM sAdhammya dravyANi dravyAntaramArabhante guNAzca guNAntaram / karma ca karmAsAdhyaM na vidyate / vikriyamANaM hi svatastattadvAyvAdInAM ka ca parasparaM mizrIbhUtaM svavirodhikamantaraM sajAtIyaM vijAtIyaM vA cintyamacintyamArabhate, yat ucyate- -- prabhAva iti / kaNAdenoktaM " tasmin paJcamahAbhUta vikAre dravye madhurAdayo rasA AzritA ato na bhaumo rasa Apyo vA taijaso vADtha vAyavyo vAntarIkSo veti" / / 12 / / gaGgAdharaH -- teSvAzrayeSvityAdi / atha vAyryovidarAjapiNA gurulaghuzItoSNastrigyarukSA iti Sar3a rasA iti yaduktaM tadapi na / kasmAt ? yatasteSu AzrayeSu paJcamahAbhUta vikAreSu dravyeSu guNA guruladhvAdyAH / gandhatanmAtrAdipRthivyAdisthA anabhivyaktA ye gurvvAdayo rasAtiriktAH prakRtibhUtA guNAsteSAM paJcabhUtAnyonyAnupravezAt kAryyA abhivyaktA gurvvAdayo guNA na tu rasAH, rasAnAravyatvAt | Adizabdena mandatIkSNamRdukaThina zlakSNakha ravizada picchilasthUlasUkSmasthirasarasAndradravAH / zabdAdayazca // 13 // For Private and Personal Use Only zabdo'dhanArthaH, sa ca prakRtyAdibhiH pratyekaM yojyaH, prakRtivazA yathA - mudrAH kapAyA madhurA santaH prakRtyA laghavaH, etaddhi lAghavaM na rasavazaM, tathA hi sati kaSAyamadhuratvAd gurutvaM syAt; vikRtivazaJca vrIherlAjAnAM laghutvaM tathA sakta siddhapiNDakAnAJca gurutvam, vicAraNA vicAro dravyAntarasaMyoga ityarthaH / tena, vicAraNAvazaM yathA-madhusarpiSI saMyukta viSam, tathA vipaJcAdayuktaH svakAryavyatiriktakAryyakAri / dezo dvividho bhUmirAturA; ; tatra bhUmau 'zvetakapotI ca valmIkAdhirUdA viSaharI ', tathA "himavati bheSajAni mahAguNAni bhavanti"; zarIradeze yathA --- " sakthi mAMsAd gurutaraM skandhakroiziraspadAm" ityAdi kAlavazantu yathA mUlakamadhikRtyoktaM--"tadvAlaM doSaharaM vRddhaM tridoSam" tathA "yathattu puSpaka umAdadIta ityAdi ; atra caikaprakraraNoktA ye'nuktAste cakArAt svabhAvAderantarbhAvaNIyAH, yaduktam- "caraH zarIrAvayavAH svabhAvo dhAtavaH kriyAH / liGgaM pramANaM saMskAro mAtrA cAsmin parIkSyate / tatra, carazarIrAvayavadhAtUnAM dezena grahaNaM, mAtrA vicAre pravizati zeSaM svabhAve, tayo rasavimAne vakSyamANaJca atrApraviTamAhAravizepAyatanamantarbhAvaNIyaM yathAsambhavam ; snigdharukSAdyA ityatra Adi Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 616 crk-sNhitaa| (AtreyabhadrakApyIyaH kSaraNAt kSAraH, nAlo rasaH dravyaM hi| tadanekarasasamutpannamanekarasaM kaTukalavaNabhUyiSThamanekendriyAthasamanvitaM karaNAbhinivRttam // 14 // gnggaadhrH-kssrnnaadityaadi| atha niminA videhena rAjapiNA madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyakSArA iti sapta rasA iti yaduktaM taca n| kasmAt 1 yataH kSaraNAt kSAraH syAnnAso raso bhvti| tahi kimiti? ata ucyatedravyam, bhsmiibhuutdrvyaarbdhkhaat| ytstdnekrsdrvybhsmsmutpnnmnekrsm| kiM kiM rasamiti ? ata ucyate-kaTulavaNabhUyiSTham, kathaM vijJAyate ? anekendriyArthasamanvitam rUparasasparzagandhAdiyuktam, tasmAd dravyam / nanvevaM tatsthastu kaTulavaNabhUyiSTho yo bhAvaH sa khalu madhurAdibhyaH SaDbhyo'tiriktatvAdaparo rasa eveti / ata ucyate-karaNAbhinittamiti / karaNAt kriyAto'bhinivvattate tadbhasmIbhUtadravyAt tasmAt tatstho'pi kaTulavaNabhUyiSTho yo bhAvaH so'pi ttkrnnaadevaabhinittte| na tu madhurAdivat prsiddhdrvypraadurbhaave| tasmAnmadhurAdinyUnakaTulavaNabhUyiSThAnekarasamelanena kRtrimo raso madhurAdibhyaH ssddbhyo'tiriktH| yathA saindhavanimbAdimelanAda raso nAtirikta iti| __ atha dhAmArgavega baDizena madhUrAmlalavaNakaTutiktakapAyakSArAvyaktA ityaSTau rasA iti yaduktaM tnn| kasmAt ? kSAro yathA nAtirikto rasastad darzitam / avyaktastu raso yathA naatiriktstthocyte||14|| grahaNenAnuktA api tIkSNamRdvAdayo na rasAH, kintu, dravyaguNAH pRthageveti drshyti| kSaraNAdadhogamanakriyAyogAt kSAro dravyaM, nAso rasaH, rasasya hi niSkriyasya kriyAnupapannetyathaH, kSaraNaJca kSArasya pAnIyayuktasyAdhogamanena, vadanti hi laukikAH-"kSAraM srAvayAmaH" iti, zAstraJca "chilA cchittvAzayAt kSAraH kSAratvAt kSArayatyadhaH" iti| hetvantaramAha-dravyaM tadanekarasotpannamita, anekasebhyo mukakApAmAgAMdijhdha utpannamanekarasotpannam, yatazcAnekarasotpannamata evAnekarasaM, kAraNaguNAnuvidhAyitvAt kAryaguNasyeti bhAvaH ; anekarasatvaJcAha--- kaTukalavaNabhUSTimiti bhUyiSTazabdenApradhAnarasAntarasambandho'stIti darzayati ; hetvantaramAhaanekendriyArthasamanvitamiti,-kSAro hi sparzena gandhena canvitaH, tena dravyam ; rase hi guNe na sparzo nApi gandha iti bhAvaH ; hetvantaramAha-karaNAbhinirvRttamiti, karaNena bhasmasrAvAdinA'bhinirvRttaM kRtamityarthaH, na raso'nena prakAreNa kriyata iti bhAvaH // 12-14 // For Private and Personal Use Only Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 26za adhyAyaH } www.kobatirth.org sUtrasthAnam / avyaktIbhAvastu rasAnAM prakRtau bhavatyagurase'Nurasa*sama nvite vA dravye // 15 // aparisaMkhyeyatvaM punana teSAmAzrayAdInAM bhAvAnAM vizeSAparisaMkhyeyatvAda yuktam ekaiko'pi hyeSAmAzrayAdInAM bhAvAnAM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gaGgAdharaH - avyaktIbhAva stvityAdi / rasAnAM madhurAdInAm avyaktIbhAvastu khalu prakRtau rasatanmAtrAsu apsu bhavati varttate / nanu kSIrekSurasavikArAdiSu mAdhuyyavizeSopalabdhyA'numIyate kSIreSvikSurasavikArANAM mAdhuryyAnmAdhu pIbhAvo 'vyaktarasAntarayogAdeveti / ata ucyate-aNurase iti / aNuH sUkSmo yo madhurAdyanyatama eva rasastasminnevAvyaktIbhAvo na madhurAdibhyoatirikta bhAve / tadaNurasasamanvite sa evANaraso'vyakto raso na madhurAdibhyaH SaDbhyo'tiriktaH / / 15 // rasA gaGgAdharaH- aparisaGghayetyAdi / atha AzrayAdyaparisaGgha prayatvAdaparisaGkhyA kasmAditi ? ata ucyate - ekaketyAdi / SaNNAM rasAnAmekaiko'pi rasa AzrayavizeSAn * 917 kAGkAyanavAhIka bhiSajA punaH iti yaduktaM tanna yuktam / yasmAdeSAM madhurAdInAM guNavizeSAn kampa hi cakrapANiH - avyaktarasapakSaM niSedhayati-avyaktItyAdi / avyaktIbhAva ityabhUtatadbhAve vipratyayena rasAnAM madhurAdInAM vyaktAnAmeva kacidAdhAre'vyaktatvaM nAnyo madhurAdibhyo'vyaktarasa ityarthaH ; rasAnAmiti madhurAdInAM paNNAm ; prakRtAvityAdi - prakRtau kAraNe jala ityarthaH ; avyaktatvaJca rasasAmAnyamAtropalabdhirmadhurAdivizeSazUnyA, sA ca jale syAt, yata ukta jalaguNakathane suzrute "vyaktarasatA rasadopaH" iti ihApi ca "avyaktarasaca" iti vakSyati, loke'pi cAvyaktarasaM dravyamAsvAdya vaktAro vadanti - "jalasyevAsya raso na kazcinmadhurAdiyuktaH" iti ; vizeSamadhurAdhanupalabdhizcAnudbhUtatvena, yathA- - dUrAdavijJAyamAnavizeSavarNe vastuni rUpasAmAnyapratItirbhavati, na zuklatvAdivizeSabuddhiriti tathA'nurase'vyaktIbhAvo bhavati, pradhAnaM vyakta rasamanugato'vyaktatvenetyanurasaH, yathA - - veNuyave madhure kapAyo'nurasaH, yaduktam - " rukSaH kaSAyAnuraso madhuraH kaphapittahA' iti anurasasamAnyata iti sarvvAnurasayukta, yathA-viSe, vacanaM hi"uSNamanirdezyarasam" ityAdi kiMvA aNurasasamAnvata iti pAThaH tena, aNurasenaikena maricena yukta zarkarApAnake kaTutvamavyaktaM syAt / aparisaMkhyeyapakSaM dUSayati -- aparItyAdi / teSAmiti rasAnAmaparisaMkhyeyatvaM na yuktam, AzrayAdInAM bhAvAnAmityAzrayaguNakarmmasaM svAdAnAM, ; ; anurase'nuraseti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ AtreyabhadrakApyIyaH vizeSAnevAzrayate * na ca tsmaadnytvmuppdyte| parasparasaMspRSTabhUyiSTatvAt // 16 // 17 // na caiSAmabhinivRtterguNaprakRtInAmaparisaMkhyeyatvaM bhavati / vizeSAn sNskaarvishessaanaashryte| yathA khalveko madhuro rasa ivikSu. baalikaakaannddekssuprbhRtiinaashryvishessaanaashryte| evamamlo badaradAhimAmalakAdIn / lavaNaH saindhava sauvarcalAdIn / kaTukaH pippalImaricazuSThIcavyAdIn / tikto nimbpttolptrvetraagraadiin| kapAyo harItakIvibhItakI prbhRtiin| na ca tasmAnmadhurAdamlAdito vA'nyatvamanyarasakhamupapadyate upgcchti| kasmAt tatra tatrevilavAlikAdiSu magharabheda upalabhyate iti ? ata ucyte-prspretyaadi| tatra tatrApararasasya kasyacit kasyacidamlAdeH parasparasaMmRSTa madhurAdibhUyiSThakhAnmadhurAdireva rasa ucyate na tasmA. danyo bhvtiiti| evaM guNakarma vizepAnapi nadrasAntarasaMsargAdAzrayate / saMskAradravyavizeSasaMsargAdapi na tato'nyo bhavati // 16 // 17 // gaGgAdharaH-nanu caivaM cet tadA punarikSukANDe kSuprabhRtInAmArambhakANAM bhAvAnAmaMzanyUnAdhikyAditastadutpattAveva tathA tathA madhurAdibhAvo'bhinirvartata iti tathAvidhastathAvidho rasaH pRthak pRthageva bhavati tato'parisaMGkhayA rasAH paTasaJcAtivartante / iti| ata ucyate-na caipAmityAdi / eSAM madhurAdInAM vizeSAparisaMkhyeyatvAdityAzrayAdibhedasyAparisaMkhyeyatvAt : atra hetumAha ekaiko'pi hItyAdi ! eSAmAzrayaguNakarmasaMsvAdAnAM vizepAnekaiko'pi madhurAdirAzrayate ; na ca tasmAdAzrayAdibhedAdanyatvamAzritasya madhurAderbhavati ; evaM manyate--- yadyapi zAlimuddhRtakSIrAdayo madhurAzrayAbhinnAstathApi tatra madhuratvajAtyAkrAnta eka eva raso bhavati balAkAkSIrakArpAsAdipu zukuvarNa iveti ; tathA. guNAnAM gurupicchilAsnigdhAdInAm anyatve'pi karmaNAM vA rasAdivarddhanAyurjananavarNakaraNAdInAM bhinnatve sati na madhurarasarayAnyAkama, yataH, eka eba madharastattadguNayukto bhavati tattatkarmakArI ceti ko virodhaH, tathA, madhurasyAvAntarAsvAdabhede'pi madhuratvajAtyanatikramaH, kRSNavarNAvAntarabhede yathA kRssnntvaantikrmH| nanu maivaM bhavatvaparisaMggreyatvaM rasAnAM parasparasaMyogAt tu ya AsvAdavizeSaH sa kAryavizeSakaro'pi, na hi madhurAmlena kriyate, tanmadhureNa vAmlena vA zakyam , ataH, tena parasparasaMyogenAparisaMkhyeyatvaM bhaviSyatItyAha- parasparetyAdi / saMsamiti bhAve ktaH, tena saMsargabhUyiSTatvAdeSAM madhuratvAdInAmabhiniGghattena ca guNaprakRtInAm asaMkhyeyatvamiti yojnaa| ayamarthaH--yadyapi rasAH parasparasaMsargeNAtibhUyasA yuktAH santo'bhi * vizeSAparisaMkhyeyatvAt ityadhikaH pAThazcaka / For Private and Personal Use Only Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 816 tasmAnna saMskRSTAnAM rasAnAM kammopadizanti buddhimantaH // 8 // __ taccaiva kAraNamavekSamANAH parANAM rasAnAM paraspareNAsaMskRSTAnAM lakSaNa pRthktvmupdekssyaamH| ayaM tu tAvad dravyabhedamabhipraMtya kizcidabhidhAsyAmaH // 16 // paNNAmabhinitto pradhAnabhUtAnAM prakRtInAM somaguNAtiriktapaJcabhUtAnAM pradhAnale tatra tatra guNIbhUtarasAnAM prakRtayo yA alpAMzabhUtA bhUmyagniguNavahulAdibhUtadvandvAstAsAmaparisaGgha prayatvaM na bhavati / paJcAnAmeva bhUtAnAmaMzanyUnAdhikyAdivizeSAt tthaavidhaaprrsotptteH| iti| tasmAt saMsRSTAnAM rasAnAM kamme buddhimanto nopadizanti // 18 // gnggaadhrH--tccetyaadi| tacca kAraNaM pradhAnarasAnAmutpattau guNIbhUtarasAnAmapi prakRtaya evAMzAlpAdhikabhAvena saMsRSTA guNIbhUtarasAnutpAdayanti / paJcaiva bhUtAni nAparisaMprayAH prakRtaya ityevaM kAraNamavekSamANA vayaM paraspareNAsaMsRSTAnAM paNNAmeva rasAnAM lakSaNaM pRthkvenopdekssyaamH| na paraspareNa saMsRSTAnAM. pRthagalakSaNenaiva teSAM gunniibhuutaanaambhijnyaansiddheH| agre tu tAvad dravyabhedamabhipretya kizcidabhidhAsyAmaH pazcAdrasam / iti // 19 // nivRttA ghRtakSIrAdI dravye bhavanti, tathApi na teSAM guNA guruladhvAdayaH prakRtayo vA madhurAdInAM yA yA AyuSyatvarasAdivarddhakatvAdyAstAH asaMkhyeyA bhavanti kintu, ya eva madhurAdInAM pratyekaM guNAH prakRtayazca uddiSTAH, ta eva mizrA bhavanti ; kiM vA guNaprakRtInAmiti madhurAdiSaDaguNasvarUpANAm ityarthaH / tena rasasya rasAntarasaMsarge doSANAmiva doSAntarasaMsarge rasAnAM nAparisaMkhyetvam ityarthaH ; prakRtizabdena karma vocyate, tena guNakarmaNAmityarthaH ; madhurAdInAmavAntarAkhAt avizepo'pi parasparasaMsargakRto jnyyH| yata eva heto rasAnAM saMmR TAnAM nAnye guNakarmaNI bhavataH, ata eva saMsRSTAnAM rasAnAM pRthaka karma zAstrAntare'pi noktmityaah-tsmaadityaadi| karmazabdeneha gauravalAvavAdikArakatvAdayo rasaraktAdijananAdayo'pi boddhavyAH ; na kevalamanyazAstrakAre rasAnAM saMsRrAnAM karma nopadiSTaM, kintu vayamapi nopadezyAma ityaahtccaivetyaadi| taccaiva kAraNamiti parasparasaMsarge'pi rasAnAmanadhikaguNakarmatvaM ; lakSaNena pRthakta lakSaNapRthakta; lakSyate yena tallakSaNam-"atastu madhuro rasaH" ityAdinA granthena, tathA "snehanaprINanahlAdana" ityAdinA yad vAcyaM, tat sarca gRhyate ; kiM vA, lakSagazabdena "madhurarasa" ityAdigranthavAcyaM lakSaNamucyate ; pRthakta Jca, rase bhedajJAnArtha yadavakSyate For Private and Personal Use Only Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20 caraka saMhitA | | AtreyabhadrakApyIyaH savvaM dravyaM pAJcabhautikamityasminnarthe taccetanAvadacetanazca tasya guNaH zabdAdayo gurvvAdayazca dravAntAH / karma paJcavidhamuktaM vamanAdi // 20 // tatra dravyANi gurukharakaThinamandasthira vizadasAndrasthUla gaGgAdharaH -- tadayathA sarvvamityAdi / sarvvaM pRthivyAdikAyyaM dravyaM zarIrendriyavipayasaMjJakam / pAJcabhautikaM paJcabhirbhUtairniSpAditaM paJcabhUtaprakRtikam / asmin pAJcabhautike'rthaM tat savvaM dravyaM cetanAvadacetanaJca / tatra "sendriyaM cetanaM dravyaM nirindriyamacetanam" iti pUrvAdhyAye'bhihitam / tatra bhUtAni paJca khalvanabhivyaktazabdamAtra AkAzo'bhivyaktasparzamAtro vAyurabhivyaktarUpamAtraM tejo'bhivyaktarasamAtrA Apo'bhivyaktagandhamAtrA pRthivIti / tasya guNA iti / tasya pAJcabhautikasya cetanAvato'cetanasya ca guNAH kAryyabhUtAH zabdAdayaste dazavidhazabdazItoSNAdisparza-lohitAdirUpa-madhurAdirasa saurabhAdigandhAH / gurvvAdayazca dravAntAH kAyyaguNA yajjaH puruSIye'bhihitA gurulaghuzItoSNa snigdharukSamanda-tIkSNasthirasaramRdukaThina vizada picchila zlakSNakharasUkSmasthUlasAndradravA iti / karma ca kAyyabhUtaM vamanAdi paJcavidhamuktama prathamAdhyAye // 20 // gaGgAdharaH- tatrAparisaGgha prayamapi pAzcabhautikaM dravyaM saMgrahaNa parisaGkhyAtumAha"snehanaprINana ityAdi, tad gRhyate / agra ityAdi / raseSu vAcyeSu dravyabhedamabhipra etya pratipAdanIyatayA parigRhya rasAnAM dravyajJAnAdhInajJAnatvAt dravyAbhidhAnamagre kRtamityarthaH kiJciditi Ayurvedopayogi dravyasvarUpaM na sarvvamiti, aprasaGgadoSAditi bhAvaH // 13 - 19 // cakrapANiH - sarvvadravyamiti kAryadravyam; asminnarthe'smin prakaraNe / dravAntA iti vacanena pUrvoktAn viMzatiguNAnAha ; atra paratvAparatvAdInAmihAnabhidhAnena cikitsAyAM paratvAdInAmaprAdhAnyaM darzayati, ye'pi tatrApi yuktisaMyogaparimANasaMskArAbhyAsA atyarthacikitsopayogino'pi na te pArthivAdidravyANAM zabdAdivat sAMsiddhikAH, kiM tarhi, AdheyAH, bhata iha naisargika guNakathane noktAH ; uktamityapAmArga taNDulIye; etacca prAdhAnyAducyate, tena, vRMhaNAdyapi boddhavyam; bahulazabdo gurvvAdibhiH pratyekaM sambadhyate, kiMvA, gandhenaiva yataH, gandhaguNabahulA pRthivyeva bhavati, ata eva dravyAntaralakSaNe'pi vaizeSikaguNo'nta eva paThyate" rasa guNabahulAni " ityAdi, tena tatrApi rasAdibhireva bahulazabdo yojyaH; sarvvakAryadravyANAM pAJcabhautikatve'pi pRthivyAdyatkarSeNa pArthivatvAdi jJeyam, saGghAtaH kAThinyaM, sthairyamavicAlyam, For Private and Personal Use Only Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 621 gandhaguNavahulAni paarthivaani| tAnyupacayasaGghAtagauravasthaiyyakarANi syuH // 21 // dravasnigdhazItamandasarasAndramRdu-picchilarasa-guNabahulAni ApyAni / tAnyupakla dasnehabandhavinyandamAIvaprahlAdakarANi // 22 // uSNatIkSNasUkSmalaghurukSavizadarUpa-guNabahulAni aagneyaani| tAni dAhapAkaprabhAprakAzavarNakarANi syuH // 23 // laghuzItarukSakharavizadasUkSmasparzaguNabahulAni vaayvyaani| tAni raukSyaglAnivicAravezadyalAghavakarANi // 24 // ttretyaadi| tatra pAzcabhautikeSu dravyeSu cetanAvatsvacetaneSu ca madhye gurvAdinavaguNabahulAni dravyANi pArthivAni pRthivIbahulapaJcabhUtAtmakAni / zeSANAM bhUtaguNAnAM dravAdInAmabahulakhameSa pArthiveSu dravyeSviti khyApitam / teSAM pArthivAnAM karmANyAha- taanyupcyetyaadi| tAni pArthivadravyANi khalUpayuktAni zarIrAdInAmupacayasaMghAtagauravasthaiyyakarANi bhavanti // 21 // gnggaadhrH-drvetyaadi| tatra drvyaanniitynuvttene| dravAdirasAntanavaguNabahulAni dravyANyApyAni bhavanti abbahulapAzcabhUtAtmakAni, tenAbahula. bhUtaguNA api gurvAdayaH zeSabhUtaguNA abahulatayA santIti khyApitam / teSAmApyAnAM kaannyaah-taanyupetyaadi| tAnyApyAni dravyANi khalUpayuktAni zarIrAdInAmupakledasnehabandhaviSyandamAddevaprahAdAna kurvanti // 22 // gnggaadhrH-ussnnetyaadi| atra drvyaanniitynuvrtte| uSNAdisaptaguNabahulAni dravyANyAgneyAni tejobhulpshcbhuutaatmkaani| etenAbahulabhUtAnAM guNA api zeSA ye te'pyabahulakhenAgneyeSu vttente| iti khyApitam / teSAmAgneyAnAM kANyAha-tAnItyAdi / tAnyAgneyAni dravyANi upayuktAni zarIrAdInAM dAhapAkaprabhAprakAzavarNAn kurvanti // 23 // gnggaadhrH-lghushiitetyaadi| atra drvyaanniitynuvttte| laghvAdisaptabandhanaM parasparayojanasambandhaH, prahlAdaH zarIrendriyatarpaNaM, sUkSmaM sUkSmasroto'nusAri, prabhA varNaprakAzinI dIptiH, yaduktam,-"varNamAkAmati cchAyA prabhA varNaprakAzikA' ityAdi ; vicAraNaM 116 For Private and Personal Use Only Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 122 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyIyaH mRdulaghusUkSmazladaNazabdaguNavahulAnyAkAzAtmakAni / tAni mAIvazauSiryalAghavakarANi // 25 // guNabahulAni dravyANi vAyavyAni vAyubahulapaJcabhUtAtmakAni bhavanti / bahuletivacanena tu khalvabahulabhUtAnAM guNA api ye zeSAste cAtrAbahulakhena vattenta iti khyaapitm| epAM krmaannyaah-taaniityaadi| tAni vAyavyAni dravyApyupayuktAni zarIrAdInAM raukSyaglAnivicAravezadyalAghavAni kurvanti / vicAro vicaraNaM sarpaNam // 24 // ___ gnggaadhrH--mRdvityaadi| atra dravyANItyanuvartate / mRdvAdipaJcaguNabahulAni dravyANi AkAzAtmakAni AkAzabahulapaJcabhUtAtmakAni bhavanti / atrApi bahulavacanenAbahulabhUtAnAM guNA api ye zepAste ca abahulakhena vattente iti khyaapitm| eSAM kaannyaah-taaniityaadi| tAnyAkAzAtmakAni dravyANi upayuktAni zarIrAdInAM mAhevazoSiyyelAghavAni kuvventIti / suzrute coktaM-"pRthivyaptejovAyvAkAzAnAM samudAyAd dravyAbhinitirutkarSasvabhivyaJjako bhavati / idaM pArthivamidamApyamidaM taijasamidaM vAyavyamidamAkAzIyamiti / tatra sthUlasArasAndramandasthirakharagurukaThinagandhabahulamIpatkaSAyaM prAyomadhuramiti pArthivam / tat sthaiyyebalasaMghAtopacayakaraM vizeSatazcAdhogatisvabhAvamiti / / zItastimitasnigdhamandagurusarasAndramRdupicchilarasabahulamISatakaSAyAmlalavaNaM mdhurrspaaymaapym| tat snahanamahAdanakledanabandhanaviSyandanakaramiti / / uSNatIkSNamUkSmarukSakharalaghuvizadarUpaguNabahulamISadamla. lavaNaM kaTakarasaprAyaM vizeSatacoddha gatisvabhAvamiti taijasam / tada dahanapacanadAraNatApanaprakAzanaprabhAvarNakaramiti / / mUkSmarukSakharaziziralaghuvizadasparzabahalamIpattiktaM vizeSataH kapAyamiti vAyavIyam / tada vaizadyalAghavaglapanavirukSaNavicAraNakaramiti / / zlakSNamUkSmamRduvyavAyiviviktAvyaktarasazabdaguNabahulamAkAzIyam / tanmAdevazoSiyalAghavakaramiti || tatra ya ime guNA vIyyasaMjJakAH zItoSNasnigdharukSamRdutIkSNapicchila vizadAsteSAM tIkSNopNo Agneyo shiitpicchilaavmbugunnbhuuyisstthau| pRthivyambuguNabhUyiSThaH snehaH / toyAkAzaguNabhUyiSThaM mRdukham / vAyuguNabhUyiSThaM raukssym| kSitisamIraNa vicAro gatirityarthaH ; zaupiyaM randhrabahulatA ; annAkAzabAhulyaM dravyasya pRthivyAdibhUtAntarAlpa For Private and Personal Use Only Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 6.23 guNabhUyiSThaM vaishdymiti|" nanu sarca pAJcabhautikamityuktaM tatra paJcabhibhUtaiH ArabhyamANe kA pArthivAdIni dravye kAryaguNasya kAraNaguNapUrvakakhAda dravya. guNayoH sajAtIyArambhakalasvabhAvAt vijAtIyArambhakakhAbhAvAcca gudiyo guNAH kimupAdAnA utpadyante ? na hi paJcasu bhUteSu kApi gurukhAdayaH santi / vattate ca pRthivyAM gandho'psu raso rUpaM tejasi spazau vAyAvAkAze zabdaH / paJcaite khavizeSAstepAM vizeSAratvevaM vbhuuvuH| tadyathA- tacchabdaikaguNa AkAzo dikAlayogAt kizcit sthalIbhUyaikAdazAMzasyaikAMzena spazemAnaM vAyumanuprAvizat / tadadvayamekIbhUto prAtmako vAyurabhat tatra zabdaH kizcitsthUlo'bhavat sparzazca shiito'bhuut| sa ca hyAtmako dviguNo vAyurekAdazAMzasyakAMzena avizeSarUpaguNamAtraM tejo'nuprAvizat / tattrayamekIbhUtaM prAtmakaM tejo'bhUt / tatrApi zabdaH kinycitsthuulo'bhvt| rUpaJca sAdhAraNaM lohitarUpamArebhe / sparzazcauSNyaM kathamutpadyate ? tacca yAtmakaM tejastriguNamekAdazAMzasyaikAMzena rasaikaguNA apo'nupraavish| tadadvayamekIbhUtAzcaturAtmikA Apo babhUvuH / tatrApi zabdazca rasazca pUrvataH kishcitsthlo'bhuut| sparzazca zItaH zuklazca rUpaM kathamutpadyate ? arthatAzcaturAtmikAzcaturguNA Apa ekAdazAMzasyaikAMzena pRthivIM gandhaikaguNAmanuprAvizat / tada dvayamekIbhUtA pazcAtmikA paJcaguNA pRthivI babhUva / tatrApi zabdarasagandhAH kizcitsthUlA babhUvuna vyktaaH| sparzazva tatra kharaH kRSNazca rUpaM kathamutpadyate ? tathaiSu paJcakhapi bhUteSu na gudiyo guNAH santi, tairArabdhe dravye pArthivAdini pAzcabhautike kimupAdAnA gurvAdayo jAyante kiM nirupAdAnAH syuH ? kammANi ca kathaM jAyante kimupAdAnAni ? na hi bhUteSu paJcasu kamme kizciduktamiti cet ? satyam / tatra brmH| pUrva prathamAdhyAye'bhihitam-sArthA gurbodaya iti / tatrArthA gurvAdaya iti noktvA sAthoM itivacanena khyApitam / yadA bhUtAdarahavArAdanabhivyaktazabdamAtramAkAzazva sahaivAbhUt tadA tacchabdasahitA mRdula ghumukSmazlakSNAzcavAro'tyanabhivyaktA AkAze'jAyanta / evaM yadAbhivyaktaspazezca vAyuzca sahaivAbhUm tadA tatsparzasahitA atyanabhivyaktA laghurukSakharavizadamUkSmAH paJca vaayaavjaaynt| tathAbhivyaktaM sAdharaNaM rUpaM tejazca sahaivAbhUt / tadA tadrUpasahitA atyanabhivyaktA uSNatIkSNasUkSmalaghurukSavizadAH ssddgunnaastejsyjaaynt| evaM raso'pi sAdhAraNaH Apazca tvena bhUrivyaktAkAzatvena ca jJeyam, yadeva bhUrizuSiraM tannAbhasam, kiMvA AkAzaguNabahulatve nAbhasaM dravyamityucyate // 20-25 // For Private and Personal Use Only Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 624 caraka saMhitA | yadA sahava bhavastadA tadrasasahitA atyanabhivyaktadravasnigdhazItamanda sarasAndramRdupicchilAH aSTau guNAzcAsvajAyanta / tathA sAdhAraNo gandhaJca pRthivI ca yadA sahavAbhUt tadA tadgandhasahitA atyanabhivyaktA gurukharakaThinamandasthiravizadasAndrasthUlAcA guNAH pRthivyAmajAyanta / evameSAmAkAzAdInAM karmANi paJcAtyanabhivyaktAni tadaivAkAzAdiSu ajAyanta / na caitAnyatyanabhivyaktavAdAkAzAdiSUpadiSTAnyAcAyyaH / AcAryANAM hIyaM rItiH - Adutpattau ye bhAvA nAbhivyajyante na te tadA nirdiyante nApyupadizyante yadAbhivyajyante tadA niddizyante / tathA ca saguNakriyameva dravyamutpadyate na tu nirguNakriyamiti coktam / evaM satyAkAzasya bhUtAntarasaMyoge tat kriyAbhivyaktisvabhAvaM kammatyanabhivyaktaM tadA babhUva, tasmAnniSkriyamucyate sthaulye'pyabhivyaktakarmAbhAvAt / vAyoH savvaMtogatisvabhAvamatyanabhivyaktaM kamme babhUva / tejasazcAtyanabhivyaktamUrddhajvalana svabhAvaM karma babhUva / apAmadhogatisvabhAvamatyanabhivyaktaM kambhUt / pRthivyA dhIragatisvabhAvamatyanabhivyaktaM kammabhUditi / tathA ca dikkAlayogAt sa AkAzaH kiJcitsthUlo yathA syAt tathA zabdAdayazca guNAH kiJcitsthUlA bhavanti / karma ca kiJcitsthUlaM syAnna cAbhivyajyante kvApIti savrvvadaikAMzo'nabhivyaktazabdazca niSkriyazcocyate / tasyAnupravezAd dvAtmake vAyau zabdaH kiJcitsthUlaH syAt / sparzazca zItatvenAbhivyajyate nAbhivyajyante laghvAdayaH / karma ca sarvvatogatirUpeNAbhivyajyate / tasya jhAtmakasya vAyoranupravezAt trAtmake tejasi zabdaH kiJcitsthalo dhakadhagiti rUpo'vyakta eva bhavati / sparzazca vAyoH zIto vAyoH kriyayA'tyanabhivyaktoSNaspazaH pravyaktaH pradIptaH sa cAbhivyajyate / evaM tIkSNAdayaH kiJcitsthUlA bhavanti na cAbhivyajyante / sAdhAraNaJca rUpaM tadA lohitaM bhavati / tasyaiva trAtmakasya tejaso'psvanupravezAccaturAtmikAsvapsu zabdaH pUrvataH kiJcitsthUlaH kalakalarUpaH sAdhAraNo'vyaktaH syAt / sparzazca zIto vAyorvyakto jalasyAnabhivyaktaH zIta iti dvayamekIbhataM tejasa auSNAmabhibhUyAbhivyajyate zIta eva / dravAdayo nAbhivyajyante kiJcitsthUlAzca bhavanti / rUpaJcAtyanabhivyaktaM zaukkatra lohitasaMsargAdabhivyajyate zauklAmeva / rasazrAvyakto varttate kiJcitsthala eva / evaM tAsAM caturAtmikAnAmapAM pRthivyAmanupravezAt paJcAtmikAyAM pRthivyAM zabdaH pUrvvataH kiJcit sthUlo'vyakta eva jAyate / sparzazca kharo'bhivyajyate For Private and Personal Use Only [ AtreyabhadrakApyIyaH Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 625 anenopadezena nAnauSadhIbhUtaM jagati kizcidravyamupalakSyate tAM tAM hi yuktimarthazca taM tmbhiprety| na tu kevalaM nAbhivyajyante gubarvAdayo guNAH kizcitsthUlAzca bhavanti / rUpaJca zuklakhamapAM tadagandhamAtrapRthivyA atyanabhivayaktakRSNena mizrIbhUtaM vyaktakRSNavenAbhinivartate / rasazcAvyakta eva kiJcitsthUlo vrtte| gandhazca kiJcitsthUlo vttNte| ityevamekadvitricatuHpaJcaguNAnAM paJcAnAM bhUtAnAM kAryArambhe yathA pRthivyAdidravyAta sajAtIyadravyAntaraM jAyate tathA zabdAdibhyo guNebhyaH sajAtIyaM gunnaantrmbhivyjyte| paJcAnAM zabdAdidazavidhaH zabdavizeSaH / vAyava mbunoH sparzAbhyAM zItastejasaH sparzAduSNaH pRthivyA vAyozca atyanabhivyaktakharAt kharaH AkAzasyAtyabhivyaktazlakSNAda vyaktaH zlakSNaH / bhUjalayoratyanabhivyaktAnmAndyAnmAndyam / sAndrAt saandrH| jalAkAzayoratyana bhivyaktAt mAIvAt mAddavam / bhUtejovAyUnAmatyanabhivyaktAda vizadAdvizadaH / tejo'nilayoratyanabhivyaktAda rukSAda rukssH| tejovaayvaakaashaanaamtynbhivyktaallghukhaallghutm| saukSmyAt saumym| ityevaM pRthivyA atyanabhivayaktAda gurutvAd gurutvam kATinyAt kAThinyama sthairyAt sthaiyyam vezadyAdva zadyam sthaulyAt sthaulymbhinirvrttte| tathaivApAmatyanabhivyaktAd dravalAd dravalam snigdhakhAt snigdhavaM saravAn sarakhaM paichilyAt paicchilymbhinityttte| evaJca tejaso'tyanabhivyaktAt teNyAt taiksspymbhinivvtte| tathA vAyoratyanabhivayaktAduktA lghvaadyH| AkAzasyApyuktA mRdukhAdayaH / iti pArthivAdiSu pAzcabhautikeSu dravyeSu gurukhAdayo guNA viMzatinAnupAdAnA abhivyjynte| tasmAda dravyANi sajAtIyadvayAntaramArabhante guNAzca sajAtIyaguNAntaraM na tu vijAtIyam / tataH kAraNaguNapUvaMkaH kAvyaguNo dRSTa iti| kammANi tAni tAni cotakSepaNAvakSepaNaprasAraNAkuzcanagamanAnyArabhante yathAyathaM sjaatiiyvijaatiiyaani| iti tttvm||25|| gaGgAdharaH-- nanvevaM pAJcabhautikAnAM pArthivAdInAmupadezena kiM syAditi ? ata ucyte-anenetyaadi| anenopadezena khalvanauSadhIbhUtaM kiJcidapi dravyaM jagati naastiityuplkssyte| kasmAt ? ata Aha-tAM taamityaadi| taM cakrapANiH-aneneti pratiniyatadravyopadezena yat pArthivAdi dravyaM yadguNaM, tadguNe dehe sampAdya bheSajaM bhavatItyarthaH , tacca pArthivAdi dravyaM na sarvathA na ca sarvasmin vyAdhau bheSajam For Private and Personal Use Only Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 626 crk-sNhitaa| (AtreyabhadrakApyoyaH guNaprabhAvAdeva dravyANi kAmakANi syuH| dravyANi hi dravyaprabhAvAda guNaprabhAvAd dravyaguNaprabhAvAcca tasmiMstasmin kAle tattadadhikaraNamAsAdya tAM tAJca yuktimarthaJca taM tamabhipretya tamartha prayojanaM vyAdhInAM kAraNAnAJca yasya yadyadaguNAdimatvaM tattada guNAdiviparItaguNaM dravyamupayujyamAnaM sAdhayatIti tAM tAM yuktimabhipretya anauSadhIbhUtaM jagati kizcinnopalakSyate, sabvameva dravyamauSadhamupalakSyate / tahi kiM dravyaM guNaprabhAvAt karma karotIti ceta ? tadA ucyate-na khityaadi| dravyANi na kevalaM guNaprabhAvAdeva kAmmu kANi karmakArINi bhavanti / kasmAditi ? ata ucyate-dravyANi hiityaadi| hi yasmAd dravyANi kacidravyaprabhAvAt kacidaguNaprabhAvAt kacidravyaguNobhayaprabhAvAca tasmiMstasmin kAle yat kAle yat samartha syAt tattat kAle tattadadhikaraNaM yatra yatra vyAdhyAdiSu yad yat prayojanamabhipratya prayuktAni bhavanti tattadadhikaraNaM vyAdhyAdikamAsAdya taM tamartha prayojanaM vamanavirecanAsthApanasaMzamanAdikam abhipratya tattaprAdhyAdiviparItAni prayuktAni karma kurvantIti kAmukANi bhvnti| tatra yat kuvvanti dravyANi tAM tAM yuktimarthazca taM tamabhipratya prayuktAni tasmiMstasmin kAle tattadadhikaraNamAsAdya dravyaprabhAvAt guNa ityAha---tAM tAM yuktimityaadi| yuktimityupAyam, arthamiti prayojanam, abhipratyetyadhikRtya, tena kenacidupAyena kvacit prayojane kiJcit dravyamauSadhaM syAt, na sarvatra ; tena, yaducyate-- vairodhikAnAM sarvadA'pathyatvena "nAnaupadhaM dravyam" iti vacovirodhi, tanna syAt ; vairodhikAni saMyogasaMskAradezakAlAdyapekSANi bhavanti, rodhikasaMyogAdyabhAve tu pathyAnyapi kvacit syuH ; yAnyapi sarvadApi svabhAvAdeva vipamandakAdInyapathyAni, tAnyapyupAyayuktAni kvacit pathyAni syuH, yathA-"udare viSasya tilaM dadyAd" ityaadi| yat,-tRNapAMzuprabhRtIni nopayujyante,ato na tAni bheSajAnItyucyate, tanna, tepAmapi bheSajasvedAdhu pAyatvena bheSajatvAt / pArthivAdidravyANAM gurukharAdiguNayogAda bheSajatvamuktaM, tena guNaprabhAvAdeva bheSajaM syAditi zaGkAM nirasyannAha-na tu kevlmityaadi| dravyaprabhAvAd yathA- dantyA virekatvaM, tathA maNInAM viSAdihantRtvamityAdi ; guNaprabhAvAda yathA-vare tiktako rasaH, zIte'gnirityAdi ; dravyaguNa. prabhAvAd yathA-kRSNAjinasyoparIti, atrApi kRSNatvaM guNo'jinaJca dravyamabhinatam ; yathA ca-maNDalairjAtarUpasya tasyA eva payaH zRtaM ; tatra maNDalaguNayuktasyaiva jAtarUpasya kAmukatvam / kathaM kuntiityaah-tsmiNstsminnityaadi| tAM tAM yuktimAsAdyati tAM tAM yojanAM prApya ; For Private and Personal Use Only Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 627 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / yan kurvanti tat karma, yena kurvanti tadroryam, yatra kurvanti tadadhikaraNam , yadA kurvanti sa kAlaH, yathA kurvanti sa upAyaH, yat sAdhayanti tat phalam // 26 // prabhAvAdubhayaprabhAvAt yat kurvanti tat kamma, yena kurvanti tadvIyam, yatra kurvanti tadadhikaraNam, yadA kuvvanti sa kAlaH, yathA kurvanti sa upAyaH, yat sAdhayanti tat phlmiti| tada yathA dravyANi svaprabhAvAt kAmu kANi dRzyante--yathA dantImUlaM kaTukaM rase pAke ca tathA citrkmuulm| tayozcitraka na virecayati dantImUlannu svbhaavaadvirecyti| tathA maNyAdayazca viSaM nanti svaprabhAvAt / guNaprabhAvAt tu ghRtAdikaM snigdhaM rukSaM vAtaM zamayati, svaprabhAvAdAyurveddhayati / guNAnAM prabhAvAstu suzra tenoktaaH| tadyathA-"ata Urddha pravakSyAmi guNAnAM kammavistaram / kamme bhisvanumIyante nAnAdravyAzrayA gunnaaH|| hAdanaH stambhanaH zIto mRcchatiTasvedadAha jit| uSNastadviparItaH syAt pAcanazca vishesstH|| snehamAIvakRt snigdho blvnnekrstthaa| rukSastadviparItaH syAdvizeSAta stambhanaH khrH|| picchilo jIvano balyo sandhAnaH zleSmalo guruH| vizado viparIto'smAt kledAcUSaNaropaNaH // dAhapAkakarastIkSNaH srAvaNo mRduranyathA / sAdopalepavalakRd gurustapeNa hnnH|| laghusta dviparItaH syAllekhano ropnnstthaa| dazAdyAH karmataH proktAsteSAM karmA vishessnnH| dazaivAnyAn pravakSyAmi dravAdIstAn nibodha me|| dravaH prakledanaH sAndraH sthUlaH syaadndhkaarkH| zlakSNaH picchilabajjJa yaH kakezo vizado ythaa|| sukhAnubandhI mUkSmazca sugandho rocano mRduH| durgandho vipriito'smaadhllaasaarucikaarkH| saro'nulomanaH prokto mando yAtrAkaraH smRtH| vyavAyI cAkhilaM deha vyApya pAkAya kalpate // vikAzI vikazatyeva yat kurvantItyAdAvudAharaNaM yathA -zirovirecanadravyANi 5t zirovirecanaM kurvanti, tat zirovirecanaM karma ; yenoSNatvAdikAraNena zirovirecanaM kurvanti, tadavIryam, vIrya zakiH, sA ca dravyasya guNasya vA ; yatra zirovirecanaM kurvanti, tadadhikaraNaM ziraH ; nAnyatrAdhikaraNe zirovirecanadravyaM syAdityarthaH ; yadeti vasantAdau zirogauravAdiyukta ca kAle, etena, akAle zItAdau zirovirecanaM stabdhatvAnna kArmukaM, kintu, svakAla eva ; yathA yena prakAreNa-pradhamanAvapIr3anAdinA tathA "prasAritAGgamuttAnaM zayane saMstarAstRte / ISatpralambazirasaM saMvezya cAvRtekSa. Nama // " ityAdinA vidhinA kurvanti, sa upAyaH ; yat sAdhayanti zirogauravazUlAdhu paramaM, tat For Private and Personal Use Only Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 628 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyIyaH bhedazcaiSAM triSaSTividharasavikalpo dravya dezakAlaprabhAvAda bhvti| tamupadeSyAmaH // 27 // svAduramlAdibhiyogaM zeGgaramlAdayaH pRthaka / yAnti paJcadazaitAni dravyANi dvirasAni hi // sandhivandhaM vimokSayan / AzukArI tathAzukhAda dhAvatyambhasi tailavat / / sUkSmastu saukSmyAt sUkSmeSu srotaHsvanusaraH smRtH| guNA viMzatirityevaM yathAvat pari. kIrtitAH // 26 // gaGgAdharaH--ityevaM bhautikavabhedaina dravyANAM paJcavidhaM bhedamuktvA'paraM bhedmaah-bhedshcaissaamityaadi| eSAmaparazca bhedastripaSTividharasavikalpo dravya prabhAvAdbhavati dezaprabhAvAt kaalprbhaavaac| dravyaprabhAvAt yathA-somaguNAtirekAnmadhura ityevmaadiH| dezamabhAvAda yathA-AmraphalAdi dezavizeSa madhurapAyaM deshvishesse'mlpraaym| kAlaprabhAvAda yathA-kadalaphalAdi grISme madhuraM hime skssaaym| evamAvasthikakAlaprabhAvAcca yathA-bAlamAmraphalaM sakaSAyAmlaM madhyamamlaM paka mdhuraamlmiti| epa triSaSTividharasaH sahaja eva dravayANAM na tu dravyAntarasaMyogAdijaH kAraNatvena tatsaMyogAdevamuktavAt / taM triSaSTividharasavikalpAda dravyANAM bhedamupadekSyAmaH / iti pratijJA // 27 // gnggaadhrH-tdythaa-svaadvityaadi| dvirasAni dravyANyatAni paJcadaza bhvnti| kasmAt ? hi yasmAt svAdumadhuro rasaH zepairamlAdibhiH paJcabhiH phalam, phalamuddezyam ; karma kAryyam, uddezyaM phalaM yathA,--- yoganiSpAdyo dharmaH kAryatayA karma, tajjanyastu svargAdiruddezyaH phalam, evaM vamanAdipvapi karmavIryAdhikaraNAdyanneyam // 26 // cakrapANiH-samprati dravyamabhidhAya vikRtAnAM rasAnAmeva bhedmaah-bhedshcaipaamityaadi| prabhAvazabdo dravyadezakAlaiH pratyeka yujyate, tatra dravyaprabhAvAda yathA--"somaguNAtirekAnmadhura." ityAdi, dezaprabhAvAda yathA--"himavati drAkSAdADimAdIni madhurANi bhavantyanapatrAmlAni" ityAdi ; kAlaprabhAvAda, yathA- "bAlAnaM sakapAyaM taruNamamla pakkaM madhura", tathA hemante "opathyo madhurA varSAsvamlAH" ityaadi| agnisaMyogAdayo yenye rasahetavaH te'pi kAle dravye vAntarbhAvaNIyAH // 27 // ___ ckrpaanniH-bhedmaah-svaadurityaadi| tatra svAdoramlAdiyogAt paJca, zepairiti AdisvenopayuktAdanyaiH, tenAmlasya lavaNAdiyogAccatvAri ; evaM lavaNasya kaTAdiyogAt trINi, kaTakasya tiktakaSAyayogAd dva, tiktasya kaSAyayogAdekam, evaM paJcadaza dvirsaani| For Private and Personal Use Only Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 6.26 pRthagamlAdiyuktasya yogaH zeSaH pRthagbhavet / madhurasya tathAmlasya lavaNasya kaTostathA // trirasAni yathAsaMkhA dravyANyuktAni viNshtiH| vakSyante ca catuSkeNa dravyANi daza paJca ca // ekaikazo yogaM yaanti| tato dvirasAni paJca bhvnti| madhurAmlo madhuralavaNo madhurakaTuko madhuratikto madhurakaSAyazceti / amlAdayaH paJca caikaikazo rasAH zeSazcatutriya kaiH saha yogaM yaanti| tato dvirasAni dravyANi daza bhavanti / tadyathA-amlalavaNo'mlakaTuko'mlatikto'mlakaSAyazceti ckhaarH| lavaNakaTako lavaNatikto lavaNakapAya iti tryH| kaTutiktaH kaTakaSAya iti dvau| tiktakaSAya ityekH| iti daza pUrvaH paJcabhiH saha paJcadaza dvirasadravyANi / - trirsaanyaah-pRthgityaadi| pRthagamlAdiyuktasya madhurasya zeSalevaNAdibhizcaturbhiH pRthaga yogazcatubbiMdhaH / madhurAmalalavaNo madhurAmalakaTuko madhurAmlatiktako madhurAmalakapAyazceti / AdinA.madhurasya lavaNAdiyuktasya zeSaiH kaTAdibhiyoga iti / yathA-madhuralavaNakaTakaH madhuralavaNatiktaH mdhurlvnnkssaayH| . madhurakaTutiktaH mdhurkttukpaayH| mdhurtiktkssaayH| iti madhurayogAd daza / tathAmlasya pRthagalavaNAdiyuktasya zeSaiH kadAdibhiH pRthagayogaH syaaditi| yathA -amlalavaNakaTukaH amlalavaNatiktaH amllvnnkssaayH| amlakaTutiktaH amlkttukssaayH| amltiktkpaayH| iti amlasya yogAt SaT / tathA lavaNasya pRthakaTAdiyuktasya zeSaistiktakaSAyAbhyAM yogo bhaveta / yathA--lavaNa. kadatiktaH lavaNakaTukaSAyaH lvnntiktkpaayH| iti tryH| kaTostathA tiktayuktasya zeSeNa kaSAyeNa yogo bhvediti| katiktakaSAya ityekaH / iti dsh| iti viMzatidravyANi trirasAni yathAsaMkhyamuktAni / trirsmaah-pRthgityaadi| madhurasyAmlAdirasacatuthyena pRthagityekazI yuktasya zeSai. lavaNAdibhiryogo bhavati / tatra madhurasyAmlayuktasya zeSalavaNAdiyogAccatvAri, tathA madhurasya labaNayuktasya kaTAdiyogAt trINi, tathA kaTukayuktasya tiktAdiyogAd dva, tathA tiktayuktasya kaSAyayogAdekam, evaM madhureNAdisthitena dsh| evamamlasyAdisthitasya lavaNayuktasya kadAdiyogAt trINi, tathA kaTukayuktasya zeSAbhyAM yogAd dve', evaM tiktayuktasya kaSAyayogAdekaM, evamamlasya SaTa / anenaiva nyAyena lavaNasya trINi, kaTozcaikameva ; evaM militvA trirasAni viMzatiH / For Private and Personal Use Only Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 630 crk-sNhitaa| {AtreyabhadrakApyIyaH khAdvamlau sahitau raktau lavaNAdyaH pRthaggataiH / yogaM zeSaiH pRthagayAtazcatuSkarasasaM yayA // sahitau svAdulavaNau tadvat kaTAdibhiH pRthak / yuktau zeSaH pRthagyoga yAtaH svAdUSaNo tathA // kaTTAyaralalavaNo saMyuktau sahitau pRthaka / yAtaH zeSaiH pRthara yoga zeSeralakaTU tathA // atha catuSkeNa rasena daza paJca ca dravyANi vakSyante, tdythaa-vaadvmlaavityaadi| svAdvamlo sahitau milito santo dvau rasau pRthagagatailevaNAyaH lavaNakaTutiktakapAyayukto punaH zeSaH katiktakapAyairekaikazo yogaM yAtazcatuSkarasasaMkhyayA paD dravyANi bhvnti| tadyathA-madhurAmalalavaNakaTuH madhurAmlalavaNa tiktaH madhurAmalalavaNakapAyaH madhurAmlakaTutiktaH madhurAmla. kaTukapAyo madhurAmlatiktakAyazceti sstt| shitaavityaadi| sahitau milito svAdulavaNo dvau rasau tadvat pUrvavam kadAdibhiH pRthagekaikena yuktau santau punaH zeSaistiktAdibhiH pRthagekakena yogaM yAtaH prApnutazcatuSkarasasaMkhyayA trINi dravyANi bhvnti| tadayathA-madhuralavaNakaTutiktaH madhuralavaNakaTukapAyaH mdhurlvnntiktkpaayH| iti triinni| svAdUpaNau ttheti| madhurakaTutitakapAya ityekaM catuSkarasasaMkhyayA dravyamiti catuSkarasadravyANi daza madhurAdikAni / kaTAdya ramlalavaNAviti / amlalavaNo dvau raso milito. kaTTAyaH pRthak ekaikazo yuktau santau zeSaistiktAdArekako yogaM yAta iti catuSkarasasaMkhyayA trINi dravyANi bhvnti| yathA--amlalavaNakadatiktaH amlalavaNakaTukaSAyaH amlalavaNatiktakapAya iti triinni| zeSaramlakaTU tathA yujyate iti / amla. kaTutiktakapAya ityekam / evaM yujyate tu kapAyeNa satikto lvnnossnnau| iti lavaNakaTutiktakapAya ityekamini paJca c| ityevaM catuSkarasasaMkhyayA catUrase svAdamlAdisthitau lavaNAdibhirekai kazyena yuktau zeSaiH kaTAdibhiryogAt Sar3a bhavAnta ; svAdulavaNI sahitAvAdisthitI, kaTAdibhiriti kaTutiktAbhyAM pRthagayuktau ; zepairiti tiktakaSAyAbhyAm, tena iha bahuvacanaM jAtI boddhavyam, evaM trANi ; evaM svAdUpaNau tathetyanena svAdakaTukatiktakapAyarUpamekam ; kaTAyai rityAdAvapi bahuvacanaM jAtI, amlalavaNI saMyuktau kaTunA For Private and Personal Use Only Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAya:] sUtrasthAnam / yujyate tu kaSAyaNa satiktau lavaNoSaNau / SaT tu paJcarasAnyAhurekaikasyApavarjanAt // SaT caivaikarasAni syurekaM paDU sameva ca / iti triSaSTivyANAM nirdiSTA rasasaMkhyayA // triSaSTiH syAdasaMkhoyA rasAnurasakalpanAt / rasAstaratamAbhyAM tAM * saMkhyApatipatanti hi // 28 // dravyANi daza paJca ceti / paTa liyaadi| paJcarasAni dravyANi SaT khalu paNNAM rasAnAmekaikasya rasasyApajjanAdAhuH! tadyathA --madhurAmalalavaNakaTutiktaH amlalavaNakaTu titakapAyaH lavaNakaTutitakapAyamadhuraH kaTutiktakaSAyamadhurAmlaH tiktavapAyamadhurAmalalavaNaH kpaayaadhuraamllvnnkttuH| iti paJcarasAni dravyANi SaT / SaT cetyaadi| ekarasAni dravyANi par3a bhavanti / madhuramamlaM lavaNaM kaTukaM tiktakaM kaSAyamiti eddekrsdryaanni| ekaM par3asameva ca dravyam / madhurAmalalavaNakaTutiktakapAyam / ityevaM triSaSTiviyarasayogAt tripaSTibheMdA dravyANAM bhavantIti / upsNhrti-itiityaadi| rasAnurasakalpanAdasaMkhyeyA rasAH syuH, hi yasmAt taratamAbhyAM te rasAH saMkhyApatipatanti // 28 // sahitau zeSAbhyAM yogAd dve, tathAmlalavaNo tiktayuktI zepayogAdekam ; amlaTU tathetyanenAmla. kaTutiktarUpAyarUpamekaM ; yujyete vityAdinA caikam ; evaM paJcadaza catUrasAni / apavarjanAditi tyAgAt / atra ca rasAnAM guNatvenaikasmin dravye samavAyo yogazabdenocyate / rasasaMsargasya prakArAntareNAparisaMkheyatAmAha-triSaSTiH syaadityaadi| anuraso'ne vkssymaannH| atra ca tripathyAtmakarase rasAnurasakalpanA nAsta kevalasya madhurAderapavarjanAt, tena yathAsambhavaM saptapaJcAzatsaMyogavizeSa rasAnAM rasaphalpanaM jJeyam : kiMvA ekarase'pyanuraso'styevAvyapadezyaH / prakArAntareNApyasaMkhyepatAmAha-rasAstaratamAbhyastAH sNkhyaamityaadi| madhuramadhurataramadhuratamAdibhedAdasaMkhyeyatA rasAnAM bhavatIti bhAvaH ; kiMvA, rasAnurasatvenaiva yAsaMkhyeyatA, tatraivAyaM hetuH - rasAstaratametyAdiH // 28 // * rasAstaratamAbhyastAH iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 632 crk-sNhitaa| [ AtreyabhadrakApyAyaH saMyogAH saptapaJcAzat kalpanA tu trissssttidhaa| rasAnAM tatra yogyatvAt kalpitA rasacintakaiH // 26 // kvacideko rasaH kalpyaH saMyuktAzva rasAH kvacit / doSauSadhAdIn saMcintya bhiSajA siddhimicchatA // 30 // dravyANi dvirasAdIni saMyuktAMzca rasAn budhAH / rasAnekaikazo vApi kalpayanti gadAna prati // 31 // gaGgAdharaH-saMyogA ityaadi| teSu triSaSTividheSu madhye saptapaJcAzadrasasaMyogAd dvitrictuHpnycssdd'saaH| pRthak paT ceti tripaSTiyA klpnaa| tatra yogyakhAdrasAnAM vAtAdikalpanA rasacintakaiH kalpitA // 29 // gaGgAdharaH-kathamiti cet ? tdocyte-kcidityaadi| kacidoSauSadhA. dIn saJcintyAvekSyAvekSya tadekadopajAdau vyAdhau tadoSavyAdhiviparIta eko rasaH kalpyaH syAt siddhi micchtaa| kacit saMyuktadoSAdI vyAdhau doSauSadhAdIn saJcintya tadvidoSatridoSanpunAdhikAdibhAvamavekSya saMyuktAstattadoSavyAdhiviparItAH saMyuktarasAH kalpyAH syuH siddhi micchatA bhipanA // 30 // gaGgAdharaH-kasmAt ? tata aah--drvyaanniityaadi| yato gadAna prati budhA baidyA dvirasAdIni dravyANi saMyuktAMzca dvirasAdIna rasAn ekaikazo vApi rasAn kalpayanti / / 31 // cakrapANiH-evamasaMkhyeyatve'pi viparividhaiva kalpanA cikitsAvyavahArArthamihAcAyyaH kalpitA ityAha-saMyogA ityaadi| tatra yogyatvAditi,-tatra svasthAturahitacikitsAprayoge'natisapavistararUpatayA hitatvAdityarthaH // 29 // cakrapANiH-tameva cikitsAprayogamAha -kvcidityaadi| atrAdigrahaNAd dezakAlabalAdInAM grahaNam / etadeva saMyuktAsaMyuktarasakalpanaM bhinnarasadravyamelakAdvAnekarasaikadravyaprayogAdekarasadravyaprayogAda vA bhavatIti drshynnaah-drvyaanniityaadi| dvirasAdInyutpattisiddhadvirasatrirasAdIni-dvirasaM yathA--kaSAya-madhuro mudgaH ; trirasaM yathA ---"madhurAmlakaSAyaJca vimbhiguruzItalam / pittazleSmaharaM bhavyam ityAdi ; catUrasastilaH, yaduktam-"snigdhoSNamadhurastiktaH kaSAyaH kaTu kstilH|" paJcarasantvAmalakaM harItakI ca "zivA paJcarasA" ityAdivacanAt ; vyaktaSasantu dravyamihAnuktam ; viSantvavyaktapaDasasaMyuktam ; hArIte tu-eNamAMsaM For Private and Personal Use Only Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 633 yaH syAdrasavikalpajJaH sthAca doSavikalpavit / na sa muhyaM dvikArANAM hetuliGgopazAntiSu // 32 // vyaktaH zuSkasya cAdau ca raso dravyasya lakSyate / viparyayeNANaraso raso nAstIha saptamaH // 33 // gaGgAdharaH---etena kiM syAditi ? ata Aha--yaH syaadityaadi| yo vaidyo rasavikalpajJaH syAt syAcca dopavikalpavit sa vaidyo doSaM bikalpya nyUnAdhikAzaM pravivicya rasaM tadupazAnti hetu vikalpya prayujya vikArANAM hetuliGgopazAntiSu na muheAt bhrAntimAna na syAditi // 32 // gaGgAdharaH-nanu rasANurasau kathaM vijJAyate iti ? ata Aha - vyakta ityaadi| mukhe kSiptasya zuSkasya dravyasya vyakto rasa Adau lkssyte| tasya dravyasyAdrIbhAve punastadvAktarasaviSayya yeNANuraso lakSyate na khatirikto raso lkssyte| tasmAdiha jagati saptamo raso nAsti / iti // 33 // vyaktaSaDsasaMyuktamuktam ; evaM dvirasAdigavyayogAda dvirasAdurapayogaH ; tathA saMyuktAMzca rasAniti,ekaikarasAdidravyamelakAt saMyuktAn rasAn tathaikaikajJaH kalpayanti prayojayanti ; gadAna pratIti prAdhAnyena,tena svasthavRtte'pi boddhavyam ; kiMvA, dvirasAdibhedo gada eva,svasthe tu sarasaprayoga eva, yaduktam - "samasarasaM sAtmyaM samadhAtoH prshsyte"| evaJca vyAkhyAne sati "kvacidekarasaH" ityAdinA samamasya na ponaruktayam ; kiMbA, "kvacidekara saH" ityAdinA svamatamuktam, atraivArthe "dravyANi dvirasAdIni" ityAdinA AcArayantirasammatiM darzayati ; ata evAcAryAntarAbhiprAyeNa "kalpayanti" ityuktam , tena na paunaruktam // 3013 // cakrapANiH-rasajJAnaphalamAha-yaH syaadityaadi| atra rasavikalpajJAnAdeva vyAdhihetudravyajJAnaM kRtsramavaruddham ,rasajJAnenaiva prAyaH sakaladravyaguNasya vakSyamANatvAt / doSavikalpajJAnAcca liGgajJAnam, yAvaddhi liGgaM, tat sarca dopavikalpasambaddham ; rasadoSavikalpajJAnAt tu bheSajajJAnam, yataH, rasataH svarUpajJAnaM bhepajadravyasya, dopazca bhepajaprayogaviSayavijJAnam ; kiMvA, rasavikalpAcca tathA dopavikalpAcca hetvAvijJAnaM pRthageva vaktavyam, rasabhedAddhi tat kArya liGgamapi jJAyate ; hetubheSajavijJAnantu rasabhedavijJAnAdeva vaktavyama, yataH rasabhedavadvyameva vikArANAM heturbheSajaJca bhavatIti, evaM dopabhedaM jJAtvA ca tasya samAnaM hetu pratyeti, doSavirodhi ca dravyaM bheSajamiti ; tad yuktamuktam 'na sa muhyadvikArANAM hetuliGgopazAntiSu' iti // 32 // cakrapANiH-pUrvoktarasAnurasalakSaNamAha-vyakta ityaadi| zuSkasya ceti cakArAdAsya ca, Adau ceti cakArAdante ca ; tena zuSkasya vA Ardrasya vA prathamajihvAsambandhe vA AdAvAsvAdAnte vA yo vyaktatvena madhuro'yamamlo'yamityAdinA vikalpena gRhyate, sa vyaktaH / yastUktAvasthAcatuthye. For Private and Personal Use Only Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 634 crk-sNhitaa| AtreyabhadrakApyIyaH parAparatve yuktizca saMkhyA saMyoga eva ca / vibhAgazca pRthakatvaJca parimANamathApi ca // saMskAro'bhyAsa ityete guNA jJayAH parAdayaH / sidhyupAyAzcikitsAyA lakSaNaistAn pravakSyate // 34 // dezakAlavayomAna-pAkavIryarasAdiSu / parAparatve yuktistu yojanA yA tu yujyate // 35 // gaGgAdharaH-nanvevaM rasAnAM vikalpane ka upAya iti ? ata Aha--parAparakhe ityaadi| ityete parAdayo daza guNAzcikitsAyAH siddhAvupAyAH yathA kuvanti sa upAya iti hayAH! tAn parAdIna lakSaNaH pravakSyate byAkhyAsyate // 34 // gaGgAdharaH-krameNa lkssnnmaah-dshetyaadi| dezAdipu parAparakhe yujyate / parazvAparazca tayorbhAva iti parAparale prtaaprkhe| parakhaM prathayAduttarakham / aparavaM tatparataH paravamiti para parasya param / tacca dezAdipu yujyte| dezastu 'pi vyakto nopalabhyate, kiMtarhi, avyapadezyatayA cchAyAmAtreNa kAryamAtreNa vA mIyate, so'nurasa iti vAkyArthaH ; yatazca madhurAdaya eva vyaktatvAyattatvAbhyAM rasAnurasarUpAH, ataH adhyaktanAmA saptamo raso nAsti ; ayaJcArthaH ----pUrva pratiSiddho'pyanuguNaspa hetuprApyA punarniSidhyate ; anye ravAhuH-zuSkasya cetyanena yasya dravyalpa zuSkasya cAIsya copayogaH, tatra zuSkAvasthAyAM yo vyaktaH, sa rasa ucyate, yaratvAvasthAyAM vyaktaH san zuSkAvasthAyAM nAnuyAti, nAsau rasa, kintvanurasaH ; yathA-- pippalyA AyA madhuro raso vyaktaH, zuSkAyAH pippalyAH kaTukaH, tena kaTuka eva rasaH pippalyAH, madhurastvanurasaH ; yastu drAkSAdInAmAvasthAyAM zuSkAvasthAyAJca madhura eveti, tatra vipratipattireva nAsti, na, tatra madhura evaM rasaH / nityAIprayojyAnAntu kAJjikatakrAdInAmAdau vyakto ya upalabhyate, sa rasaH, anu copalabhyate yaH so'nurasaH, cukratiktatvAdistathAvasthAyAM zuSkAvasthAviparIto yaH pippalyA iva madhuraH, so'nurasa iti, kintvApi pippalI madhararasaiveti pazyAmaH, yataH vakSyati-"ilepmalA madhurA cArlI gurvI snigdhA ca pippalI" iti / madhurasya tatrAnurasatve gurutvazleSmakata tyAnupapannAni ; tena ArdrA pippalI vyaktamadhurarasaiva, zuSkA tu madhurAnuraseti yuktam // 33 // cakrapANiH-samprati pUrvoktagurvAdiguNAtiriktAn paratvAparatvAdIn daza guNAn rasadharmabenopade ttcyaanaah-pretyaadi| tacca paratvaM pradhAnatyam, aparatvamapradhAnatvam ; tadvivaraNaM deshkaaletyaadi| tatra dezo maruH paraH, anUpo'paraH ; kAlo visargaH paraH, AdAnamparaH ; vaya For Private and Personal Use Only Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 635 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / bhaumaH shaariirshc| ayamasmAt paro dezo'yamasmAt parato'pi paro deza ityevaM loke vyvhiyte| bhaumadeze zarIradeze c| tathA kAle'pi vyavahriyate'yamasmAt paraH kAlo vatsara Rnuvaitsaro vetyevamAdiH prAtarAdizca kAlo dRzyate / tathAyamasmAdaparaH kAlaH parataH kAlAdapi paraH kAla iti| evaM vayasi ca yujyte| yathA idamasya vayasaH zazavAt paraM pogaNDA pogaNDagrAcApara kaizoraM yauvnshcaaprmityevmaadiH| nAyaM kAle vyvhaarH| tasmin hi kAle kasyacicchezavaM kasyacina pogaNDA kasyaci kaizoramiti / tathA mAne'pi parakhAparakhe vyvhiyete| yathA hanyahoryAdimAnaM puruSasya bAlye ikhavAt paraM daidhya yauvane'parazca tataH prbhiti| ayamasmAda isvo'ya dIghe iti| evaM pAke'pi paravAparakhe yujyte| ayamabhyavahatasthAnasya jATharAgninA pAkAta paro rasapAkastatparazcAparo raktaka iti| evamabhyavahatAH pRthukAH paraM pacyante'parazca laDDukA iti| tathA vIyya'pi parakhAparakhe vyava hiyete| Amalakasya zItavIryAt paraM zItaM vIvyam / AmanArikelodakasya tatazcAparaM zItaM vIyyamitarepAmiti / evaM rase'pi parAparakhe vyavahiyete / Ame phale pUvvam AmraH sakapAyo'mlo rasaH parazvAmlastataH pakasyAparo rasaH / iti / AdinA prabhAvotpattavAdiSu savveSu bhAve parakhAparakhe vyavahiyete / parakhAparakhayostu prkhaaprkhaabhaavH| kAvyaguNa kAvyaguNAbhAvavat / prakRtibhUto hi guNo parakhAparakhe kAvyaguNeSvapi vartate / tasmAnmAnapAkavIyyarasAdiSu yujyte| parAparasAdayaH prakRtibhUtaguNA na kATyaguNakamsu prati pitA iti| "yatrAzritAH kammeguNAH kAraNaM samavApi yA" ityuktamA kAryadravyasyaiva karmaguNAzrayatvam uktam na tu kAyye guNasya guNAtha yvmuktmiti| atha yuktiM lkssytiyuktisvityaadi| yuktistu yojanA nAma sA yA tu yujyate, yujyate iti yojanA yuktirucyte| yatra yad yAdrapyeNa yogyaM bhavati tatra tasya tAdRpyeNa yogo yuktine tu tkH| tasya pramANavena buddhi vizephvAt / iyaM hi take. pUvikA yojanA na buddhiH| na caipA yuktiH sNyogaadissvntrbhvti| yuktyA staruNaM param, aparamitarat ; mAnaJca zarIrasya yathA vakSyamANaM zArIre paraM, tato'nyadaparam / pAkavIryarasAstu ye yasya yoginaste taM prati parAH, ayaugikAstvaparAH ; 'Adi'grahaNAt prakRtivalAdInAM grahaNaM ; kiMvA paratvAparatve vaizezikokta jJeye,. tatra dezApekSayA sannikRSTadezasambandhinamapekSya vidUradezasambandhinaH paratvaM, sannikRSTadezasambandhini cAparatvam syAt ; evaM sannikRSTaviprakRSTakAlApekSayA ca sthavire paratvaM yUni cAparatvaM syAt ; vayaHprabhRtiSu paratvAparatvaM For Private and Personal Use Only Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 636 caraka saMhitA | saMkhyAsya gaNitaM yogaH sahasaMyoga ucyate / dravyANAM dvandvasavvaika-karmmajo'nitya eva ca // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ AtreyabhadrakApyIyaH hi dravyaM saMyujyate parimIyate saMskriyate / na samavAye'pyantarbhavati / sa pRthagbhAvo bhAvAnAmiyantu yojanA na tathA / pRthagbhUtAnAmapi yojanA padAnAM dRzyate / tasmAt tebhyaH pRthaguktA yuktiH / yojanAyAntu yujyate iti pAThAntaram / / 35 / / gaGgAdharaH- atha saGkhyA- pratyAdi / saGkhyA syAdANitam / gaNyate hyevaM loke / ayameka ityabhyAsanirapekSA khatvekatvaM saMkhyA / saivAbhyAsaguNavatI dvikhAdizca saMkhyAbhidhIyate / yathA punarayameko'parazcaika iti dvau / tathAyamekosparazcaikaH parazcaika iti trayaH / ityevamabhyAsaguNaH parAparatvavatI saikasaGkhyA dvivAdiH saMkhyA / dvAvetAveka etau cAparau dvAveka iti dvau / arat tathA caite tra ekastrayazcApare dve te eka iti dvau trayaH / evaM trayastrayaH / trayazcatvAra ekazcatvAra ete'pare lekavAra iti dvau catvAraH / ityevaM saMkhyAvatI ca saMkhyA dvilAdirna kheka eka iti / ekatvasyaikatvAbhAvAt / kaNAdena coktaM- "pRthakta kavayorekakhapRthaktvAbhAvo 'Nukha mahattvAbhyAM vyAkhyAtaH" iti / pRthaktvasyaikatvapRthaktvAbhAvaH / ekatvasya caikalapRthaktvAbhAvo na tu pRthaktvasya ekatvAbhAva ekatvasya pRthaktvAbhAva iti yathAsaGkhAm / yayANulamahattvayoraNukhamahattvAbhAvaH / aNuvasyANutvamahattvAbhAvo mahattvasyANukhamahattvAbhAva iti / tathA caivaM na pratIyate dvilAt pRthagekalaM na vaikatvamekamiti / tathA pRthaganyataH For Private and Personal Use Only yathAsambhavaM kAladezakRtamevehopayogAdupacaritamapyabhihitaM yataH guNe mAnAdau na guNAntarasambhavaH / yuktizcetyAdau yojanA dopAdyapekSayA bheSajasya samIcInakalpanA, ata evoktam'yA tu yujyate', 1', yA kalpanA yaugikI syAt, sA tu yuktirucyate, ayaugikI tu kalpanApi sata yuktirnocyate putro'pyaputtravat / yuktizceyaM saMyogaparimANasaMskArAyantargatApyatyupayuktatvAt pRthagucyate // 34 // 35 // cakrapANiH - saMkhyAM lakSayati-saMkhyA syAdgaNitamiti / gaNita mihaikadvinrItyAdi / saMyogamAha-yoga ityAdi / saheti militAnAM dravyANAM yogaH prAptirityarthaH, sahetyanene hAkiJcitkaraM parasparasaMyogaM nirAkaroti / tadbhedamAha - dvandvaretyAdi / tatra dvandvakarmmajo yathA-: - yudhyamAnayormeSayoH, savvaMkarmmajo yathA- bhANDe prakSipyamANAnAM mAANAM bahulamASakriyAyogajaH, ekakarmmajo yathA - vRkSavAyasayoH ; anitya iti saMyogasya karmmajatvenAnityatvaM darzayati / Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 637 vibhAgastu vibhaktiH syAdviyogo bhAgazo grhH| pRthakatvaM syAdasaMyogo vailkssnnymnektaa|| pRthktvmeksyeti| yataH pRthaganyadityanAntaramityukta kaNAdena / tathA caikakhAtiriktA saGkhyAsu vattete sngkhyaa| tathA ca pANinIyasUtraM "saMkhyayAvyayadurAsannAdhikasaGkhyAH sNkhyeye|" iti bahuvrIho saGkha praye'rthe gamye'vyayAdayaH saMkhyayA saha samasyante / iti / dvau trayo yeSAM te dvitrAH, SaD gAvaH, pnycssaastriNshddhttaaH| tripazcAre pIThe iti trayaH paJca ArANi koNAH yasya pIThasya tat tripaJcAraM pITham / paJcadazakoNaM pIThamiti / lakSANAM paJca lebhe cetyAdayaH prayogA dRshynte| sahasrANAM dazaiva tu / tasmAdA dazabhyaH saMkhyAH saMkhyeye tataH paraM saGkhyAH saMkhyeye saGkhyAne ceti pramAdibhiruktaM tadayukta miti / atha sNyogH| dravyANAM dvandvasavvakakammejaH sahayogo'vyavadhAnena melanaM saMyoga ucyte| sa cAnitya eva ca / na tu guNAnAM karmaNAM na vA guNakammeNoH kaabhaavaat| na ca dravyaguNayodravyakammeNorvA tadekasya kammesadbhAve tadyAvRttyarthaM dravyANAmiti / tataH samavAyAdasya bhedH| samavAyo hi dravyaguNakammaNAM sahayoga uktH| dravyANAM dvandvasya karmajaH sarveSAM saMyogAbhijAtAnAM krmjH| ekasya karmajaH sahayogo naikasya sambhavatIti dvivahUnAM dravyANAM shyogH| dvandvakarmajo yathA-yodhamAnayomeSayoH shyogH| sarvakarmajo yathA yantre pIDAmAnAnAM tilAnAM sarveSAM sahayogaH samakAlam / uttarakAle sahayogastu saMyogajaH saMyogo na prakRtibhUtaH saMyogaH / ekadravyakammaijo yathA-vRkSapakSiNoH shyogH| sa ca khalvanitya eva na tu nityaH kammaMjavAt / yastu videzAdAgatasya suhadbhiH saMyogaH sa naiSa saMyogaH vyavadhAnAt parantu yojanA nAma yuktigunnH| saMyogavibhAgayozca saMyogavibhAgAbhAvaH sutarAM dravyakhAbhAvAt / ___ atha vibhaagH| vibhAgastu vibhaktirdravyANAM dvandvasavvaMkakamajo'nitya eva ceti yojnaa| tasya paryAyo viyogo bhAgazo grahazca / dravyANAmiti vibhaagmaah-vibhaagritvtyaadi| vibhaktirvibhajanam / vibhaktimeva vivRNoti-viyoga iti ; saMyogasya vigamo viyogaH ; tat kiM saMyogAbhAka eva viyoga ityAha-bhAgazo graha iti, bhAgazo vibhaktatvena grahaNaM tato bhavatIti bhAvaH, tena vibhaktirityeSA bhAvarUpA pratItiH, na saMyogAbhAvamAtraM syAt, kiM tarhi, bhAvarUpavibhAgaguNayukta ityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 638 crk-sNhitaa| [ AtreyabhadrakApyIyaH parimANaM punarmAnaM saMskAraH karaNaM matam / bhAvAbhyasanamabhyAsaH zIlanaM satatakriyA // anena pRthktvaadbhdH| yogAd vigamo viyogo viyuktirbhAgazo graha iti vibhinno bhaagH| dvandvakammejo yathA-yudhyamAnayoH mepayoranyonyApasaraNaM viyogH| savvekammaijo yathA-pIDyamAnAnAM tilAnAM saMyogottaraM viyogaH punayogaH ityevmaadiH| ekakammejo yathA-vRkSaM tyajati khaga ityAdi / iti / guNAnAM kammaNAM guNakammeNodrevyaguNayodrevyakammeNozca na vibhAgaH syAda drvyaannaamityuktH| atha pRthakvam / "pRthaktvaM syAdasaMyogo vailkssnnymnektaa|" asaMyoga iti saMyogaviparIto dravyANAM vibhAgaH, eSa khasaMyogaH samyagyogAbhAvaH sNyogsmvaayvipriitH| yathA meSayoH saMyogAt pRthaktayovibhAgaH samyagyogarahitaH / na hi saMyogavibhAgayoH samyagayogo'stIti pRthgucyte| saMyogAt pRthagavibhAgaH vibhAgAt pRthak saMyogaH / tayozca vailakSaNyaM bhedaH / tayozcAnekatA ca vartate / iti / trividhaM pArthakyamayogo bhedo'nekakhamiti dravyaguNakarmasu vattate / bhedamAtramabhipretya kaNAdenoktaM-"pRthaganyadityanAntaramiti / pRthaktvasya pRthaktvaikakhAbhAvaH / yathA dravyaguNakarmaNAM melakaH samavAyena tasya teSu samavAyaH sva. rUpeNa vartanAt tathA rUpAdibhyaH pRthak pRthakvamiti pRthakve pRthattvasvarUpeNa vattenAna pRthaktvasya pRthktvmiti| anekakhasvarUpAdekatvaJca jaasti| dvigrAdiniSThaM hyanekakhaM sadaivAnekaM na kadApyekaM bhavatItyekakhAbhAvaH pRthaktvasya / atha parimANaM--parimANaM nAma punarmAnamiti / mIyate'neneti mAnaM paJcapRthakatvantu idaM dravyaM paTalakSaNaM ghaTAt pRthagityAdikA buddhiryato bhavati, tat pRthaktvaM syAt ; tccaacaarystraividhyenaah-pRthktvmityaadi| tatra yat sarvathA'saMyujyamAnayoriva meruhimAcalayoH pRthava tvam, etadasaMyoga ityanenoktam ; tathA saMyujyamAnAnAmapi pRthakatvaM vijAtIyAnAM mahipadharAhAdInAM, tadAha-lakSaSyamiti, viziSTalakSaNayuktaravena lakSitaM vijAtIyAnAM pRthaktvamityarthaH / tathaikajAtIyAnAmapyavilakSaNAnAM mASANAM pRthaktvaM bhavatItyAha ----anekateti / ekajAtIyeSu hi saMyuktaSu na vailakSaghnaM nApyasaMgogaH, atha cAnekatA pRthakatvarUpA bhavatAMti bhAvaH ; kiMvA pRthaktvaM guNAntaramicchan lokavyavahArArthamasaMyogavailakSaNyAnekatArUpameva / yathodAhRtaM pRthaktvaM darzayati mAnaM prasthAnakAdi sulaadimeym| karaNaM guNAntarAdhAyakatvaM saMskaraNamityarthaH, yada vakSyati-"saMskAro hi gunnaantraadhaanmucyte"| bhAvasya For Private and Personal Use Only Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1 636 vidham, mahadaNuhasvadIrghaparimaNDalabhedAt / mahato viparItamaNuH | aNatvamahatvayoH aNukhamahattvAbhAvaH kammaguNairvyAkhyAtaH / karma hi dravyAzritaM kammaratarAnapekSaM saMyogavibhAgakAraNa samavAyItyuktam, na tu karmAzritaM guNAzritaM voktam / guNazca dravyAzrito'pyaguNavAnuktaH / tena vyAkhyAto'NukhasyANutvamahattvAbhAvo mahattvasyANutvamahattvAbhAvaH / yathA paJcAGgulaM dAru / dIrgha mahaccaturaGgulAd dAruNaH / paJcAGgalAdaN hasvazca caturaGgalamiti paJcAGgalasya dAruNo mahattva dIrgha triyAGgalasya dAruNo'NukhaM hasvamiti / aNutvamahattvayodaghrghyahAsaparimANamastIti uktamaNutvamahattvAbhAva iti / etena dIrghatvahasvatve vyAkhyAte / yathANulamahattvayoraNuvamahattvAbhAvo vyAkhyAtastathA dIrgha sahasvatvayordIrghasahasvatvAbhAvo vyAkhyAtaH / yathA paJcAGgalaM dAru dIrgha sacca dvitrayAdyaGgalaM hrasvamaNu ceti paJcAGguladAruNo dedhyaM mahat dvitryAyaGgalasya dAruNo hrasvatvamaNu bhavatIti dIrghelahasvatvayordIrghasahasvatvAbhAvaH na tu mahattvANutvAbhAva iti / atra vAtsyAyana uvAca - bhAvAnAM svabhAvasiddhirnApekSikatvAt / hasvApekSAkRtaM dairghyaM dIrghA - pekSAkRtaM hrasvaM na svenAtmanAvasthitaM kiJcit apekSAsAmarthyAt / tasmAnna svabhAvasiddhirbhAvAnAmiti / vyAhatatvAdetadayuktam / yadi hasvApekSAkRtaM dIrgha kimidAnImapekSya hasvamiti gRhyate ? atha dIrghApekSAkRtaM hrasvaM dIrghaM tarhi cAnApekSikam / evamitaretarAzrayayorekAbhAve'nyatarAbhAvAdubhayAbhAva iti apekSAvyavasthA'nupapannA | svabhAvasiddhAvasatyAM samayoH parimaNDalayodravyayoH ApekSike dIrghasahasvale kasmAnna bhavataH ? apekSAyAmanapekSAyAJca dravyayoH abhedaH / yAvatI dravye'pekSyamANe tAvatI dravye evAnapekSyamANe nAnyataratra bhedaH / ApekSikakhe tu sati anyataratra tu vizeSopajanaH syAditi / kim apekSA sAmarthyamiti ced 1 dvayogra haNe'tizaya grahaNopapattiH / dve dravye pazyannekatra vidyamAnamatizayaM gRhNAti taddIrghamiti vyavasyati / yacca hInaM gRhNAti tad evaJcApekSA sAmarthyamiti / evamaNutvamahattvayorapi vodhyam / iti / kaNAda uvAca - anitye'nityaM nitye nityam / nityaM parimaNDalamiti / aNukhamahattvadIrgha hrasvamanitye nitye nityaM nityaM parimaNDalaM nitye puurvvto'nuvRttkhaat| svamiti vyavasyati / vastunyanityaM parimaNDalamAkAzaM Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paSTikAdervyAyAmAdezcAbhyasanamabhyAsaH, abhyasanameva lokasiddhAbhyAM paryAyAbhyAM vivRNoti - zIlanaM satatakriyeti, yaM lokAH zIlanasatata kriyAbhyAmabhidadhati, so'bhyAsa iti bhAvaH ; For Private and Personal Use Only Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 640 crk-sNhitaa| [ AtreyabhadkApyIyaH iti svalakSaNairuktA guNAH sarve praadyH| cikitsA yairaviditairna yathAvat pravarttate // 36 // sarvatomaNDalaM tccaakaashnityvaannitym| tathA parimaNDalaM sarSapaM tatrAnityaM paarimaannddlym| na ca parimaNDalaM mhttvaannukhvishessH| pari savrvato maNDalaM parimaNDalam / sato vartule dravye gagane mahat sapepe vnnu| tasmAt parimaNDale parimaNDalAbhAva iti na khaNumahaddIghaMhaskhalAbhAva iti / atha tahi vaMzIsaSepayavaraktimASakazANakolakarSazuktipalaprasRtakur3avAdiparimANaM kiM na parimANamiti cet ? satyam / tat parimANaM hi gurutkhanibandhanaM tulyakriyayAnumeyaM guruvameva sarSapAdisaMjJaparimANam / na khetat prakRtibhUtaM primaannm| sarvapAdikANumahatparimANanibandhanabAda gurukhasyaiva parimANasaMzA bodhyeti| atha sNskaarH| saMskAraH karaNaM mata iti| vakSyate ca rasavimAnekaraNaM punaH svAbhAvikAnAM drvyaannaambhisNskaarH| saMskAro hi gunnaadhaanmucyte| te guNAstoyAgnisannikarSazaucamanthanadezakAlavazena bhAvanAdibhiH kAlaprakarSabhAjanAdibhizvAdhIyante / iti vyAkhyAsyate caitadvistareNa tatraiveti / ___athaabhyaasH| bhAvAbhyasanamabhyAsaH zIlanaM satatakriyeti / bhAvAnAmabhyasanamabhyAsa AttiH / zIlanaM punaHpunaranuSThAnaM satatakaraNaM kriyAsAtatyam / yena dehamanobhyAmekIbhUyAhArAcAravizeSaphalaM ciramavatiSThate so'bhyaasH| yathA yadabhyavahataM, pratidinamannamabhyastaM dehena sahakIbhUtaM tatphalaM cirmvtisstthte| yathA ca zlokAdikaM satatamuccAritaM vAcA manasA sahakIbhUtastadvarNAtmakadhvanizciramavatiSThate iti tat punaruccArayate smRveti / tat saMskAraheturabhyAsa iti| yata AhArAbhyAsena zarIraM saMskRtaM bhavati, zAstrAdhyayanena manaH saMskRtaM bhavati buddhizca saMskRtA satI nirmalA bhavatIti / itiityaadi| iti parAdayaH sarve'bhyAsAntA daza guNAH khalakSaNairuktA yaidazabhiguNairaviditairyathAvat cikitsA vaidyAnna pravattate / ityetaiH viditaireva guNavaidyAccikitsA yathAvat prvttete| nanu vyavAyivikAzinI dvau guNo noktAviheti cet ? na / tIkSNaguNavizeSatvAt tayostIkSNe'ntabhayaJca saMyogasaMskAravizeSarUpo'pi vizeSeNa cikitsopayuktatvAt pRthgucyte| na yathAvat pravartata iti vacanena zabdAdiSu ca gurvAdiSu ca parAdInAmaprAdhAn sUcayAta // 36 // For Private and Personal Use Only Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] sUtrasthAnam / guNA guNAzrayA noktAstasmAda rasaguNAn bhiSak / vidyAda dravyaguNAn karturabhiprAyAH pRthagvidhAH // rbhAvAt / nanu ca kaNAdena sapta guNAH parasAdayaH paThitAH, na tu yukti. saMskArAbhyAsAstrayaH iti cet ? stym| parasAdayaH sapta guNAH prakRtiguNA na tu kAyyaguNAH savvatraiva dravyaguNakarmasu vartante ityabhiprAyeNa prakRtiguNapAThe paThikhoktam-"pRthivyA gandhaH, apAM rasaH, tejaso rUpam / etena gudiyo dravAdaya upNAdayazca vyAkhyAtAH" kAraNaguNapUrvakAH pRthivyAdau paakjaaH| pRthivyAdiSu rUparasagandhasparzA drvyaanityvaadnityaaH| etena nityeSu nityA uktaaH| "saGkhyAH parimANAni pRthakvaM saMyogavibhAgI parakhAparakhe karma ca ruupidrvysmvaayaaccaaksspaanni"| "arUpiSvacAkSuSANi" saMyogavibhAgayoH saMyogavibhAgAbhAvo'NukhamahattvAbhyAM vyaakhyaatH| guNo vibhAvyate gunnenaapi| iti parakhAdisaptaguNenApi prakRtiguNaH kAryaguNo'pi vibhaavyte| na tu pAkajaguNena gurukhAdinA guNo vibhAvyate / iti gurukhAdayaH saMskArAbhyAsayuktayazca kAyyaguNAstasmAt kaNAdena noktA gunnpaatthe| iti // 36 // gaGgAdharaH-- atha dravyabhedAnuttavA rasAna vakta yathA vaktavyAstaM prakAramAhaguNA ityaadi| guNA iti prakaraNAdiha pArthivAdInAM dravyANAM kAryabhUtAnAM kAryaguNA gurukhAdayo "yatrAzritAH kammaguNAH kAraNaM samavAyi yat / tadravyam" ityanena dravyAzritA evoktaaH| na tu kAyye guNAzrayA uktaaH| tasmAt kAryaguNagurukhAdyAzrayakhenopadekSyamANAnAM rasAnAM madhurAdInAM guNAn gurukhAdIn cakrapANiH-samprati rasAnAM parasparasaMyogo guNa uktaH, tathA cA'gre snigdhatvAdiguNo vAcyaH, sa ca guNarUpara se na sambhavatIta yathA rasAnAM guNanirdezo boddhavyaH, tadAha-guNA ityaadi| guNA guNAzrayA noktA iti / dIIjIvitIye "samavAyI tu nizceSTaH kAraNaM guNaH" ityanena, rasaguNAniti rase snigdhatvAdIn guNAn nirdiSTAn tada, rasAdhAradravyaguNAneva vidyAt / nanu, yadi dravyaguNA eva te, tat kimiti rasaguNatvenocyanta ityAha-kartuM riti tanvakartuH, abhiprAyA iti / tatra tatropacAreNa tathA sAmAnyazabdAdiprayogeNa tantakaraNabuddha yaH, sAmAnyazabdopacArAdiprayogazca prakaraNAdivazAdeva sphuTatvAt tathA prayojanavazAcca kriyate ; tacca prakaraNAdi, "atazca prakRtaM buddhA" ityAdI darzayiSyAmaH ; iha ca dravyaguNAnAM raseSu yadapacaraNaM, tasyAyamabhiprAyaHyat-madhurAdinirdezene va snigdhatvAdiguNA api prAyo madhurAdyavyabhicAriNo dravye nirdiSTA bhavantIti na madhuratvaM nirdizya snigdhatvAdipratipAdanaM punaH pRthak kriyata iti / For Private and Personal Use Only Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 642 crk-sNhitaa| [ AtreyabhadrakApyIyaH atazca prakRti* buddhA dezakAlAntarANi c| tantrakarturabhiprAyAnupAyAMzcArthamAdizet // 37 // SaD vibhaktIH pravakSyAmi rasAnAmata uttaram / SaT paJcabhUtaprabhavAH saMkhyAtAzca yathA rasAH // 38 // kAryaguNAn tadrasAzrayadravyaguNAn vidyaat| nanu kimarthamevamupadezyanti rasAMstattadravyANAM tAMstAn guNAn rasAMzca tAMstAna pRthak pRthagevopadeSTu necchediti ? ata ucyate-karabhiprAyAH pRthgvidhaaH| iti / yo yattatrasya kartA tasya tasyAbhiprAyAH pRthaka pRthakaprakArA bhavanti na khekprkaaraaH| yo hi yathAkaraNe tatrasya suracanAM budhyeta sa tathA racanAM kroti| tasmAt tatrasya prakRti prathamamupakrame yA prakRtirbhavati tAM prakRti prakaraNaM yaddezAntare yatkAlAntare tattantropaDhezastaddezAntaraM kAlAntaraJca buddhA tatastattatrakattu rabhiprAyAnupAyAMzca tatrayuktI buddhA tantrasyArtha vyAkhyAtA budha Adizet / iti / tasmAdasya tantrasya kattu revamevAbhiprAyo bodhyH| rasaguNopadezena dravyaguNA updeshynte| iti| tathaiva copadekSyamANe rase pratijJAte pAka taccaiva kAraNamavekSamANAH SaNAM rasAnAM paraspareNAsaMsRSTAnAM lakSaNaM pRthakvamupadezyAma iti // 37 // gnggaadhrH-tdupdessttumaah-pddityaadi| rasAnAM vibhaktIvibhAgAna SaT prvkssyaami| yathA ca paJcabhUtaprabhavA: paTa rasAH saGkhayAtAH tatprakArAMzca prvkssyaami| iti // 38 // abhiprAyapRthaktve sati yathA grantho boddhvystdaah-atshcetyaadi| tatra prakRtaM buddhA yathA-"kSArAH kSIraM phalaM puSpam" ityatra udbhidagaNaraya prakRtatvAt 'kSIram" iti snuhyAdikSIrameva kSIrazabdena vadet ; dezAntaraM buddhati yathA-zirasi zodhane'bhidhIyamAne "krimivyAdhau iti, tat zirogatakrimiyAdhAveva bhavati ; kAlAntare yathA-vamanakAle'bhihitaM "pratigrahAMzcopahArayeda iti, tatra pratigrahazabdena pAtramucyate, na tu grahaNaM pratigrahaH ; tantrakaturabhiprAyAniti yathokta raseSu guNAropaNe tada boDavyam ; upAyAniti zAstropAyAna tantrayuktirUpAn iti ; arthamabhidheyama ; yadyapi prakRtAdayo'pi tantrakartuMrabhiprAyA eva, tathApi yatra prakRtatvAdi na sphuTaM prataM yate, tatra tantrakatturabhiprAyatvena boddhavyam // 37 // cakrapANiH-par3a vibhktiiriti| madhurAdiSaD vibhAgAnityarthaH ; SaT paJcabhUtaprabhavA iti * prakRtamiti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / saumyAH khalvApo'ntarIkSaprabhavAH prakRtizItA ladhvyazca avyaktarasAsvantarIkSAda bhrshymaanaaH| bhraSTAzca paJcamahAbhUtavikAraguNasamanvitajaGgamasthAvarANAM bhUtAnAM muurtiirbhipriinnynti| tAsu ca mUttiSu SaDabhimUcchanti rsaaH| teSAM SaNNAM rasAnAM somaguNAtirekAnmadhuro rsH| bhUmyagni gaGgAdharaH- tadyathA paJcabhUtaprabhavatvamAdAvAha-saumyA ityAdi / somazcandramAstasyemA iti somyaaH| ApaH khalvantarIkSaprabhavA AkAzAdAdyaprakAzAH prakRtyA svabhAvena shiitaaH| laghvyazca prakRtyaiva gurukhanibandhanataulavyavahAre yato yato yada yadguru tatastatastattada yallaghu bhavati tolanyavahAre tathAvidhAlayo'ntyA apkRssttgurukhvtyH| na tu vAyutejovallaghvya iti / etadabhiprAyeNa kecijale gurutvam aahuH| avyaktarasAH paNNAM rasAnAM sAmyena melanAda. yathAbhUto rasaH syAt tthaabhuutaavyktrsaaH| IdRzAH saumyA Apo'ntarIkSAta somamaNDalAta pracyutA AkAzAda bhrazyamAnAstataH krameNa bhraSTA bhUmAvapatantya evAntarIkSe sthitAH pnycmhaabhuutgunnvikaargunnsmnvitaaH| tatkAle paJcamahAbhUtAnAM vikArabhUtA etadAkAzapavanAkecandrAstathA satatamAkAze samuDDIya. mAnA bhaumAstrasareNavastapAM guNaguruvAdisamanvitAH satyastadayogAnAM sendriyANAM prANinAM manuSyAdInAM sthAvarANAJca vRkSAdInAM mUrtIrabhi. priinnynti| tAsu ca jaGgamasthAvarANAM mUttiSu tAbhiradbhiH prIyamANAsu tAbhya evAdbhAH SaDrasA abhimUcchanti vyktiibhaavmaapdynte| kathamiti ? ata ucyate tessaamityaadi| tepAM paNNAM rasAnAM madhye madhuro rasaH somabhUtaguNAtirekAt paJcamahAbhUtaguNasamavAye somyodakamINane sati jalabhUmyoH paJcabhUtaprabhavAH santo yathokta na prakAreNa "somaguNAtirekAda." ityAdinA saMkhyAtAH paTasaMkhyAparicchinnA bhavanti, tathA vakSyAmIti yojanA // 38 // ___ cakrapANiH-samprati rasAnAmAdikAraNameva tAvadAha-saumyA ityaadi| saumyAH somaH devatAkAH ; bhrazyamAnA iti vadatA bhUmisambandhavyatirekeNAntarIkSeritaH pRthivyAdibhiH paramANvAdibhiH sambandho rasArambhako bhavatIti dayate ; mUrtIriti vyaktIH, abhiprINayantIti tarpayanti, kiMvA janayanti ; abhimUrcchanti rasA iti vyakti yAnti ; atra cAntarIkSamudakaM rasakAraNatve pradhAnatvAduktam, tena kSitisthamapi sthAvarajaGgamotpattau rasakAraNaM bhavatyeva / somaguNAtirekAditi atirekazabdena sarveSveva rasepu sarvabhUtasya sAnnidhyamasti, For Private and Personal Use Only Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 644 crk-sNhitaa| [ bhAtreyabhadrakApyIyaH bhuuyisstthrvaadmlH| toyAgnibhUyiSThatvAllavaNaH / vAyvagnisaumyayoguNAdhikyAdudakabhUmisthAdrasAdvikriyamANAdabhivyajyate / prAkcAbhihitaM-"rasanArthoM rasastasya dravyamApaH kSitistathA" iti jalabhUmyo rasAnAM yAnilenoktyA tayordva yorAdhikye zeSANAM trayANAM yoge. madhura evaabhivyjyte| suzrate coktaM-pRthivyamdhuguNabAhulyAnmadhura iti| bhUmyagnibhUyiSThakhAdamla iti| yA mUttibhUmyagnibahulapaJcabhUtArabhyamANA saumyodakaprIyamANA bhavati tatra bhUmisthAnAmapAmevAdhikyAdudakasya bhUtasyAlpakhAccheSabhUtayogAt tadalpodakAdhika bhUmyA rasAdvikriyamANAdamlo raso nAma vishesso'bhinivttte| iti| suzra te tu-toyAgniguNabAhulyAdamla ityuktam / tatra toyaM bhUmyanupraviSTamabhipretaM na tu toyAkhyaM bhUtam / athavA rasasyodakaM yonirityabhipretya savvatrodakaM bhUtaM graahymiti| bhUmyambunobhUtayoyattoyaguNo rso'vyktstsyaagnigunnyogenaamliibhaavaat| nyUnAMzena khAdiyogAdvizeSo'mlo rso'bhivyjyte| iti na virodhH| toyAgniguNabhUyiSThakhAllavaNa iti| toyabhUtaM tejobhUtaJca yatra bahulaM zepAstrayo nyUnAstatra mUttau saumyodakaprIyamANAyAM pAzcabhautikyAM toyaguNo'vyakto'dhikastathAgniguNo'dhikaH zeSANAmalpo guNa iti toyaguNo'vyaktaraso'gniguNAdhikayogAt lvnnbhaavmaapdymaano'bhivyjyte| suzrute tu pRthivyagniguNabAhulyAllavaNa ityuktm| tatrApi rasasya yonirudakam / tasyApi bhUmAvanupaviSTasya guNo yo'vyakto 'rasaH sa evArambhakANAM zeSANAmabvAyvAkAzAnAM nyUnatvenAgniguNasyAdhikyena vikriyamANo lvnnlenaabhivyjyte| iti na virodhH| tathA kvacit kasyacida bhUtaguNasyAtirekAt rasavizeSo bhavatIti darzayati, etacca madhuraM prati avaguNAtiriktatvaM vizeSotpattau kAraNatvena jJeyam ; yaccAdhArakAraNatvamapA, tat sarvasAdhAraNam / evaM lavaNe'pyapAM kAraNatvaM jJeyam ; lavaNastu suzrute pRthivyatirekAt paThitaH, asmiMzca virodhe kAryavirodho nAstyeva / nanu, uSNazItAbhyAmagnisalilAbhyAM kRtasya lavaNasyApyuSNazItasvena bhavitavyam, tallavaNaM kathamuSNaM syAt ? naivam ; yataH bhUtAnAmayaM svabhAvaH-yat kenacit prakAreNa sAnnavidhAni kaJcid guNamArabhante, na sarvam ; yathA-mukuSThake'nirmadhuro rasaH kriyate, na snehaH ; tathA saindhave vahninApi noSNatvamArabhyate ; ayaJca bhUtAnAM sannivezo'dRSTaprabhAvakRta eva, sa ca sannivezaH kAryadarzanonneyaH ; tena yatra kArya dRzyate, tatra kalpyate, yathA-lavaNe uSNatvAdagnirviSyanditvAcca jalamanumIyate ; AgamavedanIyazcAyamartho nAsmadvidhAnAM kalpanAH prasaranti / etena yaducyate--toyavat pRthivyAdayo'pi krimiti pRthaga rasAntaraM na kurvanti, tathA For Private and Personal Use Only Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 645 bhUyiSThatvAt kaTukaH / vAyvAkAzAtiriktatvAt tiktakaH / cAmle dravye'gniguNavAhulye jalabhUmyoH saampenobhyrsaadmlH| lavaNe dravye. 'pyaniguNabAhulye bhUmigatatoyabhUtaguNarasabAhulyAdudakarasasyAlpakhe lavaNaH syAditi bhedH| ata evaapaamlpvaadvkssyte| uSNAnAmuSNakhAllavaNaH paro madhyo'mlaH kaTukazcAntya iti / amlo dvidhodakasyAdhikyAdagniguNasya tatsamakhAnmadhyoSNa iti| vAyvagnibhUyiSThakhAt kaTuka iti| rasasya yonirudakaM tasmAd bhUmyAkAzanyUnodakamadhyavAyvagniguNavAhulyAdudakabhUmigatarasaH saumyodakaprIyamANo vikriyamANo'lpoSNavIyyatvena kaTuka utpdyte| muzrute'pyevamuktam / vAyvAkAzAtiriktakhAt tiktaka iti| rasasya yonirudakam ityuktam / tasmAd yasyAM pAJcabhautikyAM mUttau tadArambhakANAM paJcAnAM bhUtAnAM dvaM tejobhUmI nyane udakaM madhyamaM vAyvAkAzau bahulau tasyAM jAyamAnAyAM saumyodakaprIyamANa udakasyAvyakto raso vikriyamANo'bhivyajyate tiktaka ev| suzra te'pyevamuktam / pavanapRthivyatirekAta kaSAya iti| atrApi rasasya yonirudkmiti| yasyAM mUttau paJcabhibhUtairArabhyamANAyAM saumyodakaprIyamANAyAm AkAzatejasI nyUne madhyamamudakaM pavanapRthivyAvatirikta tasyAM jAyamAnAyAM tadudakabhUmigato raso vikriyamANo'bhivyajyate kapAya eva / suzrute'pyevamukta miti / etena vAhya toyAgniyogAlloSTrAgniyogAccAmla. lavaNabhAvopapattinirastA ArambhAbhAvAt saumyodkpiinnnaabhaavaacc| ___ athaivamantarIkSaprabhavasaumyodakasya rasAbhivyaktI yada hetukhamuktaM tanna garbha bAlakazarIrasya rasotpattau / tatra mAturAhAragatamudakaM kAraNam / anayaiva rItyA vyaakhyym| viSAdipvavyaktarasAbhinittau tathANurasAbhivyaktau caitayA rItyA bhUtAnAM nyUnAdhikatayA saMyoge tadudakasya raso heturunneyH| yathA prAdhAnyenAne pake madhuro jAyate somaguNAtirekAt tathAmlo'pi nyUnAMzabhUmyagniguNabAhulyAdalpo jAyata iti| samAnarUpeNa SaTsu raseSu jAyamAneSu melanAda viSAdAvavyaktarUpeNa vartante par3a rasA na tu SaDbhyo'tirikta uktaH / avyaktIbhAvastu khalu rasAnAM prakRtI bhavati / aNurase'Nurasasamanvite vA dravye iti / yatra somaguNAtirekAnmadhuro jAyate tatra cennyUnakhena bhUmyaniguNavAhulyaM toyavAtAdisaMyogAdibhyaH kimiti rasAntarANi notpadyanta iti, tadapi bhUtasvabhAvAparyanuyogAdeva pratyuktam ; iha ca kAraNatvaM bhUtAnAM rasasya madhuratvAdivizeSa eva nimittakAraNatvam For Private and Personal Use Only Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org haM46 [ AtreyabhadrakApyIyaH caraka saMhitA | pavanapRthivyatirekAt kaSAyaH / evameSAM SaNNAM rasAnAM paTtvamupapannaM nyUnAtireka vizeSAnmahAbhUtAnAm / bhUtAnAmiva sthAvarajaGgamAnAM nAnAvarNAkRtivizeSaH / Sar3atukatvAcca kAlasyopapanno mahAbhUtAnAM nyUnAtirekavizeSaH // 36 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / varttate tadAmlazca jAyate / yadi toyAgriguNavAhulyamavarANAM varttate tatra lavaNazca jAyate / tatra cedvAyvagniguNabAhulyaM varttate tadANukaTuko jAyate / ityevaM triSaSTidhA : rasaH sampadyate / iti / tadAha - evameSAmityAdi / evamuktarUpeNa mahAbhUtAnAmArambhakANAM nyanAtirekavizeSAt prAdhAnyamadhyamanAnAdivizeSAt SaNNAM rasAnAM pradhAnApradhAnAnAM paTvamevopapannaM bhavati / tatra dRSTAntaH -- bhUtAnAmivetyAdi / yathA sthAvarajaGgamAnAM bhUtAnAM prANinAM mahAbhUtAnAM nyUnAtireka vizeSAnnAnAvarNAkRtivizeSo jAyate tadvat / kuta evaM bhUtAnAM nyUnAtirekavizeSaH syAditi 1 ata ucyate- paTTa tukatvAdityAdi / kAlasya par3aRtukatvAt tu mahAbhUtAnAM tatra tatra rasotpattau nyUnAtirekavizeSaH syAt / hemantaH somyaH zizirazca saumyaH / saumyAgneyo vasantaH / Agneyo grISmaH | varSAzca saumyAgneyavAyavyAH / zarat samyagneyI / iti / teSAM vizeSazca vAyvaka somebhyo bhavati / teSAM balAbale hetuzcakravadbhramaNasvabhAvaH kAla iti prAgukta tasyAzitIye - tAvetAvavAyU somazca kAlasvabhAvamAgaparigRhItAH kAlattu rasadopadehavalaniSTa timatyayabhUtAH samupadizyante / iti // 39 // ucyate, tena nIrasAnAmapi hi dahanAdInAM kAraNatvamupapannameva vyutpAditam / rasabhedaM dRSTAntena sAdhayannAha - evamityAdi / rasAnAM pavaM mahAbhUtAnAM nyUnAtirekavizeSAt somaguNAtirekapRthivyagnyatirekAdeH par3atpAdakakAraNAdupapannam, par3abhyaH kAraNebhyaH paT kAryANi syuriti yuktamevati bhAvaH / bhUtAnAmityAdi / bhUtAnAM yathA nAnAkRtivarNavizepo mahAbhUtAnAM nyUnAtirekavizeSAt tathA rasAnAmapIti / bhUtAnAM yathoktAnAmatirekavizeSahetumAha - paDhatukatvAt ityAdi / SaDRtukatvena kAlo nAnA hemantAdirUpatayA kiJcidabhUtavizeSaM kvacid barddhayati, sa camakA rasaM puSTaM karoti, yathA-- hemantakAle somaguNAtireko bhavati, zizire vAcA - kAzAtirekaH, evaM tasyAzitIyoktarasotpAdakrameNa vasantAdAvapi bhUtotkarSo jJeyaH, SaDRtukAcceti cakAreNAhorAtrakRto'pi bhUtotkarSo jJeyastathA'dRSTakRtazca tena hemantAdAvapi rasAntarotpAdaH kvacida vastunyupapanno bhavati, yadyapi ca Rtubhede'pi bhUtotkarSavizeSa eva kAraNaM, yaduktam- "tAvetAvarka For Private and Personal Use Only Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAya: sUtrasthAnam / 647 tatrAgnimArutAtmakA rasAH prAyeNor3a bhaajH| lAghavAt plavanatvAcca vAyArUrddha jvlntvaaccaagneH| salilapRthivyAtmakAstu prAyeNAdhobhAgabhAjaH pRthivyA gurutvAnninagatvAcca udakasya / vyAmizrAtmakAH punarubhayatobhAgabhAjaH // 40 // gaGgAdharaH---evaM rasavatAM dravyANAM pAzcabhautikAnAM madhye yatra dravya vattante'gnimArutAtmakA rasAH kaTukAH prAyeNoddhaM bhAjaH, kasmAt ? vAyorlAghavAta plavanakhAca / plavate ya upari udgacchati sa plavanastattvAt, agnezroddha jvlnvaac| prAyeNetyuktyA kacidravye Uddha bhAjo na bhavanti / sliletyaadi| ye ca salilapRthivyAtmakA madhurA rasAste tu prAyeNAdhobhAjo virecakAH, kasmAt ? pRthivyA guruvAdudakasya nimnagavAcca / prAyeNetyuktyA kcinnaadhobhaajH| vyAmizrAtmakAH punaramlalavaNA bhUmyagnibhUyiSThatoyAgnibhUyiSThAH, tiktakapAyA vAyvAkAzabhUyiSThavAyupathivIbhUyiSThA ubhayabhAgamAja Uddha bhAgAdhobhAgabhAjaH / etena vAyoH kamme plavanaM tejasa UddhajvalanamapAM nimnagamanaM pRthivyAH zanairgamana miti khyApitam / nanu yathA somaguNAtirekAnmadhuraH bhUmyagniguNabAhulyAdamla ityevamAdayaH Sar3asA dvidvibhUtaguNAdhikyAt tathAnye'pi dvidvibhUtaguNAdhikyAt sambhavanti rasAH / tadyathAbhUmyambuguNavAhulyAdekaH / vAyvambuguNavAhulyAdekaH / toyAkAzabAhulyAdekaH / vhnyaakaashbaahulyaadekH| bhuumyaakaashvaahulyaadekH| bhUmivAyubAhulyAdekaH / ityevaM rasAH paDbhyo'dhikAH kathaM na bhavanti ? atrocyate-bhAvasvabhAvanityakhAnmadhurAdayaH Sar3eva rsaastthaabhuutdvidvibhuutgunnaadhikyaadbhvnti| na khanyathA dvidvitritricatuzcaturbhUtaguNAdhikye / iti / / 40 // . vAyU" ityAdi, tathApi vIjAGka rakAryakAraNabhAvavat saMsArAnAditayaiva bhUtavizeSa RtvoH kAryakAraNabhAvo vAcyaH // 39 // cakrapANiH-bhUtavizeSakRtaM rasAnAM dhrmaantrmaah-ttretyaadi| prAyeNeti na sarve, rasA iti rasayuktAni dravyANi ; plavanatvAditi gatimattvAt, yadyapi gatiradho'pi syAt, tathApi laghutvaparigatiriha vAyorUddha meva gamamaM karoti, yathA-zAlmalItUlAnAm / hetvantaramAha- uddhajvala natvAcAgneriti, agnerapTa ddha gatisvAdityarthaH ; nimnagatvamadhogatvameva // 40 // For Private and Personal Use Only Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 948 crk-sNhitaa| AtreyabhadrakApyIya: teSAM SaNNAM rasAnAmekaikasya yathAdravyaM gunnkrmaannynuvyaakhyaasyaamH| tatra madhuro rasaH zarIrasAtmyAdrasarudhiramAMsamedo'sthimajjaujaHzukrAbhivarddhana AyuSyaH SaDindriyaprasAdano balavarNakaraH pittaviSamArutaghnastRSNAprazamanaH tvacyaH kaNThyo kezyaH prINanaH jIvanastarpaNo vRhaNaH sthairyakaraH kSINakSatasandhAnakaro prANamukhakaNThoSThajihvAprahlAdano dAhamUrchA gaGgAdharaH-ityevaM bhautikabhAvena rasAnAmadhi ubhayabhAgapreraNakASyuktvA yathAdravyaM yasya rasasyAzrayo yadravyaM tadravyasya guNakarmANyabhipretya paNAM rasAnAmekaikasya rasasya guNakarmANyanuvyAkhyAsyAmaH iti pratijAnIteteSAM pnnnnaamityaadi| rasAnAmekaikasya guNakarmANi khalu tadrasAzrayadravyasya gunnkrmaanni| __ ttretyaadi| teSu SaTsu raseSu madhye madhuro rasaH zreSThabAdAdau karmata ucyte| zarIrasAtmyAt zarIrarasasya samAnatayA zarIreNa sahAtmIbhAvasvabhAvAdrasAdisaptadhAlojasAM vddhnH| yena rasena dravyametAni varddhayati sa raso rsaadivddhnH| AyuSyaH prbhaavaat| pdd'indriyprsaadnH| manasa indriyakhenApratiSedhAdanumatakhAdiha pddindriyetyuktm| blvrnnkrH| pittvissmaarutghnH| tRssnnaaprshmnH| prINayatIti prINanaH praannkrH| jIvana iti jIvayatItyAyuSyakhoktyA na punaruktam / iha hi mUcchodyabhibhUtAnAM sadyo jIvanarakSaNaM jIbanamAyuSyatvaM kAlaprakaNAyuSo hitatvam / trpnnstRptikrH| kSINasya kSatasya ca sandhAnaM karoti bhagnasaMyogaM karoti / ghrANAdInAM prhaadnH| dAhamUrchAprazamana / SaTpadAdInAmiSTatamaH iti (yaduktaM tanmUtrazarIrarasaparIkSArtham) cakrapANiH-yathAdvyamiti / yad yasya rasasya dravyamAdhArastadanatikrameNa, etena rasAnAM guNakarmaNI rasAdhAravye boddhavye iti darzayati / tatretyAdinA madhura AdAvucyatte prazastAyuSyAdiguNatayA prAyaH prANipriyatayA ca ; paDindriyANi manasA samam, jIvano'bhighAtAdimUrchitasya jIvanaH ; AyupyastvAyuHprakarpakAritvena, kSINasya sandhAnakaro dhAtupoSakatvena, kiMvA kSINazcAsau kSatazceti ; tena kSINakSatasya urakSitaM sandadhAti ; SaTpadAdyabhIra tvaguNakathanaM pramahapUrvarUpAdi For Private and Personal Use Only Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH suutrsthaanm| 146 prazamanaH SaTapadapipIlikAnAmiSTatamaH snigdhaH zIto guruzca // 41 // sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamupayujyamAnaH sthaulyamAIvAlasyAtisvanagauravam anannAbhilASam agnidaurbalyamAsyakaNThayomAMsAbhivRddhim, tathA zvAsakAsapratizyAyAlasakavisUcikA-zItajvarAnAhAsya-mAdhurya-vamathu-saMjJA-svara-praNAzagalagaNDagaNDamAlA-zlIpada-galazotha-vastidhamanI-galopalepAcyAmayAbhiyandAn ityevaMprabhRtIn kaphajAn vyAdhIn ApAdayati // 42 // amlo raso bhaktaM rocayati agniM dIpayati dehaM vRti karmANi / guNAstu-snigdhaH zIto guruzceti / madhurarasasamAnAdhikaraNAH snigdhAdayastrayo guNA rasAdivaddhanAdIni ca karmANi / tena madhurarasadravyagaNA ye te guNAH kampANi catAni vidyAt // 41 // gaGgAdharaH-asyAtiyoge dopAnAha-sa evaMguNa ityaadi| evamuktA guNA guNakarmANi yasya sa evaMguNo'pi madhuro raso'tyathemupayujyamAna eka eva sthaulyAdIna kaphajAn vyAdhIn aapaadyti| na tu samyagayogenAyogena mithyAyogena vA, navA anyrsshaatimaatryogenn| AsyakaNThayomAMsAbhivRddhim / zItajvaraH shiityuktjvrH| saMjJAkharayoH prnnaashH| galazotho gale utsedhamAtraM galazuNDyAdikaM na tu glgnnddH| vastyAdurapalepaH / akSyAmayA akssirogaaH| abhiSyando mukhanAsAdisrAvo na tu netrAbhiSyando nAna rogavizeSo'kSyAmayavacanena tasyoktakhAditi // 42 // gaGgAdharaH-prahAdasAdhAt hRdayatarpaNamamlarasaM karmaguNAbhyAmAha-amlo jJAnopayuktaM, yaduktam "mUtre'bhidhAvanti pipIlikAzca" iti, tathA riSTe vakSyati-"makSikAkAntam" iti, anena ca madhuratvaM jJAyate ; akSyAmayenaivAbhiSyande labdhe vizeSopAdAnArtha punarvacanaM, kiMvA, abhiSyando nAsAdiSvapi jJeyaH // 4 // 42 // cakrapANiH- hRdara tarpayatIti hRdyo bhavati, muktamapakara yatIti sArayati, kledayati tathA For Private and Personal Use Only Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 950 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyIyaH Urjayati mano bodhayati indriyANi dRr3hIkaroti balaJca varddhayati vAtamanulomayati hRdayaM tarpayati AsyamAsrAvayati bhuktamapakarSayati valedayati jarayati prINayati laghuruSNaH snigdhazca // 43 // sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamupayujyamAno dantAn harSayati tarSayati saMmIla yatyakSiNI saMvIjayati romANi karpha vilAlayati pittamabhivarddhayati raktaM dUSayati mAMsaM vidahati kAyaM zidhilIkaroti kSINakSatadurbalAnAM * zvathumApAdayati / api ca kSatAbhihatadaSTadagdhabhagnazUlapracyutAvamUtritaparisarpitacchinnarasa ityaadi| Urjayati saMnyAsAdibhiracetanasya manasaH prabodhanapUrvakajIvanaM sthaapyti| mano bodhayati mRrchAdibhiracetanaM mano vodhyti| indriyANi daza / sveSu kammasu / balaJca barddhayati manobodhakakhAt pArthivasAcca / vAtamanu lomayati pArthivakhena guruvAt / hRdayaM tapeyati hRdayasthamanastapaNAt / AsyamAsrAvayati Agneyakhena tiikssnnkhaat| bhuktamapakaSayati svaprabhAvAdadhastAt nayati, bhukta kledayati bhuktaM jarayati / prINayati prINanaM kroti| ityevaM kmme| amlo raso laghuruSNaH snigdhH| lghuussnnsnigdhsmaanaadhikrnnH| laghvAdayo guNAstrayo'mlarasadravye vttente| bhaktarocanAdIni ca karmANi // 43 // gaGgAdharaH-atimAtropayoge doSamAha-sa evaMguNa ityaadi| so'mlo rasa. samyagayogayukta evaMguNo'pi eka evAyamamlaraso'tyarthamupayujyamAno dantAn hyti| akSiNI saMmIlayati mudriikroti| lomAni saMbIjayati udgmyti| karpha vilAlayati gAlayati / pittamabhivarddhayati / rakta dRpayati / mAMsaM vidahati / kAyaM shithiliikroti| dubelAnAM shvythumaapaadyti| api ca kSatAdIni pAcayati AgneyasvabhAvAt / jarayati bhuktmev| avamUtritaM mUtraviSairjantubhiH, parisarpitaJca sparzaviSaiH kAraNDAdimiH // 4 // 44 // * kSINakSatakRzadurbalAnAmiti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 651 bhinnavizliSTodviddhopiSTAdIni pAcayati, AgneyasvabhAvAt paridahati kaNThamuro hRdayazca // 44 // __lavaNo rasaH pAcanaH kledano dIpanazcyavanazchedano bhedanastIkSNaH saro vikAzyadhaHsrasyavakAzakaro vAtaharaH stambhavandhasaMghAtavidhamanaH sarvarasapratyanIkabhUta AsyamAnAvayati karpha niSyandayati mArgAn vizodhayati sarvazarIrAvayavAn mRdrakaroti rocayatyAhArayogI nAtyartha guruH snigdha uSNazva // 45 // sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamupayujyamAnaH pittaM kopayati raktaM vayati tarSayati mUcchati mohayati tApayati dArayati avamUtritaM mUtraviprANibhima bAte yatra gaatrprdeshe| parisapitaM saviSaprANibhiH spaSTaM chinnaM dvidhAbhUtaM shstrnn| bhinnaM zaGka nAzaye viddham / vizliSTamabhighAtAdinA vibhaktarUpam / udviddhamUddha to viddhaM knnttkaadinaa| upiSTa zilAdibhirupariSTAt piSTam / tathAgnayasvabhAvAt kaNThaM paridahati hRdayazca paridahatItyamlAtiyoganimittaM karma / samAnahInamithyAyogebhyastu naivam, na vA rasAntarasahitopayogAcceti // 44 // gaGgAdharaH---Agna yavasAdhAllavaNasya karmaguNAnAha-lavaNo rasa ityAdi / cyavanaH srAvakaraH / vikAzI tIkSNaprabhedaH-"vikAzI vikazatyeva sandhivandhaM vimokSayan" iti| adhaHsrasI vissyndnshiilH| avakAzakaraH saavaadikrnnaadaakaashaaNshprkaashkrH| stambhAdividhamanaH vinaashnH| savverasapratyanIkabhUtaH savvaMpAM rasAnAM pribhvkrH| dRzyate hi yatra lavaNo'ti. mAtrastatra rasAntarasya na vykttaa| AhArayogI AhAradravyasaMskArakarakhena upyogshiilH| iti lavaNarasadravyasya lavaNarasadvArA kmmaanni| guNAstu nAtyartha garuH snigdha uSNazca // 45 // __ gaGgAdharaH-asyAtyopayoge doSamAha-sa evaMgaNa ityaadi| samyagayogenaivamuktaprakAragaNakApi sa lavaNo rasa eka evAtyarthamupayujyamAnaH pittaM kopayati / rakta baddhayati / tapayati / mUccheyati tamaH prveshyti| mohayati cakrapANiH-vikAsI kledacchedanaH, adhaHsrasI viSyandanazIlaH, sarvarasapratyanIkabhUta iti For Private and Personal Use Only Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 652 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyAyaH kuSNAtimAMsAni pragAlayati kuSThAni viSazca varddhayati zophAn sphoTayati dantAMzcyAvaryAta pustvamupahanti indriyANyuparuNaddhi palipalitakhAlityamApAdayati / api ca lohitapittAmlapittavisarpavAtaraktavicacikendraluptaprabhRtIn vikArAn upajanayati // 46 // ____kaTuko raso vakta zodhayati agniM dIparyAta bhaktaM zoSayati ghrANamAtrAvayati cakSurvirecayati sphuTIkarotIndriyANi alasakazvayathUpacayodardAbhiSyandasnehasvedakledamalAnupahanti rocayatyazanam kaNDU vilAlayati braNAnavasAdayati krimIn hinasti mAMsaM vilekhayati zoNi tasaGghAtaM bhinatti bandhAn vaicittyaM jnyti| mAMsAni kuSNAti hinsti| kuSThAni pragAlayati / viSaM bhuktaM zarIrasthaM vaddhayati / zophAna sphoTayati vidArayati / dantAMcyAvayati cyutAn kroti| valiH zithilIbhUtaM camma / palitaM keshshukltaa| khAlityaM kezonmUlIbhAvo nendraluptaM naam| api ca lohitapittAdIna vikArAnupajanayati / amlapittantu aSTodarIye yadyapi nokta tathApi mahA. rogAdhyAye pittavyAdhiSvavagantavyam / indralupta khAlityaM nAma rogavizeSo na tu kezonmUlanamiti // 46 // / gaGgAdharaH-lavaNasyAgnayavasAdhamyAt kaTakamAha-kaTako rasa ityaadi| va zodhayati mukhagataka daM chedyti| bhakta bhukta shossyti| ghrANaM ghraannendriyaadhisstthaanm| indriyANi sphaTIkaroti pratyaktAnIndriyANi karoti / alasakAdInupahanti / upacayaH snycyH| snehaM zarIrAdeH snigdhvm| kaNDUM vilAlayati vilInAM kroti| vraNAn avasAdayati avasannAn karoti / mAMsaM vilekhayati vilikhanaM khnnvishessH| zoNitasaMghAtaM bhinatti dravIkaroti / yatra mAtrAtirikto lavaNo bhavati tatra nAnyo rasa upalakSyate ; AhArayogItyAhAre sadA yujyate, mohayati vaicittyaM kurute, mUrcchayatIti saMjJAnAzaM karoti // 45 // 46 // For Private and Personal Use Only Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 953 chinatti mArgAn vivRNoti zleSmANaM zamayati laghuruSNo rukSazca // 47 // ___ sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamupayujyamAno vipAkaprabhAvAt pustvamupahanti rasavIryaprabhAvAt mohayati glapayati sAdayati karSayati mUrcchayati namayati tamati bhramayati kaNThaM paridahati zarIratApamupajanayati balaM niNoti tRSNAJcopajanayati / api ca vAyvagniguNabAhulyAd bhramamadavamathu-*-kampatodabhedaizcaraNabhujapIlupRSThapArzvaprabhRtiSu mArutajAn vikaaraanupjnyti||48 bandhAna parasparasaMzliSTAn chinatti vizleSaM karoti / mAgAn vivRNoti sphttiikroti| zlepmANaM shmyti| ityevaMkA kaTuko rasaH khalu dravyAzritaH san bhvti| asya samAnAdhikaraNo guNazca laghuruSNo rukSazca / iti // 47 // . gaGgAdharaH-evaMguNakarmA samyagayogena kaTuko raso'tyarthayogena yathA syAt tadAha-sa evaMguNa ityaadi| samyagyogayuktastvevaMgaNaH sa kaTuko rasa eka eva rasAntarayogamantareNAtyarthamupayujyamAnaH pustamupahanti vipaakprbhaavaat| mohayati rasavIryaprabhAvAt kaTurasaprabhAvAt rukSoSNaprabhAvAcca / kaTurasasya kaTuvipAkastatprabhAvAt puskhopaghAtI na tu rasaprabhAvAda viiyyeprbhaavaadvaa| kaNAzuNThyohi rasataH kaTuve'pi vipAkato mAdhuryyAvRSyavam / rasavIryaprabhAvAt tu sarvatraiva dravye sthito mohayati / sarvatraivaM vipAkaprabhAvAda dRssyvaavRssyvmvdhaayym| glapayati harSa naashyti| sAdayatyavasAdayati / karSayati zarIradhAtUnapakRSTAn kroti| mUrchayati andhakAramiva darzayaMzceto harati / namayati gaatraanni| tamayati kiJcidaglAniM jnyti| bhramayati shriirm| kaNThaM paridahati / zarIratApamupajanayati / balaM kSiNoti hinasti / api ca vAyvagniguNavAhulyAt kaTuko rasaH punaratyarthameka evopayujyamAnaH khalu bhramAdibhiliGgaizcaraNAdiSu mArutajAna rogaanupjnyti| pIlu cakrapANiH-vipAkasya prabhAvo vipAkaprabhAvaH, vipAkazca kaTUnAM kaTureva, rasasya vIryasya ca prabhAvo rasavIryaprabhAvaH ; ayaJca vakSyamANe sarvatra hetuH ; caraNAdInAM sAkSAda grahaNaM, tatraiva * bhramadavathuriti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 954 crk-sNhitaa| [bhAtreyabhadrakApyIyaH tikto rasaH svayamarociSNurarocakanno viSannazca krimino mUrchAdAhakaNDUkuSThatRSNAprazamanaH tvaGmAMsayoH sthirIkaraNo jvaraghno dIpanaH pAcanaH stanyazodhano lekhanaH kladamedovasAlasIkA-pUyasveda-mUtrapurISa-pittazleSmopazoSaNo rukSaH zoto laghuzca // 46 // sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamupayujyamAno raukSyAt kharavizadasvabhAvAJca rasarudhiramAMsamedo'sthimajjazukrANi upazoSayati srotasAM kharatvamupapAdayati balamAdatte kaSayati glapayati mohayati bhramayati vadanamupazoSayatyanyAMzca vAtajAn vikArAnupajanayati // 50 // hsttlm| agnerapi rukSoSNalaghuguNairvAtaguNasAmAnyAd vAtabaddha kalamiti // 48 // gaGgAdharaH-atha kaTukasya vAyavIyavasAmAnyAt tiktarasamAha-tikto rasa ityaadi| svayaM tikto raso na rociSNune rocate'thacArocakaM roga hantI. tyrocknnH| zarIrasthaviSaghnazca kriminnazca / mUcchAdiprazamanaH / vaGamAMsayoH sthirIkaraNaH sthaiyyakRt / lekhanaH kinididrnnH| kledaadishossnnH| ityetAni tiktarasadravyasya karmANi guNAzca tad rasasamAnAdhikaraNA sakSaH zIto laghuzceti tryH||49|| gaGgAdharaH-sa evmityaadi| samyagyogAd evagaNakammApi sa tikto raso'tyathameka eva rasAntareNAsaMsRSTaH upayujyamAnaH raukSyAt zaikSyasahAvasthAnAda balamAdatte gRhNAti / kharavizadasvabhAvAca kharavizadasahAvasthAnasvabhAvAcca punaH rsaadiinyupshossyti| tatazca srotasAM kharakhamupapAdayati / balazcAdatte gRhNAti / kaSayati zarIram / mohayati cittam / bhramayati gAtram / vadanamupazoSayati / api cAnyAn vAtajAMzca rogAnupajanayatIti / / 50 // prAyo vAtavikArabhAvAt ; atra ca vipAkaprabhAvAdikathanamudAharaNArtham, tena madharAdipu vipA For Private and Personal Use Only Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH 655 sUtrasthAnam / kaSAyA rasaH saMzamanaH saMgrAhI saMdhAraNaH pIDano ropaNaH zoSaNaH stambhanaH zleSmapittaraktazamanaH zarIravaledasyopayoktA rukSaH zIto guruzca // 51 // ___ sa evaMguNo'pyeka evAtyarthamupayujyamAna AsyaM zoSayati hRdayaM pIDayatyudaramAdhmApayati vAcaM nigRhNAti srotAMsyavabadhnAti zyAvatvamupAdayati puMstvamupahanti viSTabhya jarayati * vAtasUtraretaHpurIpANyavagRhNAti balamAdatte karSayati mlApayati tarpayati stambhayati kharrAvazadarukSatvAt pakSabadhagrahApatAnakAditaprabhRtIMzca vAtajAn vikArAnupajanayati // 52 // gaGgAdharaH-vAyavIyavasAdhAt kaSAyarasamAha-kaSAyo rasa ityAdi / saMzamana iti-"na zodhayati yada doSAna samAna nodIrayatyapi / zamIkaroti ca kraddhAMstat saMzamanamucyate // " iti| saMgrAhI cldrvdhaatusNkssepkaarii| sndhaarnnshcltstmbhnkaarii| pIr3ana AkRSya sngkockrH| ropaNaH vraNasya maaNsaadipuurnnH| zoSaNaH kledAdInAM shussktaakrH| stambhanaH skhalatAM calatAM vA bhAvAnAM sthiriikrnnH| zleSmapittaraktAnAM prshmnH| zarIrakledasyopayoktA aacuupnnH| ityetAni kaSAyarasadravyasya karmANi / guNAzca tadrasasamAnAdhikaraNA rukSaH zIto guruzceti tryH||51|| gaGgAdharaH-sa evamityAdi / samyaga yogAdevaMguNakarmApi kaSAyo rasaH sa eka eva rsaantryogmntrennaatyrthmupyujymaanH| AsyaM zoSayati / hRdayaM pIr3ayati / vAcaM nigRhNAti kaNThabandhAt / srotAMsyavabannAti ruNaddhi / zyAvakha zarIrAderupapAdayati / svamupahanti kaTuvipAkaprabhAvAt / viSTabhya bhuktAntaraM jarAM gacchati / vAtAdInavagRhNAti / balamAdatte gRhNAti / karSayati zarIradhAtUna / mlApayati kAntikSayaM karoti / stambhayati dravacalAn bhaavaan| api ca kharAdikhAt pakSabadhAdIn vAtajAna vikArAnupajanayati / iti| ityevaM kAdi kAryamunneyam / glapayati harSakSayaM karoti / pIr3ano vraNapIr3anaH, zarIrakledasyopayoktati AcUSakaH, zIto laghuzcetyakAraprazleSAdalaghuH ; avagRhNAtIti baddhAni karoti // 47--52 // * viSTabhya jarAM gacchatIti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 156 crk-sNhitaa| [ AtrayabhadrakApyIyaH evamete SaDU rasAH pRthakatvenakatvena vA mAtrazaH samyagupayujyamAnA upakArakA bhavantyadhyAtmalokasya, apakArakAH punarato'nyathA bhavanti upayujyamAnAH, tAn vidvAnupakArArthameva mAtrazaH samyagupayojayediti // 53 // bhavanti caatr| zItaM vIryeNa yad dravyaM madhuraM rasapAkayoH / tayoramlaM yaduSNazca yaccoSNaM kaTukaM tayoH * // dvidvibhUtAdhikadravyANi pRthak Sar3asabhedenoktAni / eSu ca zItoSNagurulaghusnigdharukSAH prAdhAnyenoktA yathArasaM yathAbhUtaguNAzca prAdhAnyena kharavizadAdayo'nuktA api tattada dvidvibhUtaguNA unnyaaH| ya uktA ekaikapRthivyAdibhUtabahulapaJcabhUtAtmakAnAM pArthivAdInAM paJcAnAM dvirasAdInAM dravyANAzca guNA yathArasaM bhUtaguNA unneyAH // 52 // gaGgAdharaH-upasaMharati-evameta ityaadi| evamukta prakAreNaite paDasAH pRthaktvenaikaikazo mAtrayA mAtrayA khalUpayujyamAnA ekakhena vA militakhena vA mAtraza upayujyamAnA adhyAtmalokasyAtmAnamadhikRtya vartamAnasya lokasyopakArAya bhvnti| apakArakAH punarato'nyathA khalvamAtrayA khekakhenAtimAtrAdita upayujyamAnA bhavantIti tAn vidvAna jJAkhA upakArArthameva mAtrazaH samyagupayojayediti // 53 // gaGgAdharaH-athaiSAM dravyANAm ArambhakabhUtanyUnamadhyAdhikataratamAdibhedena asaGke prayAnAM guNakammopadezo yathA kartavyastatrAha zlokAn-bhavanti cAtreti / zItamityAdi / yadvyaM vIyyeNa zItaM rasapAkayormadhuraM tasya guNasaMgraho rasopa__ cakrapANiH-pRthaktveneti ekaikazA mAtrazaH ; ekatvenetyekIkRtya samudayaM mAtraza ityarthaH ; mAtraza iti mAtrayA ; taccaikIkaraNaM dvivyAdibhiH savvai yam ; adhyAtmalokasyeti sarvaprANijanasya ; anyatheti amAtrayA // 53 // ___ cakrapANiH-samprati rasadvAreNeva dravyANAM viirymaah-shiitmityaadi| yadvyaM rase pAke ca madhuram, tacchItaM vIryeNa jJeyam ; tathA tayoriti rasapAkyoryadamlaM dravyam, taduSNaM vIryeNa ; tathA yacca dravyaM tayoriti rasapAkayoH kaTukamuktam, taccoSNaM vIryeNa ; syAditi zeSaH ; kiMvA yaccoSNaM kaTukaM tayoriti pAThaH ; atra yad rasato madhuraM tavIryataH zItamiti * yada dravyaM kaTukaM tayoriti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / teSAM rasopadezena nirdezyo guNasaMgrahaH / vIyyato viparItAnAM * pAkatazcopadekSyate // dezena madhuramityupadezena niddezyo nirdezaH kattavyo buddhimdbhiH| somaguNAtirekAt paJcabhUtArabdhadravye madhuro raso'bhivyajyate ityuktyA tanmadhurarasasahacaritAstu niyatA guNAH snigdhgurushiitaaH| svAdumadhuraM pacyate iti ca vakSyate, tena madhurarasopadezena zItavIrayemadhuravipAko sheyau| pRthivyAmambupraveze tadubhayAjAtA guNA gurukharakaThinamandasthiravizadasAndrasthUlagandhAstathApAM dravasnigdhazItamandasarasAndramRdupicchilA guNA ityepAM guNAnAM saMgraho niddezyo bhavati / tathA yadravyaM tayo rasapAkayoramlaM vIryeNoSNaM tasyApi rasopadezenAmlarasopadezena guNasaMgraho niddeshyH| bhUmyagniguNabhUyiSThakhAdamlaH sa ca laghuruSNaH snigdha ityuktyA tathA amlo'mlaM pacyate ityuktyAmla iti rasamAtropadezenoSNavIryAmlarasapAkalaghusnigdhA jJayAH / tathApi bhumyagnyoranabhibhavAcca zeSA guNA ye bhUme rukharakaThinamandasthiravizadasAndrasthUlagandhAH, agnezca ye uSNatIkSNasUkSmalaghurukSavizadarUpANi guNAsteSAmapi guNAnAM saMgraho nirdeshyH| evaM yacca dravyaM vIryeNoSNaM tayo rasapAkayoH kaTukaM maricAdikaM tasyApi kaTurasopadezena guNAnAM saMgraho niddezyaH / vAyvamiguNabhUyiSThakhAt kaTukaH, sa ca laghuruSNo rukSazcetyuktyA kaTutiktakapAyANAM vipAkaH prAyazaH kaTurityuktyA ca kaTukamitimAtropadezena laghurukSoSNavIyyekadurasapAkA jJa yaaH| tatrApi zeSANAM vAyvagniguNAnAM vAyolaghuzItarukSakharavizada vaktavye yada rasapAkayoriti karoti, tanmadhurarasocitapAkasyaiva dravyasya zItavIryyatAprAptyartham ; evamamlakaTukayorapi vAcyam / / teSAmiti madhurapAkAdInAma, rasopadezeneti rasamAtrakathanenaiva, yataH vipAko'pi rasata eva prAyo jJAyate, yad vakSyati- "kaTutiktakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH kaTuH" ityAdi ; etacca na sarvatretyAha-vIryata ityaadi| vIryyato'viparItAnAM rasadvArA vIryajJAnam, na tu rasaviruddhavIryANAm , yathA-mahApaJcamUlAdInAm ; na kevalaM rasena, kiM tarhi pAkata updekssyte| guNasagrahaH- "zukrahA baddhaviSmUtro vipAko vAtalaH kaTuH" ityAdinA, sa ca vIryyato'viruddhAnAM vijJeyaH, yadi tatra vIrya virodhi syAt, tadA vipAko'pi yathoktaguNakArI na syAt ; kiMvA, pAkatazcAviparItAnAM rasopadezena guNasaMgrahaH zItoSNalakSaNo nirdezyaH ;-yasyAstu pippalyAH * vIryato'viparItAnAmiti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 158 crk-sNhitaa| (AtreyabhadrakApyIyaH yathA payo yathA sapiryathA bA cvycitrko| evamAdIni cAnyAni nirdizedrasato bhiSaka // 54 // madhuraM kiJciduSNaM syAt kaSAyaM tiktameva c| yathA mahat paJcamUlaM yathA vAnUpamAmiSam * // sUkSmasparzaguNAnAmagneruSNatIkSNamUkSmalaghurukSavizadarUpaguNAnAM melanena yAdRzalaghukhAdayo bhavanti tAdRzAnAM teSAM guNAnAM saMgraho nirdeshyH| viparItAnAM vITagrataH pAkatazca viparItAnAM madhurAmlakaTukAnAM vIyyataH pAkatacopadekSyate guNasaMgraha iti / yacca vyAkhyAyate yadravyaM rasapAkayormadhuraM tadvIpyeNa zItaM, yacca rasapAkayoramla tadvIyeNoSNaM, yacca rasapAkayoH kaTukaM tdviiyyennossnnmiti| tadayuktam / teSAM rasopadezena nidezyo guNasaMgraha iti vacanasyAsaGgataH // 53 // gaGgAdharaH-tathA ca zItavIryamadhurarasamadhurapAkadravyANAM madhurarasopadezena guNasaMgrahaH-yathA payo yathA ca samidharaM snigdhaguruzItAdikam, evamuSNavIryAmlarasAmlapAkadravyANAmamlarasopadezena gaNasaMgraho yathA-bhavyaM cAlitAphalamamlaM tena laghUpNasnigdhakhAdisaMgrahaH, evamuSNavITyekaTurasakaTapAkadravyANAM kaTurasopadezena zeSaguNasaMgraho yathA-cavyacitrako / tatra citrakaH-"kaTukaH kaTukaH pAke vIoNazcitrako mataH" iti vakSyate / tena laghUSNarukSAdInAmapi sNgrhH| evamAdIni cAnyAni zItavIryamadhurarasamathurapAkANi dravyANi madhurarasato yathA tathopNavImlirasAmlapAkAni dravyANi cAmlarasatastathoSNavIyyekaTurasakaTupAkAni dravyANi kaTurasato bhiSaga gaNato niddizet // 54 // gaGgAdharaH-vIyyato vipAkatazca viparItAnAM madhurAmlalavaNakatiktakaSAyANAM vIyyetazca pAkatacopadezo yathA tadAha-madhuramityAdi / kizcidravyaM yathAnUpamAmiSaM madhuraM vIryaMta uSNaM tadvIpyato rasatazca nirdeshym| tathA kaTukAyA api viparItamadhurapAkitvam, na tatra kaTukarasavenopNatvamityarthaH ; asmiMzca pakSe "upadekSyate" iti "yathA payaH" ityAdinA smbdhyte| tAnyevAviparItavIryavipAkAnyAhayathA paya ityaadi| payaHprabhRtIni hi dravyaguNakathanenAvindravIryavipAkAnyupadeSTavyAni // 54 // cakrapANiH-samprati yatra viruddhavIryavipAkarasenopNatvAdi nirdezyaM tdaah-mdhurmityaadi| * yathAbjAnUpamAmiSamiti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH! sUtrasthAnam / 56 lavaNaM saindhavaM noSNamamlamAmalakaM tathA / arkAgurugucInAM tiktAnAmauSNyamucyate // 55 // kiJcidamlaM hi saMgrAhi kiJcidamlaM bhinatti ca / yathA kapitthaM saMgrAhi bhedi cAmalakaM tathA // pippalInAgaraM vRSyaM kaTu cAvRSyamucyate / kaSAyaH stambhanaH zItaH so'bhayAyAbhato'nyathA // 56 // kiJcit dravyaM kaSAyaM tiktameva ca kizcid dravyaM yathA vRhatpazcamUlaM vIryata uSNaM tadvIyyata updeshyte| kaSAyatikto shiitaavuktau| nanu tiktakapAyayoH pAka ekAntena kaTustena tayo rasopadezena guNasaMgraho niddezyaH kuto nokta iti cet ? na ; rasapAkavIryANAmasAmAnyAt / prAyeNa hi tiktakaSAyayoH zItaM vIvya kaTuH pAka iti| aprmudaahrti-lvnnmityaadi| sarva lavaNamatyartha guru snigdhamuraNaM saindhavantu lavaNaM noSNavIryam / tathA savvemamlamuSNaM laghusnigdhamAmalakamamlaM noSNamiti vIyyato viparItaM vIryato niddezyam / tathAAMgarugaDacInAM tiktAnAmaupNAvIyaM na zItaM savvaM tikta zItamuktamiti / vIryyato'odaya updeshyaaH||55|| gaGgAdharaH-iti vIyyato viparItAnyudAhRtya paakto'mumudaahrtikishcidmlmityaadi| amlasyAmlapAke sRSTaviNmUtratA km| tatra kizcidamlaM dravyaM saMgrAhi yathA kapitthaM phalaM saMgrAhi, tenAnumIyate kapitthaM kaTupAkam / vakSyate hi-"zukrahA baddhaviNmatro vipAke bAtalaH kaTuH" iti tasmAt pAkata upadekSyate drvym| AmalakazcAmlaM bhedi zItaJca tasmAt pAkato'viparItaM vIrayeto viparItaM vIrayeta upadekSyate / evaM sarca kaTu dravyaM kaTapAkAduSNazukraghnakhAdavRSyam / pippalInAgarantu dRSyam tasmAnmadhurapAkaJca / pAkato viparItaM pAkata updekssyte| kaSAyaH sarvaH stambhanaH zItazca / kiJcitkapAyaJcoSNaM tiktaJcoSNamiAta yojanA, kaSAyatiktalavaNAdInAmudAharaNamasUnitAnAmapi prakaraNAt kRtam ; mahat paJcamUlaM vilvAdi paJcamUlamiha, etacca tiktatya kaSAyasya coSNatAyA udAharaNam ; abjAnUpAmiSantu madhurasyoSNavIya'tvena // 55 // cakrapANiH-vIryaprasaGgAdanyadapyamlAdInAM viruddhgunnmaah-kinycidityaadi| abhayAyAmato For Private and Personal Use Only Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| ( AtreyabhadrakApyIyaH tasmAda rasopadezena na savvaM dravyamAdizet / dRSTaM tulyarase'pyevaM dravye dravye guNAntaram // 57 // raukSyAt kaSAyo rukSANAmuttamo madhyamaH kaTuH / tikto'varastathoSNAnAmuSNatvAlavaNaH prH|| kaTupAkAt stmbhnH| somaguNaH stambhanazca shiitshc| abhayAyAM harItakyAM vipayyeyo recanazcoSNazca / iti vIryato viparItA kapAyA harItakI pAkatazca viparItA recnkhaat| tasmAt savvaM dravyaM na rasopadezenAdizen / yattu zItavIyyamadhurarasamadharapAkaM tanmadhararasopadezana Adizen / yaccoSNavIryAmlarasAmlapAkaM tdpymlrsopdeshenaadishet| evaM yaduSNavIyyaMkaTurasakaTupAkaM tadapi kaTarasopadezenAdizedeti nigamanam / iti // 56 // 57 // gaGgAdharaH--athaiSAM madhurAdInAM gurulaghuzItoSNasnigdharukSANAM nyUnamadhyAdhikyAni santi na veti ? ata aah-raukssyaadityaadi| rukSANAm uktAnAM kaSAyakaTutiktAnAM madhye kapAyo raso raukSyAduttamo rukssH| pvnpRthivytiriktpnycbhuutaarbdhkhaat| tatra hi nyUnaH khAnyambubhiradhikAmyAM pavanapRthivIbhyAmAramyamANe kAyeM bhUyasAlpAvajayAt bhUyasyozca pavanapRthivyoH pRthivyA virodhiguNAbhAvAt, pavanasya rokSyaguNasyAvajayAbhAvAt poSaNAcca raukSyamadhikaM kaSAyarasadravye bhvtiiti| kaTustu teSAM rukSANAM kaSAyakaTutiktAnAM madhye raukSyAnmadhyamo rukSaH, vaayvgnibhuuyisstthpnycbhuutaarbdhkhaat| tatra hi nyUnaH pRthivyamyugaganairadhikAbhyAM vAyvagnibhyAmArabhyamANe kaTurasadravye bhUyiSThAbhyAM vAyvaniguNAbhyAmalpAnAM zeSANAM guNAvajaye bhUyiSThayoI yoreva vAyvagnyo raukSyaguNAvekIbhUya madhyamo rokSyaguNo bhavati / kathaM nAdhikaH syAt ? ucyate bhrayiSThayovanayorubhayo rokSye'pi mRttakhAbhAvenAlpabalAt snigdhagaNAnAmapAma aMzasyAtra pRthivyAkAzAbhyAmadhikasya snigdhagaNasya niHzeSeNAvajaye vAyyagnyo raukSyaM madhyamaM bhvti| kaSAyadravyArambhe tu pavanapRthivIbhyAM bhUyasIbhyAm amUttamUrtAbhyAM prabalAbhyAmapAM snehAvajaye zeSo'dhika eva raukSyaguNo vrtte| iti / teSAmeva rukSANAM kaSAyakaTutiktAnAM madhye tikto raso rokSyAdavaraH, 'nyatheti abhayAyAM kaSAyo raso bhednshcossnnshcetyrthH| raukSyAditi rokSyeNa kaSAya uttama iti For Private and Personal Use Only Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH 661 sUtrasthAnam / madhyo'mlaH kaH kazcAntyaH snigdhAnAM madhuraH paraH / ma yo'mlA lavaNazcAntyo rasaH snehaannirucyte|| vaayvaakaashaatiriktpnycbhtaarbdhtvaat| tatra hi nyUnaH pRthivyaptejobhiradhikAbhyAM vAgvAkAzAbhyAJcArabhyamANe tiktarasadravye bhUyasA vAyunAlpAnAM gaNAva naye'pAM snehAvajayazeSo'lpo rukSo vrtte| tatrAkAzasyAmUrtasya sAhAyye blaalpvaaditi| athoSNA lavaNAmalakaTukA uktAste kiM tulyA uSNA nyUnAdhikA veti ? ata ucyate - toraNAnAmuSNakhAllavaNaH paraH / iti / uSNAnAM lavaNAmlakaTukAnAM madhya lavaNa upaNakhAt paraH zreSThaH, toyAgniguNabhUyiSThapaJcabhUtAravyakhAm / tatra hi nyUnaH pRthivIvAyvAkAzerbhUyiSThAbhyAM toyAgnibhyAm ArabhyamANe lavaNadravye bhayiSThAbhyAM toyAgnibhyAM nyUnAnAM zeSANAm anuSNAnAmavajayAduSNo guNo'dhiko vttete| toyagaNenApi tulyena zItagaNana avajayAbhAvAt / teSAmupNAnAM madhye'lastUpNakhAnmadhyamaH / bhuumygnibhyisstthpshcbhuutaarbdhkhaat| tatrApi nyUnarAkAzavAyutoyaradhikAbhyAM bhUmyagnibhyAmArabhyamANe'mlarasadravye bhUmyagnibhyAM zeSANAmavajaye toyaguNAvajayato madhyama uSNo'gnavattate nAdhika iti| kttukshcaantyH| tepAmuSNAnAM lavaNAmlakaTanA madhye kaTuko'ntya uSNavAdalpa uSNaH, vAyvagnibhUyiSThapaJcabhUtArabdhakhAt / tatra hi nyUnarAkAzAmbupRthivIbhUtairadhikAbhyAM vAyvagnibhyAmArabhyamANe dravye kaTurase vAyvagnibhyAM zeSANAmavajaye toyasya zaityena saha vAyoH zaityamagniguNoSNasya tulyamekIbhUtaM pravalaM bhavati / tena prabalena zaityenAniguNoSNyaM kiJcijjitAva ziSTamalpaM vattete na khadhikam / atha tahi madhurAmalalavaNAH snigdhA uktAste'pi ki tulyA atha kiM nyUnamadhyAdhikA vattenta iti ? ata ucyate--snigdhAnAM madhuraH para iti / higdhAnAM madha rAmlalavaNAnAM madhye madhuro rasaH snehAt paraH uttamaH snigdhaH, somaguNAtiriktapaJcabhUtArabdhatvAt / tatra hi nAnairAkAzavAyvagnibhUmigaNarArabhyamANe madha rarasadravye bhUmigatatoyAdhikabhUtagaNAbhyAmekIbhUtAbhyAM prabalAbhyAmadhikasnigdhAbhyAM zeSANAmavajaye vAyvAdiraukSyasyAvalasyAvajayAdadhikaH sneho vttete| madhyo'mlo rasasteSAM snigdhAnAM madhurAmalalavaNAnAM madhye'mlo rasaH snehagaNato madhyaH snigdhaH / bhUmyagniguNabhUyiSThapaJcabhUtArabdhavAt / tatra hi nAnarAkAzavAyvamyubhiradhikAbhyAM rukSatamaH, tikto rukSaH, kaTustu madhyo rukSataraH ; evamanyatrApi / kaTukazcAntya ityavara ityarthaH / 121 For Private and Personal Use Only Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 162 crk-sNhitaa| / AtreyabhadrakApyIyaH tiktAt kaSAyo madhuraH zItAcchItataraH paraH * / svAdurgurutvAdadhikaH kaSAyAlavaNo'varaH // bhUmyagnibhyAzcArabhyamANe'mlarasadravye'dhikAbhyAM bhUmyagnibhyAM zeSANAmavajaye bhUmigatatoyasnehena saha toyabhUtasya nyUnasya ca sneha ekIbhUto'gnibhUtasya bhUyiSThasya rukSaguNena prabalenAlpAvajaye madhyamaH sneho vrttte| lavaNasvantayo rasaH snehAnirucyate / snigdhAnAM madhurAmalalavaNAnAM madhye lavaNo rasaH snehAt antyo jaghanyaH, toyAmibhUyiSThapaJcabhUtArabdhavAt / tatra hi nyUnairAkAzavAyupRthivIbhUtairadhikAbhyAzca toyAmibhyAmArabhyamANe lavaNarasadravye toyAgnibhyAM zeSANAM nAnAnAmavajaye toyasneho'gne rukSasya tulyavena bhUmigatatoyasnehena yukto'dhikabalaH sannalpaH sneho vattete iti / __ atha tiktakaSAyamadhurAH zItA uktAste kiM tulyA nUnamadhyAdhikA vA syuriti ? ata ucyate-"tiktAt kaSAyo madhuraH zItAcchItataraH paraH" iti / zItAt tiktAcchItataraH kaSAyo mdhymshiitH| paro madhara uttamaH zItaH / kasmAt ? somgunnaatiriktpnycbhuutaarbdhvaanmdhursy| bhUvAyubhUyiSThapaJca bhUtArabdhavAt kaSAyasya / khavAyugaNabhUyiSThapaJcabhUtArabdhavAta tiktsy| tatra hi somabhUtagaNazItasya toyavAyvobhU migatatoyasthasyAdhikyAnmadhuradravye'dhika zaityam / kapAyarasadravye pavanasya zaityaM balavad bhUgatatoyazaityaM madhyaM toyabhUtasya zaityamalpamiti vahna ruSNakhAvajaye madhmamazaityaM vttte| tikta rasadravye tu vAyoH zaityaM prabalaM toyasya bhUgatatoyasya ca zaityamalpamekIbhUtamagneruSNAvajaye khalpaM zaityaM zeSaM syaaditi| evaM tahi madhurAmalalavaNA gurava uktAste'pi ki tulyA nAnamadhyAdhikA vA vartanta iti ? ata ucyate-svAdugarukhAdadhika iti / marUNAM madharAmlalavaNAnAM madhye svAdumadhuro guruvAdadhikaH somAtiriktapaJcabhUtArabdhavAt / tatra hi toyasya bhUmito laghovignyAkAzebhyo guroH bhUmezca garogo ravaikyAdadhikameva guruvam / kapAyAllavaNo'vara iti-kaSAyo guruvAnmadhyamaH pavanapRthivyatiriktapaJcabhUtArabdhavAt / tatra hi nAnabhUtAvajaye bhUmigatatoyasyAlaghuvAda gurukharUpaM guruvaM bhUmigarutvena militaM prabalaM labaNo'vara iti gurutvenetyrthH| aglAt kaTurityAdAvamlAt kaTurlaghuH, tataH kaTukAt lAghavena bhAlAduttamAt tikto lachutvenottamottamaH, uttamAt kaTukAduttamottamaH / * "madhyotkRSTAvarAH zaityAt kaSAyasvAtitakAH" iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAya sUtrasthAnam / 663 amlAt kaTustatastikto lghutvaaduttmottmH|| kevillaghanAmavaramicchanti lavaNaM rsm| . gaurave lAghave caiva so'varastubhayorapi // 58 // sat khAnilAnalAnAmamUrtAnAM laghukhamavajitya madhyamaM guruva varttate / tasmAt kaSAyAdavaro gurulevaNaH toyaagnytiriktpnycbhuutaarbdhvaat| tatra hi nAnabhUtAnAM laghukhAvajaye toyasyAlpaguruvaM bhUmiguruvenakIbhUtapayalpaM vttete| iti| ___ tarhi cAmlakaTutiktA laghava uktAste ki tulyA nyUnamadhyAdhikA veti ? ata ucyate-"amlAt kaTustatastikto laghutvAduttamottamaH" iti / amlo raso lghurvrH| tasmAdamlAllaghoruttamo laghuH kttuH| uttamAllaghoH kaTukATuttamo laghustikta ituttamottamo lghustiktH| tatra hi bhUmyagnibhUyiSThapaJca bhUtArabdhavAdamlarasadravye nyUnabhUtAnAM bhUmyagnibhyAM jaye bhUmegu rukhamagnelaghutam / tayostulyayoravajayAbhAvAllaghulamalpam / kaTurasadravye ca vAyvagnibhUyiSThapaJcabhUtArabdhavAnyanabhUtAvajaya'dhikAbhyAM vAyvagnibhyAM laghubhyAM madhyama laghutvaM vttete| yata AkAzAt sthUlo'gnirihArambhakaH / vAyvAkAzAtiriktapaJcabhUtArambhAt tu tikto'tilaghuH / vahirAkAzAt sthUla iti vAyvAkAzArabdhakhAdatilaghustikta iti| atra kecid yadAhustat darzayati-kecidityAdi / amUnAM laghUnAM madhye lavaNamavaraM laghukecidicchanti na khamlamavaraM laghumicchanti / tato gurUNAmavaramamlamicchantIti tathAle'pi na virodhaH syAt // 57 // __ kasmAditi ? ata ucyate--gaurave ityaadi| asmAkaM so'mlo gaurave'varaH san lAghave caivAvaro bhavedityubhayorapi so'mlo lavaNazcAvara iti / tathA ca yathAmlo gurustathA lavaNo gururyathA cAmlo laghustathA lavaNo laghuriti gurulAghave tulyau bhvto'mllvnnaaviti| tathA sati-kaSAyakaTutiktalavaNAmlamathurA uttarottaraM snehAdhikAH pUrvapUrva rukssaadhikaaH| lavaNAmlakaTutiktakaSAyamadhurAH uttarottaraM zItAH pUrvapUrvamuSNA adhikA ityevaM ekiiymtmaah-kecidityaadi| ekIyamataM vacanabhaGgayA strI kurvannAha-gaurava ityaadi| etena gaurave lAghave cAvaratvaM lavaNasya svIkurvan gaurave'vara ityanenAmlakaTutiktabhyo gurutvaM svIkaroti lavaNasya, lAghave cAvara ityanenAmlAdapi laghuno'lpaM lAghavaM lavaNasya strIkaroti ; na ca vAcyam, amle pRthivI kAraNaM lavaNe tu toyaM, tataH pRthivyapekSayA toyajanyasya For Private and Personal Use Only Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 664 crk-sNhitaa| AtreyabhadrakApyoyaH parazcAto vipAkAnAM lakSaNaM sNprvkssyte| karatiktakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH kaTuH / amlo'mlaM pacyate svAdurmadhuraM lavaNastathA // 56 // kasmAtrokta miti cet ? n| yathA hi lavaNAmlo garulAghave tulyau tathA tiktalabaNo rukSasnigdhAbhyAM tulyo kaTutikto zItoSNAbhyAM tulyau bhavata iti tasmAt krmbhnggH| evamapi kapAyaka TutiktAnAmarUpAtyalpasnigdhavaM prasajyate / mdhuraamllvnnaanaamtylpaadirukssvm| lavaNAmlakaTukAnAmatyalpAdizItavaM prasajyate / kaTutiktakaSAyANAmatyalpApraNavamiti / na ca tattadguNastatra tatra vttte| tasmAduktaprakAreNopadiSTam // 58 // gaGgAdharaH---nanvete madhurAdayo yadguNakarmANa uktAH kathaM tatkalamabhiniSpadyata iti ? ato vipAkamAha-parazcAta ityAdi / ataH paraJca vipAkAnAM lakSaNaM sampravakSyate yaH pAkaiH phlmbhinisspdyte| tad yathA-kaTTityAdi / vipAka iti pAkaH pacanaM dravyANAM svarUparasayoH parA vRttiH / sA ca svarUpAntara khena rasAntarakhena ca prinntiH| tasyA vizeSo vipAkaH / jATharAgniyogena bhuktAnAM dravyANAM pAkena jAyamAne ki sArarUpeNa pRthakve yaH sArabhAgo dravarUpa Ayo rasAkhyo dhAtuH kiTTabhAgazca mUtrapurISarUpo malayAtuzca tadrasamaladhAtubhUtarasAntaravadravyAntaratvena bhuktAnAM pariNativizeSo'tra vipAkaH / uktaJca-"jAThareNAgninA yogAd yadudeti rasAntaram / rasAnAM pariNAmAnte sa vipAka iti smRtaH // " iti / kasya rasasya kiM rasAntarakhenodayaH pariNAmaH syAditi ? ata Aha---"kaTutiktakapAyANAM vipAkaH prAyazaH kaTuH" iti / bhuktAnAM dravyANAM yaH kaTustiktaH kapAyo vA rasaH, sa sa rasaH khalu jAThareNa agninA pacyamAnAnAM bhuktAnAM dravyANAM rasAkhyadhAturUpeNa pariNAme tatpAkena pacyamAnaH sana prAyazaH kaTudhipAkaH syAt / kaTuzca kavizeSeNAbhiniSpannaH saMstatra rasAkhye dhAtau vattete / tiktazca rasaH kaTuvizeSarUpeNAbhiniSpannaH saMstatra rasadhAtau vttete| kaSAyazca kaTavizeSarupeNAbhiniSpannaH saMstatra rasadhAto rUvaNasyaiva lAghavamucitamiti, yataH na bhUtanivezena gauravalAghave zakye avadhArayitum, tathA hisoyAtirekakRto madhuraH pRthivyatirekakRtAt kapAyAta gururbhavati // 56-58 // cakrapANiH--samprati vipAkasyApi rasarUpatvAlakSaNamAha-paramityAdi / prAyograhaNAt For Private and Personal Use Only Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 21za adhyAyaH sUtrasthAnam / vrtte| prAyaza ityanena kaNAzuNThayAdInAM kaTUnAM kaTurasasya madhuraH paakH| paTolapatravetrAgrAdInAzca tiktAnAM tiktarasasya ca madhuraH pAkaH / tathA harItakyAdInAM kapAyadravyANAM kaSAyarasasya madhuraH pAko na virudhyate / evamamlo raso'mlaM pacyate / prAyazo'mlo raso'mlavizeSarUpeNAbhiniSpannaH saMstatra rasadhAtau vrtte| prAyaza ityanenAmalakasyAmlasyAmlo raso madhuraH pcyte| iti na virudhyte| tathA svAdumadhuraM lvnnstthaa| svAdumadhuro rasaH prAyazo madhuraM yathA syAt tathA vipacyate / mathuravizeSarUpeNAbhiniSpannaH saMstatra rasAkhyadhAto vttte| tathA lavaNazca raso mavaraM yathA syAt tathA prAyazaH pcyte| madhurarasavizeSarUpeNAbhinippannaH saMstatra rasadhAtau vttte| prAyaza ityanenAtasItalaM madhurAmlaM vipAke kttukmiti| pAMzujaM lavaNaM kttu| iti rasopadezena kaTapAkazcokta iti virodhH| atha suzrute dRzyate tadyathA-- "tatrAhuranya pratirasaM pAka iti| kecit triviyabhicchanti madhuramamlaM kaTukana iti| tat tu na samyak, bhUtaguNAdAgapAcca amlavipAko naasti| pittaM hi vidagdhamamlatAmupaiti agnemendkhaat| sa yadAvaM lavaNo'pyanyaH pAko bhvissyti| zleSmA hi vidagyo lavaNatAmupaiti / madhuro mdhurrssyaamlo'mlsy| evaM sarveSAmiti kecidaahuH| dRSTAntaJcopadizanti yathA-tAvat kSIraM sthAlIgatamabhipacyamAnaM madhurameva syAn tathA zAliyavamudgAdayaH prakIrNAH khabhAvamuttarakAle'pi na parityajantIti tadvat / kecidvadanti abalavanto balavatAM vazamAyAntItyevamanavasthitistasmAdasiddhAnta essH| Agame hi dvividha eva pAko madhuraH kaTuzceti / tayormadhurAkhyo guruH kaTukAkhyo laghuriti / tatra pRthivyaptejovAyvAkAzAnAM dvaividhyaM bhAti guNasAdhAt gurutA laghutA c| pRthivyApazca gavyaH zeSANi lghuuni| tasmAd dvividha eva pAka iti / bhavanti caatr| dravyeSu pacyamAneSu yevamvupathivIguNAH / nivvaMttante'dhikAstatra pAko madhura ucyate / / tejo'nilAkAzaguNAH pacyamAneSu yeSu tu / nivartante. 'dhikAstatra pAkaH kaTuka ucyate // iti|" tat kathamatrAmlavipAkavacanaM saGgacchata iti ? atrocyate kaizcit-brIhikulatthAdInAyamlapAka upalabhyate pittakopaliGgena / tathAmbupathivIguNAnAmAdhikyenAbhinityA madhuraH pAko gururaktaH / tejovAyyAkAzaguNAnAmAdhikyenAbhinittA kaTukaH pAko laghuH pippalIkulatyAdInAM rasAnuguNapAritAM darzayati ; kaTukAdizabdena tadAdhAraM dravyamucyate, yataH na rasAH pacyante, kintu dravyameva ; lavaNastu tatheti lavaNo'pi madhuravipAkaprAya ityarthaH ; For Private and Personal Use Only Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [ bhAtreyabhadrakApyoyaH iti cet tahiM kaH pAko'mlasya toyAgniguNabhUyiSThasya ? bhUmyagniguNavahulasya suzrutoktasya lavaNasya kapAyasya tu pavanapRthivIguNabahulasya ca kaH pAka iti / madhurakaTupAkavyatiriktapAkasvIkAramantareNa nopapattiH syAditi / ya evAglapAkazcarakeNoktaH sa suzratenoSNavIyyamucyate tatastantrakArayorna virodhaH / suzra tenAmlapAko yat khaNDitaH pittaM hi vidagdhamamlatAmupaityagnemendakhAt, tdnbhupgmaannirstmiti| eSa siddhAnto na manoramaH syAt / yadi hi vrIhikulatthAdInAmamlapAka upalabhyate tadA pAkasya traividhye siddhe suzratoktadvaividhyaM vyaahnyte| tadarthamamlapAko vIryamuSNa iti vacanamayuktam / vIryeNa rasavipAkAbhibhavAt / lavaNakaTukadravyayorapupraSNavIyyamasti kimartha tadvipAkaH svIkRta iti ? athAtra bruumH| vahandina vidagdhasya pittasya amlakhe bhuktAnAM Sar3asAnAmamlaH paakH| sa cediSTastadA kaphasya vidagdhasya lavaNakhe bhuktAnAM par3asAnAM lavaNaH pAkazcaturtha eva svIkAryaH syAditi vacanena bhUtaguNAdAgamAcceti vacanena ca teSAM trividhapAkaH pratyAkhyAtaH / ye kecit Sar3asasyAhArasya prAkRtavaikArikasAdhAraNakhena trividhaH pAko madhuro'mlaH kaTukazcetyAhuH ; ye caike pratirasaM pAka ityAhuH ; na tu par3asasyAhArasya bhuktasya paNNAM rasAnAM madhye kuTutiktakapAyANAM prAyazo'vaikArikaH kaTurvipAko'mlasya amlo madhuralavaNayormadhura iti pAkatrayaM pratyAkhyAtam / jatUkaNenApyuktakadAdINAM kaTurvipAko'mlo'mlasya zeSayomadhura iti| tathA ca par3aseSu dravyeSu bhukteSu yeSu pacyamAneSu ambupRthivyogavyorguNA gurukharAdayo dravAdayo'dhikA vyaktakhenAbhinirvattente sajAtIyarUpAntarakhena niSpadyante, tatra dravyeSu sa pAko madhuro nAmocyate sa guruH pAka ucyate, gurugunnsaadhmyaadmbupRthivyoH| tasmAdatra madhurazabdo gurupAke pAribhASiko na tu madhurarasAkhye paake| trayo hi rasA madhurakapAyalavaNA gurava uktaaH| uttayamadhyamAvarAste tattadrasadravyANi tathaiva gurUNi tathaiva ciramadhyAvarakAle pacyanta iti gurupAka uktaH, na tu madhuralavaNayoH rasamAtrayoH pAko madhura uktaH / iha tu madhurarasadravyalavaNarasadravyayoH pacyamAnayomedhuro raso lavaNazca raso madhuravizeSarUpeNa pacyate / tatra madhurarasasahacaritAH snigdhaguruzItAzca tadvizeSeNa nitarAM pcynte| lavaNarasasahacaritAstu guruH snigdha uSNazceti trayo'pi vipAkalakSaNantu jaTharAgniyogAdAhArasya niSThAkAle yo guNa utpadyate, sa vipAkaH, vacanaM hi "jAThareNAgninA yogAd yadudeti rsaantrm| AhArapariNAmAnte sa vipAka iti smRtaH // 59 // For Private and Personal Use Only Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 667 : madhuratvena pAkAnmadhurarasasahacarAH snigdhaguruzItA vizeSeNa pacyante, na tUSNatvam auSNyavizeSeNa pacyate / iti lavaNasya gurorgurupAke pRthivIguNAnAM sajAtIyatayAdhikyenAbhinirRtau noSNagaNasajAtIya uSNo na bhavati madhurarasapAkAt / lavaNArambhakAgniguNavinAze bhUmitoyaguNodrekAt / niHsArakhA vahnaH / bhUmitoyayoH sasArakhAdudeke zeSANAM bhUmitoyaguNAnAmAdhikyenAbhiniTa ttirbhavatIti dvayoH avirodhaH / evaM kaSAyarasadravye pacyamAne kaSAyo rasaH kaTurasavizeSarUpeNa pacyate / tatra kaSAyarasa sahacarA rukSazItaguravastu guNAH pAkAt amRttasya vAyorapagame tadguNasya zItasyApagame pArthivaguNA adhikavenAbhinivrvvattante / tasmAdayaM guruH pAko rasapAke kaTurapi madhara ucyate / evaM laghupAkasya saMjJA kaduruktaH -- " tejo'nilAkAzaguNAH pacyamAneSu yeSu tu / nivverttante'dhikAstatra pAkaH kaTuka ucyate // " iti / tathA ca-amlakaTutiktA adhamamadhyamottamA laghava uktAstatastattadrasadravyANi tathaiva laghUni / tathaivAvaramadhyamottamakAle pacyante / iti laghupAka ukto bhUtaguNapAka eva / na tu amlakaTutiktarasAnAM pAka uktaH / iha tu kaTutiktakaSAyANAM kaTurasapAko'mlasyAmlarasapAka uktaH / tasmAdamlakaTutiktadravyeSu pacyamAneSu khalvamlarasadravyapAke'trAgniguNAnAmamlarasavyatiriktAnAmAdhikyena abhinirRttirbhavati / ato'yamalaghupAka uktaH / tatrAmlo rasastvamla eva pacyate vizeSarUpeNa tatrAmlo raso na toyaguNo na vAgniguNa ubhayaguNayoge hi toyasyAvyaktarasaH pariNamyAmlaH pUrvajAtaH pazcAdamlavizeSarUpeNa pacyata ityato'yaM laghupAkarUpaH kaTupAko bhUtaguNAnAmamla rasasya punaramla eva pAka ityavirodhaH / kaTutiktadravyANAM pAke tiktasya kaTarUpeNAbhinirRttiH pAkato hi tiktasyAkAzasyApratighAtAmUrttivena tadguNapariNAmAbhAvena pratighAtAmUttimato vAyogaMNapariNAme tejoguNayogAt kaDubhAvaniSpattiriti / itthaJca rasapAkAbhiprAyeNa tridhA pAka uktaH / suzrate bhUtagaNapAkAbhiprAyeNa dvidhA pAka ukto guruzca laghuzceti krameNa madhurasaMzaH kaTusaMjJaH / iti / ityevaM bhUtaguNapAke rasapAke cAbalavanto balavatAM vazamApadyamAnA nAbhivyajyante / balavantazcAbalavato'vajityAdhikakhenAbhivyajyante / iti savrvvamatAni sAdhUni / vakSyate hi "viruddhaguNasamavAye bhUyasAlpamavajIyate" iti / ime madhurAmlakaTarUpeNa rasAnAM trayo vipAkAvaramapariNAmA rasAkhyA AdyadhAtau gaNA bhavanti / na tu pAkArambha For Private and Personal Use Only Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 668 crk-sNhitaa| [ bhAtreyabhadkApyIyaH madhuro lavaNAlau ca snigdhabhAvAt yo rasAH / vAtamUtrapurISANAM prAyo mona sukhA matAH // katiktakAyAzca rukSabhAvAt yo rsaaH| duHkhAya mone dRzyano vAtaviNamUtraretalAm // 6 // zukrahA baddhavirAmUtro vidhAko vAtalaH kttuH| madhuraH spRSTaviNa mUtro vipAkaH kamazukralaH // caramapazyantaM pacyamAne par3asadravye prathamamadhyamacaramAsvavasthAsu madhurAmlakaTu rUpAH, te ca vakSyante grahaNyadhyAye -"annasya bhuktamAtrasya paDasasya prapAkataH / madhurAkhyAt kapho bhAvAt phenabhAva udIyyate // parantu pacyamAnasya vidgdhsyaamlbhaavtH| AzayAccyavamAnasya pitmcchmudiiyyte|| pakkAzayantu prAptasya zoSyamANasya vhninaa| paripiNDitapakasya vAyuH syAt kphbhaavtH||" ityaadi| evaM pakkasyAhArasya prasAdapAko raso nAma dhaatuH| kiTTapAko mUtrapurISakaphapittavAtA iti / / 59 // gaGgAdharaH--atha vipAkAnAM prabhAvamupadeSTaM tatkAraNarasAnAM prabhAvamAhamadhura ityaadi| snigdhabhAvAduttamamadhyamAghamasnigdhakhAdvAtAdInAM pramokSe prAyaH kramaNottamamadhyamAdhamarUpeNa sukhAH sukhakarA mtaaH| prAyaHpadena kapitthAdInAmamlAdirasA praahinnH| kdityaadi| kaTutiktakapAyAzceni kapAyakaTutiktAstrayo rasA rukSabhAvAduttamamadhyamAdhamarukSavAdvAtAdInAM mokSe krameNottamamadhyabhAdhamarUpeNa duHkhAya dRzyante / atigrAhiNaH kaSAyA madhyagrAhiNaH kaTukA alpagrAhiNastiktA iti // 60 // gaGgAdharaH-ata eva vipAkasya prabhAvamAha ... shukrtyaadi| kaTurvipAkaH cakrapANiH-samprati vakSyamANavipAphalakSaNe madhurAmlapAkyotimUtrapurIpAnavarodhakatve tathA kaTorvipAkaraya vAtamUtrapurIpavibandhakatve hetumAha--madhura ityaadi| atra madhurAmlalavaNA vipAkaniSTAH pAkaM gatA api santaH snehaguNayogAt vAtamUtrapurISANAM visarga sukhena kurvantIti vAkyArthaH / tena madhurAmlapAkayoretat samAnaM lakSaNam ; evaM kaTutiktakapAyeSvapi viparyaye'pi vAkyArthaH // 6 // cakrapANi:--samprati vipAphalakSaNaM hetuvyutpAditaM zumahatvAdivizeeyukta vakta mAha- zukrahA ityaadi| ato'nyatheti laH / For Private and Personal Use Only Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / pittakRt spRSTaviNamUtraH pAko'mlaH zukranAzanaH / teSAM guruH rayAnmadhuraH kaTukA lAvato'nyathA // vipAkalakSaNasyAlpa-madhyabhUyiSThatAM prati / dravyANAM guNavazaSyAt tatra tatropalakSayet // 61 // zukrahA baddhaviSmatro vaatlshc| evaM kaTurasasya ye pUrvoktAH karmavizaSA vakta zodhayatItyArabhya laghuruSNo rukssshcetyntaaH| madhuro vipAkaH zreSThasnehabhAvAt zreSThaH sRSTaviNmUtrakaphazukralaH pUrvoktamadhurarasaguNazca / / athAmlaH pAkaH snehabhAvasya madhyavAnmadhyamarUpeNa sRSTaviSmUtraH zukranAzanazca mdhymH| pittkRcc| evaM pUvoktAmlarasaguNazca bodhyH| iti / nanu vipAkAdeva yadi dravyaguNodayaH syAt tadA pANAM rasAnAM gaNaH kathaM syAditi cen ? n| prAgavipAkAddhi rasakAyaM bhavati pAkAduttaraM vipAkakAyyaM bhavati / athaiSAM trayANAM vipAkAnAM sNshaantrmaah--tessaamityaadi| teSAM madhurAmlakaTu vipAkAnAM madhye madhuraH pAko guruH syAdato garuto'nyathA laghupAko kttukaamlau| tathA hi sushrutaadvirodhH| eSAM vipAkalakSaNasya zukratyAdikarmaNaH svalpamadhyabhUyiSThatAM prati vyANAM samprati yathoktavipAkalakSaNAnAM dhyade kvacidalpatvaM kvacinmadhyatvaM kvaciccotkRratvaM yathA syAt, tdaah-vipaaketyaadi| vipAkalakSaNasyAlpabhUyiSTatAmupalakSayet, pratipratidravyANAM guNavaizepyAt hetorityarthaH / etena dravyeSu yathA baiMzepyaM madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvAdi, tato hetorvipAkAnAmalpatvAdayo vizeSA bhavantItyukta bhavati / atra kecit avazepratirasaM pAko bhavati, yathA--- madhurAdInAM SaNNAM paNmadhurAdayaH pAkA iti| kecid bruvatebalavatAM rasAnAmabalavanto rasA vazatAM yAnti, tatazcAnavasthitaH pAkaH ; tatraitad dvitayapAkavyavasthAkaraNamanAdRtya suzrutena dvividhaH pAkaH-..'madhuraH' 'kaTu'zcAGgIkRtaH ; vaividhyaJca--paJcabhUtAtmake dravye pRthivItoyAtirekAnmadhurapAko bhavati, zeSalaghubhUtAtirekAt tu kaTukaH pAko bhavati, yaduktam- "vyeSu pacyamAneSu yeSu syuH pRthivIguNAH / nivartante'dhikAstatra pAko madhura ucyate / / tejo'nilAkAzaguNAH pacyamAneSu yeSu tu| nivartante'dhikAstatra pAkaH kaTuka ucyate // " iti ; pratirasapAka tathAnavasthitapAke ca dravyaM rasaguNenaiva tulyaM pAkAvasthAyAmapi syAt, tena kazcit vizeSo vipAke ra tatra budhyata iti suzrutena tat pakSadvayamupekSitamiti sAdhu kRtam ; tRtIyAmlapAkanirAsa. punardoSamAvati, yataH vrIhikulatyAdInAmaglapAkatayA pittkrtRtvmuplbhyte| atha manyase ---brIhyAdeSNavIya'tvena tatra pittakartRtvam ; tanna madhurasya vrIhestanmate ca madhura 122 For Private and Personal Use Only Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / AtrayabhadrakApyIyaH crk-sNhitaa| / AtrayabhadrakApyIyaH gaNavaizeSyAdalpamadhyazreSThakhAt tatra tatra vipAkakarma su svalpamadhyamazreSThalamupalakSayet / tena madhurarasavipAko madharaH zreSTho viNmUtramokSe kaphazukraddhau ca / lavaNarasavipAko madhurasvalpaH sRSTaviSmUtraH kphshukrlcaalpH| amlazca madhyamaH sRSTaviNmUtraH zukranAzanazca mdhymH| tiktakaTukaSAyANAM tiktarasavipAkaH kaTuralparUpeNa zukrahA baddhaviNmUtro vaatlshc| kaTurasavipAkaH vipAkasyoSNavITara tAyAmapi satyAM na pittakartRtvamupapadyate rasavipAkAbhyAmekasya vIryasya bAdhanIyatvAt ; kiJca, amla pAkatvAda brIhyAde: pittamamlaguNamutpadyate , yadi tu taduSNavIryatAkRtaM syAt, tadA kaTuguNabhUyiSThaM pittaM syaat| dRzyate ca brIhibhakSaNAdamlodgArAdinA amlaguNabhUyiSThataiveti ; kiJca, pRthivIsomaguNAtirekAnmadhurapAko bhavati, vAvagnyAkAzAtirekAcca kaTurbhavatItyapekSayA yadA vyAmizraguNAtirekatA syAt, tadA somAgnyAtmakasyAmlasyotpAdaH kathaM pratikSepaNIyaH ? . athavA tantrakArayoH kimanayoranena vacanamAtravirodhena karttavyam ? yataH yadamlapAkaM carako brUte, tat suzrutena vIryoSNamiti kRtvA samAdhIyate, tena na kazcit dravyaguNe virodhaH ; yat tu suzrute abhlapAkanirAsArthaM dUSaNamucyate-"pittaM hi vidagdhamamlatAmupaiti" ityAdinA, tadanabhyupagamAdeva nirstm| nanu lavaNasya madhurapAkitve pittaraktAdikartRtvamanupapannaM, tathA tiktakaSAyayo: kaTupAkitve pittahantRtvamanupapannam, naivama, satyapi lavaNasya madhurapAkitve tatra lavaNe rasa uSNaJca vIrya yadasti, tena tu pittaratAdikArakatvam ; vipAkaratu tatra pittaraktaharaNalakSaNe kArya bAdhitaH san "sRSTaviNmUtraH" ityAdinA lakSaNena lakSyata eva / etena, yaducyate-lavaNe madhuro vipAkazcet, rasavIryAbhyAM bAdhitaH san svakAryakaro na syAt, tat kiM tenopadiSTeneti tannirastaM syAt ; yataH astyeva sRSTaviNmUtratAdinA tatra lavaNe madhuravipAkitvaM lakSaNIyam ; anayA dizA tiktakaSAyayorapi puurvpkssprihaarH| anye tu doSabhayAt lavaNo'mlaM pacyata iti vyAkhyAnayanti "lavaNastathA" ityatra 'tathA'padena viprakRSsyAmlasya karSaNAditi ; tanna, kaTAdInAM kaTuko vipAko'glo'glasya zeSayormadhuraH" iti jatUkarNavacanAt ; na ca vAcyam,kasmAt traya eva vipAkA bhavanti, na punastiktAdayo'pIti, yataH bhUtakhabhAva evaiSaH, yena madhurAdayastraya eva bhavanti, bhutsvbhaavaashcaapryynuyojyaaH| nanu, yazca rasaviparItaH pAkaH-yathAlavaNasya madhuraH, tiktakaSAyayozca kaTuH, sa ucyatAm, yastu samAnaguNo madhurasya madhuro'glasya bhamlaH kaTukasya vA kaTukaH, tatkathane kiM prayojanam ; yataH rasaguNareva tatra vipAkaguNo'pi jJAsyate ; naivam, yena, lavaNAdivadavisadRzarasAntarotpAdazaGkAnirAsArthamapi tatrAnuguNo'pi vipAko vaktavya eva, vipAkajazca rasa AhArapariNAmAnte bhavati, prAkRtastu raso vipAkaviruddhaH pariNAmakAlaM varjayitvA jJayaH, tena, pippalyA: kaTukarasatvamAdau kaSTasthaileSmakSepaNamukhazodhanAdikartRtvena saprayojanam, madhuravipAkatvantu pariNAmena vRSyatvajJApanena saprayojanam / tathA yatra vipAkasya rasAH samAnaguNatayAnuguNA bhavanti, tatra balavat kAyaM bhavati ; viparyaye tu durbalamiti jJeyam ; etacca pAkatrayaM dravya niyataM grahaNyadhyAye vakSyamANAhArAvasthA For Private and Personal Use Only Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH suutrsthaanm| mRdutIkSNagurulaghu-snigdharutoSNazItalam / vIryamaSTavidhaM kecit kecid dvividhamAsthitAH // zItoSNamiti vIryantu kriyate yena yA kriyaa| nAvIyyaM kurune kiJcit sA vIryakRtA hi saa|| kttumdhymruupenn| kaSAyarasavipAkaH ktturuttmruupenneti| ityevaM dravyANAM sneharokSyAdiguNavaizeSyAdalpamadhyazreSThakhAdupalakSya brUyAt // 61 // gaGgAdharaH-nanu snehAdayo guNAH kiM kuvventi kadA veti ? ata aahmRdvityaadi| mRdAdikamaSTavidha vIryamAsthitAH kecidapare kecicchItoSNamityeva dvividhaM viirymaasthitaaH| iti / suzrune cokta-"tatra vIyyaM dvividham uSNaM shiitshcaaniipomiiykhaajgtH| kecidaSTavidhamAhuH --uSNaM zItaM snigdhaM rukSaM vizadaM picchilaM mRdu tIkSNazca ityetAni vIryANi khavalaguNotkarSAda rasamabhibhUyAtmakam kurvanti / iti / " "tatra ya ime guNA vIyyasaMzakAH zItoSNasnigdharukSamRdutIkSNavizadapicchilAsteSAM tIkSNoSNAvAgneyo zItapicchilAvambuguNabhUyiSThau pRthivyam guNabhUyiSThaH snehH| vAsvamibhUyiSThaM raukSyam / toyAkAzabhUyiSThaM mRdukham / kSitisamIraNabhUyiSThaM vaizayam / gurulaghuvipAkAbuktagaNo / tatroSNasnigdhau vAtaghnau / zItamRdupicchilAH pittanAH / tIkSNarukSavizadAH shlessmnaaH| gurupAko vAtapittanaH / laghupAkaH zleSmanaH / teSAM mRduzItoSNatIkSNAH sprshgraahyaaH| picchilavizadau cakSuHsparzAbhyAm / snigdharukSau caakssusso| zItoSNo sukhduHkhotpaadneneti"| atra picchilavizadau na vIryasaMzayokto gurulaghU ca vIryasaMzayoktau / suzrute vipaakaavuktaaviti| tatra svamatamAha-vIyyenvityAdi / kriyate yena yA kriyA tasyAM kriyAyAM tasya sA kriyA sAdhanaM vIvyaM bhvti| tahi kiM dravyANAM gaNAH karmANi ca cintyAnyacintyAni prabhAvAkhyAnIti savvaM vIyaM bhavatIti ? ata aah-naaviiyyemityaadi| kizcidapyavIya vastu na kiJcit karma pAkAt bhinnameva, tatra hyavizeSeNa sarveSAmeva rasAnAmavasthAvazAt trayaH pAkA vAcyAH "annasya bhuktamAtrasya SaDrasasya prapAkataH" ityAdinA granthena // 61 // cakrapANiH-ekIyamatena viirylkssnnmaah-mRdvityaadi| etaccaikIyamatadvayaM pAribhASikI vIryasaMjJA puraskRtya pravRttam / vaidyake hi rasavipAkaprabhAvavyatirikta prabhUtakAryakAriNi guNe "vIryam" iti saMjJA, tena aSTavidhavIryyavAdimate picchilavizadAdayo guNA na rasAdiviparItaM For Private and Personal Use Only Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| yabhadrakApyIyaH raso nipAte dravyANAM vipAkaH kmmnisstthyaa| vIyaM yAvadadhIvAsAnnipAtAccopalazyate // 62 // kurute / kasmAt ? sarvA kriyA hi yasmAdvIyaMkRtA dravyepvAropyate / suzrute'pyevam / yena kurvanti tadvIpamiti tathA dvidhA vIryamaSTayA vIryazcAnayoDha yormate'ntarbhUtaM bhvti| nanu suzrute coktam --"tad dravyamAtganA kizcit kizcidvIpyeNa sevitm| kizcidrasavipAkAbhyAM doSaM hanti karoti vA // " iti| svayazcAtrAdhyAye pUrvamuktaM-tatra kizcidravyANi guNaprabhAvAdeva kAmmu kANi bhavanti / dravyANi hi dravyaprabhAvATa guNaprabhAvAt yat kurvanti tat kampra ityAdi / tat kathaM nAvIyaM kurute kizcit sA vIryakRtA hi sA iti saGgacchate? ucyate--tadravyamAtmanA kiJciditi yadukta tadAtmanA svavIyaNa prabhAveNeti ca dravyasya vIyyeNeti tato naanuppttiH| yadyapyevaM dravyANAM svaprabhAvo vIrya guNAzca rasAdayaH sarvANi vIryANi tat kathaM rasAdInAM bheda upalabhyata iti ? ata ucyate--raso nipAta ityaadi| dravyANAmabhyavar3iyamANAnAM mukhe rasanAyAM nipAte raso madhurAdiH kAra' prAyaH kurvanti, tena teSAM rasAdya padezenaiva grahaNaM , mRdvAdInAntu rasAyabhibhAvakatvamasti, yathA- pippalyAM kaTurasakArya pittakopanasabhibhUya tadgate mRduzItavIrye pittameva zamayata iti, tathA kapAye tiktAnurase mahati paJcamUle ta kArya vAtakopanamabhibhUya uSNena vaM. yeNa tadviruddhaM vAtazamanameva kriyate, tathA madhare'pIkSI zItavIryatvena vAtavRddhi rityAdi ; yadukta suzrute---- "etAni khalu vIryANi svabalaguNotkarSAt rasamabhibhUyAtmakarma darzayanti" ityAdi ; zItoSNavIryavAdimatantu agnISomIyatvAjagataH zItoSNayoreva prAdhAnyAjajJa yam ; uktaJca----' nAnA smakamapi dravyamagnIpomo mhaablo| vyaktAvyakta jagadiva nAtikAmati jAtucit // etacca matadvayamapyAcAryasya paribhApAsiddhamanumatameva, yena uttaratra "rasIyavipAkAnAM sAmAnya yatra lakSyate ityAdau pAribhASikameva kArya nirdezyati / pAribhASikavIryasaMjJAparityAgena tu zaktiparyAyasya vIryasya lakSaNamAha- vIrarika tyaadi| baM miti zaktiH, yeneti rasena vA vipAkena vA prabhAveNa vA guLadiparatvAdibhirvA guNairyA kriyA tarpaNalAdanazamanAdirUpA kRtsnA kriyata ityupadizyate, tasyAM kriyAyAM tadrasAdi vIryyam, ata evokta suzrute,---'yena kurvanti tada vIryam" iti / atraiva lokaprasiddhAmupapattimAha-- naaviirymityaadi| avIryamazaktimityarthaH ; vIyakRteti vIryatA kRtA viirykRtaa| rasAdInAmekadravyanividvAnAM bhedena jJAnArtha lakSaNamAha-- raso nipAta ityAdi / For Private and Personal Use Only Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH suutrsthaanm| rasavIyaviSAkAnAM sAmAnyaM yatra lakSyate / vizeSaH karmaNAJcaiva prabhAvastasya sa smRtaH // kaTukaH kaTukaH pAke vINizcitrako mataH / tada dantI prabhAvAt tu viracayati mAnavam // uplbhyte| na tu sarva vIrya / tarhi vipAko'pi vIrya nipAte dravyANAM noplbhyte| kathamupalabhyate ? tadAha---vipAkaH karma niSThayeti / dravyANAM bhuktAnAM yAvanti karmANi tAvatAM karmaNAM niSThayA parisamAptamA viSAka uplbhyte| tarhi rasaviNAkayo:vyayorupalabdhikAraNamuktvA zeSaM yAvadvIrya saMjJa tadupalabdhimAha vIrya yaavdityaadi| dravyANAM rasanAyAM nipAtAt prabhRti zarIre dhIvAsAda yAvadupalabhyate / kadAcit kasyacit rasasyopalabdhi nipAte vipAkasya kampaniSThayA zeSANAM yathAha miti // 62 // gaGgAdharaH nanu dravyANAM guNAH kammANi ca dRzyante padAthAH, dravyaprabhAvazca kIdRza iti ? ana ucyte-rsetyaadi| patra. vastuni rasavIryavipAkAnAM sAmAnyaM yasya rasasya yat kAyyaM yasya vipAkasya ca yat kArya yasya vIryasya ca yat kArya tattasya sAmAnyaM yatra vastuni lakSyate tatra kamrmaNAJca yo vizeSo lakSyate sa kammaNAM vizeSastasya vA vastunaH prabhAvaH smRtH| tadudAharatikaTuka ityAdi / citrakaH kaTuko ro pAke ca kttukH| vIrye coSNaH / tasya nipAta iti rasanAyoge, karmaniSThayeti karmaNo niSTA niSpattiH karmaniSThA kriyAparisamAptiH-- rasopayoge sati yo'ntyAhArapariNAmakRtaH karmavizeSaH kaphazukrAbhivRddhayAdilakSaNaH, tena piAko nizcIyate ; adhIvAsaH sahAvasthAnaM, yAvadadhIvAsAditi yAvaccharIranivAsAta, etacca pAkAt pUrva nipAtAcacoddha jJayam / nipAtAcceti zarIrasaMyogamAtrAt , tena kiJcida vIryamadhIvAsAdapalabhyate, yathA-- AnUpamAMsAdehagatvam , kiJcicca nipAtAdeva lasate. yathAmarIcAdInAM tIkSNatvAdi, kiJcicca nipAtAdhIvAsAbhyAJca, yathA--marIcAdInAM dIpanIyAdInAm eva ; etena rasaH pratyakSeNaiva, vipAkastu nityaparAkSastatkAraNAnumIyate, vIryantu kiJcidanumAnena, yathA--saindhavagataM zaityam AnUpamAMsagataM vA auSNyaM, kiJcicca vIrya pratyakSeNaiva yathA--- rAjakAgataM taiSyaM ghrANena, picchilavizedasnigdharukSAdayaH cakSuHsparzanAbhyAM nizcIyante iti vAkyArthaH / etacca vIrya sahajaM kRtrimaJca jJeyam ; etaJca yathAsambhavaM guruladhvAdiSu vIryeSu lakSaNaM jJeyam, dravyAgAmiti upayujyamAnadvyANAm ; etacca vIryalakSaNaM pAribhASikameva // 62 // cakrapANiH-prabhAvalakSaNamAha-rasavIra tyaadi| sAmAnya miti tulyatA, vizeSaH karmaNAm iti dantyAdyAzrayANAM virecanatvAdInAM ; sAmAnya lakSyata ityanena rasAdikAryatvena yannAva For Private and Personal Use Only Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 674 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyIyaH viSaM viSannamuktaM yat prabhAvastatra kAraNam / UrdhAnulomikaM yacca tat prabhAvaprabhAvitam // maNInAM dhAraNIyAnAM karma yada vividhAtmakam / tata prabhAvakRtaM teSAM prabhAvo'cinya ucyate // 63 // tasya kAyya sAmAnyaM kaTurasasya yat kArya kaTupAkasya yat kAryamuSNavIyyasya ca yat kArya tattallakSyate na cAdhikaM karma lkssyte| tadvad dantI rase kaTukA pAke kaTukA vIyye coSNA tattadrasapAkavIryANAM karmANi zukrahananaviNmUtrabandhAdIni yAni teSu madhye sarva sAmAnya lakSyate vizeSastu virecanaM karma lakSyate yattat prabhAvAnmAnavaM virecayati / aprshc-vissmityaadi| vipaM viSaghnaM yadukta jaGgamaviSaghna sthAvaraviSaM, sthAvaraviSaghnaM jaGgamaviSaM vipriitgtitvaat| jaGgamaviSamUrddha gaM sthAvaraviSamayogamiti parasparaM gativiparItakhena mitho nAzakamapi yadgativiparyayaH sa prbhaavaadeveti| yacco nulomikaM dravya madanAditritAdika tadapi prabhAvaprabhAvitam / evaM candrakAntAdInAM maNInAM grahapIr3AdizAntyarthamapAmArgamUlAdInAM dhAraNIyAnAM yahAhaviSAdigrahapIr3AdiprazamanAdikaM vividhAtmakaM karma dRzyate teSAM prabhAvakRtaM tattat karma na tu rasapAkavIryakRtaM bhvti| na tu yena yA kriyA kriyate tasyAM kriyAyAM tasya tavIryamuktam / tato vIyyameva prabhAvaH kathaM vIryasAmAnye karmavizeSa eSa prabhAvo'tiricyata iti ? ata Aha-prabhAvo'cintya ucyate iti / yena kurvanti tadvIya'miti dhArayitu zakyate phAyya, tat prabhAvakRtamiti sUcayati, ata evoktam-"prabhAvo'cintya ucyate / rasavIrya vipAkatayAcintya ityrthH| asva durabhigamatvAidAharaNAni bahUnyAha -kaTuka ityaadinaa| tadvadantI citrakasamAnaguNA, viSaptamuktamiti 'tasmAda, daMSTrAviSaM maulam" ityAdinA ; Uonulomikamiti yugapat ubhayabhAgaharam ; kiMvA, Uddha haraM tathAnulomakaraJca / karma yadvividhAtmakamiti viSaharaNazUlaharaNAdi ; etaccodAharaNamAtram, tena, jIvanamedhyAdidravyasya rasAyacintyaM sarca 'prabhAvaH' iti jJeyam ; prabhAvazceha dravyazaktirabhipretA, sA ca dravyANAM sAmAnyavizeSaH-dantItvAdiyuktA vyaktireva, yataH zaktihi svarUpameva bhAvAnAm, nAtirikta kiJciddharmAntaraM bhAvAnAm ; evaM pradezAntaroktaguNaprabhAveSvapi vAccam, yathokta---'dravyANi hi dravyaprabhAvAd guNaprabhAvAd' ityAdi ; na ca vAcyam-dantyAdireva For Private and Personal Use Only Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 975 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / kizcida rasena kurute karma vIryeNa cApam / dravyaM guNena pAkena prabhAveNa ca kiJcana // sAdhAraNalakSaNena rasapAkazabdasparzAdigurulAghavAdIni karmANi ca sarvANi vIryANi bhvnti| tatra yasya yat kamme tat tasya cintayA nivaktuM zakyaM tAtirikta dravyasya yat kamrmavizeSaH so'cintAH tattadrasapAkaguNakarmabhiH kAyyatayA cintayitumazakyastataH prabhAvaH zaktivizeSa ucyate / prabhavanaM prabhAvaH sAmarthya svakhArambhakadravyasaMyoge samavetAnAM teSAM dravyaguNakarmaNAM dravyaguNayoH sajAtIyArambhakakhAt tatra dravyAt sajAtIyadravyAntaraM jAyate guNAt sajAtIyagaNAntaraM jaayte| kampraNAntu sajAtIyakamArambhakavaniyamAbhAvAt karmAsAdhyakabhiAvAcca yatra vijAtIyaM karma tadArambhakadravyANAM karmANyArabhante / tadvijAtIyaM kamme khalvacintyaM sa prabhAva ucyate / kAyyabhUtaM karmedaM kammepadArthaH prabhAvaH / kAryadravyaM dantAdikaM tatkarma vizeSeNa svIyena prabhAveNa virecanAdi karma karotIti // 63 // gaGgAdharaH-tathA cocyate-kiJcidityAdi / dravyantu rasena kizcit karmA kurute| aparaM kizcit karma vIvyeNa vIyyasaMzakena guNASTakena kurute / kiJcana karma guNena rasavIyyesaMjJaguNavyatirikta na gandhAdisthirasarAdinA kurute| kizcana kammai pAkena kurute| kiJcana karma svasya prabhAveNa kurute / iti prAdhAnyAdadravyaprabhAva udaahRtH| rasAdInAM khalu madhurAdInAmapi yat svaskhalakSaNaM svabhAvasiddhaM tat tasya tasya prbhaavkRtmunneym| yathAgne rUpaM prakAzayati bhUme rUpaM tamo na prkaashyti| auSNyaM dahati zaityaM zItayatItyevamAdi sarva prabhAvavadeva nAprabhAvaM kiJcidasti dravyaM vA guNo vA karma veti| svarUpata eva virecayati, tena kimiti jalAyu pahatA dantI na virecayatIti ; pratibandhakAbhAvavizirasyaiva prabhAvasya kAraNatvAt, jalopahatAyAM dantyAM jalopaghAtaH pratibandhaka ityAyanusaraNIyam ; naiyAyikazaktivAde-yA ca viSasya viSannatve upapattiruktA UrdhAdhogAmitvavirodhalakSaNA, sAnta gatvAt prabhAvAdeva syAt ; evamU nulomikatvAdI pArthivatvAdilakSaNe'pi vAcyama // 63 // For Private and Personal Use Only Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 176 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyoyaH rasaM vipAkaptau vIyyaM prabhAvastAnyavohati / guNa sAmye * rasAdInApiti naisargikaM balam // samyagvipAkavIryANi prabhAvazcApyudAhRtaH / parANAM rasAnAM vijJAnamupadecyAmyataH param // 68 // nanu mRdutIkSNAdayo'STau guNAH kathaM vIryasaMjJayA pRthagupadizyante iti ? ata ucyte---rsmityaadi| dravye yo raso vattate yadi pAkazca sa eva rasaH syAta tadA na virodhaH syAt / yatra dravye rasapAkayovirodho vartate yathAtiktaH pittazamanastasya pAkaH kaTuH pittavaddhanastatra vipAko rasamapohati svavalaguNotkarSAt / tiktastu prAvipAkAt svakammaM karoti pAke tu kaTaH san tiktakarma na kRtA kaTukakarma karotIti / vIpyantu mRdutIkSNAdiguNASTakaM to rasavipAko viropino apohati svblgunnotkrssaa| yathArkAgurugur3a cInAM tikta rasaM kaTuzca vipAkamuSNavIyamapohati / nipAtAvadhi yAvadhIvAsaM tiktakAyyakaTupAkakAyyaM na kRkhopaNavIryakAvyamarkAdIni kurvanti / prabhAvastu tAni rasavipAkavIANyapoha ti svabalaguNotkarSAt / yathA dantI kaTurasakArya kaTupAkakAvyamuSNavIyyakAyazca nirasya prabhAvakAyyaM virecanaM karoti / kuta evaM balAbalaM rasAdInAmiti ? ata ucyate---guNasAmya ityAdi / rasAdInAM rasavipAkavIryaprabhAvANAM guNakarmatayA vizepe satyapi dravyasya kAyyabhUtasya dravyaguNakarma samudAyAtmakasyArambhakANAM dravyANAM prAdhAnyAda dravyAMzasya prAdhAnyaM guNakammeNAmArambhakANAmaprAdhAnyAt tadArabdhagaNakarmaNAmapi rasavipAkavIryasaMzaprabhAvANAM gaNIbhAvAda guNasaMjJA tadaguNabhAvasAmye'pi khalvatibalaM rasAdadhikaM balaM vipAkasya vipAkAdvIya'sya vIryyAt prabhAvasya yat tannasagikaM svAbhAvikaM svabhAvasiddhaM na tu kAraNamiti / muzrute'puktaM -"etAni vIryANi 'svabalaguNotkarpAt rasamabhibhUyAtmakam kurvnti| yathA-tAvanmahat paJcamUlaM kapAyaM tiktAnurasaM vAtaM zamayeduSNavIryakhAt / tathA kulatthaH kaSAyaH kaTukaH palANDaH snehabhAvAcca / madhura cakrapANiH--vijJAyate'neneti vijJAnaM lakSaNamityarthaH // 64 // * balasAmye iti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 677 877 26SA adhyAyaH sUtrasthAnam / snehanaprINanAhAda-mArdavairupalabhyate / mukhastho madhurazcAsyaM vyApnuvan limpatIva ca // ikSuraso vAtaM varddhayati shiitviiryvaat| kaTukA pippalI pittaM zamayati mRdushiitviiyykhaat| amlamAmalakaM lavaNaM saindhavaJca / tiktA kAkamAcI pittaM varddhayati ussnnviiyyekhaat| madhurA mtsyaashc| kaTukaM mUlakaM zleSmANaM vaddhayati snigdhviiryevaat| amlaM kapitthaM zleSmANaM zamayati rukSavIryakhAnmadharaM kssaudrshc| tadevaM nidrshnmaatrmuktm| bhavanti cAtra / ye rasA vAtazamanA bhavanti yadi teSu vai| raukSyalAghavazaityAni na te hanyuH samIraNam / / ye rasAH pittazamanA bhavanti yadi teSu vai| taipaNyASNyalaghutAcApi na te tatkarmakAriNaH // ye rasAH zleSmazamanA bhavanti yadi teSu vai / snehagauravazaityAni balAsaM vaddhayanti te|| tasmAdvIyyaM pradhAnamiti / netyAhuranye / vipAkaH pradhAnamiti / kasmAt ? sampamithyAvipAkakhAt, iha sarvadravyANyabhyavahRtAni samyamithyAvipakkAni guNaM dopaM vA jnyntiiti| pAko nAsti vinA vIryAdvIvyaM nAti vinA rasAt / raso nAsti vinA dravyAt dravyaM zreSThamataH smRtam // janma tu dravyarasayoranyonyApekSikaM smRtam / anyonyApekSika janma yathA syAda dehdehinoH|| vITyasaMjJA gaNA ye'STo te'pi dravyAzrayAH smRtaaH| dravye dravyANi yasmAddhi vipacyante na pdd'saaH| zreSThaM dravyamato zeyaM zeSA bhAvAstadAzrayAH // amImAMsyAnyacintAni prasiddhAni khthaavtH| AgamenopayojyAni bheSajAni vickssnnaiH|| pratyakSalakSaNaphalAH prasiddhAzca svbhaavtH| nauSadhIhetubhividvAn parIkSeta kthnycn| sahasraNApi haMtUnAM naambsstthaadivirecyet| tasmAt tiSThet tu matimAnAgame na tu hatupa // " iti|| athopsNhrti-smyaaNgtyaadi| ataH paraM vipAkavIyyaprabhAvANAmudA. haraNAt param / vijJAnaM vijJAnasAdhanaM svarUpatA lakSaNam / / 64 // gaGgAdharaH-tadyathA-snehanatyAdi / madhurA rasA mukhasthaH san snehanAdibhiH kammebhistu rsnndriyennoplbhyte| amlaa'pybhiruplbhyte| tadAttAtham Aha-mukhastha ityaadi| mukhasthaH sannAsyaM vyApnuvan limtAva mukhmuplbhyte| na khanye rasA AsyaM vyApnuvanta Asya limpntiivoplbhynte| 123 For Private and Personal Use Only Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 678 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyIyaH dantaharSAnmukhAtrAvAt svedanAnmukhabodhanAt / prAzyaivAmlarasaM vidyAda vidaahaaccaasyknntthyoH|| prINayan kledaviSyanda-mArdavaM kurute mukhe| yaH zIghra lavaNo jJa yaH sa vidAhAnmukhasya ca // saMvejayeda yo rasanAM nipAte muhyatIva ca / vidahan mukhanAsAkSi-saMsrAvI sa kaTuH smRtaH // pratihanti nipAte yo rasanaM svadate na c| sa tikto mukhavaizadya-zoSaprahlAdakArakaH // amlvijnyaanmaah-dntetyaadi| amlaM rasaM prAzyaiva tadrasadravyaM dantahaSAdito vidyAt / dantaharSazca mukhasrAvazca svedanazca mukhaprabodhanaJcAsyakaNThavidAhazcAmlaprAzane syAditi / evaJca lavaNaprAzane'pi syAta taatyrthmaah-priinnynnityaadi| yo rasaH prAzyamAnaH khalu prAzitAraM janaM prINayan mukhe kledAdIni kurute zIghra na tu dantaharSa kurute sa raso mukhasya vidAhAcca lavaNo jJeya iti| madhurasya mukhavidAhAdikAbhAvAdamlalavaNAbhyAM bhedaH, dantaharSAbhAvAllavaNasyAmlato bhedaH / tahi mukhavidAhazca kaTukAdapi bhavatIti ? ata Aha-saMvejayedityAdi / yo raso mukhe nipAte rasanaM sNbejyedudvjyet| muhyatIva mohayatIva yH| mukhanAsAkSi vidahan yo mukhAdisrAvI syAt sa kaTukaH smRtH| iti pUrvAbhyAM bhedH| tiktrsvijnyaanmaah-prtihntiityaadi| yo raso mukhe nipAte rasanaM pratihanti na ca svdte| rasanasya tadA svAdanakriyAyAmanutsAhaH prtighaatH| svadate hi n| lavaNakaTukayorevaM rasapratighAtakakhe tadvAraNArtha svadate na ceti| yathA madharAmlo khadete na tathA lavaNakaTukAviti tada. cakrapANiH-pralIyanniti vilIno bhavana, saMsrAvayatIti sNsaavii| vikAsIti hRdayavikasanazIlaH, ukta hi suzrute-"hRdaya pIr3ayati' iti // 65 // * prINayannityatra pralIyan iti pAThAntaram / + muhyatIvetyatra tudatIveti vA paattH| For Private and Personal Use Only Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / vaiSamya stambhajADyai ryo rasanaM yojayeda rasaH / nAtIva ca yaH kaNThaM kaSAyaH sa vikAzyatha // 65 // evamuktavantaM bhagavantamAtra yaM punaragniveza uvAca / bhagavan zratametadavitathamarthasampadyuktaM bhagavato yathAvadravyaguNakarmAdhikAre vacaH / parantu AhAravikArANAM vairodhikAnAM lakSaNamanatisaMkSepeNopadezyamAnaM zuzrU pAmahe iti // 66 // tamuvAca bhagavAnAtra yaH, dehadhAtupratyanIkabhUtAni dravyANi dehAtubhirvirodhamApadyante parasparaguNaviruddhAni kAnicit vyAvRttyarthamAha-mukhetyAdi / mukhasya lepasrAva viSyandakaraNamantareNeMvApacchilyaM vaizadyam, zoSaH zuSkIbhAvaH amahAdaH AhAdAbhAvaH / sa tikto rasaH smRtaH / kaSAyavijJAnamAha-vaiSamyetyAdi / yo rasastu mukhe nipatitaH san rasanaM vaiSamyastambhajADairyojayet kaNThaJcAtIva ca vannAti, vikAzI ca sandhibandhaM vimokSayan vikazati sa kaSAyo rasaH smRtaH / suzrute tUktaM hRdayaM pIDayatIti // 65 // gaGgAdharaH - evamityAdi / evamityAhAravinizcaye dravyANAM rasavipAkavIryyaprabhAvAnuktavantaM bhagavantamAtreyaM gurumagniveza uvAca / yaduvAca tadAhabhagavannityAdi / bhagavan ! bhagavataH zrutametadravyaguNakarmAdhikAre yathAvadavitathamathasampadyuktaM vaca uktam / parantu khalvAhAravikArANAmodanavyaJjanAdInAM vairodhikAnAmanatisaMkSepeNa bhagavatopadizyamAnaM lakSaNaM bhagavataH zuzruSAmahe vayamiti // 66 // gaGgAdharaH - tamuvAceti / taM tathA pRSTavantamagnivezaM bhagavAnAtreya uvAca / yaduvAca tadAha - dehadhAkhityAdi / dehadhAtupratyanIkabhUtAnIti dehadhAtUnAM cakrapANiH - saMprati virudvAhAraM vaktumAha - evamityAdi / zarIradhAtuvirodhaM kubrbantIti vairodhikAH, lakSyate vairodhikamaneneti lakSaNaM- vairodhikAbhidhAyako grantha eva; " yat kiJciddoSamaratorm" ityAdi cairodhikalakSaNaM jJeyam // 66 // cakrapANiH - dehadhAtupratyanIkabhUtAnIti dehadhAtUnAM rasAdInAM vAtAdInAJca prakRtisthAnAM * vaipamyetyatra vaizadepati pAThaH sAdhIyAn / For Private and Personal Use Only ha78 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 180 crk-sNhitaa| [ AtreyabhadrakApyoyaH kAnicit saMyogAt saMskArAdaparANi dezakAlamAtrAdibhizcAgrANi tathA svbhaavaadyraanni| dravyANi tatra yAnyAhAramadhikRtya bhayiSTam upayujyante teSAmekadezaM vairodhikam adhikRtya upkssyaamH||67|| na matsyAn payasA sahAbhyapaharet, ubhayaM hya tanmadhuraM madhuH vi..kA mahAbhivyandi, zIto NatvAdviruddhavIyya viruddha rasAdInAM purISamUtravAtapittakamAdInAM svedAdInAJca prakRtisthAnAM pratyanIkabhUtAni gaNaviparItagaNayogena nAzakabhUtAni dravyANi dehadhAtubhiH saha virodhamApadyante na smaangunnaani| ityAhAravikArANAM vairodhikAnAM lkssnnm| nanu dahadhAtupratyanIkAni kAni dravyANi kathaM bhavantIti ? ata ucytprspretyaadi| kAnicida dravyANi dehadhAtusamaguNAnyapi dravyAntarasaMyogAt parasparaM gaNato viruddhAni bhvnti| aparANi kAnicid dravyANi saMskArAt parasparaguNaviruddhAni bhavanti / evamaparANi kAnicid dravyANi dezakAlamAtrAprakRtivayo'vasthAdibhiyogenakazo'pi viruddhaguNAni bhvnti| tathA svabhAvAdaparANi kAnicid dravyANi svarUpata eva dehadhAtuviparItaguNatayA guNaviruddhAni bhavanti / tAni dehadhAtupratyanIkAni dravyANi / tatrAhAramadhikRtya yAni dravyANi yathAyiSThaM yathA syAta tathopayujyante teSAM dravyANAmekadezaM kiyadravyaM vairodhikmdhikRtyopdekssyaamH| iti pratizAtam // 67 // gaGgAdharaH-tadyathA--na mtsyaanityaadi| matsyAn nikhilAn payasA saha nAbhyavaharet / kasmAt ? ubhymityaadi| hi yasmAdubhayaM matsyAzca payazcetyubhayaM rase madhuraM madhuravipAkAca mahAbhiSyandi bhvti| payasaH zItavIyyevAnmatsyasyoSNavIryavAn viruddhavIrya tasmAcchoNitadUSaNAya tat payasA pratyanIkasvarUpANi, virodhamApadyanta iti dehadhAtUnAM virodhamAcaranti dUSayantIti yAvat ; yathAbhUtAni dravyANi dehadhAtubhirvirodhamApadyante tadAha-parasparaviruddhAni kaanicidityaadi| tatra parasparaviruddhAni yathA-"na matsyAn payasA'bhyavaharebhaya hya tada ityAdinoktAni ; For Private and Personal Use Only Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH ] suutrsthaanm| 981 vIryyatvAcchoNitadUSaNAya mahAbhiSyanditvAnmArgoparodhAya ceti||6|| tadanantaramAtra yavacanamanu bhadrakApyo'gnivezamuvAca / sarvAnava matyAna payasA sahAbhyavaharedanyatra kasmAccilicimAt / sa punaH zakalI sarvato rohitarAjI rohitaprakAraH prAyo bhUmau ca ti| taM cet payasA sahAbhyavaharenniHsaMzayaM zoNitajAnAM viruddhajAnAJca (r) . vyAdhInAmanyatamamathavA maraNamavApnuyAt // 6 // saha matsyabhojanaM mahAbhiSyanditkhAnmArgAMparodhAya ca tadbhavatItyanena jJApitam / rasapAkatastulyAnAM saMyoge'timAtraM tadrasamAnaM bhavati / rasatastulyAni pAkataH cadbhinnAni syusteSAM saMyogAnna tathAtimAtraM viruddhakham / pAkatastulyAnAM rasato bhinnAnAJca saMyoge'pi na tathAtimAtra viruddhakhamiti // 68 // gnggaadhrH-tdnntrmityaadi| bhadrakApyo yaduvAca tadAha-sarvAneva ityAdi / eka cilicimaM matsyaM vinA sarvAneva matsyAn pysaa'bhyvhret| kaH punazcilicima ityata Aha-sa punaH zakalI nAndalimatsya iti khyAto bhavati / savvetaH sarvapAvaM lohitavarNarAjI rohitamatsyAkArazca prAyo bhUmau crti| taM cilicimaM cet payasAbhyavaharet tadA niHsaMzayaM saMyogaviruddhaM yathA-"tadeva nikucaM pakkaM na mApa" ityAdinoktam, yat saMskArAdiviruddhaguNakathanaM vinA sAhityamAtreNa viruddhamucyate, tat saMyogaviruddham ; matsyapayasostu yadyapi sahopayogo viruddhatvenoktaH, tathApyasau guNaviruddhatvena kathita iti guNavirodhakasyaivodAharaNam ; virodhazca viruddhaguNatve satyapi kvacideva dravyaprabhAvAt syAt, tena par3asAhAropayoge madhurAmlayorviruddhazItoSNavIrya yorvirodho na bhAvanIyaH ; saMskAraviruddhaM yathA-"na kapotAn sarpapatailabhRSTAn" ityaadi| dezo dvividhaH-bhUmiH zarIraJca ; tatra bhUmiviruddhaM yathA-'tadeva bhasmapAMzuparidhvastam" kiMvA "yat kiJcidagocarabhUtam' taddezaviruddham ; zarIraviruddhaM yathA-"uSNAtasya madhu maraNAya'; kAlaviruddha yathA-"paryuSitA kAkamAcI maraNAya" ; mAtrAviruddha yathA -"samaTate madhusarpiSI maraNAya" ; AdigrahaNAda dopaprakRtyAdiviruddhAnAM grahaNaM ; svabhAvaviddhaM, yathA-vipam / * vibaddhajAnAnceti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 682 crk-sNhitaa| [AtreyabhadkApyAyaH neti bhagavAnAtra yaH.----sarvAneva marayAn na payaptA sahAbhyavaharedvizeSatastu cilicimam* sa hi mahAbhipyanditvAt, sthUlalakSaNabhavAnetAn vyAdhInupajanayatya.maviSatudIrayati ca grAmyAnapaudakAni pizitAni ca madhugur3atilapayomASamUlakamAriSavirudadhAnyaizca naikadhyamAdadIta; tanmUlaM hi bAdhiUndhyA jADyavikalamUkatAmainminyamathavA mrnnmvaapnotiiti| na kapotAn sarSapatailamRSTAn madhupayobhyAM zoNitajAnAM viruddhAhArajAnAJca vyAdhInAmanyatamaM vyAdhimApnuyAt / maraNaM vApnuyAt // 69 // gaGgAdharaH-iti bhadrakApyavacanaM nizamya netyAtreya uvAca / kasmAnnetyucyate tatrAha-sanivetyAdi / sarvAneva matsyAn payasA nAbhyavaharet / vizeSatastu cilicimaM payasA nAbhyavaharet / kasmAt ? shiityaadi| hi yasmAt sa cilicimo mahAbhiSyandI yatastataH payasA saha saMyoge'timahAbhipyandI bhUkhA sthUlalakSaNabhavAn sthUlAhArajalakSaNairutpannAnetAn viruddhAhArajAn zoNitaduSTijAn vyAdhInupajanayati tathAmavipamalasakamudIrayati ceti tattvam / suzrute'pyukta'--"sAMzca matsyAn payasA vizeSeNa cilicimaM nAznIyAt" iti / athAparamAha-grAmyetyAdi / grAmyAyanyatamamAMsaM madhvAghanyatamazca sahakadhyaM nAdadIta, kasmAt ? tanmUlaM hItyAdi / hi yasmAt tadagrAmyAdimAMsamadhvAdisaMyogaviruddhAhAramUlamAndhyAdikamathavA maraNaJca / jADyamavyaktavacanaM, vikalaM manaso vaikalyaM vyAkulatvaM, mUkatA vAgarahitatvaM, manminya sAnunAsikavacanatvamiti / suzra te ca-"na virUDhadhAnyaivesAmadhupayogur3amAparvA grAmyAnUpaudakapizitAdInyabhyavahareta" iti| na kpotaanityaadi| vanakapotAn - vairodhikamadhikRtyeti vairodhikamuddizya, zItoSNatvAditi-payaH zItam uSNavIryAzca matsyAH, zepaM madhuratvAdi samAnam / etacca dravyaprabhAvAdeva virodhi| "sa punaH zakalI' ityAdinA nAndiniriti khyAto matsya ucyate // 67-69 // cakrapANiH-grAmyapizitAdIni madhvAdInAmanyatareNApi viruddhAni ; kalamUkateti kala* mahAbhiSyanditamatvAditi vA paatthH|| / itaH paraM vepazciti adhika, tathA "vikalamUkatA" ityatra 'kalamUkatA" iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH] sUtrasthAnam / 683 shaabhyvhret| tanmUlaM hi zoNitAbhiSyandadhamanIpravicayApasmArazaGkhakagalagaNDarohiNInAmanyatamaM prApnotyathavA mrnnm| tathA na mUlakalazunakRSNagandhA kasumukhasurasAdIni bhakSayitvA payaH sevyaM kuSThAbAdhabhayAt / na jAtuzAkaM na ca nikucaM pakvaM madhupayobhyAM sahopayojyam, etaddhi maraNAyAthavA balavarNatejovI-parodhAya alaghuvyAdhaye pANDayAya ceti| tadevaM nikucaM pakkaM na mASasUpagur3asarvibhiH sahopabhojyaM vairodhiktvaat| tathAmrAnAtakamAtuluGganikucakaramaImocadantazaThabadarakoSAmrabhavyajAmbavakapitthatintiDIpArAvatAsarpapatailabhRSTAn madhupayobhyAM saha nAbhyavaharet / kasmAt ? tanmUlaM hiityaadi| zoNitAbhiSyandanaM dhamanIpravicayaH dhamanInAM vistaarbhaavH| eSAmanyatamaM prAmotyathavA mrnnmiti| suzrute cokta-"na madhupayobhyAM kapotAn sarpapatailabhRSTAnadyAt' iti / tthetyaadi| mUlakAdInAmanyatamaM bhakSayikhA na payaH sevyam / kRSNagandhA zobhAJjanam / ajjakaM parNAzabhedaH / sumukhstulsiibhedH| surasaH parNAzaH / kasmAt ? kuSThAvAdhabhayAt / na jaatushaakmityaadi| jAtuzAkaM vaMzatikA / pakanikucaM DahuH / payomadhubhyAM nopayojyaM nAznIyAt, etaddhi yatastanmaraNAyAthavA valavaNavIyyatejasAmuparodhAya, alaghuvyAdhaye gurUvyAdhaye pANDyAya ceti| tdevmityaadi| evaM tanikucaM paka mASAdibhiH saha nopayojyaM vairodhikakhAt / tathAmra tyAdi / AmrAdyamlaM savvaM dravamadravaJca payasA saha viruddham / amlaJcetyuktyA madhurAmrAdInAM na payasA saha virodhaH / kopAmra bAlAmram / karamadeH pAnIyAmalakam / pArAvato jambIravizeSaH / mukatA avyaktavacanatA ; pauSkarAdInAM madhupayobhyAM sahAbhyavahAro viruddhaH, pokaraM puSkarapatrarUpaM zAkaM, rohiNI kaTurohiNI, dhamanIpravicayaH sirAjagrAnthaH ; jAtuzAkaM vaMzapatrikA ; vairodhikatvAdityanena prakaraNalabdhasyApi vaidhikatvasya punarabhidhAnaM sAmAnyoktaSANDyAdivyAdhikartRtopadarzanArtham, evamanyatrApi sAmAnye'pi vairodhikatvamAtrAbhidhAne vaktavyam ; tathAmletyAdau 'amla' grahaNena labdhasyApyAlAdAnAmabhidhAnaM vizeSavirodhasUcanArtham ; sarvagrahaNenaiva dvAdavAmle prApte punavAdvavacanaM 'sarva'zabdasya dravAdavAmlakArArthatApratipAdanArtha, bhavati hi prakaraNAta For Private and Personal Use Only Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 184 crk-sNhitaa| AtreyabhadrakApyIyaH kSor3apanasanArikeladADimAmalakAnyevaMprakArANi cAnyAni sarvazcAmlaM dravamadravaJca payasA saha viruddham, tathA kaGga varaka. mukuSThakakulatthamASaniSpAvAH payasA saha viruddhAH // 70 // padmottarikAzAkaM zArkaro maireyo madhu ca sahopayuktaM viruddhaM vaatshcaatikopyti| hAridrakaH sarSapatailabhRSTo viruddhaH pittazcAtikopayati / pAyaso manthAnupAno viruddhaH zleSmANazcAtikopayati, upodikA tilakalkasiddhA heturatIsArasya / balAkA vAruNyA saha kulmArairapi viruddhA, saiva zUkaravasAbhRSTA sadyo vyaapaadyti| matharamAMsam eraNDasosakAgnipluSTameraNDa tailayuktaM sadyo vyaapaadyti| hArItakamAMsaM haridrAgnipluSTaM AkSor3aH aakhrottH| tthetyaadi| kaGgaH kAmanistRNadhAnyabhedaH / varako vnkodrvH||70|| ___ gnggaadhrH-pdmottriketyaadi| padmottarikAzAkaM kusumbhazAkaM, zArkaro maireyaH zakerAkRto mereyaH, madhu ceti trayaM shopyuktm| hAridrakaH pkssivishessH| pAyasa iti pAyasaM bhuktvA manthaM dravaNAlAr3itaM sakta kamanupibati yastasya sa pAyaso viruddhH| upodikA pudinA tilakalkaliptA pakAtisArasya hetuH| valAkA kANavakI vAruNyA saha viruddhA, kulmASaiH kAJjikaiH sahApi viruddhA, saiveti balAkaiva zUkaravasAyAM bhRSTA / mayUramAMsameraNDasIsakAvasaktameraNDapatraTantanAlAvalagnameraNDakASThAminA pluSTaM dagdha punareraNDatalayukta bhakSitam / suzra te ca-"kapiJjalamayUralAvatittirigodhAzcaraNDaekadeze'pi sarvanyapadezaH, yathA-"sarvAn bhojayet' iti, kiMvA, sarvagrahaNamamlapAkAnAmapi vrIhyAdInAM grahaNArtham ; payaseti tRtIyayaiva sahAtha labdhe punaH 'saha' ityabhidhAnaM kevalAmlAdiyuktasyaiva virodhitopadarzanArtham, tena amlapayaHsaMyoge gur3AdisaMyoge sati viruddhatvaM na dugdhAmrAdInAm ; vanako vanakodravaH, padmotarikA kusumbhaH, zArkara iti maireyavizeSaNam, ati vAtaM kopayatItivacanena pittakaphAvalpaM kopayatIti bodhayati, evaM pittaJcAtikopayati kaphaJcAtikopayatItyetayorapi vAcyam ; hArindrako haritAla iti khyAtaH pakSI ; valAkA bAruNyA saha * hAridrakamAMsaM hAridrasAsakAvasaktam iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH / sUtrasthAnam / 985 sadyo vyaapaadyti| tadeva bhasmapAMzuparidhvastaM sakSaudra mrnnaay| matsyanistAlanasiddhAH pippalyastathA kAkamAcI madhu ca mrnnaay| madhu coSNamuSNAttasya ca madhu maraNAya, madhusarpiSI samadhRte, madhu vAri cAntarIkSa samavRtaM, madhu puSkaravIjaM, madhu pItvoSNodakaM, bhallAtakoNoika, takrasiddhaH kampillakaH, paryuSitA kAkamAcI, aGgArazUlyo bhAsazcati viruddhAni ityetad yathApraznamabhinirdiSTaM bhavatIti // 71 // dArca nisiddhA eraNDatailasiddhA vA nAyAt" iti / hArItakaH punarhAridrapakSivizeSastasya mAMsaM hridraanaalaadikRtaagniplussttm| pUrva sApatailabhRSTaM viruddhamuktamiti na punaruktam / tadeva hArItakamAMsaM haridrAgnipluSTaM bhasmapAMzuparidhvastaM kSaudrayuktaM maraNAya bhavati / matsyanistAlanaM matsyabhajane kriyamANe nirgataM yanmatsyasyaiva tailaM tena pakAH pippalyo bhakSitA maraNAya syuH| tathA coktaM jatUkaNe-"matsyavasAsiddhAH pippalyaH" iti| tathAca kAkamAcI matsyanistAlanasiddhA mrnnaay| tathAca suzrute-"matsyaparipacane siddhAM zRGgaveraparipacane vA siddhAM kAkamAcI nAdyAt" iti| tathAca madhu matsyanistAlanayuktaM maraNAya bhvti| suzrate tu "gur3ena kAkamAcI madhunA mUlakaM gur3ena vArAhaM madhunA ca saha viruddham" iti / madhu coSNaM kRtaM maraNAya / agnyAtapAdinA tUSNenAtasya narasya madhu pItaM maraNAya bhavati / samadhte samAnamAna mite madhusarpipI milite bhakSite maraNAya bhvtH| samadhRtaM madhu cAntarIkSajalazca mizritaM pItaM maraNAya bhvti| madhupuSkaravIjaM padmavIjasahitaM madhu pItaM mrnnaay| madhu pItvoSNajalaM pItaM pItvA coSNajalaM madhu pItaM maraNAya bhavatIti / "madhu coSNodakAnupAnam" iti sushrtH| bhallAtakoSNodakaM saMyuktaM mrnnaay| takrasidvaH kAmpillo maraNAya, payyu pitA pakA kAkamAcI viruddhA, tathA kulmASaizca balAkA virudvA ; eraNDasosakAvasaktamiti, sIsako hi bhaTitrakaraNakASThamucyate ; tadeveti hAridrakamAMsam ; masyA nistAlyante pacyante yasmin tanmasyanistAlanam, kiMvA nistAlanaM vasA, jatUkarNe'pyuktam-"matsyavasAsiddhAH pippalyaH' iti ; kAkamAcI madhu ceti saMyogaviruddham ; bhAso goSThakukkaTaH / / 7011 // 124 For Private and Personal Use Only Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 686 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ Atreya bhadrakASpIyaH bhavanti cAtra / yatkiJciddoSamutklizya * na nirharati kAyataH / AhArajAtaM tatsavrvvamahitAyopadizyate // + For Private and Personal Use Only paryuSitA maraNAya, aGgArazUlyo bhAsazceti bhAso goSThakukkuTaH sa cAGgArAzinA zUlaviddhaH pakko maraNAya bhavatIti // 71 // gaGgAdharaH- anuktavairodhika saMgrahArthamAha- bhavanti cAtretyAdi / yatkizcidityAdi / Ahiyate jihayA galAdhaH kriyate ityAhArastasya jAtaM samUhaH / auSadhAdInAmapyAhAratvamato bodhyam / yat kizcidAhArajAtamazitakhAditapItacakrapANiH -- anuktavairodhikasaMgrahArthamAha-yat kiJcidityAdi / Ahniyata ityAhAro bheSajam * uklizyetyatra AsrAvya iti cakrasammataH pAThaH / + itaH paraM zlokAzcaite'STAdaza kvacidadhikA dRzyante / yathA- yaccApi dezakAlAgnisAtmyAsAmyAnilAdabhiH / saMskArato vIryatazca koSTAvasthAkramairapi // pArahAropacArAbhyAM pAkAt saMyogato'pi ca / viruddhaM tacca na hitaM hRtsaMpadvidhibhizca yat // viruddhaM dezatastAvad rukSatIkSNAdi dhanvani / AnUpe snigdhazItAdi bheSajaM yanniSevyate // kAlato'pi viruddhaM yacchI tarukSAdisevanam / zIte kAle tathoSNe ca kaTukoSNAdisevanam // viruddhamanale tadvadannapAnaM caturvvidhe / madhusarpiH samaSTataM mAtrayA tad virudhyate // kaTukoSNAdisAtmyasya svAdRzItAdisevanam / yat tat sAtmya viruddhantu viruddhantvanilAdibhiH // yA samAna guNAbhyAsa-viruddhAnauSadhakriyA / saMskAro viruddhaM tad yadbhojyaM viSavad bhavet // eraNDasIsakAsakta zikhimAMsaM tathaiva hi / viruddhaM vIryato jJeyaM vIryaMtaH zItalAtmakam // sat saMyojyoSNavIryeNa dravyeNa saha sevyate / krUrakoSTasya cAtyarUpaM mandavIryamabhedanam // mRduSTasya guru ca bhedanIyaM tathA bahu / etat koSTaviruddhantu viruddhaM syAdavasthayA // zramavyavAyavyAyAma-saktarayAnilakopanam / nidrAlasasyAlasasya bhojanaM zlepmakopanam // yaccAnutsRjya viNmUtraM bhuGkta e yazcAvubhukSitaH / tacca kramaviruddhaM zyAda yaccAtikSudvazAnugaH // sevetoSNaM ghRtAdIMzca pItvA zItaM niSevate // apakvataNDulAtyartha- pakkadagdhaJca yadbhavet // amanorucitaM yacca hRdviruddhaM taducyate // atikrAntarasaM vApi vipannarasameva vA // parihAraviruddhantu varAhAdIn nipedhya yat / viruddha pAkatazvApi duSTahassAdhitam / saMyogato viruddhaM tad yathAmlaM payasA saha sampadviruddhaM tad vidyAdasaMjAtarasantu tat / / jJeyaM vidhiviruddhantu bhujyate nibhRtena yat / tadevaMvidhamannaM syAd viruddha mupayojitam // sAmyato'rUpatayA vApi dIptAgnerataruNasya ca / snehavyAyAmabAlano viruddhaM vitathaM bhavet // iti enAnAM zlokAnAM cakrasammatA TIkA tu- "yazvApi dezakAlAgni ityAdigranthaM kecit paThanti tada vyaktameva // iti / ; Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26za adhyAyaH sUtrasthAnam / 687 lIDhaM doSamuktizya kAyato na niharati na vahiH karoti, tat sarcamAhArajAtam ahitAyopadizyate / etenaanytroktaanynumtaani| tathAca suzrute yAnyadhikAni tayathA-"kAkamAcI pippalImaricAbhyAm / nAr3IbhaGgazAkakukkuTadadhIni ca naikadhyam / pittena vA maaNsaani| surAkRzarApAyasAMzca naikadhyam / sauvIrakeNa saha tilazaSkulIm / matsyaiH shekssuvikaaraan| kadalIphalaM tAlaphalena payasA dannA takreNa vA / nikucaphalaM payasA danA mApasUpena vA madhunA ghRtena ca / prAk payasaH payo'nte vA iti sNyogaadhitaani|" saMskArakammato yathA"kapiJjalamayUralAvatittirigodhAzcairaNDadArvagnisiddhA eraNDatailasiddhA vA naadyaat| kAMsyapAtre dazarAtrapayupraSitaM sarpiH / matsyaparipacane zRGgaveraparipacane vA siddhAM kAkamAcIm / nArikelena varAhavasAparibhRSTAM balAkAm / mAnaviruddhAM yathA-snehI madhusnehI jalasnehI vA vizeSAdAntarIkSodakAnupAnau / ata uddhe rasadvandvAni rasato vIryato vipAkatazca viruddhAni yathA-tatra madhurAmlo rasavIyyeviruddhau / madhuralavaNo ca madhurakaTuko ca savvataH / madhuratikto rasavipAkA. bhyAm / madhurakaSAyo cAmlalavaNau rstH| amlakaTuko rasavipAkAbhyAm / amlatiktau amlakaSAyau ca savvataH / lavaNakaTako rsviiryaabhyaam| lavaNatikto lavaNakaSAyau ca sarvataH / kaTutiktau rasavIryAbhyAm / kaTukapAyau tiktakaSAyo ca rstH| taratamayogayuktAMzca bhAvAnatirukSAnatisnigdhAnatyupNAnatizItA. nityevamAdIni vivajjayet / bhavanti cAtra / viruddhAnyevamAdIni rasavIryavipAkataH / tAnyekAntAhitAnyeva zeSaM vidyAddhitAhitam // sAtmyato'lpatayA vApi dIptAgnestaruNasya ca / snigdhavyAyAmabalinAM viruddhaM vitathaM bhavet // vyAyAmazIlo balavAn / zizuzca snigdho'gnimAMzcApi mhaashnshc| Apnoti rogAn na viruddhajAtAnabhyAsatazcAlpatayA ca jantuH // " iti| athaiSu madhye . payasA matsyAdIn saMyogAt / sApapatailabhRSTakapotAdIn saMskArAt / bhasmapAMzuparidhvastahArItakamAMsAdIn bhuudeshtH| uSNAttasya madhu cetyAdIna shriirdeshtH| paryupraSitakampillakAdIna kaaltH| madhusarpiSI samadhRte ityAdinA mAtrAtaH / AdinA doSavyAdhiprakRtibhyastu vAte kapAyarasAdIn rasataH / evaM prakRtitazca / piNDAlukAdIn gulmAdivyAdhitaH / viSAdIn svabhAvato virudvAna vidyAditi / yAni khalu dvirasAdIni dravyApyuktAni yathAyathaM dvidoSAdiSUpayojyAni tAni api, doSamAnAvyeti doSAnukliyarUpAn janayitvA na nirharatIti ; anena vamanavirecanadanyANi nirAkaroti, tAni hi doSAnAsrAcya nirhraant| For Private and Personal Use Only Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ AtreyabhadrakApyoyA 488 crk-sNhitaa| pANDyAndhyavIsarpadakodarANAM visphoTakonmAdabhagandarANAm / mUrchAmadAdhmAnagalagrahANAM pANDAmayasyAmaviSasya caiva // kilAsakuSThagrahaNIgadAnAM zophAmlapitta-*-jvarapInasAnAm / santAnadoSasya tathaiva mRtyo viruddhamannaM pravadanti hetum // 72 // eSAM khalu pareSAJca vairodhikanimittAnAM vyAdhInAmime bhAvAH pratIghAtakarA bhvnti| yathA vamanaM virecanaM dravyasahajAnyevopayojyAni na saMyogAdita upayoktavyAni rasadvandvAdInAM viruddhabAt iti| na tu tat sabaimahitAyopadizyata iti yaduktaM, tat kasmai kasmai ahitAyeti ? ata ucyte-paannddyaandhyetyaadi| pANDya klaivyaM catuvidhaM vkssyte| santAnadoSasyeti-mRtavatsAdidoSasya tathAnyavidhadoSasya / eSAM vairodhikAnAM dravyAntarayogAt na viruddhatA bhvti| yathA ghRtamadhuzakarA iti trayaM na viruddham // 72 // gaGgAdharaH-nanu vairodhikAhArajavyAdhInAM pratIkArAH ke bhavantIti ? ata ucyate-eSAmityAdi / eSAM pADyAndhyAdInAmapareSAmanuktAnAzca vairodhikAhAnimittAnAM vyAdhInAM pratIkArA ime vakSyamANA bhAvA vamanAdayo bhavanti / ime ke bhAvA iti 1 ata ucyate-- tadyathetyAdi / saMzodhanArthaM vamanaM virecanazca / pANDya napusakatA, santAnadoSo mRtavatsatvAdiH etacca vairodhikakathanaM vizeSa. vacanena bAdhyate. tena lazunasya kSIreNa pAnaM kvacinna virodhi, yadukta-'sAdhayecchuddhazuSkasya lazunasya catuSpalam / kSIrodake'ra guNite kSIrazeSaJca pAyayet" // tathA 'mUlakasvarasaM kSIram" ityAdiprayogenneyam ; kiMvA anekadravyasaMyogAdana virodhinAmavirodhaH, virodhimAtrasaMyAga eva * zophAmlapittetyantra zoSAsrapitteti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 26 adhyAyaH ] sUtrasthAnam / hadaha tadvirodhinAJca dravyANAM saMzamanArthamupayogastathAvidhaizva dravyaiH pUrvamabhisaMskAraH zarIrasyeti // 73 // bhavati cAtra / viruddhAzanajAn rogAn pratihanti virecanam / vamanaM zamanaJcaiva pUrvaM vA hitasevanam // 74 // tatra zlokAH / matirAsInmaharSINAM yA yA rasavinizvaye / dravyANi guNakarmabhyAM dravyasaMkhyA rasAyA // tadvirodhinAJca dravyANAM sazamanArthamupayogaH / yadyadviruddhaM dravyamupayuktaM bhavati tadviruddhadravyANAM virodhIni yAni dravyANi bhavanti teSAmupayogaH prayogaH kattevyaH / tathAvidhazva dravyaistattadviruddhadravyavirodhidravyairabhyavahRtaiH zarIrasya abhisaMskAro bhAvaviruddhadravyAhAra jadoSa haraguNAdhAnamiti / / 73 / / gaGgAdharaH-- tatra pramANazlokaH / bhavati cAtra / viruddhetyAdi / pUrvvaM vA hitasevanaM zarIrasya tattadviruddhadravyavirodhidravya sevanena pUrvvamabhisaMskAra iti vyAkhyAtam // 74 // gaGgAdharaH--athAdhyAyArthasaMgrahArthamAha-- tatra zlokA iti / matiriti rasavinizcaye bhadrakApyAdInAM rasasyaikatvAdimatiH, eka evetyArabhya upadekSyAma ityantena / tato'gra e tyArabhya tatkalamityantena guNakammebhyAM dravyANi / tato bhedazSAmityArabhya saMkhyAmatipatanti hItyantena rasAzrayA triSaSTirasabhedena virodhI bhavati yattu madhuna uSNena vamanena saMyuktasya madanaphalAdidravyasaMyoge 'virodhArtha muktamapagamanAdi, tanmadhuno dravyAntarasaMyoge'pyuSNasambandhavirodhitvena, yataH viSAnvayaM madhu, viSasya coSNaM virodhi; lazunAdInAntu dravyAntarAsaMyoge satyeva melako viruddha iti zAstravacanAt nIyate / tadvirodhinAmiti pANDyAdiharANAm tathAvidhairiti viruddhAhArajanyavyAdhiviruddhaiH; abhisaMskAra iti satatopayogena zarIrabhAvanam ; kiMvA tathAvidhairiti rasAyana prayogaH etacca anAgatavyAdhicikitsitaM jJeyam // 72 - 74 // ; cakrapANiH -- saMgrahe dravyasaMkhyA rasAzrayA iti 'bhedazcaiSAm ityAdinA, rasasaMkhyA hi para For Private and Personal Use Only Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 880 crk-sNhitaa| [AtreyabhadrakApyIyaH kAraNaM rasasaMkhyAyA rasAnurasalakSaNam / parAdInAM guNAnAJca lakSaNAni pRthaka pRthak // paJcAtmakAnAM SaTtvaJca rasAnAM yena hetunaa| UddhAnulomabhAjazca yadguNAtizayAda rasAH // SaNNAM rasAnAM SaTve ca atimuktA vibhakta yaH / uddezazcApavAdazca dravyANAM guNakammaNi // pravarAvaramadhyatvaM rasAnAM gauravAdiSu / pAkaprabhAvayoliGga vIyya saMkhyAvinizcayaH // SaNNAmAsvAyamAnAnAM rasAnAM yat svalakSaNam / yad yadvirudhyate yasmAda yena yatkAri caiva yat // dravyasaMkhyA trissssttiH| tataH saMyogAH saptapaJcAzadityArabhya hetuliGgopazAntiSu ityantena rasasaMkhyAyAH kaarnnm| vyakta ityAdinA raso nAstIha saptama ityantena rasAnAmanurasAnAJca lkssnnm| tataH parAparatve ityArabhya pravattete ityantena parAdInAM guNAnAM saprayojanAni svarUpanirdezalakSaNAni pRthak pRthak / cakArAt guNAguNAzrayA noktA ityArabhyAthemAdizedityantena tntrvyaakhyaanopdeshH| Sar3avibhaktIrityArabhya nyUnAtirekavizeSa ityantena paJcAtmakAnAM rasAnAM bhUtadvayAdhikyena pAJcabhautikatvaM paTatvaM tasya hetushc| tatastatretyAdinA punarubhayato bhAja ityantena yadaguNAtizayAdrasA uurdhaanulombhaajH| taSAM SaNNAmityArabhya samya gupayojayedityantena paNNAM rasAnAM paTtve atibhuktAnAm ekaikasyAtimAtrabhuktAnAM vibhaktayo vibhAgAH / zItaM vITyeNetyArabhya dravyANAM guNakarmaNi uddeshshcaapvaadshc| cakArAt tadudAharaNAni / tato raukSyAditi Arabhya so'varastUbhayorapItyantana rasAnAM gauravAdiSu pravarAvaramadhyatvam, parazcAta ityArabhya tatropalakSayedityantena pAkasya liGgam, tataH paraM mRdutIkSNetyArabhya vIyyesaMkhyA, vIryAnvityArabhya kRtA hi setyantena vIyyam, raso nipAta ityArabhya rasapAkAdijJAnaM, rasavIrayetyArabhya udAhata ityantena sodAharaNaM prabhAvaliGgam / SaNAM rasAnAmityArabhya savikAzyatha ityantena SaSNAmAsvAdyamAnAnAM mAIto dRSyasaMsyaiva nirguNatvAda rsaanaamityrthH| kAraNaM rasasaMkhyAyA iti "rasAnAM tatra For Private and Personal Use Only Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 641 25za bhadhyAyaH sUtrasthAnam / vairodhikanimittAnAM vyAdhInAmauSadhazca yat / Atra yabhadrakApyIye tat sarvamavadanmuniH // 75 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne Atre yabhadrakApyIyo nAma Sar3a viMzo'dhyAyaH // 26 // rasAnAM svaskhalakSaNaM yattat / tata evamuktamityArabhya sabvemahitAyopadizyata ityantena yasmAddhetoyadayena saha virudhyate yacca karoti / tataH pANDya tyArabhya hetumityantena vairodhikadravyanimittA vyAdhayasteSAJca vyAdhInAmauSadhazca yattat / eSAM khalvityArabhya hitasevanamityantena tatsavamasminnAtreyabhadrakApyIye'dhyAye munirAtreyaH punarvasuravadaditi / / 75 // gaGgAdharaH-adhyAyaM samApayati-agnItyAdi, pUrvavat, ityAtreyabhadrakApyIyo'dhyAyaH // 26 // iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau sUtrasthAnIya par3a viMzAtreyabhadrakApyIyAdhyAyajalpAkhyA paviMzI zAkhA // 26 // yogyatvAd" ityAdinA ; vibhaktayo bhedAH "tatra madhuraH" ityAdinA ; uddezo dravyANAM, "zItaM vIryeNa" ityAdinA, apavAdo dravyANAm, "madhuraM kiJcid" ityAdinA // 7 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAm AtreyabhadrakApyAyo nAma par3a viMzo'dhyAyaH // 26 // For Private and Personal Use Only Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sptviNsho'dhyaayH| athAto'nnapAnavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagadAnAdayaH // 1 // iSTavarNagandhAsasparza vidhivihitamannapAnaM prANinAM prANigaGgAdharaH-athAhAradravyANAM prabhedarasasahacaritaguNakammevIryavipAkaprabhAbAn sAmAnyata uktvA pratidravyaM vizeSata upayogArtha vaktu mannapAnavidhim adhyAyamArabhate-athAta ityaadi| annamazanakhAdanaM cavaNasAmAnyAt / pAnaM pAnaleharUpaM dravyANAM galAdhaHkaraNasAmAnyAt / annaJca pAnazcAnnapAne vidhIyete asminnanena veti annapAnavidhiriti kazcit, tanna, yato'sminnadhyAye'namAnayovidhAnamasti / tasmAdannapAnayovidhiyataH upadezataH so'napAnavidhyupadezastamadhikRtyakRto'dhyAya iti / annapAna vidhimatra taddhitaluk / savva pUvevavyAkhyAtavyam // 1 // gaGgAdharaH-ko'sAvannapAnavidhirupadeSTavya iti ? ata ucyate-iSTetyAdi / iSTAH prAyeNa sarvajanAbhimatA varNagandharasasparzA yeSAM dravyANAM teSAM vidhinA indriyopakramaNIyoktena nAratnapANirityAdinA vakSyamANarasavimAnoktana tadAhAravidhAnamityAdinA vihitaM kRtamannazca pAnazca prANinAM sthAvara cakrapANiH-samprati sAmAnyenoktAnAM guNakarmabhyAM prativyaktyanuktAnAM prativyaktiprAyopayogidgavyasya viziSTaguNakarmakathanArthamannapAnavidhiradhyAyo'bhidhIyate ; atrotpannasya chapratyayasya luka ; atrAnne kAThinyasAmAnyAt khAdyam, pAne ca dravatvasAmAnyAt lehyamavaruddhaM jJeyam ; annapAnaM vidhIyate viziSTaguNakarmayogitayA pratipAdyate'nenetyannapAnavidhiH, dravyANAM guNakarmakathanameva cAnapAnavidhiH, yataH taddhi jJAtvAnnapAnaM vidhIyate // 1 // cakrapANiH-kiM tadannapAnaM krotiityaah-issttetyaadi| iTamabhimataM hitaJca, kiMvA iTa. miti priyaM hitaJca, virodhi hyapriyam ; hitantu vidhivihitazabdenaiva prApyate ; vidhirvakSyamANarasavimAne-"tadetadAhAravidhAnam' ityAdigranthavAcyaH ; tathendriyopakramaNIye ca "nAratnapANiH" ityAdinokta vidhAnaM, tena vidhinA vihitaM vidhivihitam ; atra varNAdiSu zabdAgrahaNamanapAne prAyaHzabdasyAvidyamAnatvAt ; varNAdiSu yadyat prathamamannapAne gRhyate, tattat pUrvamuktam ; rasastu marzasya pazcAkgRhmANo'pi prAdhAnyakhyApanAtha sparzasyAne kRtaH ; prANinAmityanenaiva ladhe'pi For Private and Personal Use Only Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 963 saMjJakAnAM prANamAcakSate kushlaaH| pratyakSaphaladarzanAt tadindhanA hyantaragneH sthitistat sttvmuujyti| taccharIrajaGgamAnAM vRkSAdimanuSyAdInAM cetanAcetanAnAM madhye prANisaMjJakAnAM cetanAnAM mANaM praannhtuvaat| Ayurgha tmitivt| vRkSAdayo hi prANino'pi na loke praannisNshyocynte| tasmAduktaM praannisNjnykaanaamiti| na ca teSAm apISTavaNegandharasasparzapRthivIrasapAnenaivApyAyyante prANA na tu vihitAnapAnena vidhirhi zAstre'nnapAnayArupadiSTaH na tu yasya yathAnapAnAbhyAM zarIramavikalam ApyAyyate sa tasyAnnapAnavidhiH / bhavatu vA na cAsti vRkSAdInAmacetanaprANinAm annmiti| bubhukSamANAnAM prathamato'nnapAnIyayoriSTavaNedarzanena manasA zraddheyatvaM syAt / zraddhApUrvakAnnapAnayodyatat prANahetukhamiti khyApitam / evaM gandharasasparzAnAmapi tatropayogitvaM jnyeym| pUrva khalvannaM pAnaM vA dRzyate tato gandha upalabhyate tataH spazyate tatazca rasyate rasa iti krameNa vaNegandhaspazarasamityAnupUrvI yujyamAnamapi sparzasya kizcidaniSTatve'pi na prANahetutvahAnirAhArasya bhavati / rasasya khaniSTakhe bahutaramANahatuhAnirannapAnayoriti sparzAt prAdhAnyakhyApanArthe rasasya pUdhvamupAdAnaM kRtamAcAryeNa / paJcAnAM zabdasparzarUparasagandhAnAmarthAnAmannapAnIyadravyeSu vRttAvapi zabdasya iSTalAniSTakhayorannapAnasya prANahatukhe tUpayAgikhAbhAvAnnApAdAnaM kRtamiti / nanu kutA hatoH kuzalAstathAvidhamannapAnaM prANamAcakSate iti ? ata ucyate, pratyakSaphaladarzanAt / atrAnnapAnayobhuktapItayoloke pratyakSeNa prANajanakavaM dRSTA kuzalAstathAvidhAnnapAnaM prANamAcakSate iti / nanu tathAvidhAnnapAnayoH prANaddhiH phalaM kathaM syAditi ? ata ucyate / tadindhanetyAdi / tattathAvidhAnnapAnaM lokikAmisthitikAraNamindhanamivendhanaM yasyA antaragnisthiteH sA 'prANisaMjJakAnAm' iti vacanaM sthAvaraprANipratiSedhArtham, vRkSAdayo hi vanaspativargAnukAropadezAta zAstre prANina uktAH, na tu loke prANisaMjJakAH, kiM tarhi ? jaGgamA eva ; iha ca manuSyasyaiva adhikRtatve'pi sAmAnyena sakalaprANiprANahetutayA AhArakathanaM manuSyavyatirikta'pi prANini bhAhArasya prANajanakatvopadarzanArtham ; prANamiti prANahetutvAt, ythaa-"aayurghtm"| atha kathaM tat prANamAcakSata ityAha-pratyakSaphaladarzanAditi, pratyakSeNaiva hyAhAraM vidhinA kurvatAM prANA bhanuvartanta iti tathA nirAhArANAM prANA na hyavatiSThanta iti zyata ityarthaH, pratyakSazabdazceha sphaTapramANe vartate, yataH prANAnAmanna kAryatvamanumAnagamyameva ; annakAryatva eva prANAnAM hetum For Private and Personal Use Only Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir da64 crk-sNhitaa| [ akSapAnavidhiH dhAtuvyUhabalavaNendriyaprasAdakaraM yathoktamupasevyamAnaM viparItamahitAya smpdyte| tasmAddhitAhitAvabodhanArthamannapAnavidhimakhilenopadecyAmo'gniveza // 2 // tthaa| uktaM hi "balamArogyamAyuzca prANAzcAnau pratiSThitAH" iti, etena tathAvidhAnnapAnayoH prANahetukhavadantaragnisthitihetulaM zApitaM bhvti| tayoH kaantrmaah--tdityaadi| yena yathoktamupasevyamAnamannapAnaM tatsattvaM tasya mana Ujjayati balavat karoti, caurAdika ujje balajIvanayoriti / krmaantrmaah-tcchriiretyaadi| tadannapAnaM yena puMsA yathoktamupasevyate tasya tadannapAnaM zarIradhAtuvyUhabalAdikaraM zarIrasya dhAtavo rasaraktAdayasteSAM vyUhaM saMghAtaM balazca vaNeJca indriyaprasAdaca karoti / viparItaM yathoktavidhiviparyayeNopasevyamAnamannapAnamahitAya prANAgnisthitisattvavalazarIradhAtuvyUhabalavaNendriyaprasAdAnAM vipayyeyAya smpdyte| tasmAddhetohitAhitAnAmavabodhArtham annapAnayovidhi vidhAyakamatyantAprAptasyopayogaprakArasya prApakaM niyogamupadekSyAma iti vyAcaSTe kazcit tnn| vidhivatra prakAravacano na vidhAyakavacanaH / tsmaadkhilenaanpaanprkaarmupdekssyaamo'nivesheti| yadyapyatra vakSyate anna pAnakadezo'yamuktaH prAyopayogikaH iti tathApyanuktAnAM dravyaguNakammeNAmupasaMhAravacanena nikhilenopadezo nAnupapannaH // 2 // Aha 'tadindhanA' ityAdinA ; agnihetuzca prANahetuH, tato'nnaM prANA iti bhAvaH, ukta hi"balamArogyamAyuzva prANAzcAgnau pratiSTitAH" ; kiMvA pUrddhamannapAnasya prANahetutvamuktam , 'tadindhanA hiM' ityAdinAgnihetutvaM varNyate ; sattvamUrjayatIti manobalaM karoti ; dhAtupyUho dhAtusaGghAtaH ; viparItam avidhisthitam / annapAnaM vidhIyate yena jJAnena taM vidhi dravyaguNakarmarUpam, tathA, carazarIrAvayavAdirUpaJcAkhilena kArne vanopadekSyAmaH yadyapi ceha dravya pratipratiguNakarmabhyAM na nirdekSyati, vakSyati hi-"annapAnakadezo'yamuktaH prAyopayogika" iti, tathApyanuktAnAM dravyANAmapi carazarIrAvayavAdyapadezena, tathA pUrvAdhyAyoktapArthivAdi. dravyaguNakathanena ca tadvidhAnAmapyukta sthAdityata uktam---'akhilena' iti, vakSyati hi-"yathA nAnauSadhaM kiJcidezajAnAM vaco ythaa| dravyantu tattathA vAcyamanuktamiha yad bhavet // " tathA, "caraH zarIrAvayavaH" ityAdi ; kiMvA, vidhizabdo'zitapItalIDhakhAditaprakAravAcI, tena cAzitAdaya: sarva evAkhilena vAcyAH, tatkAraNabhUtAni tu dravyANi raktazAlyAdInyekadezenoktAni, bhato vakSyati-"annapAnakadezo'yamuktaH" iti // 2 // For Private and Personal Use Only Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH ] hapU sUtrasthAnam / tatsvabhAvAdudakaM kledayati, lavaNaM vipyandayati, cAraH pAcayati, madhu sandadhAti sarpiH snehayati, kSIraM jIvayati, mAMsaM hayati, rasaH prINayati, surA jarjarIkaroti, sIdhuravagaGgAdharaH -- tathAnnapAnayoH sAdhAraNayorguNakarmANyabhidhAya tadupayoga prAdhAnyAt guNakarmabhidravyANyupadizyante - tadityAdi / tatsvabhAvAditi vakSyamANAnAmihodakAdInAM yadayat karma vakSyate tattatkarmakRdeva svabhAvaH / svasvatatsvabhAvAt / tathAca udakaM yat kledayati tattatkledakRdadravyatvasvabhAvAt / ihAnnapAnaprakaraNAt udakasyAnnapAnasAdhana yat kamrmmaNaH prAdhAnyaM tadupadezena zraSThatamopadeze yaduktam udakamAzvAsakarANAM jalaM stambhanAnAmiti tanna vyAhanyate / yadi cAnnasAdhane vaha erapi prAdhAnyamudakavat tulyaM tathApyAhAre vahne rupayogAbhAvAdudakasyAbhyavahRtAnAmapi kledakatvAdAdAvupadezaH / kledo'vayavasaMyogakAThinyavinAzajanyadravIbhAvastajjanakavyApAra udakasyeti / lavaNaM dravyaM viSyandayati tatsvabhAvAt srAvayati srAvajanakavyApAro lavaNasya sandhavAderiti annopakaraNavyaJjanadravyasAdhanopayogitvenodakAdaprAdhAnyaM lavaNasya | kSAraH pAcayatIti / kSAro bhasmIbhUtadravyakRtavikAravizeSo yavakSArAdiH yakiJcit pacantam uSmANaM prerayati tatsvabhAvAt / saindhavAdibhyo'prAdhAnyAt tadanuvacana kacidupayogAt / madhu sandadhAti saMzleSaM karoti tatsvabhAvAt madhu cAhAropayogitayai vehoktam / sarpiH snehayati tatsvabhAvAt - daivAdika vi SNiha lR prItisnehanayoH / prayojake Nic / sarpiSo'pyupakaraNaM vyaJjanAdisaMskAratvena vacanam / kSIraM jIvayati tatsvabhAvAt / AyurjIvanaM tat karoti / zarIrendriyasattvAtmasaMyogaM draDhayati / mAMsaM dRhayati tatsvabhAvAt / bhauvAdiko cakrapANiH - annapAne ca vaktavye yaddravyaM prAya upayujyate, tasya sAmAnyaguNamabhidhAya vargasaMgraheNa guNamupadekSyati ; udakAbhidhAnaJcAgre kRtamudakasyAnne pAne ca vyApriyamANatvAt ; tadityudAharaNam, kiMvA, sa svabhAvo yasya sa tatsvabhAvastasmAt kledanasvabhAvAdityarthaH ; yadyapi "udakamAzvAsakarANAm" "jalaM stambhanAnAm' ityukta, tathApi ihAnuktakledakarmmAdyabhidhAnArthaM punarucyate ; iha jalalavaNAdInAM yat kamrmmocyate tatteSAmitarakarmmabhyaH pradhAnaM jJeyam, agrAdhikAre tu tatkarmmaka svadravyAntaraprazastatA jJeyA / kSAraH pacantamagniM prerayati, tena pAcaya tIti hetau Nic; snehayatItyAdau tu " tat karoti tadAcaSTe " iti Nic; sandadhAtIti vizliSTAni For Private and Personal Use Only Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri ka 966 crk-sNhitaa| ( annapAnavidhiH dhamati, drAkSAsavo dIpati, phANitamAcinoti, dadhi zophaM janayati, piNyAko * glapayati, prabhUtAntarmalastu mASasUpaH, dRSTizukrataH kSAraH, prAyaH pittalamamlamanyatra dADimAmalakAt, vRhi dhvanivRddhayoriti-mAMsaM vRhat preryti| raso mAMsasya rasaH prINayati tatsvabhAvAt / prItra tpenne| tapayati tRptiM jnyti| surA jajjerIkaroti ttsvbhaavaat| zarIrazaithilyaM karoti rktmedobaahulyaat| taduktaM hArItena-surA jajjarakarotyamRGamedo bAhulyAt / sIdhuravadhati tatsvabhAvAt avadhamati vilikhati zarIraM dhAtUnAmanekArthakhAt / sIdhuravadhamati vyAhyAgniprabodhanAditi hArIta uvaac| drAkSAsavo dIpayati tatasvabhAvAdagniM prjvlyti| phANitamAcinoti tatsvabhAvAdoSANAmAcitiM karoti / dadhi zopha janayati tatvabhAvAt, doSajaM shophm| piNyAko glapayati tat svabhAvAt, tilakalkaH harSakSayaM kroti| prabhUtAntammelo mASapasta tasvabhAvAt / prabhUto bahulo'ntammelaH purIpaM bhavati yasmAt, sa tathA maasssuupH| mASo bahumala iti mAvikArasAmAnyasya bahumalakarakhAt tadekasya vikArasya sUpasyApi punrihaanuvaadH| dRSTizukranaH kssaarsttsvbhaavaat| pAcakavaM kamme prAguktam anta vAhyaprayogAbhiprAyeNeha punarvipAke dRSTizukrahantavamuktam / prAyaH pittalam mlamanyatra dADimAmalakAt ttsvbhaavaat| prAyo'mlaM dravyaM pittalaM tatsvabhAvAt / pAke rase vITye cAmloSNavAt / dADimAmalakantu vIyyeNa tvaGamAMsAdIni saMzleSayati ; raso mAMsarasaH, prINayatIti kSINAn puSNAti na tvativRddhaM karoti, tena mAMsakarmaNA bRhaNena samaM naikyam ; jarjarIkaroti ilathamAMsAdya pacayaM karoti, yaduktam hArIte- "surA jarjarIkarotyasRGmedo bAhulyAd" iti, tathAhyatraivoktam- "surA kRzAdInAM puSTayartham" iti ; avadhamayatIti vilikhatItyarthaH, anekArthatvAddhAtUnAm, vacanaM hi---"lekhanaH zItarasikaH" iti, tathA hArIte'pyukta-"zIdhuravadhamayati vAsvagniprabodhanAda" iti / Acinoti doSAniti zeSaH, tatrAntaravacanaM hi-"vAtapittakaphAMstasmAdAcinoti ca phANitam" iti ; piNyAkastilakalkA, nighaNTukArastvAha-"piNyAko haritazina'; glapayati harSakSayaM karoti ; prabhUtAntarmalasya purISasya kartA prabhUtAntarmalaH, yadyapi "mApo bahumalaH" iti vakSyati, tathApi mASavikRteH sUpasyeha guNakathanam, tena na punaruktam ;-na cAvazyaM prakRtidharmo vikRtim anugacchati, yataH zakta nAM siddhapiNDikA guravaH syuH ; tasmAnmASavikRtAvapi malavRddhidarzanArtham * piNyAka ityatra piNyAkazAkamiti kvacit / REEEEEEEEEEEEEEEEEEE For Private and Personal Use Only Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / 667 prAyaH zleSmalaM madhuramanyatra madhunaH purANAda yavagodhUmAcca, prAyastiktakaM vAtalamavRSyaJca anyatra vetrAgrapaTolapatrAt, prAyaH kaTukaM vAtalamavRSyaJca anyatra pippalIvizvabheSajAt, prAyaH kaSAyaM vAtalamavRSyaM stambhanaM zItaJcAnyatra harItakyAH, prAyo lavaNaM zleSmalamavRSyaJcAnyatra saindhavAt // 3 // zItaM svabhAvaH / rasavipAkAvapohya pittaM zamayati na pittaM varddhayati / prAyaH zleSmalaM madhuramanyatra madhunaH purANAd yavagodhUmAt tatsvabhAvAt / prAyo madhuraM dravya zleSmalaM tatsvabhAvAt / rase hi madhuraM pAke ca madhuraM vIrye ca zItam / tatra madhu hupNavIyyeNa madhurarasavipAkAvapohya zleSmANaM zamayati / purANazca vo godhUmaca na himaH, navasya himavAt / vipAke ca kaTustasmAna zleSmalaH / prAyastiktaM vAtalamavRSyaJcAnyatra vetAgrapaTolapatrAt / tiktadravyaM prAyo vAtalam anuSyaJca rase tiktatvAt pAke kaTukhAt vIyye zItatvAt / vetrAgra' paTolapatrazca na vAtalaM nAnuSyaM pAke hi madhuraM rasamapohya vAtaM zamayati vRSyaJca bhavati / zItaM vIyryaJca pittaM zamayati vRSasyati ca / prAyaH kaTukaM vAtalamavRSyaJcAnyatra pippalIvizvabheSajAt / kaTukaM dravyaM maricAdikaM prAyo vAtalamavRSyaJca rase pAke kaTuvAdvI coNakhAt / pippalI vizvabheSajaJca madhurapAkAcchItavIryAcca kaTurasamapodya na vAtaM varddhayati nAdRSyatvaJca karoti / prAyaH kaSAyaM vAtalam avRSyaM stambhanaM zItazcAnyatra harItakyAH / kaSAyadravyaM prAyo vAtalamavRSyaM stambhanaM zItaJca / kaTupAkAt vAtalamavRSyaM stambhanaJca zItavIryAdalpavRSyam / harItakI tUSNavIryyAt prabhAvAcca na stabhmanI vRSyA ca / prAyo lavaNaM ileSmalam avRSyaJcAnyatra saindhavAditi sendhavaM hi noSNaM pittaM zamayati hRSyaJca prabhAvAt etadabhidhAnam ; kSArasya pAcanatvaguNo'bhihitaH, iha tu 'dRSTizukramatva' - doSa iti pRthagucyate / prAyaH pittalamiti vizeSeNAnyebhyo lavaNakaTukebhyo'mlaM pittalam evamanyatrApi 'prAyaH 'zabdo vizeSArtho vAcyaH, kiMvA, 'prAyaH' zabdo'glena sambadhyate; atra pittamAdAvamlajanya tayokta' doSaprAdhAnyasyAniyatatvAd, ukta hi-na te pRthak pittakaphAnilebhyaH" iti, tathA, "samapittakaphAnilAH" iti, kiMvA pittomA vahniH sa cehAnnapAnapacane pradhAnam, yaduktam - "yadanna dehadhAtvojobalavarNAdipoSakam / tatrAgnirheturAhArAn na hyapakkA rasAdayaH // " iti teneha vahnikAraNa pittajanaka mevAdAducyate, yatazca pittajanakamagra e vaktavyam, ato rasapradhAnamapi madhuro nAdau uktaH ; madhuna iti vicchedapATena navAnavasya madhunaH ka.phAkatRtvaM darzayati ; iha ca SaDrasasyaiva ; ; For Private and Personal Use Only Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka sNhitaa| [annapAnavidhiH paramato vargasaMgraheNAhAradravyANyanuvyAkhyAsyAmaH ; shuukdhaanyshmiidhaany-maaNsshaakklaashryaan| vargAn haritamadyAmbu-gorasekSuvikArakAn // daza dvau cAparau vagau kRtAnnAhArayogiNam / rasavIryAvapAkaizca prabhAvazcopadecyate // 4 // raktazAlimahAzAliH kalamaH shkunaahRtH| cUrNako * dIrghazUkazca gauraH pANDukalAGgalau // karpha na vddhytiiti| kecidatrAmlamadhurakaTukAni paThanti na tiktakaSAyalavaNAni // 3 // gaGgAdharaH-ityetat kiJcit sAdhAraNyenAnnapAnavidhAvupadizyAtaH para yadupaDhekSyati tat pratijAnIte-paramata ityAdi / vargataH saMgraheNa saMkSepeNAhAradravyANyataH paramupadezyAma iti prtijnyaa| tatra vargAna niddizati-zUketyAdi / zUkadhAnyavagezca zamIdhAnyavargazca mAMsavargazca zAkavagezca phalavagezca haritavagezva madyavagezvAmbuvagezca gorasavagezca gorasa vikAravagezca ikSavagezca ikSuvikAravargazva iti daza vargA aparau ca dvau vagau kRtAnnAhArayogiNAM kRtAnnavargazcAhArayogivagezceti dvAdazavarga rasavIyya vipaakprbhaavairupdekssyte| iti // 4 // gaGgAdharaH-tatra krameNa zukadhAnyavargAdInupadizati-raktazAlirityAdi / atrAhAravidhau zukavatAM dhAnyAnAM prAdhAnyAdAdAvupadezaH kRtaH, zeSANAM tadupakathanametat, trayeNaivAnuktAnAM lavaNatiktakaSAyANAmapi pAkadvArA grahaNAt, yataH, lavaNaH pAkAt prAyo madhuraH, tiktakapAyau kaTuko pAkato bhvtH| 'prAyaH sarva tiktam' ityAdistu grantho hArItIyaH, iha kenApi pramAdAllikhitaH // 3 // . cakrapANiH-vargeNa zUkadhAnyAdInAM saMgraha AhAradravyANAM vargasaMgrahaH / rasavIryetyAdI prabhAvo'lpaviSayatayA pRthak paThitaH, rasAdinirdezazca yathAyogyatayA jJayaH, tena, na sarvvadravye sarvarasAyabhidhAnaM bhaviSyati ; anna zUkadhAnyamAdAvAhArapradhAnatvAt / zUkavanti dhAnyAni zUkadhAnyAni // 4 // cakrapANiH-iha ca dravyanAmAni naanaadeshprsiddhaani| tena nAmajJAne sAmarthya tathAbhUtaM nAstyevAnyeSAmapi TIkAkRtAma, tena dezAntareyo nAma prAyazo jJeyam, yattu pracarati gaur3e, * cUrNaka ityatra tUrNakastathA zarIrAkhyA ityatra zArirAkhyA iti pAThazcakrasammataH / For Private and Personal Use Only Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27 adhyAyaH sUtrasthAnam / sugandhakAlohabAlAH zarIrAkhyAH pramodakAH / pataGgAstapanIyAzca ye cAnye zAlayaH shubhaaH|| zItA rase vipAke'tra madhurAH svlpmaarutaaH| baddhAlpavarcasaH snigdhA vRhaNAH shukrmuutrlaaH|| raktazAlivarasteSAM tRSNAnastrimalApahaH / mahAMstasyAnu kalamastasyApyanu tataH pre|| krnntvaat| ihAbhihitAnAM zUkadhAnyAnAM nAmAni nAnAdezaprasiddhAni / tAni sarvANi na sarve puruSA jJAtu prabhavanti / tasmAda dezAntarato nAmAni prAyazo'nusandhAya kuzalaH jJAtavyAni bhavanti / raktazAleH zukadhAnyeSu zreSThalAta pUrvamupAdAnaM, raktazAliH prasiddho raktavaNo haimantiko dhaanyvishssH| mahAzAlimegadhadeze prasiddho haimantikaH, kalamo gaur3adaze prsiddhH| zakunAhRtaH zrAvantIdeze prsiddhH| evaM zeSAH jnyaatvyaaH| ye cAnye zAlayaH zubhA iti haimantikA ye'nye zubhAH zukadhAnyavizeSAH, kddmkpaaddukpusspaannddkpunnddriikshiitbhiiruklodhrpusspkkaanycnkmhipmstkhaaynkduusskmhaaduusskprbhRtyH| eSAM sAmAnyato guNakANyAha-zItA ityAdi / ete raktazAlyAdayaH sace vIvyeNa zItAH rase pAke ca madhurAstasmAt pittaghnAH snigdhA haNAH zukramUtralAH santo'pi svalpamArutA vaddhAlpavaccesazca prabhAvAt / suzrute tu lohitazAlItyArabhya mahAdUSakaprabhRtayaH zAlayaH,-madhurA vIyyataH zItA laghupAkA blaavhaaH| pittanAlpAnilakaphAH snigdhA baddhAlpavaccesaH / iti / atra laghupAkA iti na kaTukapAkAH kintu ye'nye madhurarasA yathA gurupAkA na tathaite raktazAlyAdayo gurupAkAstato laghupAkA ityabhiprAyeNoktAH / tatra vizeSaNAha-raktazAli. rityaadi| teSAM rattazAli-mahAzAliprabhRtInAM madhye raktazAliveraH zreSThastatta. kammekaraNe prAdhAnyaM karoti evaM tRssnnaanH| trimalApaha iti svalpamArutA ityupasargasyApavAdaH / suzra te ca--"teSAM lohitakaH zreSTho doSaghnaH shukrmuutrlH| cakSuSyo varNavalakRt svayryo hRdyaH zramApahaH / braNyo jvaraharazcaiva savvedoSaviSAtallekhiSyAmaH, anyadezaprasiddhaJca kiJcit ; kalamo vedAgrahAreSu svanAmaprasiddhaH, zakunAhataH bhavanasyAM vakranAmnA prasiddhaH, raktazAliH prasiddha eva, mahAzAlimaMgadhe prasiddhaH ; atra zAli. haiMmantaM dhAnyama, paSThikAdayazca praiSmikAH, bIhayaH zAradA iti vyavasthA ; rakta zAlyAdInAM madhara For Private and Personal Use Only Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [annapAnavidhiH 1000 crk-sNhitaa| yavakA hAyanAH pAMzu-pyo naiSadhakAdayaH / zAlInAM zAlayaH kumvantyanukAraM guNAguNaiH // 5 // zItaH snigdhoguruH (r) svAdustridoSataH sthiraatmkH| SaSTikA pravaro gauraH kRSNagaurastato'nu ca // . phH|| tasmAdalpAntaraguNaH kalamaH shaalyo'praaH| iti / etaccAha-mahAMstasyAnu kalamastasyApyanu tataH pre| iti| raktazAlito'nu alpAntaraguNo mahAna zAlistasyAnu alpAntaraguNaH kalamastataH pare zakunAhRtAdayaH stpniiyaantaaH| iha raktazAlito'lpAntaraguNo mahAzAliH, suzrute kalamaH kalamAdanantarakadRmakAdibhyaH Sar3abhyaH svalpAntaraguNo mahAzAlirityevaM yatkizcidalpAntaraguNavacanabhedo nAdriyate kuzale riti / / yavakA ityaadi| yavakAH zAlidhAnyavizeSAstathA hAyanakAH kApyA naiSadhakAprabhRtayaH zAlaya eva zAlInAM raktazAlyAdInAM guNAguNaranukAraM kuchnti| ete pUrvapUrvato. 'nuguNAbhAvAt pRthaguktAH sarve hi zAlyanukAreNa guNAguNAn kurvantIti // 5 // ___ gaGgAdharaH-haimantikAnAM zUkadhAnyAnAM guNAnuktvA paSTikAnAM guNAnAha zIta ityaadi| dvividhaM zukadhAnyaM sudhaanykudhaanybhedaat| tatra sudhAnyaM trividhaM shaalissssttiktriihibhedaat| tatra zAliguNAnantaraM SaSTikajAtisAmAnyAdeSa gunnsNgrhH| paSTikaH pravaraH paSTikeSu madhye pravaraH zreSThaH SaSTikanAmA gauraH SaSTikaH / zItazca snigdhazcAguruzca svAduzca tridoSanazca sthirAtmakazca sthaiyyakRcca (grAhI c)| yaH pravaraH SaSTikaH gauraH paSTikaH zuklaSaSTikaH / tato'nu pAkitve baddhavarcastvaM prabhAvAdeva, mahAMstasyAnviti raktazAleranu, tena raktazAliguNAt mahAzAlermanAgalpAH, evaM tasyAnu kalama ityatrApi vAcyama, tasyeti mahAzAleH, tataH para iti zakunAhRtAdayaH, ityuttarottaramalpaguNA ityrthH| ___gunnaagunnairiti| zAlInAM raktazAlyAdInAM ye guNAstRpNAnatvatrimalApahatvAdayaH, teSAmaguNaistadaguNaviparItairdoSaiH yavakAdayo'nukAraM kurvanti, tatazca yavakAstRSNAtrimalAdikarA iti syuH ; guNazabdazceha prazaMsAyAm ; paSTikaguNe'kAraprazleSAdagururiti boddhavyam, mAtrA * snigdho'gururiti cakrastapAThAntarama / For Private and Personal Use Only Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAya: sUtrasthAnam / varakodAnako ciin-shaardodaal-*-drdraaH| gandhalAH kuruvillAzva + SaSTikAlpAntarA guNaiH // madhurazcAmlapAkazca vrIhiH pittakaro guruH / bahumUtrapurISoNastridoSastveva pATalaH // 6 // alpaguNaH kRSNagauraH SaSTikaH, varaka uddAlakazcInaH zAradodAlo daddura gandhalAH kuruvilvAzcetyete paSTikAH paSTikanAmapaSTikasyAlpAntarA gunnairlpbhedaaH| alparUpAH zItAH snigdhA guravaH svAdava stridoSaghnAH sthirAtmakAzceti / suzrate coktaM-"paSTikakAGgukamukundakapItaka-pramodaka-kAkalakAsanapuSpaka-mahApaSTikacUrNakakuravakakedArakamabhRtayaH pssttikaaH| rase pAke ca madhurAH zamanA vAtapittayoH / zAlInAJca guNaistulyA haNAH kkshukrlaaH|| paSTikaH pravarasteSAM kapAyAnuraso laghuH / mRduH snigdhastridoSanaH sthairyakRddha lavarddhanaH // vipAke madhuro grAhI tulyo lohitshaalibhiH| zeSAH svalpAntaraguNAH paSTikAH kramazo gunnaiH|| iti / atha vrIhiguNAnAha-madhurazcetyAdi / vrIhirAzudhAnyasya sNjnyaa| vrIhiH AzudhAnyajAtimadhurazcAmlapAkazca pittakarazca guruzca bahumUtrazca bahupurISazva vahUSmA ca bhavati / tatra pATalaH pATalavarNo vrIhi stridosskdbhvtiiti| suzru ne ca-kRSNavIhi-zAlAmukha-jatumukha-nandImukha-lAvAkSaka-kharitaka--kuka TANDakapArAvataka-pATalaprabhRtayo vriihyH| kapAyamadhurAH pAke madhurA viiyyto'himaaH| alpAbhiSyandinastulyAH pssttikrbddhvccsH| kRSNavrIhiverasteSAM kaSAyAnuraso lghuH| tasmAdalpAntaraguNAH kramazo brIhayo'pare / / iti / iha pAke madhurA iti amlapAkAzcetyanena virodho nAzaGkAH / sazrute'mlapAka noktvA madhurakaTupAko gurulaghupAkayoH saMzayA tuuktau| tena pRthivyambuguNAdhikyAbhinivRttikapAko madhuro nAma gurupAko na tu madhurarase pAko madhurapAkastasmAdamle rase pAkastu bhamiguNAdhikyAbhinitika iti na virodha iti / eSAM zAliSaSTikatIhINAM kSetravizeSe jAtAnAM guNavizeSA uktAH suzrate-dagdhAyAmavanI jAtAH zAlayo. laghupAkinaH / kapAyA badaviNmUtrA rukSAH zleSmApakarSaNAH // sthalajAH kaphazitIye pariko laghuH paThitaH ; tato'nu ceti gaurssssttikaadlpaantrgunnH| varakoddAlakAdayaH paSThikavizeSAH ; kecit kudhAnyAni varakAdIni vdnti| vrIhiriti zAradAzudhAnyasya sNjnyaa| * zAradojjvaleti vA paatthH| + gandhanAH kurubindAzca iti cakroktapAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1002 www.kobatirth.org caraka saMhitA | sakoradUSaH zyAmAkaH kaSAyamadhuro laghuH / vAtalaH zleSma pittaghnaH zItasaMgrAhizoSaNaH // hastizyAmAkanIvAra- toyaparNIgavedhukAH / prazAtikAmbhaHzyAmAka- lauhitANupriyaGgavaH // mukundo jhinTiramukha varukAvara kAstathA / zivizetkaTajUrNAkhyAH zyAmAkasadRzA guNaiH // 7 // * Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pittaghnAH kaSAyAH kaTukAnvayAH / kizcitsatiktamadhurAH pavanAnalavarddhanAH // kaidArA madhurA goat balyAH pittanivarhaNAH / ISatkaSAyAlpamalA guravaH kaphazukralAH // ropyAtiropyA laghavaH zIghrapAkA guNottarAH / adAhino doSaharA balyA mUtravivarddhanAH // zAlayazchinnarUr3hA ye rukSAste baddhavaccasaH / tiktAH kaSAyAH pittaghnAH laghupAkAH kaphApahAH / vistareNAyamuddiSTaH zAlivargoM hitAhitaH / iti / iha zAlizabdaH zAliSaSTikatrIhivacanaH, na kevalahaimantikadhAnyavacanaH, zAlivargazabdasya zAlizabdena zAlyAdInAM trayANAM saMgrahAditi // 6 // gaGgAdharaH- atha kudhAnyaguNAnAha - sakoradUSa ityAdi / koradUSaH kaGgaH zyAmAkaH zyAmAghAsasya vIjaM, kaSAyamadhuraH, kaSAyalaghuvAdvAtalaH, zleSmaghnaH zItakaSAyamadhuratvAt pittannaH, laghuvIyyavAdvAtalaH ilepmannaH zItavIyyatvAt pittaghnnaH, kaSAyalaghukhAd grAhI ca zoSaNaca / hastizyAmAdayastu guNaiH zyAmAkasadRzA bhavanti / hastizyAmAko bRhacyAmAghAsavIjam / nIvAraH toyaparNI gavedhukaH prazAtikA ammaH zyAmAkaH lohitANaH priyaGguH mukundaH vAkasatRNaH jhinTiramukhI varukA varakaH ziviraH itkaTaH nRrNAkhyAH ( annapAnavidhiH pATalo prIhivizeSaH tantrAntare paThyate - ' tridoSastveva pATala:' iti / suzrute pATalazabdena etadavyatirikto dhAnyavizeSo jJeyaH tena tadguNakathanena neha virodhaH // 56 // cakrapANiH -- koradUpAdayaH kudhAnyavizeSAH, koradUpaH kodravaH, koradUpasya kevalasya zleSmapittaghnatvaM tena, yaduktaM raktapittanidAne- "yadA janturyavakoddAlakakoradUpaprAyAnyannAni bhuGkta" ityAdinA pittakartRtvam koradUSasya tat tatraivoktaniSpAvakAJjikAdiyuktasya saMyogamahimnA boddhvym| zyAmAkAdayo'pi tRNadhAnyavizeSAH / hastizyAmAkaH zyAmAkabheda eva, nIvAra "mukundo jhiNTiga TI cArukavarakAstathA" iti kvacit pAThAntaraM dRzyate / For Private and Personal Use Only Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAya sUtrasthAnam / rukSaH zIto guruH svAdurbahuvAtazakRT yavaH / sthaiyyekRt sakaSAyazca balyaH zleSma vikArajit // saveM tRnnsmbhvaaH| suzrute ca atha kudhAnyavarga:-koradUSakazyAmAkanIvAra-zAntanu-tuvaroddAlaka priyngg-mdhuulikaa-naandiimukhiikuruvind-gvedhukvruktoyprnniimukundk-vennuyvprbhRtyH| uSNAH kaSAyamadhurA rukSAH kttuvipaakinH| zleSmannA baddhaniSyandA vAtapittaprakopaNAH / / kapAyamadhurAsteSAM zItAH pittApahAH smRtaaH| kodravazva sanIvAraH zyAmAkazca sazAntanuH / / kRSNA raktAzca pItAzca zvetAzcaiva priynggvH| yathottaraM pradhAnAH syU rukSAH kaphaharAH smRtAH // madhUlI madhurA zItA snigdhA nAndImukhI tthaa| vizoSI tatra bhUyiSTaM varukaH samukundakaH // rukSA veNuyavA jJa yA vIyyoSNAH kttupaakinH| baddhamatrAH kakaharAH kapAyA vAtakopanAH / / iti / / zUkadhAnyeSu yavAdInAmodanakalpanAnahakhAdodanakalpanAni zAlyAdInuttvA yavAdInAharukSa ityaadi| yavo rukSazca zItazca vIryeNa rase sa kapAyaH svaadumdhurH| bahuvAtazakRta / adhovAyusaraNaM bAhulyena bhavati, zakRtsaraNazca bAhulyena prabhAvAt / vlyshc| vipAko'sya madhura eva kaSAyasahitavAd yathAnyeSAM kevalamadhurANAM madhuro vipAko na tathA, tana madhyalaghupAkaH zItavIryAt pittajit / zleSmavikArajayazca prabhAvAt / uktazca suzra te----yavaH kaSAyo madhuro himazca kadarvipAke kphpitthaarii| vraNeSu pathyastilavacca nityaM pravaddhamUtro bahuvAtavarcAH // sthairyAgnimedhAsvaravarNakRcca sapicchilaH sthuulvilekhnshc| medomaruttRDharaNo'tirukSaH prasAdanaH zoNitapittayozca // iti / atra kaTuH pAke'natilaghuH // 7 // gaGgAdharaH--yavavizeSo veNuyavo guNakarmabhyAmucyate-rukSa ityAdi / rukSo oDikA, gavedhuko dhuluJcaH, ---sa grAmpAraNyabhedena dvividhaH, prazAtikA or3iphaiva sthalajA raktazUkA, abhbhaHzyAmAkA jalajA or3ikA loke jharA ityucyate, priyaGgaH kAyanIti prasiddhA, mukundo vAka saga iti, cArutaH zAgIjam, varakaH sAmavIjam, zivirastIrabhukto siddhaka ityucyate, jUrNA hvo jonAra iti khyAtaH // 7 // cakrapANiH-yavasya gurorapi bahuvAtatvaM ruuksstvaat| kiMvA, suzrute yavo laghuH paThitaH, For Private and Personal Use Only Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| {pAnavidhiH rukSaH kaSAyAnuraso madhuraH kphpitthaa| medaHkrimiviSaghnazca balyo veNuyavo mataH // 8 // sandhAnakRdvAtaharo godhUmaH svaadshiitlH| jIvano vRhaNo vRSyaH snigdhaH sthairyakaro guruH // nAndImukhI madhulI ca madhurasnigdhazItale / ityevaM zUkadhAnyAnAM pRvoM vageH samApyate // 6 // ' iti zUkadhAnyavargaH / 1 / 'tirukssH| kaSAyAnumadhuro raso'sya / pAke ca madhuraH kaphapittahA rukSavIryyAt / medaHkrimiviSaghnaH prbhaavaat| valyazca / apare ca yavA etadguNAnusAreNa guNakambhyAmunneyA AbhyAmaprAdhAnyAdanuktatvenAbhyAM kizcinyUnataraguNA vaacyaaH| uktazca suzrute-ebhirguNaihIMnatarAMzca kizcid vidyAdayavebhyo'tiyavAna vizeSairiti // 8 // gnggaadhrH-godhuummaah-sndhaankRdityaadi| godhUmaH sandhAnakRda bhagnAnAM sNshlesskRt| vAtaharaH prabhAvAt / svAduzItalakhAcca pAke ca mdhurH| tasmAjjIva nazca haNazca dRSyazca / sthairayakaraH sthiraguNavAt / godhUmavizeSANAJca guNAnAha -naandiimukhiityaadi| godhUmavizepo dve nAndIsukhI-madhulike madhure snigdha. zItale bhvtH| suzru te tu kudhAnyamadhye paThikhA sAmAnyata uktAH ---uSNAH kaSAyamadhurA rukSAH kaTu vipaakinH| zleSmanA baddhaniSyandA vAtapittaprakopaNAH // iti| tato virodhaH parihArthaH kudhAnyavizeSau hite neme dve godhUmaprakaraNe paThitakhAditi / varga samApayati -ityymityaadi| pUvo vageH zUkadhAnyavargaH samApyate / / 9 / / iti zUkadhAnyavargaH / / tena bhatrApya gururiti mantavyam, balyaJca srotaHzuddhikaratvAt prabhAvAda vaa| asya ca zItamadhurakaSAyatvenAnuktamapi pittahantRtvaM labhyata eva, tena suzrute-"kaphapittahantA" ityuktamupapannam // 8 // cakrapANiH-godhUmasya svAdazItasrigdhAdiguNopayogAt zleSmakartRtvaM bhavatyeva, ata eva suzrute-"zleSmakaraH" ityuktam / yata tu vasante kaphapradhAne yavagodhUmabhojanam ityukta, tat purANagodhUmAbhiprAyeNa ; purANazca godhUmaH karpha na karotItyuktameva "prAyaH zleSmalaM madhuram" ityAdinA grnthenaatraivaadhyaaye| nAndImukhI yavikA, madhulI godhuumbhedH| ityayamatra 'iti' prakArArthaH / For Private and Personal Use Only Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1005 kaSAyamadhuro rukSaH zItaH pAke kaTulaghuH / zleSmapittaprazamano mudgaH sUpyottamo mataH // vRSyaH paraM vAtaharaH snigdhoSNamadhuro guruH / balyo bahumalaH puMstvaM mASaH zIghra dadAti ca // gaGgAdharaH-kramikavAt zamIdhAnyavarga ucyate / sUpayoniH zamIdhAnyamucyate / tatra prAdhAnyAdAdo mudgaguNAnAha--kaSAyamadhura ityaadi| mUpyottamo mudgaH kaSAyamadhuro rase vIrya rukSo laghuzca zItazca / pAke kaTuH prabhAvAt / zleSmapittaprazamanazca tasmAdraktaprazamanazca / sUpasyAyaM muupyH| suzrute tu-mudgavanamudgakalAyamukuSTakamamUramaGgalyacaNakasatonatripuTakaharevAr3hakIprabhRtayo vaidlaaH| kaSAyamadhurAH zItAH kaTupAkA mrutkraaH| baddhamUtrapurIpAzca pittazleSmaharAstathA // nAtyartha vAtalAsteSu muddA dRSTiprasAdanAH / pradhAnA haritAstatra vanyA mudrasamAH smRtA // iti| anyatra ca -kRSNamudgA mahAmudgA gauraha ritpiitkaaH| zvetA raktAzca nirdiSTA laghavaH pUrvapUrvataH // iti| evaMguNavizeSA api mudga jAtitaH kizcidbha do nAdriyate kushlaiH| tasmAnmudgasAmAnyaguNA ihoktA na vishessaannaam| - vRSya ityaadi| paramutkRSTaM vRSyo mApastasmAt pusvaM zIghra dadAti / paramutkRSTaM vAtaharazca nigyoSNamadhuravAt guruvAcca / balyazca tasmAt / bahumalazca prabhAvAt / suzru te ca-"mApo gurubhinnapurIpamUtraH snigdhoHNavRSyo madhuro'nilaghnaH / santapaNastanyakaro vizepAda valapradaH zukrakaphAvahazca" // iti / zukraddhivirekakRditi kshcidaah| paraM vRSya ityuktyA zukra tiddhikaradRSyavaM mApasyoktam / vRSyaM hi triviSamuktaM tatrAntare---zukrasa tikaraM kiJcit kiJcicchukravivarddhanam / sa tivRddhikaraM kizcit trividhaM vRSyamucyate // iti / / samApta iti vaktavye samApyata iti yat karoti, tena jJApayati-yat bahudavyatvAnnArya samApto guNaH, kintu yathAkathaJcit prasiddhaguNakathanena samApyate ; evamanyatrApi paSTho varga: samApyata ityAdI vyAkhyeyam // 5 // iti shuukdhaanyvrgH|| cakrapANiH-dhAnyatvena zamIdhAnyavarga nirUpayitavye pradhAnatvAt mudgo nirucyate, sUpyaM sUpayogyaM zamIdhAnyaM, tatrottamaH suupyottmH| vRSya ityAdimASaguNe, snigdhoSNamadhuratvAdiguNayogAdeva vAtaharatve labdhe punastadabhidhAnaM vizeSavAtahantRtvapratipAdanArtham ; evamanyatrApyevaMjAtIye vyAkhyeyam, puMsvaM zukra, zIghramitivacanena zukratikaravalakSaNamapi vRSyatvaM mApasya For Private and Personal Use Only Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| [bhannapAnavidhiH rAjamASaH saro rucyaH kaphazukrAmlapittakRt / tat svAdurvAtalo rukSaH kaSAyo vizado guruH // uSNAH kaSAyAH pAke'mlAH kphshukraanilaaphaaH| kulatthA grAhiNaH kAsa-hikAzvAsArzasAM hitaaH|| madhurA madhurAH pAke grAhiNo rukSazItalAH / mukuSTakAH prazasyanne raktapittavAdiSu // mASajAtyA rAjamASaguNamAha-rAjamASo varavaTIti loke'lasAtrAbhidhAnAntaram / saraH sArakaH / gurusvAdukhe'pi rukSavizadavIAdvAtalaH / dvaM hi vIyye guruvIvyavirodhinI blvtii| svaadukssaaykhaanmdhurpaakH| svalpa itrmdhurdrvyaapekssyaa| suzru te tu-kapAyabhAvAnna purIpabhedI na mUtralo naiva kaphasya hartA / vAdavipAke madhuro'lasAntraH santarpaNaH stanyarucipradazca / AraNyamApA guNataH pradiSTA rukSAH kapAyAzca vidAhinazca / iti / alasAtro raajmaapH| uSNA ityAdi-kulatthA uSNAH kapAyarasAH pAke amlAH prabhAvAt / kaphazukrAnilApahAH / grAhiNaH / kaasaadihitaaH| suzra te tu-uSNaH kulattho rasataH kapAyaH kaTurvipAke kphmaarutghnH| zukrAzmarIgulmanimUdanazca saMgrAhakaH piinskaashaarii|| AnAha mejhonudakIlahikA-zvAsApahaH zoNitapittakRcca / kaphasya hantA nayanAmayano vizeSato vanyakulattha uktaH // iti / / madhurA ityAdi / mukuSTakAH kRSNamuddA na tu vnmudraaH| suzrute pradhAnA haritAstatra vanyA mudgasamAH smRtaaH| mukuTakAH krimikarA iti pRthak paatthaat| mukuSTakA rasapAkayormadhurA api prabhAvAdvIpyato rukssshiitlaaH| tasmAda grAhiNaH / raktapittAdiSu tasmAcchasyante / darzayati, zukrasutikaraNaJca vRSyazabdenocyata eva, vacanaM hi...-"zukrasutikaraM kiJcit kiJcicchukavivarddhanam / srutivRddhikaraM kiJcit trividhaM vRpyamucyate // tadevaM sampUrNavRSyatvaM mApe boddhavyam / rAjamApaguNakathane tatsvAduriti mASavat svAdaH, kiMvA, rukSazcetyAdi paatthaantrm| uSNa ityAdinA kulatthaguNaH, kulatthazca zuklakRSNacitralohitabhedena caturvidho bhavati, tathA grAmyavanyabhedena ca dvividho'pi, ata eva tankhAntare-vanyakulatthastavacca vizepAt netraroganud' ityuktam / For Private and Personal Use Only Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / caNakAzca masUgazca khaNDikAH sahareNavaH / laghavaH zItamadhurAH sakapAyA virukSaNAH // pittazleSmaNi zasyante sUpevAlepaneSu ca / teSAM masUraH saMgrAhI kalAyo vAtalaH paraH // snigdhoSalo madhurastiktaH kaSAyaH kaTukastilaH / svacyaH kezyazca valyazca vAtanaH kaphapittakRt // caNakA ityAdi-khaNDIkA vatu lklaayaa| hareNavazca vattu lakalAyabhedA na tu stiinH| sa ca battulakalAyavizeSo na tu triputtklaayH| suzru te satInaharepyoH pRthkpaatthaat| tadayathA-vAtalAH zItamadhurAH sakapAyA virukSaNAH / kaphazoNitapittanAzcaNakAH puNsvnaashnaaH|| hareNavaH satInAzca vize yA baddhavaccesaH / sUpeSvAlepaneSu ca zasyante, AlepaneSu vrnnaadiinaamiti| caNakAdInAM madhye mamUrakalAyayo vizeSamAha --teSAmityAdi / teSAM caNakakhaNDIkamamUrahareNUnAM madhye mamuraH saMgrAhI, kalAyaH khaNDIko vAtalaH prH| suzra te ca -kapAyA madhurAH zItAH kaTupAkA marutkarAH / vaddhabhUtrapurISAzca pittazleSmaharA. stathA // madgAdisAmAnyaguNAstatra vizeSaguNAH / vipAke mathurAH proktA mamUrA bddhvccesH| mukuTakAH kriSikarAH kalAyAH prcuraanilaaH| Ar3hakI kaphapittannI naativaatprkopnnii|| iti / zamIdhAnyakhAt tilaguNamAha - snigdha ityaadi| tilaH kRSNAdijAtiH / snigyazcoSNazva vIvyAta, rasatastu mayaratiktakaSAyakaTukaH / khacyasvace hitaH, kezAya hito valAya hitazca prabhAvAt / tiktakaSAyakaTukave'pi snigdhossnnviiryaadvaatghnH| tathAve'pi prabhAvAn pittakaphakRt / snigdhena kaphakaravavaduSNavena kaphanakhApattyAstathopNavena pittakaravakt snigdhakhena. pittaghna khApatyAzca / suzra te tu-iSatakaSAyo madhuraH satiktaH saMgrAhakaH pittakara. stthossnnH| tilo vipAke madhuro baliSThaH snigdho vraNAlepana eva pthyH|| mukuTako moTha iti khyAtaH ; caNaka: prasiddhaH ; khaNDikA tripuTakalAyaH, hareNuvAlakalAyaH / kalAyo vAtala iti triputtklaayH| tilaguNo yadyapi vizeSeNa noktaH, tathApi pradhAne kRSNatile zeyaH, ukta hi suzrute-"tileSu sarveSvasita: pradhAno, madhyaH sito hInatarAstato'nye" iti / For Private and Personal Use Only Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1008 crk-sNhitaa| [annapAnavidhi: madhurAH zItalA guLyoM valanyo rukSaNAtmikAH / sasnehA balibhirbhakSyA vividhAH zimbijAtayaH // zimbI rukSA kaSAyA ca kosstthvaatprkopnii| na ca vRpyA na cakSuNyA viSTamya ca vipacyate // Ar3hako kaphapittantrI vAtalA kaphavAtanut / avalgujaH sair3agajo niSpAvo vaatpittlaaH|| kAkANDomAtmaguptAnAM mASakt phalamAdizet / dvitIyo'yaM zamIdhAnya-vargaH prokto maharSiNA // 10 // iti shmiidhaanyvrgH|2|| danyo'gnimedhAjanano'lpamatraH svacyo'tha kezyo'nilahA gurushc| tileSu sarvapvasitaH pradhAno madhyaH sito hInatarAstathAnye / iti / zamIdhAnyasAcchimbaguNAnAha-madhurA ityaadi| vividhAH zimbijAtayo madhurAzca zItalAzca gubvyazca balanAzca rukSaNAtmikAzca / tAH sasnehAH snehena saMskRtA balavadbhirbhakSyA guruvaac| suzru te ca-rukSaH kaSAyo viSazophazukra. valAzadRSTikSayakRda vidaahii| kaTAvipAke madhurastu zimbaH prabhinna viSmArutapittalazca / / sitAsitAH pInakaraktavarNA bhavanti ye'nekavidhAstu zimbAH / yathAditaste guNataH pradhAnA jhaMyAH kaTUSNA rasapAkayozca // sahAdvayaM mUlakajAzca zimbAH kuzimbavalvIprabhavAstu shimbaaH| jJa yA vipAke madhurA rase ca valapradAH pittanivaheNAzca // vidAhavantazca bhRzaJca rukSA viSTabhya jIryantyanila pradAzca / rucipradAzcaiva sudujjerAzca savya smRtA vaidalikAzca zimbAH // iti / zimbIguNamAha--zimbI vaidalayonimu gAdInAM zimbI apariNatAvasthikI shimbiityucyte| vidAhavantazcetyAdinA proktaaH| zimbakhAdAr3hakIguNamAha --Ar3hakItyAdi / kaphavAtayomilitayonaudinI, naativaatlaa| avalgujaH somraajiishimbH| er3agajasya shimbH| niSpAvaH zimbazca / ete vaatpittlaaH| kaakaannddetyaadi| kAkANDaH kRssnnshimbH| umA atasI, AtmaguptA vividhAH zimbijAtaya iti, kRSNapItarakta zvetakuzimbibhedA ityarthaH / zimbI rukSetyAdi kecit paThanti / Ar3hakI tuvarI, vAtaleti cchedaH ; kaphavAtanudityavalgujair3agajayorvIjasya guNaH / For Private and Personal Use Only Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1006 gokharAzvataroSTrAzva-dvIpisiMharjAnarAH / / vRkavyAghro tarakSuzca batru mArjAramUSikAH // lopAko jambukaH zyeno vAntAdazcApavAyasau / shukshimbaa| eSAM phalaM guNakammebhyAM mASavadAdizet, suzrute tu-mASaiH samAnaM phalamAtmagupta muktaJca kAkANDakalaM tathaiva / uSNAtasI khAdurasAnilanI pittolvaNA syAt kaTakA vipaake| iti| kazcit svatantre kAkANDomAtmaguptayoriti pni| tanna, suzrute kAkANDaphalamityuktyA kAkANDomAzabdamAcakSANasya bhrAntiH sphuTIbhavati / suzra te zimbaprakaraNAt siddhArthasaSepakusumbhazimdhaguNA uktaaH| tadyathA--pAke rase cApi kaTuH pradiSTaH siddhArthakaH shonnitpittkopii| tIkSNoSNarukSaH kaphapArutaghnastathAguNazvAsita. spo'pi| kaTuvipAke kaTakaH kaphano vidAhibhAvAdahitaH kusumbhaH / iti / zukadhAnyazamIdhAnyAnAM navakhAnavakhe prazastyAprazastyAdikamuttarakAlaM vkssyte| varga smaapyti| dvitiiyo'ymityaadi| maharpiNA punavvesunA // 10 // iti shmiidhaanyvrgH|2| krmikkhaanmaaNsvrgmaah---gokhretyaadi| asmiMstantra vyavahArArtha gavAdikurarAntA mRgapakSiNaH prasahya bhakSayantIti prasahAkhyA ucyante / tatra kharo gabhaH / azvataraH khacaraH / dvIpI citravyAghraH, RkSo bhalla kH| ko vyAghravizeSaH, pRhat kukka rsdRshH| pazuhiMsakaH prAyeNa kacinmanuSyaM hinsti| vyAghro vRhdvyaaghrH| tarakSuH prAyeNa mRgabhakSako vyaaghrvishessH| babhra ratilomazaH kukkuraH pavvete bhavati / lopAkaH kSudrazRgAlaH / jambukaH zRgAlaH / vAntAdaH kukkrH| zyenavajjametadantA mRgAH / zyenaH pakSivizeSaH, vAja iti loke zikarApakSIti So bhedo| cAsaH phiGgA iti loke pakSivizeSaH, vAyaso dvividhaH kaakH| niSpAvo vallaH / kAkANDaH zUkarazimbi:, umA atasI, UrgApAThe tasyaivorNA ; zamIdhAnyavarga iti zamI zimbistadantargataM dhAnyam / / 10 / / iti shmiidhaanyvrgH|2|| cakrapANi:--sUpyAnantaraM mAMsasya vyaJjanatve prAdhAnyAt maaNsvrgaabhidhaanm| kharo gaIbhaH, azvataro vegasaraH, ma cAzvAyAM kharAjAtaH ; dvIpI citravyAghraH, RkSo bhala kaH, vRkaH kukka rAnukAro pazuzatruH, tarakSuAvabhedastaraccha iti khyAtaH ; babhra ratilomazaH kuka ra parvatopakaNThe bhavati, kecida bRhannakula mAhuH ; lopAkaH svalpazRgAlo mahAlAGga laH, zyenaH pakSI prasiddhaH, 127 For Private and Personal Use Only Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhannapAnavidhiH crk-sNhitaa| zazanI madhuhA bhAsa-gRdhrolUkakuliGgakAH / dhUmikA kurarazceti prasahA mRgapakSiNaH // 11 // zvetaH zyAmazcitrapRSThaH kAlakaH kAkunImRgaH / kUrcikA cilliTo bheko godhA shllkgnnddko| kadalI nakulaH zvAviditi bhUmizayAH smRtaaH|| 12 // smRmarazcamaraH khar3ago mahiSo gavayo gajaH / nyaGkarvarAhazcAnUpA mRgAH sarve rurustathA // 13 // zazanI pakSibhedo jAr3iriti khyAtaH / madhuhA mahuA nAma pkssibhedH| bhAso matsyabhakSaH cila iti khyAtaH pkssii| kuliGgako vayai iti khyAtaH pakSI haridrAvarNamastako vanacaTakaH / dhUmikA caTakaH / kuraraH kurA pakSI, yastu nakhena viddhA matsyAn jalAduddharati / iti vAntAdavaja zyenAdayaH pakSiNaH / iti prshjaatiH||11|| ___ gaGgAdharaH-zvetAdayo bhUmizayasaMjJAH, bhUmau garauM zarate iti, ucyante vilezayA iti / zvetavarNaH svanAmakhyAtaH / zyAmaH saamaapkssii| citrapRSTaH svanAmakhyAtaH, dezavizeSe khyAtaH / kAlakaH kSudracaTakaH / kAkunImRgaH kAunimRgaH / kUcceikA / ciyAmatsyaH / cilliTo loke ciyAr3a iti| zallakaH sejAr3a iti loke / gaNDakaH svrnngodhaa| kadalI kdliihhH| nakulaH / zvAvica zallakimabhedaH vRhadasejjar3a iti / ityete bhUmizayA vilezayAH guhaashyaashciicynte| iti bhuushyvrgH||12|| gaGgAdharaH-samara ityaadi| sRmarAdirurupayyantA mRgA AnapAH, anUpadeze carantIti AnUpasaMjJA bhavanti / tatra sRmaraH mahAzUkaraH, camaraH kezavallAGkalaH, vAntAdaH kukkaraH, cAsaH ( cApaH ) kanakavAyasa iti khyAtaH, zazanI pAJjiriti khyAtA, bhAso bhasmavarNapakSI, zikhAvAn prasahAdaH, kuliGgaH kAlacaTakaH // 11 // cakrapANiH--kAkunImRgo mAluyAsarpa iti khyAtaH, tasya zveta ityAdayazcatvAro bhedAH ; kurcIkA saGka,caH ; cilliTazciyAraH, zalako mahAzalakaH, zala iti khyAtaH ; gaNDako godhAbhedaH, kadalI kadalIhaTTa iti khyAtaH, zvAvit sejaka iti svAtaH // 12 // cakrapANiH-sRmaro mahAzUkaraH, camaraH kezamRtyuH, khaGgo gaNDakaH, gavayo gavAkAraH, nyakuhariNaH, rururbahuzRGgo hariNaH / / 13 // For Private and Personal Use Only Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / kUrmaH karkaTako matsyaH zizumArastimiGgilaH / zuktizaGghodrakumbhIra - culukIma karAdayaH / iti vArizayAH proktAH - // 14 // - vakSyante vAricAriNaH / haMsaH krauJca balAkA ca vakaH kAraNDavaH plavaH // zagarI puSkarAzca kezarI mANatuNDikaH / mRNAlakaNTho madaguzca kAdabhyaH kAkatuNDakaH // 1011 hariNaH / ruruhuzRGgo hariNaH / khar3ago gaNDAraH, gavayo gosadRzaH pazuH, nyaGka he iti sarvve mRgA AnUpAH / ityAnupavargaH / / 13 / / gaGgAdharaH - kUm ityAdi / kUmrmmAdayo vAriNi jAyante zerata iti vArizayA ucyante / tatra dvidhitrividho vA kamakSudrakapaThakacchapabhedAt / karkaTakaH kaTaH / matsyo rohitAdiH / timiGgilaH svanAmakhyAtaH samudrajaH / zuktizaGkhau prasiddhau / udra udavir3AlaH prAyo matsyabhuk / culukI gRhacchizumAraH / AdinA grAhAdayaH / iti vArizayAH proktAH / iti vArizayavargaH // 14 // gaGgAdharaH-- atha vAricAriNo vakSyante -- haMsa ityAdi / haMsAdayaH khagA vAriNi carantIti vAricAriNo vAricarasaMjJA bhavanti / tatra haMso rAjahaMsAdicaturvvidhaH / krauJco nAma vRhadvakaH kauca iti khyAtaH / balAkA kANavakI / vakaH zetavakaH / kAraNDavaH pAnIyakaur3a iti khyAtaH / putro bheyApakSI / zarArI pakSI prasiddhaH / puSkarArI nArAlIpakSI / kezarI dIrghAlIti loke pakSI / mAtuNDikaH mAtuNDI pakSI / mRNAlaca madguzca pAnIyakaur3I prakArapakSivizeSaH / For Private and Personal Use Only cakrapANiH- zizumAro gotuNDanakraH, timiGgilaH sAmudro mahAmatsyaH, zuktirmuktAprabhavo jantuH, udro jalaviddAlaH, kumbhIro ghaTikAvAn, culukI zuzu iti khyAtaH / zizumArAdInAM matsyena grahaNe prApte vizeSavyavahArAtha punarabhidhAnam // 14 // cakrapANiH - haMsazcaturvvidho'pi rAjahaMsAdirgrAhyaH krauJcaH koJca iti khyAtaH, vakaH pANDurapakSaH, balAkA zuklA, kAraNDavaH kAkavakaH, plavaH svanAmaprasiddhaH zarAriH zarAlIti loke, mahU : Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / annapAnavidhiH 1012 crk-sNhitaa| utkrozaH puNDarIkAkSo meghraavo'mbukukkuttii| ArA nandImukhI vATI sumukhAH sahacAriNaH // rohiNI kAmakAlo ca sAraso rktshiirsskH| cakravAkastathA cAnye khagAH santyambucAriNaH // 15 // pRSataH zarabho rAmaH zvadaMSTro mRgamAtRkaH / zazoraNau kuraGgazca gokarNaH kokArakaH // cAruSko hariNaNau ca sambaraH kAlapucchakaH / RSyazca varapotazca vijJa yA jAGgalA mRgAH // 16 // kAdambastAdRzapakSI / kAkatuNDakaH shvetpaaniiykaudd'ii| utkroza uccaHkrozakRt, vRhacila iti loke / puNDarIkAkSaH puNDariyApakSibhedaH / megharAvo meghnaadpkssii| ambukukka TI jlkukkuttH| ArA pakSivizeSaH svnaamkhyaatH| nandImukhI vATI ca pakSibhedo khnaamkhyaato| sumukhAH sahacAriNazca rohiNI ca kAma kAlI ca pakSibhedA dezavizeSe tttnnaamaanH| sArasaH prasiddhaH / raktazIrSakaH / cakravAkaprakAraH cakravAkaH prsiddhH| tathAnye kaddamakhacAdayaH / iti vAricarapakSivagaH // 15 // gaGgAdharaH-- pRSata ityAdi / pRSadAdayo mRgA jAGgalasaMjJA bhavanti / natra pRSat hariNavizeSaH / zarabha ussttrprmaannmhaashRnggpshubhedH| rAmo himAlaye mahAmRgaH / zvadaMSTraH caturdaSTraH kAttikapure prsiddhmRgH| mRgamAtRkaH pRthadaragavAkRti vRhddhrinnH| zazaH prasiddhaH / uraNaH zazakavizeSaH / kuraGgo hariNavizeSaH / gokaNaH gombAhariNaH / koTakArazca cAruSkazca hariNazca hariNabhedAH / pAnIyakAkA, kAdambaH kalahaMsaH, kAkatuNDakaH zvetakAraNDavaH, utkrozaH kurala iti khyAtaH, puNDarIkAkSa: puNDaraH , mevarAvo meghanAdaH, megharAvazcAtaka ityanye, tanna, tasya vAricaratyAbhAvAt ; ambukukka TI jalakukkuTI, ArA svanAmakhyAnA, nandImuvI patrATI sArasaH prasiddhaH, raktazIrSaka: sArasabhedo lohitazirAH ; ambucAriNa iti jale plavanta ityarthaH // 15 // cakrapANiH-pRpatazcitrahariNaH ; zarabho'yapAda uSTrapramANo mahAzRGgaH pRSThagatacatuppAdaH kAzmIre prasiddhaH, rAmaH himAlaye mahAmRgaH, zvadaMSTrA caturdaSTA kArtikapure prasiddhaH, mRgamAtRkA svarupA pRthUdarA hariNajAtiH, kuraGgo hariNabhedaH, gokarNo gomukhahariNavizeSaH, hariNastAmravarNaH, For Private and Personal Use Only Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1013 lAvo vIrakaz cava vArtIkaH sakapiJjalaH / cakorazvopacakrazca kukkubho raktavartakaH OM / lAvAdyA viSkirArote----............---- // 17 // .......... bakSyante vrtkaadyH| vartako vartikA caiva vahIM tittirikukkuTau // kngkshaarpdendraabh-goniigirivrtkaaH| krakage'vakarazcaiva + vArar3Azceti vikirAH // 18 // eNaH kRssnnsaarH| sambaraH kAlapucchakaH RSyazca varapotazca hariNabhedAH / muzrute zazo vilezayalenokto guNabhedArthaH / iti jAGgalamRgavargaH // 16 // gaGgAdharaH--jAGgalapakSiNAM saMjJAntaramAha -- lAra ityaadi| lAvAyA ete viSkirA viSkirasaMjJA vikIrya bhakSayantIti / viSkirA dvividhAH guNavizeSArtha bhidyante / lAvAdyAzca vartakAdayazca / tatraite lAvAdyAH / lArazca vIrakazcetyA. dayo rktvnekaantaaH| tatra lAkaH prasiddhaH vatIraH kapiJjalavizeSaH / vAtIkazva kpinyjlbhedH| kapiJjalaH zvetatittiriH / cakoraH prasiddhaH / upckrshckorvishessH| kukkubhaH kukuyaa| raktavartakaH raktavarNavaTera ini loke| ityene lAvAdyA vikirA uktAH // 17 // gaGgAdharaH - varttakAdayo viSkirA ata Urddha vakSyante / tdythaa| vartaka ityAdi / vartako vaTeraH pakSI / vattikA kSudravaTeraH ! bahIM mayUraH / tittiriruktAdbhinnaH tittiriH| kukkuTo banyatha graamyshc| kaGkaH ko ka iti loke / zArapadaindrAbho mallakaGkaH / gonahI dAGgakaGgaH / girivattekaH pavvetasthavaTeraH / eNaH kRSNasAraH, abhyo nIlANDo hariNaH, cAruSkAdayo'pi hariNabhedA ev| zazastu suzrute vilezayeSu paThitaH, tad guNAntarArtham // 16 // cakrapANiH- lAvaH prasiddhaH, vIraH kapiJjalabhedaH, kapiJjalo gauratittiriH, vArtIkazcaTakabhedaH saGghAtacArI, upacakrazcakorabhedaH, kukka bhaH prasiddhaH, raktavarNaka iti kukkubhavizeSaNam, tena sthUlakukka To gRhyate // 17 // cakrapANiH-- vattaMka: vahI khyAtA, vattikA svalpapramANajAtyantarameva ; kecit tu varttakastriyaM vartikA vadanti, asyAzca grahaNaM strIliGgabhedo'pi vizeSalAdhavapratiSedhArtham, anyathA, strItvena * raktavarNaka iti paatthaantrm| .. vikarazcaiveti vA pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1014 crk-sNhitaa| [annapAnavidhiH zatapatro bhRGgArAjaH koyaSTirjIvajIvakaH / kairAtaH kokilo'tyUho gopaputraH priyaanujH|| lahAla?Sako vajrarvaTahA DiNDimAnakaH / jaTI dundubhidhAGkora-lauhapRSThakuliGgakAH // kapotazukasAraGgAzciraTIkaGka yssttikaaH| zArikAH kalaviGkazca caTako'GgAracUr3akaH / pArAvataH pAnavika ityuktAH pratudA dvijAH // 16 // krakaraH kayera iti loke| abakaraH krkrbhedH| vAraDAzca krkrvishessaaH| iti vattaMkAdayo viSkirasaMjJA bhavanti // 18 // ___ gnggaadhrH-shtptretyaadi| zatapatrAdayaH pAnavikAntA dvijAH pratudasaMzA bhavanti / tatra zatapatraH kaasstthkutthaarikH| bhRGgarAjaH prasiddhaH shukpkssismvrnnaakRtiH| koyaSTiH koruk iti khyaatH| jIvajIvakaH, viSadarzane mRtyuH / kairAtakaH kokilabhedaH / kokilaH prasiddhaH / atyUhaH DAukaH / gopaputraH svanAmakhyAtaH / priyAnujo dezabhede khyaatH| laTTA laTApakSIti khyAtaH / laTTaSakaH lATaSA pakSIti khyaatH| babhraH pingglpkssii| vaTahA vaDahA pkssii| DiNDimAnakaH svnaamkhyaatH| jaTI jdd'aapkssii| dundubhidhAkoraH dudhuyaapkssii| lauhapRSThazca kulinggbhedH| kuliGgakaH vAyai iti loke / kapoto ghughuH| zukaH prasiddhaH / sAraGgazcAtakaH / ciraTI ciTAi pkssii| kaGka: kAun pkssii| yaSTikA yAiTa pkssii| zArikA zAlika-bhayanA-gAGgazAlikabhedAt trividhaa| kalaviko gRhacaTakaH / caTako vanacaTakaH / aGgAracUr3akaH valbula iti loke / pArAvataH kpotH| pAnavikaH kapotabheda iti / pratudya bhakSayantIti pratudasaMjJA dvijAH pakSiNaH uktAH / iti pratudavargaH // 19 // vartikAd vartikAyA lAghavaM syAd ; vahIM mayUraH ; zArapadendrAbho mallakaGkaH, gonoM ghor3Akaka iti khyAtaH, krakaraH prsiddhH| lAvAdivartikAdigaNadvayakathanaM guNabhedArtham // 18 // cakrapANiH--zatapatraH kATakukka TakaH, bhRGgarAjaH prasiddho bhramaravarNaH, kodhiH kor3A iti khyAtaH, jIvaJjIvako viSadarzanamRtyuH, atyUho DAhukaH, dAtyUha iti prasiddhaH pAThaH, laTA pheJcAko raktapuSchAdhobhAgaH, laTTaSako'pi tadbhadaH, DiNDimAnaka DiNDimavatkaTadhvaniH, kuliGga iti vana For Private and Personal Use Only Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 272 adhyAyaH] sUtrasthAnam / 1015 prasahya bhakSayantyete prasahAstena saMjJitAH / bhUzayA vilazAyitvAdAnapAnUpasaMzrayAt // jale nivAsAjalajA jalecaryyAjalecarAH / sthalajA jAgalAH proktA mRgA jaGgalacAriNaH // vikIyya viSkirAzcaiva pratuya prtudaastthaa| yoniraSTavidhA tveSAM mAMsAnAM parikIrtitA // 20 // gaGgAdharaH-atha yathaiSAM prasahAdisaMjJA kRtA, tdaah-prshotyaadi| prasahya haThAdAdAya bhakSayantIti gavAdayastena prasahya bhakSaNena prasahAH sNshitaaH|| 1 // bhUzayA vile zAyikhAditi bhuvi gate zayitu zIlameSAmiti vilazAyikhaM tasmAcchAgAdayo bhUzayAH sNshitaaH||2|| aanuupo'nuupsNshryaat| anUpo jalasamIpadezastatra saMzrayAcaraNasthityAdikaraNAt mRmarAdirAnUpaH sNjnyitH||3|| jale nivAsAjalajA iti, jale jAtA nivasantIti kUdiyo vArijA vArizayAH sNshitaaH||4|| jale cAjalacarA iti / sthale jAtA eva jale carantIti jale caraNazIlakhAt haMsAdayo jalecarA vAricAriNaH saMzitAH // 5 // sthalajA jAGgalAH proktA iti| sthale jAyante iti jAGgalasaMzitAH pRSadAdayaH proktAH, yataste mRgA jaGgalacAriNaH jaGgale caranti // 6 // vikIyya viSkirAzcaiveti / maNDUkaplutyA bhkssyntiitynuvrtte| vikIpa caJcucaraNAbhyAM vikSipya ye bhakSayantIti te lAvAdayo vattakAdayazca viSkirAH sNshitaaH| varNAgamAdviSkireti ruupsiddhiH||7 pratadya pratudAstatheti bhkssyntiitynuyttyaa| pratudya bahudhA caJcucaraNAbhyAma abhihatya ye bhakSayanti te zatapatrAdayastena pratudAH sNshitaaH||8|| iti teSAM gavAdInAM mAMsAnAmaSTavidhA prasahAdibhedena yoniH prikiirtitaa| suzrute tu maaNsvgeshvopdissttH| tadyathA-jalezayA AnUpA grAmyAH kravyabhuja ekazaphA caTakAkAraH pItamastakaH vAai iti loke, kalaviko grAmyacaTakA, caTakastu devakulacaTakaH svalpapramANaH / yAnyatrAnuktAnyaprasiddhAni tAni tadviyopadezAntaribhyo jJeyAni // 19 // cakrapANiH-prasahAdisaMjJAniruktyA lakSaNamAha-prasahyoti haThAt, AnUpAnUpasaMzrayAditi pUrvatrAsiddha vidheranityatvAdAnUpAnUpa ityatra lopasya siddhatvenaiva saMhitA jnyeyaa| jalecaditi jalavAsinAmeva haMsAdInAM jale caraNamAtratvaM boddhvym| sthalajA ityuktargajAdiSvapi sthala For Private and Personal Use Only Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1016 crk-sNhitaa| ( amapAnavidhiH jAGgalAzceti SaNmAMsavargAH, teSAM vargANAmuttarottara prdhaantmaaH| te punaH dvividhAH-jAGgalA aanuupaashceti| tatra jAGgalavago'STavidhaH, tadyathA-jaGghAlA viSkirAH pratudA guhAzayAH prasahAH paNemRgA vilezayA grAmyAzceti / teSAM jaGghAlaviSkirI pradhAnatamo,. tatraiNahariNayakuraGgakarAlakRtamAlazarabhazvadaMSTrApRSatacAruSkaramRgamAtRkAprabhRtayo jAlA mRgaaH||1|| lAvatittirikapiJjalavIravattikAvattekanaptRkAvAtIka cakora-kalaviGka-mayarakrakaropacakraka-kukkuTasAraGgazatapatrakakutittirikurarAhUkayavalakaprabhRtayo jAGgalA viSkirAH // 2 // kapotapArAvata-bhRGgarAja--parabhRta-koyaSTikakuliGga--gRhakuliGga gokSor3aka DiNDi-. mAnakazatapatraka-mAtRnindakabhedAzizukAsArikAabalgulIgirizAlaMkAlasugRhI. khaJjarITakahArItadAtyUhaprabhRtayaH prtudaaH||3|| siMhavyAghraTakataraSTakSadvIpimArjAra zRgAlamRgeAruka prabhRtayo guhAzayAH // 4 // kAkakakakuraracApabhAsa-zazaghAtyulUkacillizyenagRdhraprabhRtayaH prasahAH // 5 // madagumUSikakSazAyikA'vakuzapUtighAsavAnaraprabhRtayaH paNemRgAH // 6 // zvAvicchallakagodhA-zaza-vRSadaMza lopAka-lomaza-karNakadalI-mRgapriyakAjagarasarpamUSikanakulamahAbabhra prabhRtayo vileshyaaH||7|| azvAzvataragokharoSTravastorabhramedApucchakaprabhRtayo graamyaaH||8|| jAGgalAnAmevamaSTayAbhedakathanaM vagezo guNabhedopadezArtham / tad yathA-jaGghAlA mRgAH kaSAyA madhurA laghavo vAtapittaharAH tIkSNA yA vastizodhanAzca // 1 // viSkirA laghavaH zItamadhurAH kaSAyA doSopazamanAtha // 2 // pratudAH, kaSAyamadhurA rukSAH phalAhArA mrutkraaH| pittazleSmaharAH zItA bddhmuutraalpvrcsH||3|| guhAzayAH, madhurA guravaH snigdhA balyA maarutnaashnaaH| uSNavIyyo hitA nityaM netraguhya vikAriNAm // 4 // prasahAH, ete siMhAdibhiH sarve samAnA vaaysaadyH| rasavIyya vipAkeSu vizeSAcchoSiNe hitAH // 5 // parNamRgAH, madhurA guravo vRSyAzcakSaSyAH zoSiNe hitAH / sRSTamUtrapurISAzca kaasaasheHshvaasnaashnaaH||6|| vilezayAH, vargoM mUtraM saMhataM kuyyu rete, vIyye coSNAH pUrvavat svAdupAkAH / vAtaM hanyuH zleSmapittazca kuyyuH, snigdhAH kAsazvAsakAryApahAca // 7 // grAmyA vAtaharAH sarve ,haNAH kphpittlaaH| madhurA rasapAkAbhyAM dIpanA valavarddhanAH // 8 // iti / ityaSTavidhA jaangglaaH| AnUpAstu paJcavidhA uktAH, jAteSu prasaktiH syAdityAha-jAGgalacAriNa iti| vikIryetyantra bhakSayantIti shessH| evaM pratutyatra api, pratudyoti bahudhA'bhihatya // 20 // HTHHTHH For Private and Personal Use Only Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / prasahA bhUzayAnUpa-vArijA vAricAriNaH / gurUpaNasnigdhamadhurA blopcyvrddhnaaH|| vRSyAH paraM vAtaharAH kphpittvivrddhnaaH| hitA vyAyAmanityebhyo narA dIptAgnayazca ye|| . prasahAnAM vizeSeNa mAMsaM mAMsAzinAM bhiSak / jIrNArthIgrahaNIdoSa-zoSArtAnAM prayojayet // 21 // tada yathA-AnUpavargastu pnycvidhH| tadyathA-kUlacarAH plavAH kozasthAH pAdino mtsyaashceti| tatra gajagavayamahiSarurucamarasRmararohitavarAhakhar3agigokarNakAlapucchakondranyaGkaraNyagavayaprabhRtayaH kuulcraaH| 0 / vAtapittaharA vRSyA madhurA rasapAkayoH / zItalA balinaH snigdhA mUtralAH kphvrddhnaaH||1|| haMsasArasakrozcacakravAka-kurarakAdambakAraNDavajIvaJjIvakavakabalAkA-puNDarIkaplavazarArInandImukhImadagutkrozakAcAkSamallikAkSazuklAkSaSuSkarazAyikAkonAlakAmbukukkuTikAmegharAvazvetacaraNaprabhRtayaH plavAH saMghAtacAriNaH / / / raktapittaharAH zItAH snigdhA vRSyA mrujjitH| sRSTamUtrapurISAzca madhurA rasapAkayoH // 2 // zaGkhazaGkhanakhazuktizambakamallakaprabhRtayaH kozasthAH // 3 // kUmmakumbhIrakakeTakakRSNakarkaTakazizumAraprabhRtayaH pAdinaH / / zammodayaH svAdu-rasapAkA marunnudaH / zItAH snigdhA hitAH pitte baccesyAH shlessmpittlaaH||4|| matsyA vkssynte| ityevaMguNazeSakathanAthaM gaNaza eva sAmAnyena vizeSatastu punrupdekssyte| iti / asmiMstu tantre prasahabhUzayajAGgalaviSkirapratudavargabhedenoktAste suzrute jAGgalakhasAmAnyAdaSTadhA vizeSAduktA jAGgalAdibhedena / ye cAsmiMstantre AnUpa vArizayavAricaravargA uktAste suzrute AnapakhasAmAnyAt paJca vizeSAH kUla. carAdikhasAmAnyenoktA iti na virodhH| tattatsAmAnyenaitatsAmAnyena ye kecid guNakammabhedAste ca yatkiJcidvai lakSaNyAnnAdriyante kuzalaH // 20 // gaGgAdharaH-tathA cASTayonInAM vargazo guNakaNyiAha-prasahA ityaadi| prasahAdayaH paJca vrgaaH| gurUSNasnigdhamadhurA blopcyvddhenaaH| vRSyAzca paramutkRSTaM vAtaharAH, kaphapittavivaDhenAzca / vyAyAmanityebhyo hitAH, ye ca narA dIptAgnayastebhyo'pi hitaaH| iti paJcavargasAmAnyaguNakarmANi / cakrapANi:--prasahA dvividhA mAMsAdA vyAghrazyenAdayaH, tathA amAMsAdAzca gavAdayaH / tena For Private and Personal Use Only Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [bhamapAnavidhiH crk-sNhitaa| lAvAdyo vaiSkiro vargaH pratudA jAGgalA mRgaaH| laghavaH zItamadhurAH sakaSAyA hitA nRNAm / pittottare vAtamadhye sannipAte kaphAnuge // 22 // viSkirA varttakAdyAstu prasahAlpAntarA guNaiH // nAtizItagurusnigdhaM mAMsamAjamadoSalam / zarIradhAtusAmAnyAdanabhiSyandi vRhaNam // mAMsaM madhurazItatvAd guru vRhaNamAvikam / vishesststvaah-prshaanaamityaadi| mAMsAzinAM prasahAnAM dvIpisiMhakavyAghrAdInAM mAMsaM bhiSak jIrNAzaugrahaNIdoSazoSArtAnAM vizeSeNa prayojayet // 21 // gaGgAdharaH-lAvAdya ityaadi| lAvAyo vaiSkirI vargo na tu vartakAdiH / pratudAzca jAGgalAzca mRgAH sarve laghavaH zItAzca madhurAzca sakaSAyAH pittottare vAtamadhye kaphAnuge sannipAte nRNAM hitaaH||22|| ___ gaGgAdharaH-viSkirA ityaadi| vattakAdyAstu viSkirAH prasahAlpAntarA guNairalpabhedAH / gurUSNetyAdibhiruktaH prasahasya guNaiH kishcidlpgunnaaH| aSTAnAM vargANAM guNAnuktvA cchAgaguNAnAha-nAtItyAdi / Aja mAMsaM nAtizItaM nAtiguru nAtisnigdhamadoSalazca / nRNAM zarIradhAtubhiH saha sAmAnyAd guNasAmAnyAdanabhiSyandi ca hnnshc| suzrute tu-nAtizIto guruH snigdho mandapittakaphaH smRtaH / chagalasvanabhiSyandI teSAM pInasanAzanaH / / iti / teSAM grAmyANAM mdhye| mandapittakaphave'pi dopalakhavyAghAto neSyate / prazastadoSaM lAti ityarthAt / ___ mAMsamityAdi / AvikaM mAMsaM madhurazItakhAt guru haNamiti / suzra te'pi coktam-haNaM mAMsamaurabhraM pittazleSmAvahaM guru / medaHpucchodbhavaM vRSyamaurabhrAmAMsAdAnAM vishessmaah-prshaanaamityaadi| jIrNatvenAzaHprabhRtInAM cirAnubandhaM darzayati / pratudA ityatra, tathA, jAGgalA ityatra cakAro luptanirdiyaH ; kaphAnuge iti cchedaH // 2 // 22 // cakrapANiH--zarIradhAtusAmAnyAditi manuSyamAMsasamAnatvAt, etena zItagurusnigdhatvena yuktamapyAjamAMsaM zarIradhAtusAmyAt karpha na karotItyuktaM syAt, AvikaM mAMsaM madhurazItatvena For Private and Personal Use Only Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org - 27 adhyAya: ] sUtrasthAnam / yonAvajAvI vyAmizra - gocaratvAdanizcitau // sAmAnyenopadiSTAnAM mAMsAnAM svaguNaiH pRthak // 23 // keSAJcidaguNavaizeSyAda vizeSa upadedayate / gurUNa snigdhamadhurAH svaravarNabalapradAH // vRMhaNAH zukralAcoktA haMsA mArutanAzanAH / darzanazrotramedhAgni vayovarNasvarAyuSAm / vaha hitatamo balyo vAtaghno mAMsazukralaH // sadRzaM guNaiH / iti / medaHpuccha meSavizeSaH, pucche yasya sthUlamAMsapiNDaM varttate / iti / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only 1016 nanvaSTavidhayonivyatiriktAvetAvajAvI kiM bhavata iti ? tatrAha - thonAvityAdi / dvA vajAvI vyAmizragocaratvAd grAmyAraNyacaraNazIlakhAda yonAnizcitau na grAmyau na jAGgalA ityataH pRthagaSTabhya uktau 1 nanvaSTRyonInAM gaNazaH sAmAnyenoktA guNA eva kiM santi na vizeSeNeti ? ata Aha-- sAmAnyenetyAdi // 23 // gaGgAdharaH - kepAJcinna tu savrveSAM guNairvvizeSa upadekSyate / tatrAdau vAricarepacyate - guruSNetyAdi / gurUSNasnigdhamadhurA iti bahuvacanAt rAjahaMsamallikadhArttarASTra kSudra haMsabhedena haMsasAmAnyasyaivate guNAH khyApitAH / suzra te'pi gurUSNamadhurasnigdhaH svaravarNebalapradaH / vRMhaNaH zukralasteSAM haMso mArutanAzanaH // iti AnUpavarga saMghAtacAriveSUktam / darzanetyAdi / vattekAdiviSkireSu madhye vahIM darzanAdInAM hitatamaH | pittaharamapi boddhavyam, ata eva zaradvidhAvapyuktam - " urabhrazarabhAnU" iti / raktapittanidAne tu " varAhamahiSa" ityAdinA dravyAntarasaMyuktasyaivAvikamAMsasya raktapittakartRtvaM jJeyam / yonAviti prasahAdyaSTavidhajAtau bhizragocaratvAditi kadAcidAnUpasevanAt kadAcid dhanvasevanAt kadAcidubhayasevanAta, ajAvyoranizcitayonitvamityarthaH ; atra, 'anizcite" iti yonivizeSaNam, kiMbA, ajA ca avI ca ete anizcite; nanu yadyevaM tadA tittirirapi dhanvAnUpasevanAta viSkira gaNe paThanIyaH, naivaM, tittirijAtivizeSasya dhanvAnUpayorniyameva niSevaNAt guNaniyama: pAyryate katum; avyajayostu niyamo'yaM nAsti, yataH, kecidajAvI dhanvamAtracare, keciccAnUpamAtracare, kecicobhayamAtracare; tena tayorniyamagharakRto yonibhedaH karttuM na pArthyate // 23 // cakrapANiH - keSAJciditi vakSyamANamayUrAdInAM guNavaizeSyAditi viziSTaguNazAlitvAt / ; Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1020 www.kobatirth.org caraka saMhitA | - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ annapAnavidhiH snigdhAzroSNAzca vRSyAzca bRMhaNAH kharabodhanAH / balyAH paraM vAtaharAH svedanAzcaraNAyudhAH // gurUSNo madhuro nAti dhanvAnUpaniSevaNAt / tittiriH sa jayecchIghra tridoSAnanilolvaNAn // pittazleSma vikAreSu sarakteSu kapiJjalAH / mandavAteSu zarayante zaityamAdhuryya lAghavAt // lAvAH kaSAyamadhurA laghavo'gnivivarddhanAH / sannipAtaprazamanAH kaTukAzca vipAkaH // 24 // I vAtaghno mAMsazukralazca / suzrute'pi viSkiravarga - mayUraH svaramedhAgnitvakzrotrendiyadA kRt / snigdhoSNo'nilahA vRSyaH svedavarNabalAvahaH / iti / anyatra ca / vahI~ dRkzrotramedhAgni- vayovaNeM svarAyuSAm / hito balyo guruSNo vAtaghno mAMsazukralaH / iti / tathAnyatra ca / hemantakAle zizire vasante sevyaM hi mAyUramuzanti mAMsam / uSNo hi vaha viSabhojanatvAdvarSAzaradgrISmamukheSvapathyam | caraNAyudhAH kukkuTAH AraNyAH grAmyAtha / vattekAdiviSkireSu madhye | suzrute ca viSkiravarga - haNaH kukkuTo vanyastadvad grAmyo gurustu saH / vAtarogakSayavamI - viSamajvaranAzanaH iti / For Private and Personal Use Only tittirirityAdi / vattekAdiviSkireSu sa tittiriH / tridoSAn vAtolavaNAn zIghraM jayet / suzrute'pi - viSkireSu, ISadgurUSNamadhuro dRSyo medhAgnivarddhanaH / tittiriH sarvvadoSaghno grAhI varNaprasAdanaH / hikkAzvAsAnilaharo vizeSAd gauratittiriH / pittazleSmetyAdi / lAvAdiviSkireSu madhye kapiJjalAH zaityamAdhayyelAghavAt sarakteSu mandavAteSu pittavikAreSu zleSmavikAreSu ca zasyante bahuvacanAt / suzrute ca viSkiravarge- raktapittaharaH zIto laghuzcApi kapiJjalaH / kaphottheSu ca rogeSu mandavAte ca zasyate // iti / lAvA ityAdi / lAvAdiviSkireSu lAvAH kaSAyamadhurA api kaTupAkAH mayUrasya gurutvasnigdhatvaM varttakAdigaNapaThitatvenaiva labdhaM sat punarucyate vizeSArtham ; evamanyatrApi guNakathanena labdhasya punaH kathane vyAkhyeyam | caraNAyudhaH kukkaTaH; dhanvAnUpaniSevaNAditi hetukathanena ya eva dhanvAnUpaniSevI tittiriH sa eva yathoktaguNaiti jJeyaH evamanye'pi ye gavAdayo dhanvAnUpaniSeviNaste'pi tittirisamAnaguNAH syuH, ; Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za bhadhyAyaH] sUtrasthAnam / 1021 godhA vipAke madhurA kaSAyakaTukA rse| vAtapittaprazamanI vRhaNI balavaddhanI // zalbako madhuro'mlazca vipAke kaTukaH smRtaH / vAtapittakaphanazca zvAsakAsaharastathA // kaSAyA vizadAH zItA rktpittnibrhnnaaH| vipAke madhurAzcaiva kapotA gRhvaasinH|| tebhyo laghutarAH kizcit kapotA vanavAsinaH / zItAH saMgrAhiNazcaiva svalpaM mRdutarAzca te // prbhaavaat| suzrute ca-vikiramadhye, saMgrAhI dIpanazcaiva kaSAyamadhuro lghuH| lAvaH kaTuvipAkazca sannipAte ca pUjitaH // iti // 24 // gaGgAdharaH--godhetyAdi / bhUzayeSu madhye godhA rase kapAyakaTukA api vipAke mathurA prabhAvAna tu kaTukA / suzrute ca-vilezayeSu, godhA vipAke madhurA kapAyakaTukA rase / vAtapittaprazamanI haNI blvrddhinii| dvidhA godhA, svarNagodhikA vanyagodhikA ceti, dvayorevate gunnaaH| zalbaka ityaadi| vilezayeSu zalvako rase madhurAmlazca prabhAvAdvipAke kdkH| rktpittaadihrshc| suzrute ca--- vilezayeSu, zalvakaH svAdupittano laghuH zIto vissaaphH| iti / kapAyA ityaadi| pratudeSu madhye kapotAH pArAvatA gRhavAsi-vanavAsibhedAda dvividhaaH| tatra gRhavAsinaH pArAvatAH kaSAyA vishdaashc| kaSAyA rase'pi prabhAvAdvipAke mdhuraaH| tebhyo gRhavAsipArAvatebhyaH kiJcillaghutarA vanavAsinaH / pArAvatA ye kapotAstebhyo mRdutarAste zItAH svalpaM saMgrAhiNa. zcaiva bhvnti| suzrute ca-pratudavarge, raktapittaprazamanaH kaSAyo vizado'pi c| vipAke madhurazcApi guruH pArAvataH smRtH|| iti / pArAvatasAmAnyasya guNA uktaaH| kANakapotaguNAzcoktAH, kaSAyasvAdulavaNo guruH kANatittiristu vizeSeNeti tittiriH sAkSAduktaH ; kiMbA, tittirereva evaMguNatve dhanvAnUpaniSevaNaM hetuH, nAnyatra gavAderanUpadezAderiti jJeyam // 24 // cakrapANiH-kapotA gRhavAsina hAta paaraavtaaH| caTakA madhurA iti kecit paThantyeva, * svalpamUtrakarAzceti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| (annapAnavidhiH zukamAMsaM kaSAyAmlaM vipAke kaTu zItalam / zoSakAsakSayahitaM saMgrAhi laghu dIpanam // caTakA madhurAH snigdhAH kphshukraabhivrddhnaaH| sannipAtaprazamanAH zamanA mArutasya ca // balavIryakarAzcaite kliivtvmuphnyte|| kaSAyo vizado rukSaH zItaH pAke ktturlghuH|| zazaH svAduH prazastazca sannipAte'nilAvare / madhurA madhurAH pAke tridoSazamanAH zivAH / laghavo baddhaviNmUtrAH zItAzcaiNAH prkiirtitaaH|| kpotkH| iti / kANaH kSudraH kapoto ghughuriti khyAtaH / pratudeSu bhedAzino guNAzcoktAH suzra te-sabavedoSakarasteSAM bhedAzI maladRSakaH / iti / teSAmiti pratudAnAM mdhye| zukamAMsamityAdi / pratudeSu zukamAMsaM vipAke yathAsambhavAt kaTa tasmAca saMgrAhi laghu copapadyate / pratudeSu suzrute-kuliGgo madhuraH snigdhaH kphshukrvivddhnH| raktapittaharo vezma kulinggsvtishukrlH||iti| kuliGgazcaTakaH / tadguNamAha-caTakA ityaadi| caTakA iti bahuvacanena jAtimAtraM khyApitaM. tena kuliGgacaTakayoreSa gunnsNgrhH| kaphazukrAbhivarddhanA api militatridoSa zamanAH prbhaavaat| mArutasya ca zamanAH / __ kaSAya ityaadi| jAGgalamRgeSu zazaH svAduH kaSAyo rase laghurukSavizadazIto vIvye pAke kaTuH sanipAte vAtAvare shsyte| suzrute-vilezayeSu, kaSAyamadhurasteSAM zazaH pittkphaaphH| nAtizItalavIyyakhAdvAte sAdhAraNo mtH|| iti| madhurA ityaadi| jAGgalamRgeSu eNAH kRSNasArA rase madhurAH pAke ca madhurAH, tridoSazamanAH saMsRSTAnAM trayANAM doSANAM shmnaaH| zivA maGgalAH / laghavo baddhaviNmUtrAH zItAzca viiyyenn| suzrute ca-jaGghAlAnAM, kaSAyo madhuro hRyaH pittaamukkphroghaa| saMgrAhI rocako balyasteSAmeNo jvarA. pahaH // madhuro madhuraH pAke doSaghno'naladIpanaH / zItalo baddhaviNmUtraH sugandhiye tu na paThanti, teSAM mate caTaSasya pratudasAmAnyaguNalabdhaM vRSyatvaM "tRpti TakamAMsAnAM gatvA For Private and Personal Use Only Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27zA bhadhyAyaH sUtrasthAnam / 1023 gavyaM kevalavAteSu pInase vissmjvre| zuSkakAsazramAtyagni-mAMsakSayAhitaJca tat // gurUSNA madhurA balyA vRhaNAH pavanApahAH / matsyAH snigdhAzca vRSyAzca bahudoSAH prkiirtitaaH|| hariNo laghuH // eNaH kRSNastayoze yo hariNastAmra ucyte| na kRSNo na ca tAmrazca kuraGgaH so'bhidhIyate // iti / gssymityaadi| prasaheSu gavyaM mAMsaM kevalavAtAdiSu hitam / iti / suzru te grAmyavarga-zvAsakAsapratizyAya-viSamajvaranAzanam / zramAtyanihitaM gavyaM pavitramanilApaham / / azvAdimAMsAnAM guNAzcoktAH / aurabhravat salavaNaM mAMsamekazaphodbhavam / alpAbhiSyandyayaM vo jAGgalaH smudaahRtH| dRre jalAntanilayA dUre paaniiygocraaH| ye mRgAzca vihaGgAzca te'lpAbhiSyandino mtaaH|| atIvAsananilayAH smiipodkgocraaH| ye mRgAzca vihaGgAzca mahAbhipyandinastu te|| iti / ___ gurUSNA ityaadi| vaarishyvrgssu| matsyA gurUSNA madhurAzca rase pAke ca mdhuraaH| uSNAH prbhaavaat| pavanApahAH snigdhavAt / vahudoSA naanaavyaadhikraaH| sutha te paJcavidhA AnUpA uktAH-kUlacarAH, plavAH kozasthAH pAdino mtsyaashceti| tatra matsyAstu dvividhAH nAdayAH sAmudrAzca / tatra nAdeyA rohitpaatthiinpaattlaaraajiivmmigomtsykRssnnmtsyvaagunyjaarmurlshsrdNssttrprbhRtyH| nAdeyA madhurA matsyA guravo mArutApahA / raktapittakarAzcoSNA vRSyAH snigdhAlpavaccasaH / kapAyAnurasasteSAM shsspshvaalbhojnH| rohito mArutaharo nAtyartha pittakopanaH / pAThonaH zleSmalo dRSyo nidrAluH pishitaashnH| dUSayatyamlapittantu kuSTharogaM karotyaso // muralo haNA vRSyaH stanya shlessmkrstthaa| sarastar3AgasambhUtAH snigdhAH svaadursaastthaa| mahAdeSa balinaH khalpe'mbhasyabalAH smRtaaH|| iti / tathAnyatra ca / matsyAstu haNAH saveM guravaH shukrvddhnaaH| balyAH snigdhoSNamadhurAH kaphapittakarAH smRtaaH| vyAyAmAdhvaratAnAJca dIptAnInAzca shsyte| matsyAzino na bAdhante prAyazo vAtajA gdaaH| mahApramANA guravaH zukralA bddhvccesH| kSudramatsyAstu laghavo grAhiNo grhnniihitaaH| kRSNamatsyA laghusnigdhA vAtaghnA vhnivddhnaaH| yo'nupibet payaH" ityAdivRSyaprayogAdeva labhyate ; mayUrAdInAntu bahavo guNA gaNoktaguNAdhikA For Private and Personal Use Only Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1024 crk-sNhitaa| [annapAnavidhiH pANDarA doSalAH snigdhA guravo bhinnavarcasaH / illizo madhuraH snigdhaH pittshlessmprkopnnH| nRNAM vyAyAmanityAnAM hito vahnipradIpanaH / elaGgaH snigdhamadhuro guruvissttmbhishiitlH| anytr| elaGgo madhuro dRSyaH saMgrAhI kaphapittajit / pavveto vAtahA snigdhaH zukralo vlvrddhnH| ttraantre| pavaMto madhuraH snigdhaH kaSAyAnuraso guruH| zilindaH zleSmalo balyo vipAke madhuro guruH| vAtapittaharo dRSya AmavAtaharo mataH / zakulo madhuro vRSyaH kaSAyo vizado lghuH| anyatra c| zakulo madhuro grAhI rukSaH pittaamjidguruH| bhAGgaTo madhuro vRSyaH kapAyAnuraso guruH / vammimatsyastathA dRSyo madhuro rspaakyoH| tantrAntare tu| vammimatsyo guru SyaH kaSAyo rktpitthaa| vammu po vAtahA snigdho grahaNIdoSanAzanaH / kulizo madhuro hRdyaH kaSAyo dIpano mataH / zRGgI tu vAtazamanI snigdhA shlessmprkopinnii| anyatra tu / zRGgI svAdurasA snigdhA TahaNI kphkopinii| madaguro madhuro dRSyo vipAke madhuro guruH| anyatra c| madaguro madhuraH snigdhaH saMgrAhI zukralo guruH| kavayaH sigdhamadhurA balyA vAtakaphApahAH / caladaGgo'nabhiSAndI hito vAte ca rocanaH / gar3ako madhuro rukSaH kaSAyaH zItalo lghuH| zakalI rohitAkArA prAyo bhUmo crtyso| matsyazcilicimo nAma valvIgar3asamo gunnaiH| savvevAtakarazcaiva kaphanAzana uttmH| valvIgar3o laghU rukSo'nabhiSyandI ca puucctH| gucchamatsyo guruH snigdhaH zleSmalo vaatnaashnH| ADimatsyo guruH snigdho vaatshlessmprkopnnH| vAyupo madhuro vRSyo haNo dhaatuvrddhnH| bhekATo madhuraH zIto vRSyaH zleSmakaro guruH| gagero madhuraH snigdho vAtapittavinAzanaH / citraphalo guruH svAduH snigdho vRSyo blprdH| phalI svAduguruH snigdho vlkRcchkvrddhnii| nandyAvattestu saMgrAhI kaphapittavinAzanaH / vAcaH svAduguruH snigdhaH ileSmalo vAtapittajit / ciGgaTastu guruAhI madhuro vlvddhnH| bhedaHpittAsrajiSyo rocanazca kphprdH| ciGgaTI madhurA hRyA vAtaghnI zleSmalA guruH / snigdhAsyakapharoganI zreSThA proSThI prkiirtitaaH| proSThI tiktA kaTuH svAduH zukralA kaphavAtajit / candrakasvanabhiSyandI madhuro balavaddhanaH / daNDikaH kaphajit tikto.vAtapittaharo lghuH| campakundo gurupyo madhuro vaatpittjit| trikaSTaH pittahA rukSo dIpanaH kphjillghuH| khalizaH kathito iti pRthak pAThaH kRtH| "mAMsaM vRhaNAnAm" ityanenaibAmavAdhikAravacanena mAMsasya vRhaNatve For Private and Personal Use Only Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1025 27za adhyAyaH / suutrsthaanm| valyo vAtaharo vRSyazcatuSyaH shlessmvrddhnH| medhAskRtikaraH pathyaH zoSataH kUrma ucyate // snehanaM bRhaNaM vRSyaM zramasamanilApaham / vArAhaM pizitaM palyaM rocanaM svedanaM guru // grAhI kaSAyo vAtakopanaH / ruto laghuH zalaharaH kizcidApavinAzanaH / garA cAjINejananI gurvI ilemprkopnnii| gurjI pAke ca madhurA bhojikA dosskopnii| potAdhAnAstu samma susnigdhA gururocnaaH| matsya-mme khagANDAni svAduvAjIkarANi ca / kaTapAkoni rucyAni vAtazleSmaharANi c| kuthitA dopalA gatsyAH zuSkA vissttmbhidujjeraaH| lavaNairbhAvitA matsyAH kaphapittakarAH sraaH| iti| sAmudrAstu muzrute-timi-timiGgila. kulizapAkamatsyanirAlakanandivAralakamakaragagerakacandrakamahAmInarAjIvaprabhRtayaH sAmudrAH / sAmudrA guravaH snigyA mavarA nAtipittalAH / uSNA vAtaharA vRSyA baccesyAH shlessmvddhnaaH| balAvahA vizeSeNa mAMsAzivAt smudrjaaH| samudrajebhyo nAdeyA haNavAda guruuttraa| tepAmapyanilanavAcauNDaprakopyo gunnottrau| snigdhatAt svAdupAkakhAna tayorvApyA gunnottraaH| nAdeyA guravo madhye yasmAt pucchAsyacAriNaH / sarastar3AgajAnAntu vizeSeNa ziro lghu| adUragocarA yasmAt tsmaadutsodpaanjaaH| kizcinmuktvA zirodezamatyartha guravastu te| adhastAdagurakho jJa yA matsyAH sarasijAstu ye| urovicaraNAt teSAM pUrvamaGga laghu smRtam / iti matsyAH / valya ityaadi| vArizayeSa kUmmo jAtiH, balyo vAtaharaH ityevamAdiguNakarmA prabhAvAt / zoSaghno raajykssmnH| zothana iti bhrAntAH paThanti, grAmyAbjAnUpaM pizitalavaNamityAdinA zothe nidAnatayA vajjanavacanAt / suzra te tu-zaGkakUrmAdayaH svAdu-rasapAkA mrunnudH| zItAH snigdhA hitAH pitte vaccasyAH ilessmvddhnaaH| kRSNaH karkeTakasteSAM balyaH kossnno'nilaaphH| zuklaH sandhAnakRt sRSTa-vimUtro'nilapittahA // iti / snehnmityaadi| AnUpeSu vArAhaM pizitaM haNamityAdiguNam / labdhe "zarIravRhaNe nA d" ityAdivacanaM prakaraNaprAptatvena tathA tasyaivArthasya dAvi jhayam // 25 // For Private and Personal Use Only Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1026 caraka-saMhitA! : amAnavidhiH snigdhoSNaM madhuraM vRSyaM mAhiSaM guru tarpaNam / dADhaMga bahatvamutsAhaM svapnazca janayatyapi // vArtarASTracakorANAM dakSANAM zikhinAmapi / vaTakAnAJca yAni syuraNDAni ca hitAni ca // ta kSINeSu kAleSu hRdarogeSu kSateSu ca / madhurAgayavidAhIni sadyobalakarANi ca // zarIraba harNa nAnyadAdaM mAMsAda vizeSyate / iti vargastatIyo'yaM mAMsAno parikIrtitaH // 25 // ' iti mAMsavarga: / 3 / snagdhoSNamityAdi / tapayati tapeNaM mAhieM pAMsaM prakaraNAt / suzrute ca-gajagavayAdayaH kUlacarA AnUpAH pazavaH : vAtapittaharA vRSyA matharA rasapAkayoH / zItalA balinaH snigdhA mUtralAH kphvrddhnaaH| virukSaNo lekhanazca vIyyoSNa pittadakSaNaH / svAdvamlalavaNasteSAM gajaH zleSmAnilApahaH / / gavayasya tu mAMsaM hi snigdhaM magharakAsajit ! vipAke madhurazcApi vyavAyasya tu baDhenam // snigdhoSNamadhuro vRSo mahiSastapeNo guruH : nidrA svabalastanya barddhano mAMsadAkRt / / rurumAMsa samadhuraM kapAyAnurasaM smRtam ! vAtapittopazamanaM guru zukrapravarddhanam / tathA camaramAMsantu snigdhaM magharakAsajin / vipAke madhurazcApi vAtapittapraNAzanam / samarasya tu mAMsazca kaSAyAnurasaM smRtam // vAtapittopazamanaM guru zukravivaddhanam / / snehanaM haNaM vRSyaM zItalaM tarpaNaM guru / snigdhaM zramAnilaharaM vArAhaM balavarddhanam // kaphaghnaM khagipizitaM kaSAyamanilApaham / pizyaM pavitramAyuSyaM baddhamUtraM virukSaNam // gokaNemAMsa madhuraM snigdhaM mRdu kaphApaham / vipAke madharazcApi kaphapittavinAzanam // iti / sabvemAMsasya vishessphlmaah-shriiretyaadi| zarIrahaNe mAMsAdanyata Adya khAdya na viziSAte iti ! varga samApayati, itItyAdi // 25 // / iti nRtIyo mAMsavargaH / 3 / For Private and Personal Use Only Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam 1027 pAThA zuSA zaTIzAkaM vAstukaM suniSaNNakam / vidyAda grAhi tridoSanna barnobhedi ca vAstukam // tridoSazamanI vaSyA kAkamAcI rsaaynii| nAtyuSNazItavIryA ca bhedinI kuSThanAzinI // rAjadhavakazAkantu tridoSazamanaM laghu / grAhi zastaM vizeSeNa grahaNyazevikAriNAm // kAlaza:kaJca kaTakaM dIpanaM garazophajit / laghRSNaM vAtalaM rukSa kAlIyaM * zAkamucyate // gaGgAdharaH -kramikavAnmAMsavargAnantara zAkavargamAha --pAThetyAdi : vakSyate vrgsmaaptau| cataH zAkavargo'yaM patrakandaphalAzraya iti / tena zAkaM guNa kammabhyAM vakta pAThAdInAM yatra patrAdivizeSeNopadezyate natra yathAyogya patrAdikaM vidyAt / yadyapyanyatrokta : patraM puSpaM phalaM nAlaM kandaM saMsvedana thaa| zAkaM par3avidhamuddiSTa guru vidyATa yathonaramiti tathApi muzrute - puSpaca patraJca phalaM tathaiva yathottaraM te laghavaH pradiyA iti vacanena yathAya phalapatrapuSpANAM pUrva pUvvaM laghu para eraM guru vidyAt iha ta gaNakathanaM sAmAnyara eva bodhyam ! pAThA Akanidhi : bhUpA kAsamaDe. zaTarI haridrApatrAkRti vAstukaM vathyAzAkam . muniSaNNa nidrAla. teSAM patrANAM zastUkavarga grAhikhAt sarveSAM tridoSaghnalaM . vidyAt : vAstukantu cobhedi tridossetyaadi| kuSThanAzinItyantAH kAkagAcIgaNAH gatyuSaNajItavIryA mdhyviiryaa| asyAH patramava zAkam . rAjakSakatyAdi rajakSavaka dugdhikaaptrm| kAlazAkamityAdi . suzrute'pi-- dIpanaM bAlazAkantu garadoSaharaM kttu| laghRSNamityAdi . kAlIyazAkaM ladhUSNarukSavAdAtalama campANiH-zAkAnAmapi vynycntvenaanntrmupdeshH| zuSaH kAsamaIH. canAma prasiddhA, vAstukaM ttkvaastukm| nAtyuSNazItavIryeti noSNasva prakarSaprAptamasyaH nApi zItasvam ityarthaH ; yat tu suzru te "tiktA kAkamAcI vAtaM zamayatyuSNadhIya'tvAda" ityukta , tadvIryavAdi matena, bhata eva damyaguNe suzru te'pi nArayuSNazItameva paThitam / rAjabhavako dugdhikA, kAlazAka * kAlAkhyamiti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1028 crk-sNhitaa| / annapAnavidhiH dIpanI coSNavIryA ca grAhiNI kphmaarute| prazasyate'mlacAGgarI grahaNyoMhitA ca sA // madhurA madhurA pAke bhedinI shlegmvrddhinii| vRSyA snigdhA ca zItA ca madanI cApyupodikA // rukSo madaviSannazca prazasto raktapittinAm / madhuro madhuraH pAke zItalastaNDulIyakaH // maNDUkaparNI vetrAna kucalA vanatiktakam / karkoTakAvalgujako paTolaM zakulAdanI // vRSapuSpANi zAGgaSTA kebukaM sakaThillakam / nAr3IkalAyaM gojitA vArtAkI tilaparNikA // kolakaM kArkazaM nambaM zAkaM pArpaTakaJca yat / kaphapittaharaM tiktaM zItaM kaTu vipacyate // diipniityaadi| amlacAGgarI amlarolIti khyaataa| madhuretyAdi / upodikA pudinApatram / makSa ityaadi| nADulIyako'lpamAriSaH / mnndduukprnniityaadi| maNDakaparNI mnyumnnii| vadhAna trasya komalAgram : kucelApatram / vanatiktakaM zvetabahalA / kakauTakaM kaoNkarolAkhyasya phalam / abalgujaM vAgujIpatravIjam / paTolaM patraM phalana / zakulAdanI kaTurohiNIpatram / vRSapuSpANi vaaskpusspaanni| zAGgeSTA kaaniktikaa| kevukaM keuphalam . kaThilbakaH kAravelaH / nAr3I nAr3IzAka DA~DA iti lok| kalAyaM vartula klaayptrm| gojihA dIzAkam / vArtAkuH prsiddhaa| tilaparNo er3agajApatraM phlshc| kolakaM paTolaphalam / kAkezaM svalpakarkoTakaphalam / nimbaM nimbptrm| pApaTakazca zArka kSetrapapaTIpatram / sarvamidaM kaphapittaharamityAdiguNaM tatra vizeSa unneyaH / kAliyA iti khyAtam, kAlAkhyamiti kAlazAkamevocyate punaH, anye tu "kAlAyam" iti ptthnti| maNDUkaparNA maNimaNi khyAtA, kucelA akarNaviddhi kAbhedaH ; vanatitakaM pathyasundarama, avalagujo vAgujI, zakulAdanI kaTurohiNI, zAGgeSTA kAkatiktA, kaTillakaH punarnavA, nAr3I nAr3IcaH, For Private and Personal Use Only Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / sarvvANi sUyazAkAni phaJjI cillI kutumbukaH / lukAni ca sarvANi sapatrANi kaThiJjaraH // zAlmalipuSpANi karbudAraH suvarcalA / niSpAvaH kovidArasya pattarazcaJcuparNikA // kumArajIva lohAkaH pAlaGko mAriSastathA / kalambunAlikA sUryyaH kusumbhavRkadhUmakau // lakSmaNA ca prapunnAr3o nalinIkA kuTherakaH / loNikA yavazAkaJca kuSmANDakamavalgujam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1028. 1 / sarvvANItyAdi / mRtyasya payonimuhacaNakAdeH zAkAni patrANi / phaJjI brahmayaSTIpatram / cilligI vAstukam / kutumbukaH droNapuSpIpatram | sarvvANyAlukAni piNDAlukamadhvAlukAdIni sapatrANi teSAM patrANi / kaThiJjaraH kuTherakapatram | kacca dArapuSpam / suvaccelA sayyabhaktApuSpam | kovidArasya kAJcanasya niSpAvaH zimbAphalam / pattUraH zAliJcaH / cuJcupaNikA cuyAzAkaM loke eraNDaparNItyucyate / kumArajIvo jIvazAkam / loTTAko luTiyAzAkam / pAlakAH khyAto loke / mAriSaH DaoNDAlaTiyA / kalambuH kalamIzAkam | nAlikA golAr3aciH / sUyyaiH surIH rAjI tasyAH patraM rAizAkam | kusumbhaH prasiddhaH / vRkadhUmakaH bhUmimAriSaH | lakSmaNA svanAmakhyAtA tasyAH patram / prapunAr3a er3agajA tasya patraM, phalantu zamIdhAnye prAgabhihitam / nalinIkA padmamRNAlam nIlinIketi pAThe nIlIpatram / kuTherakaH parNAsabhedaH / loNikA guNaizAkam | yavazAkaM kSetravAstUkazAkam / For Private and Personal Use Only kalAyaM varttuM lakalAyam, tilapakA hulahulikA, gojihA dArzvipatrikA, kulakaH kAravellakaH, kecit tu kulakaM paTolabhedamAhuH, karkazaH svalpakarkaTikaH / sUyazAkAni mApaparSyAdani, phaJjI brAhmaNayaTikA, billI gaur3avAstukaM kutumbuko droNapuSpikA, AlukAdIni piNDAlukAdIni karbudAraH kAJcanaH suvarcalA sUryareer, kecinna phalakamAhuH, pattUraH zAliJcaH, cunnuparNikA nAr3IcabhedaH, kumArajI vo jIvazAkaM, loTTAko lohAmAriSaH, nAlikA gonAr3Ica:, AsurI rAjikA maNDako vA, vRkadhUmako bhUmizirISaH, lakSmaNA svanAmakhyAtA, nalinI padmamRNAlaM, nIlinIpAThapakSe buddhA, yavazAkaM kSetravAstumaM, Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir annapAnavidhiH 1030 caraka-saMhitA . yAtukaH zAlakalyANI triparNI pIlupaNikA : zAkaM guru ca rukSaJca prAyo viSTabhya jIryati // madhuraM zItavIryazca purISasya ca bhedanam / khinnaM niSpIDitarasaM snehAda tat prazasyate // 26 // zaNasya kovidArasya kaLadArasya zAlmaleH / puSpaM grAhi prazastaJca raktapitte vizeSataH // nyagrodhoDumbarAzvattha-prakSapadmAdipallavAH / kaSAyAH stambhanAH zItA hitAH pittAtisAriNAm / vAyu vatsAdanI hanyAt karpha gaNDIracitrako zreyasI vilvaparNI ca vilvapatraca vAtanut / / bhaNDI zatAvarIzAka balA jIvantikazca yat / pavaNyAH pavvapuSpyAzca vAtapittaharaM smRtam // kuSmANDakaM prasiddham : avalaguja lomAjopatram . bhAtuka zalazAlapaNIpatram / zAlakalyANI zAliJcaprabhedaH 'yI padI : solaparNI novaTakaH / eSAM sUpyAdInAM zAkaM guru ca ra zAnavI bAra makaram / tat saba svinnaM kRtA niSpIDitasaM sneha pahasneha ekA navA prazasyate / / 26. ___ gaGgAdharaH-eSu zaNAdInAM puSpasya vizeSaguNamAha--zaNasyetyAdi / zaNAdInAM puSpaM gururukSa mityAdiguNaM vizeSato grAhi raktapitte prazastazca / nyagrodhetyAdi AdinA kaJcaTAdeH pllvaaH| vaayumityaadi| vatsAdanI gur3acI pallavarUpA prkrnnaat| gaNDIraH zamaThastasya ptrm| citrakazca patrarUpaH / zreyasI gajapippalI / vilvaparNI vilAjjaka teSAM patraM vilvapatraca vAtanut / bhaNDItyAdi ! bhaNDI mATIti loke| tasyAH patraM zatAvaryAzca patraM zAkam / balA vATyAlakasya ptrm| jIvantikazca yacchAkaM patram / parvaNI kuSmANDaH sarpacchatram, avalgujamityavalgujabhedaH, yAtukaH zuklA zArUparNI, zAlakalyANI zAliJcIbhedaH, triparNI haMsapAdikA, pIluparNI moraTakaH // 26 // cakrapANiH-gaNDIraH zamaThaH, vilvaparNo viruvaarjkm| bhaNDI svanAmakhyAtA, pagvaNI parva For Private and Personal Use Only Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / laghu bhinnazakRt tiktaM lAGga likyuruvUkayoH / tilavetasazAkaJca zAkaM paJcAGga lasya ca // vAtalaM kaTutiktAmlamadhomArgapravartanam / rukSAmlamuSNa kausumbhaM kaphanna pittavarddhanam // 27 // trapuSairike svAdu-guruviSTabhizItale / mukhapriyazca rukSazca mUtrala trapuSantyati // ervArukaJca saMpakvaM dAhatRSNAklamArttinut voMbhedInyalAni runazItagurUNi ca / pavvezAkaM paJcapuSpI kurakuTI pathyazAka patra lmvityaadi| lAGgalikI 'catraraNDapatram urUvAra eraNDapatraM likr| tilasya cetasasya ca zAka pazcAGgalasya kSuTTai raNDa evaM zAkaM vAnalamityAdiguNam / rakSAmlamityAdi pUrva kusumbhapatraguNa utta, iha purastasya phalaM rakSAmlamityAdiguNam // 27 // gaGgAdharaH ---SetyAdi / trapupamapazcaM mAyAmvRphalam, evame rukamapakva phalam / ve svAdunI guruNI viSTamdhinI zItale ca ! nayomadhye trapuSantu saMpakvam atimukhapriyAdiguNam / gorukaJca saMpakvaM dAhAdinun / ruikaM kakeTIphalam / suzru te ca-trapuSaicoru-kAru-zaNantaprabhRtIni / guruviSTambhi zItAni khAdUni kaphakRnti ca ! muSTamUtrapurIpANi sakSAramadhurANi ca // bAlaM sunIlaM trapuSaM teSAM pittaharaM smRtam ' tat pANDu kaphajIrNamamlaM vAtakaphApaham / ' eruikaM sakAru sampakvaM kaphavAtakRt / sakSAraM madhuraM rucya dIpanaM nAtipittalam // sakSAraM madhuraJcaiva zINeDhantaM kakApaham / bhedanaM dIpanaM hRdyamAnAhASThIlanullaghu // iti : varSobhedInItyAdi / alAbbAH phalAni varcIbhedIni / anyatra ca / cirbharetyAdi / cibheTo goDambAphalaM dvividhaM kSudraphalaM vRhtphlshc| eruikaM zAkaM, pardhapuSpI kukaTI, paJcAGgalabhitrairaNDaH, erika rAjakarSaTI, kuSmANDakaM suzrute bAlyAca. vasthAbhedema paThitaM tadapyaviruddhameba, yataH, bAlamadhyayotA pittaharatvaM kaphakaravasota, tadapIra pittotare kaphosare samipAte bobubhyam // 27 // For Private and Personal Use Only Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1032 crk-sNhitaa| annapAnavidhiH cirbhaTarvAruke tadvada baccoMbhedahite tu te| kuSmANDapakvaM sakSAraM madhurAmla tathA laghu // spRSTamUtrapurISaJca sarvadoSanivarhaNam / kelUTaJca kadambaJca nadImASakamaindukam // vizadaM guru zItaJca samabhiSyandi cocyate // 28 // utpalAni kaSAyANi pittaraktaharANi ca / pau karantu bhavedvIjaM raktapittanayApaham // tathA tAlapralambazca uraHkSatarUjApaham / khajUraM tAlazasyazca raktapittanayApaham // kSudrakarkaTIphalaM krinaam| tadvat / rukSazItaguruNI! varcIbhede ahite tu te| - kussmaannddmityaadi| pUrva kumANDakamavalgunayitivacanena kuSmANDa patraguNa ukta iha tu tasya phalaM sakSArAdiguNam / suzra te tu-...pusspphlaalaavuklindkprbhRtiini| pittanAnyanilaM kuyyu tathA mandakakAni c| sRSTamUtrapurIpANi svAdupAkarasAni tu // pittaghnaM teSu kuSmANDa ghAlaM madhyaM kaphAvaham / pakvaM laghUSNaM sakSAraM dIpanaM vastizodhanam / sabadopaharaM hRdA pathyaM cenovikAriNAm // iti / keluuttnycetyaadi| kelUTaM svAduviTapaM tatkandaH svAdazItala iti hArIta. vacanam / kadambaM kalambikAmiti kecita, svalpakadamvamityanye / nadImASaka: vrtmaankH| aindukaM nikhAr3a iti loke / / 28 / / gnggaadhrH---utplaaniityaadi| utpalAnAM kandAni viijaani| posskrmityaadi| pauSkaraM payavIjam / tAlapalamba taalaangkrH| khajUraM tAlazaMsyazca phalam / suzra te ca-tAlanArikelakhajjU raprabhRtInAM mastakamajjAnaH---- svAdupAkarasAnAhU rktpitthraaNstthaa| zukralAnanilaghnAMzca kphbRddhikraanpi|| anyatra tu| guvAkamya zirastadvadbha dakaM madakArakamiti / ... cakrapANiH-kelUTe hArItavacanaM-"keluTaM svAdaviTapaM tatkandaH svAdazItalaH" iti / kadambaM kadambikAM vadanti, kecit tu syalpakadambakamAhuH, nadImASakA undImANabaka iti khyAtaH, ainduka For Private and Personal Use Only Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 272 adhyAyaH sUtrasthAnam / 1033 tarUTaM visazAlUkaM krauJcAdanakaserukam / zRGgATakAGkaloDyaJca guru viSTambhi zItalam // kumudotpalanAlAzca sapuSpAH saphalAH smRtaaH| zItAH svAdukaSAyAzca kaphamArutakopanAH // * balyaH zIto guruH snigdhastarpaNo vRhaNAtmakaH / vAtapittaharaH svAduvR Syo muJjAtakaH prH|| jIvano vaMhaNo vRSyaH kaNThyaH zasto rsaayne| vidArIkando balyazca mUtralaH svaadushiitlH|| truuttvisetyaadi| tarUTaM khaarkndH| visaM padmAdInAM kSudramRNAlam / zAlUkaM padmAdInAM kndH| krozcAdanaM ghenyculikaa| kaserukaM dvividhaMkSudraM ciJcoTakaM, vRhat tu raajksherukm| zRGgATakaM pAnIyaphalam / aGkaloDya hstrotplkndH| sarva guru viSTambhi zItalam / kumudtyaadi| kumudotpalayonAlAH puSpANi ca phalAni ca zItAdiguNAni / balya ityAdi / muJjAtaka 'auttarApathikaH kndH| valya ityAdiguNaH / jIvana ityaadi| vidArIkando jIvana ityAdiguNaH / suzra te tu-madhuro haNo dRSyaH zItaH khryo'timuutrlH| vidArikando balyastu pittavAtaharastu sH|| iti / vidArikando dvividhaH svalpavahukSIrabhedAt / tatrAlapakSIro hastipAda iti loke, bahukSIrastu dIrghakandaH, bhUmikuSmANDa iti loke| ( tathA suzra tevAtapittaharI vRSyA svAdutiktA shtaavrii| mahatI cava hayA ca medhaagniblvrdhinii| grahaNyazovikAranI dRSyA zItA rasAyanI // iti / ) nikssaarH| tAlapralambastAlAGkaraH, zasyazabdeneha mastakamajA gRhyte| tarUTaH kahArakandaH, krauJcAdanaM ghinculikA, kaserukazabdena cicor3akA rAjakaserukazca gRhyate, aGkaloDya hasvotpala... * itaH paraM zloko'yaM ke cit pustakeSu dRzyate-- kaSAyamISad viSTambhi raktapittaharaM smRtam / pauSkarantu bhavedvIjaM madhuraM rasapAkyoH // + suzrutoktastvayaM zatAvarIviSayakaH zlokaH hastalikhitAdarzapustake dazanAt atraiva vinivezito'smAbhiH / 130 For Private and Personal Use Only Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri ka Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1034 crk-sNhitaa| [ bhanapAnavidhiH amlIkAyAH smRtaH kando grahaNyoMhito laghuH / nAtyuSNaH kaphavAtano grAhI zasto madAtyaye // tridoSaM baddhaviNamUtra sArSapaM shaakmucyte| tadvat piNDAlukaM vidyAt kandatvAcca mukhapriyam // sarpacchatrakavAstu bahvayo'nyAzchatrajAtayaH / zItAH pInasakataM pazca madhurA guvya eva ca // caturthaH zAkavargo'yaM patrakandaphalAzrayaH // 26 // / iti shaakvrgH| 4 / amlIkAyA ityaadi| amlIkAyA amlAkasya kndH| tridossmityaadi| sApaM zAkaM sarSapapatram / tdvdityaadi| piNDAlukaH piNDAkAraH kandaH taM, tadvat tridoSaM baddhaviNmUtraM vidyAt / kandavAcca mukhapriyaM vidyAt / atrApareSAM kandAnAM guNAH unneyaaH| tada yathA suzra te---sthUlazuraNamANakaprabhRtayaH kandAH ipatkaSAyAH kaTukA rukSA viSTambhino guravaH kaphavAtalAH pitthraashc| mANakaM svAdu zItaJca guru cApi prakItitam / sthUlakandastu nAtyupNaH zRraNo gudakIlahA // kumudotpalapadmAnAM kandA maarutkopnaaH| kaSAyAH pittazamanAH vipAke madhurA himaaH|| vArAhakandaH zleSmannaH kaTuko rspaaktH| mehakuSThakrimiharo balyo vRpyo rsaaynH|| iti / srpcchtrketyaadi| sarpacchatrakaM mRtasarpadehabhUtabhUbhAge jAtamudbhijja chatrAkRtikaM chatraM, sapaicchatrakaM vajjayikhA anyA bahvAzchatrajAtayaH udbhijjAH zItAH pInasakatrAzca madhurAzca guvvAzceti / suzra te ca-udbhidAni plaalekssukriissvennukssitijaani| tatra palAlajAtaM madhuraM maghara vipAkaM rukSaM dossprshmnshc| ikSujaM madhuraM kapAyAnurasaM kaTukaM shiitlnyc| tadvadevoSNaM kndH| mujAtaka auttraapthikkndH| amlIkA svalpaviTapA prAyaH kAmarUpAdau bhavati / sarpacchannaM sarpaphaNAkAraM chatrakam ; anyAichavajAtayaH karISapalAlAdijA bahulA jnyeyaaH| patrakandaphalAzraya iti prAdhAnyena, tena puSpAzrayatvamapi zAkavargasya jJeyam // 28129 // / iti shaakvrgH| 4 / For Private and Personal Use Only Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH / sUtrasthAnam / 1035 tRSNAdAhajvarazvAsa-raktapittakSatakSayAn / vAtapittamudAvarta svarabhedaM madAtyayam // tiktAsyatAmAsyazoSaM kAsazcAzu vyapohati / mRdvIkA.vahaNI vRSyA madhurA snigdhazItalA // madhuraM vahaNaM vRSyaM khajaraM guru zItalam / caye'bhighAte dAhe ca vAtapitte ca taddhitam // tapaNaM vahaNaM phalgu guru viSTambhi zItalam / parUSakaM madhUkaJca vAtapitte ca zasyate // madhuraM vahaNaM balyamAmrAtaM tarpaNaM guru / sasnehaM zleSmalaM zItaM vRSyaM viSTabhya jIryati // kArISaM kaSAyaM vAtakopanazca / veNujAtaM kaSAyaM vaatkopnshc| bhUmijaM guru nAtivAtalaM bhuumitshcaasyaanursH| iti / __ varga samApayati-caturtha ityaadi| patrakandaphalAzraya iti prAyeNa tatpuSpaguNakathanaM nAnupapannamiti // 29 // iti zAkavargazcaturthaH / 4 / / gaGgAdharaH-atha zAkaphalAzrayA iti vargakramanirdezAcchAkavargAnantaraM phalavagamAha-tatra shrsstthkhaadraakssaagunnmaah-tRssnnetyaadi| mUdvIkA drAkSAphalaM pakvaM na sAmaM madhurakhAbhAvAt / madhuramityAdi / khajUraM khajjU rasya paka phalaM svalpazasyaM bahuzasyazca dvividham / tarpaNamityAdi / phalgu koThoDamburaphalaM pakam / taccAmaM shaakkhaannaatraabhihitm| pruusskmityaadi| parUSaphalaM paka', pakameva ca madhUkaphalaM na khAmam / suzrute ca-drAkSAkAzmayyemadhUkakhajUraprabhRtIni / raktapittaharANyAhugurUNi madhurANi c| teSAM drAkSA sarA vA madhurA snigdha. shiitlaa| raktapittajvarazvAsa-tRSNAdAhakSayApahA // hRdya mUtravibandhaghnaM pittaamRgvaatnaashnm| kezyaM rasAyanaM medhyaM kAzmayaM phalamucyate // iti / madhuramityAdi / AmrAtamAmrAtakasya paka phalaM madhuramAmantu amlaM zAkakhAt tasya cakrapANiH-phalAnAmapi kepAJcicchAkavadupayogAt phlvrgmaah| mRvIkA''bhidhIyate zreSThaguNatvAt / phalgu auDumbaram / madhUkazabdena samAnaguNatvAt phalaM kusumaJca jJeyam / parUSakamiha For Private and Personal Use Only Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1036 crk-sNhitaa| [ annapAnavidhiH tAlazasyAni siddhAni nArikelaphalAni c| vahaNasnigdhazItAni balyAni madhurANi ca // madhurAmlakaSAyazca viSTambhi guru zItalam / zleSmapittakaraM bhavyaM grAhi vaktavizodhanam // amla parUSakaM drAkSA badarANyArukANi ca / pittazleSmaprakopINi karkandhUnikucAni ca // nAtyuSaNaM guru saMpakvaM svAduprAyaM mukhapriyam / saMvahaNaM zIghrajaraM nAtidoSalamArakam // dvividhaM zItamuSaNaJca madhu raJcAmlameva ca / guru pArAvataM jJayamarucyatyagninAzanam // guNa iha noktH| tAlazasyAnItyAdi / siddhAni pakatAlaphalAni siddhAnyeva pakAni naarikelphlaani| atra ca, vizeSataH komalanArikelaM nihanti pittjvrdaahmohm| iti| mdhraamletyaadi| bhavyaM pakaM kammaraGgaphalam / anye tu khasaMghAtarUpaM cAlitraphalaM pkmaahuH| zleSmapittakaramamlakhAt / amlamityAdi / dvidhA parUSakaM drAkSA ca madhurAmlabhedAt ; tatra madharayoguNA uktA amlayoriha vacanamidam / ArukANi kAttikapure prasiddhAni / badarANi kolAni hatphalAni / kakandhUstu kSudraphalabadaram / tatrArukasya vizeSamAha / naatyussnnmityaadi| Arukam Aluvokharamiti loke| tacca dvividhaM zItamuSNazca madhuraM shiitmmlmussnnmiti| suzrute-kandhukolabadaramAmaM pittakaphApaham / pakka pittAnilaharaM snigdhaM samadhuraM saram // purAtanaM tRTzamanaM zramaghnaM dIpanaM lghu| sauvIraM badaraM snigdhaM madhuraM vAtapittajit // iti / guvityaadi| pArAvataM kAmarUpe prasiddham / tadapi dvividhaM, madhuraM madhuraparUSakaM jnyym| AmrAtam Amar3A iti khyAtam, AmraphalasadRzamiti cAndrakA, etaJca dvividhaM-madhuramamlaJca, ana madhurasyaiva guNaH, amlasya vkssymaannsvaat| tAlazasyAnIti tAlaphalAni, yathA-"harItakyAdInAM zasyAni" iti phalameva shsymucyte| siddhAni pakkAni, tena pakkatAlasya grahaNam / bhavyaM karmaraGgaM phalaM, kecit tvaksaMhatiphalaM vadAnta / ArukaM kArtikapure prasiddhaM ; karkandhUH zRgAlabadarI, karkandhUnikucayovicchidya pAThe na nityaM pittazleSmakartRtvaM For Private and Personal Use Only Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1037 bhavyAdalpAntaraguNaM kaashmryphlmucyte| tathaivAlpAntaraguNaM tUdamamlaM parUSakAt // kaSAyaM madhuraM TaGka vAtalaM guru zItalam / kapitthamAmaM kaNThanna viSana prAhi zItalam // madhurAmlakaSAyatvAt saugandhyAJca cipradam / tadeva siddhaM doSaghna viSanna grAhi guddhapi // vilvantu dujjaraM siddhaM doSalaM pUtimArutam / snigdhoSaNatIkSNaM tadabAlaM dIpanaM kaphavAtajit // raktapittakaraM * vAlamApUrNa pittavarddhanam / pakkamAna jayeda vAyu mAMsazukrabalapradam // kaSAyamadhuraprAyaM guru viSTambhi zItalam / shiitmmlmussnnm| rasanideze vIryaprAptI khAmalakasyAmlasya zItavIryadarzanAd vIryAntarAzakAnivAraNArtha punaH zItamuSNamityuktam / bhvyaadityaadi| bhavyaphalasya ye guNAH uktA madhurAmalakapAyaviSTambhikhaguruzItalazleSmapittakarakhagrAhikhavakta zodhanakhAni, tebhyo'lpAntarA alpabhedA guNA yasya tat / hRdyamityAdinA suzrutoktaguNAH pUrva drshitaaH| tathaivetyAdi / tUdaphalamuttarApathe prasiddhaM parUSakAdalpAntaraguNam / parUSakasya guNAH pUve. muktAH pittazleSmaprakopikhAmlakhAdayastebhyo'lpAntarA alpabhedA guNA yasya tat / kaSAyamadharamityAdi / TaGka kAzmIradeze prsiddhm| kpimityaadi| AmamapakvaM kapitthaphalam / tadeva siddhaM pakvaM kapitthaphalam / vilvnvityaadi| siddhaM pakvaM vilvphlm| taddhAlamAmaM snigdhoSNAdiguNam / rktpittetyaadi| AmramAmraphalaM bAlaM raktapittakaramasampUrNamAma madhyamamapakvaM pittavarddhanam / tayordarzayati ; parUSakAdInAntu madhurAmlabhedena dvirUpANAM ya eva parUSakAdayo'mlAsta eva pittazleSmakarA iti| pArAvataH kAmarUpaprasiddhaH, atra yo madhuraH sa zItaH, yazcAmla: sa uSNaH iti jJeyam ; evaM rasanirdezenaiva vIrye labdhe'pi punaH vIryAkhyAnam amlasya Amalakasya zItatA* vAtapittakaramiti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1038 crk-sNhitaa| ( annapAnavidhiH jAmbavaM kaphapittaghna grAhi vAtakaraM param // madhuraM badaraM snigdhaM bhedanaM vAtapittajit / tacchuka kaphavAtaghna pitte na ca virudhyate / kaSAyamadhuraM zItaM grAhi simbitikAphalam // 30 // gAGgarukaM karIraJca vimbI todanadhannanam / madhuraM sakaSAyaJca zItaM pittakaphApaham // saMpaka panasaM mocaM rAjAdanaphalAni ca / svAdUni sakaSAyANi snigdhazItagurUNi ca // pakvaM vAyu jayedityAdiguNam / jAmbavamityAdi / jAmbavamiti sAmAnyAt vRhatphalajAmbavaM rAjajAmbavaM kSudraphalajAmbavaM bhUjAmbavaM vanajAmbavaM kAkajAmbavaM sarva kphpittnmityaadi| mdhrmityaadi| madhuraM badaraM sauvIrabadaraM, suvIrA yamunA nadI, tasyA yasmin deze sthitiH, taddezajaM badaraM sauvIramiti suzra toktaM drshitm| sauvIraM badaraM snigdhmityaadigunnm| tacchuSkamiti tadbhadaramihAnuvattete na tu svishennmnuvrtte| tena sarca badaraM zuSka kaphavAtaghnaM na tu pitte ca virudhyte| kaSAyetyAdi / simbitikAphalaM svanAmakhyAtam / suzrute ca-kapAyaM svAdu saMgrAhi zItaM simvitikAphalam, iti // 30 gnggaadhrH-gaanggerukmityaadi| gAGgerukI nAgavalA tasyAH phalam / karIro marujamastasya phalam / vimbI oSThopamaphalam / todanaM phlvishessH| dhanvanaM dhanvanakSasya phalam / madhuramityAdiguNam / sNpkvmityaadi| panasaM kaNTakiphalam / mocaM kadalIphalam / rAjAdanaphalaM piyAlaphalam / pakvAnyetAni khaaduuniityaadigunnaani| suzrute tu-panasaM sakaSAyantu snigdhaM svAdurasaM guru| mocaM khAdurasaM proktaM kaSAyaM nAtizItalam / raktapittaharaM vRSyaM rucyaM zleSmakaraM guru| snigdhaM svAdukaSAyaJca rAjAdanaphalaM guru / iti / darzanAda boddhvym| tUdam auttarApathikaphalam / TaGka kAzmIraprasiddham / siddhamiti kAlavazAt pakvaM; kapitthavilvAmrANAmavasthAbhedena guNakathanaM sarvAvasthAsu teSAmupayojyatvAt / badaraM madhyapramANaM taddhi madhurameva syAt / gAgaruka nAgabala philama, karIro marujo dumaH, todanaM For Private and Personal Use Only Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za ajyAyaH] sUtrasthAnam / 1036 kaSAyavizadatvAca saugandhyAcca rucipradam / avadaMzakSama hRdya * vAtala lavanIphalam // nIpaM zatArukaM pIlu tRNazUnyaM vikaGkatam / prAcInAmalakaJcaiva doSanna garahAri ca // aiGga daM tiktamadhuraM snigdhoSaNaM kaphavAtajit / tindukaM kaphapittanaM kaSAyaM madhuraM laghu // vidyAdAmalake sarvAn rasAna lavaNavarjitAn / svedamedakakotkleda-pittarogavinAzanam // + amlaM kaSAyamadhuraM vAtana grAhi diipnm| snigdhoSaNaM dADimaM hRya karUpittAvirodhi c|| kpaayetyaadi| lavanIphalam kaSAya vishdsaugndhyaarucikrm| avadezakSama bhojyadravyAntaramrakSaNe rocakakhakSamam / noyAlIti khyAtam / niipmityaadi| nIpaM pakvaM kdmbphlm| zatArukaM svanAmakhyAtam / pIluphalam gudd'phlm| tRNazUnyaM ketakIphalam / vikakRtaM vaica iti khyAtam / praaciintyaadi| prAcInAmalakaM paaniiyaamlkmlm| ainggdmityaadi| aigadaM putrjiivklm| tindukaM tiMdu iti khyAtam / vidyAdityAdi / lavaNavajjeitAn paJca rsaan| tadAmalakaM svedAdinAzanam / amlmityaadi| dvidhA dADimaM madhuraphalamekamaparamamlaphalam / tatrAmlAvaraM kapAyamadhuramamlapravaraM kaSAyamadhuram / snigdhonnmityaadigunnm| suzrute ca--kaSAyAnurasaM teSAM dhnvnbhedH| rAjAdanaM kssiiri| avadaMzakSamamiti lavalIphalaM prAzya vyAntare rucibhavati / nIpaM kadambakam, zatArukaphalaM zarakA iti khyAtama, pIlu auttarApathikama, tRNazUnyaM ketakIphalam, prAcInAmalakaM paaniiyaamlkm| IGga daM ptrjiivkphlm| tinduka kendH| dADimaguNe kaphapittAvirodhotyamladADimaM pittAvirodhi, madhurantu kaphAvirodhi, tena zridoSaharatvamasyopapannam, yadukta suzrute-dvividhaM tat tu vijJeyaM madhuraJcAmlameva ca / tridoSanantu madhuramamlaM vAtakaphApaham // " iti / * rukSamiti kvacit paatthH| __+ itaH paraM zloko'yaM pranthAntareSu dRzyateru svAda kAyAmlaM kaphapittaharaM parama / rasAmRGamAMsame dojAn doSAn hanti vibhItakama // For Private and Personal Use Only Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| ( annapAnavidhiH rukSAmlaM dADimaM yat tu tat pittAnilakopanam / * vRkSAmlaM grAhi rukSoNaM vAtazleSmaNi zasyate // amlIkAyAH phalaM pakkaM tasmAJcAlpAntaraM guNaiH / guNaistaireva saMyuktaM bhedanantvamlavetasam // zale'rucau vibandhe ca mande'gnau mavipnave / hikAzvAse ca kAse ca chardivarcAgadeSu ca // vAtazleSmasamuttheSu sarvajeSUpadizyate / kezaraM mAtuluGgasya laghu zeSamato'nyathA // + dADimaM nAtipittalam / dIpanIyaM rucikara hRdya vaccauvivandhanam // dvividha tat tu vize yaM madhuraJcAmlameva ca / tridoSaghnazca madhuramamlaM vAtakaphApaham ||iti / vRkSAmlamityAdi / vRkSAmlaM tintiDIkaM, suzrute ca-vAtApahaM tintiDIkamAmaM pittabalAzakRt / grAhANaM dIpanaM rucyaM samparka kaphavAtanut // amlIkAyA ityaadi| dvividhaM tintiDIkaM vRkSAmlamamlIkA c| tatra yasya vRkSo'pyamlaH sa vRkSAmlaH, yasya phalamamlaM saamliikaa| tasyAH pakaM phalaM tasmAt kizcidguNairantaraM bhinnm| tasyA Amaphalamapi tintir3IkAmaphalavat / taduktaM suzrute--amlIkAyAH phalaM paka tadvad bhedi tu kevalam / tasmAdalpAntaraguNaM kopaamrphlmucyte| iti / gunnrityaadi| vRkSAmlasya guNai rukSoSNavAtazleSmaharakhaiH saMyuktaM grAhilavajja bhedanazcAmlavetasaM thaikara iti khyAtam |shuule rucAvityAdi / madyaviplave madyavikSepa, zUlAdivAtazleSmasamuttha. sambaMgadeSu mAtuluGgasya kezaramupadizyate, laghu copdishyte| zeSa kezarAtiriktaM khagAdikamato'nyathA gunnaantrmupdishyte| tadyathA suzrute-ladhvamlaM dIpanaM hRdyamAtuluGgamudAhatam / khaka tiktA dujjerA tasya vAtakrimikaphApahA / svAdu zItaM guru snigdhaM mAMsaM maarutpittjit| medhyaM zUlAnilacchaddi-kaphArocaka vRkSAgnaM mahAkam, amlIkA tintidd'ii| zeSamiti tvaGmAsam, ato'nyatheti * "madhuraM pittanut teSAM pUrva dADimamuttamama" ityadhikaH pAThaH kacit / + itaH paraM zloko'yamAdarzAntare dRzyate--- rocano dIpano hRdyaH sugAndhastvagavivarjitaH / kaccU ra kaphavAtanaH zvAsahikArzasAM hit:|| For Private and Personal Use Only Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / sugandhi madhuraM sAmlaM vizadaM bhaktarocanam / * durjaraM vAtazamanaM nAgaraGgaphalaM guru // vaataamaabhissukaanodd'-mukuulknikockaaH| gurUpaNasnigdhamadhurAH sorumANA blprdaaH|| vAtanA vRhaNA vRSyAH kphpittaabhivrddhnaaH| piyAlameSAM sadRzaM vidyAdauSNyaM vinA guNaiH // zleSmalaM madhuraM zItaM zleSmAtakaphalaM guru / zleSmalaM guru viSTambhi cAkoThaphalamagnijit // naashnm| dIpanaM laghu saMgrAhi gulmArzoghnantu kezaram / zUlAjINavivandheSu mandAgnau kphmaarute| arucau ca vizeSeNa rsstsyopdishyte| iti / sugndhiityaadi| nAgaraGga phalaM kamalAlimpAkaM sAmlaM madhuraM sugandhi ca vishdshc| suzrute ....amlaM samadhuraM hRdya vizadaM bhaktarocanam / vAtaghnaM dujjeraM proktaM nAraGgasya phalaM guru // iti / vaataametyaadi| vAtAmasya phalam, abhiSukasya abhiSukanAmnA khyAtasya phalam / AkSoDasya AkharoTa iti khyAtasya phalaM, mukUlakasya phalaM, nikocakasya pavvetIyAkharoTasya phalam, urumANasya ca phalam / phalarUpA ete vAtAmAdayo gurUSNasnigdhamadhurA ityaadigunnaaH| suzrute c-caataamaakssodd'aabhissukniclpicunikockorumaannprbhRtiini| pittazleSmakarANyAhuH snigdhoSNAni gurUNi c| bRhaNAnyanilaghnAni balyAni madhurANi c|| iti / piyAlamityAdi / piyAlasya phalaM dvividha, rAjAdanaM piyAlazca / tatra rAjAdanaguNA uktaaH| piyAlasya vacanamidam / eSAM vAtAmAdInAm auSNyaM vinA zeSairguNaiH sadRzaM piyAlaphalaM vidyAt / suzrute-piyAlamajjA madhuro vRSyaH pittAnilApahaH / iti / zleSmalamityAdi / zleSmAtakaM zeluphalam / guru, kiMvA, zUle rucaavityuktkeshrgunnvipriitm| vAtAmAdaya auttraapthikaaH| piyAlo'yaM mgdhprsiddhH| * madhuraM kazcidamlaJca hRdya bhaktaprarocanamiti cakradhRtaH pAThaH / 131 For Private and Personal Use Only Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1042 crk-sNhitaa| [annapAnavidhiH gurUSNaM madhuraM rukaM * kezanaJca zamIphalam / viSTambhayati kArajaM pittazleSmAvirodhi ca // AmrAtakaM dantazaThamamlasakaramaIkam / raktapittakara vidyAderAvatakameva ca // vAtana dIpanaJcaiva vArtAka kaTu tiktakam / vAtalaM kaphapittana vidyAt parkaTakIphalam // pittazleSmannamamlaJca vAtalaJcAkSikIphalam / madhurANyamlapAkIni pittazleSmaharANi ca / / azvatthoDumbaraplakSa-nyagrodhAnAM phalAni ca // 31 // shlessmlmityaadi| akoThaphalam aakhrottvishessH| gurUSNamityAdi / zamIphalaM paka rukSaM gurUSNazca / kezaghnaM kezAnAmupaghAtakaram / viSTambhayatI. tyaadi| kArana kaSTakiphalamiti kazcit, krmiiphlmitynye| pitta. zleSmavirodhikhaM prbhaavaat| aamraatkmityaadi| AmrAtakaM dvividhaM madhurazvAmlaJca / tayormadhuraM pUvemuktaM mdhuraamlmucyte| dantazaThaM jambIraphalaM kAgajItikhyAtam / karamadam amlakaraJjaphalamerAvatakamamlanAgaraGgaphalazcAmlaM raktapittakaraM vidyAt / suzrate ca-AmrAtakaphalaM vRSyaM sasnehaM zleSmavaddhanam / tRSNAzulakaphotkleza-cchabizvAsanivAraNam // vAtazleSmavibandhanaM jambIra guru pittakRt / amlaM tRSNApahaM rucyaM pittakara karamaddekam // vaatghnmityaadi| vArtAkaM dakSiNApathe phalavat khAdyate / tacca kaTu tiktakam / vaatlmityaadi| pakeTakIphalaM pakeTasya pakka phlm| pittshlessmnnmityaadi| akSikI latA tasyAH phalam AkSikaM paka phalam / madhurANItyAdi / azvatthAdInAM pakAni dantazaTho jambIraH, kecidamloTaM vdnti| iha AmrAtakamamla grAhyam ; pUrvantu madhuramAnAtakamuktam ; karamaI dvividhaM grAmajaM vanajaJca, airAvatamamlAtakam, kiMvA, naagrnggm| vArtAka dakSiNApathe phalavat khAdyate, yadgoSTavArtAkasaMjJaka, tasyeha guNaH ; kiMvA * rukSamityatra zItamiti vA pAThaH / + madhurANyanupAkIni vAtapittaharANi ca iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za bhadhyAyaH sUtrasthAnam / 1043 kaSAyamadhurAmlAni vAtalAni gurUNi ca / bhallAtakAnyagnisamaM* tvaGmAMsaM svAduzItalam / paJcamaH phalavargo'yamuktaH praayopyogikH|| 32 // iti phalavargaH / 5 / rocanaM dIpanaM vRSyabhAdra kaM vizvabheSajam / vAtazleSmavibandheSu rasastasyopadizyate // rocano dIpanastIkSNaH sugandhimukhabodhanaH / jambIraH kaphavAtaghnaH krimihA bhuktpaacnH|| phalAni madhurANItyAdIni prabhAvAt amlpaakiini| kaSAyetyAdi / bhallAtakAni phalAni kaSAyamadhurAmlAni pakAnyeva / teSAM phalAnAM khaGmAMsaM laggataM zasyamagnisamaM svAdu ca, zItalantu vIryeNa, sparza tu vahnisamaM dAhakaramiti / varga samApayati-paJcama ityaadi| prAyopayogika eva na tu kRtsnaH // 3 // 32 // iti paJcamaH phlvrgH|5| gaGgAdharaH-kramikakhAddharitavaga ucyate-rocanamityAdi / Adrakam azuSka vizvabheSajamiti, tadeva rocnaadigunnm| tasyAdrekasya raso vaatshlessmvivndhesspdishyte| suzrute tu-kaphAnilaharaM svayaM vivandhAnAhazUlanut / kaTUSNaM rocanaM hRdya vRSyaJcaivAnekaM smRtam // zuSkasya guNa AhArasaMyogavarge vkssyte| rocana ityaadi| jambIraH parNAsabhedaH puMstvAt / kaphavAtaghnaH krimihA bhuktapAcanazca / suzrute ca-jambIraH pAcanastIkSNaH krimivAtaphalavadasiddhasyaiva vArtAkasyopayojyasyAyaM gunnH| AbhikI latA tasyAH phlmaakssikm| anupAki anuyA iti khyaataa| agnisamamiti sphoTAdijanakaravAt // 30-32 // [iti phlvrgH|5|] cakrapANiH- haritAnAmapyAdrakAdInAM phalavadagnipAkamantareNa bhojanasya prAk pazcAJcopayogAt phalamanu haritakathanaM, phaleSu pazcAdamidhAnaM haritasya tRptyanAdhAyakatvAt / Akamiti vizepaNaM zuSThIcyAvRttyartham, zuSThIguNazcAhArasaMyogavarga bhaviSyati ; jambIraH parNAsabhedaH, jamvIraphala * bhallAtakAsthyagnisamamiti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / annapAnavidhiH 1044 crk-sNhitaa| bAlaM doSaharaM vRddhaM tridoSaM mAstApaham / snigdhasvinnaM vizuSkaJca mUlakaM kaphavAtajit // hikAkAsavizvAsa-pAvazUlavinAzanaH / pittakRt kaphavAtanaH surasaH pUtigandhahA // yamAnI cArjakazcaiva zigra zAleyatRSTakam * / hRdyAnyAsvAdanIyAni pittamutklezayanti tu|| kaphApahaH / surabhidApano rucyo mukhavazadyakArakaH // iti| bAlamityAdi / mUlakaM bAlaM dopaharaM, vRddhaM mUlakaM tridoSaM, tadeva snigdhaM snehena pakvaM khinnaM mArutApaham / tadeva vizuSka kaphavAtajit / suzrute ca-savvadoSaharA ladhvI kaNThayA mUlakapotikA / mahat tad guru viSTambhi tIkSNamAma tridoSakRt // tadeva snigdhakhinnantu pittanut kaphavAtajit / tridoSazamanaM zuSkaM viSadopaharaM lghu|| viSTambhi vAtalaM zAkaM zuSkamanyatra mUlakAt // iti| hikketyaadi| surasaH paNAsaH hikkaadinaashnaadigunnH| sushrute-kphaanilvissshvaas-kaasdogendhynaashnH| pittakRt pAzvazUlaghnaH surasaH samudAhRtaH / ymaaniityaadi| yamAnI vnymaanii| AjjekaH shvetprnnaasH| zigra vIjam, zAleyaM cANakyamUlaM magadhe prsiddhm| tRSTakaM raajikaa| etAni hRdyAdIni / suzrute cakaphaghnA laghavo rukSAH snigdhoSNAH pittvrddhnaaH| kaTupAkarasAzcaiva sursaajjaikbhuustRnnaaH| kaTuH sakSAro madhuraH zigra stikto'tha sugndhi| bAlaM doSaharamiti taruNAvasthAyAmavyaktarasAyAM tridoSaharam ; tantrAntaravacanaM hi-"yAvaddhi cAvyaktarasAnvitAni navaprarUDhAni ca muulkaani| bhavanti tAvAlA dIpanAni pittAnilazleSmaharANi caiva // " vRddhaM tridoSamiti, tadeva pravRddhama, enAmeva mUlakAvasthAmabhipratya cokta,-'mUlaka kandAnAmapathyatve prakRSTatamama" iti / mArutApahaM snigdhAsamiti sAmAnyena bAla vRddhaJca ; "zuSkANi kaphavAtanAnyetAni iti vakSyamANagranthenaiva zukamUlakaraya kaphavAtahantRtve labdhe punarvacanaM prkttpraaptyrthm| pUtigandhaheti zarIrasya tathA vyaJjanAnnamAMsasya pUtigandhatAM hnti| arjakaH zvetaparNAsaH, zigra viTapaM zobhAJjanam ; zAleyazcANakyamUlaM marau prasiddham, kiMvA zAleyamiti misteyaM pATakaprasiddham, vacanaM hi-"cANakyamUlamisteye zAleyAbhikhyayA jaguH" iti ; mRTakaM * mRSTakamiti ckrH| For Private and Personal Use Only Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 273 adhyAyaH ] www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnam / jalapippaligaNDIra zrRGgaveryyatha tumburu | to karunANi kaphavAtaharANi ca // pustvannaH kaTurukSoNo bhUstRNo raktazodhanaH / kharAzvA kaphavAtanI vastirogarujApahA // dhAnyakaJca / jagandhA ca sumukhAzceti rocanAH / sugandhA nAtikaTukA dApAnutkledayanti ca // grAhI gRJjanakastIkSNo vAtazleSmArzasAM hitaH / vedane'bhyavahAre ca yojayet tamapittinAm // For Private and Personal Use Only 1045 pittalaH / madhuzigraH sarastiktaH zophaghno dIpanaH kaTuH / jaletyAdi / jale pippalyAkArA jalapippalI | gaNDIraH samaSTIlA, sa ca zuklo raktazceti dvividhaH, tatra zuklo jalajaH zAkavarga paThito'kaTutvAt / kaTutvAt tu rakto'tra haritava paThita iti na dviruktaH / zRGgaverI zRGgaverAkRtiH / uktaJca-zRGgaveravadAkRtyA zRGgaverIti bhASyate / kustumburusamAkRtyA tumburuNi vadanti hi / puskhetyAdi / bhUstRNo gandhatRNaH / puMstvaghnaH / kharAzvetyAdi / kharAzvA pArasIyayamAnI kharAzinIti loke / dhAnyakamityAdi / dhAnyakaM kustumburuH / sazrute ca - ArdrA kustumburuH kuryyAt svAdusaugandhyahRdyatAm / sA zuSkA madhUrA pAke snigdhA tRDdAhanAzinI / doSaghnI kaTukA kiJcittiktA srotovizodhanI / iti / ajagandhA kSetrayamAnI / sumukhA parNAsabhedaH / suzrute ca -- kaphAnilaviSazvAsa- kAsadaurgandhyanAzanaH / pittakRt pAzvezUlaghnaH surasaH samudAhRtaH / tadvat tu sumukho jJa yo vizeSAd garanAzanaH // iti / evaM tatraiva coktaM- tIkSNoSNaM kaTukaM pAke rucyaM pittAnivarddhanam / kaTu ileSmAnilaharaM gandhADhya jIrakadvayam / kAravI karavI tadvadvize yA sopakuJcikA / bhakSyavyaJjanabhojyeSu vividheSvavacAritA / iti / grAhItyAdi / gRJjanako gA~jora iti loke / taM gRJjanakamapittinAM svedane'bhyavahAre ca yojayena tu pitcinAm / rAjikA / gaNDIro dvividho raktaH zukkuzca tatra yo raktaH, sa kaTutvena haritavarge paThyate, yastu zukko jalajaH sa zAkavarge paThita iti naikasya vargadvaye pAThaH ; jalapippalI jale pippalyAkArA syAt; zRGgaverI gojihnikA, kiMvA zRGgaverI AdrakA yadukta - " zRGgaveravadAkRtyA zRGgaverIti bhASitA / kustumburusamAkRtyA tumburuNi vadanti ca // " bhUstRNo gandhatRNaH, kharAdavA Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 1046 caraka saMhitA | [ annapAnavidhiH zleSmalo mArutannazca palANDurna ca pittakRt / AhArayoge balyazca guruvR Syo'tha rocanaH // krimikuSThakilAsanno vAtaghno gulmanAzanaH / snigdhazcoSNazcavaSyazca lazunaH kaTuko rasaH // zuSkANi kaphavAtannAnyetAnyeSAM phalAni ca / haritAnAmayaJcaiSAM SaSTho vargaH samApyate // 33 // [ iti haritavarga: / 6 / / zleSmala ityAdi / palANDuH zleSmalo mArutannazca ISat pittalazcAlpArthakhAt namaH / sa ca dvividhaH, palANDuH kSIrapalANDucAhArayoge balyazca guruzca dRSyazca rocanazca / suzrute ca nAtyuSNavIryyo'nilahA kaTuva tIkSNo gururnAtikaphAvahazca / balAvahaH pittakaro'tha kiJcit palANDuragniJca vividdheyecca // snigdho'rucighnaH ftrangea balyostha medhAkaphapuSTikRcca / svAduguruH zoNitapittazastaH sa picchilaH kSIrapalANDuruktaH // iti / krimItyAdi / lazuno rasonaH krimyAdinAzanAdiguNaH / suzrute ca - snigdhoSNatIkSNaH kaTupicchilaya guruH sthiraH svAdurasazca balyaH / hRSyatha medhA svaravarNacakSubhenAsthisandhAnakaro rasonaH // hRdrogajIrNajvara kukSizUla - vibandhagulmArucikAsazophAn / durnAmakuSThAnalasAdajantu- samIraNazvAsakaphAMzca hanti // iti / zuSkANItyAdi / etAni gRJjanakAdIni zuSkANi kandAni kaphavAtaghnAni bhavanti / eSAM gRJjanakAdInAM phalAni ca kaphavAtannAni bhavanti / iti kecit / pare khetAni haritavargoktAnyAdrevizvabheSajAdIni / zuSkANi kaphavAtaghnAni phalAni caiSAM kaphavAtaghnAni / evamAdiguNA draSTavyAH tadyathA sazrute - kaTUnyuSNAni rucyAni vAtazleSmaharANi ca / kRtAnneSUpayujyante saMskArArthamanekadhA / iti varga samApayati- haritAnAmityAdi / eSAM haritAnAmayaM SaSTho vargaH samApyate // 33 [iti SaSTho haritavargaH // 6 // ] kRSNajIrakam | ajagandhA yamAnI, sumukhaH parNAsabhedaH, ayaJca dhAnyakAdInAm ArdrANAM guNaH, zuSkANAntvahArayogigaNe "kAravyopakuJcikA" ityAdinA guNaM nirdezyati / gRJjanakaH svarUpanAlapatraH palANDureva / etAnIti haritavAni zuSkANItyAdinA yadyapi zuSkANAmapi zuNThIprabhRtInAM guNa ukto bhavati, tathApi vizeSaguNakathanArthaM punaratadabhidhAnamAhArasaMyogi varge bhaviSyatIti na paunarakam // 33 // [ iti hastivargaH / 6 / ] Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1047 prakRtyA madyamamloSNamamlaJcoktaM vipaaktH| sarva sAmAnyatastasya vizeSa upadecyate // kRzAnAM saktamUtrANAM grahaNyazovikAriNAm / surA prazastA vAtaghnI stanyaraktakSayeSu ca // hikaashvaasprtishyaay-kaasvblack kinggrhaascau| chaddayAnAhavibandheSu vAtaghnI madirA hitaa|| zUlapravAhikATopa-kaphavAtArzasAM hitH| jagalo grAhirukSoSNaH zothaghno bhuktapAcanaH // gaGgAdharaH-athAnnatadupakaraNAnantaraM pAnaM vaktu kramikakhAnmadyavarga ucyteprkRtyetyaadi| prakRtyeti svabhAvAt / saba maya sAmAnyato rase'mlamuSNantu vIyye vipAkatazcAmalamuktam / tasya madyasya vizeSa updekssyte| yadyapi rasapAkayoramlakhe vIyyata uSNaM labhyate tathApi punaruSNamiti vacanena tIkSNakhAdayo guNAH khyaapitaaH| suzra te coktaM-savva pittakaraM madyamamlaM dIpanarocanam / bhedanaM karuvAtaghnaM hRdya vstivishodhnm| pAke laghu vidAharaNaM tIkSNamindriyavodhanam / vikAzi sRSTaviNmUtraM zRNu tasya vishessnnm|| iti / kRshaanaamityaadi| surA paiSTikI anubhUtamaNDA kRzAdInAM prazastA, stanyAdikSayeSu ca prshstaa| suzrute c-kaasaashaugrhnnaadoss-muutraaghaataanilaaphaa| stanyaraktakSayahitA sarAhaNadIpanI // iti / hikketyAdi / madirA zvetavarNA surA hikAdiSu hitA vAtaghnI c| suzrute ckaasaashiigrhnniishvaas-prtishpraayvinaashinii| zvetA mUtrakaphastanya raktamAMsakarI surA // iti / shuuletyaadi| jagalo bhaktakiNvabhUtA sarA zUlAdInAM hitaa| zothanaH grAhI ca vIyyato rukSazcoSNazca bhaktapAcanazca / suzrute cagrAhuASNo jagalaH paktA rukSastRTkaphazAphahRt / hRyaH pravAhikATopa-dunAmAnila cakrapANi:-annamabhidhAya pAnaM vaktavyam. atrApi pAnapradhAnamapi pAnIyamullaGghaya harSAdi. kartRtvAt janAnAM mukhyapeyatvAcca mdymaah| prakRtyeti svabhAvAt, yadyapi ca madya pIyamAne nAglarasatA pratIyate vyaktA, tathApi dantaharpamukhasrAvAdyamlakAryakartRtvAdabhlameva, vacanaM hi"amlAni cAmlaprabhAvANi cAmlameva kRtvopadekSyAmaH" iti, tena aglaprabhAvasyAmlarasatvameva, ata evoktam - "sarveSAM madyamaglAnAmupayupari varttate' iti ; vipAkata iti tRtIyAyAM For Private and Personal Use Only Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1048 crk-sNhitaa| [annapAnavidhiH zoSArthIgrahaNIdoSa-pANDurogArucicarAn / hanayariSTaH kaphakRtAn rogAn dIpanapAcanaH * // mukhapriyaH sukhamadaH sugandhirvastidoSanut / jaraNIyaH pariNato hRyo vaNyazca shaarkrH|| rocano dIpano hRdyaH zoSazophArzasAM hitH| snehazleSmavikAraghno balyaH pakkaraso mataH // jaraNIyo vibandhanaH svaravarNavizodhanaH / karSaNaH zItarasiko hitaH zophodarArzasAm / / sRSTabhinnazakadvAto gauDastapaNadIpanaH / pANDurogabaNahitA dopanI cAnikI matA // zothahat ||aprshc-chddaarockhtkukssi-shuultodprmddnii| prasannA kaphavAtAjhaivibandhAnAhanAzinI // iti / zoSetyAdi / oSadhikkAthAdiH sandhAnena kAle jAtarasa evAriSTastasya sAmAnyata eSa gunnsNgrhH| zopAdIna kaphakRtAn rogAn hanti dIpanaH paacnshc| iti / tdvishessmaah| mukhapriya ityaadi| zAkaro'riSTaH mukhpriyaadigunnH| sazra te ca--zAkero madhuro rucyo dIpano vstishodhnH| vAtaghno madhuraH pAke hRdya indriyvodhnH|| tadvat pakarasaH sIdhubalavaNekaraH prH| zophano dIpano hRyo rucyaH zleSmAzaMsAM hitaH // iti / asya pakkarasasya guNamAha--rocana ityaadi| pakkaraso nAma sIdhuH ikSurasaM paktvA kAlena jAtarasaH sIdhabhavati / sa ca rocnaadigunnH| jaraNIya ityaadi| zItarasika ikSoH zItenApakvena rasena ni to'riSTaH jrnniiyaadigunnH| karSaNaH shriirsy| suzrute ca-kaSaNaH zItarasikaH shvythuudrnaashnH| varNakRjjaraNaH svayyo vivandhanno'zaMsAM hitH|| iti / sRsstttyaadi| gaur3a iti gur3akRta evaarissttH| suzrute ca-dIpanaH sRSTaviNmUtro vizado'lpamado guruH| kapAyo madharaH sIdhagor3aH paacndiipnH|| tsiH| surA anuddha tamaNDA, madirA tu surAmaNDaH, jagalo bhaktakiNvakRtA surA, ariSTa aupadhakkAthasampAdito vakSyamANo dantyabhayAriSTAdiH, zArkaraH zarkarAprakRtika AsavaH, pakkaraso - dIpanapAcanetyantra rocanadIpana iti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27 adhyAyaH suutrsthaanm| 1046 surAsavastIvramado vAtanno vdnpriyH| chedI madhvAsavastIkSNo mereyo madhuro guruH // dhAtakyabhiSuto rukSo hRyo rocanadIpanaH / mArdIka-*-vanna ca.tyuSNo mRvIkecarasAsavaH // paannddurogetyaadi| AkSikI vibhItakaphalakRtA suraa| sazrute caAkSikaH pANDurogano vraNyaH saMgrAhako lghuH| kaSAyamadhuraH sIdhuH pittno'mRprsaadnH|| jAmbavo baddhaniSAndastuvaro vaatkopnH|| iti / surAsava ityaadi| murAsavaH surayA dravakArya yatrAsave kriyate sa surAsavaH, sutarAM tiivrmdH| suzrute ca-tIkSNaH surAsavo hRyo mUtrala: kaphavAtanut / mukhapriyaH sthiramado vijJa yo'nilanAzanaH / / iti / chediityaadi| madhvAsavo madhukRta aasvH| suzrute ca--laghurmadhvAsavazchedI mehakuSThaviSApahaH / tiktaH kaSAyaH zophannastIkSNaH svAduravAtakRt // tIkSNaH kaSAyo madada durnAmakaphagulmahat / krimimedo'nilaharo maireyo madhuro guruH / iti / madhvAsavamaireyayostIkSNakhavacanAdiha tIkSNazabdo madhvAsarve'nvitaH punarAhattamaireye'pyanvetavya iti / maireyo yathA--Asavasya surAyAzca dvayorekatra bhaajne| sandhAnaM tadvijAnIyAnmareyamubhayAzrayam / iti / dhAtakyabhiSuta ityaadi| dhAtakIpuSpakRta Asavo dhaatkybhiputH| maakvdityaadi| mRdvIkAkRtamadaM mAkaM tadvannAtyuSNo mRdvIkArasasahitakSurasAsavazca bhvti| mRdvIkArasekSurasayomilitayorAsavo mRvIkekSurasAsava ityeka Asava iti na punaruktam / mAkamadyaguNa etena khyApitaH / suzru te ca-mAkamavidAhikhAnmadhurAnvayatastathA / raktapitte'pi satataM budhaine pratiSidhyate // madhuraM taddhi rukSazca kaSAyAnurasaM laghu / laghupAki saraM zoSa-viSamajvaranAzanam / / mAkAlpAntaraM kiJcit khAjjUra cAtakopanam / tadeva vizadaM rucyaM kaphana kapaNaM lghu|| iha khAjja ramadyaguNoyaH kathitenecarasena kriyate ; zItarasikastu shiitekssurskRtH| gaur3o gudd'prkRtikH| surAsavo yatra surayaiva toyakArya kriyte| madhUkapuSpakRto mdhvaasvH| maireyalakSaNaM yathA"Asavasya surAyAzca dvayorekatra bhaajne| sandhAnaM tada vijAnIyAt maireymubhyaashrym| iti| dhAtakyA'bhiSuto dhAtakIphalAsabaH, mAdhvIkaM madhupradhAnam,-rocanaM dIpana * mAdhvIkavaditi paatthaantrm| 132 For Private and Personal Use Only Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ annapAnavidhiH 1050 crk-sNhitaa| rocanaM dIpanaM hRdya balyaM pittAvirodhi ca / vibandhaghnaM kaphaghnaJca madhu laghvalpamArutam // surA samaNDA rutoSaNA yavAnAM vaatpittlaa| gurvI jIyati viSTabhya zleSmalA tu madhUlikA // dIpanaM jaraNIyaJca hRtpANDukrimiroganut / grahaNyazohitaM bhedi sauvIrakatuSodakam // 'nbhihito'pyunneyH| rocnmityaadi| madhviti / madhakRtaM madaM mAdhvIka rocanAdiguNam / suretyAdi / surA paiSTikI, sA tu samaNDA rukSoSNA ; pUrvantu maNDahInA sarA kRzAnAmityAdinoktA na tataH punruktaa| yavAnAM sarA yavakRtA surA vAtapittalA / suzrute ca-pittalAlpakaphA rukSA yavairvAtaprakopaNI iti / gurviityaadi| madhUlikA surA madhUlakaphalakRtA gurcI viSTabhya ca jIryati zleSmalA c| sazru te'pi-viSTambhinI surA gurvI ilepmalA tu mdhuulikaa| rukSA nAtikaphA tRpyA pAcanI cAkSikI smRtaa| tridoSo bhedyavRSyazca kohalo vdnpriyH| vakkaso hRtasArakhAdviSTambhI vaatkopnH| sIdhumedhUkapuSpottho vidAhya nivlprdH| rukSaH kaSAyaH kphhRdvaatpittprkopnnH| nidizedrasatazcAnyAn kandamUlaphalAsavAna / ariSTo dravyasaMyoga-saMskArAdadhiko gunnaiH| bahudoSaharazcaiva doSANAM zamanazca sH| dIpanaH kaphavAtaghnaH saraH pittaavirodhnH| zUlAdhmAnodaraplIha-jvarAjIrNAzesAM hitH| pippalyAdi. kRto gulma-kapharogaharaH smRtaH / cikitsiteSu vakSyante'riSTA rogaharAH pRthak / ariSTAsavasIdhUnAM guNAn karmANi cAdizet / buddhA yathAsvaM saMskAramavekSya kuzalo bhiSak / iti| diipnmityaadi| sauvIraM kAJjikaM zuktakRtaM tupodakaM satuSayavakRtaM kAJjikam / suzrate ca-grahaNyazauvikAraghnaM bhedi sauvIrakaM tthaa| tuSAmbu dIpanaM hRdya hRtpaannddukrimirognut| iti / mityAdi vakSyamANaM, tadvanmRddhIkakSurasAbhyAM militAbhyAM kRta Asavo jyH| madhviti madhu. pradhAna . aasvH| surA samaNDeti yavataNDulakRtA boddhacyA, virabhyeti vicchedaH , madhUlako For Private and Personal Use Only Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27 adhyAyaH 1051 sUtrasthAnam / dAhajvarApahaM sparzAt pAnAda vAtakaphApaham / vibandhanamavastrasi dIpanazcAmlakAJjikam // prAyazo'bhinavaM madya guru doSasamIraNam / srotasAM zodhanaM jINaM dIpanaM laghu rocanam // harSaNaM prINanaM vayaM bhyshokshrmaaphm| prAgalbhyavIryyapratibhA-tuSTipuSTibalapradam // daahetyaadi| amlakAJjikaM dhAnyAmlaM dhAnyakRtaM bhaktakAJjikaca dAhAdiharam / suzrute ca--dhAnyAmlaM dhAnyayonikhAd dIpanaM dAhanAzanam / sparzAt pAnAt tu pavana-kaphatRSNAharaM lghu| taikSNyAcca niharedAzu karpha gaNDUSadhAraNAt // mukhvairsydaurgnthy-mlshossklmaaphm| dIpanaM jaraNaM bhedi hitamAsthApaneSu c| samudramAzritAnAJca janAnAM sAtmyamucyate // iti / iha zuktAdiguNA unneyaaH| tad yathA suzrute-raktapittakaraM zuktaM chedi bhuktvipaacnm| vaiskhayya jaraNaM zleSma-pASDu krimiharaM lghu|| tIkSNoSNaM mUtralaM hRdya kaphaghnaM kaTupAki ca / tadvat tadAsataM sarva rocanazca vishesstH|| gaur3Ani rasazuktAni madhuzuktAni yAni c| yathApUrva gurutarANyabhiSyandakarANi c|| iti| __athedAnI madyAnAM navakhAdyavasthAyAM guNavizeSamAha-prAyaza ityaadi| doSasamIraNaM dosstryprkopnnm| suzrute ca-navaM madyamabhiSyandi guru vaataadikopnm| aniSTagandhaM virasamahRyazca vidAhi ca // jomdygunnmaah-srotsaamityaadi| jINeM purANaM madya srotasAM zodhanaM sphuTIkaraNamityAdiguNam / suzra te ca--sugandhi dIpanaM hRdya rociSNu kriminAzanam / sphuTasrotaskaraM jIrNa laghuvAtakaphApaham // iti / praaglbhyetyaadi| sAttvikarmAnavaiyuktyA mAtrayA vidhivat sabhaktAdikaM pItaM tajjINaM madya prAgalbhyAdipradaM syAd yathA cAmRtaM tathA syaacc| taduktaM suzrate-sAttvike zaucadAkSiNya-harSamaNDanalAlasaH / giitaadhyynsaubhaagy-surtotsaahkRnmdH| rAjase duHkhazIlakhamAtmatyAgaM sasAhasam / kalahaM sAnubandhantu karoti puruSa mdH|| ashaucnidraamaatsryaagmyaagmnloltaaH| asatyabhASaNazcApi kuryAddhi tAmase mdH|| tasyAnekapakArasya For Private and Personal Use Only Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1052 crk-sNhitaa| [ bhannapAnavidhiH sAttvikairvidhivada yuktA pItaM syAdamRtaM ythaa| vargo'yaM saptamo madyamadhikRtya prakIrtitaH // 34 // iti mgrvrgH|| jalamekavidhaM savvaM patatyaindra nabhastalAt / tat patat patitaJcaiva deshkaalaavpecte|| madyasya rsviittyetH| saukSmAdauSNyAcca takSNyAcca vikAzikhAcca vhninaa| sametya hRdayaM prApya dhamanIrUddha mAgatam / vikSobhyendriyacetAMsi vIyaM madayate'cirAt / cireNa zlaiSmike si pAnato jAyate mdH| acirAda vAtike dRSTaH paittike zIghrameva tu / sAndravidAhi durgandhi virasaM krimilaM guru| ahRya taruNaM tIkSNamuSNaM durbhaajnsthitm| alpauSadhaM payyu pitamatyacchaM picchilazca yat / tad vajyaM saveMdA madya kizciccheSantu yadbhavet / tatra yat stokasambhAraM taruNaM picchilaM guru| kaphamakopi tanmaya dujeraJca vishesstH| pittaprakopi bahulaM tIkSNamuSNaM vidAhi c| ahRdya phenilaM pUti krimilaM virasaM guru / tathA payyuSitaJcApi vidyaadnilkopnm| sarda doSairupetantu sarvvadoSaprakopaNam / cirasthitaM jAtarasaM dIpanaM kaphavAtajit / rucyaM prasannaM surabhi madya sevyaM madAvaham / iti| vargasamApayati-vago'yamityAdi / madyamadhikRtyAriSTAdInAmapi guNAzraya epa saptamo vargaH prkiirtitH||34|| / iti saptamo mdyvrgH|7| gaGgAdharaH-pAnavizeSakhAdambuvaga ucyte-jlmityaadi| saca jalamekavidhaM dhArakArakahaimanatoSArabhedena caturvidhamapi aindrakhasAmAnyAdekavidha nabhastalAnabhasa upariSTAt somamaNDalAt patati / tadaindra jalaM patat patitazca godhUmabhedaH, tatkRtaM madya madhUlakam ; anye tu medkmaahuH| dIpanamityAdi-sauvIratuSodakaguNaH ; aglakAJjikamiti kAjikamevAgla guNam // 34 // iti mdyvrgH|7|) samprati pAnapradhAnasya jalAya gunnmaah-jlmityaadi| sarvamiti suzrutapratipAdita. dhArakArahamatoSAramapi, ekavimiti "zivAH khalvApaH" ityAdinoktaguNam, tathA 'zItaM zuci' ityAdivakSyamANaguNam, aindra miti prApyamavazenendrapreritam ; ekavidhatve'pi tasya bhedamAha- tat ptdityaadi| pataddezamAkAzagatabhUtarUpaM, kAlaJca zItoSNAdirUpaM, tathA patitaca For Private and Personal Use Only Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 27za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / khAt patat somavAyvakaiH spRSTaM kAlAnuvarttibhiH / zItoSNa snigdharutAderyathAsannaM mahIguNaiH // zItaM zuci zivaM mRSTaM vimalaM laghu SaDguNam / prakRtyA divyamudakaM bhraSTaM pAtramapekSate // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ; dezakAlApekSate / tatra patat tu yathA - khAdityAdi / divyaM dyalokIyama udakaM prakRtyA zItAdiSaDguNaM khAt somamaNDalAt patadeva tatraivAntarIkSe somavAyvakaiH kAlAnuvarttibhiH zItAdyatu dinarAtrAnuvattibhiH, guNavizeSaM dadhadbhiH spRSTaM sad bhraSTa' yathAsannaM pAtraM yatra deze patitaM syAt taddezaM bhUmiguNaiH zItoSNasnigdharukSAyairapekSate / jalantu khalu zItaM zuci mRSTaM zuddhaM vimalaM laghu ca iti SaDguNaM svabhAvAt / tataH khAt patanakAle yathAkAlAnuvatti - somavAyvaka guNaspRSTa N guNavaizeSa mApadya bhUmau patitaM tadbhUmiguNamApadyate / 1053 bhUmivizeSarUpaM dezaM kAlaJca tathaivApekSate; guNadoSasambandhe iti zeSaH / enameva dezakAlasambandhamAha - khAdityAdi / saumyatvAt pRthivyA api gaganAgatabhUlIrUpAyAstathA meghasahacaritalUtAdivipAdirUpAyAzca grahaNaM vaktavyam, kiMvA vAyugrahaNAdeva vAyunA nIyamAnAyA pRthivyA grahaNam spRSTaM bhavatIti zeSaH / kAlAnuvarttibhiriti kAlaparAdhInaiH kAlapradhAnairiti yAvat, etena kAlakRtasomAdisambandhavizeSo jale vizeSaM karoti, tena na kAlasyAkiJcitkaratA; patitajalasya dezakAlasambandhamAha - zItoSNetyAdi / yathAsannamiti yasmin kAle yasyAM mahyAM ye guNAH zItAdaya udviktA bhavanti, taiH spRSTaM jalaM bhavati ; etena suzrute pratipAditagAGgasAmudrabhedo guNadoSasambandhamAtrakRta eva divyajalasyeti darzayati ; tena yad viSAdijuSTaM tat sAmudrasamAna guNatvAt sAmudram, yada, dhUlyAdinA viSAdinA ca rahitaM, tat tadguNatvAda gAGgamityuktaM suzrute; Azvine tu mAsi divyajalasya dhUlIviSAdisambandho na bhavatyeva, kAlamahimnA, bhavannapi vA na jalaM tathA dUSayati, ata uktaM suzrute - "sAmudraM tanna pAtavyaM mAsAdAzvayujAd vinA iti, ataH hArItavacanAt kArttikA grahAyaNayorapyAntarIkSaM jalaM grAhyameva bhavati, yadAha - "pravRttAyAM zaradyasmAt pazcAd vAte pravAtyapi / hemante vApi gRhNIyAt tajjalaM mRnmayairghaTaiH // iti tena " AzvayujAda vinA' iti vacanaM AzvayujAt prabhRti jalopAdeyatoSadarzanArtham, na tvAzvina evopAdeyatopadarzanaparam anye tvAhu: - "Azvina eva paramAntarIkSaM grAhyam" iti ; jatUkarNavacanantu 'varSAsu carAnta ghanaiH sahoragAM viyati ca kiittluutaashc| tAdvaSajuSThamapeyaM khajalamagastyodayAt pUrvvam" / ; divya jalasya prAkRtaguNamAha - zItamityAdi / vadana priyatvena For Private and Personal Use Only zivamiti kalyANakaratvena, mRSTamiti vakSyamANa guNavizeSahetumAha - bhramityAdi / pAtramapekSata iti nadyAdi Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1054 crk-sNhitaa| ( annapAnavidhiH zvete kaSAyaM bhavati pANDure khAt tu tiktakam / kapile kSArasaMspRSTamUSare lavaNAnvitam // kaTu pavvetavitrAve * madhuraM kRSNabhRttike / etat SAr3a guNyamAkhyAtaM mahIsthasya jalasya tu| tathAvyaktarasaM vidyAdaindra kAraM himaJca yat // 35 // yadantarIkSAt patatIndrasRSTaJcoktazca pAtraH parigRhyate'mbhaH / tadaindramityeva vadanti dhIrA narendrapeyaM salilapradhAnam // 36 // tad ythaa| atra kecit ptthnti| zveta ityaadi| zvete bhUmideze patitaM tajjalaM kaSAyaM bhavati, pANDure bhUmideze bhraSTa tiktakaM bhavati, kapile bhUmideza bhraSTa kSArasaMsRSTa bhavati, Upare bhUmideze bhraSTa lavaNAnvitaM bhavati / parvatavisrAve bhUmideze patitaM kaTu bhavati, kRSNamRttike deze patitaM madhuraM bhavati / ityetat SADU gupyaM mahIsthasya jalasya vyAkhyAtam / tatraindraM jala yaddevo varSati, yat kAraM karakAsambhavaM jalaM, himaJca yad dvividhaM hemaM himAnIsambhavaM, toSAraM tuSArasambhavaM tatsarvamavyaktarasaM vidyAt / tatraindra jlmaah-ydntriikssaadityaadi| indrasRSTaM yajalamantarIkSAt patati tadambha aindramityevaM dhIrA vdnti| taccoktaH pAtraH parigRhyate tat salilapradhAnaM narendrapeyamiti / apare caitat zveta ityAdikaM na paThanti / na hi tat smygiti| suzra te capAnIyamAntarIkSamaniddezyarasamamRtaM jIvanaM tapeNaM dhAraNamAzvAsajananaM zramaghnaM klamapipAsAmadamUrchAtandrAnidrAdAhaprazamanamekAntataH pthytmnyc| tadevAvanIpatitamanyatamaM rsmuplbhte| sthAnavizeSAnadInadasarastar3AgavApIkUpacaNDIprasravaNodbhidvikirakedArapalbalAdiSu sthaanessvvsthitmiti| tatra lohitakapilapANDupItanIlazukla pvavanipradezeSu madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyANi yathAsaMkhyamudakAni sambhavantItyeke bhaassnte| tat tu na samyak / tatra pRthi. vyAdInAmanyonyAnupravezakRtaH salilaraso bhavatyutkApakaNa / tatra svaguNabhUyiSThAyAM bhUmAvamlaM lavaNaJca, ambuguNabhUyiSThAyAM madhuraM, tejoguNapAtravizeSasambandhamapekSya guNavizeSavada bhavati, etacca, yadyapi 'dezakAlAvapekSate' ityanena pUrvam * visrAve ityatra vistAre iti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / ISatkaSAyamadhuraM susUkSmavizadaM laghu // arukSamanabhivyandi savvaM pAnIyamuttamam / gurvvabhiSyandi pAnIyaM vArSikaM madhuraM navam // tanu laghvanabhivyandi prAyaH zaradi varSati 1 tat tu ye sukumArAH surAH snigdhabhUyiSThabhojanAH / teSAM bhacye ca bhojye ca lehyaM peye ca zasyate // 1055 bhUyiSThAyAM kaTukaM tiktaJca vAyuguNabhUyiSThAyAM kaSAyaJca, AkAzaguNabhUyiSThAyAmavyaktarasam, avyaktaM hyAkAzamityatastatpradhAnamavyaktarasatvAt tatpeya mAntarIkSAlAbhe / tatrAntarIkSaM catuvidhaM tadyathA-dhAraM kAraM taupAraM haimanamiti teSAM dhAraM pradhAnaM laghulAt / tat punardvA vidhaM gAGgaM sAmudraJceti / tatra gAGgamAzvayuje mAsi prAyo vapati / tayodvayorapi parIkSaNaM kurvvIta / zAlyodanapiNDamakuthitamavidagdhaM rajatabhAjanopahitaM varSati deve vahiSkurvvIta, sa yadi muhUrtta sthitastAdRza eva bhavati tadA gAGgaM patatItyavagantavyam, varNAnyatve siktha For Private and Personal Use Only de ca sAmudramiti vidyAt, tannopAdeyam / sAmudramadhyAzvayuje mAsi gRhItaM gAGgavadbhavati / gAGgaM punaH pradhAnaM tadupAdadItAzvayuje mAsi zucizuklavitatapaTaikadezacyutamathavA hammye talaparibhraSTamanyairvAzucibhirbhAjane gRhItaM sauvarNa rAjate mRnmaye vA pAtre nidadhyAt tat sarvvakAlamupayuJjIta tasyAlAbhe bhaumaM, taccAkAzaguNabahulaM tat punaH saptavidhaM tadyathA - kopaM nAdeyaM sArasaM tAr3AgaM prasravaNamodbhidaM cauNDyamiti / tatra varSAsvAntarIkSamodbhidaM vA seveta mahAguNalAt zaradi sarvvaM prasannatvAt, hemante sArasaM tAr3AgaM vA, vasante kau prAsravaNaM vA grISmeSvevaM, prAvRSi cauNDAmanavamanabhivRSTaM saMskRtaM vA savrvvaJceti || 35/36 // gaGgAdharaH- athottama jalamAha ISadityAdi / IpatkapAyamadhurAdikaM sarvva bhomaindrazca pAnIyamuttamaM bhavati / susUkSmaM sutanukam / guvvityAdi / vArSikaM varSAkAle sa pAnIyamabhipyandi ca guru ca / zaradi tu prAyastanu ladhvanabhidhyandi pAnIyaM varSati / tat tu zaradi dRSTaM pAnIyaM ye sakumArAdayasteSAM evoktam, tathApi kAlApekSA dezavizeSasya prakarSeNa guNavizeSe hetutApradarzanArthe punaruktam / kecittu " zvete kaSAyaM bhavati" ityAdigranthaM paThanti, sa tu nAtiprasiddhaH // 35-37 // Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [annapAnavidhiH 1056 crk-sNhitaa| hemante salilaM snigdhaM vaSyaM balahitaM guru / kizcit tato laghutaraM zizire karuvAtajit // kaSAyamadhuraM rukaM vidyAda vAsantikaM jalam / graSmikantvanabhiSyandi jalamityeva nishcyH|| vibhrAnteSvRtukAleSu yat prayacchanti toyadAH / salilaM tat tu doSAya yujyate nAtra sNshyH|| rAjabhI rAjamAtrA sukumAraizca mAnavaiH / sugRhItAH zaradyApaH prayoktavyA vizeSataH // RtAvRtAvihAkhyAtAH sarva evAmbhasAMguNAH // 37 // nadyaH paassaannvicchinn-vikssubdhvimlodkaaH| himavatprabhavAH pathyAH puNyA devpisevitaaH| bhakSyAdau shsyte| hemanta ityaadi| hemante sarva salilaM sigvAdiguNam / zizire tataH kiJcillaghutaraM savva slilm| vAsantikaM jalaM savvaM kaSAyamadhurAdiguNaM vidyaat| gauSimakaM savya jalamanabhiSyandItyeva nishcyH| vibhraantessvityaadi| pastuSu kAleSu vibhrAnteSu viparItalakSaNeSu toyadA yat salilaM prayacchanti varSAnta, tat tu salilaM tridoSAya nAnAdoSAya ca yujyate tatra na saMzayaH / rAjabhirityAdi / rAjAdibhiH zaradi gRhItAsvAntarIkSA Apo vizeSataH saceSTatuSu pryoktvyaaH| RtAto cAmbhasAM sabve eva guNA ihaakhyaataaH| iti // 37 // gaGgAdharaH-tadalAbhe tairaparazca yat toyaM prayoktavyaM tadarthamAha--nadya ityaadi| pASANavicchinna srotovegena calajjalaM yAsAM nadInAM garbhasthaiH pASANavicchidyate ca kSubhyate cotplutyotplutya gacchati vimalazca tAH pASANavicchinnavikSubdhavimalodakA ndyH| himavatprabhavAzca yA gaGgA cakrapANiH-AdhAravizeSe guNavizeSamAha-- nadya ityaadi| pASANaivicchinnaM vikSubdham abhihataJcodakaM yAsAM tAstathA, etena, AdhatyakAprabhavA eva himAlaye nadyaH pathyA uktA bhavanti, For Private and Personal Use Only Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27 adhyAyaH / sUtrasthAnam / nadyaH pASANasikatA - vAhinyo vimalodakAH // malayaprabhavA yAzca jalaM tAstramRtopamam / pazcimAbhimukhA yAzca pathyAstA nimmalodakAH // prAya mRduvahA guvvoM yAzca pUvrvvasamudragAH / pAripAtrabhavA yAzca vindhya sahyabhavAzca yaH / ziro hRdrogakuSThAnAM tA hetuH zlIpadasya ca // yamunAdayo nayaH / tA devarSisevitAH puNyAH pathyAstAsAM jalaM pathyama | yAca himavatprabhavA nadyo na pASANavicchinnavikSubdhavimalodakAstA hRdrogAdIna janayantItyabhiprAyeNa suzruta uvAca - himavatprabhavA hRdrogazvayathuzirorogailIpadagalagaNDAn janayanti iti na virodhaH / punanaya ityAdi / pASANasikatAvAhinyo nadyo vimalodakA nirdoSA bhavanti / malayetyAdi / malayaprabhavA yAca nadyaH pASANasikatAvAhinyo vimalodakAstAsu jalamamRtopamaM, tadanyAstu yA malayaprabhavAstAH krimIn janayantItyabhiprAyeNa suzruta uvAcamalayaprabhavAH krimIna janayantIti / tatrAsAmapavAdaJcovAca- nadyaH zIghravahA lavyaH proktA yAzrAma lodakAH / iti / pazcimetyAdi / yA nadyaH pUvvasyA dizaH pazcimAM gacchanti tAH pazcimAbhimukhAH pathyAH, yato nimmelodakAH / zeSAstvapathyAH / suzrute ca -tatra nayaH pazcimAbhimukhAH pathyA laghudakatvAt, pUrvAbhimukhAstu na prazasyante gurUdakatvAt / dakSiNAbhimukhA nAtidoSalA sAdhAraNatvAt iti / mRduvahA nadyastu gunyaM ityanena zIghravahA lachya ityarthAdApadyate / yAca pUvasamudragA navastAva guvvaM ityarthAdApadyate / dakSiNAbhimukhA uttarAbhimukhAzca nadyaH sAdhAraNatvAnnAtidoSalAH iti / pAripAtretyAdi / pAripAtrapavvetaprabhavA yA nadyaH pUvrvvasamudragA yAva vindhyapavvetabhavAH sahyaparvvataprabhavA nagrastAH zirorogAdInAM heturiti / yAH I 1057 For Private and Personal Use Only nopatyakAprabhavAH; yataH, adhityakAprabhavAsveva pASANavicchinnatvAdi, ataH, suzrute yaduktam"himavatprabhavA hRdrogAdIn janayanti," tadupatyakAprabhavAbhiprAyeNeti na virodhaH; yat tu, anyazrota - "malayaprabhavAH krimIn janayanti tadapASANasikatAvAhinadyabhiprAyeNa, iha "pASANasikatAvAhinadISvamRtopamam" iti na virodhaH ; yat tu pAripAtrabhavANAM zirorogAdikartRtvam, tat pAripAdarIbhavanadIjalAbhiprAyeNa, suzrute tu pAripAtratar3AgabhavanadIjalAbhiprAyeNoktam 133 A Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1058 crk-sNhitaa| bhinapAnavidhiH bahudhA 8 kITasarpAkhu-malasaMdUSitodakAH / varSAjalavahA nadyaH sarvadoSasamIraNAH // 38 // vaapiikuuptdd'aagots-srHprsrvnnaadissu| AnUpadhanvazailAnAM guNadoSavibhAvayet // pAripAtrabhavA na pUrvasamudragAstAH pathyA balArogyakArya ityuktaM sazrutevindhyabhavAzca sarvA nadyaH kuSThaM pANDurogazca janayanti, sahyabhavAstu kuSThaM janayanti, mahendraprabhAH zlIpadodarANi janayantIti prAyikakhAbhiprAyeNa suzrutenoktam / bhudhetyaadi| bahudhA kITAdidUSitodakA nadyastathA varSAkAle jalavahA nadyaH sarvadoSasamIraNAH // 38 // gnggaadhrH-vaapiityaadi| vApI dIrghikA puSkariNI ca / kUpaH prasiddhaH / tar3AgastaTAdAgacchati parvatavyatiriktataTAdisthalaprabhavaH saboM jlaashyH| sa punaruccadezAt patajjalavegena jaatH| saro devakhAtam / prasravaNaM nijhr| Adipadena udbhidacuNDa vikirakedAranadInadAdInAM yajjalam / tathAnUpadhanvadezacandrakAntAdimaNizailAnAM jalAzayeSu yajjalaM tadguNadoSaistattaddezasya gunndossaivibhaavyet| suzrute coktam-vAtazleSmaharaM vApyaM sakSAraM kaTu "pAripAtrabhavAH pathyAH" iti ; taduktam vizvAmitreNa-tar3Agaja darIjaca tar3AgAd yat sarijalam / balArogyakaraM tat syAd darIja doSalaM matam" // prAyograhaNAt "pUrvasamudragAH" iti, pUrvasamudragamane'pi gAGgaM pathyaM bhavati, kiMvA, yathoktalakSaNahimAlayabhavatvAdeva gAGgaM pathyam ; pAripAtrAdayaH parvatAH svnaamprsiddhaaH| varSAsujalaM vahantIti varSAjalavahAH, yaduktamapravAdhikAre"varSAnAdeyamudakAnAm" iti, tasyehApathyatve upapattivarNanamiti na paunaruktyam / prasravaNAdigviti jalamiti zeSaH, vApyAdayo'nUpadezadhanvadezahimAlayAdiparvatAdiSu bhavantyatazcAnUpAdijalaguNaireva tadguNanirdezaH krtvyH| pazcimAbhimukhanadIjalapUrvAbhimukhanadIjalAnUpajalakhadhanda. jalaparvatajalaguNAzcoktA eva, tena, tada guNAtidezo vApyAdiSu boddhacyaH , uttaJca hArItena-Apadeze yad vAri guru tat ilessmvrddhnm| viparItamato mukhyaM jAgalaM laghu cocyate // " suzrute'pi vApyAdInAM pRthagevoktA guNAH / sa ceha kUpAdInAM saMskArAdiH pratyakSaro andhavistarabhayAnokta eveti mntvym| vApI irakAdibaddhatIrthA dIrghikA, kUpaH prasiddhaH, taTAt Ago gatiryasya sa tar3AgaH, sa punaruJcadezAdAgacchajalabandhanAda bhavati, bhanye tu puSkariNI sar3Agama bhAhuH ; utsA nimnAnuttiSTajjalasthAnam ; saro dinTa khAtaM puruSavyApAra vinA, tat punaH pampAdi; * bahudhetyatra vasudheti cakroktaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 24 adhyAyaH ) sUtrasthAnam / 1059 picchilaM krimilaM kinnaM parNaza vaalkdmaiH| vivaNaM virasaM sAndra durgandhi na hitaM jalam // pittalam / sakSAraM pittalaM kopaM zleSmanna dIpanaM lghu| tAr3AgaM vAtalaM svAdu kaSAyaM kaTupAki c| tRSNAnaM sArasaM balyaM kaSAyaM madhura lghu| kaphanna dIpanaM hRdaya laghu prsrvnnodbhvm| madhuraM pittazamanamavidAhyaudbhidaM smRtm| cauNDyamanikara rukSa madhuraM karukanna c| vaikiraM kaTu sakSAraM zleSmanna laghu dIpanam / kedAraM madhuraM proktaM vipAke guru doSalam / tadvat pAlvalamuddiSTaM vizeSAda doSalantu ts| nAdayaM vAtalaM rukSaM dIpanaM laghu lekhnm| nade'bhiSyandi madhuraM sAndraM guru kphaavhm| anekadoSamAnUpaM vAya'bhiSyandi grhitm| ebhirdoSairasaMyuktaM niravadyantu jaangglm| pAke vidAhi tRSNAghnaM prazastaM prItivarddhanam / dIpanaM svAdu zItazca toyaM sAdhAraNaM lghu| rakSona zItalaM hAdi jvrdaahvissaaphm| candrakAntodbhavaM vAri pittanaM vimalaM smRtm| mUrchApittauTaNyadAheSu viSe rakta mdaatyye| bhramaklamaparIteSa tamake vamathau tthaa| Uddhage raktapitte ca zItamambhaH prazasyate / pAzvazUle pratizyAye vAtaroge glgrhe| AdhmAte stimite koSThe sadyaH zuddhe nvjcre| hikkAyAM snehapIte ca zItAmbu parivajayet / kaphamedo'nilAmannaM dIpanaM vstishodhnm| zvAsakAsajvaraharaM pathyamuSNodakaM sadA / yat kAdhyamAnaM nivegaM niSphenaM nirmalaM laghu / caturbhAgAvazeSantu tat toyaM guNavat smRtm| na ca payyuSitaM deyN| kadAcida vAri jaantaa| amlIbhataM kaphotklezi na hitaM tat pipaasve| madyapAnAt samudbha te roge pittotthite tthaa| sannipAtasamutthe ca zRtazItaM prshsyte| zRtazItaM jalaM zastaM tRSNAcchadibhrameSa c| arocake pratizyAye praseke zvayathau kssye| mandAnAvudare kupThe jvare netrAmaye tthaa| vraNe ca madhumehe ca pAnIyaM mandamAcaret / iti| * picchilmityaadi| krimilaM kITayuktaM jalaM, klinnaM kardamAdikledaina kledayuktam / ityAdidopavat jalaM na hitaM bhvti| suzrute ca-kITamUtrapurISANDa-zavakothapradUSitam / tRNapaNotkarayutaM kaluSaM visssNyutm| yo'vagAheta prastravaNo nirjhrH| anye tu hRdadhArAjalAnIti paThanti, tatra hRdo nadIsthajalapradezo gambhIro jalAzayaH ; dhArA tu parvatAdeva jaladhArArUpA patantI ; AdigrahaNAt kedAracuNDAdInAM grahaNam / For Private and Personal Use Only Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [annapAnavidhiH 1060 crk-sNhitaa| vitra tridoSaM lavaNamambu yada vAruNAlayam / ityambuvagaH prokto'yamaSTamaH suvinizcitaH // 36 // ityambuvargaH / 8 / ] varSAsu pibadvApi navaM jalam / sa vAhyAbhyantarAn rogAn prApnuyAt kSiprameva tu| iti| visrmityaadi| vAruNAlayaM sAmudraM yat toyaM tad visra tridoSaM lavaNaJca na hitamiti / suzrute ca-sAmudramudakaM visra lavaNaM sarvadoSakRt / iti| atra jalAnAM vyaaptsmpccaanuktaapyunneyaa| tadayathAsuzrute-tatra yacchavAlapaGkaTatRNapadmapatraprabhRtibhiravacchannaM zazimUryakiraNAnilainAbhijuSTam gandhavarNarasopasRSTaJca tadvadyApannamiti vidyAt / tasya sparzarUparasagandhavIyyavipAkadoSAH SaT sNbhvnti| tatra kharatA paicchilyamauSNyaM dantagrAhitA ca sprshdossaaH| pakasikatAzaivalabahuvarNatA rUpadoSAH / vyaktarasatA rsdossH| aniSTagandhatA gndhdossH| yadupayuktaM tRSNAgauravazUlakaphaprasekAnApAdayati sa viiryydossH| yadupayuktaM cirAdvipacyate viSTabhnAti vA sa vipaakdossH| iti| ta ete AntarIkSe na santi / vyApannAnAmagnikathanaM mUryAtapatApanaM taptAyaHpiNDasikatAloSTrANAM vA nirvApaNaM prasAdanazca kartavyam / naagcmpkotplpaattlaapuppprbhRtibhishcaadhivaasnmiti| tatra sapta kaluSasya prasAdanAni bhavanti / tad yathA--katakagomedakavisagranthizavAlamUlavastrANi muktaamnnishceti| paJca nikSepaNAni bhvnti| tada yathAphalakaM trASTakaM muJjavalaya udakamazcikA zikyaJceti / sapta zItIkaraNAni bhavanti / pravAtasthApanamudakaprakSepaNaM yaSTikAbhrAmaNaM vyajanaM vastroddharaNaM bAlukAprakSepaNaM shikyaavlmbnnyceti| sauvaNe rAjate tAmra kAMsye maNimaye tthaa| puSpAvataMse bhaume vA mugandhi salilaM pivet| vyApannaM vajjayennityaM toyaM yada vApyanAttevam / doSasaJjananaM hepratannAdadItAhitantu tat / vyApannaM salilaM yastu pibtiihaaprsaadhitm| zvayathu pANDurogazca khagdoSamavipAkatAma / zvAsakAsapratizyAya-zUlagulmodarANi c| anyAn vA viSamAn rogAn prApnuyAt kSiprameva c| divAkakiraNaijuSTaM nishaayaamindurshmibhiH| arukSamanabhiSyandi tat tulyaM ggnaambunaa| gaganAmbu tridoSaghnaM gRhItaM yat klinnaM parNAdibhiyutaM sadityarthaH, varuNAlaye samudre, vismaamgndhi| sunizcita iti sarvajalaguNakathanAt // 38 // 39 // itymbuvrgH|8|| For Private and Personal Use Only Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1061 svAdu zItaM mRdu snigdhaM bahalaM zlakSaNapicchilam / guru mandaM prasannazca gavyaM dazaguNaM pyH|| . subhaajne| balyaM rasAyanaM medhyaM pAtrApekSi tataH param / / tatra sarveSAM bhaumAnAM grahaNaM pratyUSasi, tatra hyamalavaM zatyazcAdhikaM bhavati ; sa eva cApAM paro guNa iti| nigandhamavyaktarasaM tRSNAnaM zuci zItalam / acchaM laghu ca hRyazca toyaM guNavaducyate // iti / tthaa| kAlena pknirdossmgstyenaavissiikRtm| haMsodakamiti khyAtaM zAradaM vimalaM jalam // jatUkaNe c| varSAm caranti ghanaiH sahoragA viyati kiittltaashc| tadviSajuSTamapeyaM khajalamagastyodayAt pUrvama // zuklAgastyatrayodazyAM bhAdrasyAnte shrdyth| adhya dakhA khagastyAya gRhNIyAd gaganodakama // iti / atra pAnIyasAdhAjalakhAca nArikelAdijalaguNA unneyaaH| tad yathA suzrute-snigdhaM svAdu himaM hRdya dIpanaM vstishodhnm| vRSyaM pittapipAsAnaM nArikelodakaM guru // iti| anyatra ca / nArikelodakaM vRSyaM svAdu snigdhaM himaM guru| hRya pittapipAsAnaM dIpanaM vstishodhnm| nArikelajalaM jIrNa viSTambhi guru pittakRt / vAlakramukatoyazca tRSNApittAsrajida guru| tAlAmpu pittajicchakra-stanyaddhikaraM guru // iti / varga samApayati-ityamghuvarga ityAdi // 39 // ityaSTamo'mbuvargaH / / gaGgAdharaH-atha dravalasAmAnyAjjIvanIyavAdisAdhammyAca jalAnantaraM tatroddezakramikakhAca kssiirvrgmaarbhte| tatra pUrvAdhyAye tUktam ; atha kSIrANi vakSyante kamme caipAM guNAzca ye| avIkSIramajAkSIraM gokSIraM mAhiSaJca yat / uSTrINAmatha nAgInAM bar3avAyAstathA striyaaH| prAyazo madhuraM snigdhaM . zItaM stanyaM payo mtm| prINanaM haNaM vRSyaM medhyaM balyaM manaskaram / jIvanIyaM zramaharaM zvAsakAsanivarhaNam / hanti zoNitapittazca sandhAna vihatasya c| sarvaprANibhRtAM sAtma zamanaM zodhanaM tthaa| tRSNAghra dIpanIyazca zreSThaM kSINakSateSu c| pANDuroge'mlapitte ca zoSe gulme tthodre| atisAre jvare dAhe ivayathau ca vishesstH| yonizukrapradoSeSu mUtreSu pradareSu c| purISa grathite pathyaM vaatpittvikaarinnaam| nasyAlepAvagAheSu vamanA cakrapANiH-jIvanIyasAmAnyAjjala manu kSIramucyate ; kSIrajatvAd dadhyAdaya ucyante ; prasannamiti nirdoSam, nirdoSatA tu prazastatvena guNa ityucyate, kiMvA, guNAnAmasaMkhyeyatvena prasannatvaM For Private and Personal Use Only Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1062 crk-sNhitaa| [bhApAnavidhiH tadevaMguNamevaujaH sAmAnyAdabhivaddhayet / pravaraM jIvanIyAnAM dIramuktaM rasAyanam // mahiSINAM gurutaraM gavyAcchItataraM payaH / snehAnAnamanidrANAmatyagnibhyo hitaJca tat // sthApaneSu c| virecane snehane ca payaH sarvatra yujyte| yathAkrama kSIraguNAnekaikasya pRthak pRthak / annapAnAdike'dhyAye bhUyo vkssyaamyshesstH|| iti / ___ taduddiSTaM khalvavIkSIrAdikaM guNataH karmAtazca pRthak pRthaga vaktu prAdhAnyAt Adau gokssiirmaah-vaadvityaadi| gavyaM payaH svAdukhAdidazaguNaM, kamme caasyaah-tdevmityaadi| tad dazaguNa gavya paya evaMguNazca khAdukhAdidazaguNamojazca sAmAnyAda gunnsaamyaadbhivrddhyet| jIvanIyAnAM madhye pravaraM jIvanIyaM kSIraM pUrvamuktaM rasAyanazca / iti / suzrUte ca-gavyamAja tathA cauSTramAvikaM mAhiSazca yt| azvAyAzcaiva nAryAzca kareNUnAzca yat pyH| tat banekauSadhirasa-prasAdaM prANadaM guru| madhuraM picchilaM zItaM snigdhaM zItaM saraM mRdu / sarvaprANabhRtAM tasmAt sAtmA kSIramihocyate / tatra sarvameva kSIraM prANinAma apratiSiddhaM jAtisAtmyAt / vAtapittazoNitamAnasavikAreSvaviruddhaM jINejvara-kAsazvAsazoSakSayagulmonmAdodaramUrchA-bhramamadadAhapipAsA-hRdvasti-pANDuroga-grahaNIdoSAzaH-zRlodAvartAtisArapravAhikAyonirogagarbhasrAvaraktapittazramaklamaharaM pApmApahaM balyaM vRSyaM bAjIkaraNaM rasAyanaM medhyaM sandhAnamAsthApanaM vayaHsthApanamAyuSyaM jIvanaM muMhaNaM vamanavirecanazca tulyaguNavAcaujaso varddhanama iti bAlavRddhakSatakSINAnAM kSudvAvAyavyAyAmakarSitAnAzca pathyatamam / gokSIram anabhiSyandi snigdhaM guru rasAyanam / raktapittaharaM zItaM madhuraM rasapAkayoH / jIvanIyaM tathA vAta-pittaghnaM paramaM smRtam // iti| yadyapIha sacadugdhakamme ojaso varddhanamuktam, ata eva gavyasyApi tadvacanaM na viruddhamiti mAhiSAdipvapyanuktamapi vaktavyamiti / mhissiinnaamiti| mahiSINAM payo gavyAt payasaH zItataraM gurutarazca snehAnyUnazca tathA naSTanidrANAM hitaM nidrAkaram guthipaTitamapi guNa eveti sheym| evaMguNameveti svAdvAdidazaguNaM ; sAmAnyAditi saamaanytvaat| mahiSIkSIraguNe snehonamiti mahiSIkSIraM ganyamIrAt snehonaM, gauravazaityAbhyAntu tadadhikamiti kecida avate, tanna, pratyakSameva hi mahiSIkSIrAdadhikameva ghRtaM dRzyate, tathA, jatU. karNe'pyuktama,-"guru zItaM snigdhataraM mAhiSamatibalyaM bRhaNaJcAgrayam" suzrute'pyukta "gayyAt For Private and Personal Use Only Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kAbhaNyAyaH 1063 sUtrasthAnam / rukSoSNaM kSIramuSTrINAmISat salavaNaM laghu / zastaM vAtakaphAnAha-krimizAphodarArzasAm // balyaM sthairyakAM sarvamuSNamaikazakaM payaH / sAmlaM salavaNaM rukSaM zAkhAvAtaharaM laghu // chAgaM kaSAyamadhuraM zItaM grAhi payo laghu / raktapittAtisAraghnaM nayakAsajvarApaham // atyagnibhyazca hitaM tat / suzrute ca-prahAbhiSyandi madhuraM mAhiSaM vahninAzanam / nidrAkaraM zItataraM gavyAt snigdhataraM guru // iti / rukssossnnmityaadi| uSTrINAM kSIraM rukSoSNamISatsalavaNaM madhuraM laghu c| vAtakaphAdInAM shstm| muzrute ca-rukSoSNaM lavaNaM kizcidauSTra svAdurasaM lghu| zophagulmodarAzIna krimikuSThaviSApaham // iti| balyamityAdi / aikazaphamekazaphAnAmazvAdInAmekakhurANAM sarvAsAM paya iti sarva miti vizeSaNena khyApitam / yadyapyuddeze bar3avAyA ityuktaM tathApi ca sAmAnyAda guNavacane adhikakhadoSo na bhavatIti / uSNamiti gvyaadikssiiraapekssyaa| sAmlaM salavaNaM madhurameva sAmAnyavacanAt / rukSazca gavyAdikSIrApekSayA na tu niHsnehm| zAkhAvAtaharaM raktAdidhAtugatavAtaharaM, laghu gvyaadypekssyaa| iti| suzrute-uSNeJcaikazarpha balyaM zAkhAvAtahara pyH| madhurAmlarasaM rukSaM lavaNAnurasaM laghu // iti / chaagmityaadi| chAgaM payaH kaSAyamadhurAdiguNam / suzrute ca-gavyatulyaguNanvAja vizeSAcchoSiNAM hitm| dIpanaM laghu saMgrAhi zvAsakAsAsrapittanut / ajAnAmalpakAyakhAt kttutiktnissevnnaat| nAtyambupAnAt vyAyAmAt snigdhataram" iti, tena "snehAnyUnam" iti pAThaH ; tena, snehAdadhikamityarthaH, kiMvA, 'snehAnyUnam' iti snehpuurnnmityrthH| uSTrIzIrAdInAM salavaNatvAdi madhurAnurasatvena bolyam, madhurastu rasaH pradhAna eva, dIrghajIvitIye-"prAyazo madhuram" ityuktam, na tu sarvathA mdhurmev| aikazamiti bar3avAyAH ; kecit tu sarvazabdena kharavegasarayorapi bhIrasyAyaM guNa ityapi vadanti ; uSNamiti bhIrAntarApekSayA, tena, sAmAnyaguNe zItasvamuktamaviruddhaM bhavati, yataH laghUttamAna tiktarasAda gururapi kaTurladhurevogyate madhurAyapekSayA, evaM zItasamAt itarakSIrANamiti ; bar3havAyAH kSIraM zItameva mUtrAdyapekSayA bhavati ; evaM samamityetadapi For Private and Personal Use Only Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1064 crk-sNhitaa| [ bhannapAnavidhiH hikAzvAsakarannUSNaM pittazleSmalamAvikam / hastinInAM payo balyaM guru sthairyakaraM param // jIvanaM vahaNaM sAtmyaM snehanaM mAnuSaM pyH| nAvanaM raktapitte ca tarpaNaJcAnilinAm // 40 // savvavyAdhiharaM payaH // iti / hikketyaadi| AvikaM messiidugdhm| suzrute ca-AvikaM madhuraM snigdhaM guru pittkphaavhm| pathyaM kevalavAteSu kAse caanilsmbhve| iti| hstiniinaamityaadi| hastinInAM payo balyAdiguNam / suzrute ca-hastinyA madhuraM vRSyaM kaSAyAnurasaM guru / snigdhaM sthairyakara zItaM cakSuSyaM balavarddhanam // iti / jIvanamityAdi / mAnuSaM payo jIvanAdiguNaM raktapitte nAvanaM nasyam / akSizUlinAM netre tarpaNam / sazrute-nA-stu madhuraM stanyaM kaSAyAnurasaM himm| nasyAzcyotanayoH pathyaM jIvanaM laghu dIpanam // iti / ityaSTa kSIrANyuttavA kAlavizeSe gRhItAnAM teSAM guNAnAha, suzrute-prAyaH prAbhAtikaM kSIraM guru viSTambhi zItalam / rAtrau somaguNakhAca vyAyAmAbhAvata stthaa| divAkarAbhitaptAnAM vyAyAmAnilasevanAt / vAtAnulomi zrAntighna cakSuSyazcAparAhnikam / payo'bhiSyandi gumi prAyazaH prikiirtitm| tadevoktaM laghutaramanabhiSyandi vai zRtam / vajjayitvA striyAH stanyamAmameva hi tddhitm| dhAroSNaM guNavat kSIraM vipriitmto'nythaa| tadevAtizRtaM saca guru haNa. mucyte| aniSTagandhamamlaJca vivarNa virasaJca yt| vajana salavaNaM kSIraM yacca vigrathitaM bhavet / iti / anyatra c| gavAM pratyUSasi kSIraM guru viSTambhi durjaram / tasmAdabhyudite mUrye yAmaM yAmA meva vaa| samuttIrya payo grAhaya tat pathyaM dIpanaM lghu| vivatsAbAlavatsAnAM payo doSalamIritam / zastaM vatsakavarNAyA dhavalIkRSNayorapi / ikSvAdA mApaparNAdA UrddhazRGgI ca yA bhavet / tAsAM gavAM hitaM kSIraM zRtaM vA'zRtameva vaa| kSIraM payyu pitaM saveM guru viSTambhi dujjaram / prAyo'bhiSyandi gumi zRtoSNaM kaphavAtajit / zRtazItazca pittana dhAroSNamamRtaM pyH| iti // 40 // vyaakhyeym| yadyapi ca hastikSIrAdIni zAstre prayogeSu noktAni tathApi kathitaguNaM buddhA tatra tantra prayojyAni // 40 // For Private and Personal Use Only Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za bhadhyAyaH suutrsthaanm| 1065 rocanaM dIpanaM vRSyaM snehanaM balavarddhanam / / pAke'mlamuSNaM vAtaghnaM maGgalyaM vRMhaNaM dadhi // pInase cAtisAre ca zItake viSamajvare / arucI mUtrakRcchre ca kArye ca dadhi zasyate // gaGgAdharaH-ityaSTakSIramuktA tdvikaarmaah-rocnmityaadi| sarveSAM kSIrANAM sunAtaM sarva dadhi rocanAdiguNam / satyapi rucimattve puruSebhyo'bhyavahiyamANaM rocayatIti rocanamarucau ca roge shsyte| uSNavIyavAt snehanakhAcca vAtaghnaM tasmAt pInasAdau zasyate / suzrute ca-dadhi tu madhuramamlamatyamlaJceti / tam kapAyAnurasaM snigdhamuSNaM pInasa viSamajvarAtisArArocakamUtrakRcchakAryApahaM vRSyaM prANakaraM mngglyshc| mahAbhiSyandi madhuraM kphmedovivrddhnm| kaphapittakRdamlaM syAdatyamlaM raktadUSaNam // snigdhaM vipAke madhuraM dIpanaM balavarddhanam / vAtApahaM pavitrazca dadhi gavyaM rucipradam // dadhyAja raktapittanaM laghu vAtakSayApaham / durnAmazvAsakAseSu hitamagneH pradIpanam // vipAke madhuraM vRSyaM vaatpittprsaadnm| balAsavarddhanaM snigdhaM vizeSAda dadhi mAhiSam // vipAke kaTu sakSAraM guru bhedyauSTrikaM ddhi| vAtamAMsi kuSThAni kripIn hantyudarANi c|| kopanaM karUvAtAnAM durnAmnAzcAvikaM ddhi| rase pAke ca madhuramatyabhiSyandi dopalam // dIpanIyamacakSuSyaM bAr3avaM dadhi vAtalam / rukSamuSNaM kaSAyazca kakamUtrApahazca tat // snigyaM vipAke madhuraM balyaM santapeNaM guru| cakSuSyamagnyaM doSanaM dadhi nAryA guNottaram // laghu pAke balAsana vIryoSNaM paktinAzanam / kaSAyAnurasaM nAgyA dadhi vaccauvivarddhanam // dadhInyuktAni yAnIha gavyAdIni pRthak pRthak / vize yameSu savveSu gavyameva gunnottrm|| vAtaghnaM kaphakRt snigdhaM haNaM na ca pittakRt / kuryAda bhaktAbhilASazca dadhi yat saparisra tm|| zRtAt kSIrAt tu yajAtaM guNavada dadhi tat smRtm| vAtapittaharaM rucyaM dhAbagnibalavarddhanam // iti / ckrpaanniH-ddhigunnmaah-rocnmityaadi| bhatra rocanamityuktApi "arucau" iti vacanamaruciharatvena, rocanatA tUpayogakAla eva vAstavarucikaratvenoktA / vRhaNamiti rogAdikRzasya vRhaNam, kArye ceti sahajakArye zasyate iti boddhavyam, tena na paunruktym| pInase caturvidhe'pi prabhAvAdvitam, kiMvA, pInasapAcakatvAt sarvatra hitam ; yacca-vRSyazIta For Private and Personal Use Only Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1066 crk-sNhitaa| annapAnaviAdhaH zaragrISmavasanteSu prAyazo dadhi garhitam / raktapittakaphottheSu vikArevahitaJca tat // tridoSaM mandakaM jAtaM vAtaghnaM dadhi zukralam / saraH zleSmAnilaghnastu mastu srotokziodhanam // 41 // shrdityaadi| prAyaza iti gavyasya pittakarakhAbhAvAccharadgrISmayone gahita. khm| vasante tu bAr3avaM dadhi na gahitaM kphhrvaaditi| raktapittakaphottheSu vikAreSu tada dadhi na hitmiti| tato'rthAdApadyate himaziziravarSAsu na dadhi gahenata iti| muzrutaM ca-zarada grISmavasanteSu prAyazo dadhi ghitm| hemante zizire caiva varSAsu dadhi zasyate // iti| tridossmityaadi| mandakamalpajAtaM dadhi tridoSaM militatridoSakaramiti / suzrute ca-vidAhi sRSTaviNmUtraM mandajAtaM tridoSakRt / iti / yadA kSIraM vikriya. mANaM na samyagdadhibhAvaM yAti tadA mandakaM jaatmucyte| yadA tu samyaga dadhibhAvaM gacchati kSIraM svarUpamutsRjya madhuramIpadamlazca ghanazca bhavati tadA jaatmucyte| tajjAtaM dadhi vAtana zukralaM bhvtiiti| tasya sArahInakSIrajAtasya danastu guNa uktaH suzrute---dadhi khasAraM rukSazca grAhi viSTambhi vaatlNm| dIpanIyaM samadhuraM sakapAyaM rucipradam // iti| sara ityaadi| prakaraNAd dana eva saraH zleSmAnilaghno na tu kSIrasya, tathA danna eva mastu tato niHsRtaM jalavada dravaM srotovizodhanaM bhavati / uktazca sate-danaH saro guruTa pyo viza yo'nilanAzanaH / vahna vidhamanazcApi kphshukrshviddhnH|| tRSNAklamaharaM mastu laghu srotovishodhnm| amlaM kapAyaM karatvahitatvAdi dadhiguNapAlocanayA'nupapadyamAnamiha dRzyate, tat prabhAvAd bodavyam ; yacca guNAntarAdevAmlatvoSNatvasnigdhatvAllabhyamAnamapi vAtaghnatvaM punarucyate, tat prakarSArtha, tathA, aglatvAdiyuktasyApi vAtahantRtAdivyabhicAradarzanAditi boddhavyam ; vyabhicArodAharaNAni ca mandakamandajAtamaNDAdInyanusatacyAni ; nyAyazcAyaM sannipAnaguNakathane yathAsambhavaM varNanIyaH ; pranthapracurataratAbhItyA sarva vastu varAM nodbhAvayAmaH / prAyaza iti vacanAt kAlAntare'pi garhitatvaM zaradAdAvapi prakRtyAdivazAda garhitatvaM darzayati / ___ mandakaM yadA kSIraM vikriyAmApannaM ghanatvaM yAti, tadA tanmandakam ; jAtaM vAsaptamiti yadA tu mandakAvasthAmutsRjya ghanatayA jAtaM sat madhuramISadamlaJca bhavati, tadA vAtana vizeSeNa bhavatItyaryaH ; pUrve tu dadhiguNAH sujAtasya vyaktAmlasya boddhsyaaH| zukralaH For Private and Personal Use Only Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27 adhyAyaH sUtrasthAnam / 1067 shophaarthiigrhnniidoss-muutrgrhodraarucau| * snehavyApadi pANDutve taka dadyAda gareSu ca // 42 // saMpAhi dIpanaM hRdya navanItaM navoddhRtam / grahaNyazovikAradhanamaditArucinAzanam // madhuramaSyaM kaphavAtanut // prahAdanaM prINanazca bhinatyAzu malazca tat / valamAvahate cApi bhaktacchandaM karoti ca // iti // 41 // gnggaadhrH-shophetyaadi| atha dadhibhavatvena takraM guNakarmabhyAmAha ! zophAdipa takraM dadyAt tattaddharakhametenApadyate tkrsyeti| sazrate ca--takaM madhuramamlaM kaSAyAnurasamuSNavIyye laghu rukSapagnidIpanaM garazophAtisAragrahaNI. pANDurogArzaH plIhagulmodarArocaka-viSamajvara-tRSNAcchadipraseka-zUlagedaHzreSmA. nilaharaM madhuravipAkaM hRdA mUtrakRcchasnehavyApattazamanamadRSyazca ! manthanAdipRthagabhUta-snehamaddhodakantu yt| nAtisAndradravaM takaM sAdvamlaM tuvaraM rse|| yata tu sasnehamajalaM mathitaM gholamucyate / iti| anyatra tu-sasAraM nijalaM gholaM takaM paadjlaanvitm| ajhaidakamudazcit syAnmathitaM sArakhajjitam / gholaM pittAnilaharaM takraM doptryaaphm| udazvina zleSmalaJcaiva mathitaM kphpittnus| iti| vakSyate cAtra cikitsite| rukSamaddhoddha tasnehaM yata thAnuddhataM dhnm| tarka doSAgnibalavit trividhaM samprayojayet / iti / trividha sasArakSIrajAtadadhimanyanajaM kttukmucyte| asAradugdhajAtadadhimanthana takraM naivNgunnmucyte| suzrte tu dvividhamanyathA coktm| tat tu punarmadhuraM zleSmaprakopaNaM pittaprazamanazca, amlaM vAtaghnaM pittkrshc| vAte'mlaM saindhavopetaM svAdu pitte sazarkaram / pivet takra kaphe cApi vyoSakSAramamAyutam // takraM naiva kSate dadyAnnoSNakAle na dubbele / na mUrchAbhramadAheSu na roge raktapaittike // iti // 42 // __ gaGgAdharaH-kSIravikAratayA gorskhaanvniitmaah-sNgraahiityaadi| navoddhataM manthanAdutthitamAtraM navanItaM sAmAnyato gavyAdi sarca saMgrAhItyAdiguNam / sara iti cchedaH ; saro dadhyuparisnehaH, zukralaH zukrasutivRddhikaraH, ata eva suzrute saraguNe-"vRSyaH zukravivarddhanaH" iti padadvayopAdAnaM kRtam / maNDa iti prakaraNAda dadhimaNDo masvityarthaH // 4 // cakrapANiH-zophetyAdi takraguNaH, mUtragraho mUtrakRcchANi, gro'kRtrimvissm| saMgrAhItyAdi For Private and Personal Use Only Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir | amapAnavidhi: 1068 crk-sNhitaa| annapAnavidhi: smRtibuddhAgnizukraujA-kaphamedovivaddhanam / vAtapittaviSonmAda-zoSAlakSmIjvarApaham // 43 // sarvasnehottamaM zItaM madhuraM rasapAkayoH / sahasravIyya vidhivada ghRtaM kammasahasrakRt // madApasmAramUrchAya-zoSonmAdagarajvarAn / alakSmIdoSApahaM prabhAvAt / dvividhametat kizcidalpAntaraguNaM dadhyutthaM kssiirotthshc| taduktaM suzrute-navanItaM punaH sadyaskaM laghu sukumAraM madhuraM kaSAyamISadamlaM zItalaM medhyaM dIpanaM hRdyaM saMgrAhi pittAnilaharaM dRSyam avidAhi kSayakAsazvAsatraNAzo'ditApahaM guru kaphamedovivarddhanaM balakaraM haNaM zoSana vizeSato bAlAnAM prshsyte| kSIrotthaM punarnavanItamutkRSTasneha mAdhuyyaMyuktama tizItaM saukumAryakaraM cakSuSyaM saMgrAhi raktapittanetrarogaharaM prasAdanazca / iti // 43 // gaGgAdharaH-gorasakhAda ghRtamAha / savvasnehottamamityAdi / ghRtaM sAmAnyata etadgavyAdi sarva sarveSu sthAvarajaGgameSu snehettamaM vidhivat tattadvaprAdhiharadoSaharauSadhisaMskRtaM sahasramasaGghayavIyaM bhavat kammasahasrakRd bhavati / zuddhantu jINaM purAtanaM ghRtaM madApasmArAdIn rogaanpohti| jIrNa vakSyate conmAdacikitsite-ugragandhaM purANaM syAd dazavarSasthita ghRtam / lAkSArasasamaM zItaM prapurANamataH param // iti / saMvatsarAtItamapi jiinnmucyte| tathA coktaM hArItena-yathA yathA jarAM yAti guNavat syAt tathA tthaa| iti| tathA kaumbhaM sarpiH shtaabdikmiti| suzrute ca-ghRtantu saumyaM zItavIrya mRdu madhuramalpAbhiSyandi snehanamudAvatonmAdApasmArazUlajvarAnAha-vAtapittaprazamanam agnidIpanaM smRtimatimedhAkAntikharalAvaNyasaundayyo jastejobalakaramAyuSyaM navanItaguNaH ; navotaM sadyaska, navoddhRtamiti vacanAdabhinavasyaiva navanItasya yathoktaguNAH prakarSavanto bhavantoti, purANasya tu naite balavanto guNA bhavantIti // 42 / 43 // cakrapANiH-utpAdakramAgatasya ghRtasya gunnmaah-smRtiityaadi|-shsrviirymiti bhUrizaktikam / kathaM sahasravIryamityAha-vidhivaditi, vidhivad vidhiyukta sadityarthaH, vidhizca nAnAkarmakAribhirdravyaiH saMskAraH saMyogazca, ata evoktam - "nAnyaH snehastathA kazcit saMskAramanuSarttate", tathA tantrAntare "ghRtaM yogavAhi" iti, tasmAt sahasravIryyataH karmasahasrakRditi yojyam ; yata tu suzrutaTIkAkRtaH suzrutoktaghRtaguNeSu tridoSApakarSaNamiti paThanti, tatsaMskAreNa For Private and Personal Use Only Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1066 yonikaNaziraHzalaM ghRtaM jIrNamapohati / sI SyajAvImahiSI-kSIravat svAdu * nirdezet // 44 // vRSyaM medhyaM vayaHsthApanaM guru cakSuSyaM zleSmAbhivarddhanaM pApmAlakSmIprazamanaM viSaharaM rkssonnshc| kSIraghRtaM punaH saMgrAhi raktapittabhramamUrchAprazamanaM netrarogahitazca / sapiH purANaM saraM kaTuvipAka tridoSApahaM mUrchAmedaunmAdodarajvaragarazophApasmArayonizrotrAkSizUlana dIpanaM vastinasyAkSipUraNepUpadizyate / bhavanti caatr| purANaM timirazvAsa-pInasajvarakAsanut / mUchokuSThaviSonmAda-grahApasmAranAzanam / ekAdazazataJcaiva vatsarAnuSitaM ghRtm| rakSonnaM kumbhasapiH syAt paratastu mhaaghRtm| peyaM mahAghRtaM bhUtaiH karuna pvnaadhikH| valyaM pavitraM medhyaJca vizeSAt timiraaphm| sarvabhUtaharaJcaiva ghRtametat prazasyate / / iti| nanu dadhyAdikaM sarva kSIravikAramUtaM kSIranvaSTavidhamaktaM pRthagaguNa dadhyAdikantu kiM na pRthagaguNa bhavatItyata Aha -sapI piityaadi| sI'pi iti bahuvacanAt dadhitakranavanItaghRtAnIti anAvImahipItipadatrayopAdAnAta pUrvoktASTadhA kSIrayoniH khyaapitaa| gavyAyaSTavidhakSIravat tattatkSIrasambhavadadhitakranavanItaghRteSa svAdu svAdvAdikaM niddizet / taduktaM pRthagghRtaguNAdikaM suzrute-vipAke madhuraM zItaM vaatpittvissaaphm| cakSuSyamayyaM balyazca gavyaM sarpiguNottaram // Aja ghRtaM dIpanIyaM cakSuSyaM blvrddhnm| kAse zvAse kSaye cApi pathyaM pAkaM ca tllghu|| madhura raktapittana guru pAke kaphAvahama / vAtapittaprazamanaM suzItaM mAhiSaM ghRtam // auSTra kaTurasaM pAke zophakrimi vissaaphm| dIpanaM kaphavAtaghnaM kuSThagulmodarApaham // pAke ladhvAvika sarpine ca pittprkopnnm| kaphe'nile yonidope zophe kampe ca taddhitam / pAke laghUSNavIryazca kaSAyaM kphnaashnm| dIpanaM baddhamUtraJca vidyAdaikazapha ghRtam // cakSuSyamayyaM strINAntu sapiH syaadmRtopmm| sRddhiM karoti kAharaNAditi jnyeym| madetyAdi / -jIrNantu dazavarSAtItam, vacanaM hi-"purANaM dazavarSa syAt prapurANamataH param" iti ; yathA yathA ca jIrNatvAkarSaH tathA tathA guNotkarSo jJeyaH, ukta hi hArIte-"yathA yathA jarAM yAti guNavat syAt tathA tathA" iti| anuktasarpiguNAnatidizati siipiityaadi|-siipi svAnIti sambandhaH, tena ajAkSIvidajAsapinidizediti ; evaM * svAdvityatra svAnIti sAdhIyAn pAThazcakrasammataH / For Private and Personal Use Only Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| bhannapAnavidhiH pIyaSo moraTaJcaiva kilATA vividhAzca ye| dIptAgnInAmanidrANAM savva eva sukhapradAH / guravastapaNA vRSyA vaMhaNAH pvnaaphaaH|| vizadA guravo rukSA grAhiNastakapiNDakAH / gorasAnAmayaM vargo navamaH parikIttitaH // 45 // iti dugdhavargaH / 9 / dehAnamoledhUpAkaM viSApaham // kapAyaM baviNmUtraM tiktamagnikaraM lghu| hanti kAreNavaM sarpiH kaphakuSThavipakrimIn // iti // 44 // ___gaGgAdharaH-pIyUSa ityaadi| kSIraM sadyaHprasUtAyAH pIyUSamiti saMjJitam / saptarAtrAt paraM kSIramaprasannazca mosttm| kilATA iti naSTakSIrapiNDA iti kazcit tanna takrapiNDikAsvantarbhAvAt / tarhi kilATA ghanAvattitadugdhakRtAH kSIraza iti khyAtA / vividhA ityuktayA / dugdhasya saraH ghRtasya maNDa ityAdayo shaapitaaH| dIptAnInAM sukhapadA yato gurava ityaadigunnaaH| suzrute ca--guruH kilATo'nilahA puskhanidrApadaH smRtH| madhuro haNo vRSyo tadvat piiyuussmorttau| santAnikA punarvAtanI tapeNI balyA vRpyA snigdhA rucyA madhurA madhuravipAkA raktapittaprasAdanI guIM c| iti / vizadA ityaadi| takrapiNDakAstakrakRccikA vishdaadigunnaaH| sazrutaM ca--grAhiNI vAtalA rukSA dujjerA tkrkuuccikaa| takrAllaghutaro maNDaH kUccikA ddhitkrjaa| iti| atraiva takrapiNDikAyAM dadhiccikA svatA nssttkssiirpinnddyorntrbhaavH| taptaM payasi takrasya saMyogAt tkrkRcceikaa| danA saha payaH pakvaM sA bhaveda ddhikuurcikaa| sazruta-sarpirmaNDastu madhuge yonizrotrAtizirasAM zUlaghno vastinasyAkSipUraNekhUpadizyate / vikalpa epa dadhyAdiH zreSTho gvyo'bhivnnitH| vikalpAnava ziSTAMstu kSIravIryAt samA. zeSayorapi vA5m ; anena ca nyAyena hastyAdisapirapi boddhavyam, hastyAdisarpirmyavahArA. bhAvAt sAkSAnnoktam // 44 // cakrapANiH-pIyUSaH sadyaHprasUtAyAH kSIraM ; tadeva yAvat na parato'prasannatAM yAti, tAvanmosTa ityucyte| kilATo naramIrabhAgaH, yaM lokAH kssiirsaamityaahuH| vizada ityAdi For Private and Personal Use Only Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH suutrsthaanm| 1071 vaSyaH zItaH saraH snigdho vRhaNo madhuro rsH| zleSmalo bhakSitesAkSoryAntrikastu vidahyate / zaityAt prasAdAnmAdhuryyAt pauNDUkAda. vaMzako varaH // 46 // dizet // iti / varga smaapyti-gorsaanaamityaadi| gorasAnAmiti prAdhAnyAdupalakSaNAd gavAdirasAnAmayaM navamo vargaH prikiirtitH||45|| iti navamo gorsvrgH|9| gaGgAdharaH- kramikavAdikSuvikArakavargamAha / tatra zreSThakhAcavitasyekSo rasaguNamAha-vRSya ityaadi| bhakSitamya dantacarcitasya pauNDakAdijAtivizeSaNa parigRhItasya sAmAnyasyekSo raso dRssyaadigunnH| yAntrikastu khaluikSoyentraniSpIr3ito raso vidhyte| suzrute ca-ikSavo madhurA madhuravipAkA guravaH zItAH snigdhA balyA kRpyA mUtralA raktapittaprazamanAH krimikaphakarAzceti / te caanekvidhaaH| tad yathA-pauNDako bhIrukazcaiva vaMzakaH shtporkH| kAntArastApasekSuzca kApThe kSuH mUcipatrakaH / naipAlo dIrghapatrazca nIlaporo'tha kozakRt / ityetA jAtayaH sthaulyAt guNAna vakSyAmyataH param // suzIto madhuraH snigdho haNaH zleSmalaH srH| avidAhI guru SyaH pauNDako bhiirukstthaa| AbhyAM tulyaguNaH kizcit sakSAro vaMzako mataH / vaMzavacchataporastu kizcinaH sa vaathaa| kAntAratApasAvikSa vaMzakAnuguNo mto| evaMguNastu kASThekSuH sa tu vaatprkopnnH| mRcIpatro nIlaporo nepAlo diigheptrkH| vAtalAH kaphapittaghnAH sakapAyA vidaahinH| kozakAro guruH zIto raktapittataphapiNDaguNaH, takrapiNDastakrakUrcikAyA eva sutadravo ghano bhaagH| gorasAnAmisyatra 'Adi'zabdo luptanirdiSTo dravya:, tena, mahiSIkSIrAdInAmapi grahaNam, kiMvA, prAdhAnyAt gorasanirdezAd gorasatayA gorasaniSpannAH sarca eva kSIradadhitakrAdayo gRhyante, loke hi sarveSvevaiSu gorasasaMjJA mAdhuryyasAmAnyAt // 45 // iti gorsvrgH|9|| cakrapANiH-ikSuvikRtiprAyo varga ucyate ;--bhakSitasyeti dantapIr3itasya ; yAntrika iti yantrapIr3itaH, vidAhazcAsya prAyazastvaggranthiyuktasya yantreNa pIr3anAt, tathA. kAlAntaramavasthAnAcca, vacanaM hi-"tvagagranthisaMyogAt yAntrikastu vidahyate" uktaJca hArIte-"vyApitvAt sukumAro hi raso yntrnipiidd'itH| saukSmAt spRzo'nilArkAbhyAM bhRzaM kAye vidahyate // " tatra vyApitvAditi svagAdiyukta kSukANDabhavatvAd, yaducyate-vidAhitve yAntrikasya raktapittahantRtvamukta virudhyate, yathA---'madhUdakasyecurasasva caiva pAnAcchamaM gacchati ramapittam / " tanna, yataH, For Private and Personal Use Only Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 'annapAnavidhiH 1072 crk-sNhitaa| prabhUtakrimimajjAsmRG-medomAMsakaro gur3aH / kSudro gur3azcaturbhAgatribhAgA vazeSitaH / raso gururyathA pUrva dhautasvalpamalo gur3aH // 47 // tato matsyaNDikA khaNDaH zarkarA vimalA param / yathA yathaiSAM vaimalyaM bhavecchaityaM tathA tathA // kssyaaphH| atIva madhuro mUle madhye madhura eva c| agrapvakSiSu vize ya ithUNAM lavaNo rasaH / avidAhI kaphakaro vAtapittanivAraNaH / vakta mahAdano vRSyo dantaniSpIr3ito rsH| gururvidAhI viSThambhI yAntrikastu prkiirtitH| iti // 46 // gaGgAdharaH- ikssursvikaaraanaah-prbhuutetyaadi| gur3a iti prsiddhH| prbhuutkrimyaadikrH| pAkAdatisAndrasamApanna ikSuraso gudd'H| sa ca trividhaH caturthabhAgAvazeSita ikSurasastu gur3a ucyte| tribhAgAvazeSita ikSurasaH kSudra ucyte| avizepita ikSurasasvagur3aH phaannitmityucyte| teSu yathApUrva pUrvaH pUcco guruH / tatrAlpamalaH pAkakAle'thavottarakAle malApaharaNena yo gur3o'lpamalaH syAt sa dhauta ityucyte| tato dhautAdvimalA matsyaNDikA nAnAbhidhIyate / tataH punarmatasyaNDikAto vimalaH khaNDa ucyate / khaNDAdvimalA zakerA naamaabhidhiiyte| paraM yathA yathA caiSAM vamalyaM bhaveta tathA tathA zaityaM zItaguNavameSAM bhavet / suzrute ca-gur3aH sakSAramadhuro nAtizItaH snigdho mUtraraktazodhano nAtipittajidvAtaghno medaHkrimikaphakaro balyo vRSyazca / pittanno dantaniSpIDitasyaivAvidAhino raktapitte grahaNaM bhaviSyati ; kiMvA, yAntriko'pi vidAhakArakatvAdisaMyogasya tathA kAlAntarAvasthAnasya ca tyAgaM kRtvopayogaH kartavyaH ; "yAtrikastu vidahyate" itivacanaM prAyovAdamAzritya bodravyam ; anye taddopabhayAda vidahyata iti zIghraM pacyata iti vyAkhyAnayanti // 46 / / cakrapANiH--prabhUtakrimyAdikAraNatvAt prabhUtakrigyAdikaro gur3a ucyte| kSudraguDastathA caturbhAgavibhAgAvizepitaH ; rasa ityatra cakAralopo draSTavyaH, tena, kSudraguDazcaturbhAgAvazeSitAdrasAda gurustathA tribhAgAccaturbhAgAvazepito gururityAdi jJeyam / atra kSudraguDo'sitagur3a ityucyate ; phANitaJca tantulIbhAvAd bhavati / dhautaH svarUpamala iti malAvazeSeNa dhaute'spamalo bhavati, tenAlpakrimyAdi bhattIti bhaavH| taMta iti dhautagur3At ; matsyaSTikA khaNTu. For Private and Personal Use Only Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 272 adhyAyA) sUtrasthAnam / 1073 vRSyA kSINakSatahitA sasnehA gudd'shrkraa| kaSAyamadhurA zItA satiktA yAsazarkarA // rukSA cchaItisAranI cchedanI mdhushrkraa| tRSNAmRpittadAheSu prazastAH srvshrkraaH||48|| madhuraH zuddho vaatnno'mRkmsaadnH| sa purANo'dhikaguNo gur3aH pathyatamaH smRtH|| (pakko guruH saraH snigdhaH sa tIkSNaH kaphavAtanut, phANitaM guru madhuramabhiSyandi haNamapyaM tridoSakRcca / ) matsyaNDikAH khaNDazakerA vimalajAtA uttarottaraM zItAH snigdhA gurutarA madhuratarA sRSyA raktapittaprasAdanAH tRssnnaaprshmnaashc| yathA yathaiSAM vaimalyaM madhurakhaM tathA tthaa| snehagorava. zaityAni saratvaJca tathA tthaa|| yo yo matsyaNDikAkhaNDazavarANAM khako guNaH / tena tenaiva niddezyasteSAM visrAvaNo gunnH| sArasthitA suvimalA nikSArA ca yathA ythaa| tathA tathA guNavatI vijJa yA zakarA budhaiH|| iti / asyAH zakarAyA gunnmaah-vRssyetyaadi| gur3azarkarA khaNDAnnimmelA zakarA yathA yathA nirmalA tathA tathaiva zaityAdiyuktA vRpyAdiguNA bhavati / khaNDaguNathAnyatroktaH, khaNDo vRSyatamo balyazcakSuSyo hnnstthaa| shkraamsnggaadprshrkraamaah-kssaayetyaadi| yAsazakarA duraalbhaarskRtshrkraa| sazrate ca-yavAsazakarA madhurakapAyA tiktAnurasA zleSmaharI sarA ceti / rukSetyAdi / madhuzakarA kAle svata eva madhunaH zakarA bhavati, sA rukssaadigunnaa| sazrate ca-madhuzakarA punazchaddatIsAraharI rukSA cchedanI prahAdanI kapAyamadhurA madhuravipAkA c| iti| sarvAsAM zakarANAmAsAM sAmAnyato guNAnAhatRSNAmRgityAdi / savvaMzakarA gur3azakerA yAsa zakerA madhuzakarA ceti / sazrate ca-yAvatyaH zakarAH proktAH savvA daahmnnaashnaaH| raktapittaprazamanAzchadi. muurchaatRssaaphaaH| rukSaM madhUkapuppotthaM phANitaM vAtapittakRt / kaphaghnaM madhuraM pAke kaSAyaM vastidUSaNam // iti // 45 // 48 // madhye pAkAda ghanIbhUtA matsyANDanibhA bhavati ; vimalAH paramityuttarottaraM vimalAH ; bhavecchaitya tathA tatheti matsyaNDikAyAzca khaNDa: zItataraH, tatazca zarkarA zItatametyarthaH / gur3azarkareti yAsamadhuzarkarayogyavacchedArtham ; yAsazakarA durAlabhAvAthakRtA zarkarA; madhazarkarA tu madhumaNDeSu zarkarA bhavati // 4 // 48 // For Private and Personal Use Only Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [annapAnavidhiH 1074 . crk-sNhitaa| annapAnavidhiH mAkSikaM bhrAmaraM caudra pauttikaM madhujAtayaH / mAkSikaM pravaraM teSAM vizeSAd bhrAmaraM guru // mAkSikaM tailavarNaM syAda ghRtavarNantu pauttikam / naudrantu kapilaM varNa zvetaM bhrAmaramucyate // vAtalaM guru zItazca raktapittakakApaham / sandhAnaM chedanaM rudaM kaSAyaM madhuraM madhu // gaGgAdharaH-madhuzarkarAprasaGgAdiha punarmadhubhedAdInAha-mAkSikamityAdi / mAkSikAdayazcatasro mdhujaatyH| makSikAdiprANisambhavakhAjAGgamatvAccehopadiSTAzchAtrAdhyau hAladAlAnAM sthAvarabAdiha nopadezaH kRtH| tatra makSikAH piGgalavarNAstatkRtaM madhu maakssikm| bhramarAstu vRhanmakSikA statkRtaM madhu bhrAmaram / kSudrA makSikAstatkRtaM madhu kSaudram / mahatyaH / piGgalAstu makSikAH puttikAstatkRtaM madhu pauttikm| teSAM madhanAM madhye mAkSikaM madha pravaraM, bhrAmarantu vizeSAda guru, sakveSAM laghatve'pi tatra bhrAmarasya gurutvam / tena kSaudrapauttikayomadhyaguruvaM khyaapitm| mAkSikAdInAM jJAnArthaM lkssnnaanyaah-maakssikmityaadi| tailavarNa tilatailavarNa mAkSika, gavyaghRtavarNa pauttika, kapilavaNaM kSaudraM, zvetavarNa bhrAmaramiti / eSAM sAmAnyato guNAnAha - vAtalamityAdi / sarva madhu vAtalAdiguNaM bhavati / suzrute coktam-madhu tu madhuraM kapAyAnurasaM rukSaM zItamagnidIpanaM vayaM balyaM laghu sukumAraM lekhanaM hRdaya sandhAnaM zodhanaM ropaNaM vAjIkaraNaM saMgrAhi cakSuHprasAdanaM sUkSmamArgAnusAri pittazleSmamedomeha hikkAvAsakAsAtisAracchaditRSNAkrimiviSaprazamanaM hAdi tridoSapazamanazca / tat tu laghutvAta kaphanna paicchilyAnmAdhuryAt kapAyabhAvAcca vAtapittanam / pauttikaM bhrAmaraM kSaudeM mAkSikaM chAtrameva c| AdhyamohAlakaM dAlamityaSTau mdhujaatyH|| vizeSAt pauttikaM teSu rukSoSNaM saviSayAnvayAt / vAtAsa pittakRcchedi vidAhi madakRnmadhu / paicchilyAt svAdubhUyastvAd bhrAmaraM gurusaMjJitam / kSaudraM vizeSato ___ cakrapANiH--madhuzarkarAprasaGgena madhvabhidhAnam-makSikA piGgalAH, tadbhavaM mAkSikam ; bhramaraH prasiddhaH ; kSudramakSikAbhavaM bhaugam ; piGgalAmakSikA mahatyaH puttikAH, tadbhavaM pauttikam ; chatrAdayazcatvAro madhubhedAH suzrutoktAH sAmAnyamadhuguNA evaM jJeyAH, kiMvA, aprazastatvAdiha noktAH ; For Private and Personal Use Only Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1075 hanyAnmadhUSNamuSNA-mathavA saviSAnvayAt / gururukSakaSAyavAcchaityAcAlpahitaM madhu // zeyaM zItalaM laghu lekhnm| tasmAllaghutaraM rukSaM mAkSikaM pravaraM smRtam / zvAsAdiSu ca rogeSa prazastaM tada vishesstH| svAdupAka guru himaM picchilaM raktapittajit / zvitramehakrimiharaM vidyAcchAtraM guNottaram / AghaM madhvaticakSuSyaM kaphapittaharaM param / kaSAyaM kaTu pAke ca balyaM tiktamavAtakRt / audAlakaM rucikara svayaM kuSThaviSApaham / kaSAyamuSNamamlaJca pittakRt kaTupAki c| chaddimehaprazamanaM madhu rukSaM dalodbhavam / iti / anyatra coktam-kIttAte tanmadhu cchAtraM varaTIcchatrasambhavam / tapovane jaratkArorAdhyaM madhu tarUdbhavam / odAlakantu vlmiik-kiittkaarivinirmitm| dAlamityabhiniddiSTaM vRkSakoTarakITajam / iti / atha mdhuupyogaanhemaah-hnyaadityaadi| madhu zItavIryamapi saviSAnvayAt saviSaprANisambhUtalAduSNavirodhi prakRtyaivoSNa puruSamathavA svedAtapAdibhiruSNAttaM puruSaM sevamAnaM hanyAt / uSNoSNArtAbhyAm anyatra puruSe tu madhu guruvAdikhAt zaityAcAlpahitaM bhvti| suzrute ca-tat tu nAnAdravyarasaguNavIyyavipAkaviruddhAnAM puSparasAnAM savipamakSikAsambhavakhAccAnuSNopacAram / uSNavirudhyate sarva viSAnvayatayA madhu / uSNAttemuSNaruSNe vA tanihanti yathA vipam / tat saukumAryAcca tathaiva zaityAnAnauSadhInAM rasasambhavAcca / uSNavirudhyeta vizeSatazca tathAntarIkSeNa jalena cApi / / uSNena madhu saMyuktaM vamaneSvavacAritam / apAkAdanavasthAnAna virudhyeta puurvvt|| iti / kecit 'mAkSikaM tailavarNa syAd' ityAdi zlokaM ptthnti| uSNA-mathaveti bhASayA yathA uSNaM 'madhu hanyAt, na tathA uSNAtamiti sUcayati ; tatraiva hetumAha-saviSAnvayAditi, saviSaprAyANi nAnApuSpANi, kiMvA, savipA eva makSikAdayo'nvayA utpattisthAnAni yasya tat savipAnvayaM madhu, tena, saviSAnvayAd vipAnugatasyoSNavirodhitvasyaiva madhuno'nugamo bhavati, na tu saviSatvasya ; tathA satyuSgamapi mArakaM syAt, kiMvA, "athavA iti saviSAnvayAdityanena sambadhyate, tena, saviSAnvayAdanyatazca zaityAt saukumAryAcca uSNena gadhu virudhyata ityartho bhavati, ukta hi hArIte-'nAnApuSpaprakArANAM rasasArAtmakaM mdhu| tacchetyAt saukumAryAcca srvairussnnairvirudhyte|| suzrute'pyuktam -'tat saukumA-cca tathaiva zaityAd' ityAdi / alpasya madhuno hitatve hetumaah-guvityaadi| gurutvAt madhvAmakArakaM bhavati, rUkSaM kaSAyaM zaityantu mahAnyayaM cAtakaramiti bhAvaH / For Private and Personal Use Only Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / annapAnavidhiH crk-sNhitaa| nAtaH kaSTatamaM kiJcinmadhvAmaM taddhi mAnavam / upakramavirodhitvAt sadyo hanyAd yathA viSam // nAnAdravyAtmakatvAcca yogavAhi paraM madhu / / itIkSuvikRtiprAyo bago'yaM dazamo mataH // 46 // itiikssuvrgH|10| nAta ityaadi| Amamapaka madhu yathA kaSTatamamataH kaTatamaM na kinycidaammsti| kasmAta ? tdviityaadi| hi yasmAt tadAmaM madhu upakramavirodhikhAt sadyo yathA viSaM hanti tathA sadyo mAnavaM hanti / sarvaM hyAmamuSNabheSajasAdhyaM madhuni tu taduSNa viruddhaM nopayokta yujyate ityata upakrame cikitsArambhe khAmamadhu pItavata uSNakriyA viruddhA bhavatItyupakrama viruddhkhm| Amantu madhu taducyate yanmadhukoSe'lpakAlamAravyamamlaM bhavati bhUrikAlena pariNatantu kaSAyAnumadhuraM pkmucyte| tathAvidhantu koSAda grahaNakAle parIkSitavyaM kAlAntare khamlakhenAmakhAbhAvAt / uktaJca suzrate-doSatrayaharaM pakamAmamamlaM tridoSakRta / madhyAmAt paratastvanyadAmaM kaSTaM na vidyte| viruddhopakramakhAt tat sarva hanti yathA viSam // iti / ihAmamamlamiti vacanena tadabhrAnta. vyAkhyAnaM vijJAyate yenocyate'gnisamparkaNa paka madhu pakkamanyadAmamiti, mdhunshcossnnvirodhikhaacc| madhuno yogvaahilmaah-naanetyaadi| madhu yogavAhi, yena saha yujyate tdgunnmaavhti| kasmAta ? naanaadrvyaatmkkhaaditi| suzrute coktamtada yuktaM vividhairyogainihanyAdAmayAn bahUn / nAnAdravyAtmakakhAcca yoga vAhi paraM madhu // iti / varga smaapyti-itiityaadi| iti epa ikSuvikRti madhvAmasya mahAtyayatAmAha-nAta ityaadi| upakramavirodhitvaM madhvAme yathAAme tUSNaM pathyaM, tanmadhuno viruddha m, yat tu madhuhitaM zItam, tadAme viruddhm| madhuno yogvaahitvmaah-naanetyaadi| yasmAnnAnArasAdivIryadibhyaH puSpebhya utpannaM tanmadhu, tena anabhivyaktanAnAzaktikameva ; tatazca, yena dravyeNa vAmanIyenAsthApanIyena vA vRSyeNa kAryAntarakArakeNa vA yujyate, tasyaiva kammai karoti samAnAnukAridravyaprabodhitazaktitvAditi bhAvaH ; cakAro'tra hetvantarasamuccaye, tena prabhAvAcceti boddhavyam ; tena, satyapi nAnauSadhisambhavasve prabhAvAt na kSIramadyAdayo yogavAhinaH, tathA, anAnAtmakA api zilAjatutailAdayo yogavAhino bhavanti ; yogavAhitve'pi madhu snehane na prayujyate, vAte rakSAdiguNayuktatvAt ; nAnAdravyAtmakatve For Private and Personal Use Only Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1077 kSuttaSNAglAnidaulatya-kunirogajvarApahA / svedAgnijananI peyA vaatvrnno'nulomnii|| tarpaNI grAhiNI ladhvI hRdyA cApi vilepikA / maNDastu dIpayatyAni vAtaJcApyanulomayet // prAya inuvikAraH prAyo yatra vaga sa ikSuvikAraprAyo'yaM dazamo vargo mata iti // 49 // iti dazama ikSuvikArako vargaH // 10 // gaGgAdharaH-athAhArArtha zukadhAnyAdIni dravyANi guNataH karmatazcoktvA zUkadhAnyAdIni yathAkRtAnyannAni yadguNAni bhavanti, tathAkRtAnAmannAnAM guNakarmANi vakta kRtaannvrgmaarbhte| tatrAturahitavAdAdau dvividheSvanneSu yavAgvodanabhedena bhinneSu yavAguNAnAha ; trividhA khalu yavAgUbhavati peyAvilepI-maNDa bhedAt / yavAgRmucitAd bhaktAccaturbhAgakRtAM vadet / yavAgUstrividhA ze yA drvsikthsmnvitaa| sikthakai rahito maNDaH peyA sikthsmnvitaa| yavAgUbehusikthA tu vilepI virldrvaa| annaM paJcaguNe sAdhya vilepI ca ctgunne| maNDazcaturdazaguNe yavAH Sar3aguNe'mbhasi / iti prasiddhakhAt tatrAdau peyaagunnmaah--kssuttRssnnetyaadi| peyA nAma yavAH kSudAdyapahA svedAgnijananI vAtavacco'nulomanI c| suzrute casvedAgnijananI ladhvI dIpanI vstishoshnii| kSuttudazramaglAniharI peyA vAtAnulomanI // iti / tpenniityaadi| vilepikA nAma yavAgaH tpenniityaadigunnaa| suzru te ca-vilepI tapeNI hRyA grAhiNI blvddhinii| vRSyA svAdurasA ladhvI dIpanI kSuttRSApahA // iti / mnnddsvityaadi| maNDo'gniM 'pi madhu rukSakapAyAbhyAM dvAbhyAmevAvirbhUtaM syAt, prAyeNa rukSakaSAyaguNAdhikAnAmeva madhu. makSikANAJca karaNAditi boddhavyama ; anena nyAyena, nAnAvyAtmakaravena sarvaguNatA madhuno nirastA bhavati ; suzrute'pyevameva yogavAhitvaM "tacca nAnA' ityAdinA granthena madhuna uktam / ikSuvikRtiprAya iti ikSuvikRtipradhAnaH, tena, yAsazarkarAdikathanamapyatrAviruddhamiti bhAvaH // 49 // [itIkSuvargaH / 10|ckrpaanniH-smprti zUkadhAnyAdivagairyathAsambhavaM sampAditasya kRtAnnasya peyAdeguNAn vakta kRtAnnavarga ucyate ; te ca peyAdInAM guNAH kecit saMskArasaMyogAdijAH, kecit prAkRtA api jJeyAH ; na ca vAcyam -peyAdInAmeva guNena bAdhitatvAt zUkadhAnyAdInAM pRthagaguNo na For Private and Personal Use Only Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1078 crk-sNhitaa| [annapAnavidhi: mRdkaroti strotAMsi svedaM saMjanayatyapi / lahitAnAM viriktAnAM jIrNa snehe ca tRSyatAm // dIpanatvAlladhutvAca maNDaH syAt prANadhAraNaH / tRSNAtisArazamano dhAtusAmyakaraH zivaH / / lAjamaNDo'gnijanano dAhamU nivAraNaH / mandAgniviSamAnInAM bAlasthavira yoSitAm / deyaH rayAt sukumArANAM lAjamaNDaH susaMskRtaH / cutpipAsApahaH * pathyaH zuddhAnAntu malApahaH // zRtaH pippalizuNThIbhyAM yukto laajo'mldaaddimH| + dIpayatItyAdikA lavitAdInAM dIpanakhAdidhammeNa praanndhaarnnH| evaM tRSNAtisArazamanaH dhAtusAmyakaraH zivazca / suzrute ca hRdyaH santarpaNo dRSyo. hahaNo blvrddhnH| maNDastRSNAtisAraghno dhAtusAmyakaraH smRtH| zAkamAMsaphalayuktA yavAgvastAzca dujraaH| iti / yavAgvastAH peyAvilepImADAtmikAH / iti / lAjamaNDa ityAdi / agnijananAdiguNo lAjamaNDo mandAnagrAdInAM deyaH syaat| sukumArANAntu susaMskRto lAjamaNDo dayaH syAt / zuddhAnAntu vamanavirecanAdinA zuddhakoSTAnAM kSutpipAsApahaH pathyo bhvti| pippalI. zuNThIbhyAM zRto lAjaH punaramladADimaiyukto malApahaH syaaditi| suzrate ca-lAjamaNDo vizuddhAnAM pathyaH pAcanadIpanaH / vAtAnulomano hRdyaH pippalIvAcya iti, yataH, peyAdayo hi prakRtiguNAnuvidhAyinaH santaH svaguNamAvahanti, tena kRtAnnasya guNa ucyate, sa yadi raktazAlyAdiprakRtAvapi bhavati, tadA balavAn bhavati, atha prakRtI viparIto guNo bhavati, tadA kRtAnnaguNasyAlagatvaM bhavatIti mntvym| atra khasthAturahita. tvenAdau peyocyate; peyA bahudravA yavAgRH, vilepI virala dravA yvaagRH| peyAdikrameNAnne vaktavye prathamotpadyamAnatvena maNDaguNakathanam ; dIpanalaghutvAbhyAmagniM yasmAt karoti, tasmAllavitAdInAM prANadhAraNa iti jJeyama, susaMskRta iti dhanyAkapippalyAdisusaMskRtaH ; zuddhAnAM malApaha iti samyaka. zuddhAnAmapi koSThopalepakadoSApaharatvena, yaducyate-- zuddhAnAmiti IpacchuddhAnAm; tena ISacchuddhA zeSadoSasambandhAnmalApaha ityupapannam, tathA * kSutpipAsAsaha iti cakroktaH pAThaH / + maNDaH sandIpayatyagni vAtaM cApyanulomayet ityadhikaH pAThaH kvacit dRzyate / For Private and Personal Use Only Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27 adhyAyaH sUtrasthAnam / 1076 sudhautaH prataH svinnaH santaptazcaudano laghuH // bhRSTataNDulamicchanti garazleSmAmayeSvapi / adhauto'prastu to'svinnaH zItazcApyodano guruH // 50 // mAMsazAkavasAtaila-ghRtamajaphalaudanAH / balyAH santarpaNA hRdyA guravo vRhayanti ca // naagraayutH| iti / tathA sikthaivirahito maNDaH peyA sikthasamanvitA / vilepI bahusikthA syAda yvaagRvirldrvaa| iti / yavANaH sikthaivirahito maNDaH, sikthasamanvitA yavAgaH peyA, bahusikthA viraladravA yavAgUvilepIti trithaiva yavAgUna tu maNDAdibhyo'tiriktA yavAgUH pRthakatadguNavacanAbhAvAt / iti / yavA gamuktvA odanamAha-sudhauta ityAdi / sudhautataNDulaH pakaH svinaH prasra to niHzeSeNa gAlitamaNDaH santaptaH sutapta odano nAma lghubhvti| bhRSTataNDulakRtamodana graadissvicchnti| adhautataHDulakRta odano guruH| dhautataNDulakRto'pyodano'prasra tazcet tadA guruH syAt, dhautataNDula. kRto niHzeSeNa prasra to'pi cedakhinnaH syAt tadA guruH syAdevaM dhautataNDulakRtaH pratra tazca sa svinnazca sannapi zItazcedbhavati tadA guruH syAditi // 50 // gaGgAdharaH-asyaudanasyAbhyavahAre tUpakaraNaiH saha guNamAha-mAMsetyAdi / mAMsAdisahitA odanA valyA ityaadigunnaaH| suzru te'pi, "lAjamanDo vizuddhAnAm" ityakarot. vizeSAdISacchuddhAnAmiti bodhyam ; tanna sat, ISavizuddha peyo niSiddhava, va vanaM hi-"kaphapitte vizuddhe'lpe madyape vaatpaittike| tapaMNAdikramaH kAryaH peyaabhissyndyedvitaan"| khinna ityumbinnadhAnyataNDulakRtaH, kiMvA, samyasvinna tvena mRdUbhUtaH, santapta iti sahajenoSmaNA, na tu punastApanena, vacanaM hi-"vivarjayet sthiraM zItamannamuSNIkRtaM punaH" iti| bhRztaNDulakRtamodanaM bhRsstttnnddulm| adhauto'dhauttnnddulkRtH| atra sudhautatvAdiguNaviziSTasyaudanasya laghutvavacanena tadviparItAnAmadhautAdInAM gurutvamarthataH siddhamapi yat punarucyate, tat spArtham // 50 // cakrapANiH-santarpaNA iti tadAtve'pi barakarA mAMsAdisaMyogasAdhitAzca odanA evaM bodhyA:; atra rukSAbhyAM zAkamukuTakAbhyAmapi saMyuktasyaudanasya balyatvAdi saMyogamahimnA tathA ghRtAdisaMskArAcca lokavyavahArakriyamANasvAd boddhavyam / yavapiSTamuSNodakasiktaH For Private and Personal Use Only Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ annapAnavidhiH 1080 crk-sNhitaa| tadvanmASatilakSIra-mudagasaMyogasAdhitAH / kulmASA guravo rukSA vAtalA bhinnavarcasaH // khinnabhakSyAstu ye kecit saupyagodhUmayAvakAH / bhiSaka teSAM yathAdravyamAdizeda guru lAghavam // akRtaM kRtayuSazca tanu saMskAritaM rsm| sUpamamlamanamlaJca guru vidyAt yathottaram // 51 // tdvdityaadi| mApAdibhivyastaiH samastairvA saha saMyogAt sAdhitA odanAstadvaddhalyAH santapaNA hRdyA guravo hayanti c| kulmASA mASavidalasahitataNDulAH pakA odanA guravo rukSA bAtalA bhinnavaccesazca / suzrute cadhotastu vimalaH zuddho manozaH surabhiH samaH / svinnaH suprasra tastUSNo vizada. svodano laghuH / aghauto'prA to'svinnaH zItazcApyodano guruH / laghuH sugandhiH kaphahA vijJa yo bhRSTataNDulaH / snehaimAMsaH phalaiH kandai vadalAmlaizca saMyutAH / guravo haNA valyA ye ca kSIropasAdhitAH / viSTambhI pAyaso balyo medaHkaphakaro guruH / kaphapittakarI balyA kushraanilnaashinii| svinnetyAdi / sUpyA mudgamApAdayaH godhamAzca yavAzca svinnAH punarye bhakSyAH kriyante ne saupyA godhamA yAvakA bhakSyAsteSAM yathAdravyaM guru lAghavaM bhiSagbuddhAdizet / atha mUpamAha-akRtamityAdi / sasnehalavaNaM savyemakRtaM kaTukai vinaa| lavaNasnehakaTukaiH saMskRtaM kRtmucyte| catuddezaguNe toye assttaadshgunne'thvaa| ISadabhRSTantu vidalaM paktvA yuusso'ddhshessitH| pAdaziSTo bhavet mUpaH sAmlo'namlazca sa dvidhaa| tatra punarakRtaM yUpaM kRtayapaM tanu ca saMskAritaJca mAMsarasaM sAmlaM sUpamanamlaM sUpazca yathottaraM guru vidyAt / suzrute ca-susvinno nistuSo bhRSTa ISatampo lghuhitH| iti / mAMsarasazca trividhH| tanutarastanuH sAndrazca / tadukta-palAni dvAdazamasthe ghane'tha tanuke ca ptt| mAMsasya baTakaM kuryAt palamacchatare rse|| suzrute tu-mAMsaM svabhAvato vRSyaM snehanaM valavarddhanam / snehagorasadhAnyAmla-phalAmlakaTukaH saha / siddhaM mAMsaM hitaM balyaM rocanaM vRhaNaM guru| tadeva gorasAdAnaM surbhidrvysNskRtm| vidyAt pittamIpasvinnamapUpIkRtaM kulmaapmaahuH| svinnabhakSyA ityutsvedena bhakSyakRtA haNDarikAdayaH / yathAdravyamiti vadannanyanna prakRtiguNopamahanalAjAdAviva na guNAntarodaya iti darzayati ; For Private and Personal Use Only Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 272 adhyAyaH sUtrasthAnam / 1081 kakodeM ki blmaaNsaagnivrddhnm| parizuSka sthiraM snigdhaM harpaNaM prINanaM guru / rocanaM balamedhAgni-mAMsojaHzukravaddhanam / tadevAlluptapiSTasAdullaptamiti paackaaH| parizuSkaguNayuktaM vahnaH pakamato lghu| tadeva zUlikAprotamaGgAre pripaacitm| jJayaM gurutaraM kiJcita pradigdhaM gurupaaktH| ullapta bhajjitaM piSTamatapta kandupAcitam / parizuSkaM pradigdhazca zUlyaM yaccAnyadIdRzam / mAMsaM yat tailasiddhantu vIryoSNaM pittakRd guru| laghvagnidIpanaM hRdya rucyaM dRssttiprsaadnm| anuSNavIyyaM pittaghnaM manojJa ghRtsaadhitm| prINanaH prANajananaH shvaaskaaskssyaaphH| vAtapittazramaharo hRyo mAMsarasaH smRtaH / smRtyojaHsvarahInAnAM jvrkssiinnksstorsaam| bhagnavizliSTasandhInAM kRzAnA. malparetasAm / ApyAyanaH saMhananaH shukrojoblvrddhnH| sa dADimayuto vRSyaH saMskRto doSanAzanaH / yanmAMsamuddhatarasaM na tat puSTivalAvaham / viSTambhi dujaraM rukSaM virasaM mArutAvaham / dIptAnInAM sadA pathyaH khAniSkastu para guruH / mAMsaM nirasthi musvina punadR padi cUNitam / pippalIzuNThimarica-gur3asapiH smnvitm| aikathyaM pAcayat samyaka vezavAra iti smRtH| vezavAro guruH snigdho balyo vaatrujaaphH| prINanaH sabaMdhAtUnAM vizeSAnmukhazopiNAm / kSattapNApaharaH zreSThaH saurAraH svaadushiitlH| kakanno dIpano hayaH zuddhAnAM brnninaampi| jhaM yaH pathyatamazcApi mudgayUpaH kRtaakRtH| sa tu dADimamRTThIkA yuktaH syAd ggpaaivH| cakSupyo laghupAkazca dopANAvirodhakRt / masUramudgagodhUma-kulatthalavaNaiH kRtaH / kaphapittAvirodhI syAda vAtavyAdhau ca shsyte| mRdvIkAdADimayuktaH sa evokto'nilaadite| rocano dIpano hRyo laghu pAkyupadizyate / paTolanimbayUpo tu kphmedovishopinnau| pittanno dIpanau hRyo krimikusstthjvraapho| zvAsakAsapratizyAya-prasekArocakajvarAn / hanti mUlakayUSastu kphmedoglaamyaan| kulatthayUpo'nilahA zvAsapInasanAzanaH / tUNIpratUNIkAsArzI-gulmodAvattanAzanaH / dADimAmalakai po hRdyaH saMzamano lghuH| prANAgnijanano mUchA-medonnaH pittavAtajit / muddAmalakayaSastu grAhI pittakaphe hitH| yavakolakulatthAnAM yUpaH kptthyo'nilaaphH| sarcadhAnyakRtastadvada TahaNaH praannvddhnH| khar3akAmbaliko hRyo tathA vAtakaphe akRtakRtayUpalakSaNam - "asnehalavaNaM samakRtaM kttukaivinaa| vijJeyaM lavaNasnehakaTakaiH saMskRtaM kRtam" // iti / tanumiti svalpamAMsatvenAdhanam, saMskArikamiti bahumAMsAdimaMskRtatvAd dhanam // 51 // For Private and Personal Use Only Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir annapAnavidhiH 1082 crk-sNhitaa| zaktavo vAtalA rukSA bahuvaccoM'nulominaH / tarpayanti naraM zIghra pItAH sadyobalAzca te|| madhurA laghavaH zItAH zaktavaH zAlisambhavAH / grAhiNo raktapittanAstRSNArdijvarApahAH // hito| balyaH kaphAnilo hanti dADimAmlo'gnidIpanaH / dadhyamlaH kaphakRddhalyaH snigdho vAtaharo guruH| takrAmlaH pittakRt prokto viparaktapradUSaNaH / khar3AH khar3ayavAgvazca SAr3avAH pAnakAni c| evamAdIni cAnyAni kriyante vaidyvaakytH| asnehalavaNa savvemakRtaM kttuvinaa| vijJa yaM lavaNasneha . kaTukaiH saMskRtaM kRtam / atha gorasadhAnyAmla-phalAmla ranvitazca yat / yathottaraM laghu hitaM saMskRtAsaMskRtaM rse| dadhimasvamlasiddhastu yapaH kAmbalikaH smRtH| tilapiNyAkavikRtiH zuSkazAkaM viruuddh'km| ziNDAkI ca gurUNi syuH kaphapittakarANi c| tadvaca vaTakAnyAhurvidAhIni gurUNi c| laghavo hahaNA vRpyA hayA rocndiipnaaH| tRSNAmUbhrimacchadi zramannA rAgapADavAH / rasAlA haNI vRyA snigdhA valyA ca rocanI / / iti / / 51 // gaGgAdharaH-zaktava ityAdi / zaktava iti sAmAnyataH savvaM vAtalAdiguNAH / teSu zAlisambhavAH zaktavo madhurA laghavaH zItAzca grAhiNazca raktapittAdiharAzca / suzrute ca-zaktavaH sapiMpAbhyaktAH shiitvaaripriplutaaH| nAtiyA nAtisAndrA mantha ityupdishyte| manthaH sadyovalakaraH pipAsAzramanAzanaH / sAmlasnehagur3o muutr-kRcchodaavttnaashnH| zakarekSurasadAkSAyukaH pittavikAranut / drAkSAmadhukasaMyuktaH kphrognivhnnH| vargatrayeNopahito mldossaanulomnH| saktavo haNA vRssyaastRssnnaapittkphaaphaaH| pItAH sadyobalakarA bhedinaH pavanApahAH / gurcI piNDI kharAtyartha ladhvI saiva viparyayAt / zaktUnAmAzu jIyeta mRdukhaadvlehikaa| lAjAzchatisAranA dIpanAH kphnaashnaaH| balyAH kaSAyamadhurA laghavastRDa mlaaphaaH| tRdacha didAhaghAttinudastatsaktavo mtaaH| raktapittaharAzcaiva dAhajvaravinAzanAH / / iti| cakrapANiH-sakta nA rukSatve'pi vAtalatvAbhidhAnaM takasya rukSasyApi vAtahAritvadarzanAt, pItA ityanena sakta nAM piNDopayoge niSedhaM darzayati ; tarpayanti tRptiM janayanti, sadyobalAH For Private and Personal Use Only Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1083 hanyAda-vyAdhIn yavApUpo yAvako vATya eva c| udAvattapratizyAya-kAsamehagalagrahAn // dhAnAsaMjJAzca ye bhakSyAH prAyaste lekhanAtmakAH / zuSkatvAt tarSaNAzcaiva viSTambhitvAJca dujarAH // virUr3hadhAnAH zakulyo madhukror3AH sapiNDakAH / pUpAH pUpalikAdyAzca guravaH paiSTikAH param // hnyaadityaadi| yavApUpo yavakRto'pUpaH, yAvako yavakRto maNDaH, vAkhyo bhRSTayavamaNDaH, udAvartAdIna vyAdhIna hnyaat| suzrute ca-udAvataharo vATyaH kAsapInasamehanut / iti| dhaanetyaadi| dhAnA bhRSTayavastatkRtA ye bhakSyA lekhanAtmakA iipdvidrnnsvbhaavaaH| zuSkalAt trpnnaaptRssnnaajnnaaH| sazrute ca--- dhAnola tAsta laghavaH kphmedovishopnnaaH| iti / viruuddhaanetyaadi| virUr3hA aGka ritA yavA bhRSTA virUdadhAnAH / zakulyaH prasiddhAH piSTapiNDagarbha tilakalkAdikaM dattvA veSTayitvA pkaaH| sapiNDakA madhukor3A godhUmapiNDamadhye madhu pUrayitvA ghRte pakAH sapiNDakA mdhukrodd'aaH| pUpA mASAdipiSTakRtA vttkaaH| pUpalikA tu -vimRdya samitAcUrNa mRdupAkaM gur3Anvitam / ghRtAvagAhe gur3ikA pakA bhANDe sshkre| kSipet saugandhivAsAJca kuryyAt pUpalikAM budhaH // iti / epA sNyaavshcocyte| samitA. mambudugdhena maddeyikhA sushobhnaam| paceda ghRte kSipet khaNDAnvite bhANDe nave ca taam| saMyAvo'sau yutazcUrNasvagelAmaricA kaiH // iti| Adyazabdena ghRtapUrAdInAM grahaNam / taduktaM suzrute-bhakSyAH kSIrakRtA balyA vRSyA hRdyAH sugandhayaH / adAhinaH puSTikarA dIpanAH pittnaashnaaH| teSAM prANakarA hRyA ghRtapUrAH kphaavhaaH| vAtapittaharA vRSyA guravo rktmaaNslaaH| maditA tadAtvenaiva vAjIkaraNavad balakarAH, etena, pariNAmena balApahatvamapyukta bhvti| yavakRto vATayo yAvako vATayaH, vATyo bhRshyvaudnH| dhAnA bhRSTayavAH aGkuritasya yavasya dhAnA viruuddhdhaanaaH| zapkulyaH zAlipiThAH satilAstailapakkAH kriynte| madhukror3AH paakghniibhuutmdhugrbhaaH| sapiNDakA iti madhukroDA eva sapiTakapiNDAH, atastvAha"vima samitAcUrNa mRdupAkaM gudd'aanvitm| ghRtAvagAhe gur3ikA vRtAM pakkA sakezarAm / saugandhikAdhivAsAJja kuryAt pUpalikAM budhH| sa eva khaNDasaMyAvaH sitAmrAtakapUritaH / For Private and Personal Use Only Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1084 crk-sNhitaa| | annapAnavidhiH phalamAMsavasAzAka-palalanaudrasaMskRtAH / bhakSyA hRdyAzca valyAzca guravo bRhaNAtmakAH / vezavAro guruH snigdho blopcyvrddhnH|| samitA kSIra naarikelsitaadibhiH| avagAhya ghRte pakA ghRtapUro'yamucyate / haNA gaur3ikA bhakSyA gurvo'nilnaashnaaH| adAhinaH pittaharAH zukralAH kphvrddhnaaH| madhumasta kasaMyAvAH pUpA hya te vishesstH| guravo haNAzcaiva modakAstu sdujraaH| rocano dIpanaH svayaH pittannaH pavanApahaH / gurumaSTa tamazcaiva saTTakaH praannvrddhnH| hRyaH sugandhima dhuraH snigdhaH kaphaharo guruH / vAtApahastRtikaro balyo vipyandanaH rmRtH| haNA vAtapittannA bhakSyA valyAstu saamitaaH| tvAH pathyatamAstapAM laghavaH phnkaadyH| mudgAdivesavArANAM pUrNA viSTambhino mtaaH| vesavAraiH sapizitaiH sampUrNA guruTahaNAH / pAlalAH zleSmajananAH zakulyaH kphpittlaaH| vIyyaupNAH paiSTikA bhakSyAH kphpittprkopnnaaH| vidAhino nAtivalA guravazca vizeSataH / vaidalA laghavo bhakSyAH kpaayaaH.sRssttmaarutaaH| viSTambhinaH pittasamAH ilepmanA bhinnavaccasaH / balyA sRSyAstu guravo vijJa yA maapsaadhitaaH| kUcceikA vikRtA bhakSyA guravo naatipittlaaH| virUr3hakakRtA bhakSyA guravo'nila. pittlaaH| vidAholaka zajananA rukSA dRSTipradUSaNAH / hRyAH sugandhayo dRSyA laghavo ghRtpaacitaaH| vAtapittaharA valyA vaNadRSTiprasAdanAH / vidAhina stalakRtA guravaH kaTupA kinH| uSNA mArutadRSTinAH pittalAstaka pradUSaNAH / phlmaaNsekssuvikRti-tilmaapopsNskRtaaH| bhakSyA valyAstu guravo TahaNA hRdypriyaaH| kapAlAGgArapakkAstu laghavo vaatkopnaaH| supakkAstanavazvApi bhUyiSThaM laghavo matAH / sakilATAdayo bhakSyA guravaH kaphavartanAH / kulmASA vAtalA rakSA gurakho bhinnavaccesaH / iti / paSTikAH tAilapiSTakRtA bhakSyAH paraM guravo bhavanti / phaletyAdi / phalAdibhiH saMskRtA yAvanto bhakSyA hayAzca blyaashcetyaadigunnaaH| vezavAra ityaadi| nirasthi pizitaM piSTaM svinnaM gur3aghRtA. nvitam / kaNAmaricasaMyukta vezavAra iti smRtaH / evaM svinnazca piTazca mudgAdi mAtuluGgatvacA caiva veSTito madhuzIrpakaH" iti ; madhuzIrpaka eva mdhukroddH| pUpAH piSTikAH / pUpalikA cApaDiketi khyaataa| palalaM tilacUrNam / vezavAra:-sUdazAstre- "mAMsaM nirasthi susvinnaM punazadi pepitm| pippalIkaDamarica-guhasApAsamanvitam / aiyA'yaM vipacet samyag For Private and Personal Use Only Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAya: sUtrasthAnam / 1085 guravastarpaNA vRSyAH kSIrecarasapUpakAH // sagur3AH satilAzcaiva sakSIranaudrazarkarAH / bhakSyA vRSyAzca valyAzca parantu guravaH smRtAH // sasnehAH snehasiddhAzca bhacyA vividhalakSaNAH / guravastarpaNA vaSyA hRdyA gaudhRmikA mtaaH|| saMskArAllaghavaH santi bhakSyA godhUmapaiSTikAH / dhAnApaTapRpAyAstAn buddhA nidizet tathA // 52 // pRthukA guravo bhRSTAn bhacayedalpazastu tAn / yA vA viSTabhya jIryanti sarasA bhinnavarcasaH // ceda guDAnvitam / kaNAmaricAjyayukta vesavAraH sa caaprH|| tadvai savAragarbhAstu bhakSyA uktAzca suzrute / gurava ityaadi| kSIrekSurasAbhyAM maditA samitA vA piSTaM vAnyadrA ghRte paktvA pUpAH kRtAH guravastapaNA vRSyAzca bhavanti / sagur3A ityaadi| sapitA taNDulapiSTaM vAnyadavA gur3atilapiSTakSIrakSaudrazakerAbhiH saha 'melayitA ghRtaM paktvA kRtA bhakSyA guravazca valyAzca vRSyAzca smRtAH / sasnehA ityaadi| sasnehA ghRtAdisnehayuktA evaM sneha siddhAH ghRtAdiSu pakA vividhalakSaNA bhakSyAH, godhUmikA godhUmamayA gurava ityAdiguNAH / te ca saMskArAllaghavazca santi godhUmikAH paiSTikAzca bhkssyaaH| dhaantyaadi| dhAnA bhRSTayavAH papeTAH pUpAdyAste yadadravyamayAH kriyante tAn buddhA niddizet // 52 // ___ gaGgAdharaH-pRthukA ityaadi| pRthukAzcipiTA guravastAn bhRSTAnalpazo bhakSayet / yAH pRthukA vA sarasA apariNatAdredhAnyakRtAstA viSTabhya vezavAra iti smRtm"| kSIrapradhAnAH pUpAH zrIrapUpAH / sagur3A ityAdau 'sakSIrAH' iti kSIrayogamAtram, na kSIrapradhAnateti na paunaruktayam / sasnehA iti piSTAvasthAyAmeva snehayogAda gurutvenoktAnAmapi bhUryagnisaMyogAdinA saMskArAlaghava iti| buddhA nirdizediti saMskAraguNaM tathA prakRtiguNaJca buddhA yathocitaM guNaM nirdizet // 52 // cakrapANiH....pRthu kaashcipittaaH| yAvA iti yacipiTAH, anye tu gAndhAradezaprasiddhAn For Private and Personal Use Only Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1086 crk-sNhitaa| | annapAnavidhiH sUpyAnnavikRtA bhakSyA vAtalA rukssshiitlaaH| sakaTusnehalavaNAna bhakSayedalpazastu tAn // mRdupAkAzca ye bhakSyAH sthUlAzca kaThinAzca ye| guravaste'pyatikrAnta-pAkAH pussttiblprdaaH|| dravyasaMyogasaMskAraM dravyamAnaM pRthaka tathA / bhakSyANAmAdizeda buddhA yathAsvaM gurulAghavam // nAnAdravyasamAyuktaH pattavA vahiSu bharjitaH / vimaIko * guruha yo vRSyo balavatAM hitH||53|| jIyenti bhinnavarcasazca bhavanti iti| suzrute ca-pRthukA guravaH snigdhA TahaNAH kaphavaddhanAH / balyAH sakSIrabhAvAt tu vAtanA bhinnavaccesaH // iti| sakSIrabhAvAdapariNatAtedhAnyakRtAH pRthakAH sakSIrakhAt vAtanA bhinnavaccesazca bhavanti / mUpyAnnetyAdi / ye mUpyavikRtAH zamIdhAnyavikRtA bhakSyA bhRSTamudgacaNakAdayo bhRSTatADulAdayazca annavikRtAH zUkadhAnyavikRtAH bhakSyAzca te vAtalA rukssshiitlaashc| tAn maricAdikaTutailAdisnehasaindhavAdilavaNayuktAnalpazo bhakSayet / mRdupAkAzcetyAdi / ye mUpyAnnavikRtA bhakSyAH sthUlAH kaThinA mRdupAkAzca bhavanti te gurvH| vyatikrAntapAkAH kharapAkAH sthUlAH kaThinAzca te puSTibalapradA bhvnti| upsNhrti-drvyetyaadi| yadravyaye bhakSyA bhavanti teSAM bhakSyANAM dravyasaMyogaM saMskAra dravyamAnazca pRthak buddhA yathAsvaM guru lAghavazca buddhA guru lAghavamAdizet / suzrute ca-dravyasaMyogasaMskAra-vikArAn samavekSya tu| yadA kAraNamAsAdya bhoktRNAM chandato'pi vaa| anekadravyayonikhAcchAstratastAna vinirdizet / iti // 53 // saMpiSTasaMjJAnAhuH, sarasA abhRssttaaH| sUpyavikRtA iti mudgmaassaadivikaaraaH| mRdupAkAH stokAgnisaMyogasAdhyAH ; vyatikrAntapAkA iti cireNa jarAM gacchanti / anuktgunnaatideshaarthmaahdrvysNyogetyaadi| dravyamAnaM pRthagiti bhakSyakaraNe saMyuktAnAM madhye kasya kiyanmAnamiti buddhA ; yathAsvamiti yasya dravyasya gauravaM lAghavaM vA balavadvati taM nirdizet // 53 // * "nAnAdravyaiH samAyuktaH pkkaamklinnbhrjitaiH| nimaIkaH" iti cakrabhRtaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27 adhyAyaH sUtrasthAnam / 1087 rasAlA vRhaNI vaSyA snigdhA balyA ruciprd|| snehanaM tarpaNaM hRdya vAtaghnaM saguI dadhi // drAkSAkhajarakolAnAM guru viSTambhi pAnakam / parUSakANAM kSaudrasya yaccenuvikRti prati // teSAM kaTumlasaMyogAt pAnakAnAM pRthak pRthak / dravyaM mAnaJca vijJAya guNakarmANi nirdizet // 54 // kaTumlasvAdulavaNA laghavo raagvaadd'vaaH| mukhapriyAzca hRdyAzca dIpanA bhaktarocanAH // gnggaadhrH-rsaaletyaadi| rasAlA nAma shikhrinnii| taduktam-sacAtujAtakAjAji sagur3AdrakanAgaram / rasAlA syAcchikhariNI sughRSTa sasaraM dadhi / suzrute ca-rasAlA haNI valyA snigyA dRSyA ca rocnaa| iti / snehanamityAdi / saguI dadhi snehanAdiguNaM syaat| suzra te ca-snehanaM gur3asaMyuktaM hRdya dadhyanilApaham / iti / draakssetyaadi| drAkSAdInAM vyastasamastAnAM kRtaM pAnakaM guru viSTambhi ca / drAkSAdIni piSTvA jale golayikhA vastrapUtaM kRkhA yat pAnAhaM karoti tat pAnakam / evaM svyNtr| evaM parUSakANAM pAnakaM yacca saudrasya pAnakaM yacca pAnakamikSuvikRti prati zaka rAdikRtaM teSAM pAnakAnAM kadamlasaMyogAllimpAkadADimAghamlamaricAdikadravyasaMyogAt pRthaka pRthaka dravyaM mAnazca tattadravyANAM vijJAya guNakarmANi tepAM pAnakAnAM nidi zet / suzrute ca-gaur3amamlamanamlaM vA pAnakaM guru muutrlm| tadeva khaNDamRdvIkAzakarAsahitaM punaH / sAmlaM sutIkSNaM muhimaM pAnakaM syaannirtyym| mAkantu zramaharaM muurchaadaahtyaaphm| parUpANAM kolAnAM hRdaMga viSTambhi pAnakama / dravyasaMyogasaMskAraM jJAkhA mAtrAJca sarvataH / pAnakAnAM yathAyogaM guru lAghavamAdizet // iti // 54 // gnggaadhrH-kttumletyaadi| rAgapAr3avA iti / kathitantu guDopetaM sahakAraphalaM navam / tilanAgarasaMyuktaM vine yo rAgapAr3avaH // iti nlH| athavA, cakrapANiH-rasAlAlakSaNam,-"sacAturjAtakAjAji sagur3AIkanAgaram / rasAlA syAcchikhariNI saMghuSTaM sasaraM dadhi // " rasAlAprasaGgena sagur3adadhiguNamAha-snehanamityAdi / pAnakAnAmapi kRtAnnato bhedAda tadaguNamAha --draakssetyaadi| yaccekSuvikRti prati pAnakamiti sambandhaH / For Private and Personal Use Only Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1088 crk-sNhitaa| annapAnavidhi: AtrAmalakalehAzca vahaNA blvrddhnaaH| rocanAstarpaNAzcoktAH snehamAdhuryagauravAt // buddhA saMyogasaMskArAn dravyamAnaJca tat smRtam / guNakarmANi lehAnAM teSAM teSAM tathA vadet // 55 // raktapittakaphotkledi zukta vAtAnulomanam / kandamUlaphalAyaJca tadvada vidyAt tadAsutam // ziNDa kI cAsutazcAnyat kAlAmlaM rocanaM laghu / vidyAda vagaM kRtAnnAnAmekAdazamimaM bhiSaka // 56 // iti kRtaannvrgH|11|| sitArucakasiddhArthaH shkssaamlpruusskaiH| jambU kalaramaiyukto rAgo rAjikayAnvitaH / / iti / pADavastu madhurAmladravyakRta iti kazcin, tnn| rAgazabdena rAgapADavasya abhidhAnAt / AmratyAdi / AmrAmalakalehAzcetyAdi / AmrAmalakayoH pRthaka, svarasena sazaka reNa ghanAH kriyante ye te tllehaaH| snehamAdhuyyaMgauravAt haNAdiguNA iti / buddhaM tyAdi / lehAnAM teSAM teSAM dravyANAM saMyogasaMskArAn pratyeka buddhA mAnazca tat smRtaM kRtA yathA guNakarmANi tathA guNakarmANyAdizet // 55 // ___ gaGgAdharaH-raktapittetyAdi / zuktaM nAma cukraM sndhaanvishessH| yanmasvAdi zucau bhANDe sgudd'kssaudrkaajikm| dhAnyarAzo trirAtrasthaM zuktaM cakraM taducyate / / iti / kndetyaadi| yata kandaM yanmUlaM yata phalaM yacca puSpAdikaM yadaguNaM tadAsutaM tatkandAdikRtAsavaM tadvat tadguNaM vidyAt / shinnddaakiityaadi| ziNDAkI svnaamkhyaataa| anyaccAsutaM yat kiJcanakAlAmlaM kAlena jAtarasamamlaM rAgapAivaM kecidevaM vadanti "kathitantu gur3opetaM sahakAraphalaM navam / tailanAgarasaMyukta vijJeyo rAgapAr3avaH // iti ; kiMcA, "sitArucakasiddhArthaH svRkssaamlpruusskaiH| jambUphala rasayukto rAgo rAjikayAnvitaH // pADavastu madhurAmladravyakRtaH / AmrAmalakalehAstu tayoH pRthaka kvAthena sazarkareNa vanAH kriyante / anuktapAnakaguNAtidezArtham Aha-buddhatyAdi / --asya "dravyasaMyoga" ityAdivad vyAkhyAnam // 54 // 55 / / cakrapANiH -zuktalakSaNam,-"yanmastvAdi zucau bhANDe sgunaudrkaanyjikm| dhAnyarAzau trirAtrasthaM zukra cakaM taducyate // " tadAstamiti zumamadhyasthitaM mUlakakuSmANDAdi / For Private and Personal Use Only Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH / sUtrasthAnam / 1086 kaSAyAnurasaM svAdu sUkSmamuSNaM vyvaayi,c| pittalaM baddhaviNmUtra na ca zleSmAbhivaddhanam // vAtaghnamuttamaM balyaM tvacyaM medhAgnivarddhanam / tailaM saMyogasaMskArAt sarvarogApahaM matam // tailaprayogAdajarA nirvikArA jitshrmaaH| AsannatibalAH saMkhye daityAdhipatayaH purA // 57 // bhavati tat savvaM rocanaM laghu c| suzrute ca-ziNDAkI gururuktAtra tu laghuH / tena nAtiguru tilaghuriti vidyAt / varga samApayati-vidyAdityAdi / imaM kRtAnnAnAM vargamekAdazaM bhiSaga vidyAt // 56 // ityekAdazaH kRtaannvrgH|11|| gaGgAdharaH-atha kramikakhAdAhArayogikavargamAha-tatra saMskAre tailasya prAdhAnyAdAdAvAha gunnkrmaanni| kpaaytyaadi| tailaM tilaprabhAsnahaH / kaSAyAnurasa vyavAyIti vyavAyI dahamakhilaM vyApya pAkAya klpte| sa ca kAyyaguNastIkSNaguNasambhUto naatiriktH| sNyogsNskaaraaditi| tailasyAbhyavahAyyadravyeNa saMyogaH, saMskAro bheSanadravyeNa pAkAdito guNAntarAdhAnam / tataH savvarogApahaM tailaM matam / tatra puraavRttmaah-tailetyaadi| bahavo daityAdhipatayaH purA tailaprayogAta tailAbhyaGgAditaH ajarAdayo bhUtvA saGgha yuddhe'tibalA aasn| suzrute catailanvAgneyamuSNaM tIkSNaM madhuraM madhuravipAkaM vRMhaNaM prINanaM vyavAyi sUkSma vizadaM guru saraM vikAzi vRSyaM khAsAdanaM medhAmAdevamAMsasthaiyyavarNavalakara cakSuSyaM baddhamUtraM lekhanaM tiktakaSAyAnurasaM pAcanamanilabalAzakSayakara krimighramazItapittajananaM yoniziraHkarNazUlaprazamanaM grbhaashyshodhnshc| tathA cchinnabhinna-viddhotpiSTacyutamathita-kSatapiccitabhagnasphuTita-kSArAgnidagdhavizliSTaziNDAkI svanAmaprasiddhA tiirbhuktau| AsutaJcAnyaditi sandhAnAntaraM ; kAlAmlamiti cirakAlAvasthAnAdamlaM na tvamladravyasaMyogAt / kRtAnnAnAmiti karaNaniSpAditamaNDapeyAdInAm // 56 // iti kRtaanvrgH|11|| cakrapANiH-AhAramabhidhAya tayogidravyamucyate / tatra sarpiSa uktatvAt tailmevaasmmsNskaarprdhaantvaadaah-kssaayetyaadi| saMyogAcca saMskArAcceti saMyogasaMskArAt, saMskAraH For Private and Personal Use Only Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / annapAnavidhi: crk-sNhitaa| eraNDatailaM madhuraM guru zleSmAbhivarddhanam / vAtAsmRgagulmahRdroga-jIrNajvarahara param // kaTUSNaM sArSapaM tailaM raktapittapradUSaNam / kaphazukrAnilaharaM kaNDUkuSThavinAzanam * // AtasyaM madhurAmlantu vipAke kaTukaM tthaa| uSNavIyaM hitaM vAte raktapittaprakopaNam // kusumbhatailamuSNaJca vipAke kaTukaM guru / vidAhi ca vizeSeNa savverogaprakopaNam // dAritAbhihatadurbhu namRgavyAlavidaSTaprabhRtiSu ca pariSakAbhyagAvagAheSu tilatailaM prshsyte| tadvastiSu ca pAne ca nasye krnnaakssipuurnne| annapAnavidhI cApi prayojyaM vAtazAntaye // iti / eraNDatailamityAdi / suzrute ca-eraNDatailaM madhuramuSNaM tIkSNa dIpanaM kaTukapAyAnurasaM sUkSmaM srotovizodhanaM khacyaM vRSyaM madhuravipAkaM vayaHsthApanaM yonizukravizodhanamArogyamedhAkAntismRtibalakaraM vAtakaphaharamadhobhAgadopaharazca / iti / kaTUSNamityAdi / kaNDUkuSThavinAzanamiti prmaavaat| suzrute ca-nimbAtasIkusumbhamUlakajImUtakakSakakRtaveSanArkakampillakahastikarNa-pRthvIkApIlukarajeGgudIzigu sarpapasuvarcala viDaGgajyotipmatIphalatailAni tIkSNAni laghUnyuSNavIryANi kaTUni kaTuvipAkAni sarANyanilakaphakrimikuSThapramehazirorogaharANi ceti / kriminna sApapaM tailaM kaNDUkuSThApahaM laghu / kaphamedo'nilaharaM lekhanaM kaTu dIpanam // iti / __ aatsymityaadi| atasIbhavamAtasyaM tailmitynuvrtte| suzrute cavAtaghna madhuraM teSu kSaumaM tailaM balAvaham / kaTupAkamacakSuSyaM snigdhoSNaM guru pittalam // iti / kusumbhetyaadi| kusumbhavIjasya tailaM vizeSaNa sarvaroga. prakopaNamiti prabhAvAt / suzrute ca-viSAke kaTukaM tailaM kausumbhaM savvaMdoSakRt / raktapittakaraM tIkSNamacakSuSyaM vidAhi c|| kriminamI dItailamIpattikta tailasya bheSajaiH pAkaH, saMyogastvavacAraNAyAM jnyeyH| saMjye yuddhe / Atasya umAtailam / + kanDUkoThanivAraNam iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1061 piyAlatailaM madhuraM guru zleSmAbhivaddhanam / hitamicchanti nAtyoSNyAt saMyoge vaatpittyoH|| phalAnAM yAni cAnyAni tailaanyaahaarsnnidhau| yujyante guNakammabhyAM tAni yAda yathA phalam // 58 // tathA lghu| kuSThAmayakrimiharaM dRSTizukrabalApaham // iti| piyAletyAdi / piyAlavIjasya tailaM madhurAdiguNaM nAtyauSNyAdvAtapittayoH saMyoge hitamicchanti tajjJAH iti / suzrute ca-kirAtatiktakAtimuktakavibhItakanArikelakolAkSor3ajIvantI piyAlakavvu dAra-mUryaballI-trapuSairuika--karkAra--kuSmANDa. prabhRtInAM tailAni madhurANi madhuravipAkAni vAtapittaprazamanAni zItavIryANyabhiSyandIni sRSTaviNmUtrANi agniprasAdanAni ceti / / ___ anuktphltailaanyupsNhrti---phlaanaamityaadi| yAni ca anyAni phalAni teSAM yAni tailAni AhArAdividhau yujyante tAni tasya tasya phalasya yAni guNakarmANi tAbhyAM tAni tailAni brUyAditi / tathA ca suzrute-madhUkakAzmayyepalAzatailAni madhurakaSAyANi kaphapittaprazamanAni c| tuvarakabhallAtakataile uSNe madhurakaSAye tiktAnurase vAtakaphakuSTamedomehakrimihare ubhayatobhAgadopahare c| saraladevadArugaNDIraziMzapAgurusArasnehAstiktakaTukapAyA duSTatraNazodhanAH krimikphkusstthaanilhraashc| tumbIkozAmra-dantI-dravantIzyAmA-saptalAnIlikA-kampillaka-zavinIsnehAstiktakaTukaSAyA adhobhAgadopaharAH krimikaphakuSThAnilaharA duSTatraNavizodhanAzca / yavatiktAtailaM savedoSaprazamanamISatiktamagnidIpanaM lekhanaM medhyaM pathyaM rasAyanazca / ekeSikAtailaM madhuramatizItaM pittaharamanilaprakopaNaM shlessmaabhivrddhnnyc| sahakAratailamIpattiktamatisagandhi vAtakaphaharaM rukSaM kaSAyaM rsvnnaatipittkrshc| phalodbhavAni tailAni yAnyanuktAni kAnicit / guNAna kamme ca vijJAya phalavat tAni nidizet // yAvantaH sthAvarAH snehAH samAsAta prikiirtitaaH| sarve tailaguNA jJayAH sarve caanilnaashnaaH|| sarvebhyasviha tailebhyastilatailaM prshsyte| niSpattestadguNakhAca tailkhmitrevpi||5758|| anukttailgunnnirdeshaarthmaah-phlaanaamityaadi| phalAnAmityupalakSaNam, tena, sArasnehA api suzru toktA bodavyAH ; yathAphalamiti yAdRzaguNaM phalam, tAdRza eva tatsneho'pItyarthaH // 57 / 58 // For Private and Personal Use Only Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1012 crk-sNhitaa| ( annapAnavidhiH madhuro vRhaNo vRSyo balyo majA tathA vasA / yathAsattvantu zaityauSNe vasAmajajJobinidizet // 5 // snehanaM dIpanaM vRSyamuSNaM vAtakaphApaham / vipAke madhuraM hRdya rocanaM vizvabheSajam // zleSmalA madhurA cArTA gurvI snigdhA ca pipplii| sA zuSkA kaphavAtaghnI kaTUSNA vRSyasammatA // . gaGgAdharaH- iti talamuktvA majjAnaM vasAzcAha-madhura ityaadi| majjA madhurAdiguNaH tathA vasA ca mdhuraadigunnaa| tayovesAmajajJoH zaityoSNye yathAsattvaM yasya sattvasya jantoryo majjA yA vA vasA tasya zaityaM cecchaityaM viniddizedauSNyaM cedoSNyaM vinihizet / suzrute ca-grAmyAnUpaudakAnAzca vasAmedomajjAno gurUSNamadhurA vaatghnaaH| jAGgalaikazaphakravyAdAdInAM laghuzItakapAyA rakta. pittnaaH| pratudaviSkirANAM shlessmnaaH| tatra ghRtatailavasAmedomajjAno yayottaraM guruvipAkA vAtaharAzca / iti // 59 // - gaGgAdharaH-AhArayogisnahAnuktvA zeSAnAha-snehanamityAdi / vizvabheSajaM shunntthii| suzrute ca-nAgaraM kaphavAtaghnaM vipAke madhuraM kaTu / vRSyoSNaM rocanaM hRdya sasneha laghu dIpanam // iti / zleSmaletyAdi / AH pippalI shlessmletyaadigunnaa| sA pippalI zuSkA kphvaatghniityaadigunnaa| suzrate ca-pippalI. marica zRGgaverAdra ka-hiGgajIraka-kustumburu-jambIraka-sumukha-surasAjjeka-bhUstRNa. sugandhaka kAsamaddeka kAlamAlakuTherakakSavaka-kharapuSpa-zigra-madhuzigru-phaNijjhakasaSepa-rAjikA-kulAhalaveNu gnnddiir-tilpnnik--vrssaabhuu-citrkmuulkpotikaalsun-plaanndduklaayprbhRtiini| kaTUnyuSNAni rucyAni vAtazleSmaharANi ca / kutAnneSUpayujyante sNskaaraarthmnekdhaa| teSAM gurvI svAduzItA pippalyA cakrapANiH-yathAsattvamiti, yaH prANI AnUpAdiruSNastasyoSNaH, yastu prANI jAgalAdiH zItastasya zIta ityarthaH ; sAmAnya tastu vasAmajajJoranuSNAzItatvaM yathA bhavati tathA snehAdhyAye evam prokta // 59 // For Private and Personal Use Only Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri k Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1063 nAtyathamuSNaM maricamavRSyaM laghu rocanam / cheditvAcchoSaNatvAcca dIpanaM kaphavAtajit // vAtazleSmavibandhanaM kadUSaNaM dIpanaM lghu| hiGga zUlaprazamanaM vidyAt pAcanarocanam // 6 // dIpanaM rocanaM vRSyaM cakSuSyamavidAhi c| tridoSanaM samadhuraM saindhava lavaNottamam // saumyAdauSNyAllaghutvAcca saugandhyAcca rucipradam / sauvarcalaM vibandhaghnaM hRdyamudgArazodhi ca // kaphAvahA / zuSkA kaphAnilanI sA dRSyA pittaavirodhinii|| iti| nAtyarthamityAdi / zuSkameva maricaM nAtyarthamuSNamaRSyAdiguNaJca cchedikhAcchoSaNavAcca kaphavAtajit / sazrate-svAdupAkyAdramaricaM guru zleSmapraseki c| kaTUSNaM laghu tacchuSkamavRSyaM kphvaatjit| nAtyuSNaM nAtizItaJca vIrya to maricaM sitam / guNavanmaricebhyazca cakSuSyaJca vishesstH| jambIraH pAcanastIkSNaH krimivaatkphaaphH| surabhirdIpano rucyo mukhvaishykaarkH| kphaanilvissshvaas-kaasdaugaindhynaashnH| pittakRt pAzrvazUlaghnaH surasaH samudAhRtaH / tadvat tu sumukho zeyo vizeSAda grnaashnH| kaphannA laghavo rukSAH snigdhoSNAH pittvrddhnaaH| kaTupAkarasAzcaiva sursaajjekbhuustRnnaaH| madhuraH kaphavAtaghnaH pAcanaH knntthshodhnH| vizeSataH pittaharaH satiktaH kAsamaIkaH // iti / vaatshlessmetyaadi| hiGgu hingguniyaa'sH| sazrute ca-laghUSNaM pAcanaM hiDu dIpanaM kaphavAtajit / kaTu snigdhaM saraM tIkSNaM zUlAjINevibandhanut // iti // 6 // ___ gddaadhrH-diipnmityaadi| saindhavaM lvnnessttmm| suzrute ca-saindhabasAmudraviDasauvarcalaromakaudbhidaprabhRtIni lavaNAni yathottaramuSNAni vAtaharANi kaphapittakarANi yathApUrva snigdhAni svAdUni sRSTamUtrapurISANi ceti / cakSuSyaM saindhavaM hRdyaM rucyaM ladhvamidIpanam / snigdhaM samadhuraM vRSyaM zItaM doSanamuttamam // iti / saukssyaadityaadi| sauvarcalaM nAma lavaNaM saubhyAt cakrapANiH-saumyAdityAdi sauvrclgunnH| taipaNyAdityAdi vidd'gunnH| bhaumidamut. For Private and Personal Use Only Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1064 caraka-saMhitA / amapAnavidhiH taipaNyAdauSNyAdvAvAyitvAd dIpanaM zUlanAzanam / UrddhazcAdhazca vAtAnAmAnulobhyakaraM viDam // satiktakaTu sakSAraM tIkSNamutvaledi caudbhidam / na kAlalavaNe gandhaH sauvarcalaguNAzca te // sAmudrakaM samadhuraM satiktaM kaTu pAMzujam / rocanaM lavaNaM savvaM pAki nasyanilApaham // 61 // hRtpANDugrahaNIroga-plIhAnAhagalagrahAn / kAsaM kaphajamazasi yAvazUko vyapohati // auSNyAllaghukhAcca saugandhyAca ruciprdm| suzrute ca-laghu sauvarcalaM pAke vIgyoSNaM vizadaM kttu| gulmazUlavibandhanaM hRdya surabhi rocnm| iti| taissnnyaadityaadi| viDaM nAma lavaNaM taikSNyAdauSNyAd vyavAyitvAca diipnbaadigunnm| suzrute ca-sakSAra dIpanaM rukSaM zUlahadroganAzanam / rocanaM tIkSNamuSNaJca viDaM vAtAnulomanam // satiktetyAdi / audbhidaM nAma lavaNaM tIkSNamutkledi ca / suzrute ca-laghu tIkSNoSNamutkle di sUkSmaM vAtAnulomanam / satiktaM kaTu sakSAraM vidyAlavaNamaudbhidam // iti / na kAletyAdi / sauvaccelasya ye guNAste tu guNAH sarve kAlalavaNe vattente na tu gandhaH, sauvaccelasya yo gandhaH, sa na kAlalavaNe vattate iti| saamudrkmityaadi| sAmudraka karakacaM nAma lavaNaM satiktakaM smdhurshc| pAMzujaJca lavaNaM satikta kaTu / sblvnnmupsNhrti-rocnmityaadi| sarvamuktamanuktaJca lavaNaM rocanaM pAki ca srasi cAnilApahazca / suzrute'parANi lavaNAnyuktAni / tad yathA-- romakaM tIkSNamatyuSNaM vyavAyi kaTupAki c| vAtaghnaM laghu viSyandi sukSma viDbhedi mUtralam / kaphavAtakrimiharaM lekhanaM pittkopnm| dIpanaM pAcanaM bhedi lavaNaM guTikAhvayam / upasUtaM vAlukelaM zailamUlAkarodbhavam / lavaNaM kaTuka chedi vihitaM kaTu cocyate // iti // 61 // gnggaadhrH-hRdityaadi| yAvazUko yavakSAraH hRdgrahAdIn kaphajaM kAsam kArikAlavaNam / kAlalavaNaM sauvarcalamevAgandhaM dakSiNasamudrasamIpe bhvtiiti| sAmudraM karakacam, pAMzuja pUrvasamudrajam // 6161 // cakrapANiH- kSArANAmapi lavaNaras tvAt kSAraguNamAha- hRdityAdi yvkssaargunnH| saba For Private and Personal Use Only Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1065 tIkSNoSNo laghurukSazca kledI paktA vidAraNaH / dahano dIpanazchettA savvakSAro'gnisannibhaH // kArakhyaH kunycikaajaajii-ymaaniidhaanytumburu| rocanaM dIpanaM vAta-kaphadorgandhyanAzanam // AhArayogiNAM bhakti-nizcayo na tu vidyte| pUryate dvAdazazcAyaM varga AhArayogiNAm // 62 // iti dvAdaza AhArayogI vargaH / 12 / , azAMsi ca vyapohati / suzrate c---yvkssaarsvrjikaakssaarpaakimttnggnnkssaaraaH| gulmAzIgrahaNIdopa-zakairAzma rinaashnaaH| kSArAstu pAcanAH sarve raktapittakarAH smRtaaH| yo vahnisamau kSArau svajjikAyAvazUkajau / zukrazleSmavibandhAjhe. gulm-pliihvinaashno|| uSNo'nilanaH prakledI UpakSAro blaaphH| medonnaH pAkimaH kSAro muutrvaastivishodhnH|| virukSaNo'nilakaraH zleSmaghnaH pittdkssnnH| agnidIptikarastIkSNaSTaGgaNaH kSAra ucyte|| iti| sanvakSAramupasaMharati-tIkSNoSNa ityaadi| savvakSAro yo yo dravyabhasmakRtaH kSAraH sabai eva tIkSNAdiguNaH / dahano dAhakaraH / agnisannibha iti / kaarviityaadi| kAravI kRSNajIrakam, kucikA svlpkRssnnjiirkm| ajAjI jIrakam / yamAnI dvividhA, dhAnyaM dhanyAkaM, tumburu dhanyAkasadRzam, rocanAdiguNam / AhArayogiNAM dravyANAM bhaktinizcayo nAsti yuktitastUpayojayediti bhaavH| muzrute ca-tIkSNoSNaM kaTaka pAke rucyaM pittaagnivddhnm| kaTu zleSmAnilaharaM gandhA jIrakadvayam / kAravI karavI tadvada vize yA sopkunyjikaa| bhakSyavyaJjanabhojyeSu vividhessvvcaaritaa| ArdrA kustumburI kuryAt svAdusaugandhAhRyatAm / yA zuSkA madhurA pAke snigyA tRdddaahnaashnii| dopanI kaTukA kiJcit-tiktA srotovishodhinii| iti / varga samApayati-pUyeta ityaadi| AhArayogiNAmayaM dvAdazavargaH pUryate iti // 62 // / iti dvAdaza AhArayogI vrgH| 12 / / bhAra iti svrjikaakssaarttnggnnkssaaraadiH| kAravI kRSNajIraka, kuJcikA sthUlajIrakam, aAjI muukssmjiirkm| uktAt tailAderanyadapyAhArasaMskArakatvenAhArayogi bhavatItyAha-AhAretyAdi / bhaktirvibhAga iyatteti yAvat, kiMvA, bhaktiricchA, tena purupecchAnAmaniyamAduktamapi kijit For Private and Personal Use Only Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir [ annapAnavidhiH 1066 crk-sNhitaa| zukadhAnyaM zamIdhAnyaM samAtItaM prshsyte| purANaM prAyazo ruvaM prAyeNAbhinavaM guru // yad yadAgacchati kSipra tat tallaghutaraM smRtam / nistuSaM yuktibhRSTazca sUpyaM laghu vipacyate // 63 // gaGgAdharaH--athaiSAM zUkadhAnyAdInAmavasthAbhedena guNavizeSAnAha-zukadhAnyamityAdi / zukadhAnyaM raktazAlyAdikamuktaM yat, yacca zamIdhAnyaM mudgAdikamukta tat sarva samAtItaM saMvatsarAtItaM prshsyte| tata Urddha dvivarSAtItaM purANaM zUkadhAnyaM zamIdhAnyazca prAyazo rukSa zeSaguNakamme tu naativttte| prAyeNAbhinavaM SaNmAsAnatItaM zukadhAnyaM zamIdhAnyaM guru vattate zeSaguNakamme tu vartata eva / suzrute ca-anAttevaM vyAdhihatamapAgatameva c| abhUmijaM navazcApi na dhAnyaM guNavat smRtam // navaM dhAnyamabhiSyandi laghu saMvatsaropitam / vidAhi guru viSTambhi virUDhaM dRSTidUSaNam // iti| ydityaadi| yad yacchukadhAnyaM zamIdhAnyazca kSipramAgacchati jAyate tattaddhAnyaM laghutaraM smRtm| suzrute ca-ropyAtiropyA laghavaH zIghrapAkA gunnottraaH| adAhino doSaharA balyA muutrvivrddhnaaH|| zAlayacchinnarUr3hA ye ye rUr3hA bddhvrcsH| tiktAH kaSAyAH pittannA laghupAkAH kphaaphaaH|| iti / nistuSamityAdi / sUpyaM sUpayoni mudgAdikaM yuktito bhRSTaM nistuSaM pakvaM laghu zIghra vipcyte| sazrute casukhino nistuSo bhRSTa ISatspo laghuhitaH / iti // 63 // prAya AhArayogi na bhavati, tathA anuktamapi rasonAmrapeSikAdyAhArasaMyogi bhavatItyukta bhavati // 62 // ityAhArayogI vargaH / 12 / cakrapANiH-sampratyuktAnAM zUkadhAnyAdInAM yadanuktaguNaM tad vakta maah-shuukdhaanymityaadi|-smaatiitmityekvrssaatiitm, prazasyata iti lAghavAt hemante navadhAnyavidhAnantvapa. paadH| bhAgacchati kSipramiti uptaM sat zIghraM bhavati ; tena paSThikAH sarvadhAnyeSu laghavaH, te hi SaSTirAtreNa bhavanti ; asmiMzca vyAkhyAne, bIheH zAradasya ca haimantaM zAliM pratyalpakAlatvena laghutvaM prApnoti, tasmAt sajAtIya eva zIghrAgamanaM lAghavaheturiti vAcyam ; kiMvA, Agacchati bhipramiti bhuktaM sat kssiprpcyte| yuktibhRSTamISadabhRSTamiti yaavt| sUpyaM sUpAya yogya mugamASAhi // 63 // For Private and Personal Use Only Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1067 mRtaM kRzamamedhyazca * vRddhaM bAlaM viSahatam / agocarabhRtaM vyAr3a-sUditaM mAMsamutsRjet // tato'nyathA hitaM mAMsaM vRhaNaM balavarddhanam / prINanaH sarvadhAtUnAM hRyo mAMsarasaH prH|| zuSyatAM vyAdhiyuktAnAM kRzAnAM kSINaretasAm / balavarNArthinAJcaiva rasaM vidyATu yathAmRtam // sarvarogaprazamanaM yathAsvaM vihitaM rsm| vidyAt svayaM balakaraM vayobuddhIndriyAyuSAm // gaGgAdharaH-mRtamityAdi / mRtaM kAle svayaM mRtasya mAMsa, kRzaM nirAhArAditaH kRzasya mAMsam / amedhyaM na medhAhitam ameduram / vRddhasya mAMsaM bAlasya mAMsaM viviSaliptazarAdihatasya mAMsam agocare bhRtam asAtmAdezAdiSu puSTaM vyAisUditaM sarpAdidaSTaM mAMsaM tyajet / tata ityAdi / tato mRtAdibhyo'nyathA mAMsaM hitmityaadigunnm| suzrute ca-tatra zuSkapUtivyAdhitaviSasarpahatadigdhaviddhajIrNakRzabAlAnAmasAtmAcAriNAM mAMsAnyabhakSyANi / yasmAda vigatavyApannApahatapariNatAlpAsampUrNavIyyakhAda doSakarANi bhavanti / arocaka pratizyAyaM guru zuSkaM karoti tat / viSavyAdhihataM bAlaM mRtaM chardi prakopayet / kAsazvAsakaraM vRddhaM tridoSaM vyAdhidRSitam / klinnamutklezajananaM kRzaM vaatprkopnnm|| ebhyo'nyeSAmupAdeyaM mAMsamiti / prINana ityaadi| svayaMmRtAdivyatiriktAnAM mAMsarasaH prINana ityaadigunnH| zuSyadAdInAM puMsAM mAMsasya ramaM yathAmRtaM tathA vidyaat| saverogANAM yathAsvaM yasmin vyAdhau yad vihitaM tathA yathAkhamauSavihitaM sAdhitaM mAMsasya rasaM prazamanaM vidyAt / vayobuddhIndriyAyuSAM balakaraM vRddhikaraJca vidyAt / cakrapANiH-mRtamiti svayaM mRtam, medya medaram, kRzagrahaNena zuSkamapi grAhyama ; agogharabhRtam, yathA--AnUpaM dhanvadeze puSTam ; vyAr3A vyAghrAdayaH, kiMvA vyAr3aH sarpaH ; viSahatansu vissdigdhshstrviddhm| mAMsarasaguNaH-prINana ityaadi| sarvarogaprazamanamiti sarvazabdo ___ * kRzamamedhyancetyatra kRzAtimedyamiti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1018 crk-sNhitaa| [annapAnavidhiH vyAyAmanityAH strInityA madyanityAzca ye nraaH| nityaM mAMsarasAhArA nAturAH syurna duvvalAH // 64 // krimivAtAtapahataM zuSkaM jIrNamanAttevam / zAkaM nisnehasiddhazca vajyaM yaccAparikhatama // purANamAmaM saMlipTa krimivyADahimAtapaiH / adezAkAlajaM klinnaM jahyAt phalamasAdhu tat / haritAnAM yathA zAkaM nirdezaH sAdhanAdRte // 65 // vyAyAmetyAdi / vyAyAmanityAdayo ye narAste nityaM mAMsarasAhArAzcedabhavanti tadA nAturAH na vA dubalAH syuH||64|| ___ gaGgAdharaH-krimItyAdi / krimiH kITaH, kITavAtAtapahatAdikaM zAkaM vajana vjjyet| khinnaM niSpIr3itarasaM bahusnehaM zAkaM grAhyam / suzrute ca---puSpaM patraM phalaM nAlaM kandAzca guravaH krmaat| kakezaM parijINaJca krimijussttmdeshjm| vajjayet patrazAkaM tad yadakAlavirohi c| khinnaM niSpIr3itaM zAkaM hitaM syAt snehasaMskRtam / iti puraannmityaadi| purANaM bahukAlasthitaM phalamAmamapakkaJca phalaM saMkliSTaM krimyAdibhiH adezajamakAlajaJca phalaM klinnaM kledIbhUtaM phalaM jahyAda yathA pumAnasAdhujanaM tyajet / suzrute ca--phaleSu paripakka yad guNavat tadudAhatam / vilvAdanyatra vijJa yamAmaM taddhi gunnottrm| grAhuraNa dIpanaM taddhi kssaaykttutiktkm| vyAdhitaM krimijuSTazca pAkAtItamakAlajam / varjanIyaM phalaM sarvamaparyAgatameva ca ||iti / aparyAgatamapariNatamiti / hritaanaamityaadi| yathA zAkaM vajyamuktaM tathA haritAnAM vajane nidazaH kAryaH sAdhanAite bharivacanaH, etena unmAdAdI mAMsaniSedho na virodhavAn bhavati, ukta hi-unmAde "nivRttAmipamadyo yaH" ityAdi / yathAsvamiti yasya vyAdheryo cihita iti, tAdRzaM rasam // 6 // cakrapANi:-snehena vinA siddhaM niHsnehasiddham / Amityapakvam, etacca vilvAdIna vihAya boddhavyam ; adezajamityanucitadezabhavam, akaaljmnaatvm| sAdhAnAta iti haritAnAmAIkapalANDaprabhRtInAM niHsnehasiddhAnAmapi tathA parisUtAnAmapi nirdoSatvamityarthaH / For Private and Personal Use Only Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20 adhyAyaH sUtrasthAnam / 1016 madyAmbugorasAdInAM sve sve varge vinizcayaH / yadAhAraguNaiH pAnaM viparItaM tdipyte| annAnupAnaM dhAtUnAM dRSTaM yanna virodhi ca // AsavAnAM samudiSTAmazItiM caturuttarAm / jalaM peyamapeyaJca parIkSyAnupibedvitam // zAkasAdhanaM hi svinnaM niSpIDitarasaM prabhUtasnehasAdhitamukta, haritAnAntu tathA sAdhanaM na kaayyemiti| atra kandAnAmapi vajanamunneyam / tadyathA suzrute-bAlaM hyanAttaivaM jIrNa vyAdhitaM krimibhkssitm| kandaM vivajjeyet sarca yo vA samyaG na rohati // kRtAnne vajjyedhAnyAdInyuktvA bhojanAdanu yat peyaM tadAha-madAtyAdi / madyAdInAM dravyANAM sve sve varge yasya yadaguNasya vinizcayaH kRtaH, tatra yat punarAhAradravyaguNaviparItaguNaM syAt tat tasyAhArasyAnu paanmissyte| yacca dhAtUnAmavirodhi syAt tadapyannAnupAnamipyate / ityanupAnaM sAmAnyato'bhihitam / aprshc-aasvaanaamityaadi| AsavAnAM caturuttarAmazItiM samuddiSTAM jalazvoddiSTaM, tatra peyamapeyazca parIkSya hitmnupivet| suzrute ca-amlena kecidvihatA manupyA mAdhuyyayoge prnnyiibhvnti| tathAmlayoge madhureNa tRptAsteSAM yatheSTaM pravadanti pathyam // zItoSNatoyAsavamadyavRSa-phalAmladhAnyAmlapayorasAnAm / yasyAnupAnantu hitaM bhaved yat tasmai pradeyanviha mAtrayA tat / / vyAdhizca kAlaca vibhAvya dhIreMdrevyANi bhojyAni ca yAni tAni / sAnupAneSu paraM vadanti medhyaM yadambhaH shucibhaajnsthm| lokasya janmaprabhRti prazastaM toyAtmakAH sarvarasAtha dRssttaaH| saMkSepa eSo'bhihito'nupAneSvataH paraM vinizcayaH kRta iti zeSaH, tathA ca madyAnAm-"prAyazo'bhinavam' ityAdinA guNadoSakathanaM kRtameva, evaM jale'pi "picchilaM krimilam' ityAdinA ; gorasakRtAnnAhArAnusaMyogivargeSu tu yathoktakartR guNavat viparIte viparItaguNamanumeyamiti bhAvaH // 65 // cakrapANiH-sampratyeSAM yadanupAnaM karttavyaM tdevaah-ydetyaadi| AhAraguNairiti zItaM. snehamadhurAdibhiH, viparItamiti viparItaguNamanupeyam ; evaM dadhno'mlasya madhuraM kSIraM tathA pAyasasya kAlikAnupAnaM syAdityAha-dhAtUnAM yanna virodhi ceti ; evajJAmle payo'nupIyamAnaM viruddhatvAda bhAtuvirodhena pratyuktaM bhavati, evamanyadapi viruddhaM boddhavyam ; samuddiSTamiti yajaH For Private and Personal Use Only Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / annapAnavidhiH 1100 crk-sNhitaa| snigdhoSNaM mArute zastaM pitte madhurazItalam / kapha'nupAnaM rukSoSNaM kSaye mAMsarasaH param // upavAsAdhvabhASyastrI-mArutAtapakarmabhiH / klAntAnAmanupAnArthaM payaH pathyaM yathAmRtam // surA kRzAnAM puSTyarthamanupAnaM vidhiiyte| kAryAthai sthUladehAnAmanu zastaM madhUdakam // alpAgnInAmanidrANAM tndraashokaayklmH| madyamAMsocitAnAntu madyamevAnu zasyate // 66 // athodakAnupAnakarma prvkssyaami| anupAnaM tarpayati prINayati vistarato'bhidhAsye // iti / snigdhossnnmityaadi| snigdhazca yaduSNaM yat peyaM dravadravyaM tanmArute vyAdhau zastam / madhuraJca yacchItalaM tat pitte vyAdhau zastam / rukSazca yaduSNaM tat peyaM dravadravyaM kaphe'nupAtu zastam / kSaye dhAtukSaye'nupAnaM mAMsarasaH paraM zreSThaM bhavati / sazrute ca-snigdhoSNaM mArute pathyaM kaphe rukssossnnmissyte| anupAnaM hitazcApi pitte madhurazItalam // iti| upvaasetyaadi| upavAsAdikammebhiH klAntAnAM yathAmRtaM tathAnupAnArtha payaH pathyaM bhavati / uktazca suzrute-kSIraM ghamAdhvabhyASyastrIlAntAnAmamRtopamam / iti| suretyaadi| surA kRzAnAM puSTyarthamanupAnaM vidhiiyte| sthUladehAnAM medakhinA kAryArtha madhUdakamanupAne zastamiti / taduktaM suzrute-sarA kRzAnAM sthUlAnAmanupAnaM madhUdakam / iti| alpaaniinaamityaadi| ye madyamAMsocitA madyamAMsAbhyAsayuktAsteSAM ye cAlpAnayasteSAM ye cAnidrAsteSAM ye ca tandrAzokabhayalamaiyuktAsteSAzca madyamevAnupAnaM zasyate / suzrate ca-madya madyocitAnAntu savvemAMseSu pUjitam / iti // 65 // 66 // gnggaadhrH-athetyaadi| annapAnasya bhojanAdanu jalAdipAnaM kamse vakSyAmIti prtijnyaa| jalamanupAnaM, tat pItavantaM tarpayati tRpta karoti / prINayati purussiiye| peyamapeyaJca sahajaguNadoSavattvAt tathA upyuktbhojnaapekssyaa| snigdhoSNamityAdinApi anupAnamAha / anu zastamityanupAnam / anupAnaguNamAha-- athetyaadi| paryAptistRptiH // 66 // 6 // For Private and Personal Use Only Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 272 adhyAyaH sUtrasthAnam / Ujjayati paryAptimabhinivartayati bhuktamavasAdayati annasaMghAtaM bhinatti mAdavamApAdayati kledayati jarayati sukhapariNAmitAmAzu vyavAyitAzcAhArasya janayatIti // 67 // bhavanti caatr| anupAnaM hitaM yuktaM tarpayatyAzu mAnavam / sukhaM pacati cAhAramAyuSe ca balAya ca // nordAGgamArutAviSTAH na hikaashvaaskaasinH| na gItabhASyAdhyayana-prasaktA norasi kSatAH // pibeyurudakaM bhuktA taddhi kaNThorasi sthitam / snehamAhArajaM hatvA bhUyo doSAya kalpate // 68 // prItaM karoti / Urjayati jIvayati balavattaM vA karoti / Uja bljiivnyocauraadikH| bhuktvA jalAdikamanupivato'nupAnaM tajalAdikaM bhuktamAsAdayat pApti zarIreNa shkiibhaavmbhinivvrttyti| annasaMghAtaM bhintti| tadannasya mAIvamApAdayati / tadannaM kledayati jarayati sukhapariNAmatAzcAzuvyavAyitAmakhiladehavyApitAJca AhArasya jnyti| iti // 67 // gaGgAdharaH-tatra zlokA vattante, bhavanti caatretyaah-anupaanmityaadi| udakamanupAnaM hitaM yuktamAzu mAnavaM tarpayati / AhAraM sukhaM pAcayati / AyuSe balAya ca bhavati / ye tUgimArutAviSTA ye hivAzvAsakAsinaH ye gItabhASyAdhyayanaprasaktA ye corasi kSatAste saveM bhuktvA nodakaM pibeyuH| kasmAt ? tddhiityaadi| hi yasmAt tad bhuktvA pItamudakaM kaNThorasi teSAM kaNThe vakSasi ca sthitamAhArajaM snehaM hakhA bhUyo bhUyiSThaM doSAya kalpate klaptaM syAditi / cakrapANiH-yairanuSAnaM na karttavyam, taanaah-nonggityaadi| kaNThorasi sthitamityAdinA tadukta mArutAdInAmanupAnaM kaThorasi sthitameva bhavati nAdho yAtIti darzayati ; snehamAhArajaM hatvAbhibhUya, bhUyo doSAya kalpate, vAtalakSaNaM doSaM karotItyarthaH, AhArasnehena yo vAtaprazamaH karttavyastaM zaityaprakarSAt pAnIyamabhibhavatItyarthaH ; etena, daducyate-- apAM snigdhatvena snehana For Private and Personal Use Only Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1102 crk-siihtaa| annapAnavidhiH suzrute cokta-sarvAnupAneSu varaM vadanti madhyaM yadambhaH zucibhAjanastham / lokasya janmaprabhRti prazastaM toyAtmakAH savarasAzca dRssttaaH|| uSNodakAnupAnantu snehAnAmatha shsyte| Rte bhallAtakasnehAt snehAt tovarakAt tthaa|| anupAnaM vadantyeke taile yuussaamlkaanyjike| zItodakaM mAkSikasya piSTAnnasya ca svveshH| dadhipAyasamadyAttiviSajuSTe tathaiva ca / kecit piSTamayasyAhuranupAnaM sukhodakam / payo mAMsaraso vApi zAlimudgAdibhojinAm / yuddhAdhvAtapasantApa-viSamadyarujAsu c| mApAderanupAnantu dhAnyAmlaM dadhimastu vA / nirAmayANAM citrantu bhaktamadhye prkiirtitm| hitaM zoNitapittebhyaH kssiirmikssursstthaa| akezeluzirISANAmAsavAstu viSArtiSu // bhavanti cAtra / sarveSAmanupAnAnAM mAhendra toyamuttamam / sAtmyaM yasya ta yat toyaM tat tasmai hitmucyte| uSNaM vAte kaphe toyaM pitte rakta ca shiitlm| dopavada guru vA bhuktamatimAtramathApi vaa| yathoktanAnupAnena sukhamannaM prajIyyeti / rocanaM bRhaNaM vRSyaM dosssNghaatbhednm| tarpaNa mAIvakaraM zramaklamaharaM mukham / dIpanaM doSazamanaM pipAsAcchedanaM prm| balyaM vaNekaraM samyaganupAnaM sadocyate / tadAdo karzayet pItaM sthApayenmadhyasevitam / pazcAt pItaM hayati tasmAda vIkSya prayojayet / sthiratAM gatamaklinnamannamadravapAyiNAm / bhavatyAvAdhajananam anupAnamataH pibet / na pibecchAsakAsAtau roge cApyuddha jtrge| kSatoraskaH prasekI ca yasya copahataH svrH| pIkhAdhvabhASyAdhyayana-geyasvapnAn na zIlayet / pradRSyAmAzayaM taddhi tasya kaNThorasi sthitm| syandAgnisAdacchAdIn AmayAn janayeda bahUn / gurulAghavacintayaM khabhAvaM nAtivartate / tathA saMskAramAtrAnna-kAlAMzcApyuttarottaram / mandakAnalArogyAH sukumArAH sukhocitaaH| jantavo ye tu teSAM hi cinteyaM parikIttitA / valinaH kharabhakSyA ye ye ca dIptAnayo nraaH| karmanityAzca ye teSAM nAvazyaM parikIrtyate // iti // 68 // mupapannamiti, yat tu vate-hana hiMsAgatyoriti vacanAt snehaM hatveti snehaM gatvetyarthaH, tadapi na bhavati, yataH, snehayuktatvena agimArutAdihananamevoktam, tat mArutahananasyAdhikaraNam ; kiMvA, snehamiti sAram, "yasmAda dehasnehaparikSayAt iti dehasAraparikSayAdityarthaH, sArahananaca jale nAhArasnehaM gRhItvA kaThorasyavasthAnAt apAkAt kriyate // 68 // For Private and Personal Use Only Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 273aa adhyaayaa| sUtrasthAnam / anupAnekadezo-*-'yamuktaH praayopyogikH| dravyantu na hi nirdeSTuM zakyaM kAt snyena nAmabhiH // yathAnAmauSadha + kiJcid dezajAnAM vaco ythaa| dravyaM tat tat tathA vAcyamanuktamiha yada bhavet // 6 // gnggaadhrH--upsNhrti--anupaantyaadi| kasmAt prAyopayogiko'nupAnakadeza ukto na kRtasna ityata ucyte-drvynvityaadi| hi yasmAd dravyaM kAnana nAmabhiniddeSTu na zakyaM kairapi bhvti| yathAnAma kizcidoSadhantu zakyaM syAt / dezajAnAM vaco ythaa| yathA kRtsnaM vaco nirdaSTuna kairapi zakyaM dezajAnAmekaikadezajAnAM vacastu zakyaM nirdeSTumiti, tasmAdiha yadanuktaM dravyaM bhavet tat dravyaM tathA vAcyamiti // 69 // cakrapANiH--annapAnadravyaikadezakathanaM shetukmaah---annetyaadi| annapAnakadezaH prAyopayogika iti bAhulyena yadupayujyate, etena yad bAhulyenopayujyate tasya zRGgagrAhikatayA kathanam, prAyopayujyamAnAnAM zRGgagrAhikatayA'lpakathanamalpadopamiti darzayati, tathA alpadopasyApi parihArArtham ; tadapi kimiti nocyata ityAha drvyaanniityaadi| dravyANi kAnyeneti sAkalyena, nirdeSTu nAmabhiriti nAmabhirapi na zakyaM, kenaciditi zeSaH, hi zabdo yasmAdarthe ; etena sarvANi cyANi nAmamAtreNApi vaktu kazcinna pArayatyatibahutvAt, tat kA kathA azeSAnapAnadravyasya zRGgagrAhikatayA guNakathanaM pratIti bhAvaH ; kiMvA, nAmabhiryuktAni tAni kAnyena nirdaSTumiti guNataH kathayituM na zakyaM kenaciditi yojnaa| atha kathaM hi atra akIrtitAnapAnasya tarhi guNA nirdR evyA ityaah-ythetyaadi| yathA yena prakAreNa nAnauSadhaM kiJciditi pUrvAdhyAye prokta tathA tena prakAreNAnukta dravyaM vAcyaM, guNata iti shepH| pUrvAdhyAye hi "tatra dravyANi gurukhara' ityAdinA granthena pArthivAdibhedena viziSTena ca karmaNA proktAni dravyANi, tatazcAnukta dravyaM tenaiva gurukharAdinA guNena pArthivatvAdi pratipadya yathopacayAdikarmakartRkatayA vyapadeSTadhyamityarthaH ; tadevAniAISTasya dravyasya gurukharatvAdi kathaM jJeyamityAha--. dezajAnAM vaco yatheti, dezajA dezAntarIyAH, taddezIyavacanAt te te gurukharAdayo zeSA ityarthaH ; kiMvA, dezajA yathA tattadravyaM vyavaharanti-'idaM madhuramamlam' ityAdi, tat pratipadya, madhuratvAmlatvAdipratipannapRthivyAdyasya kAraNamiti pRthivyAdInAM gurvAdiguNagaNena karmaNA ca rasoktana tad vaktavyamityarthaH // 69 // * annapAnaikadeza iti cakrapANisammataH pAThaH / / yathAnAmaupamityatra yathA nAnaupamiti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shrik Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org 1104 crk-sNhitaa| [ annapAnavidhiH caraH zarIrAvayavAH svabhAvo dhAtavaH kriyaa| liGgapramANaM saMskAro mAtrA cAsmina parIkSyate // caro'nUpajalAkAza-dhanvAdyo bhakSyasaMvidhiH / jalajAnUpajAzcaiva jalAnapacarAzca ye|| gurubhakSyAzca ye sattvAH sarve te guravaH smRtAH / laghubhakSyAstu laghavo dhanvajA dhanvacAriNaH // atha mAMsayonInAM mRgapakSiprabhRtInAmuktaguNato vizeSaguNahetumAha-cara ityaadi| cara iti bhakSaNArtha caratyasmin iti carazcaraNazIladezaH bhakSaNazca anuupjljngglaadiH| zarIrAvayavAH shirHskndhaadyH| svabhAva iti mAMsAzikhAnAzivAdine tu gurulAghavAdiH khasvaguNanideze puuktkhaat| dhAtavaH shonnitaadyH| kriyA satatagamanAgamanAdirUpA / liGgaM puskhaadi| pramANaM hskhdiirghaadi| saMskAraH pAkAdiSu bhaTitrAdikaraNam / mAtrA'gnivalApekSiNI dravyaparimANabhUtA cAsminnanupAnavidhau parIkSyate / tatra caramAha--cara ityaadi| anUpajalAkAzadhanvAdyo dezastatra kaGkaramAMsaphalAdInAM bhakSasaMvidhAnazca cara ucyte| tat parIkSyate, kimartha ? guru. lAghavajJAnArtham / kathaM vijJAyate ? tdaah-jljetyaadi| ye sattvAH prANiNo jalajA anUpajAzca ye ca sattvA jalacarAH sthalajA anUpadezacarAzca gurudravyabhakSAste guravo bhvnti| ye sattvA dhanvadezajAH, ye ca dhanvadezacarAste laghudravyabhakSA laghavaH smRtAH / iti caraparIkSAprayojanam / cakrapANiH---aparamapyanuktAnapAnaguNajJAnakAraNamAha--cara ityaadi| caryata iti caro dezaH, bhakSyazca sAmAnyena gRhyate ; kriyA vyApAraH, pramANa mAnam, atretyannapAnaguNAdhikaraNe / caraM vivRnnoti--cro'nuupetyaadi| bhakSyasya saMvidhiH bhakSyabhakSaNam ; tatra anUpajalAkAzadhanvAdya ityanena gatirUpazcara ityucyate, bhakSyasaMvidhivacanena ca bhakSyarUpazcara ucyate ; atraivodaahrnnmaah-jljetyaadi| atra jalajatvenAnUpajatvena ca jale vAnUpe vA gatireva daya'te, na hi jalAdau ye jAtAste prAyo'nyatrAvatiSThante, ye tvanyatra jAtA apyanyatra tiSThante prAyaH kAkamadguprabhRtayaH, tadagrahaNArthamAha-'jalAnUpacarAzca ye' iti, etena sAmAnyena jale prAyo'vasthAnAdiha jalacaratvam, evamanUpacaratvAdyapi sheym| bhakSyarUpacarakRtaM guNamAha--- gurubhakSyA ityaadi| dhanvajA dhanvacAriNa ityatra cakAro luptanirdiSTo draSTavyaH, tena AkAza For Private and Personal Use Only Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / zarIrAvayavAH sathi-zirarakandhAdayastathA / sakthi mAMsAda gurutaraM skandhakor3aziraspadam // vRSaNau carma medazca zroNIbukke yakRda gudam / mAMsAda gurutaraM vidyAd yathAsvaM madhyamasthi ca // 70 // svabhAvAllaghavo mudgAstathA lAvakapiJjalAH / svabhAvAd guravo mAza varAhamahiSAstathA // atha shriiraavyvaanaah---shriiretyaadi| sakthiziraHskandhAdayaH zarIrAvayavAsteSAM parIkSA kimarthatyata aah--skthiityaadi| sakthimAMsAda gurutaraM krameNa skandhakroDaziraspadam / ___ evaM mAMsAdapi gurutarakhaM yeSAM tdaah-vRssnnaavityaadi| mAMsAda gurutaraM krameNa vRSaNAdikaM vidyaat| mAMsAda gurU vRSaNo tato guru camma tato guru mer3ha tato guruH zroNI tato bukkaM tato yakRt phlIhA c| tato gudamiti / asthi ca yathAsvaM yasya gurovo gumyauvAsthi madhyaguru mdhylghu| guroH sattvasyAsthi nAtiguru naatilghu| laghoH sattvasyAsthi nAtilaghu nAtiguru / svabhAvaH kimartha parIkSyata ityata ucyate-svabhAvAdityAdi / kho bhAvaH svabhAvaH svarUpaM nisargaH prakRtirityeko'rthaH / tasmAt svarUpata eva mudagA lghvH| tathA laghavo lAvAdayaH svbhaavaadv| svabhAvAdeva ca mASA varAhAdayo gurava iti| svabhAvaM parIkSya tatra carAdito gurulAghavaM vivicya pryunyjiit| dhAriNAmapi zyenAdInAmanukta lAghavaM svajAtiprasahAntarApekSayA boddhavyamAkAzasya laghutvAt ; yat tu bru vate-AkAzacAriNAM gauravalAghavAniyamAdakathanamiti, tanna, tathA satyAkAzasyAprayojaitvAt "caro'nUpajalAkAzadhanvAdyaH' ityatrAkAzakathanaM niSprayojanaM syAt / mAMsAda gurutaraM vidyAditi gurutvena pratipAdanaM, sakthyAdimAMsAd vRSaNAdi gurutaraM vidyAditi ; yathAsvamityatra zarIrasakthyAdInAmevaitat gauravAdi, na tvanyasya zarIrApekSayeti jJeyam ; madhyamityantarAdhiH, asthi iti asthisthitaM mAMsam / anye tu mavyamityasthimadhyagataM majjAnaM truvate, tannAtisundaram, tasyottarottaradhAtukathanenaiva labdhatvAt // 70 // 139 For Private and Personal Use Only Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir annapAnavidhiH 1106 crk-sNhitaa| dhAtUnAM zoNitAdInAM guru vidyAda yathottaram / alasebhyo viziSyante prANino ye bahukriyAH // gauravaM liGgasAmAnye puMsAM strINAntu lAghavam / mahApramANA guravaH svajAtau laghavo'nyathA // atha dhAtavaH kimartha parIkSyante ityata aah-dhaatuunaamityaadi| rasa. dhAtorAhAropayogAsambhavAdukta zoNitAdInAmiti / yathottaraM zoNitAdikaM guru vidyAt / kimarthaM kriyA parIkSyate ityata Aha-alasebhya ityAdi / alasA atyalpakriyAste sajAtIyeSvapi laghavaH santo'pi tebhyo viziSTA laghavo ye bahukriyA bhvnti| tathA ye svabhAvato guravo'lasAstebhyo viziSTA ye bahukriyA guravaH kriyAbAhulyAnna tathA guravaH syuriti / / ___ atha liGga kimarthaM parIkSyate ityata Aha-gauravamityAdi / liGgasAmAnye pusAM gauravaM liGgavizeSAt strINAM lAghavamiti tarhi kiM varAhAdInAM gurUNAM strINAM lAvAdibhyaH pubhyo lAghavamiti ? naivaM, liGgaM hi puskhAdikaM sAmAnya sati vA liGge sAmAnye svajAtau pusAM gauravaM strINAM lAghavamiti / etacca catuSpAdAbhiprAyeNa bodhyaM, yata uktaM haariiten| catuSpAdapu ladhvI strI vihageSu laghuH pumAniti / kimarthaM pramANaM parIkSyate ityata ucytemhetyaadi| svajAtau mahApramANA guravaH svalpapramANA laghavo yathA hacciGgaTA guravaH kSudraciGgaTA lghvH| svajAti rihAntyavizeSAdanyatra jAtivizeSo varAha khAdivivAdinaM tu yat sAmAnyaJca vizeSazca pazukhAdi pkssikhaadiH| pramANantu dvividhaM svabhAvakRtaM vayaHkRtazca / svabhAvAdrohito mahAn vayasA tu prathamataH kSudradeho madhye mahAdehaH zeSa pakkadeha iti vayasaH pramANe. 'ntrbhaavH| cakrapANiH-svabhAvAditi prkRtyaa| kriyodAharaNam-alasabhya ityAdi, alasebhya ityalpakriyebhyaH / viziSyanta iti viziSTA bhavanti laghavo bhvntiityrthH| liGgAnte jJAyante'neneti liGga jAtiH, tena, liGgasAmAnye jAtisAmAnye, etacca catuSpAdAdyabhiprAyeNa boddhavyam, pakSiSu viparyayaH, yadAha hArItaH-"catuSpAdeSu ladhvI strI vihageSu laghuH pumAn" iti, anApyuktam"striyazcatuSpade grAyAH pumAMso vihageSu c| puMsAJca gaurave atyarthaguroH zukrasyArambhakasya For Private and Personal Use Only Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH } suutrsthaanm| 1107 gurUNAM lAghavaM vidyAt saMskArAt saviparyayam / bIherlAjA yathA ca syuH zattUnAM siddhapiNDakAH // 71 // atha kimarthaM saMskAraH parIkSyate ityata ucyte-guruunnaamityaadi| yathA saMskArAd gurUNAM lAghavaM vidyAt tathA saviparyayaM laghUnAM saMskArAd gauravaM vidyAt / udAharati-vIrityAdi / vrIhegu robharjanena saMskArAllAjA laghavaH syuH| yathA ca laghUnAM zaktUnAM piNDIkaraNAt saMskArAt siddhapiNDikA gurvyaH syuriti| suzrute caivamuktaM tad yathA-striyazcatuSpAdeSu pumAMso vihaGgeSu mahAzarIreSvalpazarIrA alpazarIreSu mahAzarIrA viziSTatamA evamekajAtIyAnAM mahAzarIrebhyaH kRzazarIrA vishisstttmaaH| sthAnAdikRtaM mAMsasya gurulaaghvmupdekssyaamH| tad yathA- raktAdiSu zukrAnteSu dhAtuSu uttarottarAstu gurutarAstathA sakthiskandhakroDaziraspAdakarakaTIpRSThacammekAleyakayakRdantrANi / ziraHskandhaM kaTIpRSThaM sakthinI caatmpkssyoH| gurupUrva vijAnIyAda dhAtavastu ythottrm| sarvasya prANino dehe madhyo gururudAhRtaH / pUrvabhAgo guruH puMsAmadhobhAgastu yossitaam| urogrIvaM vihaGgAnAM vizeSeNa guru smRtm| pakSotkSepAt samo diSTo madhyabhAgastu pkssinnaam| atIva rukSaM mAMsantu vihaGgAnAM phalAzinAm / haNaM mAMsamatyartha khagAnAM pizitAzinAm / matsyAzinAM pittakaraM vAtaghnaM dhnvcaarinnaam| jalajAnUpajA grAmyAH krvyaadaikshphaastthaa| prasahA vilavAsAzca ye ca jngghaalsNshitaaH| pratudA viSkirAzcaiva laghavaH syuyathottaram / alpAbhiSyandinazcaiva ythaapuurvmto'nythaa| pramANAdhikAstu svajAto cAlpasArA guravazca / sarvaprANinAM sarvazarIrebhyo ye pradhAnatamA bhavanti ykRtprdeshvrttinstaanaaddiit| pradhAnalAbhAbhAve madhyamavayaskaM sadyaskamakliSTamupAdeyaM maaNsmiti| bhavati caatr|| caraH zarIrAvayavAH svabhAvo dhAtavaH kriyaaH| liGgaM pramANaM saMskAro mAtrA cAsmin parIkSyate // iti // 70/71 // bhUyastvaM hetu bru vate ; kintu, khabhAvastatra hetuH apavAda iti pazyAmo vihaGgeSu / saviparyayamiti saMskArAlavUnAmapi gauravaM vidyAdityarthaH / tadeva saMskArajanyaM lAghavaM gauravaJcAha-prIhe. rityaadi| gurorapi vrIheH saMskArAllAjA laghava ityarthaH, sakta nAJca laghUnAM siddhapiNDikA guravaH, siddhapiNDikA agnipAcitAH piNDAH // 71 // For Private and Personal Use Only Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1108 crk-sNhitaa| [annapAnavidhiH alpAdAne gurUNAJca lghuunaashcaatisevne| mAtrAkAraNamuddiSTaM dravyANAM gurulAghave / gurUNAM svalpamAdeyaM laghUnAM tRptirissyte| mAtrAM dravyANyapekSante mAtrA cAgnimapekSate // balamArogyamAyuzca prANAzcAgnau pratiSThitAH / annapAnendhanaizcAgnirdIpyate zAmyate'nyathA // gurulAghavacinteyaM prAyeNAlpabalAna prati / manda kriyAnanArogyAna sukumArAn sukhocitAna // gaGgAdharaH-atha kimartha mAtrA parIkSyate ityata Aha-alpAdAna ityaadi| gurUNAmalpAdAne ca laghUnAmatisevane ca dravyANAM gurulAghave'pi sati mAtrAkAraNaM mAtrAzitIye'dhyAye pUrvamupadiSTam / gurUNAM khalpamAdeyaM laghUnAM tRptiya diSyate tatra dravyANi mAtrAmapekSante mAtrA cAgnim apekSate'gnivalApekSiNI hi mAtrA, balazcAgnau pratiSThitamArogyazcAgnau pratiSThitamAyuzcAgnau pratiSThitaM prANAzcAnau pratiSThitA iti| agnizcAnnapAnarindhanairdIpyate'nyathAnapAnendhanavinA shaamyte| tiGo'pi taGamicchanti parasmaipadinAM kacidityuktestaGa / nanu kimevaM carAdikRtagurulAghavacintA kiM savveSveva puruSeSvAhAravidhI kattevyA bhavati ? ityata Aha-gurulAghavetyAdi / iyaM mAMsasya carAdikRtagurulAghavacintA prAyeNAlpabalAn mandakriyAn anAro cakrapANiH-alpAdAna ityAdi mAtrAvivaraNam,--gurUNAmapi dravyANAm alpasya stokamAtrasyAdAne yallAghavaM, tasmin lAghave mAtrAmAtrakAraNam, na dravyaM, tasya gurutvAt ; evaM laghUnAmatisevane gauravaM mAtrAkRtam ; uddiSTamiti mAtrAzitIye punaruktam ; drayANi mAtrAm apekSanta iti yathocitamAtrAvanti sukhaM pacyanta ityarthaH ; mAtrA cAgnimapekSata iti pratipuruSaM pratidinaJcAgnibhedamapekSya mAtrA mahatI svalpA vA bhavati, na pratiniyatamAtrA vidyata iti bhaavH| kutaH punaragnyapekSayA mAtrA kriyata ityaah-blmityaadi| agnimapekSya mAtrayA prayuktayA agnyanAzAda balAdayo bhavantIti bhAvaH, agnI pratiSTitA iti agnyadhInAH, yathA-rAjAzritAH prajA iti / prANA iti vAyavaH, kiMvA, prANA AzrayAH zaGkhAdayo daza prANAH ; indhanaM kASTham, indhanamivendhanaM, taiH, kiMvA, agnidAha indhanamucyate / anyathetyanindhanam / iyaM * jvalati vyeti cAnyathA iti cakroktaH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / dIptAgnayaH kharAhArAH kArmanityA mhodraaH| ye narAH prati tAMzcintyaM nAvazyaM gurulAghavam // 72 // hitAbhirjuyAnnityamantaragniM smaahitH| annapAnasamidbhirnA mAtrAkAlau vicArayan // AhitAgniH sadA pathyAnyantaragnau juhoti c| divase divase brahma japatyapi dadAti ca // naraM niHzreyase yuktaM sAlyajJa pAnabhojane / bhajante nAmayAH kecid bhAvino'pyantarAhate // gyAn sukumArAn sukhocitAn puruSAn prati kriyate / ye ca narA dIptAgnyAdayastAn prati mASAdegurulAghavaM nAvazyaM cintyaM bhavatIti // 72 // gaGgAdharaH-nanu te kiM yatheSTamAhAramanIyurityata aah-hitaabhirityaadi| samAhitaH samAdhimAn puruSaH khalu mAtrAkAlI vicArayan hitAbhiranapAnAtmikAbhiH samidbhinityamantaragni jATharAgni juhuyaat| tAbhihitAbhi. rannapAnasamidbhiH AhitA niH sannapi sadA pratidinaM pathyAnyantaragnau juhoti ca na khalvekavAraM hitAbhirannapAnasamidbhirantaragni juhuyAnnityameva juhuyAt evaM sadaivAhitAniH antaragnau divase divase pathyAni juhoti ca brahma cAjapAmantraM japati ca nizvAsocchAsAbhyAM haMsa iti mantra japati ca dadAti ca brahma va haMsa imaM mantraM nizvAsena tyajati / evaM pAnabhojane niHzreyase yuktaM sAtmyakSa naraM carAdikRtA gurulAghavacintA alpAgni prati prAya iti drshynnaah-gunnityaadi| atrApyabalavatvena mandakAcairapi vahnimAndyameva lkssnniiym| kharAhArA iti kaTinAhArasAmarthyAH, mahodaratvenApi medo'varodhAt mahAgnitvaM darzayati, nAvazyaM cintyamityanena dIptAmnInAmapi pratistokaprayojanAya gurulAghavacintA vidyata iti darzayati, yataH, dIptAgnyAdInAmapi gurudravyamagneH pratipakSamAvahatyeva, svabhAvato'gniviruddhAt // 72 // cakrapANiH-samidha iva samidhaH, AhitAgniriti sAtmyena vyavasthApitAgniH, kiMvA, bhAhitAgnirivAhitAgniH, tena, AhitAgniryathA prAtaH sAyaM juhoti, tathAyamapi prAtaH sAyana pathyAnyantarAgnau juhoti / brahma japatIti praNavAdimantramAvarttayati ; dadAti ceti yathAzakti dAnamAcarati, taM naraM niHzreyase kalyANe yuktamAmayA na bhajante, bhAvino'pIti janmAntare'pi, bhatreha janmani pathyAzitvAnna bhavanti gadA janmAntare'pi brahmaja pajJAnAbhyAm arjitadharmaprabhAvAta For Private and Personal Use Only Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir annapAnavidhiH 1110 crk-sNhitaa| SaTtriMzataM sahasrANi rAtrINAM hitbhojnH| jIvatyanAturo janturjitAtmA sammataH satAm // 73 // bhAvino'pi kecidAmayA antarAdRte vinAntaramavakAzaM vinA na bhajante yadA khantaramahitapAnabhojanaM prApnuvanti tadA bhajante iti / evaM hitAnnapAne yAvantaM kAlaM jIvati tdaah-ptriNshtmityaadi| rAtrINAM SaTtriMzataM sahasrANi khalvantareNa dinAni sambhavantItyato'horAtrANAM ptriNshtshsraanni| triMzadinamAsAnAM dvAdazabhivarSamekaM, teSAM varSANAM zataM bhavati, tAvatkAlaM hitabhojano janturanAturaH san jitAtmA ca san satAM sammataH san jiivtiiti| nanvevaM hitamannapAnaM kena prakAreNAbhyavaharediti ceducyate, tadA tadunneyam / sazrute tu taduktam ---athAhAravidhiM vatsa vistareNAkhilaM shRnnu| AptAvitamasaGkIrNa zuci kAyaM mhaansm| tatrAptaguNa. sampannamannaM bhakSyaM susaMskRtam / zucau deze susaMguptaM samupasthApayeda bhiSak / viSaghnairagadaiH spRSTaM prokSitaM vyjnodkaiH| siddhemantrairhataviSa siddhamannaM nivedayet / vakSyAmyataH paraM kRtsnaamaahaarsyopklpnaam| ghRtaM kArNAyase deyaM peyA deyA tu raajte| phalAni savaibhakSyAMzca pradadyAda vaidaleSu c| parizuSkapadigdhAni sauvarNeSu prakalpayet / pradravANi rasAMzcaiva rAjateSUpahArayet / kaTTarANi khaDAMzcaiva sarvAna zaileSu dApayet / dadyAt tAmramaye pAtre suzItaM muzRtaM pyH| pAnIyaM pAnakaM madya mRnmayeSu pradApayet / kAcasphaTikapAtreSu zItaleSu zubheSu ca / dadyAda vaidaryapAtreSu raagpaaddvsttttkaan| purastAda vimale pAtre savistIrNe manorame / mUdaH sUpodanaM dadyAt pradehAMzca susNskRtaan| phalAni sarvabhakSyAMzca parizuSkANi yAni c| tAni dakSiNapAzrve tu bhuJjAnasyopakalpayet / pradravANi rasAMzcaiva pAnIyaM pAnakaM pyH| khar3Ana yUSAMzca peyAzca savye pArve pradApayet / sarlAn gur3a vikArAMzca raagpaaddvsttttkaan| purastAt sthApayet prAzo dvayorapi ca mdhytH| evaM vijJAya matimAn bhojnsyopklpnaam| bhoktAraM vijane ramye niHsambAdhe zubhe zucau / eva na bhavanti ; ata evAha-antarAhata iti, antarAditi kAraNAt Rne vinA, apathyasya tathA adharmasya rogakaraNabhAvAt gadA bhavantIti bhaavH| varSazatAyuSvamapi hitAdibhojanAd bhvtiityaah-ptriNshtmityaadi| etAvatIbhI rAtribhivarSazatameva bhavatIti, jitAtmA jite. ndriyaH, sammataH pUjitaH // 73 // For Private and Personal Use Only Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH . sUtrasthAnam / sugandhipuSparacite same deze'tha bhojyet| viziSTamiSTasaMskAraiH pathyairiSTa rsaadibhiH| manojJa zuci nAtyuSNaM pratyagramazanaM hitam / pUrva madhuramaznIyAnmadhye'mlalavaNau rsau| pazcAccheSAn rasAn vaidyo bhojaneSvava. cArayet / Adau phalAni bhuJjIta dADimAdIni buddhimaan| tataH peyAH tato bhojyAna bhakSyAMzcitrAMstataH prm| ghanaM pUrva samaznIyAt kecidAhuH viparyayam / AdAvante ca madhye ca bhojanasya tu shsyte| niratyayaM doSa. haraM phalepcAmalakaM nRnnaam| mRNAlavisazAlUka-kandekSuprabhRtIni c| pUbdha yojyAni bhiSajA na tu bhukte kthnycn| sukhamuccaiH samAsInaH samadeho'nnatatparaH / kAle sAtmyaM laghu snigdhaM kSipramuSNaM dravottaram / bubhukSito'nnamaznIyAt mAtrAvad viditaagmH| kAle bhuktaM prINayati sAtmyamannaM na baadhte| laghu zIghraM vrajet pAkaM snigdhoSNa balavahnidam / kSipraM bhuktaM samaM pAkaM yAtyadoSaM dravottaram / mukhaM jIyyeti mAtrAvat dhAtusAmyaM karoti c| atIvAyatayAmAstu kSapA yeSTatuSu smRtaaH| teSu tatpratyanIkAnya bhuJjIta pAtareva tu / yeSu cApi . bhaveyuzca divasA bhRshmaaytaaH| teSu tatkAlavihitamaparAhna prazasyate / rajanyo divasAzcaiva yeSu cApi samAH smRtaaH| kRkhA samamahorAtraM teSu bhuJjIta bhojanam / nAprAptAtItakAlaM vA hInAdhikamathApi vaa| amAptakAle bhuJjAnaH zarIre hyalaghau nrH| tAMstAn vyAdhInavApnoti maraNaM vA sa gcchti| atItakAle bhuJjAno vaayunophte'nle| kRcchAda vipacyate bhuktaM dvitIyazca na kAsati / hInamAtramasantoSaM karoti ca balakSayam / AlasyagauravATopa-sAdAMzca kurute'dhikam / tasmAt susaMskRtaM yuktyA dossairetevivrjitm| yathoktaguNasampannamupaseveta bhojnm| vibhajya kAladoSAdIn kaalyorubhyorpi| acokSaM duSTamucchiSTaM paassaanntnnlossttrvt| dviSTaM vyuSitamasvAdu pUti cAnnaM vivajjayet / cirasiddhaM sthiraM zItamannamuSNIkRtaM punH| azAntamupadagdhazca tathA svAdu na lkssyte| yad yat svAdutaraM tatra vidadyAduttarottaram / prakSAlayeda dbhirAsyaM bhuJjAnasya muhurmuhuH| vizuddharasane tasmin rocate'nnamapUrvavat / svAdunA tasya rasanaM prathamenApi tarpitam / na tathA svAdayedanyat tasmAt prkssaalymntraa| saumanaspaM balaM puSTimutsAhaM harSaNaM mukham / svAdu saJjanayatyanamasvAdu ca viSayyeyam / bhuktvA ca yat prArthayate bhUyastat svAdu bhojnm| azitaJcodakaM yuktyA bhuJjAnazcAntarA pivet / dantAntaragatazcAnnaM zodhanena hrecchnaiH| kuryAdanAhRtaM taddhi mukhasyAniSTa For Private and Personal Use Only Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( annapAnavidhiH crk-sNhitaa| bhavatazcAtra / prANAH prANabhRtAmannamannaM loko'bhidhAvati / varNaprasAdaH saundayaM jIvitaM pratibhA sukham // tuSTiH puSTivalaM medhA sarvamanne pratiSThitam / laukikaM karma yada vRttau sadvRttaM * yacca vaidikam / kApavarge yaccoktaM taccApyanne pratiSThitam // 7 // gndhtaam| jIrNe'nne varddhate vAyuvidagdhe pittameva tu / bhuktamAtre kaphavApi tasmAda mukta haret kakam / dhUmenApohya hRyA kaSAyakaTutiktakaiH / puugkkolkrpuur-lvnggsumnHphlaiH| kaTutiktakaSAyairvA mukhvaishykaarkaiH| tAmbUlapatra sahitaiH sugandhairvA vicakSaNaH / bhuktvA rAjavadAsIta yAvadannaklamo gtH| tataH padazataM gavA vAmapAzrve tu saMvizet / zabdarUparasAn gandhAna spazAMzca manasaH priyAna / bhuktavAnupaseveta tenAnnaM sAdhu tiSThati / zabdarUparasasparza-gandhAzcApi jugupsitAH / azucyannaM tathA bhuktamatihAsyazca vAmayet / zayanazcAsanazcApi necchedvApi dravottaram / nAgnyAtapo na plavanaM na yAnaM nApi vAhanam / na caikarasasevAyAM prasajyeta kadAcana / zAkAvarAnabhUyiSThamAlazca na samAcaret / ekaikazaH samastAn vA nApyaznIyAda rasAna sdaa| prAgabhukta khavirikta'nau dvirannaM na samAcaret / pUrvamukta vidagdhe'nne bhuJjAno hanti pAvakam / mAtrAguru pariharedAhAraM dravyatazca yaH / piSTAnnaM naiva bhuJjIta mAtrayA vA bubhukssitH| dviguNazca pibet toyaM sukhaM samyak pniiyte| peyalehyAyabhakSANAM guru vidyAda yathottaram / gurUNAma sauhityaM laghUnAM tRptirissyte| dravottaro dravazcApi na maatraagururissyte| dravAvyamapi zuSkantu smygevoppdyte| vizuSkamannamabhyastaM na pAkaM sAdhu gcchti| piNDIkRtamasaMklinnaM vidaahmupgcchti| srotasyannavahe pittaM paktau vA yasya tiSThati / vidA hi bhuktapanyada vA tasyApannaM vidhyte| zuSka viruddhaM viSTambhi vahnivyApadamAvahet // iti // 73 // gnggaadhrH-adhikaarthmaah-bhvtshcaatretyaadi| prANA ityaadi| prANabhRtAm annaM prANAstasmAlloko'nnaM dhaavti| varNaprasAdAdimedhAntaM sarvamanne prati cakrapANiH-kimarthamannapAnavidhAvetat parIkSyamityAha -prANA ityaadi| abhidhAvatIti prArthayati, pratibhA prajJA, maMdhA dhAraNAvato dhIH, laukikamityaparIkSakaloke bhavam, aparIkSakA eva * svargatau iti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 27za adhyAyaH sUtrasthAnam / tatra shloko| annapAnaguNAH sAgrA vargA dvAdaza nizcitAH / saguNAnyanupAnAni gurulAdhavasaMgrahaH / annapAnavidhAyuktaM tat parIkSyaM vishesstH|| 75 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne'nnapAna catuSke'nnapAnavidhirnAma saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // SThitam / tatra pratibhA shrtmaatrmrthttvaavbodhH| evaM vRttau dehayAtrAyAM yat kamme yacca sadavRttamuktaM yacca vaidika kamne yaccApavarga mokSe kammeyogAdisAdhanamuktaM taccApi savvamanne pratiSThitamiti // 74 // gaGgAdharaH--adhyAyArthamAha-tatra ilokAvityAdi / sAgrapAH zreSTaguNasahitA annapAnaguNAH zUkadhAnyAdInAM dvAdaza vrgaaH| anupAnAni teSAM guNAzca gurulAghavayoH saMgrahaH sakathyAdInAM krameNa / caraH zarIrAvayavA ityAdinA tayogurulAghavayoH parIkSyamasminnannapAnavidhAyuktamiti / / 75 // adhyAyaM samApayati-agnItyAdi / pUvvada vyAkhyeyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte caraka jalpakalpatarau mUtrasthAnIya saptaviMzAnnapAnAdikAdhyAyalpAkhyA saptaviMzI zAkhA // 27 // hi vartamAnamAtre pravartante, parIkSakAstu janmAntaropakAriNyeva prAyaH, karma yada vRttAviti vartamAne sAdhye yat kRpyAdi karma; svargatAviti svargagamane, vaidikamiti yajJAdi ; apavarga iti mokSe ; etAzca nimittasaptamyaH ; yaccoktamiti mokSazAstre "satyaM brahmavaryAdi anna pratiSThitam' iti, annanibandhanadehasthityabhAvena sarimbhAbhAvAt, yasmAdanna sarvatra kAraNaM, tatastatrAvadhAtavyamiti // 7 // cakrapANi:-- saMgrahe'nnapAnaguNA iti 'izvarNam' ityAdinoktAH, sAgramA iti "udakaM kedayati' ityAdinA, udakAdayo hi kka danAdiSu agravAH zreSThA ityarthaH // 75 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAm annapAnavidhirnAma saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // For Private and Personal Use Only Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttaaviNsho'dhyaayH| athAto vivivAzitapItIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtraM yaH // 1 // vividhamazitaM pItaM lIDhaM khAditaM jantorhitamantaragni gaGgAdharaH-athAnne yathA varNaprasAdAdikaM pratiSThitaM tadupadeSTumAha- athAta ityaadi| so pUrvavada vyAkhyeyam / vividhAzitapItIyamiti-asmin adhyAye prathamaM vividhamazitapItetyAdi ata Uddha vakSyate tatra yattatpadArtha vividhAzitapItaM tadadhikRtya kRto'dhyAya iti vividhAzitapItIya iti / vakSyate hyarthe dshmhaamuuliiye| adhikRtyAthemadhyAyamiti // 1 / / gnggaadhrH--vividhmityaadi| viviyamazinaM zAlipaSTikAdi nAnAvidha zUkadhAnyakRtatA dulavikArabhUtaM prdhaantyaabhyvhtmnnm| tathA vividha pItamAntarIkSAdijala-dugdhadadhighRtamadhupadyAsavakAJjikAriSTacukratakrAnakAdikaM pAnAthaM dravabhUtam / vividha lIr3hamiti, nAnAvivazUkazamIdhAnyavikArapAyasakSIrasampavyaJjanagur3AdirUpaM nAnidravaM nAtisAndraM dravadravyamupakaraNa rUpeNAvacAritam / evaM viviyaM khAditamiti, zUphazamIdhAnya mAMsazAkaphalAdi-vikAra vizeSa piSTakApUpa- ghRtapUrAdi-phalAdi kaThina-dravyamavacAraNayA kalpitamabhyavahRtam / taccatuSkaM jantodvividhaM hitamahitaJca, tatrAhitavarja hitameva yad bhavati taccedazitaM potaM lIDhaM khAditaM bhavati tadA tadvividhamazitAdikaM catuSkaM dravyaM tasya jantorantaragninA pakkamAya rasasaMzayAtubhUtaM cakrapANiH-pUrvAdhyAye annaM prAgA.'' ityukam, tena prakAreNAnnaM prANaheturbhavati tadabhidhAnArtha vividhAzitapItIyo'bhidhIyate, iyamaSyathaMparA saMjJA // 1 // cakrapANiH - vividhamityAdi / vividhamityanenAzitAdInAmavAntarabhedaM darzayati, azitAdiSu yo yaH prAya upayujyate, sa pUrvamuktaH , jantorhitamiti vacanam ahitasyAzitAdebalavarNAdi For Private and Personal Use Only Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH ] sUtrasthAnam / sandhunitabalena yathAsnoSmaNA samyagvipacyamAnaM kAlavadanavasthitasarvadhAtupAkam anupahatasarvadhAtUSmamArutasrotaH kevalaM zarIramupaca balavaNasukhAyuSA yojayati dhAtUnUrjayati / tadantaragninA sandhukSitavalena svena svenoSmaNA sva svasthitenAgninA samyagavipacyamAnaH khalu kAlavadaviratagamanazIlo yathA kAlastathAviratasevAnavasthitaH savadhAtUnAmanantarAvasthAmArabhya pUrvAvasthAnAzAtmakaH yathAsvenaivoSmaNA pAko yasmiMstat kevalaM kRtsnaM zarIramanupahatAni sabaMdhAtUSmamArutasrotAMsi yasmiMsta / tathAvidhaM sadeva upacayabalavarNasukhAyuSA saha yojyti| aviratasavvadhAtupAkamapi zarIraM nopahatasarcadhAtUpmamArutasroto bhvti| yataH sarvAn zarIradhAtUnUjayati / pratidinaM yathAkAlamabhyavahataM krameNAvirataM rasAdIn dhAtUna janayitvA sarvadhAtUSmamArutasrotAMsi poSayalaM jnyti| kartRtvAbhAvAt ; antaragninA ja ThareNa vahinA sandhukSitaM balaM yasya tenAntaragnisandhukSita. balenomaNA, yathAsvenopmaNeti pRthivyAdirUpAzitAderyasya ya uSmA pArthivAgnyAdikarUpastena, vavanaM hi - bhImApyAgneyavAyavyAH paJcopmANaH sanAbhasAH / paJcAhAraguNAn svAn svAn pArthivAdIn panti hi // " iti| samyagavipacyamAnamityazitAdi ; kiMvA, yathAsvenopmaNeti yasya rudhirAdeya upmA dhAtvagnirUpastena samyagavipacyamAnamazitAdi rasatAmApannam, yathA kAlo nityagatvenAnavasthitaH, tathAnavasthito'vizrAntaH sarvadhAtUnAM pAko yasmin zarIre tat tathA, tena, svAgnipAkakSIyamANadhAtoH zarIrasyAzitAdinA upavayAdiyojanamupapannamiti darzayati / yadi hi pAkakSIyamANaM zarIraM na syAt tadA svataH siddha upacayAdau kimazitAdi kuryAditi bhAvaH ; kiMvA, kAlavadityazitAdivizeSaNam, tena, yathotakAla kRtamazitAdItyarthaH, akAlabhojanasyopacayAkArakatvAt, tathA, anavasthitaH sarvadhAtuSu pAko yasya tasyAzitAdestat tathA, etena, kvacidapyazitAde rasarUpasya pAkavigamanAt nopacayAdirbhavatIti darzayati / etacca vyAkhyAnaM nAtisundaram, asyArthasya "anupahata" ityAdizarIravizeSaNenaiva labdhatvAt punaH zarIravizeSaNamanupapannam / anuphtetyaadi| anupahatAni sarvadhAtUnAm uSmamArutasrotAMsi yasya tat tathA, yadA hi eko'pi dhAtupAcako'gnirupahato mAruto vA dhAtupopakarasavAhI vyAnarUpaH kvacidupahato bhavati, tathA sroto vA dhAtupoSakarasavahamupahataM syAt, tadAzitAdikaM dhAtUnAmavarddhakatvAnnopacayAdikArakamiti bhAvaH ; kevalamiti kRtsnaM zarIram, kiMvA, kevalamityadharmarahitam, adharmayukte hi zarIre viphalamazitAdi bhavatIti / For Private and Personal Use Only Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1116 crk-sNhitaa| / vividhAzitapItIyaH dhAtavo hi dhAsvAhArAH prakRtimanuvartante / tatrAhAraH prasAdAkhyaM rasaM * kiTTazca malAkhyamabhinivartayati / kiTTAt svedamUtrapurISavAtapittazleSmANaH karNAnikasmAdityata Aha-dhAtavo hiityaadi| hi yasmAta dhAtavo rasAdayaH saveM ye prasAdAkhyA malAkhyA upadhAvAkhyAzca te ghAkhAhArAH pUrvapUvedhAturAhAro yeSAM te dhAkhAhArAH prakRtimanuvattente pUrvapUrvadhAtumAharantaste prathapadhAtorAhAra mazitAdikamalabhamAnAH prakRtisthameva pUvvepUrvadhAtUnAharantaH prakRtikSayamun paadyti| na tu prkRtimnuvttente| tatrAyo rasadhAtuyyadAhRtya puSyati tadAha - tatrAhAra ityaadi| AhAro 'zitAyaH pakko jATharAgninA prasAdAkhyo ramanAmAnanAya dhAtumabhinivvetyati / kintu mUtrapurISaM mlaakhymbhinivvettyti| sarvapAmeva pAke pAkavyApArAda dvidhA phalamabhinivvattete prasAdabhAgazca malabhAgazca ; tatrAhArapAke phalaM prasAdAkhyo raso malAkhyaM kiTTa muutrpuriissm| yathA taNDulapAke prasAdAkhya odanaH malAkhyaM phenamaNDam iti| sa khalyAyo rasadhAturimaM rasamAhRtya pussyti| kiTTazca mUtramAhatya mUtraM purISamAhatya purISaM puSyati / tasmAt punayaMdayat puSyati tadAha-kiTTAdityAdi / kiTTAt tadA hArajAtakiTTAt svedAdayaH pussynti| kiTTAt prathamaM sasnehadravAMzaH svedastamAhatya svedaH payati niHsnehadravAMzamAhRtya mUtraM puSyati nivAMzamAhRtya purISaM pussyti| pakAzayagatasya purIpasya vAyunA zoSyamANasya paripiNDitarUpasya pariNAmena jAtAdvAyorvAyuH pussyti| pacyamAnAdanAdamlIbhUtAna svacchabhAgAtmakaM pittamAhRtya pittaM puSyati / bhuktAnnapAkArambhe yaH phenabhAga udIyyate sa zleSmA, tamAhatya zleSmA pussyti| iti AhAraja nanu zarIradhAtUnAM prakRtisthitAnAM svata evopacayAdyasti, tat kimazitAdinA kriyata ityAha--dhAtavo hiityaadi| dhAturAhAro yeSAM . te dhAtvAhArAH, dhAtavo rasAdayo nitya kSIyamANA azitAdijanitadhAtvAhArA eva santaH paraM khAsthyamanuvarttante, nAnyathetyarthaH / yo'sau dhaatuunaamaahaarstmaah-ttretyaadi| tatretyazitAdau rasaH kiTTaJcAbhinivartata isthanvayaH, kAhAraprasAda ityA / yasya sa tathA, prasAdaH sAraH ; kiTTamasArabhAgaH ; kiTTAditi malAkhyAt. tena annAd yaH kiTAMzastato mUtrapurISe bhavato vAyuzca, rasAt pacyamAnAt mala: kaphaH ; imAni grahaNyadhyAye vakSyamANAnyanusatavyAni, vakSyati hi-kiTTamannasya viSmUtraM rasasya tu * tatrAhAraprasAdAkhyo rasaH, iti cakrataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH sUtrasthAnam / nAsAsyalomakUpaprajananamalAH kezaramazralomanakhAdayazcAvayavAH puSyanti / pupyanti tvAhArarasAda rasarudhiramAMsamedo'sthimajazukraujAMsi paJcendriyadravyANi dhAtuprasAdasaMjJakAni, zarIrakiTTAdete puSyanti / yathA jATharAgninAnnasya pAkArambhe samudIritaphenabhAgamAhRtya zleSmA puSyati tathA rasasya malamAhRtya zleSmA pussyti| yathA ca pacyamAnAdannAta svacchabhAga udIryate yastamAhatya pittaM puSyati tathA rakta. syApi pacyamAnasya kiTTAt pittaM punnyti| mAMsasya pacyamAnasya kiTTAt kiTTamAhRtya yathAyathaM karNAkSinAsAsyaromakUpopasthamalAH pussynti| medasaH pacyamAnasya kiTTAna kimAhatya punaH svedaH punnyti| asthnAM pacyamAnAnAM kiTTAt kiTTamAhRtya kezazmathaloSanakhadantAdayaH pussynti| majjJastu pacyamAnasya kiTTAt kiTTamAhRtya daMhasya snehaH pupyti| khacaH pacyamAnAyAH kiTTAt kiTTayAhRtyAkSiviT pupytiiti| malAkhyaH pAkakalam / vakSyate ca cikitsite grhnniicikitsite| annasya bhuktamAtrasya par3asasya prapAkataH / madhurAkhyAt kapho bhAvAt phenabhAva udiiyte| parantu pacyamAnasya vidgdhsyaamlbhaavtH| AzayAccyavamAnasya pittamacchamudIyyate / pakAzayantu prAptasya zoSyamANasya vhninaa| paripiNDitapakasya vAyuH syAt kaTubhAvataH / saptabhirdehadhAtAro dhAtavo dvividhaM punH| yathAsvamagnibhiH pAkaM yAnti kittttprsaadtH| kiTTamannasya viSamUtraM rasasya tu ksho'sRjH| pittaM mAMsasya khamalA malaH svedastu medsH| syAt ki kezalomAno majAH sneho'kSiviTakhacaH iti| prasAdAkhyAt tu poSaNamAha -puSyanti khityaadi| AhArarasAta tu rasarudhirAdIni puSyanti / evamuktaM graha ydhyaaye| ramAdraktaM tato mAMsaM mAMsAnmedastato'sthi ca / asthano majjA tataH zukraM zukrAda garbhaH prasAdajaH / iti / ojastu savvadhAtusAram / evaH AhArA prasAdasaMjJAni paJcendriyadravyANi kpho'sRjH| pitta mAMsa khalo : vedagna padamaH bhyAna kiTaM kezalomAsthano majajJaH sneho'kSidhiTanvacaH . di :, . , pi vAto'nazanAdapyupalabhyate tathApi rukSakiTAdibhAjanamalAMzAdapyupapadya ! 93 . 4. tAtpaniyuna va, na cAyaM niyamaH, yatmalAdevotpadyata eveti vyAyAmAdavagAhAdepa vAtAdisadbhAvAt ; prajananaM liGgam / / rasapopyamAha-puSyanti hiityaadi| pancendridrayANIti pRthivyAdIni ghANAdIndriya For Private and Personal Use Only Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1118 crk-sNhitaa| [vividhAzitapItIyaH khavAyujyotirabbhUmayaH puSyanti / AhArajarase hi yAni vikRtIbhUtAni paJca khAdIni tAni pakkAni malavikAraM vihAya prasannAni bhUkhA zabdAdya kaikaguNAni bhavanti khAhRtya garbhArambhe khAtmakRtAni paJcendriyArambhakANi khAdIni paJcamahAbhUtAni zabdAdya kaikaguNAni puSyanti / vAyupoSaNena prANapoSaNaM khyApi tam / iha zarIrapoSaNaprakaraNAdvAtmanaH poSaNaM noktam / tadapyunneyam / taduktaM chAndagyopaniSadi trikaraNaprakaraNe, tadayathA-yathAnu khalu saumyemAstisro devatAH purupaM prApya trittidaikaikA bhavanti, tanme vijaaniihiiti| annamazitaM tredhA vidhiiynte| tasya yaH sthaviSTho dhAtustat purIpaM bhavati / yo madhyamastanmAMsaM yo'nnisstthstnmnH| ApaH pItAstreyA vidhIyante / tAsAM yaH sthaviSTho dhAtustanmUtraM bhavati, yo madhyamastallohitaM yo'NiSThaH sa praannH| tejo'zitaM tradhA vidhiiyte| tasya yaH sthaviSTho dhAtustadasthi bhavati / yo madhyamastanmajjA, yo'NiSThaH sA vaak| unnamayaM hi somya manaH ApomayaH prANa karANi, dhAtuprasAdasaMjJakAnIti atyarthazuddhatvenaiva dhAtuprasAdasvenendriyANyArabhanta iti darzayati / zarIraM banAtIti zarIrabandhaH snAyuzirAdiH, AdigrahaNAdA-vastanyAdigrahaNam ; atrAhAreNa rasAdipoSaNamevaM kecid bruvate, yad-raso raktarUpatayA pariNamati, raktaJca mAMsarUpatayA, evaM mAMsAdayo'pyuttarottaradhAturUpatayA pariNamanti ; atrApi ca madhye kecida vate--kSIrAd yathA sarvAtmanA dadhi bhavati, tathA kRtsnAda rasAd raktaM bhavati, evaM raktAdayo mAMsAdirUpA bhavantIti, anye tvAhuH ;-- kedArIkulyAnyAyena rasasya dhAtupoSaNam, tatrAnnAdutpanno raso dhAturUpaM rasam madhigamya kiyatApyaMzena rasaM varddhayati, aparazca rasarAzistatra ca gataH sana zoNitagandhavarNayuttatvAt zoNitamiva bhUtvA kiyatApi zoNitasamAnenAMzena dhAturUpaM zoNitaM puSNAti, zeSazca bhAgo mAMsaM yAti, tatrApi zoNitavadvyavasthA ; tathA medaHprabhRtiSvapAti ; ata eva ca mukhyArtho'yaM grantho bhavati, yathA-'resAgata tato mAMsaM mAMsAnbhedastato'ritha c| asthno majA tataH zukra zukrAda garbhaH prasAdajaH // " iti ; tathA hArIte'pyukta-"rasaH saptAhAdAk parivarttamAnaH zvetakapotaharita hAridra padmakiMzukAlaktakarasaprakhyazcAyaM yathAkrama divasaparivarttAda varNa parivartamAnaH pittopmoparAgAcchoNitatvamApadyate" iti ; tathA, suzru te'pyuktam- "sa khalvApyo rasa ekaikasmin dhAtau trINi trINi kalAsahasrANi paJcadaza kalA avatiSTan evaM mAsena rasaH zukrIbhavati / anye svAhuH-- khaleka.potanyAyena ayamannarasaH pRthak pRthak dhAtumArge gataH san rasAdIn poSayati, na svasya dhAtupoSako rasabhAgo dhAtvantareNa sama sambandhamapyanubhavati ; rasAdipoSakANi srotAMsi uttarottaraM sUkSmamukhANi dIrghANi ca, tenaiva rasapopakarasabhAgo rasamArgacAritvAt rasaM poSayati, evaM rasapoSaNakAlAduttarakAlaM raktapoSakamArgacAritvAt raktapoSako rasabhAgo rakta poSayati, tathA zoNitapoSaNakAlAduttarakAlaM mAMsapopakarasabhAgo mAMsaM popayati vidUrasUkSma For Private and Personal Use Only Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH suutrsthaanm| 1116 sndhibndhnpicchaadyshcaavyvaaH| te sarva eva dhAtavo malAkhyAH prasAdAkhyAzca rasamalAbhyAM puSyantaH svaM mAnam stejomayI vaagiti| evaM rasAdeva ca zarIrasya sandhibandhanapicchAdayavAvayavAH pussynti| te savve eva malAkhyAH prasAdAkhyAzca dhAtavaH rasamArgacAritvAt, evaM meda prabhRtipoSaNe'pi jJeyam ; tena, "rasAda rakta tato mAMsam" ityAderayam arthaH,-yat-rasapuSTikAlAduttarakAlaM rakta jAyate, tathA raktakAlAduttarakAlaM mAMsaM prajAyata ityAdi / yacca "rakta vibadamArgatvAt mAMsAdIn na prapadyate" iti rAjayakSmaNi vakSyati tat hRdayacArizoNitAbhiprAyeNa, na tu poSakazoNitAbhiprAyeNa / kiJca, pariNAmapakSe, vRSyaprayogasya raktAdirUpApattikrameNAticireNa zukaM bhavatIti ; kSItAdayazca sadya evaM vRSyA dRzyante ; khalekapotapakSe tu vRSyotpanno rasaH prabhAvAt zIghrameva zukraNa sambadraH san tatpuSTiM karotIti yuktam , tathA rasa. duSThau satyAM pariNAmapakSe tajanmanAM zoNitAdInAM sApAmeva duSTiH syAt duSTakAraNajAtatvAt ; khalekapotapakSe tu yaddhAtupoSako rasabhAgo duH, sa eba duSpati na sarve, taditarepAmaduSTakAraNatvAt ; tathApi medovRddhau satyAM mUrikAraNatvenAsthnApi bhUyasA bhavitavyam, dRzyate ca bhUrimedasa itaradhAtuparikSayaH, vacanaJca -- medasvino meda evopacIyate, na tathetare dhAtavaH' iti, evamAdipariNAmavAde dUSagam ; epa pakSeSu savItmapariNAmavAdo viruddha evaM yena, sarvAtmapariNAme trivaturopavAsAt zarIrasya maraNaM syAt, mAsopavAse ca kelaM zukamayaM syAt ; kedArIkulyAnyAyastu tulaebala eva khalekapotanyAyena, yataH, yadukta vRSyaprabhAva prati, tat kedArIkulyApakSe'pi prabhAvAdeva zIghraM raktAdidhAtUnadhigamya zukrajanayiSyati vRSya, yathA khalekapota. pakSe'pi 'prabhAvAd' iti ; yat tu rasaduSTau zoNitadUSaNaM, tanna bhavati, dhAtubhUtazoNitAMzapoSakasya rasabhAgasyAduSTatvAditi samAnaM pUrveNa ; atrApi hi pakSe na so raso dhAturUpazoNitatAmApadyate, kiM tarhi, kazcideva zoNitasamAnabhAgaH, zeSastu zoNitasthAnagatatvena kiJcicchoNitasamAnavarNAditvAcca zoNitamucyate, anena nyAyena -medovRddho satyAm asthivRddhirapi nirastA, yataH, medasA saha asthi popyate, api tarhi medAsthAnagatenaiva rasena medo'nukAriNA ; evamanayoH pakSayomahAjanAdRtatvena tulyanyAyatvena ca naikamapi nizcitaM brUmaH, buddhivibhavAnna pakSabalAbalam, tatra na kazcit kAryavirodha ityuprmyte| ___ nanvAhArarasAd rasAdayaH puSyantIti vadatA dhAturasAdAhArarasotpAdaH pRthaka svIkriyate, tatazca, tasya kiM sthAnaM, kiMvA pramANamiti nocyate ? na tasyAhArItkarSApakarSAvevaMvidhAvutkarSAparSasya nizcitapramANatvAbhAvAt, tatsthAnaM tu dhamanya eva poSakAhArarasasya tasya ca pRthak rasAdidhAtubhyaH pradezAntaragrahaNaM na kriyate, rasAdikAraNarUpatayA rasAdigrahaNenaiva grahaNAt / atra yadyayojaH saptadhAtusArarUpam, tena dhAtugrahaNenaiva labhyate, tathApi prANadhAraNakatrtRtvena pRthak paThati ; ye tu zukrajanyamoja icchAnta, teSAmaramo dhAturojaH syAditi pakSe cAtidezaM kRtvA vakSyati'rasAdInAM zukrAntAnAM yat paraM tejastat khalbojaH' iti / For Private and Personal Use Only Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1120 crk-sNhitaa| [vividhAzitapAtIyaH anuvartayante yathAvayaH zarIram / evaM rasamalau svapramANAvasthitAvAzrayasya samadhAtordhAtusAnyamanuvattayataH // 2 // malAbhyAmAhArajAbhyAM puSyanto yathAvayaH zarIraM svaM mAnaM prakRtimAnamanuvartayante / vayo'nurUpaM yathAvayastu zarIraM janmAvadhipratyagrasvabhAvadhAtusamudAyAtmakam / dhAtUnAM hi pratyagratA khalvagraSagraniti pratyagra vattate pratyagrabhAvastu svabhAvAt triMzadvarSaM yaavdvttte| tatra poDazavarSa yAvadasampUrNabhAvena pratyagrabhAvaH, SoDaze tu sampUrNa savvadhAtuzarIraM bhvti| uktazca sushrute| yathA hi puSpamukulastho gandho na zakyamihAstIti vakta na vAstIti / athavAsti satAM bhAvAnAm abhivyaktiriti kRtA kevalaM sokSamyAnnAbhivyajyate / sa eva gandho vita. patrakezare kumume kAlAntareNAbhivyaktiM gacchati, evaM bAlAnAmapi vayaHpariNAmAcchukramAdurbhAvo bhvti| romarAjyAdayo'thAtavAdayazca vizeSA nArINAM rajasi copacIyamAne zanaiH zanaiH stngrbhaashyyonybhiddhirbhvti| sa evAnaraso vRddhAnAM jarAparipakazarIrakhAnna prINano bhvti| ta ete zarIradhAraNAddhAtava ucyante iti / bAlAnAmiti vacanena poDazavarSapayyentaM khyaapitmiti| tatastu triMzadvapaM yAvat sampUrNasarvazatUnAM pratyagrabhAvastenAhArarasAt krameNa zarIraM vaddhate dhaatuddhyaa| triMzadvAdRddha dhAtUnAM sthaiyyasvabhAvaH paSTivaSaM yAvat / tena samabhAvaH zarIrasya na kSayo na vRddhizca syAt / SaSTivAdRrddha saptativapaM yAvat hAsArambhasvabhAvastena hrAsArambhamAtra zarIrasya bhavati / saptativarSAdUddha kSayaH krameNa bhavati vAddhakyaM tdocyte| iti yathAvayaH zarIraM bodhyamiti / evamanena prakAreNa rasazca malazceti ddho svapramANAvasthitau tadrasamalayorAzrayasya samadhAtoH zarIrasya dhAtusAmyamanuvattayata iti / rasato rasAuttarottarapoSaNamuktaM suzrute shonnitvnnniiye| tada yathA-tatra pAJcabhotikasya catuvidhasya parasasya dvividhavIyyasyASTavidhavIyyasya vAnekaguNasyopayuktasyAhArasya samyakapariNatasya yastejobhUtaH sAraH paramamUkSmaH sa rasa ityucyate / tasya ca hRdayaM sthAnaM, sa hRdayAccaturvizatiM upapAditapoSaNAnAM dhAtumalAnAM prakRtyanuvidhAnamupasaMharati-te. sarva ityAdi |-mlaakhyaa api svedamUtrAdayaH svamAnAvasthitA dehadhAraNAt dhAtavo bhavantItyukta-"dhAtavo malAkhyAH" iti ; yathAvayaH zarIramiti yasmin vayasi bAlyAdau yAdRzaM mAnaM dhAtUnAM, tAdRzaM puSyantaH ; tathA yasmin zarIre prakRtyA dIrgha hrasve kRze vA sthUle vA yAdRzaM mAnaM dhAtRnAM, tAdRzaM puSyanta For Private and Personal Use Only Page #1132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1121 dhamanIranupavizyoddhagA daza daza cAdhogAzcatasrastiyaMgagAH kRtsnaM zarIramaharahaH tarpayati baDhe yati dhArayati yApayati jIvayati cAdRSTahetukena kmmnnaa| tasya zarIramanudhAvato'numAnAda gatirupalakSayitavyA kSayadvivaikRtaiH; tasmin sarvazarIrAvayavadopadhAtumalAzayAnusAriNi rase jijJAsA ; kimayaM saumyaH taijaso veti ? atrocyata--sa khalu dravAnusArI snehanajIvanatarpaNadhAraNAdibhiH vizeSaH saumya ityvgmyte| sa khalvApyo raso yakRtaplIhAnI prApya raagmupaiti| bhvtshcaatr| raJjitAstejasA vApaH zarIrasthena dehinAm / avyApannAH prasannena rktmitybhidhiiyte| rasAdeva striyA raktaM rajaHsaMjJa prvrtte| tadvadi dvAdazAdRddha yAti paJcAzataH kSayam // AttevaM zoNitantu agneyamagnIpomIyakhAda garbhasya, pAJcabhautikazcApare jiivrktmaahuraacaayyoH| vitratA dravatA rAgaH syandanaM laghutA tthaa| bhUmyAdInAM guNA hete dRzyante cAtra shonnite| rasAdraktaM tato mAMsaM mAMsAnmedaH prjaayte| medaso'sthi tato majjA majjJaH zukrasya sambhavaH // tatraiSAM dhAtUnAmannapAnarasaH prINayitA / rasajaM puruSaM vidyAda rasaM rakSet prayatnataH / annAt pAnAca mtimaanaacaaraaccaapytndritH| tatra rasa gato dhAtuH, aharahargacchatItyato rsH| sa khalu trINi trINi kalAsahasrANi pazcadaza ca kalA vaikaikasmin dhAtAvavatiSThante evaM mAsena rasaH zukrIbhavati, strINAzcAttevamiti / bhavati caatr| aSTAdaza sahasrANi saMkhyA cAsmin smuccye| kalAnAM navatiH proktAH svtntrprtntryoH|| sazabdAcceijelasantAnavadaNunA vizeSeNAnudhAvatyevaM zarIraM kevlm| vAjIkaraNyasvoSadhayaH svabalaguNotkarSAda virecanavadupayuktAH zukraM zIghra virecayantIti / atra kalA triMzat kASThArUpA matAntare dshmuhuutrtruupaa| tena pazcAhorAtrAt paraM raktaM bhavatItyevamekaikadhAtuparivattenena triMzadinAt paraM zukrarUpeNa pravyajyate rasaH puMsaH striyA aartvruupenneti| hArItamate saptadinAdAgitivacanena kasyacit kadAcit paJcAhena Sar3ahena vA rasaparivartanaM bhavati na khata Uddhamiti khyaapitm| patriMzadinAt paramiti nArvAk zukraM bhavatIti // 2 // iti yojanA ; evamityAdI khagramANAvasthitau iti anatiriktAvanyUnau ca ; Azrayasyeti zarIrasya, yathA pakkaM sarvAzrayaM pazcAddhamanIbhiH prapadyate sarvazarIramityarthaH ; samadhAtoriti samarasAdeH samasvedamUtrAdezca // 2 // For Private and Personal Use Only Page #1133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1122 crk-sNhitaa| vividhAzitapItIyaH nimittatastu kSINAbhivRddhAnAM prasAdAkhyAnAM dhAtUnAM vRddhikSayAbhyAmAhAramUlAbhyAM rasaH sAmyamutpAdayatyArogyAya kiTTazca mlaanaamev| svamAnAtiriktAH punarutsargiNaH zItoSNaparyAyaguNazca upacaryamANA malAH zarIradhAtusAmyakarAH gaGgAdharaH-nanu samadhAtordhAtusAmyamanuvattayato rasamalau vipamadhAtuzca puruSo yadabhyavaharati tat kiM vyartha syAdityata ucyate-nimittatasvityAdi / nimittavizeSAt kSINAtiddhadhAtUnAM prasAdAkhyAnAM rasAdInAmAhArabhUlAbhyAM vRddhikSayAbhyAM sAmyamutpAdayati rasa aarogyaay| nimittato hi kSINAnAM dhAtUnAM vRddhikarAhAreNa raso dRddhiM kRkhA sAmyamutpAdayati aarogyaay| tathA nimittato vRddhAnAM dhAtUnAM kSayakarAhAreNa rasakSayaM kRtArogyAya sAmyamutpAdayatIti / kizcAhArasya nimittataH hi kSINaddhAnAM malAnAmeva RddhikSayAbhyAmAhAramUlAbhyAM sAmyamutpAdayatyArogyAyeti ckaarennaanuvttete| AhAro mUlaM yayostAbhyAM vRddhikSayAbhyAmiti ; kSINe ddhi kAraNAhAreNa vRddha kSayakAraNenAhAreNa kiTTa malayAtUnAM sAmyamutpAdayatyArogyAyeti / prasAdAkhyadhAtubhyo malAnAM vizeSamAha-svamAnetyAdi / svamAnAdatiriktA vRddhA maladhAtava utsargiNaH shriiraaniHsrnnshiilaaH| svedamUtrapurIpAdayarate ca zItoSNapAyaguNaiH zItaguNamaladdhAvuSNaguNadravyaH saMzodhanarUpacaryamANA uSNaguNamaladdhau zItaguNadravyairupacaryamANA utsRSTA vahini mRtAH zarIradhAtusAmyakarAH smuplbhynte| cakrapANiH-nimittata ityaadi| nimittata ityanena animitte'riyarUpe kSayavRddhI nirAkaroti ; vRddhikSayAbhyAmiti yathAsaMkhyaM vRddhakSINAhArakRtAbhyAm, etena AhAravizeSakRtavRddhikSayo rasaH sAmyaM karotItyarthaH ; dhAtusAmyasyArogyatve siddhe'pi yadArogyAyeti va te, tena prAkRtadhAtUnAM kSayeNa vAtivRddha yA vA sAmyaM nirAkaroti, asya sAmyasya rogakartRtvAdeva / kiJca malAnAmevameveti, yathA rasastathA kiTamapyArogyAya malAnAM sAmyaM pratipAditaM rasakrameNa karoti / vRddhamalAnAM cikitsaantrmaah-svmaanetyaadi| utsargo vahiniHsaraNaM saMzodhanarUpameSAM zAstroktamasti, utsarga vA vahantItyutsargiNaH ; vRddhAnAM malAnAM cikitsaantrmaahshiitossnnetyaadi| paryayo viparyayaH, tena zItoSNaviparItaguNairityarthaH, tena zItasamutthe male uSNaM tathoSaNasamutthe zItabhupacAro bhavati ; AdizabdazcAtra luptanirdiSTaH, tena snigdharakSAdInAmapi viparItaguNAnAM grahaNam. kiMvA, paryAya guNAtmaguNAH zInosnigdharakSAtayaH, taizca For Private and Personal Use Only Page #1134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1123 smuplbhynne| teSAM malaprasAdAkhyAnAM dhAtUnAM srotAMsyayanamukhAni, tAni yathAvibhAgena yathAsvadhAtUna puurynti| evamidaM zarIram azitalIr3hapItakhAditaprabhavam azitakhAditapItalIr3haprabhavAzca zarIre'smin vyAdhayo bhavanti / hitAhitopayogavizeSAstatra zubhAzubhakarA bhavantIti // 3 // * evaMvAdinaM bhagavantamAtra yamagniveza uvaac| dRzyante hi kena pathA te popakAH syuriti ? ata ucyate-tepAmityAdi / teSAM malAkhyAnAM prasAdAkhyAnAJca dhAtUnAmayanasya gamanasya mukhAni srotAMsi, tAni srotAMsi yathAsvaM yasya dhAtoryat srotastaddhi khalu yathAvibhAgena pUccapUrvadhAtunA paraparadhAtUna pUrayanti / evamityAdi / anena prakAreNAzitapItalIr3havAditAhAraprabhavamidaM zarIraM yathA, tathaivAzinAdiprabhavAzca vyAdhayo'smiJcharIre bhavanti / kathamityata aah--hitaahitetyaadi| tatra hitAhAropayogavizeSAH zubhakarA ArogyakarA bhavanti / ahitAhAropayogavizeSA azubha. karA vyAdhikarA bhavanti / iti // 3 // __ athAtra saMzayAnasyAgnivezasya prshnmupnystumaah-evNvaadinmityaadi| tatpraznaM darzayati-dRzyante hiityaadi| hi yasmAdbho bhagavan guro hitayathAyogyatayopacaryamANA iti jJeyam / etena vRddhamalAnAM trividho'pyupakramo nidAnavarjanazodhanazamanarUpa ukto bhavati, atra nidAnavarjana vRddhamale malavRddhihetvAhAraparityAgAdalpamalAhAropayogAda vA boddhavyam, saMzodhanajJa 'utsargiNaH" ityanenonam, zamanaJca 'zItoSNa" ityaadinnthe| nokam / ___ ayanAni ca tAni mukhAni cetyayanamukhAni, atrAyAntyanenAyanAni, svanAmasrotomukhaJcAyanaJca ; kiMvA ayanasyAgamanasya mukhAni mArgANi, tena ayanamukhAni gatimArgANItyarthaH ; tAni ca srotAMsi mlprsaadpuuritaani| dhAtUn yathAsvamiti yad yasya popyaM tacca tat pUrayati ; yathAvibhAgeneti-yasya dhAtoryo vibhAgaH pramANaM tenaiva pramANena pUrayati, tAhakapramANAnyeva puSyanti, nAdhikAnItyarthaH / etacca prakRtisthAnAM karma ; vikRtAnAntu nyUnAtiriktadhAtukaraNamastyeveti boddhavyam ; uktaJcAnyatra-"srotasA ca yathAsvena dhAtuH puSyati dhAtunA" iti / upsNhrti-evmityaadi| kathamazitAdeviruddhayoH zarIratadupaghAtakarogayorutpAda ityaahhitaahitetyaadi| hitarUpo'zitAdivizeSa: zubharUpavizeSakArakaH, ahitarUpassvazitAdivizeSo'zubharUpavizeSakaro bhavatIti / tena naiva rUpAt kAraNAt viruddha kAryodaya iti bhAvaH // 3 // For Private and Personal Use Only Page #1135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1124 crk-sNhitaa| vividhAzitapItIyaH bhagavan hitaptamAkhyAtamapyAhAramupayuJjAnA vyAdhimantazcaiva agadAstathaivAhitasamAkhyAtam / evaM dRSTa kathaM hitAhitopayogavizeSAtmakaM zubhAzubhavizeSamupalabhAmahe iti // 4 // . tamuvAca bhgvaanaatryH| na hitAhAropayoginAmaniveza tannimittA vyAdhayo hi jaaynte| na ca kevalaM hitAhAropayogAdeva sarvavyAdhibhayamatikAntaM bhavati / santi hAte'pyAhAropayogAt OM anyA rogaprakRtayaH; tad yathA-kAla viparyAyaH pariNAmaH prajJAparAdhaH zabdasparzarUparasagandhAzca asAtmyAH / ityetA rogaprakRtayo rasAna samyagupayuJjAnamapi puruSamazubhena samAkhyAtamapyAhAramupayuJjAnA narA vyAdhimantazcAgadAzca dRzyante, tathAcAhitasamAkhyAtaJcAhAramupayuJjAnA narA vyAdhimantazcaivAgadAzca dRshynte| evaM dRgTe sati kathaM hitAhitopayogavizeSakRtaM zubhAzubhavizeSa jAnImaH ? iti // 4 // evaM pRSTastu bhagavAnAtreyastamagnivezamuvAca netyAdi / he agniveza na khalu hitAhAropayoginAM tannimittavyAdhaya AhAranimittA vyAdhayo jAyante / tahi ca teSAM hitAhAropayoginAM ye vyAyayo dRzyante na ca te vyAdhaya AhAranimittAH, yato hitAhAropayogAdeva kevalaM sarvavyAdhibhayamatikrAntaM na bhvti| kasmAdityata Aha-santItyAdi / hi yasmAdAhAropayogAte'pyanyA rogANAM prakRtayaH kAraNAni santi, tannimittAste vyAdhayasteSAmiti / kAH punastA AhAropayogAdanyA rogaprakRtaya iti ? tadAha-tad yathetyAdi / kAlaviparyayaH pariNAmo nAma, prajJAparAdha evamasAtmyAzca zabdAdaya iti / ityetA rogaprakRtayaH khalu rasAn hinAhArAn samyagupayuJjAnamapi puruSaM cakrapANiH- dRzyante hi bhagavannityAdau tathaivAhitasamAkhyAtam upayuJjAnA byAdhimannazcAgadAzceti sambandhaH, vizeSAtmakamiti vizeSodbhavam // 4 // cakrapANiH-tannimittA iti hitAhAranimittAH ; na kevalamiti na param ; rogaprakRtaya iti * ahitAhAropayogAditi cakrasammataH pAThaH sAdhIyAn / For Private and Personal Use Only Page #1136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1125 vyaadhinoppaadynti| tasmAdvitAhAropayogino'pi dRzyante ca vyaadhimntH| ahitAhAropayoginAM punaH kAraNataH na sadyo doSavAn bhvtypcaarH| na hi sarvANyapathyAni tulyadoSANi, na ca sarve doSAstulyabalAH, sarvANi zarIrANi na vyAdhinamitve samarthAni bhavanti / tadeva hyapathyazca dezakAlasaMyogavIryapramANAtiyogAda bhUyastaramapathyaM sampadyate / sa eva vyaadhiruupennaashubhenoppaadynti| tasmAddhitAhAropayogino'pi puruSA vyAdhimanto dRshynte| athAhitasamAkhyAtamAhAramupayuJjAnA ye cAgadA dRzyante tatra bruumH| ahitAhAropayoginAM ghusAntu so'pacAro na sadyo dopavAn bhavati kAraNataH pratibandhakakAraNAntarataH na sadyo'zubhakaro bhavati yAvadopavAn na bhavati so'pacArastAvat te khagadA dRzyante yadA dopavAn syAt tadA vyAdhimanto bhavanti / kasmAnna sadyo doSavAn bhavati so'pacAraH ? ityata Aha-na hiityaadi| hi yasmAt saLaNyapathyAni na tulyadoSANi bhvnti| kAnicit sadyodoSavanti kAnicit kAlAntaradoSavanti bhavanti ttsvbhaavaat| ye ca tepAmapathyAnAM doSAste'pi sace doSA na tulyavalAH ; kecidalpabalAH kecinmadhyabalAH kecit prvlblaaH| evaM cet tatrApi puMsAM zarIrANi sarvANi na vyAdhikSamitve samarthAni bhvnti| kAniciccharIrANi vyAdhisahAni vyAdhimantApi cAvyAdhInIva bhAnti, vyAdhikSamile smrthkhaat| kAniciccharIrANi yatkizcida vyAdhimantApi prabalavyAdhimantIva bhAnti vyAdhikSamile saamrthyaabhaavaat| tthaacaah-tdevetyaadi| yadapacArAdagadAH puruSA dRzyante hi yasmAt tat apathyamalpavalaM na sadyodopavadbhavati dezakAlAyatiyogAda bhUyastaraM balavarogakAraNAni ; ahitaahaaropyoginaamityaadi| kAraNata iti nimittAntarAt pratibandhakAt, tacca kAraNam,-"tadeva hyapathya-mityAdivakSyamANagranthaviparItaM boddhavyam / sadya iti tatkAlam, anenApathyasya rogajananaM prati kAlAntaravikArakartRtvaM prAyo bhavatIti darzayati, anyathA sadya ityanarthakaM syAt kAlAntare'pi dopA kartRtvAt ; dopavAniti vyAdhijanakaH, apacAra iti ahitAhAropayogaH ; uktakAraNamAha-na hiityaadi| tulyadoSANIti tulyadoSakarANi ; vyAdhikSamitvaM vyAdhibalavirodhitvaM vyAdhyutpAdapratibandhakatvamiti yAvat ; tadevApathyatulyadoSAdi vivRNoti-tadevetyAdi / atra yadyapi prastutatvAdapathyapratibandhakAni kAraNAni vaktavyAni, For Private and Personal Use Only Page #1137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1126 crk-sNhitaa| vividhAzitapItIyaH doSaH saMsRSTayonirviruddhopakramo gambhIrAnugatazvirasthitaH prANAyatanasamuttho mammopaghAtI bhUyAna kaSTatamaH kSiprakAritamazca smpdyte| zarIrANi cAtisthUlAnyatikRzAnyaniviSTamAMsazoNitAdIni durbalAnyasAtsyAhAropacitAnyalpAhArANi alpasattvAni bhavanti vyAdhyasahAni, viparItAni punarvyAdhidapathyaM smpdyte| tabalavadapathyakRtaH sa eva doSaH khalu yathAdezakAlAdyatiyogAda bhUyastarakhApannApathyakRto bhvti| tathAvidhaH san kazcit saMsRSTayonidvandvasannipAtavyAdheonirbhavati, kazcit tathA viruddhopakramaheturbhavati, kazcid gambhIradhAkhanugaH syAt, kazcicirasthitaH syAt, kazcit prANAyatanasamutthavyAdhiheturbhavati, kazcinmaupaghAtI syAt / kazcid bhUyAna kaSTatamaH syAt / kazcit kSipakAritamazca sampadyate iti| nanu kIdRzAni zarIrANi vyAdhikSamiva samarthAsamarthAni bhavanti ? ityata Aha-zarIrANi ceti / atisthUlAdIni zarIrANi vyAdhyasahAni bhavanti / atisthalAdiviparItAni tu zarIrANi vyAdhisahAni bhavanti / tathApi sAmAnyanyAyatayA'pathyazaktibarddhakAnyucyante ;-rAtra dezAdInAM yogAditi anuguNadezAdiyogAta, yathA-vrIhiH pittakartRtvenApathyaH,-sa cAnUpadezayogAda bhUyastaramapathyo bhavati, dhanvadeze tu hInabalo bhavati, tathA zaratkAlasyAnuguNasya yogAt balavAn bhavati, hemante durbalaH ; saMyogAd yathA-dadhiphANitAdiyukto balavAn, madhvAdiyuktazca durbalaH ; vIryAd yathA-saMskAroSNIkRto balavAn, zItastu durbalaH ; sa eva ca pramANAtiyogAda balI, hInamAtrastvabala ityaadynustvym| doSatulyabalatAmAha-sa eva doSa ityaadi| saMsRSTA militA bahavo yonayaH kAraNAni yasya sa tathA ; kiMvA, saMsRSTayonirityanuguNadUpyo yathA-pittasya rakta dUSyam asAdhyakaratvaM kSiprakAritva bhavati ; viruddhopakramo yathA--pittaM mehArambhakam, vacanaM hi-tvaGmAMsAzrayamuttAnaM gambhIrantvantarAzcayam" iti ; gambhIrAnugata iti gambhIramajAdidhAtugata ityarthaH ; cirasthita iti dehe cirakAlAvasthAnena kRtamUlatvAt kaSTatamo'sAdhyaH ; prANAyatanasamuttha ityagrapAdhyAye vakSyamANazaGkhAdidazaprANAyatanAzrayI ; mopaghAtI iti prANAyatanavyatiriktakSiprakAritamo hRdayAdimamrmopaghAtakArI ; marmaghAtitvenaiva marmavizeSaprANAyatanasamutthatve labdhe punastadvacanaM prANAyatanamAzrayiNo vizeSeNa kaSTatvapratipAdanArtham ; kaSTatama iti bahuduHkhakartRtvenAsAdhyatvena ca ; kSiprakAritama ityAzuvikArakAritamaH ; cakArAt saMsRSTayonitvAdihetUnAmarUpatvena kaSTakaSTatarakSiprakArivyAdhikAritvaM darzayati ; vyAdhyakSAmazarIrANyAha-zarIrANi cetyaadi| anivizani zlathamAMsAdIni yeSAM zarIrANAM tAni tathA, For Private and Personal Use Only Page #1138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1127 shaani| ebhyazcaivApathyAhAradoSazarIravizeSebhyo vyAdhayo mRdayo dAruNAH kSiprasamutthAzcirakAriNo bhvnti| ata eva vAtapittazleSmANaH sthAnavizeSa prakupitA vyAdhivizeSAn abhinivrtyntygnivesh| tatra rasAdiSu sthAneSu prakupitAnAM doSANAM yasmin yasmin sthAne ye ye vyAdhayaH sambhavanti tAMstAna vyAdhIna yathAvat anuvyAkhyAsyAmaH // 5 // tahi kuto vyAdhayo mRdudAruNAdayo bhavanti ? ityata ucyate-ebhyazvavetyAdi / apathyAhArazca dezakAlasaMyogavIyyepramANAtiyogakRto'pathyAhArajo doSavizepazcAtisthalAdizarIravizepazcetyebhya eva hetubhyo mRdavo vyAdhayo bhavanti / tadvizeSebhyo dAruNAzca vyAdhayo bhvnti| tadvizeSe kSiprasamutthAzca cirakAriNazca vyAdhayo bhavantIti / ke punarepAM vizeSebhyo mRdudAruNAdIn vyAdhIna janayanti ? ityata ucyate--ata evaMtyAdi / ata evApathyAhArAdoSazarIravizeSebhya eva vAtAdayaH kupitAH sthAnavizeSe vyAdhivizeSAnabhinivezayanti / sthAnavizeSeNa yadmAdhivizepAna darzayitu prtijaaniite| tatretyAdi / rasAdiSu sthAneSu kupitA yasmina yasminna parasmin sthAne / / 5 // . kiMvA, bhanividhAni vipamANi / upacitAnIti saMvarddhitAni ; AmAnnapuSTaM hi zarIramanubhUtadopabhAvitameva bhavatIti bhAvaH ; viparItAnItyanatisthUlatvAdiyuktAni, vyAdhisahAnIti vyAdhyutpAdakapratibandhakAni; etacca zarIramadhikRtya vaiparItyaM vyAdhisahatve udAharaNArtham upanyastam, tena yathoktA pathyabalavaiparItyaM dopabalaparItyaJca na sadyo vyAdhikAraka bhavatItyedapyukta bodravyam ; punadevApathyAhAradopazarIrANAmevAbalavattvabalavattvena lakSaNavizeSa yathAyogyatayA mRdvAdivyAdhikAraNatvena upsNhrnnaah-ebhyshcaivetyaadi| vizeSA yathoktA uktaviparItAzca, tatra, uktaviparItAnAM vizeSAn mRdavastathA cirakAriNazca bhavanti, yathoktApathyAdivizeSAda dAruNAH kSiprakAriNazca bhavantIti mntvym| anena prasaGgena vAtAdInAM rasAdi. sthAnavizeSeSu kuphtiAnAM ye vyAdhayo bhavanti, tAn darzayitumAha-ata evetyAdi / tatra rasetyAdau kupitAnAM dopAgAmityaniyamena rase kupito vAyuH pittaM vA zleSmA vA, vAtAdayo'zraddhAdIni kunti, satyapi doSabhede AzrayasyAbhedAt AzrayaprabhAveNaivA'zraddhAdayo bhavAnta, paraM doSabhede azraddhAdAveva vAtAdiliGga viziSTaM bhavati ; kiMvA yathAyogya For Private and Personal Use Only Page #1139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1128 vrk-sNhitaa| vividhAzitapItIyaH azraddhA caacishcaasy-vrsymrsjnytaa| aGgamardo jvarastandrA hRllAso gauravaM tmH|| pANDutvaM srotasAM rodhaH klaivyaM sAdaH kRshaanggtaa| nAzo'gnerayathAkAlaM balayaH palitAni ca // rasapradoSajA rogAH-- ---vakSyante rktdossjaaH| kuSThavIsarparir3akA raktapittamamRgadaraH // gudamedAsthapAkAzca plIhA gulmo'tha vidrdhii| nIlikA kAmalA vyaGgAH pinavastilakAlakAH // dadruzcarmadalaM zvitraM pAmA koThAstramaNDalam / raktapradoSAjAyante-- --zaNu maaNsprkopjaan| adhimAMsAva'daM kIlaM galazAlakazuNDikA // pUtimAMsAlajIg2aNDa-gaNDamAlopajilikAH / vidyaanmaaNsaashryaat--------------------------|| gaGgAdharaH-tada yathA--- ashrddhetyaadi| azraddhAdayo rasapradoSajA rogA bhavanti / 1 / vakSyante raktadoSajA iti / kuSThAdayo raktapadoSajA jAyante / 2 / atha mAMsaprakopajAn shRnnu| adhimAMsAdIna mAMsAzrayAn rasAyiNA vAtAdinA'zraddhAdikaraNaM boddhavyam, yataH---na gauravaM vAtaduSTarase bhavitumarhati, etacca nAtisundaram , tena pUrvapakSo jyAyAn // 5 // cakrapANiH --azradvAyAM mukhapraviSTasyAhArasyAbhyavaharaNaM bhavatyeva parantvanicchA, arucI tu mukhapraviSTaM nAbhyavaharatIti bhedH| AsyavarasyamucitAdAhArasya rasAdanyathAtvam, arasajJatA rasApratipattiH, sAdo'vasAdaH / raktapradopajeSu kuSThagrahaNAdeva carmakIladaha dilAbhe siddhe punastadvacana vizeSaprAdurbhAvapradarzanArtham, nilakAlakAstilAkRtayaH, asramaNDala lohiAmaNDalam / For Private and Personal Use Only Page #1140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1126 ....-medaHsaMzrayAMstu prvkssyte| ninditAni pramehANAM pUrvarUpANi yAni ca // adhyasthidantadantAsthi-bhedazUlaM vivrnntaa| kezalomanakhazmazru-doSAzcAsthiprakopajAH // mUnimo'sattamaso darzanaM parvaNAJca ruka / aruSAM sthUlamUlAnAM parvajAnAJca darzanam // majapradoSAt ---------------------------- // ~-~-zukrasya doSAt klaibyamaharSaNam / rogiNaM klIvamalpAyurvirUpaM vA prajAyate // na cAsya jAyate garbhaH patati prasravatyapi / zukra hi duSTaM sApatyaM sadAraM vAdhate naram // 6 // rogAn vidyAt / 3 / medaHsaMzrayAMstu rogAn yAni ninditAni atisthUlaliGgAni yAni ca pramehANAM pUvarUpANi tAn vidyAt / 4 / asthiprakopajA adhyasthyAdayaH; adhyasthi adhikAsthi ; adhidantazca / dantabhedo dantazUlam asthibhedo'sthizUlaM kezAdInAM doSazceti / 5 / majjapradoSAt tu mUrchA ca bhramazcAsattamodarzanazca paveNAM ruk ca pavvejAnAM sthUlamalAnAmaruSAM vraNAnAM darzanazca bhvti| 6 / zukrasya doSAt klavyazca ahaNazca vyavAyArtha zephaso'nudgamaH syAt / yadi vA vyavAyazaktivettete tadA sa zukradoSAdrogiNaM klIvamalpAyuvirUpaM vApatyaM prjaayte| na cAsya zukrAda garbho jAyate, jAto vA garbhaH patati prsrvtypi| kuta evaM syAdata ucyte| zukra hiityaadi| hi yasmAt duSTaM zukraM sApatyaM sadAraM pumAMsaM bAyate // 6 // kIlazabdenA'trArza ucyte| ninditAni pramehapUrvarUpANIti kezajaTilatvAdIni tepAmeva ninditatvAt, na svAsthavaraspamadhuratvAdAni, kiMvA ninditAnAti atisthUlagatAnyAyurhAsAdIni aSToninditIyoktAni, tepAca ninditatvaM ninditAtisthUlatvena ; evaM pUrvasmin vyAkhyAne "yAni ca iti 'ca'kArI niyame, uttaravyAkhyAne caH smuccye| adhyasthidantazabdena madhyasthyadhidantayomra haNam, zUlamadhyasthizUlameva boddhavyam / mUchetyAdi majadoSAja jJeyam / bharUSIti vrnnaani| ktavyamiti dhvajAnucchAyaH ; aharpaNaJca satyapi dhvajotthAne maithanAzaktiH, For Private and Personal Use Only Page #1141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1130 crk-sNhitaa| vividhAzitapItIyaH indriyANi samAzritya prakupyanti yadA malAH / upatApopaghAtAbhyAM yojayantIndriyANi tu|| snAyuzirAkaNDarAbhyo duSTAH kliznanti mAnavam / stambhasaGkocakhalvImiyanthisphuraNasuptibhiH // malAnAzritya kupitA bhedazoSapradUSaNam / doSA malAnAM kuvanti saGgotsargAvatIva ca // 7 // vividhAdarzitAt pItAdahitAllor3havAditAt / bhavantyete manuSyANAM vikArA ya udaahRtaaH|| teSAmivchannanutpatti seveta matimAna sdaa| hitAnyevAzitAdIni na syustajAstathAmayAH // // gaGgAdharaH--athandriyadoSAnAha -indriyaanniityaadi| prakupyantItyapathyAhAraprakaraNAdapathAhArAt na saatmyendriyaarthyogaat| snAyuziretyAdi / apathyAhAreNa duSitebhyaH slAvAdibhyo hetubhyo duSTA malAH stambhanAdibhiH mAnavaM kliznanti kla shynti| apathAhArAd duSTAn malAn mUtrapurISAdIna Azritya kupitA doSA vAtAdayo malAnAM mUtrapurISAdInAM bhedAdikaM kurvanti / atIva saGgotsagoM ca kuvvanti // 7 // __gnggaadhrH---vividhaadityaadi| ya ete vikArA udAhRtAste vividhAdahitAzitAdikAt manuSyANAM bhvnti| teSAmanuttattimicchan pumAna zukra hi duSTaM sApatyaM sadAraM bAdhate naramityatrApatyabAdhA rogiktIvAdyapatyajanakatvena, dArabAdhA tu srAvigarbhAdijanakatvena // 6 // cakrapANiH-upaghAtatyAdI upaghAto vinAzaH, upatApastu kiJcit vaikalyam, kaNDarAbhya iti saptamyarthe paJcamI / khallI karapadAvamoTanam . grAnyaH snaanaadigrnthirev| malAnityAdI bhedazopapradapamiti yathAsambhavaM saMyam, atra bhedaH purIpamya, zopatu vizeSaNaM sardhamaleSu sambhavati, pradUSaNantu praduSTa varNAdiyukta vena prAkRnavadurapaghAtaH, saGgonsargAvatIva ceti atIvA. pravRttipravRttI // 7 // cakrapANiH-sampratyahitAhAra janitAn doSAn dazayan yathA karttavyamupadizati-vividhAdityAdi |-bhissgjitmuktmiti shessH| paJcakarmANItyabhidhAyApi vastaya itivacana titopa For Private and Personal Use Only Page #1142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 28za adhyAyaH suutrsthaanm| 1131 rasajAnAM vikArANAM sarva laGghanamauSadham / vidhizoNitike'dhyAye raktajAnAM bhiSagajitam // mAMsajAnAntu saMzuddhiH zastranArAgnikarma ca / aSTauninditasaMkhyAte medojAnAM cikitsitam // asthyAzrayANAM vyAdhInAM paJca kArmANi bheSajam / vastayaH kSIrasISi tiktakopahitAni ca // majazukrasamutthAnAmauSadhaM svAdutiktakam / annaM vyavAyavyAyAmau zuddhiH kAle ca mAtrayA // za.tiiindrayajAnAntu trimIye prvkssyte| snAyvAdijAnAM prazamo vakSyate vAtarogike // navegAndhAraNe'dhyAye cikitsAsaMgrahaH kRtaH / malajAnAM vikAgaNAM siddhicoktA kvacit kvacit // 6 // hitAnyevAzinAdIni sadA matimAn seveta, tathA tena prakAreNa tajjA AmayA na syuriti // 8 // gaGgAdharaH--eSAM rasAdijAnAM vyAdhInAM cikitsaamaah-rsjaanaamityaadi| sarva laGghanaM davidhamuktaM yat tdaussdhm| raktajAnAM vyAdhInAM bhiSagjitaM vidhizoNitikAdhyAye proktam / mAMsajAnAM vyAdhInAM bhiSagjitaM saMzuddhiH vamanAdiH zastrAdikamme c| medojAnAM vyAdhInAM cikitsitamaSTonindi. tIye sthaulyacikitsitamuktam / asthAzrayANAM vyAdhInAM bheSajaM paJcakarmANi vastayaH tiktadravyopahitAni kSIrANi ca sI pi ceti| majjazukrasamutthAnAM vyAdhInAmopadhaM svAdu ca tiktazcAnnaM vyavAyavyAyAmau zuddhivemanAdizca mAtrayA kAle c| indriyajAnAM vyAdhInAM zAntiH trimI ye pravakSyate / snAyvAdijAnAM vyAdhInAM prazamo vAtarogAdhyAye vkssyte| malajAnAM vikA. hitavastevizeSeNa hitatvopadarzanArtham / zuddhiriti vamanAdinA siddhiH proktaa| kvaciditi bhatIsAragrahaNyAdau // 19 // . For Private and Personal Use Only Page #1143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vividhAzitapItIyaH 1132 crk-sNhitaa| vividhAzitapItIyaH vyAyAmAduSmaNastaidaNyAddhitasyAnavacAraNAt / koSThAcchAkhAM malA yAnti dru tatvAnmArutasya c|| tatrasthAzca vilambante kadAcinna smiiritaaH| nAdezakAle kupyanti bhUyo hetupratIkSiNaH // vRddhA visyandanAt pAkAt srotomukharizodhanAt / zAkhAM muktA malAH koSThaM yAnti vAyozca nigrhaat||10|| rANAM cikitsAsaMgraho navegAndhAraNIye kRtH| anyatra kacit kacicca siddhiruktaa||9|| gaGgAdharaH-sthAnAt sthAnAntaragatikAraNAnyAha- vyAyAmAdityAdi / malA vAtAdayaH punaH koSThasthA vyAyAmAdito mArutasya drutatvAcca koSThAt zAkhAM raktAdidhAtUna yaanti| tatrasthAH zAkhAsthAH punaH samIritAzceta tadA na kadAcida vilambante punaH sthAnAntaraM yaanti| netyAdi / adeze akAle vA na malAH kupyanti bhUyo hetupratIkSiNo hetuzcAnyaM labdhvA deze kAle ca bhUyaH kupyanti / zAkhAsthAstu malAH puna yA viSyandanAdvA pAkAdvA srotomukhavizodhanAdanAvaraNAt zAkhAM muktvA koSThaM yAnti vAyozca nigrahAt pratikArAt / svasthAnagamanaM svabhAvAt // 10 // cakrapANiH-samprati rasAdInAM zAkhArUpatvAt koSThAzrayiNo doSA yathA zAkhAM yAnti, tdaah-vyaayaametyaadi| vyAyAmakSobhAt koSThaM parityajya zAkhA malA yAnti, uSmaNo vastIkSNatvAt vilAyitA doSAH zAkhAM yaantiiti| hitasyAnavacAraNayAtisevayAtimAtravRddho doSo jalApUravad vRddhaH svasthAnamAplAvya sthAnAntaraM yAtIti yuktam / drutatvAnmArutasyeti calatvAd vAyorvAyunAkSipto yAtItyarthaH, vAravantareNa ca vAyorAkSepaNamupapannameveti, anyathA, "malA' iti bahuvacanamasAdhu ; atha zAkhAM gatAH kiM kurvantItyAha-tatrasthAzcetyAdi / vilambante kadAciditi kadAcid vyAdhikaraNe vilambaM kurvanti ; kuto vilambanta ityAha-na samIritAH, ye doSA alpatvenAbalavantaH, te hetvantareNa samIritAH santa: kupyanti ; tathA ca tatra nAdeza ityananuguNadeze tathA nAkAla ityananuguNakAle kupyantIti yojanA ; tatraiva hetumAhabhUya ityaadi| yasmAda bhUyo hetupratIkSiNaste'lpabalA doSAstasmAdIraNAdyapekSante, etena ca bhUyohetupratIkSiNo bhavanti, balavattvAnna te IraNAdyapekSante, ata evoktam 'kadAcid' iti| samprati zAkhAbhyaH koSThAgamanahetu dossaannaamaah-vRddhvtyaadi| viSyandanAditi vilayanAt, vilInazca dravatvAdeva koSTaM nimnaM yAti ; pAkAditi pakko doSo'vRddharavenaiva For Private and Personal Use Only Page #1144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 20za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1133 ajAtAnAmanutpattau jAtAnAM vinivRttaye / rogANAM yo vidhidRSTaH sukhArthI taM samAcaret // sukhArthAH sarvabhUtAnAM matAH sarvAH prvRttyH| jJAnAjJAnavizeSAt tu maargaamaargprvRttyH|| hitamevAnurudhyante praparIkSya parIkSakAH / rajomohAvRtAtmAnaH priyameva tu laukikAH // zratiddhiH smRtirdAkSyaM dhRtihitaniSevaNam / vAgvizuddhiH zamo dhairyamAzrayanti parIkSakam // gaGgAdharaH--itthazca sukhArthI ArogyArthI pumAn taM vidhi samAcaret ;yo vidhirajAtAnAM vyAdhInAmanutpattau dRSTo yazca vidhirjAtAnAM rogANAM vinivRttaye dRssttH| kasmAdityata Aha-sukhArthA ityaadi| sarvabhUtAnAM savAH pravRttayaH sukhArthI eva matA na tu duHkhaarthaaH| nanu dRzyante bahAH pravRttayo duHkhahetava iti, kathaM mukhArthAH sarvAH pravRttayo matAH ? ityata ucyte-jnyaanetyaadi| mArgAmArgapravRttayastu sukhAsukhahetupravRttayastu jJAnAjJAna vizeSAdbhavantIti ; jJAna vizeSAt prakRtamArgeNa pravRttayo bhavanti tAH sukhArthAH, ajJAna vizeSAt tu amAgeNa avidhipathena pravRttayo bhavanti tA duHkhArthA iti| yAH pravRttayo duHkhArthA dRzyante tA ajJAnAdeva na tu jJAnAditi parIkSakAH puruSAH hitameva praparIkSyAnurudhyante kaamynte| devAdiko'nudAttetamityanupUrvakaH rudha kaame| nanu kasyAjJAnaM jJAnaM vA kasya bhavati ? ityata Aha-raja ityaadi| mohstmH| rajomohAmRtAtmAno laukikAH puruSAH priyamevAnurudhyante na tu hitA hitaM priikssnte| hitameva kutaH parIkSakA icchantItyata Aha-zrutiH koSTha yAti ; srotomukhavizodhanAditi avarodhakApagamAt ; vAyornigrahAditi kSepturvAyornigrahAt prAkRtaM sthAnaM koSThaM yAti // 10 // cakrapANiH-idAnIM saGga peNAkhilavyAdhipratIkAraM suutryti-ajaataanaamityaadi| yo vidhiISTa iti kRtsne tntre| nanu yadi sukhArthA sarvaprANinAM pravRttistat kathaM ko'pi amArge pravartata ityaah-jnyaanetyaadi| ajJAnAdeva sukhasAdhanamidamiti kRtvAparIkSakA pravartante, na tu * dAyamiti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #1145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| vividhAzitapItIyaH laukikaM nAzrayantyete guNA moharajaHzritam * / tanmUlA bahavazcaiva rogAH zArIramAnasAH // 11 // prajJAparAdhAddhAhitAnAn paJca niSevate / saMdhArayati vegAMzca sevate sAhasAni ca // tadAtvasukhasaMjJaSu bhAveSvajJo'nurajyate / rajyate na tu vijJAtA vijJAne hyamalIkRte // na rAgAnApya vijJAnAdAhAAnupayojayet / parIkSya hitamaznIya.da deho hyAhArasambhavaH // ityaadi| zrutyAdayo hi parIkSakam Azrayanti parIkSako hi jJAnavAn bhavati na vshH| tasmAdate zrutyAdayo guNA moharajaHzritaM laukika zAnaM nAzrayanti / tanmUlAhitAhitaparIkSAmantareNa priyadravyasevanamUlA bahanazca rogAH zArIramAnasAstaM moharajaHzritaM lokikaM janamAzrayantIti / 11 / / gaGgAdharaH-kamindriyagatA vyAdhayazca myuriti ? ata Aha-prajJa tyaadi| hi yasmAt azaH pumAna prajJAparAdhAdevAhitAna pazcArthAna nipekte, vegAMzca sandhA rayati, sAhasAni ca sevate tadAba sukhasaMjJeSu tAtkAlikamAtrasukhakareSu bhAveSu anurajyate zAnAbhAvAt na tu vijJAtA tevanurajyate / karamAt ?-vijJAne hotyAdi / hi yasmAt vijJAne'malIkRte sa hyAhArAn priyAn rAgAn nopa. yojyennaapyjnyaanaadupyojyet| kathamupayojayediti ? ata ucyte-priikssyetyaadi| vizAtA vizAnena hitAhitaM parIkSya hitamaznIyAnAhitam / duHkhaka tAsandhAnAditi bhAvaH / hitamevetyAyativizuddhameva tadAtve duHkhakaram, priyameva tadAtve sukhakaramAyativiruddham ; laukikA apriiksskaaH| parIkSakaM sauti-shrutmityaadi| parIkSaka mAzrayanta iti parIkSake bhavanti ; kiMvA buddhayAdidevatA parIkSakamAzrayante, yaduktam,- "vizuddhaM jJAnadevatAH" iti // 11 // cakrapANiH-rajastama mUlA rogA bhavanti, tdaah-prjnyaapraadhaadityaadi| ahitArthasevAdi ca rogaM karotIti bhaavH| tadAtve sukheviti vaktavye yat "sukhasaMjJeSu" iti karoti, tat tadAtvasukhasyApathyaHkhAnubandhasukhakartRtathA paramArthatastadAtve'pyasukhatvaM darzayati, yathA "sukha * mohatamAzratamiti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #1146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .28za adhyAyaH suutrsthaanm| 1135 AhArasya vidhAvaSTau vizeSA hetusNjnykaaH| zubhAzubhasamutpattau tAn parIkSya prayojayet // 12 // parihAANya pathyAni sadA pariharan naraH / bhavatyanRNatAM prAntaH sAdhUnAmiha paNDitaH // yat tu rogasamutthAnamazakyamiha kenacit / parihartana tat prAnya zociyaM manAmibhiH // 13 // kuno'shniiyaat| deho hyaahaarsmbhvH| yat AhArasambhavo deho vttete| 'kathaM tahi parIkSyata iti ? ata ucyte--aahaarsyetyaadi| aSTau vizeSAH prkRtikrnnsNyogkaaldeshraashyupyogsNsthopyoktaarH| tAnaSTAvAhAravidhI parIkSya pathyaM pryojyet| parihAryANi cApathyAni sadA pariharana naro'rogI bhvti| yathA paNDitaH sAdhUnAmuttamarNAnAmanRNatAM prApto yAdRzA bhavati / nanu rogotpattihetu samvantu na parihatt zakyate, tat kathamarogI syAditi ? ata ucyate-yattvityAdi / yat tu rogANAM kAraNaM kenApi janana parihatuna zakyaM, tat prApya manISibhiH paNDitaine zocitavyamiti // 12 // 13 // saMjJakamArogyam" ityatroktam ; vijJAteti proksskH| na rAgAdityAdau ahitAvena jAnannapi rAgAdeva kazciduSTaH pravartate, ajJAnAccAhitAjJAnAdeva kazciddhitAdhyavasAyena pravartate, etadadvayamapi nipidhyte| kathamAhAraH para kSya ityaah-aahaarsyetyaadi| AhArasya vidhau vidhAne'STI vizeSA, prakRtikaraNasaMyogAdayo rasavimAne vaktavyA hetusaMjJakA', va hetusaMjJakA ityAha-zubhe. tyaadi| zubhAzubhasamutpattI te ca prakRtyAdayaH zubhAzubhakarA iti jJa yam // 2 // __ cakrapANiH-nanu pathyasevAyo kigramANAyAmapi balavatprAktanAdharmavazAdapi vyAdhayo bhavanti, tat kimanena pathyasevanenetyAha - prihaaryaanniityaadi| anRNatAmiva prApto'nRNatAM prAptaH, etena parihAryaparihAreNa puruSakAre'naparAdhaH puruSo bhavatIti darzayati , yastu daivAgatastasya myAdhistatra sAdhayo naivaM pathyasevinaM garhayanti, etadevAha ----yakti tyaadi| azakyaM parihattuM miti balavatkarmajanyatvAdityarthaH, na zAMcitavyamiti puruSakArasya daivajanyatve avazyambhAvivyAdhI akiJcitkaratyAdityarthaH // 13 // For Private and Personal Use Only Page #1147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vividhAzitapItIyaH 1135 crksNhitaa| tatra shlokaaH| AhAraprabhavaM vastu rogAzcAhArasambhavAH / hitAhitavizeSAcca vizeSaH sukhaduHkhayoH // sahatve cAsahatve ca duHkhAnAM dehasattvayoH / vizeSo rogasaGghAzca dhAtujA ye pRthaka pRthak // teSAJcaiva prazamanaM koSThAcchAkhA upetya c| doSA yathA prakupyanti zAkhAbhyaH koSThametya ca // prajJAjJayorvizeSazca svasthAturahitaJca yat / vividhAzitapItIye tat savvaM samprakAzitam // 14 // ityagnivezakRte tantraM carakapratisaMskRte zlokasthAne'nnapAnacatuSke vividhAzitapItIyo nAmASTAviMzo'dhyAyaH // 28 // gaGgAdharaH-adhyAyAthamAha-tatra zlokA iti| AhAraprabhavamityAdi sphuTArtham // 14 // adhyAyaM samApayati-agnItyAdi / pUrvavat / ityannapAnacatuSkaH, sapta catuSkAJca / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau sUtrasthAnIyA. STAviMzAnnapAnavidhyadhyAyajalpAkhyA aSTAviMzI zAkhA // 28 // cakrapANiH-saMgrahe varivati zarIram / sahatve cAsahatve cetyAdinA zarIrANi cAti sthUlAnIsyAdi viparItAni punarvyAdhisahAni' ityantaM granthaM jJApayati // 14 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM vividhAzItapItIyo nAma aSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // For Private and Personal Use Only Page #1148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ekontrisho'dhyaayH| athAto dazaprANAyatanIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtra yaH // 1 // dazaivAyatanAnyAhuH prANA yeSu pratiSThitAH / zaGkhau marmatrayaM kaNTho raktaM zukraujasI gudam // tAnIndriyANi vijJAnaM cetanAhetumAmayAn / jAnIte yaH sa vai vidvAn prANAbhisara ucyate // gaGgAdharaH-nanu bho annamuktaM, tatra coktaM-prANAH prANabhRtAmannamiti, prANAstu kutra pratiSThitA bhavantItyato yatra prANAH pratiSThitAstadupadeSTu dazaprANAyatanIyamArabhate-athAta ityaadi| sarva pUvevad vyAkhyeyam / adhyAyasyAdau dazaivAyatanAnyAhuH prANA yeSu pratiSThitA iti tadartha dazaprANAyatanamadhikRtya kRto'dhyAya iti dazaprANAyatanIyaH // 1 // gnggaadhrH-dshaivetyaadi| Ayurveda vidaH khalu, prANA yeSu pratiSThitAH, tAni prANAnAM pratiSThAdhikaraNAni tvAyatanAni dazaivAhuH nAtiriktAni / ihAyatanaM pratiSThAsthAnaM na tu sthitisthAnam ; prANA yeSu pratiSThitA ityukteH| sthitisthAnaM hi, hRdi prANo gude'pAnaH samAno naabhideshgH| udAnaH kaNThadezastho vyAnaH srvshriirgH|| ityevamAduktam / pratiSThAsthAnantu tadavocyate,-yadupaghAtena prANopaghAtaH syaaditi| bahuvacanAt paJca prANA iti khyaapitaaH| tAni dazAyatanAni dvau zaGkhau, mammaMtrayaM-ziro hRdayaM vastizca, kaNThapradezazca raktaM zukramojazca gudaJceti dsh|| nanu kimarthametadupadizyata ityata Aha-tAnItyAdi / tAni zaGkhAdIni cakrapANiH-sampratyadhyAyadvaye'vaziSTe vaktavye pUrvAdhyAye "prANAyatanasamutthaH' iti prANAyatanazabdakIrtanAt dazaprANAyatanIya ucyate, kiMvA, ayaM dazaprANAyatanIyaH sUtrasthAnasaMgrahaH, zeSAdhyAyastu sarvatantrasaMgraha iti pazcAducyate / iyamarthaparA saMjJA, na shbdaanukaarinnii| AyatanAnIvAyatanAni , tapaghAte prANopaghAtAt tannAzAt prANanAzAdityarthaH, na punaH prANasya jIvitAkhyasya zarIrondrayasattvAtmasaMyogarUpasya zaGkhAdaya eva paramAzayAstasya kRtsnazarIrAdyAzrayatvAt / marmatrayamiti hRdyvstishiraaNsi| tAnIti zaGkhAdIni ; vijJAnaM buddhiH ; For Private and Personal Use Only Page #1149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1138 crk-sNhitaa| / dazaprANAyatanIyaH dvividhAH khalu bhiSajo bhavantyagniveza! prANAnAmeke'bhisarA hantAro rogANAm, rogANAmeke'bhisarA hantAraH prANAnAmiti // 2 // evaMvAdinaM bhagavantamAtraM yamagniveza uvAca-bhagavaMste kathamasmAbhirveditavyA iti||3|| prANAyatanAni dsh| indriyANi indraliGgAnyAtmano jIvanaliGgAni yada vakSyatyariSTaM kiMvA shrotraadiini| vijJAnamAyurvedAdizAstraM yena tattvArthoM vizeSeNa jnyaayte| cetanA nAma mUlaM brahma yadeva prAk sagAdekamevAsIt, savveSAM caitnyhetuH| hetu trividhaM rogasyArogyasyaikamiti catuvidham / kAlavuddhIndriyArthAnAM yogam / AmayAn zArIramAnasAna yo jAnIte sa eva vidvAna prANAbhisara ityAkhyo bhissgucyte| nanu ya etAn na vijAnIte sa kiM na bhipagiti ? ata Aha-dvividhA ityaadi| tisraSaNIye trividhA bhipaja iti / bhiSakchAcarAH santi santyeke siddhsaadhitaaH| santi vaidyaguNayuktAstrividhA bhiSajo bhuvIti yat triviyaM vaidyamuvAca, tatra vaidyaguNayukto bhiSak prANAyatanAdikSAnavAn bhiSak prANAbhisara ucyate, netarau / kasmAditi ata ucyte-praannaanaamityaadi| eke vaidyAH prANAnAmabhisarA rogavatAM prANAnAmAnetAro rogANAM hantAraste prANAbhisarA ucynte| apare caike bhipajo rogavatAM rogANAmabhisarA AnetAraH prANAnAM hantAra iti| te dvividhAH siddhasAdhitAH kecit kecidbhipakacha mAcarA iti / trividhA bhiSajo bhavantyagniveza // 2 // gaGgAdharaH-evaMvAdinamAtreyamagniveza uvAca bhagavannityAdi / / 3 / / cetanAheturAtmA cetanAsamavAyikAraNatvAta, kiMvA vetanAzabdenAmA, hetuzabdena tu vyAdhAnAM janakaheturnidAnarUpastathA zamakaheturbhapajarUpa ucyate : Amaya zabdena ca liGgamucyate ; tena, AdhyAtmikAni indriyAdIni vAhyAni ca hetuliGgopadhAni yo jAnIta ityukta bhavati / etAvacca etacchAstraM, yadAdhyAtmikAnIndriyANi tathA hetuliGgoSadhAni ca prANAbhisarA mahAcatuSpAde uktAH sarvacikitsAyA vaidyAdhInatvena yAdRzo vaidya upAdeyo yAdRzazcAnupAdeyastaddarzanaJca kauzalAt sUtrasthAnArthasaMgraha iti darzayati / dvividhA ityAdi / rogANAmabhisarA iti rogANAmAnetAraH // 1-3 For Private and Personal Use Only Page #1150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1138 bhagavAnuvAca--ya ime kulInAH paryavadAtazrutAH paridRSTakarmANo dakSAH zucayo jitahastA jitAtmAnaH sarvopakaraNavantaH sandriyopapannAH prakRtijJAH pratipratijJAste jJayAH prANAnAmabhisarA hantAro rogaannaam| tathAvidhA hi kevale zArIrajJAne zarIrAbhinivRttijJAne prakRtivikArajJAne ca niHsaMzayAH, sukhasAdhyakRcchrasAdhyayApyapratyAzyAnAJca rogANAM samutthAnapUrvarUpaliGgavedanopazayavizeSajJAne vyapagatasandehAH, trividhasyAyuvedasUtrasya gaGgAdharaH--taM bhagavAnAtreya uvAca -ya ima ityAdi / kulInAH satkulajAH svkulaacaardhrmrtaaH| payyavadAtA adhItazAstre'thesaMzayAbhAvena nirmalAH zrutA arthA yeSAM te| paridRSTakamrmANaH pari savvatobhAvena dRSTAni cikitsitakarmANi yaste / dakSAH kammasu kuzalAH / zucayaH / jitahastAH yasya yasya kriyAM kurvanti tasya tasyaiva rogajayo bhavati te jitahastAH / jitAtmAnaH jitkaamaadimaansdhrmaannH| saupakaraNavantaH shstryntrvstinetraadurpkrnnvntH| svveNndriyoppnnaaH| prakRtijJA AturAdInAm / pratipattijJA yA kriyA yena prakAreNa kriyamANA teSAmAturAdiSu pratipattirbhavati tjjnyaaH| IdRzA ye bhiSajaste prANAbhisarAH prANAnAmabhisarA hantAro rogANAmiti / . kasmAditi ata Aha-tathAvidhA hItyAdi / hi yasmAt tathAvidhA bhiSajaH kevale kRtsne zArIrakSAne zarIrAbhinittijJAne ca prakRtijJAne vikArajJAne ca niHsaMzayAH, sukhasAdhyAdInAM rogANAM nidAnAdivizeSajJAne vypgtsndehaaH| trividhasyeti --ya ima ityAdinAyurvedasya savvatantrANAmekaikatantravidyAvantaH sarve bhiSajaH prANAbhisarA bhavantIti khyApayikhA svatantraviduSAM prANAbhisaratvaM vaktametadAdibhirvAkyaiH svtntraabhidheyaanyaah| trividhasya cakrapANiH-pratipattijJA iti tadAtve karttavyajJAH, zarIrAbhinivRttijJAna-yathA zarIraM zukrazoNitasaMyogAdibhya upajAyate, tathA jJAnam ; prakRtivikArajJAnaM sAMkhyanayena zArIre vakSyamANam : trividhasyAyurvedasUtrasyeti hetulinggaussdhjnyaanmitysy| itaH prabhRti "tantroddeza For Private and Personal Use Only Page #1151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dazaprANAyatanIyaH 1140 crk-sNhitaa| sasaMgrahavyAkaraNasya satrividhauSadhagrAmasya pravaktA:, paJcatriMzato mUlaphalAnAM caturNAzca mahAsnehAnAM paJcAnAzca lavaNAnAmaSTAnAzca mUtrANAmaSTAnAJca kSIrANAM kSIratvagavRkSANAJca SaNNAm zirovirecanAdezca paJcakarmAzrayasyauSadhagaNasyASTAviMzatezca yavAgUnAM dvAtriMzaccUrNapradehAnAM SaNNAJca virecanazatAnAM paJcAnAzca paJcakAnAm, svasthavRttAvapi ca bhojana-pAna-niyamasthAnacaMkramaNazayanAsanamAtrAdravyAJjanadhUmanAvanAbhyaJjana-parimArjana-vegAvadhAraNa + vyAyAmasAtmyendriya parIkSaNopakramaNasadvRttakuzalAH, catuSpAdopagRhIte ca bheSaje Sor3azakale savinizcaye satriparyeSaNe savAtakalAkalajJAne vyapagatasandehAH, caturvidhasya ca snehasya caturviMzatyupanayanasyopakalpanIyasya catuHSaSTiparyantasya vyavasthApayitAraH, svasthAturaparAyaNahetujJAnamUtraliGgajJAnasUtrauSadhajJAnasUtrasya saMgrahaH saMkSepavacanaM vyAkaraNaM tadvistaravacanaM tAbhyAM sahitasya, trividhamauSadhaM daivavyapAzrayayuktivyapAzrayasatvAvajayabhedAt teSAM grAmaH samUhastatsahitasya, pravaktAro vyaakhyaataarH| satrividhauSadhasya grAma iha tantre pazcatriMzato mUla phalAnAM mUlinyaH Sor3aza phalinya ekonaviMzatiH kSIravagyakSANAM SaNNAmityantAnAM prathamAdhyAyoktAnAM prvktaarH| dvitIyAdhyAyoktasya zirovirecanAdaH pravaktAram / tRtIyAdhyAyoktasya caussdhgnnsy| caturthAdhyAyoktAnAM paDUvirecanazatAdInAM prvktaarH| svasthacatuSkoktabhojanapAnAdInAM pravacane kuzalAH / nirdezacatuSkoktaMSu Sor3azakalabheSajatadvinizcayayostistraSaNIyoktArtha vAtakalAkalIyoktArthazAne vypgtsndehaaH| klpnaactusske| snehasyetyAnuraktasya lakSaNasya' ityantena sUtrasthAnArthasaMgraho yathAkramamanusAraNIyaH ; sasaMgrahavyAkaraNasyeti - "sAmAnyaJca vizeSaJca" ityAdi dIrghajIvitIye saMgrahaH, vyAkaraNaJca "sAmAnyamekatvakaram" ityAdi ; satriparyeSaNa iti eSaNAtrayayukta' ; vividhasyeti "caraH zarIrAvayavAH" ityAdeH ; AhAragateti * kaSAyazatAnAmiti cakroktaH pAThaH / + vidhAraNavidhAraNeti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #1152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1141 bahuvidhavidhAnayuktAnAJca * snehyasvedyavamyavirecyavividhauSadhopacAgaNAJca kuzalAH, zirorogAdezca doSAMzavikalpajasya vyAdhisaMgrahasya saMcayapir3akAvidradhestrayANAzca zophAnAM bahuvidhazophAnubandhAnAmaSTacatvAriMzatazca rogAdhikaraNAnAM catvAriMzaduttarasya nAnAtmakasya vyAdhizatasya, tathA vigarhitAtisthUlakRzAnAM sahetulakSaNopakramANAM svapnasya ca hitAhitasyAsvapnAtisvapnasya ca sahetRpakramasya SaNNAzca laGghanAdInAmupakramANAm, santarpaNAtapaNajAnAJca rogANAM svarUpaprazamanAnAca zoNitajAnAJca vyAdhInAM madamUrchAyasanyAlAnAca sakAraNarUpauSadhAnAJca kuzalAH, kuzalAzcAhAravidhivinizcayasya prakRtyA ca hitAhitAnAmAhAravikArANAM sAyAsaMgrahasyAsavAnAM caturazItedra vyaguNavinizcayasya rasAnurasasaMzrayasya savikalpikavarodhikasya dvAdazavargAzrayasya cAnnapAnagaNasya saguNaprabhAvasya sAnupAnaguNazya navavidhasyArthasaMgrahasyAhAragatezca hitAhitopayogavizeSAtmakasya ca zubhAzubhavizeSasya dhAtvAzrayANAJca rogANAM sauSadhasaMgrahANAm , dazAnAJca prANAyatanAnAM yazca vakSyAmi mAnArthamarthedazamahAmUlIyaM trizattamamadhyAyam ; tatra ca kRtsnasya tntrodeshvyvsthaapyitaarH| tathA snehyAdyauSadhopacArANAJca kushlaaH| rogacatuSke zirorogAdInAM vyAdhizatasyetyantAnAM kushlaaH| yojanAcatuSke vigahitASTakAtisthUlAdInAM vizAne kuzalAH / annapAnacatuSke lAhAravidhivinizcayAdisauSadhasaMgrahANAmityantAnAM kushlaaH| asminnadhyAye dazAnAM prANAyatanAnAM 'vividhamazitapItam" ityAdinA; tantroddezalakSaNasyeti, tatra tantroddezaH "bhaTau sthAnAni" ityAdinA, tantralakSaNantu AyuSo cedasya ca yanniruktI lakSaNaM vakSyati ; atra sthAnArthajJAne * bahuvidhAnAmuktAnAmiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #1153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dazaprANAyatanIyaH crk-sNhitaa| dazaprANAyatanIyaH lanaNasya *, grahaNadhAraNa vijJAna prayoga-karma-kAryakAlakarttakaraNakuzalAH, kuzalAzca smRtimatizAstrayuktijJAnasya, aAtmanaH zIlaguNaira visaMvAdanena sampAdanena ca sarvaprANiSu cetaso maitrAsya mAtRpitRbhrAtRvandhuvat / evamuktA bhavantyagniveza prANAnAmabhisarA hantAro rogANAmiti // 4 // * ato viparyayeNAbhisarA rogANAJca hantAraH prANAnAm / bhiSakchadmasu praticchannAH kaNTakabhUtA lokasya pratirUpeNa ityuktadharmANo rAjJAM pramAdAdeva caranti rASTrANi / leSAmidaM vizeSavijJAnaM bhvti| atyartha vaidyavezena yazca mAnArthamarthadazamahAmUlIyaM vakSyAmi triMzattamamadhyAyaM tatroktasya kRtsnasya tantrodezalakSaNasya kushlaaH| grahaNAdikuzalAzca smRtyAdikuzalAzca / AtmanaH zIlaguNairvisaMvAdanAbhAvena saccaprANiSu mAtRbhrAtRpitRvandhuvat cetaso maitrAsya sampAdanena ca kuzalAste prANAbhisarA agniveza // 4 // ___ gaGgAdharaH-ato vipayyeyeNa bhiSajo rogANAJcAbhisarAH prANAnAM hntaarH| te ca dvividhAstatra bhipakachadmasu bhiSagvezeSu pratirUpeNa channA lokasya kaSTakabhUtAH pratirUpeNa / ityevam uktatharmANaH purupA rAjJAM pramAdAdanavanAdrASTrANi caranti / rAjabhistu vaidya parIkSya rASTra cikisAtha niyuktAzcikitseyubhiSaka chadmasu praticchannAstu rAjabhirajJAtAzcikitsArtha rASTrANi caranti prANAMzca bahUnAMghnanti / ___ kathamete vijJAyanta iti ? ata Aha-teSAmityAdi / atyrthmityaadi| ye vaidyavezanAtyarthaM zlAghamAnAH karmalobhAcikitsAkammeNi dhanalAbhArthaM lobhAt kaushlmbhidhaayaanythaapyaah-tntrsyetyaadi| gRhItasyottarakAlasmaraNaM dhAraNam ; vijJAnam arthato jJAnam ; prayogazcikitsAprayoga ; karma anekadhA cikitsAkaraNam ; kArya dhAtusAmyam ; kAlaH kriyAkAlaH ; karteha bhiSaka ; karaNaM bheSajam ; zAstrasaMyuktiH zAstra yojanA ; yuktijJAnasyeti kuzalasaMyogAt karaNe ssssttii| Atmana ityaadi|-aatmnH zIlaguNaiH karaNabhUta: mAtRpitRbandhuvat sarvaprANiSu cetaso maitrasya sampAdanena tathA'visaMvAdanena kuzalA iti granthasambandhI boddhvyH| bhiSakchadma vaJcanArthakRtabhiSakvezaH, pratirUpakaH anyathArUpakArI drohakAraka * itaM paraM tantrasyeti padamadhikaM kvacit / For Private and Personal Use Only Page #1154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 29za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1143 zlAghamAnA vizikhArathyAntaramanucaranti karmalobhAt, zrutvA ca karayavidAturyyamabhitaH paripatanti, saMzravaNe cAsyAtmano vaidyaguNAnuccairvadanti, te ca yasya pratikarma kurvanti tasya ca doSAn muhurmuhurudAharanti, AturamitrANi prarSaNopajalpopasevAdibhiricchantyAtmIkartum, alpecchutAzca prAtmanaH khyApayanti / karma cAsAdya muhurmahuravalokayanti dAdayeNAjJAnamAtmanaH pracchAdayitukAmAH, vyAdhizcApAvatayitumazaklavanto vyAdhitamevAnupakaraNamapacArikamanAtmavantamupadizanti, antagataJcainamabhisamIkSyAnyamAzrayanti dezamapadezamAtmanaH vizikhAntaraM rathyAM rathyAM galA rathyAntaramanucaranti / tatra kutracit kasyacidAturya zRNoti, zrukhA ca tadAturyamabhitastasya gRhasya catuSu pAzveSu paripatanti pribhrmnti| saMzravaNe ca teSAmAturasyAtmanAM zravaNaM yathA syAt tathAtmaguNAn svasya vaidyaguNAna cikitsAsu dAkSyAdiguNAnuccaivedanti / yathottaramAturasyAmAtyo vA tadvAkyaM zrotumahe ti| te ca vaidyA yadi kasyacit vyAdhiH tasya cikitsAkarma prApya kurvanti yadi pratikarmasiddhiM na kattu prabhavanti tadA tasyAturasya doSAn doSAbhAve'pyudAharanti / nAyamAtmavAna kupathyasevI cAthavA kRpaNo'rthavyaye bheSajavidhAnArthamityevamAdIn / evaM tasyAturasya mitrANi praharSaNakammeNA upajalpanakammeNopasevanakammeNA caivamAdibhistopAmodasamUhenAtmIkata micchnti| cikitsA vidhAne cAtha prAptAvalpArthakAGkSAJca khyaapynti| te ca yasya cikitsAkamma prApnuvanti prApya kamma khala nijasya tat kamsagyajJAnaM pracchAdayitukAmA gopayitukAmA dAkSyeNa tatkammaNi dakSatAvyaJjakena caturatAdhammeNa muhammu huritastato'valokayanti / ke'pi tasva tatkamrmaNyajJAnaM boddha na yathA prbhveyuH| yadi tasya vyAdhima apAvatteyituM na zaknuvanti tadA taM vyAdhitamanupakaraNamarthavyayAsamatha bhessjkrnnaakssmppcaarkaarinnmnaatmvntmityevmnytropdishnti.| yadi cAyamAturo'ntaM gacchati tadanaM mRtaM dRSTvAtmano nijasyApadezaM taddezamapavajjjenaM ityucyate loke ; rAjJAM pramAdAditi rAjJA hi te kuvaidyAH zAsanIyAH / vizikhA rathyA, kiMvA karmamAtram ; saMzravaNe cAsyetyAturasya zravaNayogye pradeze ; antagatamiti mumUrSum ; apadeza For Private and Personal Use Only Page #1155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dizaprANAyatanIyaH 1144 crk-sNhitaa| dazaprANAyatanIyaH kRtvA, prAkRtajanasannipAte cAtmanaH kauzalamakuzalavat unnayanti adhIravacca dhairyyamapavadanti dhIrANAm, vidvajanasannipAtaM pratibhayamiva kAntAramadhvagAH pariharanti dUrAt / __yazcaiSAM kvacit kSudrAvayace * bhavatyupayuktastamaprakRte prakRtAntare vA satatamudAharanti, na cAnuyogamicchantyanuyoktuM vA, mRtyorivaanuyogaadudvijnte| __na caiSAmAcAryaH ziSyo brahmacArI vaidiko vApi kazcit prajJAyata iti // 5 // kRkhAnya dezamAzrayanti ; yatra prAkRtA ajJA janA vartante taM deza gcchnti| tatprAkRtajanasannipAte cAtmano nijasya cikitsAkammaNi kaushlmkushlvdunnynti| adhIravaccApaNDitavacca dhIrANAM paNDitAnAM dhairya pANDityamapavadanti paNDitavaidyAnAmapavAdaM kuvvnti| na ca paNDitasamAja gcchnti| dUrAdeva vidvajjanasannipAtaM pariharanti yathAdhvagAH pathikAH kAntAraM durgama panthAnaM pratibhayaM bhayaGkaraM pariharanti tadvat / yazcetyAdi / athaiSAM bhiSakcha carANAM bhiSajAM cikitsayA kacit kSudrAvayave roge yaH kazcida yadurapayukto bhavatyArogyaM prApnoti, tadA taM pratikAramaprakRte prakRtAntare vA sthAne yatra pratikAro na prakRtaH, yatra vAnyatra kasyacit pratikAraH prakRtastaM satatamudAharanti vayamasya pratikAramakummatyevaM sNlpnti| na cAnuyogaM paraH kartavyamanuyogamicchanti / anuyoktu vA parairanuyokta vecchnti| mRtyoyethA lokA udvijante tathA te'nuyogaadudvijnte| na caissaamityaadi| eSAM bhiSakchanacarANAM bhiSajAM ka AcAyyaH zikSakaH ko vA ziSyaH ko vA sa brahmacArI samAdhyAyI ko vA vaidikaH kazcidapi na kairapi vijJAyate iti // 5 // mavyAjam ; akuzalavaditi yathA akuzalAH parasparaviruddhamAtmakauzalaM varNanti tathetyarthaH ; adhIravaditi uccATaravAH santaH ; upayukta iti jJAtaH ; anuyogaM pRcchAm // 4 // 5 // * yazcaiSAM kazcita sUtrAvayavo bhavatyupayuktaH iti cakrapANisammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 52 adhyAya: sUtrasthAnam / 1145 bhavanti cAtra / bhiSakachadma pravizyeva vyAdhitAMstakayanti ye| vItasamiva saMzritya vane zAkunikA dvijAn // zru tdRssttkriyaakaal-*-maatraasthaanvhisskRtaaH| varjanIyA hi mRtyoste carantyanucarA bhuvi // vRttihetobhiSaGmAna-pUrNAna mukhavizAradAn / varjayedAturo vidvAna sAste piitmaarutaaH|| ye tu zAstravido dakSAH zucayaH krmkovidaaH| jitahastA jitAtmAnastebhyo nityaM kRtaM namaH // 6 // gaGgAdharaH-atra bhavanti shlokaaH| bhissgityaadi| bhiSakchadma pravizya bhiSagvezaM dhRkhA ye bhiSajaH khalvevamuktapakAreNa vyAdhitAMstakayanti, yathA zAkunikAH pakSighAtino vyAdhA vane vItaMsaM pakSivandhanadhAraNajAlasapta. nalikAdikaM saMzritya gRhIsA dvijAn pakSiNastakeyanti anveSaNAM kurvanti tathA ye bhiSakchadma pravizya vyAdhitAnuktarUpeNa takayanti te zrutAdivahiSkRtA vijJa vjjniiyaaH| kasmAt ? yataH shrutaadivhisskRtaaH| gurumukhAcikitsAzAstraM na hi taiH zrutaM, na ca cikitsAkriyA dRSTA, na ca bheSajaprayogakAlajJAne mAtrAmA nApi sthAnajJA ebhyo vahiSkRtA yasmAt tasmAt te vjjniiyaaH| hi yasmAt te tathAvidhazrutAdivahiSkRtA bhipajo mRtyoranucarAH santo bhuvi caranti / te tahi kimartha rASTrANi caranti tadAha-vRttihetorityAdi / vRttihetodhanahatoste bhiSaGmAnapUrNA mukhavizAradAH svamukhenaiva svavaizAradya vadanto nAnAvidhAlApaM vijJavat kunbento rASTrANi caranti na khaaturpraannaabhisrnnhetoH| tasmAda. vidvAnAturastAn vaidyAn vajjayet / te hi pItamArutAH sarpAH sadyaHprANaghAtinaH zUnyodarA arthamAtralobhina Aturasya bhadrAbhadrAnAGkSiNaH / iti bhiSakchamacaraprabhedamabhipratya siddhasAdhitA vaidyA iha na pRthagudAhRtA iti bodhyam / nanu tarhi kIdRzAn vaidyAnupaseveranniti ? ata Aha-ye khityAdi / ye tu vaidyAH zAstravidAdilakSaNAstebhyo nityaM namaskRtaM vijJa riti||6|| cakrapANiH-vItaMsaH pakSibandhanam ; zrutaM zAstre zravaNam ; dRSTaM karmadarzanam ; kriyA * mAtrAjJAnavahiSkRta iti kacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir dazaprANAyatanIyaH / 1146 crk-sNhitaa| tatra shlokH| dazaprANAyatanike zlokasthAnArthasaMgrahaH / dvividhA bhiSajazcoktAH prANasyAyatanAni ca // 7 // ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRte zlokasthAne dazaprANAyatanIyo nAmaikonatriMzo'dhyAyaH // 26 // gaGgAdharaH-athAdhyAyArthamAha--tatra zloka iti| dazetyAdi / spaSTArtha eSa zlokaH // 7 // adhyAyaM smaapyti---agniityaadi| pUrvavada vyAkhyeyam / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau mUtrasthAnIya konatriMzadazaprANAyatanIyAdhyAyajalpAkhyA ekonatriMzI zAkhA // 29 // cikitsAjJAnam ; jJAnaM zAstrajanyam, zrutantu shrvnnmaatrm| tebhyo nityaM kRtaM nama ityanena prANAbhisaraM stauti // 6 // 7 // iti carakacaturAnana-zrImaccakrapANidattaviracitAyAm AyurvedadIpikAyAM sUtrasthAna vyAkhyAyAM dazaprANAyatanIyo nAma ekonatriMzo'dhyAyaH // 29 // For Private and Personal Use Only Page #1158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir triNsho'dhyaayH| athAto'rthadazamahAmUlIyAmadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH, itiha smAha bhagavAnAtraM yaH // 1 // artha daza mahAmUlA sirAH sattA * mahAphalAH / mahacArthazca hRdayaM paryAyairucyate budhaiH // SaDaGgamaGga vijJAnamindriyANyarthapaJcakam / AtmA ca saguNaracetazcin yazca hRdi saMsthitam // gaGgAdharaH--atha prANAyataneSu dazasu hRdayasya prAdhAnyaM khyApayitu tathA yazca vakSyAmi mAnArthamarthedazamahAmUlIyaM tatra ca kRtsnatantroddezalakSaNasyetyuktaM taduddezakaraNAthemarthadazamahAmUlIyamArabhate-athAta ityaadi| puuvvvyaakhyeym| adhyAyasyAsyAdivAkyamarthadazamahAmUlA iti adhikRtya kRto'dhyAya ityarthadazamahAmUlIyastam // 1 // gaGgAdharaH-arthe dshetyaadi| arthe hRdaye daza sirAH saktAH, kathaM saktAH ? mahAmUlA hRdaye mahati mUlAni yAsAM tA mahAmUlAstAzca mahAphalA mahatpadena hRdayaM tAtsthyAdojazcocyate / mahadojaH phalantIti mahAphalA iti| etadaddhazlokaM vyaacsstte--mhccetyaadi| budhaiH paryAyamahadoM hRdymucyte| hRdayamiti zabdaM vyutpAdayati--par3aGgamityAdi / aGgaM kRtsnaM zarIraM tadavayavazca / tatrAGgaM sarvAtmakatvajJApanAyAha--par3aGgamiti / SaDaGgAnyavayavA yasya tat par3aGgamaGgaM zarIraM vijJAnaM pramANApramANabhUtaM jJAnam indriyANi daza arthapaJcakaM paJca zabdAdayo'rthAH tadarthAzrayapaJcamahAbhUtopAdhimAn bhUtAtmA dvividhastaijasaH svapna cakrapANiH -- pArizeSyAt, kiMvA, sUtrasthAnamabhidhAya tantrasaMgrahaM vakta m arthedazamahAmUlIya ucyate ; atra adhikRtya kRte granthe hara suvartamAne 'adhyAyAnuvAkayoluMga' iti cchaH // 1 // cakrapANi:-artha iti hadaye, mahAmUlA iti mahat hRdayaM mUlaM yAsAM dhamanInAM tAstathA, samAsaktA ityAzritAH ; asya hRdayasya pryaayaanaah-mhccetyaadi| mahatsaMjJA tathA'rthasaMjJA ca hRdysy| vaidyavyavahAravijJAnasazAstrAntareSu hRdayasya yanmahattvamarthatvaJca, tadahRdayasyAbhyahitatvAt, ityabhyahi ttvmaah-pdd'nggmityaadi| par3aGgAni bAhukRyajaGghAdvayaziro'ntarAdhirUpANi * samAsaktA iti kvacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1148 crk-sNhitaa| arthedazamahAmUloyaH pratiSThAtha hi bhAvAnAmeSAM hRdymissyte| gopAnasInAmAgAra-karNikevArthacintakaiH // sthAno'ntaHprajJaH saptAGga ekonaviMzatimukha evameva saptAGga ekonaviMzatimukho vahiHprajJo jAgaritasthAno vaizvAnaraH suSuptisthAnazcetomukhaH prAjJo jiivaatmmhttttvopaadhimaan| turIyaH paramAtmA ziva iti catuSpAdAtmA sa eva saguNa iti AtmaguNA icchA psukhduHkhprytncetnaatibuddhismRtyhngkaaraaH| sahAtrAdhikArthe sAMdhedroNa ityAdivat / ceto manaH sttvsNjnykm| cintyaM tena cetasA yAvacintayituM zakyate tatsavvaM hRdi saMsthimiti / atha zArIrehRdayaM dvAGgalaM vakSyate par3aGgAni hastau dvau dvau ca pAdau zirazcAntarAdhizcetyetAni vRhanti vAhyAni tatra hRdaye sthAtuM nAhantIti malA vijJAnAdIni cintyAntAni par3agAni yasyAGgasya tat mUkSmazarIramathavA pazcamahAbhUtAnyAtmA ceti SaDaGgAni yasya tadaGgasUkSmazarIrameva vijJAnAdIni ceti saca hRdi saMsthitamiti / kasmAdityata Aha-pratiSThAtha hiityaadi| hi yasmAt khalveSAmuktAnAM bhAvAnAM pratiSThArtha pratiniyamena sthityartha hRdayamiSyate'rthacintakaiH / nanu kathameSAM pratiSThA hRdaye sambhavati cintyaM hi jagadeva sarva manasaH sumeruprabhRti vRhat kSudraM vaa| hRdayantu prAGgalamityato dRSTAntena prtisstthaaprkaarmaah-gopaansiinaamityaadi| gopAnasI tu bar3abhI gRhAcchAdanAvayavavakrayasya tat SaDaGgamaGgam ; aGgaJca par3aGgAdatirikta samudAyarUpam avayavirUpaM vA ; aGgamiti vaktavye par3aGgavizeSaNaM paNNAmaGgAnAmapi hRdayAzritatvapratipAdanArtham ; kiMvA aGgazabdasyAvayava. vAcino niSedhArtham ; vijJAnaJca yadyapi "AtmA ca saguNaH" iti vacanAdeva AtmaguNatvena labdham , tathApyAtmaguNeSu prAdhAnyAt punaH pRthagucyate, vacanaM hi--"sukhaM samagraM vijJAnaM visarge ca pratiSThitam" iti / indriyANi cakSurAdoni ; arthapaJcakaM zabdAdi ; saguNa ityanena sukhAdigrahaNam ; ceto manaH ; cintyaM manoviSayaH ; ete ca par3aGgavijJAnAdayaH zrutipratipaThitAH pratyekamevopAdeyatvena, tena, atra kasyacidarthalabdhatvenAnupAdAnaM karttavyamiti nodbhAvanIyam, arthalabdho hyarthaH sAkSAdanabhidhIyamAnatvAdapradhAnaM bhavati / ___ atha kathamamI par3aGgAdayo hRdayAzrayAH, "yAvatA hRdayaM dvayaGgulaJca" iti vakSyati, aGgaJca par3aGgAzrayaM mahat, indriyANyapi ca svAzrayacakSurAdisthitAni, arthAzca vAhyadravyAzrayiNaH AtmA cAnAzrita eva vyApakaH, tadguNazca vijJAnaJcAtmanyevAzritam, mano'pyanAzritamAtmagatam, cintyaJca dhyeyAdi na hRdiityaashngkyaah-prtisstthetyaadi| pratiSThA kaarykaarnnaavirodhenaavsthaanm| bhAvAnAmeSAmiti SaDaGgAdInAm, hRdayamipyata iti hRdayamiSyate kAraNamiti zeSaH ; atraiva dRSTAntamAha For Private and Personal Use Only Page #1160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / tasyopaghAtAnmU yAna bhedaanmrnnmRcchti| yaddhi tatsparzavijJAnaM dhAri tat tatra saMsthitam // kASThAni tepAyAgArakaNikA, tattadvakra kASThAnAM mUlAni yasyAmekasyAM gRhamadhyasthakASThamayyAM kaNikAyAM saMnivaddhAni pratiSThitAni vattente tathA par3aGgAGgAdIni hRdaye pratiSThitAni prati lakSIkRtya vrtnte| tena vAhyAni cintyAni cintAhatvena hRdi vartante na tu svruupmuurtyaa| yato nAdhArAdhAryabhAveNaiSAmAzrayo bhavati / kutastahi prANAyatanamiti ? ata ucyate--tasyetyAdi / tasya hRdayasyopaghAtAt purupo mUrchAyAnRcchati, tasya bhedAt tu maraNamRcchatItyata ukta prANAyatanaM hRdymiti| kasmAnmaraNamRcchati ? tadbhedAdityata ucyteyddhiityaadi| hi yasmAt tat spaze vijJAnaM tasya hRdayasya spazauM vijJAnaM yasya dhAriNo jIvitasya tattat sparzavijJAnaM yaddhAri yajjIvitamAyustadAyuH zarIrendriyasattvAtmasaMyogastatra hRdaye saMsthitaM tasmAt tadupaghAtAnmaccha.yAMstadbhadAnmaraNamRcchatIti / gopaansiinaamityaadi| gopAnasyo gRhAcchAdanAdhArakASTAni ; AgArakarNikA gRhAcchAdanamadhye gRhAcchAdanakASTanivandhanI ; loke Ar3akamityucyate ; arthacintakairiti hRdayacintakaiH ; tena, par3agAdInAM hRdayAzritatvaM nAdhArAdheyabhAvena, kiM tarhi, tadanvayavyatirekAnuvidhAyitveneti darzitaM -bhavati ; hRdayAzritatvaM hRdaye prakRtisthe SaDaGgAdibhAvAnAM prakRtisthatvaM hRdayopaghAte tadupadhAta ityarthaH / yadyapi ca AtmavijJAnamanasAM hRdayAzritatvamAdhArAdheyabhAvAdapi kachasadhyA vakta pAryate, tathApi sarvavyApakatvAnnopAdeyamAdhArAdheyatvam ; naivam, AtmA yazca saMsArI bhogAyatanatvenAbhipretaH, sa ca hRdayapradeza eva sukhaduHkhAdupapadyata ityanubhavasiddham, tena hRdayAzrita ivAtmA, tathApi prAyeNa hRdya va tiSThati, yataH uparatakriyaM mano hRdya va tiSThati, tathA adhyayane yoge ca hRdisthameva mano bhavati ; yadapyuktam-'Atmasthe manasi sthire' iti, tadapyAtmasthamanaso hRdayasthatvameva ; evaM jJAnasukhaduHkhAni ca hRdayasthAnyeva lakSyante, tathA cAticintanAt tathA duHkhAvezatvAd hRdayameva pIDyate, nAnya daGgam ; alamAtmanA vyApakenAzrayAzrayibhAvena vyutpAditena, yazcAtmA saMsArI hRdayAzrito bhavati tasyaiva hRdayanAzAnAza iti bhaavH| ___ kathametad bhvtiityaah-ydriityaadi| sparzI vijJAyate'neneti sparza vA vijAnAtIti sparzavijJAnam, tasyaiva vizeSaNaM dhArIti, dhAri tu zarIrendriyasattvAtmasaMyogaH, yaduktam"zarIrendriyasatvAtma-saMyogo dhAri jIvitam" iti ; etena yaH zarIrAdisaMyogaH sparzanena vijAnAti sarva jJeyam, yazcAyaM zarIradhAraNAddhArItyucyate, sa hRdi sthitaH ; tena tadupaghAtAnmUrchA tathA tadbhadAnmaraNaM caitanyAnanuvRttilakSaNamupapannam ; sparzI hi dvividhaH-aindriyako mAnasazca, etat sparzadvayaM vinA ca na kiJcit jJAnaJca bhavati, yaduttam-'yazcaivaindriyakaH sparzaH sparzI For Private and Personal Use Only Page #1161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1950 crk-sNhitaa| arthedazamahAmUlIyaH tat parasyaujasaH sthAnaM tatra caitnysNgrhH| hRdayaM mahadarthazca tasmAduktaM cikitsite // kuto mUrchAyAnRcchati na mRvetyata aah-tdityaadi| taddhadayaM parasya zreSThasyaujasasvaSTabindurUpasya sthAnaM yadojo balamucyate tadbhalasthAnasyopaghAtAnna mRlA mUrchAyAnRcchati caitanyAbhAvarUpAn / yatastatra hRdaye caitanyasaMgrahaH / cetanAyAH samAsaH paraM brhmsthitm| tadupaghAtAta paramabrahmaNaH sthityupaghAtAdacetanatvaM bhavatIti / tasmAccikita site zAstre hRdayaM mahacAca paryAyeNa mAnasa eva c| dvividhaH sukhaduHkhAnAM vedanAnAM pravartakaH" iti| mAnasaJca sparzanaM zArIre yathAsthAnameva drshyissyaamH| sparzo vijJAyata iti niruktipakSe tu sparzazabdena lakSaNayA spRzyamAno'rtho'bhipretaH, tena sarvajJeyAvarodhaH, yaM prApyaivArthamindriyANyasmadarzanArtha prakAzayanti, yaduktam-"spRzyate nAnupAdAno nAspRSTo vetti vedanAH" iti| yadyapi zarIrendriyasattvAramasaMyogaH zarIrapradezAntare'pyasti tathApi nAsau zarIradhAraNe tathA jJAnotpattau vA pradhAnam, tadupaghAte'pi zarIradhAraNajJAnayoI etvAt / hRdbhutastu saMyogaH pradhAnaM tadanvayavyatirekAnuvidhAyitvAt sparzajJAnazarIradhAraNayoH ; tena sUktam-'tat tatra saMzritam" iti / hRdayAbhyarhi tatve dharmAntaramAha-tatparasyetyAdi / parasya zreSThasya ; elena dvividhamojo darzayati paramaparaJca, tatra bhaJjaliparimANamaparam, yaduktam-" tAvadeva parimANaM zleSmaNazcaujasaH" iti ; alpapramANantu param, yadabhinatyoktam-"hRdi tiSThati yacchuddha raktamIpat sapItakam" iti| tantrAntare'pyunam "prANAzrayasyaujaso'STau bindavo hRdayamAzritAH" iti / kiJca, sati hi pare cApare caujasi parasya iti vizeSaNaM sArthakaM bhavati, na tvekruupe| aJjiliparimitasyaujaso dhamanya eva hRdayAzritAH sthAnam, tathA pramehe'rdAJjaliparimitamevaujaH kSIyate, nArabindukam, asya hi kiJcitkSaye'pi maraNaM bhavati, pramehe tu ojaHkSaye jIvatyeva tAvat ; ojAkSayalakSaNamapyaJjalyojaHkSaya eva boddhavyam ; ojaHzabdazca yadyapi rase'pi varttate, yaduktam - "rasazcaujaHsaMkhyAtaH" iti, tathA, "malI bhavati tat prAyaH kalpate kiJcidojase" iti / tathApi iha sarvadhAtusAramojo'bhidhIyate ; etaJcauja upadhAturUpaM kecidAhuH / dhAturhi dhAraNapoSaNayogAda bhavati, ojastu dehadhArakaM sadapi na dehapopakam tena nAramo dhAturojaH ; kecit tu zukravizeSamojaH prAhuH, tacca na manaH prINAti ; ye tu bruvate-- sarvadhAtUnAM sArasamudayabhUtamojaH; te rasAdisArarUpatayA rasAdibhyo bhinnamoja iti pRthagdhAtutvena upadhAtutvena vA nirdezyamiti pazyanti ; vacanaJca-bhramaraiH phalapuSpebhyo yathA saJcIyate madhu / tadvadojaH zarorebhyo guNaiH sambhUyate nRNAm // ' atra zarIrebhya iti dhAtubhyaH; guNairiti sArabhAgaiH / tatra caitanyasaMgraha iti,-tatra hRdi caitanyaviSaye prasRtasya saMgraha saMvaraNaM karoti, nena prasRtaM mano hRdaye nigRhya yogajJo bhavatItyarthata ityukta bhavati, tatazca yogasya mokSasAdhanatvenopAdeyasyApi hRdayameva sthAnamiti hRdayamabhyarhitaM bhavati ; yaramAdevaMguNaM hRdayam, tataH 'mahat' iti ca, tathA For Private and Personal Use Only Page #1162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 302 adhyAyaH! sUtrasthAnam / tena mUlena mahatA mahAmUlA matA daza / projovahAH zarIre'smin vidhamyante samantataH // 2 // yenaujasA vartayanti prINitAH sarvajantavaH / yahate sarvabhUtAnAM jIvitaM nAvatiSThate // yatsAramAdau garbhasya yattadgarbharasAdrasaH / saMvaImAnaM hRdayaM samAvizati yat purA // uktm| tatra saktAnAM sirANAM mahAmUlavaM vyutpaadyti-tenetyaadi| tena mahatA hRdayena mUlena mUlasthAnena daza zirA mahAmUlA mtaaH| mahaddhRdayaM mUlaM yAsAM tA mahAmUlA hRdayamUlA daza sirAH saktAH saMlagnAH santi / mahatastakArasyAkAro na kevalaM mahattvArthe tadvAcyeSu sarveSvevArtheSu bhavati, tllkssnne'thoniymaat| nanu mahAmUlA dazeti virudhyte| suzrate huktaM-pAzcabhautikasya catuvidhasya par3asasya dvividhavIryasyASTavidhavIyyasya vAnekaguNasyopayuktasyAhArasya samyak pariNatasya yastejobhUtaH sAraH paramamUkSmaH sa rasa ityucyte| tasya ca hRdayaM sthAnaM sa hRdayAccatuvizatidhamanIranu pravizyor3egA daza daza cAdhogAminIzcatasrastiyyaggAH kRtsnaM zarIramaharahastarpayatIti / tadAzaGkAM vArayitumAha-ojovahA iti / mahAmUlA daza zirA ojovahA asmiJcharIre samantato vidhamyante // 2 // __gaGgAdharaH- nanvojo nAma kiM tAvadityata aah-yenetyaadi| yenaujasA sarvajantavaH prINitAH santo vattayanti jiivnti| yadoja Rte savrvabhUtAnAM jiivitmaayurnaavtisstthte| garbhasyAdau yacchukraM zoNitaJca yatsAraM yadojaH sAraM yasya tad yat sAraM tadojaH ojaHsAraM zukraM zoNitazca garbhasyAdau tadojo yattat garbharasAdrasa ucyte| yAvatkAlaM zukrasya sAraM zukrAt pariNAmAnna pRthagbhUtaM 'artha' iti cocyate cikitskaiH| samprati dhamanInAM mahAmUlatvaM pratipAdayati-tenetyAdi / teneti mahatA hRdayeneti zeSaH ; vidhamyante visaryante // 2 // cakrapANiH-samprati dhamanInAmukta mahAphalatvaM vyutpaadynnaah-yenaujsetyaadi| sAmAnyena dvividhamapyojo grAhyam ; vartayanti jIvanti, caurAdiko Nic ; prINitA iti tarpitAH; yatsAramAdau garbhasyeti zukazoNitasaMyoge jIvAdhiSThitamAtre yatsArabhUtam, tatrApi tiSThati ; yada. For Private and Personal Use Only Page #1163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1152 crk-sNhitaa| [ arthedazamahAmUlIyaH yasyAnAzAnna * nAzo'sti dhAri yada hRdayAzritam / yacharIrarasasnehaH prANA yatra pratiSThitAH // tatphalA bahudhA vA tAH phalantIti mahAphalAH / dhmAnAddhamanyaH sravaNAt srotAMsi saraNAt siraaH||3|| hRdaye vartate tAvatkAlaM tadojaHsAraM zukra garbhamArabdhaM prabhavati / pRthagbhUte khojasi zukramasAraM bhavati na ca tadgabhairasa ucyte| sarvadhAtusArabhUtaM hyojH| taduktaM suzrute-tatra rasAdInAM zukrAntAnAM dhAtUnAM yat paraM tejastat khalbojastadeva balamityucyate iti / tadojaHsAraNa zukreNa jAtasya garbhasya krameNa varddhamAnaM yadojaH purA hRdayaM garbhasya hRdayaM samAvizati, pazcAdehAvayavaM kRtsnaM vyApnoti / uktaJca suzrute-ojaH somAtmakaM snigdhaM zukla zItaM sthiraM saram / viviktaM mRdu mRtsnaJca prANAyatanamuttamam / dehasyAvayavastena vyApto bhavati dehinAmiti / ysyaanaashaadityaadi| yasyaujasasvanAzAt puso na nAzo'sti / uktazca muzrute--tadabhAvAca zIyante zarIrANi shriirinnaamiti| hRdayAzritaM yaddhAri jIvitaM tatsthApanahetutvAt tad yddhaariityucyte| yadojaH zarIrarasasyAdyadhAtoH snehaH yatrIjasi prANAH pratiSThitAH, tadojaH khalu yenaujasA vartayantItyAdibhiruktaprabhAvamojaH phalaM yAsAM tAstatphalA ityato mahAphalA daza zirA arthe hRdaye sktaaH| athavA tA daza hRdaye saktAH sirA bahudhA phalantIti mahAphalA uktaaH| garbharasAdarasa iti garbharasAt zukrazogitasaMyogapariNAmena kalalarUpAda, rasa iti sArabhUtaM ; saMvartamAnaM hRdayaM samAvizati / yat pureti- yadA hRdayaM nippAdyamAnaM tadaiva vyaktalakSaNaM sat hRdayamadhitiSThati yadityarthaH; etena garbhAvasthAtraye'pi tadojastiSTatItyucyate, paraM garbhAdI zukrazoNitasArarUpa. tayA, rasAvasthAyAntu rasasArarUpatayA'vayavaniSpattI svalakSaNayuktameva bhavatyoja ityojasaH sarvAvasthAvyApakatvena mahattvamucyate ; yasya nAzAt tu nAzo'stIti dhAtvantarAkSaye'pi satyojAkSaye maraNamityarthaH ; dhArIti jIvadhArakasaMyogibhyaH pradhAnatvAt ; zarIrarasasneha iti zarIrarasazabdaH snehazabdazca sAravacanaH, tena zarIrarasAnAM dhAtUnAmapi sAra ityarthaH, etacca prakArAntareNAbhyahitAnekakarma kthnmojso'bhyrhittvkhyaatyrthm| tatphalA ojaHphalA ojobahA iti yAvat ; etena yathoktaguNazAlitvenaujo mahat ; etadvacane phalantIveti mahAphalA dhamanya uktAH ; viparItAyAM * yasya nAzAt tu iti vA pATaH / For Private and Personal Use Only Page #1164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1153 tanmahattA mahAmUlAstacaujaH prirksst|| parihAryyA vizeSeNa manaso duHkhahetavaH // hRdyaM yat syAd yadaujasya srotasAM yat prasAdanam / tattat sevyaM prayatnena prazamajJAnameva ca // 4 // atha khalvekaM prANavarddhanAnAmutkRSTatamamekaM balavarddhanAnAmekaM vRhaNAnAmekaM nandanAnAmekaM hrssnnaanaamekmynaanaamiti| tatrAhiMsA prANinAM prANabaddhanAnAmutkRSTatamA, vIya sirAH kiM dhamanIbhyaH pRthagityata aah-dhmaanaadityaadi| dhmAnAnmadhye zuSirabhAvAda dhamanya ucynte| sravaNAdrasAdisrAvapathakhAt srotAMsyucyante / saraNAdrasAdInAM gamanAt sirA ityucynte| ityevaM prANAyatanakhAt tanmahat khalu hRdayaM tA mahAmUlA ojovahA daza sirAstacaujaH parirakSatA puMsA manaso duHkhahetavo vizeSeNa parihAryAH, yaca hRdya hRdayasya hitaM syAt yadojasyamojohitaM syAd yacca srotasAM prasAdanaM prazamazAnameva yat tatsarva prayatnenaujaH parirakSatA sevyamiti // 34 // __ gaGgAdharaH-prazamazAnaM vikRnnoti-athetyaadi| ekaM prANavarddhanAnAmutkRSTatamamiti utkRSTatamamuttarottaramanuvattanIyam / prANavaddhanabalavarddhana haNanandanaharSaNAyanAnAM paNNAmekaikamutkRSTatama krameNa darzayati / tatrAhiMsA prANinAM praannvrddhnaanaamutkRsstttmaa| savatraiva ahiMsAzabdena svetareSAM praannypraanninaampkaarkriyaa| yathA pareSAM narAdInAM dhanagrahaNAdyaniSTakaraNam, pRthivyAdInAM niruktimAha-bahudhA vA tAH phalantIti, tA hRdayAzritA daza dhamanyo bahudhA'nekaprakAraM phalantIti nippAdyante ; etena mUle hRdaye dazarUpAH satyo mahAsaMkhyAH zarIre pratAnabhedA bhavantItyuktam / dhamanIzabdAdinirukti kroti-dhmaanaadityaadi| dhmAnAt pUraNAt vAhya na rasAdinetyarthaH ; sravaNAditi rasAdereva popyasya sravaNAt , saraNAd dezAntaragamanAt // 3 // cakrapANiH-samprati hRdisthasya manasaH pripaalnhetumaah-tnmhdityaadi| tanmahaditi par3aGgAdisthAnaM hRdayaM ; tA mahAmUlA ityojovahA dhamanyaH ; taccauja iti "yenaujasA" ityAdinoktaguNamojaH / prazamaH zAntiH / jJAnaM tattvajJAnam // 4 // cakrapANiH-sevyaprastAvena prANavarddha notkRSTAnyahiMsAdInyapyAha-atha khalvityAdi / ekamityekameva, na dvitIyamutkRtamamastItyarthaH ; ayanAnAmiti mArgANAm ; yadyapyannaM prANavarddhanaM 145 For Private and Personal Use Only Page #1165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1154 crk-sNhitaa| arthedazamahAmUlIyaH balavarddhanAnAM, vidyA vRhaNAnAm, indriyajayo nandanAnAM, tattvAvabodho harSaNAnAm, brahmacaryam ayanAnAmityevamAyurvedavido manyante // 5 // tatrAyurvedavidastantrasthAnAdhyAyapraznAnAM pRthaktvena vAkyazo vAkyArthazo'rthAvayavazazca pravaktAro mntvyaaH||6|| tatrAha kathaM tantrAdIni vAkyazo vAkyArthazo'rthAvayavazazca gandhAdigrahaNAdi / tatrApyaprANinAM hiMsAvyavacchedArtha prANinAmityuktam / mANinAmahiMsA prANavaddhanAnAmannapAnAdInAM sarveSAM madhye shresstthtmaa| asya padasya liGgavipariNAmenottarottaraM yojanA kaaryaa| vIyyaM zaktiH parAkramaH / vidyA dvividhA-parA cAparA ca / yayA tadakSaramadhigamyate yadadRzyamagrAhyamagotram avarNa yadapANipAdamacakSuHzrotramityevamAdi sA praa| athAparA-zikSA kalpo vyAkaraNaM chando niruktaM jyotiSamityevamAdisahitAzcavAro vedA iti / indriyajayo mnonigrhH| nandayantIti nandanA AnandajanakA ye bhAvAH tepA madhye manojayaH zreSThatamo nndnH| tatvAvabodho yeSAM keSAJcidapi bhAvAnAM yAthAryenAvabodho harSajananAnAM bhAvAnAM madhye zreSThatamo harSajananaH / brahmacaryamupasthanigrahaH, kAyavAGmanobhimathunAnnittiH ayanAnAM paralokahitapathAnAM madhye zreSThatamaM paralokahitamayanamiti manoduHkhahetuvarjanamAyuvvaMdavido manyante // 5 // gaGgAdharaH--nanu kIdRzA bhavantyAyudavida ityata Aha-tatretyAdi / Ayurvedasya tantratatsthAnAdhyAyapraznAnAM pRthaklena vAkyazo vAkyAthezo'rthAvayavazazca pravaktAraH puruSA Ayurveda vido mantavyA iti / Ayurvedasya bahani tantrANi santi ; agniveza-bhela jatUkaNa-parAzara-hArIta-kSArapANi-kaNAdanAgAjjuna-vyAsa-caraka suzruta puSkalAvata gopura rakSitAdipraNItAni // 6 // gaGgAdharaH-tatra jijJAsAvacanamAha -- ttraahetyaadi| kathaM tantrAdIni tathApyahiMsaivotkRyA, ahiMsayA hi dharmajananAt tayAyurvarddhanaM bhavati / yadyapi mAMsaM tRhaNapradhAna, tathApa taccharIramAtravRhaNaM, vidyA tu zarIramanovRhaNIyA'tiricyate // 5 // cakrapANiH--AyurvedazravaNaprasaGgenAyurvedaniruktaghAyuSastathAyurbedasya ca nirUpakaM prakaraNaM brte-ttretyaadi| vAkyaza ityAdi svayameva vyAkariSyati, tantraM zAstram, ApamRSikRtam, For Private and Personal Use Only Page #1166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1155 uktAni bhavantIti ? atrocyte| tantramASa kAnyena yathAmnAyamucyamAnaM vAkyazo bhavatyuktam / buddhA samyaganupravizyArthatattvaM vAgbhiAsasamAsapratijJAhetUdAharaNena yuktAbhistrividhapuruSANAM buddharavagamyAbhiH* ucyamAnaM vAkyArthazo bhvtyuktm| tantraniyatArthAnAmarthadurgANAM punarvibhAvanairuktamevArthAvayavazo bhavatyuktam // 7 // vAkyAdikrameNoktAni bhavantItyAha cet tdaatrocyte| tantramASa yadadhItamagnivezAdyanyatamarSipraNItaM taducyeta / tat tantramuktvA tasya yAvanti sthAnAni tAni yAt SaTsthAnaM sauzrutaM tadadhItavadbhivaktavyaM-sUtra-nidAna-zArIra-cikitsAkalpottaratantrANIti SaT sthAnAni ; tatra yAvanto'dhyAyAstAn brUyAt / evaM sarvatantrANAM sthAnAdhyAyA vktvyaaH| athaitasyAnupUrvyA yathAmnAyaM kA - snyena yaducyate pAThAt tadvAkyazo bhavatyuktaM tata tantram / atha vAkyArthazo yathA bhavatyuktaM tattantraM tdaah-buddhprtyaadi| tasyAdhItasya tantrasya punarekaikasya vAkyasyArthatattvaM buddhayA samyaganupavizya vyAsAdiyuktAbhirvAgbhistrividhAnAm alpabuddhimadhyabuddhitIvrabuddhInAM puruSANAM trividhabuddhaH avagamyAbhirucyate yat tadvAkyArthazo bhavatyuktamiti / athArthAvayavazazca yathA vaktavyaM tadAhatantretyAdi / tatra tatra tantre niyatA ye arthA yeSAM vAkyAnAM teSAM madhye yAni vAkyAnyatheto durgANi teSAM punavibhAvanairuktaM vAkyamarthAvayavazo bhavatyuktamiti // 7 // yathAmnAyamucyamAnamiti yathApAThakrameNocyamAnam ; udAharaNaM dRSTAntaH, upanayaH siddhAntopapAditasya sAdhanadharmasya sAdhye punaH kathanam, yathA tathA cAyaM dhUmavAniti ; nigamanaM hetusAdhitasAdhyadharmakathanam, yathA--tasmAdagnimAniti ; tantraniyatAnAmiti tantragatAnAm ; vibhAvanairuktamiti vyAkhyAnaiH kathanam, uktamiti bhAve ktaH ; asyodAharaNam, yathA"zarIrace TA yA ceSTA sthairyArthA balavarddhinI' ityatra 'iTA yA ceA' ityetAvanmAtramucyate, tena dvitIyaceyApadasya durgasya vyAkaraNaparaM bhavati // 6 // 7 // ___ * vyAsasamAsapratijJAhetUdAhAraNopanayanagamanayuktAbhistrividhaziSyabuddhigamyAbhiriti paatthaantrm| For Private and Personal Use Only Page #1167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1156 crk-sNhitaa| [ ardhedazamahAmUlIyaH tatra cet praSTAraH syuH caturNAmRkasAmayajuratharvavedAnAM kaM vedamupadizantyAyurvedavidaH, kimAyuzca kasmAdAyurvedaH kimarthamAyurvedaH zAzvato'zAzvato vA kati cAsyAGgAni kaizcAyamadhyetavyaH kaiH kimarthamiti // 8 // atra bhiSajA pRSTenaivamucyate-caturNAmRka-sAma-yajuratharvavedAnAmAtmano'tharvavede'syoktiH / vedo hyatharvA dAna-svastAyanabalimaGgala-homaniyamaprAyazcittopavAsamantrAdiparigrahAJcikitsAM praah| cikitsA cAyuSo hitAyopa gaGgAdharaH-evaM tantrasthAnAdhyAyAnAM praznAnAmuttare kRte sati tatra cet ke api praSTAraH syurevam / tad yathA / caturNAm RgvedAdInAM ke vedamAyuvvedavida upadizantyAyurvedam / kiJcAyurupadizanti / kasmAt kAraNAdAyurveda ityucyte| kimarthaM kiM pryojnmaayuvedH| sa AyurvedaH zAzvato'zAzvato vaa| asyAyurvedasya kati cAGgAni / kaizca vrnnsymaayuvvedo'dhyetvyH| kaizca kimarthamadhyetavyaH ityevaM cet praSTAraH syurityanvayaH // 8 // gaGgAdharaH-atha yathAtrottaraM vaktavyaM tadAha-atretyAdi / evaM pRSTena bhiSajA vedazvopadizya yaM vedamAyurvedaM taM vedmupdishyaayurvaacym| kaM vedamupadizya ityata aah-cturnnaamityaadi| RgvedAdInAM catuNAM vedAnAM madhye'thavvevaide, tasyaivAthavvavedasyAtmana aayurvedsyoktiH| atharvavedAntargata Ayuvveda ityupadeSTavyam / kasmAdityata Aha-vedo hiityaadi| hi yasmAt athavA nAma vedo dAna-vastyayanabalimaGgala-homa-niyama-prAyazcittopavAsa mantrAdInAM vyAdhinivRttyarthAnAM parigrahAcikitsAM prAha / tahiM kathamAyurvedaH so'tharvavedaH syAdityata Aha-yataH sa khalvathavva vedo dAnasvastyayanAdibhizcikitsAmuvAca / sA cikitsA punarAyuSo hitAyopadizyate, tasmAt sa evAtharvaveda cakrapANiH- idAnImAyurvedavidaH praznenaiva nirNetavyA ityataH praznAnAha-tatra cedityaadi| kaM vedamupadizantyAyurvedamiti zeSaH // 8 // cakrapANiH-atharvavede bhaktiH sevetyarthaH, etena bhiSaka sevyatvenAtharvavedasyAyurvedasvamukta bhavati / AyurvedasyAtharvavedAbhedahetumAha-vedo hiityaadi| etenaikaprayojanavAdatharvavedaikadeza * uktirityatra bhaktiriti cakraH / For Private and Personal Use Only Page #1168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH suutrsthaanm| 1157 dizyate / vedazcopadizya aayurvaacym| tatrAyuzcetanAnuvRtti rjIvitamanubandho dhAri cetyeko'rthaH / tatrAyurvedayatItyAyurvedaH, kathamiti ceducyate, tatra ca vAcyaM -svalakSaNataH sukhAsukhato hitAhitataH pramANApramANatazca / yatazcAyuSyANyanAyuSyANi ca dravyaguNakarmANi vedayatyato'pyAyurvedaH // 6 // bhAga AyurvedaH ; iti catubhyo vedebhyo nAtirikta Ayurvedo na cAvedo nApi vedaanggm| kinvatharvaNo'dhikamaGgamityata upAGgamucyate kenacit / ityevaM catuNAM vedAnAM kaM vedamAyurvedamupadizantyAyuvedavida iti praznottaramupadizya kimAyuzceti prshnvissymaayurvaacym| ttretyaadi| tatrAyuvveda khAyuruktam / cetanAnuttirjIvitamanubandho dhAri ceti paryAya ekArtha iti / cetanAnuvattate yatra yena veti cetanAnuttirAyuH, jIvitaM jIva prANadhAraNe iti jIvati asminniti jIvitamAyuradhikaraNe ktH| anubandha iti| pUrvapUrvamAnApAyAdanu pazcAduttarottaramAnena badhnAti yaH so'nubandha AyuH shriirendriysttvaatmsNyogH| pacAdikhAdac puNlinggH| dhAri cAyuH, dhArayituM zIlamasyeti dhAri, caurAdiko dhRdhAraNe, dhRJdhAraNe bhauvAdiko vA taudAdiko dhRG sthiti. dhaarnnyorveti| ityAyurutvA kasmAdAyuvveda itysyottrmaah-ttretyaadi| AyurvedayatItyasmAdAyuveMdo naamocyte| suzrute tu Ayurvetti vedayati vindatyasmAdasmin vetyAyurveda ityuktm| tatra kathamAyurvedayatIti cet pRcchati, tdocyte| khalakSaNataH svarUpalakSaNataH sukhato'mukhato hitato'hitatazca prmaannto'prmaanntshceti| aayurvedytiityaayuvvedH| atha kimarthamAyurveda ityasyottaramAyuSo hitAhitArthamAyurveda ityevmaah-ytshcetyaadi| yato evAyurveda ityukta bhavati / praznakrameNa vedaM pratipAdyAyureva pratipAdanIyaM bhvtiityaah-vednycopdishyetyaadi| cetanAnuvRttiriti caitanyasantAnaH; etacca garbhAdhavadhimaraNaparyantaM boddhavyam, tadUrddha cetanAnanuvRtteH, sAkSAdanupalabdhatvenaivAnanuvRttiriti bhAvaH / na ca vAcyam-prasuptasya caitanyavicchedo mavati ; yatastatrApi 'sukhamahamasvApsam' ityuttarakAlInapratisandhAnadarzanAt sUkSmajJAnamastyeva / yadyapi dIrghaJjIvitIye 'zarIrAdisaMyoga AyuH' ityuktam, tathApi tatkAya'tvAdiha caitanyAnuvRttiH kAryakAraNayorabhedavivakSayAyurucyate ; anubandhadhArizabdau prathamAdhyAye vyAkRtau / 'kasmAdAyurvedaH" ityasyottaram,-tatrAyurityAdi / vedayati bodhayati ; ye tvatra tantrAntare viderlAbhAdayo'rthA vyAkhyAtAH, te sAkSAt tu tadarthajanyA itIha noktAH ; svalakSaNataH ityAdi For Private and Personal Use Only Page #1169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1158 crk-sNhitaa| arthadazamahAmUlIyaH ___ tatrAyuSyANyanAyuSyANi ca dravyaguNakarmANi kevalenopadecyante tantraMNa / tatrAyuruktaM svalakSaNato yathA yadiheva puurvaadhyaaye| yacca sukhAditastatra zArIramAnasAbhyAM rogAbhyAmanabhid tasya vizeSeNa yauvanavataH samarthAnugatabalavIrya-yazaH pauruSaparAkramasya jJAnavijJAnendriyArthabalasamudAye vartamAnasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samRddhasarvArambhasya yatheSTavicAriNaH sukhmaayurucyte| asukhamato viparyAyeNa / hitaiSiNaH punabhUtAnAM parasvAduparatasya satyavAdinaH sAmaparasya hetorvAyuSyANyanAyuSyANi dravyAdIni vedayati, ato'pi kAraNAdAyuvvaMda iti sNjnyaa| etenAyuvvedasya prayojanamuktamAyupo hitAhitam // 9 // ___ gaGgAdharaH--kAni tAnIha vedayatIti ? ata Aha-AyuSyANyanAyuSyANi dravyAdIni kevalena kRtsnena tntrennopdeshynte| tatrAyuH svalakSaNataH kutra proktamiti ? ata aah-ttretyaadi| skhalakSaNa AyuruktaM pUrvAdhyAye yathA tathaiveha cetanAnuttirityAdinA / sukhAsukhato hitaahittshcehocyte| tatra zArIramAnasAbhyAM rogAbhyAmanabhidratasya abhidravAbhAvavataH, anbhibhuutsyaabhibhvaabhaavvtshc| vizeSeNa vAlyavArddhakyAbhyAM vizeSaNa yauvanavataH samarthAnugatavalAdikasya jJAnAdisamudAye vartamAnasya paramaddhirucirAprapabhogayuktasya samRddhasavArambhasya-samRddhimantaH sarcakammeNAmArambhA yasya / yatheSTavicAriNaH svasvAbhilASAnurUpavizeSacaraNazIlasya janasya sukhmaayurucyte| asukhamAyurato vipyyeyennaabhidhiiyte| atha hitAyuyasya tadAha-hitaiSiNa ityaadi| bhUtAnAM hitaiSiNaH svayamevodAhariSyati / AyuSyAnAyuSye 'AyuHzabdena vaktavye, tena AyuSyAnAyuSyavedapakSe gauNI niruktiH 'AyurvedaH' iti / ata evAtra 'api'zabdaH- 'ato'pyAyurvedaH' iti ; anAyuSyamapi ca jJAtamasevyatvenAvyavahriyamANamAyuHkAraNaM bhavatyeva, tenAnAyuSyamapyAyuHkAraNatayAyuHzabdavAcyaM, naatraapraadhH| ihaiveti tatrAyuH 'cetanAnuvRttiH' ityaadinaa| tatra 'zArIra'-ityAdinA sukhamAyurabhidhatte ; pauruSamutkRSTa karma ; jJAnavijJAnendriyairbalazabdaH, indriyArthena ca samudAyazabdaH sambadhyate ; kiMvA jJAnAdibhiH sabaireva samudAyazabdaH smbdhyte| kiMvA jJAnAdibhiH savvaireva 'balasamudAye' iti bhojyam, balasya samudAyo balasamudAyaH ; paramAtyarthaddhiryasya sa paramarddhiH ; For Private and Personal Use Only Page #1170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH) sUtrasthAnam / 1159 samIkSyakAriNo'pramattasya trivarga paraspareNAnupahatamupasevya pUjA sampUjakasya jJAnAdurapazaMsazIlasya 8 vRddhopasevinaH suniyatarAgaroSAmadamAnavegasya satataM vividhapradAnatatparasya tapojJAnaprazamanityasyAdhyAtmavidastatparasya lokamimaJca amuJca avekSamANasya smRtimatimato hitamAyurucyate / ahitamato viparyayeNa // 10 // 11 // pramANamAyuSastvarthandriyamanobuddhiceSTAdInAM svenAbhibhUtasya vikRtilakSaNairupalabhyate tvanimittaiH / ayamasmAt puruSasya parasvAt paradhanAharaNAduparatasya nittasya satyavAdinaH sAmaparaspa zAntipu tatparasya samIkSya katrtavye guNadoSAn samAlocya kAriNaH / apramattasya pramAdazUnyasya / trivagaM dharmArthakAmaM paraspareNAnupahatazcopasevya pUjAhe. pUjakasya / zAnAdurapazaMsazIlasya jJAnavijJAnAbhyAM prazaMsAzIlasya / dRddhopasevinaH vRddhAnAM dharmAdharmanItivyavahArAdikuzalAnAM sevanena tatsarvAbhijJasya / suniyataH svAdhInIkRto rAgAdivego yena tasya / satataM vividhAnAM gohiraNyabhUmyAdInAM dAne tatparasya kushlsy| tapozAnena prazamo nityaM yasya tasya tthaa| adhyAtmavidaH AtmAnamadhikRtya ye bhAvA AtmAditattvAni tAni vidntiiti| tatparasyAdhyAtmatattvakamma mu tatparasya / lokaJcemamamuzcAvekSamANasya lokadvaye yadaviruddha karma tatkAriNaH / smRtimato matimatazca hitamAyurucyate hitaphalalAbhAt / ahitamato viparyayeNAyurucyate // 10 // 11 // gaGgAdharaH--iti mukhamAyurasukhamAyuhitamAyurahitamAyuzcoktvA prmaannto'prmaanntshcaayuraah-prmaannmityaadi| AyuSaH pramANaM svArthAdInAM svenAbhibhUtasya vikRtilkssnnruplbhyte'nimittairkaarnnaiH| kIdRzaM pramANamityata sabhRddhA niSpAditasAdhyAH sarvArambhA yasya sa tathA / hitaiSiNo bhUtAnAmiti zeSaH ; tatparasyetyadhyAtmaparasya, adhyAtmamAtmAdisvarUpam, amunceti paralokam // 9-11 // cakrapANiH - vikRtirUpairlakSaNaiH teSAmeva vizeSaNam-animittairAkasmikairariSTairityarthaH , animittA hi vikRtirathendriyANAmariyam. tatrArthavikRtiyathA-"nAnApuSpopamagandho yasya * zAnavijJAnopazamazIlasyeti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1160 crk-sNhitaa| / arthedazamahAmRlIyaH kSaNamuhUrtAdivasAt tripaJcadazadvAdazAhAt pakSAt mAsAt SaNmAsAt saMvatsarAdvA svabhAvamApatsyate / tatra svabhAvaH pravRtte. ruparamo maraNamanityatA nirodha ityeko'rthaH / ityAyuSaH pramANam / ato viparItamapramANamariSTAdhikAre dehaprakRtilakSaNamadhikRtya copadiSTamAyuSaH pramANApramANamAyurvede // 12 prayojanazcAsya svasthasya svAsthyarakSaNamAturasya vikAra aah-aymityaadi| ayaM pumAnasmAdiyanmAnAt kSaNAnmuhartAdvA divasAdvA yahAt paJcAhAt dazAhAt dvAdazAhAdvA pakSAnmAsAt saMvatsarAdvA svabhAvaM maraNamApatsyate, ityevaM pramANamAyuSaH svArthAdivikRtilakSaNairakAraNairupalabhyate iti / ttsvbhaavmaah-ttretyaadi| svabhAvaH pravRttyuparamaH maraNamanityatA nirodha ityeko'rthaH pryaayshbdaat| ityAyuSaH pramANamato viSayyayeNa yadvakSyate mariSyati jahyAdityAdimAnaM na kAlapramANaM tadAyupo'pramANamityevamAyurvede'riSTAdhikAre dehaprakRtilakSaNamadhikRtyAyuSaH pramANApramANamupadiSTamiti // 12 // ___ gaGgAdharaH-atha kimarthamAyurveda iti praznasyottaramAha-prayojanaJcetyAdi / asyAyurvedasya prayojanaM svasthasya svAsthyarakSaNaM dhAtusAmyarakSaNamAturasya vyAdhiprazamanaM dhAtuvaiSamyaprazamanaM dhAtusAmyakaraNamiti // 13 // vAti divAnizam" ityAdi / indriyavikRtiyathA -- "yazca pazyatyadRzyAn' ityAdi : manovikRtiyathA-"yaiH purA vindate bhAvaiH sametaiH paramAM ratim / tairevAramamANasya glAsnomaraNamAdizet" iti ; buddhivikRtiryathA-"buddhirbalamahetukam" ityAdi ; ceSTAvikRtiyathA-vikarSaniva yaH pAdau mRtyu sa paridhAvati' ityAdi ; AdigrahaNAt parijanavikRtyAdayo jJeyAH ; atra riSTaprastAve kSaNAdivarSAntakAlakathanaM varSAdRddha riSTajanyamaraNabhASAt ; ato viparItamapramANam, riSTahInaM na nizcitapramANamAyurariSTAdhikAra ityarthaH ; anyadapi caayuHprmaannjnyaanmaah-dehprkRtiityaadi| dehazca prakRtizca lakSaNaJca dehaprakRtilakSaNam ; tatra dehamadhikRtyAyuHpramANaM yathA"savaiH sArairupetAH" ityArabhya yAvat 'ciraM jIvino bhavanti" iti , prakRtito yathA"ilaiSmikA balavanto vasumantazca bhavanti" iti ; lakSaNato yathA-"AyuSmatAM kumArANAM lakSaNAnyupadezyAmaH" ityAdi ; kiM vA, dehasya sahajalakSaNaM dehaprakRtilakSaNam, tacca sarva sAraprakRtyAdilakSaNaM bodhyam // 12 // For Private and Personal Use Only Page #1172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH suutrsthaanm| 1161 prshmnm| so'yamAyurvedaH zAzvato nidizyate'nAditvAt gaGgAdharaH---athAyurvedaH zAzvato'zAzvato veti praznasyottaramAha-so'yamAyuveda ityaadi| sa ya Ayuvvedayati svalakSaNataH sukhAsukhato hitAhitatazca tasya hitAhitaJca yatropadizyate sa tathAvidhAyuSa upadezo'yamAyurvedaH zAzvato niddizyate nitya ucyte| kasmAt ? anaadikhaat| AdiH kAraNamunpatto kAraNAbhAvAdutpattivinAzAbhAvAt / zAzvataH shshvdvrtte| anaadikhaadaadimtvaabhaavaat| nanu zrUyate vedasyAdiH gAyatrI tadviziSTazca paraH puruSaH / tada yathA taittirIyopaniSadi--asadvA idamagra AsIt tato ve sadajAyata / tadAtmAnaM svayamakuruta tasmAt tat sukRtmucyte| asyAnuvAkastatraiva / u so'kAmayata bahu syAM prajAyeyeti, sa tapo'tapyata sa tapastaptA samasRjyata yadidaM kizca / tatsarva sRSTA tadevAnumAvizat / saJca tyacca nilayanazca niruktazca aniruktaJca vijJAnaJcAvijJAnaJca satyaJcAnRtaJca stymbhvt| yadidaM kiJca tatsarva satyamityAcakSata iti| tatra prAk sadikA zaktirAsIt tadabrahma tadA kriyAguNavyapadezAbhAvAt tat sdevaasducyte| tadasat prathamaM tejo'sRjata tadapastA annamiti tejo'vannaviziSTA sA zaktiH prathamaM lohitazuklakRSNavadAbhAsA'timukSmadhvanyavaruddhAtisUkSmaparavyomarUpA gAyatrI babhUva sA st| tataH paravyomarUpaH para AtmA zivo babhUva / sa evAkAmayata / sa sat tyat sRSTvA tdnupaavishditi| atra st-tyt-pdaarthvivrnnm| nilayanaM yasya yat sthAnaM sat / yasya yadasthAnaM tadanilayanaM tat tyat / niruktaM praNavaH akAra ukAraH makAro'mAtrA iti nikvecanaM sat / tadoGkAravijambhitA akArAdayo mAtRkAvarNAH aniruktaM tyat nivvecanAbhAvAt / vijJAnaM vidyA vidyAzrayaH sadAzivaH paJcamo brhmpurussH| st| aparA vidyA tadAzrayAzcatvAraH sAGgA vedA avijJAnamavidyA tat tyat / tatra vidyA tridhA bhUkhA athavvavedazca tridhA bhUkhA RgyajuHsAmasu prAvizat tatastrayI babhUva / sA sadrapaM bhUkhaikAMze kAlo nAma mahAviSNubhUvAparAMzena ciddhabhUva tasya citaH samprasAdAMzaH kSetra AtmA puruSo viSNuguNAMzaH pradhAnaM nAma brahmA, trayametat satyaM tat sat / tata etattayamekIbhavAguNAbhivyaktau tadguNasya prasAdAMzaH satva. guNo malinAMzastamoguNo madhyamAMzo rajoguNo babhUveti, samasattvarajastamo cakrapANi-anAditvAditi hetutrayamAtrAt ; prathamasya vivaraNam-'na hi' ityAdi / For Private and Personal Use Only Page #1173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1162 crk-sNhitaa| arthadazamahAmUlIyaH svabhAvasiddhalakSaNatvAt bhaavsvbhaavnitytvaac| na hi naiva viziSTakSetrazaH kAlAnupaviSTa ekaM sadavyaktaM nAma vbhuuv| tato'vyaktAnmahadAditrayoviMzatistattvAni jAtAni, tadavyaktAdicaturviMzatitattvamayamidaM jagadabhUdityavyaktAyaM tadantaM sarvamanRtaM satyaM tyducyte| paramArthato'nRtaM loke satyamityanRtasatyamiti nilayanAdetadantaM savvaM sat paramAtmAnupravezAt satyamityAcakSate tattvavidaH, ityevaM vyAkhyAtaM vaayviiye| tad yathAzaktiH prathamasambhUtA gAyatrI sA padottamA / catuvya hastato devaH procyate prmeshvrH| tacchivasya zivAyAzca sAmyaJcaitat svbhaavtH| zivayova vaze vizvaM na vizvasya vaze shivo| yathA zivastathA devI yathA devI tathA zivaH / nAnayorantaraM vidyaacndrcndrikyoythaa| candro na khalu bhAtyeSa yathA candrikayA vinaa| na bhAti vidyamAno'pi tathA zaktayA vinA zivaH / zakto yayA zivo nityaM zaktI muktau ca dehinaam| AdhA saikA parA zaktizcinmayI shivsNshryaa| yAmAhurakhilaistasya taistairnugunnairgunnaiH| samAnadhammiNImeva zivasya prmaatmnH| zivecchayA parA zaktiH zivatattvakatAM gtaa| tataH parisphuratyAdI sarge tailatilAdivat / tataH zivAkhyA yA zaktiH zaktyA shktismutthyaa| tasyAM vai kSobhyamANAyAmAdau nAdaH smudgtH| nAdAda viniHsRto bindubindodevaH sdaashivH| oGkAramUttistatrAsIdomityeva dhvanistu yH| saiva mAhezvarI devI zuddhavidyA mhodyaa| sA vAcAmIzvarI zaktirvAgIzAkhyA tu shuulinH| yA sA vaNesvarUpeNa mAtRketi vijmbhte| athAnantasamAyogAnmAyAM kalAmavAsRjat / niyatiJca kalAvidyA kAlaJca gunnpuurusso| mAyAtaH punarevAbhUdavyaktaM triguNAtmakam / triguNAtato'vyaktAda viviktAH syustrayo gunnaaH| sattvaM rajastamazceti yaivyAptamakhilaM jagat / guNebhyaH kSobhyamANebhyo guNezAt tu trishuulinH| abhavanmahadAdIni tattvAni tu yathAkramam // ityAdi / ityevaM gAyatrIparamAtmabhyAM militAbhyAM vidyAdInAmutpattizravaNAda vedo na nitya AdimattvAditi / tatrocyate / svbhaavsNsiddhlkssnnkhaat| iti| so'yamAyurvedaH zAzvata eva caturthapAdagAyatrIviziSTatripAtapuruSAccatuSpAdabrahmaNaH prAdubhUto'pi vedo nAzAzvataH svbhaavsNsiddhlkssnnkhaat| lakSaNaM hyAyurvedasya hitAhitamukhaduHkhAyuSastatapramANApramANaiha vyavahAranityatvamAyurvede sAdhyam, taccArtharUpasyAyurvedasya, na zabdarUpasya ; kiMdhA For Private and Personal Use Only Page #1174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / hitAhitAnAzcopadeza Ayurveda iti| tacca svabhAvataH svarUpataH samyak prasiddham / zaktAvazepe mahAnirvANe punaH sarge tejo'bannAni sRSTvA gAyatrI bhUkhA sA zaktibrahma svayameva paramAtmAnaM paramavyomarUpaM vyomakezaM zivaM kRtA tenaikIbhUya prathamaM vidyA tadAzrayabrahmapuruSasadAzivaM paramavidyA zAstraM vedaM tathA punaraparavidyAzrayAMzcaturo vedAn sAGgAnRgvedAdIn yadA srakSyati tadApi khalvetallakSaNakhenaiva srakSyatIti svabhAvasaMsiddhalakSaNavAdAdimattve'pyanAdikhAta zAzvataH zazvadvattaita iti nitytH| na hi kadApyanyAdRzalakSaNakhena vidyAvidyA. zAstramayAn vedAdIna srakSyati / yathA devanaratiyyegayonijAna yathAskhalakSaNavenaiva srakSyati naanyaadRshlkssnnven| na hi kairapi dRzyate naralakSaNo gaugolakSaNo vA nrH| yathA ca tattadayathAvakAraNAdapi yathAvalakSaNavena devanaratiyyaMgayonijAnAM punaHpunarutpattAvapi ca nazvaratve'pyanAdilAt zAzvatatvaM tathA gAyatrIviziSTatripAtapuruSAdeva catuSpAdabrahmaNaH punaH punavidyAvidyAzAstramayavedAnAM sAGgetihAsapurANAnAM prAdurbhAveNa nazvarakhe'pi caanaadikhaacchaashvttvmiti| atha kasmAdevaM niyamo yato'nyAdRzalakSaNavena na kadApyeSAM sargaH syAditi ? ata ucyate-bhAvasvabhAvanityakhAditi / bhAvA ye bhavanti santi ca, teSAM svabhAvaH svarUpaM nityaM svIyarUpasya nityatvAt / svIyaM lakSaNaM tena saMsiddham / na ca sAdhyAviziSTaM svaM hi rUpaM na lakSaNaM samudAyo hi rUpaM pratyekantu lakSaNam / yo bhAvo yadAnupUrtIkasamudAyastadeva tasya rUpamekAvayavAdinAnAdhikye tu sa na sampUrNalakSaNaH sthAdadhikalakSaNo vA syAt / tacca svaM rUpaM svo dhmmH| yo yataH kAraNAd yathA yatprabhavo yadaguNa ityevamAdi sarvatra vocyate tathA svabhAvo nityH| niyatikRtaniyamAniyata eveti| niyatistu paramAtmano ydRcchaashktikRtaa| paramAtmano hya cintyAnantAH zaktayastAsu pradhAnAstisraH zaktayo jJAnazaktiyadRcchAzaktiH kriyAzaktizcetyuktam zvetAzvataropaniSadi-na tasya kArya karaNazca vidyate na tatsamazcApyadhikazca dRshyte| parAsya zaktirvividhaiva zrUyate svAbhA. vikI jJAnavalakriyA c|| iti| tadyAkhyAtaM vAyavIye-jJAnakriyAcikIrSAbhistimRbhiH svIyazaktibhiH / zaktimAnIzvaraH zazvadvizvaM vyaapyaavtisstthte| jJAnazaktistu kArya yat kAraNaM karaNaM tthaa| prayojanazca tattvena buddhirUpAdhyavasyati / idamitthamidaM netthaM bhvedityevmaanikaa| icchAzaktirmahezasya vyavahAranityAyurvedArthAbhidhAyakasyAyurvedasya pAraspaTaryayogAnnityatvaM sAdhyate ; tatrAyuSaratAvadAyu For Private and Personal Use Only Page #1175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1164 crk-sNhitaa| arthadazamahAmalIyaH abhUt kadAcidAyuSaH santAno baddhisantAno vA zAzvatazcAyuSo veditaa| anAdimaJca sukhaduHkhaM sadravyahetulakSaNamaparAparanityA kaaryniyaamikaa| athecchayA kriyAzaktiyathAdhyavasitazca yat / kalpayatyakhilaM kArya kSaNAt saGkalparUpiNI / / iti / nanvevameva satyatinAyuvedo nityaH, yadAyurvedanAdAyurbedaH, tadAyuzcoktaM zarIrendriyasattvAtmasaMyogaH, sa cAnityadravyANAM dvandvasavvakakammakhAt ityAzaGkAyAmAha--na hiityaadi| hi ysmaat| AyuSaH zarIrendriyasattvAtmasaMyogasya zarIrAdikarmajasya santAnaH pravAho vRddhisantAno vA nAbhUt nAsIt nAparankhAsIdeva / yo yAvantaM kAlaM vattete tadvattanaM jIvanaM tada gAyatrayA apyasti tejo'vannasaMyogAddhi zaktirgAyatrI bhavatItyevamAdi, yada yasmAda mahAnirvANAt paraM bhaviSyati tatsarvamAyuSmadeva bhaviSyatItyAyuSaH santAno'bhUdevamAyuSo vRddhisantAno'pyabhUdeva hitasevanAdahitasevanAda hAsasantAnazca kathamanyathA na syAt hitAseknenAyupo hAso'hitasevanena vRddhiriti ? tasmAdAyuSaH pramANApramANamapi cAbhUdeva / sarvapAmAyupo vedayitA paramAtmA ca zAzvataH / sukhAsukhaJcAyuriti yasyAyuSi sukha vA duHkha tat sukhazca duHkhaJcAnAdimat / yadayadeva mahAnirvANAt paramapi punabhaviSyAta tattadapi sukhaduHkhavadbhaviSyati nAsukhaM nAduHkhaM vaa| sadravyahetulakSaNaM sukhaM duHkhshcaanaadimt| yasmin dravye sukhamasukhaJca tdnaadi| yuktyAnapAne sukhamayuktyAnapAne duHkhaM katham anyathA na bhavati yuktyAnapAne duHkhamayuktyAnapAne sukhmityevmaadi| prIti lakSaNaM sukhaM viSAdalakSaNaM duHkhaM kathamanyathA na syAt viSAdalakSaNaM sukhaM prItilakSaNaM duHkhamiti / sadravyahaMtulakSaNaM mukhaduHkhamanAdimat / kasmAdevam anAdimat ? apraapryogaat| aparasya apareNa yogo'parasyApareNa yoga dvedapratiprAdyasya nityatvam -'na hi nAbhUt kadAcidAyuHsantAnaH,-sarvadaivAyuraparAparasantAnanyAyena vidyate, Ayurya ktAnAM prANinAmanucchedAdityarthaH ; evaM buddhisantAnAnAmapi na hi nAmUd kadAcid, iti yojanA ; etena tasyApi santAnena nityasyAyupo vedanamapi nityam ; 'zAzvatazvAyuSo veditA' ityanenAyurvedaveditRnityatvamuktam / etena vedyavedanaveditaNAmanAditvAdAyui~dasya nityatvam / na cAyuHsvarUpeNaivAyurvedavipaya uktaH, kiM tarhi, rogAdigRhItenetyAha- anAdi cetyaadi| sukhaduHkhamiti, Arogra sukhaM vyAdhiIHkham / sadvyahetulakSaNamiti, sadravya. * anAdi ca iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #1176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1165 yogAt / eSa cAtmasaMgraho* vibhAvyate / AyurvedalakSaNamiti tu yat tat punargurulaghuzItoSNasnigdharukSAdInAJca dravyANa+ sAmAnyavizeSAbhyAJca vRddhihAsau ythoktm| gurubhirabhyasyaityevamuttarottarayogAditi savvaM nityamanAdikhAt svabhAvasaMsiddhalakSaNakhAt bhaavsvbhaavnitykhaat| ityanAdikhaprakAraM darzayitA svabhAvasiddhalakSaNakhaprakAraM darzayati - epa cetyaadi| eSa cAtmasaMgraho lakSaNasamudAyarUpasya svasya saMgrahaH saMkSepo vibhAvyate cintyte| tad yathA-AyurvedalakSaNamiti / hitA hitasukhaduHkhAyuSastaddhitAhitapramANApramANopadeza Ayuvveda ityaayurvedlkssnnmiti| evamRgvedAdInAM yathAskhalakSaNaM svarUpata eva siddhaM na kadApyanyAdRza lakSaNatayA syaat| iti svabhAvasaMsiddhalakSaNavaprakAraM darzayitA bhAvasvabhAvanityavaM drshyti-gurulvityaadi| gurukhAdayo dravyANAM guNAH svabhAvAH gurukhAdiguNAnAM dravyANAM sAmAnyavizeSAbhyAM vRddhi haasau| yathA gurUNAM sAmAnyena gurukhAdiguNena ddhiriti sAmAnyasya svabhAvo vizeSeNa gurUNAM laghunA cikitsitlinggm| hetuzabdasya hi dravyazabdenaiva vyAdhikAraNatvenoktatvAt prajJamahetutvamAha ; kecit tu-sahetulakSaNamiti paThanti, tatrApi hetuzabdena janakaH zamakazca rogahetuAkhyAtaH ; yadi vA sukhaheturbheSajaM duHkhahetuzca nidAnamiti jJeyam ; lakSaNaJca vyAdhyArogyayorubhayorapi, etena duHkhaM tAvat kadAcidapyajihAsitaM na bhavati, jihAsitasyAnupAyo na bhavati, upAyazcAyui~do duHkhaparihArArthamupAdeyaH; tasmAda duHkhaprazamanopAyopadezarUpAyurbedasyAnAditeti bhaavH| evaM sukhasya nityopAdeyatvaM siddham, tadupAyasyAyurvedasya ca ; kathamanAdi sukhaduHkhamityAha-aparAparayogAditi sntaanaadityrthH| svabhAvasaMsiddhalakSaNatvaM dvitIyaM hetumAha-eSa cetyAdi / eSa iti sukhaduHkhAdyarthasaMgraho'bhidheyasaMgrahaH etena AyurAdirAyurbedapratipAdya iti darzayati ; ayaJcAyurAdiratrAyurvedalakSaNamiti vibhAvyate jJAyata ityarthaH, AyurAdinA'bhidheyenAyurvedo lakSyate, vacanaM hi,-"hitAhitaM sukhaM duHkham" ityAdyAyurbedalakSaNam ; etena AyurAdestasyAyurvedalakSaNasyAnAditayA yathoktayA svabhAvasaMsiddha lakSaNatvaM vyAkRtaM bhavati ; svabhAvasaMsiddhamiti sarvadA santAnanyAyena siddhatvamabhipretam / bhAvasvabhAvanityatvAditi tRtIyaM hetuM vyAkaroti,-gurcityAdi / gurulaghusnigdharukSazItoSNAnAM dravyANAM sAmAnyavizeSAbhyAM yathAkrama vRddhihAsau bhavataH tadeva * arthasaMgraha iti vA paatthH| / dvandvAnAmiti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #1177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1166 crk-sNhitaa| [ arthedazamahAmUlIpaH mAnagurUNAmupacayo bhavatyapacayo laghanAmevamitareSAmiti / eSa bhAvasvabhAvo nityaH, svasvalakSaNaJca dravyANAM pRthivyaadiinaam| santi tu dravyANi guNAzca nityaanityaaH| hAsaH laghUnAM guruNA hAsa iti vizeSasya svbhaavH| eSa bhAvasvabhAvo nityaH, na hi sAmAnyena samAnAM hAso na vizeSeNAsamAnAM ddhiH| eva svvtr| skhalakSaNaJca pRthivyAdidravyANAM kharadravoSNacalakhApratighAtalakSaNAni krameNa pRthivyAdInAM nityAni / na hi dravoSNacalApratighAtalakSaNA pRthivI kadAca syAdavalakSaNAzcApo'nupNalakSaNaM tejo'calalakSaNo vAyuH pratighAtalakSaNa AkAzaH syAditi / tahi kiM sarca nityaM nAstAnityamiti ata Aha-santItyAdi / dravyANi nityAni cAnityAni ca snti| pRthivyAdidravyakAryANi dravyANi hi anityAni pRthivyAdIni ca nityaani| guNAzca nityAnityAH / pRthivyAdInAM ye guNAH sAmAnyabhUtAH gandhAdayaste nityAH, kAryadravyANAM pArthivAdInAM zarIrendriyaviSayasaMjJAnAM kAryabhUtAH pUtivitrAdayo gandhAdayo'nityA visrAdigandhA madhurAdirasapItAdirUpazItAdisparzodAttAdizabdA abhUtotpannAH pRthivyAdInAM kaarnnbhuutgndhaadijaaH| apuurcaaH| na hi pUccabhUtAH tirobhUtA vartante punshcotpdynte| tsmaadnityaaH| pUrvokta ghaTayati gurubhirityAdinA evamevetareSAmityantena ; evamevetarepAmiti laghubhirabhyasyamAnaiH laghUnAmupacayo bhavati, apacayo gurUNAmityAdi draSTavyam ; epa ityevaMprakArabhAvasvabhAvo nitya iti naiSa sAmAnyavizeSAbhyAM vRddhihAsarUpo bhAvasvabhAvaH kadAcidanyathA bhavatItyarthaH / na kevalamayaM bhAvasvabhAvo nityaH, kiM tarhi bhnyo'piityaah-svlkssnnncetyaadi| svalakSaNaM pRthivyAdInAM kharadvatvAdi, kathaM pRthivyAdisvalakSaNaM nityamityAha-santi svityaadi| dravyANi yasmAt sarvadA santi, guNAzca nityAH sarvadA, cakArAt dravyANi cAnityAni mAnta ; tatrAkAzAdi dravyaM nityaM, pRthivyAdikaJcAnityam ; evaMguNA AkAzaparimANAdayo nityAH, anityAzca kAryaguNA rasAdayaH, anityA api ca svajAtIyAparAparasantAnanyAyena sarvadA tiSThantIti yuktam ; anityAnAmapi santAnanityatvamiti bhaavH| atra bhAvasvabhAvanityatvena hetunA bhAvasvabhAvasya vyAdhijanakasya tathA vyAdhizamakasya nityatvena tatpratipAdakasyAyurvedasya nityatvamukta bhavatIti mntvym| For Private and Personal Use Only Page #1178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir suutrsthaanm| 30 adhyAyaH] 1167 na hyAyurvedasyAbhUtotpattiH* upalabhyate'nyatrAvarodho+padezAbhyAm / etacca dvayamadhikRtyotpattimapadizantyeke / svAbhAvikaJcAsya lakSaNamakRtakam, yduktmihaadeo'dhyaaye| yathAgneroSNyam nanu tahi cAyuvvaMdAdi zAstramapi cAnityaM brahmaNa utpanna miti cet tadocyate-na hyaayudhvNdsyetyaadi| hi yasmAdAyuvedasya khalvanyeSAmapi vedAdInAM shaastraannaamupdeshsvruupaannaambhuutaanaamutpttivoplbhyte| yatra vAyu. bveda evaM khalvanyo'pi vedAdiH pUrva bhUtaH sa eva brahmaNo mukhAt tatsvalakSaNata evotpanna iti bhuutotpnnH| svabhAvasaMsiddhalakSaNo yatra vAyavedo'nyo vA veda AsIt sa eva yadi brahmaNo mukhAdutpannastadAnazvarazca kAle bhavatIti azAzvata iti ceta tdocyte-anytretyaadi| avarodhopadezAbhyAmanyatra nAyu. vedasyAbhUtasyotpattibrahmaNo mukhaaduplbhyte| upalabhyate tu brahmaNo mukhAdupadezaH pUrvabhUtasyAyurvedasya tathAnyasya vedAdizAstrasyeti kAle cAvarodhaH syAnna ca vinAzaH syaaditi| ekakhe tadruyamupadezAvarodhAvadhikRtyotpattim Ayurvedasyopadizanti / yathA--athAta AyuvedotpattimadhyAyaM vyAkhyAsyAma ityuvaac| yadi brahmaNo mukhAdupadezastadaivAnitya iti cenna, kasmAt ? yataH svAbhAvikazcAsya lakSaNamakRtakaM, yaduktamiha cAdare adhyaaye| Adera dIrgha jIvitIyAdhyAye khalviha tantre-hitAhitaM sukhaM duHkhamAyustasya hitAhitam / mAnaJca tacca yatroktamAyurvedaH sa ucyate iti yallakSaNamuktaM tadasyAyurvedasya akRtakaM svAbhAvikaM svabhAvasaMsiddhalakSaNaM na brahmaNA kRtam / yathAgneroSNyamapAM athAyurvedasya yatra tatrotpattizravaNena kathaM nityatvamityAha-na hyaayurvedsyetyaadi| abhUtvotpattiH pUrvamasattvavadutpattiH ; anyatrAvabodhopadezAbhyAmiti yatra yatrAyuvaMdasyotpattiruktA, tatra tatrAvabodhAdupadezAd vA, avabodhAdutpattiyathA brahmaNa AyurvedotpattiH, upadezAcotpattiyathA-indropadezAd bharadvAjena matya loke Ayurveda utpAdita ityAdi / etadadvayamityavabodha upadezazca ; nanu svabhAvasaMsiddhalakSaNatvAditi yo heturuktaH, tatra svAbhAvikaJca lakSaNaM bhaviSyati anityaJca, yathA-ghaTe kambugrIvAkAratAdi, na hi tat svAbhAvikamapi ghaTasya nityatAM saadhytiityaah--svaabhaaviknyctyaadi| akRtakamiti nAsmadAdinA kRtam ; yaduktamiha "svalakSaNataH sukhaduHkhataH" ityAdinA, Adya cAdhyAye dIrghaJcIvitIye "hitAhitaM sukhaM duHkham' ityAdinA ; atraivAkRtakatve dRSTAntamAha-yathAgneroSNAmityAdi / etenAsya lakSaNasya * abhUtvotpattiriti vA paatthH| + bhavarodha ityatra avabodha iti cakrasammataH pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1168 crk-sNhitaa| 'arthedazamahAmUlIyaH apAM dravatvaM bhAvasvabhAvanityatvamapi cAsya yathoktaM gurubhirabhyasyamAnagurUNAmupacayo hyapacayo laghanAmiti // 13 // 14 // dravavaM svAbhAvikaM na brahmaNA kRtam / yadi hi brahmaNA kRtaM syAt tadAnyathApi kadAcit kuto na kuryyAdagniH zIto jlmussnnmiti| ityagneruSNavasvabhAvo jalasya dravavasvabhAvo yathA nityastathA sarveSAM bhAvAnAM svabhAvanityatvamapi cAsyAyubvedasya svabhAvasya nityaM yathoktam / gurubhirityaadi| gurubhidra vyairabhyasyamAnagurUNAM zArIradhAtUnAmupacayaH syAdapacayo laghUnAmityevamAdirupadezasvabhAvo nityH| na hi kadAcidupadezaH kariSyate gurubhirabhyasyamAnerupacayo laghUnAmapacayo guruunnaamityevmaadiH| iti / ___ gautamanyAyabhASye ca vaatsyaaynenoktm| manvantarayugAntareSu cAtItAnAgateSu sampadAnAbhyAsaprayogAvicchedo vedAnAM nityatvamAptamAmANyAcca prAmANyapiti / sAMkhye ca kapilenApyuktam / tatra pUrvapakSasUtram / na nityavaM vedAnAM kaayytvshruteH| vedA na nityAH kaaykhshruteH| zrUyate hi munnddkopnissdi| tasmAdRcaH sAmayajUSItyAdivedana vizvarUpasya AtmAnaH kAryA vedA iti| vRhadArapyake ca shruuyte| tathAsya mahato bhUtasya nizvasitametadayadRgveda iti / tasmAda vedAnAM pauruSeyakhAdanityavaM na khapauruSeya. khAt nitytvmiti| tatrottaramAha-na pauruSeyatvaM tatkattaH puruSasyAbhAvAt / muNDakAdiSu vizvarUpAdAtmato vedAnAmabhivyaktizrutAvapi na pauruSeyavaM kasyacit puruSasyopadezakriyAto jAtakham / kasmAt ? tatkattuH puruSasya abhaavaat| vedakartA hi puruSaH kazcinna vidyte| uktaJca parAzareNa smRtishaastre| na kazcida vedakartAsti vedasmartA prjaaptiH| tathaiva dhamma smarati manaH kalpAntarAntare / iti / tasmAdapAruSeyavAd vedA nityAH / kasmAd vedakattaH puruSasyAbhAvaH 1 yogyaayogyyoryogykhaat| tatkartuH puruSasya abhAvo yogyAyogyayorayogyatrAt / yogyo bhavati ko'thaH ko'tho vApyayogyaH tadubhayoH kAtsyenopadeze yogyakhAbhAvAt / tatrAha vAdI, nApauruSeyasAnnityatvam aGka raadivt| vedAnAmapauruSeyakhAnnityakhaM na, aGka raadivt| yathAGka rAdiakRtakAce vyavahAranityatvAt tatpratipAdakasyAyurvedasyApi vyavahAranityatvamiti bhAvaH ; na kevalaM svAbhAvikaM lakSaNamakRtakam, kiM tarhi bhAvasvabhAvanityatvamapi ; yadi kenacidIzvarAdinA kRta mityAha bhAvasvabhAvanityatvamapi ceti, akRtakamapi cakAreNAnukarSati , tadeva bhAva For Private and Personal Use Only Page #1180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH suutrsthaanm| 1166 kAraNaM vIjapapauruSeyaM tasmAcca vIjAdaka ro jAyate vIjacopamRdanannaGka ro'bhivyajyate, tathA vedo'pauruSeyo'pi yadAbhivyajyate tadA tamapauruSeyaM vedamupamRdanan prajApatimukhAdabhivyajyate, iti vIjabhUtavedasyopamaddenenAbhivyaktavedarUpave'bhAvAdabhivyaktavedanAnnAzo'ka ranAze vIjAbhAvavaditi, tasmAt vedo'paurusseyo'pynityH| atra ceducyate-na vIjAdakuraprAdurbhAvavadvIjabhUtAd vedamAtrAda vedaprAdurbhAvaH sthaulyahetUpAdAnAntarAnupravizato vedAdvadAbhivyaktastadupAdAnAntaranAzAt pUrvabhAveNa vedaavsthaanaaditi| tatra brUmaHteSAmapi hi tadadyoge dRssttvaadhaadiprsktiH| hi ysmaat| teSAmaGku rAdInAmapi tadupAdAnavIjasya nityasya tadupAdAnAntarakSetramRjalAdiyoge yathA prAdurbhAvastathA vIjabhUtAda vedAt upAdAnAntarasattvarajastamoguNapradhAne'pi pravyaktarUpeNa brahmaNo mukhAt prAdurbhAve'pi vedAnAM dRSTasya pratyakSeNa vIjAdakarotpAdasya tataH pradAnagrahaNAdezca bAdhAdiprasaGgaH syAt tasmAdapauruSeyakhAnna nityavaM vedAnAmiti / tatrAha kapilaH / yasminnadRSTa'pi kRtabuddhirupajAyate tat pauruSeyam / yasmin adRSTa'pi mukSme nitye bhAve kAraNataH sthUlarUpeNAbhivyakto kRto'yaM bhAva iti buddhirupajAyate yasya tanmate tat pauruSeyamucyate, vizvarUpasya nizvAsAt prajApatimukhAda vedotpatteriti / satastu kAraNAntarayogeNAbhivyakti riti nocyate / tanna pramANam / kiM punaH pramANamityata Aha-nijazattyAbhivyaktaH sataH prAmANyam / sato nityasya sUkSmasya vIjabhUtasya nijazaktyA sva. prabhAveNa kAraNAntaramAdAya sthUlarUpeNAbhivyaktaH sataH prAmANyam / kutaH ? yataH nAsataH khyAnaM nRshRnggvt| asato'vidyamAnasya khalvavastunaH khyAnamabhivyaktyanabhivyaktyutapattyAdivacanaM naasti| nRzRGgavata / yathA nRNAM zRGgamutpadyate notpadyate veti nocyte| upAdAnAbhAvAt / tahi kiM sataH khyAnamityata Aha---na sato vAghadarzanAt / sata utpatteH khyAnaJca na vAghadarzanAt / yat prAgevAstIti st| tasya punarutpattiH kathaM sambhavatIti vaaghdrshnaat| tahi kimanibvecanIyasyotpattikhyAnamityata Aha-nAnizcitavacanIyasya tadabhAvAt / anizcitavacanIyasya khalvasti vA nAstIti nivacanAnahasya notpattau khyAnaM, tdbhaavaat| kimupAdAnaka jAyata iti nivcnaabhaavaat| tahi kasya khyAnaM bhavatItyata ucyatesvabhAvanityasvaM darzayati- ythoktmityaadi| sAmAnyavizeSakRtavRddhihAsakArako'pi bhAvasvabhAvo na kenacit kRta ityarthaH, tatazcAyurvedo'pi nityaH / / 13 / 14 // For Private and Personal Use Only Page #1181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crksNhitaa| / arthedazamahAmUlIyaH tasyAyurvedasyAGgAnyaSTau tad yathA -kAyacikitsA zAlAkyaM zalyApahattakaM viSagaravairodhikaprazamanaM bhUtavidyA kaumArabhRtyaM rasAyanAni vAjIkaraNamiti // 15 // sadasatrakhyAtirvAdhAvAdhAt / prAgeva yat sat tadeva kAraNata utpadyate rUpavizeSeNetyasat / tasya khyAtiyathA vIjaM sat tasmAjjAto'Gkuro nAti kAle tato'saniti khyaayte| kasmAt ? bAdhAbAdhAt bAdhasyAbAdhAt / bAdhAbhAvAca / sata utpattikhyAtebodhAdasata utpattikhyAteravAdhAt / sadeva kAraNata utpadyate iti khyAteravAdhAditi / / 13 / 14 // gaGgAdharaH--ityevamAyurvedasya zAzvatatvamupadizya kati cAsyAGgAnIti praznasyottaramAha-tasya aayurvedsyetyaadi| kAyacikitseti kaaysyaantrgneshcikitsaa| suzrute tu-kAyacikitsA nAma sAGgasaMmRtAnAM vyAdhInAM jvarAtisAra-raktapittazoSonmAdApasmAra kuSTha-mehAdInAmupazamanArthamiti // 0 // zAlAkyamiti zalAkA netrapaTalavedhArtha zastravizeSaH, kiMvA netrarogazamanArtha bheSajavizeSo'JjanazalAkA tadupalakSitabheSajamadhikRtyoddhajatrugatAnAM rogANAmupazAntArtham / suzrute'pyuktam / zAlAkyaM nAma---Uddha jatrugatAnAM rogANAM zravaNanayanavadanaghrANAdisaMzritAnAmupazamanArthamiti // 0 // zalyApahatta kamiti zalya gatau zalyaM kaNTakAdikaM tasya apaharimadhikRtya vraNAdicikitsitam / suzrute'pyuktam-tatra zalyaM nAma vividhatRNakASThapApANapAMzulohaloSTrAsthibAlanakhapUyAsrAvAntargarbhazalyodvaraNArtha yatrazastrakSArAgnipraNidhAnatraNavinizcayArthaJceti // // vissetyaadi| viSa-gara-vairodhikaprazamanamiti-vipaM sthAvarajaGgamamAnasaM, garaH saMyogajaviSaM, vairodhikaM virodhe sati yada duSTaM viDAttavanakhAdibhiH kRtrimaM strIzatraprabhRtikam ; teSAM prazamanamagadatantraM nAma cikitsitm| suzrute coktam-agadatantraM nAma sarpakITalUtAzcikamUSikAdidaSTaviSavyaJjanArtha vividhaviSasaMyogaviSopahatopazamanArthamiti // // bhUta vidyoti| bhUtA devAsurAdayasteSAM jJAnArthA prazamanArthA ca vidyA cakrapANiH-samprati kAni cetyAdipraznottaraM tsyetyaadi| kAyasyAntaragnezcikitsA, paTalavedhazalAkApradhAnamaGgaM zAlAkyam, garaH kAlAntaraprakopi vipam, vairodhikaM saMyogaviruddham, bhUtAnAM rAkSasAdInAM jJAnArthA prazamArthA ca vidyA bhUtavidyA, kumArabharaNamadhikRtya kaumAra bhRtyam // 15 // For Private and Personal Use Only Page #1182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH suutrsthaanm| 1171 sa cAdhyetavyo brAhmaNarAjanyavaizyaH, tatrAnugrahArthaM prajAnAMka bhuutvidyaa| suzrute ca-bhUtavidyA nAma devAsuragandhavvaiyakSarakSaHpitRpizAcanAgagrahAdurapasRSTacetasAM zAntikarmabaliharaNAdigrahopazamanArthamiti // // kaumArabhRtyamiti / kumArANAM bhRtiM dhAraNapoSaNamadhikRtya cikitsitam / suzrute coktam - kaumArabhRtyaM nAma kumArabharaNadhAtrIzIradoSasaMzodhanArtha duSTastanyagrahasamutthAnAJca vyAdhInAmupazamanArthamiti // 0 // rasAyanAnIti / rasasya samamAnenAharaharayanaM yena tadrasAyanam, avyApannarasasya sarvadA gamanenottarottaradhAtUnAmavyApattyA vayaHsthApanAdikaM bhavatIti / suzrutenApyuktam-rasAyanatantraM nAma vayaHsthApanamAyumedhAvalakaraM rogApaharaNasamatheJceti // // vAjIkaraNamiti / vAjaH zukraM tat prazastakhena yasyAstIti vAjI, avAjinaM vAjinaM karotyaneneti vAjIkaraNam / suzrute cavAjIkaraNatantraM nAma alpaduSTavizuSkakSINaretasAmApyAyanaprasAdopacayajanananimittaM prhrssjnnaarthnyceti| tatra cikitsAsthAne coktam-sevamAno yadaucityAda vaajiivaatyrthvegvaan| nArIstarpayate tena vaajiikrnnmucyte| iti / ityaSTAghaGgAnyAyurvedasya // 15 // gaGgAdharaH-atha kairadhyetavya iti praznottaramAha-sa cetyaadi| sa cAyuvedo brAhmaNarAjanyavaizyairadhyetavyaH / brAhmaNAda brAhmaNyAM jAto brAhmaNastathA brAhmaNAda vidhinA (khor3hAyAM kSatriyakanyAyAzca brAhmaNyAM patnyAM jAto mUrdAbhiSikto nAma suvarNako bhiSak ca braahmnnH| tathA brAhmaNAda vidhinA khodAyAM vaizyakanyAyAzca brAhmaNyAM jAto'mbaSThaH bhiSaka brAhmaNaH kSatriyAjjAto mAhiSyazceti vaishyaavaishyshc| etena zUdrANAM zUdrayonInAJca brAhmaNakSatriyavaizyebhyo jAtAnAM zUdrAyAyAyukvedAdhyayanAdhikAraH prtissiddhH| yat tu suzrute proktam-zUdramapi kulaguNasampannamanupanItaM mantravajjamadhyApayedityeke iti, tacchalyatantrapradhAnatantrAbhiprAyeNake vadanti na savvatantrAbhiprAyeNeti / atha kaiH kimarthamadhyetavya iti prshnsyottrmaah-ttretyaadi| anugrahArthaM cakrapANiH-ArakSArtha rAjanyairiti kSatriyasya paripAlanadharmakatvAt; anudhyAyatIti manasA * prANinAmiti kacit pAThaH / For Private and Personal Use Only Page #1183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1172 crk-sNhitaa| atha dazamahAmUlIyaH brAhmaNaiH, AtmarakSArtha rAjanyaiH, vRttyarthaM vazyaiH, sAmAnyato vA dharmArthakAmaparigrahArthaM savvaiH tatra ca yadadhyAtmavidAM dhammapathaprajAnAM braahmnnairiti| vakSyamANena sAmAnyato vetyAdinA jJApitavAda brahmacaryAzramaM yathAvidhi ye brAhmaNA AyuvedaM naadhiiyte| atha taigRhAzramaM yathAvidhi prajAnAmanugrahArthameva / dharmArthamayukveMdo'dhyetavyo na tUpajIvanArtham / brahmacaryAzramo hyadhyayanakAlastatra yadadhIte taddhayaM sarvaM yat kartumarhanti / gRhAzramastu kriyAkAlo na sadhyayanakAlastatra yadadhIte yathAvidhi tadapi dharmAtha dhammya na jIvikAtha dhammyam / tatra yadi jIvikAM karoti yAjanAdhyApanapratigrahaistadA pAtakabhAga bhavatItyabhiprAyeNa manusaMhitAyAmuktam / cikitsakAn devalakAnityAditaH zrAddhe bhojane paGktidUSakA brAhmaNAzcikitsakasya mRgayorityAdinA cAbhojyAnnA braahmnnaaH| AtmarakSArtha rAjanyariti / brahmacaryAzrame ye ca rAjanyA. yathAvidhi nAyurvedamadhIyate'tha tairAtmarakSArtha gRhAzrame yathAvidhi Ayuvedo'dhyetavyo na jIvikA dharmakAmArtha vaa| gRhAzrame khakAle adhyayanAt tevndhikaaraat| vRttyarthaM vaizyairiti / brahmacAzrame ye ca vaizyA yathAvidhi cAyuvedaM nAdhIyate'tha taihAzrame bANijyavavRttyarthaM ythaavdaayurvedo'dhyetvyH| sAmAnyato vA dharmArthakAmaparigrahArtha svvairiti| saH brAhmaNarAjanyavaizyaiH sAmAnyataH khalu brahmacaryAzrame yathAvadAyudAdhyayanasya tharmyakhAddharmArthakAmaparigrahArthamAyurvedo'dhyetavya iti / pUrvakAle hi dakSendrabharadvAjAdibhi hAzrama evAyuvvedo'dhItasteSAM brahmacaryAzramakAle khAyurvedasya prakAzo naabhuut| yadA tu brahmaNAyurvedaH prakAzya prajApataye dattastato'nantaraM jAtAvazvinau brahmacaryAzrame prajApatita aayurvedmdhijgaate| tau vaidyazabdaM lebhaate| cikitsAjIvinI cAbhUtAM na prajA ptiindraadyH| evameva mattyaloke bharadvAjamarIcyAdayo brahmacaryAzrame Ayuvvedasya prakAzAbhAvAdadhyayanaM na cakruvaidyazabdazca na lebhire na cikitsAjIvino bbhuuvuH| tato'nantarakAle jAtAstvamvaSThA brAhmaNA brahmacaryAzrame yathAvadAyurvedamadhijagire, vaidyazabdazca lebhire| cikitsitaJca teSAM . prajIvanaM dhammya mityato na paGktidUSakA na caabhojyaanaaH| ityabhiprAyeNoktaM cintayati, vedayati ityanyasya pratipAdayati, anuvidhIyata iti tadanuguNAn dehenAnutiSThati ; * kArakSArthamiti cakrasammataH paatthH| For Private and Personal Use Only Page #1184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1173 sthAnAM dhammaprakAzinAM* vA mAtRpitRbhrAtRbandhugurujanasya vA vikAraprazamane yaH prayatnavAn bhvti| yaccAyurvedoktamadhyAyamanudhyAyati vedayatyanuvidhIyate vA so'sya paro dhrmH| yA punarIzvarANAM vasumatAM vA sakAzAt sukhopahAranimittA bhavatyarthAnAmavAptirAtmarakSaNaJca+, yA ca svaparigRhItAnAM prANinAmAturyAdAtmarakSA+ so'syaarthH| yat punarasya ca vidvagrahaNaM yazaHzaraNyatvaJca, yA ca sammAnazuzrUSA yacceSTAnAM ca manunA-ambaSThAnAM cikitsitmiti)| atha kathamAyurvedAdhyayanena dharmArthakAmaparigraho bhavatIti ata ucyte--ttrtyaadi| adhyAtmavidAM puruSANAM tathA dharma pathasthAnAM dhArmikANAM tathA dharma prakAzinAM vA puruSANAM mAtrAdigurujanasya vA vikAraprazamane yat prayatnavAn bhavati bhiSak so'sya bhiSaja AyurvedAdhyayanasya phalaM paro dharma Ayuvedokta kriyAkaraNAniSpadyate / yaccAyu. varvedasyAdhyAyamanudhyAyati vedayati parAn jJApayati anuvidhIyate tattadadhyAyaH syAnurUpeNa vidhAnaM racanAkaraNaM vA so'pyasyAyuvedAdhyayanasya paro dharmaH / atha arthaparigrahamAha-yA punrityaadi| IzvarANAM rAza vasumatAM dhanAnyAnAM kRtacikitsAnAM sakAzAt yA barthAnAmavyAptiH sukhopabhogArtha bhavati, so'syAyurvedAdhyayanasyArthaH phalam / evamAtmarakSaNazca cikitsayA yat so'pyrthH| tathA svaparigRhItAnAM svena pratipAlitAnAM prANinAmAturyAdrogAdAtmano yA ca rakSA so'pyasyArthaH phalamiti / atha kAmaM darzaArakSaNamAtmAdirakSaNam, svaparigRhItAnAmiti bhRtyAdInAm, vidvadagrahaNameva yazaH, vidvadupAdeyatAjanyaM yaza ityarthaH, iSTAnAmiti vanitAdInAm // 16 // * dharmaprakAzAnAmiti pAThAntaram / # ArakSaNamiti vA paatthH| * AtmarakSetyatra ArakSeti kvacit pAThaH / $ zrImadgaGgAdharasya svIyahastalikhitAdarzapustake "svor3hAyAm" ityAdi--"ambaSTAnAM cikitsitam" ityantaM sthAnaM kenApi haritAlena pracchAdya aspAkSareNa tatraikA abhinavaTIkA viracitA, mudritapustake ca tathaiva dRshyte| ato'smAbhirapi ananyagatikaiH saiva TIkA mudraangkitaa| parantu aSTamAdhyAyoktagaGgAdharavacanena etatsthAnasthavacanasya parasparavirodhAt eSA TIkA naiva snggcchte| For Private and Personal Use Only Page #1185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1174 crk-sNhitaa| . . arthedazamahAmUlIyaH viSayANAmArogyamAdhatte, so'sya kAma iti yathApraznamuktamazeSeNa // 16 // atha sa bhiSagAdita eva praSTavyo bhiSajASTavidhaM bhavati, tantra, tantrArthAn, sthAnaM sthAnArthAn, adhyAyam, adhyAyArthAn praznaM prshnaathaaNshceti| pRSTana caitadvaktavyamazeSeNa, vAkyazo vaakyaarthsho'rthaavyvshshceti| tatrAyurvedaH zAkhA vidyAsUtra jJAnaM zAstralakSaNaM tntrmitynrthaantrm| tantrArthaH punaH svalakSaNairupadiSTaH, sa cArthaH prakaraNairvibhAvyamAno bhUya eva zarIravRttihetuvyAdhikarmakAlakAryakartakaraNavidhivinizcayAda, yati-yat punrityaadi| yadasya vidvadgrahaNaM vidyadbhayo yad gRhyate'dhyayanena tadAyuvedagrahaNaM yacca yazaH yacca zaraNyamAturAH zaraNAgatA bhavanti so'sya kaamH| yA ca sammAnazuzrUSA yacceSTAnAmabhIpsitAnAM viSayANAmArogyamAdhatte so'pyasya kAma iti yathApraznamazeSeNoktaM bhavati // 16 // aparAn praznAn drshyti-athetyaadi| sa evaMvidhamuttaraM kRtavAn bhiSak punarapi bhiSajA apareNAdita evASTavidhaM praSTavyo bhvti| tatramiti / tantraJca tantrAAMzca sthAnaJca sthAnAthAMcAdhyAyamadhyAyAthAMzca praznaJca praznArthIzceti / pRcchateH karmANImAni sa bhiSak ceti dvikammakakhAt / evaM pRSTena tena bhiSajA vAkyazo vAkyArthazo'rthAvayavazazvAzeSeNa prtivktvyH| iti / tada yathA-tatrAyurveda ityaadi| tatrAyurvedaH zAkhAvidyAsUtramityAdistantrasya paayH| iti tantrapraznasyottaram / atha tantrArthapraznottaramAha-tatrArthaH punarityAdi / svalakSaNaistatrasya lakSaNerAyurveda ityAdibhiH paayaathruktH| AyuvveMdazabdAthai uktH| zAkhA punaratharvavedasyopAGgabhUtA vRkSasyeva, vidyAsUtraM parAparavidyAdvayasya sUtraM sUcanam, jJAnaM jJAyate'neneti jJAnaM, zAstralakSaNaM zAstrANi lakSyante'neneti zAstralakSaNam / tantraM tatrAte niyamyate vidhau vA pratiSedhe vA karma yena tat tntrmiti| eSa sNkssepto'rthH| sa cArtho bhUya eva bahutaraM prakaraNairvibhAvyamAnaH zarIrAdi. cakrapANiH- bhiSaka parIkSArthaM pRcchAvidhimAha- atyaadi| svalakSaNairiti "tatazcAyuH For Private and Personal Use Only Page #1186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH suutrsthaanm| 1175 dazaprakaraNaH, tAni ca prakaraNAni kevalenopadeSyante tantraMNa // 17 // tantrasyAsyASTau sthAnAni, tdythaa-shloknidaanvimaanshaariirendriycikitsitklpsiddhisthaanaani| tatra trizadadhyAyaM zlokasthAnam, aSTASTAdhyAyakAni nidAnavimAnazArIravinizcayAd dazaprakaraNo vktvyH| tAni prakaraNAni kRtsne'smiMstantre upadekSyante / yatra yatsaGgatimadbhavati tatra tdupdekssyte| tatra zarIraM cetanAdhiSThAnabhUtaM paJcamahAbhUtavikArasamudAyAtmakamavayavabhedenAnekaprakAraM tacca prAyeNa zArIrasthAne dazaprANAyatanIye'sminnadhyAye srotovimAne ca vkssyte| tadvibhAvyam / vRttirAhAravihArI, azitapItAdibhedana bhinnau| hetuAdhInAmasAtmye. ndriyaarthsNyogprjnyaapraadhprinnaambhedenoktH| svAsthyasya tu kAlabuddhIndriyArthasamayogazca / vyAdhiryAtuvaiSamyaM, tajjaM duHkhaJca / kammai kriyA dhAtusAmyarakSaNaM svasthasya dhAtuvaiSamyasya prshmnmaatursyeti| kAlastu zArIravayo'vasthAvyAdhipakAmacaya-prakopaprazama-hetuddhihAsahetRtpatti hetuhemantAdiprAtarAdirUpastathA kriyaahkaalshceti| kAyaM dhAtusAmyaM vyAdheH punarbhava vaarnnnyc| kartA bhiSaga gunnvaan| karaNaM dravyopasthAtRvyAdhitapuruSasvasthapuruSA iti| vidhividhAyakamupakalpanaM bheSanArtha kriyArthamAhArArtha vihArArthaJceti yAvat / teSAM vinizcayAta nirNayenopadezAt dazaprakaraNastantrArthaH // 17 // gaGgAdharaH-tantretyAdi / tatrAsya tantrasyASTau sthAnAni / tantrAntarasya yathAyatha vAcyam / tAni vikRNoti tadayatheti-zloketyAdi / zlokAdInAmaSTAnAmaSTau sthaanaani| sthAnaM shlokaadiinaamdhikrnnmiti| sthAnArtha prshnsyottrmaah| tatra krameNa zlokAdisthAnArthAnAha-tatretyAdi / triMzadadhyAyaM zlokasthAnamiti zlokasthAnArthaH, zlokasthAne triMzat vedayatItyAyurbedaH' ityAdinA hitahitAyUrUpairityarthaH ; prakaraNairityAyurvedapradezaiH, daza prakaraNAni daza bhedAH,te ca zarIrAdayo daza / tatra zarIraM paJcamahAbhUtavikArasamudayAtmakamavayavAdi. bhedAdabahuprakAram ; vRttizcAhAro'zitapItAdibhinnA ; hetustu vyAdhiheturasAtmyendriyArthasaMyogaprajJAparAdhapariNAmalakSaNaH ; vyAdhizca dhAtuvaiSabhyarUpaH ; karma cikitsA ; kAryamArogyam ; kAla For Private and Personal Use Only Page #1187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1176 'crk-sNhitaa| arthedazamahAmUlIyaH sthAnAni, dvAdazakamindriyANAM, trizakaM cikitsitAnAM, dvAdazake kalpasiddhisthAne bhavataH // 18 // bhavanti caatr| dve trizake dvAdazakaM trayazca trINyaSTakAnyeSu smaaptiruktaa| zlokauSadhAriSTavikalpasiddhi-nidAnamAnAzrayasaMjJakeSu // 16 // sve sve sthAne yathAvaJca sthAnArtha upadecyate / saviMzamadhyAyazataM zRNu nAma kramAgatam // 20 // adhyAyA abhidheyaaH| nidAna-vimAna-zArIrasthAnAni aSTASTAdhyAyAni; aSTAdhyAyaM nidAnasthAnaJca vimAnasthAnaJca shaariirsthaannyceti| zepaM spaSTam // 18 // gaGgAdharaH-etadarthakazlokamAha-bhavanti cAtreti / da triNshke| dve zlokasthAnacikitsAsthAneSu triMzake triMzat-triMzadadhyAye bhvtH| trayazca sthAnam indriyasthAnaM kalpasthAnaM siddhisthAnaJceti trayaM dvAdazakaM dvAdazadvAdazAdhyAyam / trINi sthAnAni khalu nidAnasthAna-vimAnasthAna-zArIrasthAnAni aSTakAni aSTASTAdhyAyAni bhavantIti, eSu zlokasthAnauSadhasthAnAriSTasthAnavikalpasthAnasiddhisthAnanidAnasthAnavimAnasthAnAzrayasthAnasaMjJakeSu aSTasu tantrasyAsya samAptiruktA tantrakA // 19 // gaGgAdharaH-sthAnArthavistaramAha-sve sve ityaadi| sve sve sthAne teSAM teSAm adhyAyAH sthAnArthastattannAmabhivistareNAta Urddha mupdekssyte| tatra nAma kramAgataM saviMzamadhyAyazataM me shRnnu| adhyAyAnAM zatamiti saMkhyA guNamAtravacanaM zatamiti, tasya vizeSaNaM saviMzamiti, viMzatyA saMkhyayA saha vattate yat tatRtvAdiH, kriyaakaalshc| katI bhiSak / karagaM bheSajam / vidhividhAnamupakalpanA, sA ca kAlavyAdhidravyApekSayA boddhavyA, yathA-"hemante'bhyasyatastoyamuSNamAyuna hIyate' ityAdi / dezastvanA'hito hetugrahaNena, hitastu dezaH karaNagrahaNena gRhIto mantavyaH ; zarIravRttyAdibhedAzca bahavaH kRtsnatantre buddhimatA bodravyAH ; kevaleneti samagroNa ; indriyANAM cikitsitAnAca tyubhayatrApi sthAnamiti zeSaH // 17 // 18 // cakrapANiH-triMzake sUtre cikitsite c| AzrayasaMjJakaM zArIrasthAnam, Azrayo hi zarIra. mucyte| saviMzamiti viMzatizabdAt svAtha 'Da', yataH svArthikazca Dapratyayo bhavati, For Private and Personal Use Only Page #1188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH 1177 sUtrasthAnam / diirghjiivo'pypaamaarg-tnnddulaargbdhaadiko| SaDUvirekAzrayazceti catuSko bheSajAzrayaH // mAtrAtasyAzitIyau ca navegAndhAraNaM tthaa| indriyopakramazceti catvAraH svAsthyavRttakAH // khuDDAkazca catuSpAdo mhaaNstisrssnnstthaa| saha vAtakalAkhyena vidyAnnairdezikAn budhaH // dhyAyazatamiti ; viMzatisaMkhyAviziSTamadhyAyAnAM zataM nAmasaMkhye cAtra saMkhyeyA, saviMzeti bahuvrIhervAcyA ; tatra gamyAyAM saMkhyAyA viMzatyA saha avyayasya sahazabdasya bahuvrIhiH samAsaH- "saMkhyayA'vyayAsannadUrAdhikasaMkhyAH saMkhyeye" iti pANinIyasUtreNa / bahuvrIhiNA vAcye saMkhyeye saMkhyAviziSTe sati saMkhyayA saMkhyAguNamAtrAthaikapadena sahAvyayasaMjJakAdayaH samasyante, sa samAso bahuvrIhiH ityucyate / kathaM guNo guNe vattete iti cet 1 na, guNalakSaNe kAryaguNAzrayo na guNa ityuktyA kAraNaguNAzrayatvAbAdhAt kAyyaguNAnAM kAraNaguNAnAJca / yathA SaT rasA madhurAdayaH kAyye guNAH; trINi rUpANi lohitazukla kRSNAkhAni / dugdhamAdhuyo dikSumAdhuyyamadhikaM parimANena / rUpAt pRthagrasaH / tathA dve viMzatI ghaTAnAM, dazadazaM zataM ghaTAnAM, paJcapaJcaM ghaTAnAM, tripaJcAH paJcadaza ghttaaH| ata eva A dazabhyaH saMkhayAH saMkhyeye tataH paraM saMkhayAne saMkhyeye ceti pramAdinAM vacanam asAdhu / viMzatyAdisaMkhavAsu saMkhyAvattvavacanAt saMkhavAyAM saMkhayAsvIkArAt / AdazasaMkhAzabdAnAM saMkhayAnArthAnaGgIkArasyArSAnuzAsanAbhAvAt lakSANAM paJca lobha iti prayogadarzanAcca tripaJcAre pIThe iti kapUrAdistotre mahAkAlakRtaprayogAcca / etadabhiprAyeNa kaNAdenoktaM vaizeSikazAsane guNo'pi vibhAvyate guNenApi iti // 20 // gaGgAdharaH-tatprapaJcena sthAnArthAnadhyAyAn krameNAha-dIrghaJjIva ityAdi / tena lalitezvare ca caturvi zAdhikam" iti prayogaH siddho bhavati, vacanaM hi-"caturviMzAdhika jJAnaM bhuvanAnAM zatatrayam" iti ; evaM prastute'pi "saviMzam" iti vyAkhyeyam // 19 // 20 // cakrapANiH---'dIrghajIva' ityAdayaH zlokAnurodhAdekadezalakSaNA boddhavyAH, prANadehArthoM For Private and Personal Use Only Page #1189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1178 crk-sNhitaa| [ arthedazamahAmUlIyaH snehanasvedanAdhyAyAvabhau yazcopakalpanaH / cikitsAprAbhRtazcaiva sarva eva prklpnaaH|| kiyantaHzirasIyazca trizophASTodarAdiko / rogAdhyAyo mahAMzcaiva rogAdhyAyacatuSTayam // aSTauninditasaMkhyAtastathA lanatarpaNau / vidhizoNitikazcaiva vyAkhyAtAstatra yojanAH // yajaHpuruSasaMkhyAto bhdrkaapyaanpaaniko| vividhaashitpiitiiyshctvaaro'nnvinishcyaaH|| dazaprANAyatanikAstathArthadazamalikaH / dvAvetau prANadehArthoM prokto vedyaguNAzrayo / aussdhsvsthnirdesh-klpnaarogyojnaaH| catuSkAH SaT krameNoktAH saptamazcAnnapAnikaH // dvau cAntyau saMgrahAdhyAyAviti trizakamarthavat / zlokasthAnaM samuddiSTaM tantrasyAsya ziraH zubham // catuSkANAM mahArthAnAM sthAne'smina saMgrahaH kRtaH / zlokArthaH saMgrahArthazca zlokasthAnamataH smRtam // 21 // dIrghaJjIva ityAdinA dvau cAntau saMgrahAdhyAyAvityantena triMzadadhyAyaM zlokasthAnaM samuddiSTam / asya tantrasya ziro mstkm| asmin sthAne catuSkANAM saptAnAM mahArthAnAM saMgrahaH kRta iti zlokaH, zloka saGghAte ityanudAttet bhvAdiH / tena zlokArthaH saMgrahArthaH saGghArtha ityataH zlokasthAnaM saMghAtasthAnaM saMgrahasthAnamityeko'rthaH // 21 // ityAdI dehshbdenaujo'bhidhiiyte| ziraH zubhamityatra zira iva shirH| zlokArtha ityAdau zlokArthaH saMgrahArtha iti, cakArAt sUtrasthAnoktasUtraNAdikam, yathA-"sUtraNAt sUcanAccaiva dhaarnnaadrthsnttH| sUtrasthAnaM samuddi Tam ityetadapi gRhItaM bhavati / For Private and Personal Use Only Page #1190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1176 jvarANAM raktapittasya gulmAnAM mehakuSThayoH / zoSonmAdanidAne ca syAdapasmAriNAJca yat / ityadhyAyASTakamidaM nidAnasthAnamucyate // 22 // raseSu trividhe kukSau dhvaMse janapadasya c| trividha rogavijJAne srotaHsvapi ca varttane // rogAnIke vyAdhirUpe rogANAJca bhiSagajite / aSTau vimAnAnyuktAni mAnArthAni maharSiNA // // 23 // katidhApuruSIyaJca gotraNAtulyameva c| khuDDIkA mahatI caiva garbhAvakrAntirucyate // puruSasya zarIrasya vicayo dvau vinizcitau / zarIrasaMkhyA sUtraJca jAteraSTama ucyate / ityudiSTAni muninA zArIrANyatrisUnunA // 24 // varNasvarIyaH puSpAkhyastRtIyaH parimarSaNaH / tathA caivendriyAnIkaH pUrvarUpaka eva ca // gaGgAdharaH-atha nidaansthaanaarthmaah-jvraannaamityaadi| jvarANAmityAdinA syAdapasmAriNAJca yadityantenAdhyAyASTakaM nidaansthaanmucyte| iti // 22 // gaGgAdharaH-atha vimaansthaanaarthmaah-rsessvityaadi| raseSu vimAna trividhe kukSau vimAnaM janapadasya dhvaMse vimAnaM trividhe rogavijJAne vimAnaM srotaHsu vattene vimAnaM rogAnIke vimAne vyAdhirUpaM vimAnaM rogANAM bhiSagjite vimAnam ityaSTau vimAnAnyuktAni vimAnasthAne mahapiNAtreyeNeti // 23 // gaGgAdharaH-atha zArIrasthAnArthamAha-katidhetyAdi / katidhApuruSIyamityA. dinA sUtrazca jAterityantena zArIrANyatrimanunA muninoddiSTAni // 24 // gaGgAdharaH-indriyasthAnArthamAha-varNakharIya ityaadi| varNakharIya ityA For Private and Personal Use Only Page #1191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1180 crk-sNhitaa| artha dazamahAmUlIyaH katamAnizarIrIyaH pnnruupo'pyvaakshiraaH| yasya zyAvanimittazca sadyomaraNa eva vA // anujyotiriti khyAtastathA gomycuurnnvaan| dvAdazAdhyAyakaM sthAnamindriyANAmidaM smRtam // 25 // abhayAmalakIyaJca prANakAmIyameva c| karapracitikaM veda-samutthAnaM rasAyanam // saMyogazaramUlIyamAsiktanIrakaM tathA / mASaparNamabhRtIyazca pumAn jAtabalAdikam // ctusskdvympyetddhyaaydvymucyte| rasAyanamiti jJayaM vAjIkaraNameva ca // jvarANAM raktapittasya gulmAnAM mehkusstthyoH| zoSonmAde'pyapasmAre kSate zophodarArzasAm // grahaNIpANDurogANAM zvAsakAsAtisAriNAm / chardivIsapatRSNAnAM viSamadyavikArayoH // dinA gomayacUrNavAnityantena dvAdazAdhyAyakamindriyANAM sthAnamidamucyate // 25 // gaGgAdharaH-atha cikitsAsthAnArthamAha-abhayAmalakIyaJcetyAdibhicaturbhiH pAdaH rsaaynmdhyaayH| saMyogazaramUlIyamityAdibhizcaturbhiH pAdaiAjIkaraNamadhyAyaH, iti catuSkadvayaM ctushctuHpaadairdhyaaydvymucyte| rasAyanaM vaajiikrnnnyceti| etadadhyAyadvayAdanantaraM jvarANAmityAdinA mAnArthAnIti jnyaanaarthaani| indriyANAmiti indriyaadivishiyaanaam| catuSkadvayamiti rasAyanapAdacatuSka ekaH, vAjIkaraNapAdacatuSka ekaH, catuSpAdazcAdhyAyo bhavatIti yukta mevaadhyaaytvm| * aNujyotiriti pAThAntaram / + hikkAyAM zvAsakAse ca grahaNIpANDurogayoH / chardivIsatRSNAnAM viSamadyavikAriNAm // iti pAThAntara / For Private and Personal Use Only Page #1192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1181 dvitraNIyaM trimIyamUrustambhikameva c| vAtaroge vAtarakte yonivyApadi caiva yat // trizaccikitsitAnyuktAnyataH kalpAn paraM shRnnu| phalajImUtakekSvAkukalpo dhAmAgavasya ca // paJcamo vatsakasyoktaH SaSThazca kRtvedhne| zyAmAtrivRtayoH kalpastathaiva caturaGgale // tilvakasya sudhAyAzca saptalAzaGkhinISu ca / dantIdravantyoH kalpazca dvAdazo'yaM samApyate // kalpanA paJcakamkhyiA vastisUtrI tathaiva ca / snehavyApadikI siddhirnetravyApadikI tathA // siddhiH zodhanayozcaiva vastisiddhistathaiva c| prAsmRtI marmasaMkhyAtA siddhirvastyAzrayA ca yA // phalamAtrA tathA siddhiH siddhishcottrsNjnyitaa| siddhayo dvAdazaivaitAstantrazcAsu samApyate // 26 // 27 // sve sve sthAne tathAdhyAye cAdhyAyArthaH prvkssyte| taM brUyAt savvetaH sarca yathArthAddhAnusaMgrahAt // 28 // yonivyApadi caiva yadityantenASTAviMzatyadhyAyamiti triNshddhyaayaashcikitsitaanyuktaani| __ ataH paraM kalpasthAnAn kalpAn shRnnu-phletyaadi| phaletyAdinA dantIdravantyoH kalpazcetyantenAyaM dvAdazAdhyAyaM kalpasthAnaM smaapyte| atha siddhisthAnArthamAha-kalpanetyAdinA siddhishcottrsNhitetynten| ete dvAdazAdhyAyAH siddhayaH siddhisthaanmiti| ityevaM sthAnArthAnadhyAyAnuktvA adhyAyArthamAha-sve sve ityaadi| sve sve sthAne tathA sve sve adhyAye'dhyAyArthaH tantraJcAsu samApyata iti ; Asu samAptAsu tantraM samApyata ityrthH| 'cAdhyAyArthaH' iti cakAro bhinnakame, tena adhyAyArthazcAdhyAyAnte tathA sthAnArthazca sthAnAnte kRtasaMgrahaH, yadyapi For Private and Personal Use Only Page #1193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1182 crk-sNhitaa| arthedazamahAmUlIyaH pRcchA tantrAda yathAmnAyaM vidhinA prazna ucyte| praznArtho yuktimAMstasya tantraNevArthanirNayaH // 26 // nibandhaM tantraNAt tantra sthaanmthprtisstthyaa| adhikRtyArthamadhyAyo nAma saMjJA prtisstthitaa|| prvkssyte| tatra zlokA iti kalA pratyekAdhyAyAthaiH pratyekAdhyAye prvkssyte| tatsavvaM yathArthAdanusaMgrahAddhi yasmAt saveto brUyAt iti // 26-28 // gaGgAdharaH-atha praznamAha-pRcchA tntraadityaadi| yasya yat tantramagnivezabhelajatUkarNa-parAzara hArItakSArapANi-carakasauzruta puSkalAvataurabhragopurarakSitanAgAjjanakaNAdAdyanyatamaM tasmAda yatkiJca yathAmnAyaM yathoktaM vidhinA yat pRcchati parastasya sa uttaravacanaprayojakaH svasaMzayAdinivAraNoddezyakajJAnecchA. prakAzakavacanavyApAraH prazna ucyte| praznArthamAha ---praznArtha ityaadi| tasya praznasya tantreNaiva tena yuktimAnAtmanastatpraznasya nirNayaH praznArtha ucyate / yathA-bho bhiSagasi / brUhi kimAyuveda iti praznaH / tasyArthaH / Ayurvedayati ityAyuvedastat kimiti praznArthaH // 29 // gaGgAdharaH-atha kasmAt tantramucyate, ityata Aha-nivandhamityAdi / tantraNAniyamAnibadhyate yat tanibandhaM tantram / tasya sthAnaM, kasmAt arthasya pratiSThayA sthityA sthAnamucyate, kasmAt tadadhyAyA ityata Aha-adhIyate yo granthasya paricchedaH so'dhyAyaH / teSAmadhyAyAnAM nAma saMjJA dIrghajIvitIyAdiH saMzA arthamadhikRtya kRto'dhyAya iti pratiSThitA tena kRte granthe iti sUtreNa nisspaaditaa| zArIre sthAnArtho na vyaktaH, tathApi zArIravyutpattayA boddhavyaH ; nantrAntarAd vA ---yathA zarIraM cintyate sarva daivmaanusssmpdaa| sababhAvayu tastammAcchArIraM sthAna mucyate // 21-28 // cakrapANiH-vidhinA prazna ityatra vidhineti pUrvAparAvirodhAt dopazUnyena vAkyena / tantraNAditi zarIradhAraNAt ; arthapratiSThayeti pradhAnabhUtArthAvasthAnAt, etAzca yogarUDhAH saMjJAH, tena atiprasaGgo na vaacyH| adhikRtyeti adhikAriNaM kRtvA ; artha dIrghaJjIvitAdikam ; adhyAyanAmasaMjJA adhyAyarUpanAmasaMjJA, nAmasaMjJA ca yogarUDhAdisaMjJocyate, kiMvA adhyAyo nAmeti pAThaH, tadA nAmazabdaH prakAzane, tena adhikAra ityarthaH / arthazabdo'trArthAntare, tena For Private and Personal Use Only Page #1194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3.za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1183 iti sarva yathApraznamaSTakaM samprakAzitam / kAtsyena coktaM tantraMNa saMgrahaH suvinizcitaH // 30 // santi pAlavikopetAH saMkSobhaM janayanti ye| vartikAnAmivotyAtAH sahasaiva vibhAvitAH // tasmAt tu pUrvakaM jalpe sarvatrASTakamAdizet / parAparaparIkSArthaM tatra zAstravidAM varaH // upsNhrti-itiityaadi| aSTakam / tantraM tantrArthaH sthAnaM sthAnArthaH adhyAyo'dhyAyAthaH praznaH praznArtha ityaSTakam / kAt snena tantreNa coktaM tasya suvinizcayaH saMgrahaH saMkSepazcokta iti / ityevaM kRtsnaM tanvaM yo bhiSak bravIti sa prANAbhisaro bhiSaguktaH // 30 // gaGgAdharaH-nanu kimarthamevamaSTakaM tantrAdikaM praSTavyamiti ? ata aah-sntiityaadi| trividhA bhiSaja iti yat pUrvamuktaM prANAbhisarAH siddhasAdhitA bhiSakchadma carAzca, tatra kecidbhiSajaH pAllavikopetAstantrasyaikadezavidaH santo nikhilazAstrapaNDitamAnino dambhinaH prauDhoktikAriNa ityevamAdikSapallavavadativistara zlAghArapetAH santi ye lokAnAM saMkSobhaM vAgAr3ambarAdivAcAlatAdambhAbhimAnAdibhimanovikSobhaNamitastato bhrAntiM jnynti| yathA vartikAnAM caTakavizeSANAM sahasA patatAmutpAtA vibhAvitA vizeSeNa bhAvitA manovikSobhaNaM jnynti| caTakotpAtailokA vyastacintA bhavanti tadvata pAllavikopetAH siddhasAdhitA bhiSakchanacarA utpAtaM kurvntiiti| tasmAkhetoH parAparaparIkSArthaM zreSThAzreSThabhiSaparIkSArthaM zAstravidAM varaH paNDitazreSTho'tra sarvatraiva jalpe pakSAzritayordvayoH zAstrArthakathane pUvamevASTakaM tantraM tntraathmityaaduaaktmssttprshnmaadishet| yuktAdhyAyasaMjJA, sA ca adhikaraNasAdhanA vA karaNasAdhanA vA karmasAdhanA vA bodavyA, adhIyate'sminnadhIyate'nena vA adhIyate vA adhyAyaH // 29 // 30 // cakrapANiH-praznATakasyoktasya nirAkaraNIyasaMzaM vaidymaah-sntiityaadi| pAlavikAH prAdezikAH, vartakA akasmAdutpatantaH kSobhaM manaso janayantIti ; lokasimaTakamidaM yathokta praznATakam ; parAvarau zreSThAzreSThau, tatra zAstravidAM balamiti zAstravida eva praznATaka jAnanti, na paallvikaaH| For Private and Personal Use Only Page #1195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1184 crk-sNhitaa| atha dazamahAmUlIyaH zabdamAtreNa tantrasya kevlsyaikdeshikaaH| bhramantyalpavalAstatra hyanalpe naiva * vartakAH // pazuH pazUnAM dobbalyAt kazciccApi vRkaayte| sa satyaM vRkamAsAdya prakRtiM bhajate pshuH|| tadvadajJo'jJamadhyasthaH kazcinmaukharyyasAdhanaH / sthApayatyAptamAtmAnamAtantvAsAya bhidyate // bbhrugddh'| ivornnaabhirbuddhirbhushrutH| kiM vai vakSyati saMjalpe kuNDabhedI jar3o yathA // tataH kiM parIkSaNaM syAditi ? ata aah-shbdetyaadi| aikadezikAstantraikadezamAtraM vidvAMso ye pAlvikopetA bhiSajaste yatastantre'lpabalAstasmAt kevalasya sampUrNasya tantrasya zabdamAtrAt zabdamAtraM saMzrutya bhramanti / kasmAt ? hyanalpe naiva vrtkaaH| hi yasmAdanalpe sampUNe kRtsne tantra na vattente na kRtsne tantre'dhItino bhavanti / pAllavikopetA aikadezikA yathA lokAnAM manaHsaMkSobhaM janayanti, tadapara dRSTAntena drshyti-pshurityaadi| kazcicca pazuraparepAM pazUnAM dobbalyAta teSAM madhye svaprAbalyAda DhakAyate dRka ivAcarati / vRkaH kssudrvyaaghrH| sa pazUnAM durbalAnAM madhye prabalo kAyamANaH pazuH satyaM kamAsAdya prApya prakRtiM tatpazubhAvameva bhajate kAyamANatAM jhaati| tadvat kazcidazo bhiSaksiddhasAdhito bhiSakchadmacaro vApyajJajanamadhyasthaH san svasya maukhayaM mukharatAM dambhaprauDhoktipaNDitazreSThamAnitAdivividhavAcAlatAM sAdhayan sannAtmAnamApta pramANapuruSaM sthApayati, nija eva pramANapuruSo yad vadati tadeva prAmANikaM nAnyaH ko'pi tadadhikastatsamo vA paNDito bhiSaga vAstIti tadaneSu madhye bruute| sa satya mAptamAsAdya bhidyate prakRtabhiSapaNDitanikaTe tanmaukhayyasAdhanaM svasyAptatAkhyAnaM sarva tasya dUrIbhavati / tatrAparadRSTAntamAha-babhru rityAdi / babhruH vRddhanakulo yathA corNAbhirbahuvacanAda bahubhimepalomabhi DhaH saMtRto meSa iva prakRtiH svbhaavH| babhra rUrNAvAn kazcit pazuH, sa yathA mepaM na jJAtvA AtmIyAmiva * jyAzabdenaiveti pAThAntaram / - mUr3ha iti vA paatthH| For Private and Personal Use Only Page #1196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH suutrsthaanm| 1185 savRttana vigRhNIyAda bhiSagalpazra tairpi| hanyAt praznASTakenAdAvitarAn ye pramAdinaH // dambhino mukharA hyajJAH prbhuutbhubhaassinnH| prAyaH prAyeNa sumukhAH santo yuktaalpbhaassinnH|| bhAto na kimapi nadati, tathA cAbuddhiH bhiSakchadmacaraH bhiSagvezena gUDhaH saMsRtaH san saMjalpe vAdiprativAdivAde kiM vakSyati ? kimapi na vakSyati / evamabahuzruto'lpazrutastantrakadezikaH siddhasAdhito bhiSak saMjalpe kimeva vakSyati na kiJcidvakSyati / dRSTAntAntaraM darzayati-kuNDabhedI jar3o ytheti| yathA jar3o nibbuddhiH kuNDabhedI bhraSTayoniH khalu nIcajAtiH svasya jAti gopayitA vizuddhajAtiH sana saMjalpe tasya jAtikulagotrAdiparicaye ki vai vakSyati ? kimapi na vakSyati; tathA bhiSakchadmacaraH siddhasAdhitazca bhiSak saMjalpe vAdaprativAde kiM vaM vakSyati? kimapi na vkssytiiti| ityasattAbhyAM bhiSakchanacara-siddhasAdhitAbhyAM bhiSagbhyAM vigRhya vAdamuktvA sattena saha jalpamAha-sadavRttairityAdi / savRttabhiSambhiraparairvA alpazrutaibahuzrutairapi bhiSag jalpakAle na vigRhNIyAda vigRhya jalpaM na kuryAt / tarhi kaivigRhya jalpaM kuryAditi ? ata aah-hnyaadityaadi| Adau praznASTakena tantraM tantrArthamityAdinA praznena tebhyaH sadavRttebhya itarAn hanyAta / sattebhya itare ke ityata Aha-ye pramAdinaH dambhinazca mukharAzcAjJAzca prabhUtabahubhASiNaH, prabhUtAni punarbahu bhASituM zIlaM yessaamiti| tAn praznASTakena Ado hnyaaditi| nanvime kiM na sattA ityata Aha-prAya ityaadi| vIpsAyAM dvirbhAvAt / prAyaH prAyeNa santo janAH savvatra sumukhA na vimukhA eva yuktazca alpaJca bhASitu zIlaM yeSAM te yuktAlpabhASiNo bhvnti| tadvat tAdRzA aNAM dRSTvA upamRtyAGgabhaGgamApnoti ; tadvadajJa Apta prApya bhidyata ityarthaH ; kiMvA babhra vRdvanakula UrNArAzimadhyago yathA kiJcinna pratipadyate, tathAbuddhirApa saMjape vAdiprativAdikathAyAm / kuNDabhedI bhraSTayoniH ; sena pRcchAdinAtmIyaninditajAtiyathAvadAtajAtiH san * cAmamAnina iti pAThAntaram / For Private and Personal Use Only Page #1197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir crk-sNhitaa| arthadazamahAmUlIyaH tattvajJAnaprakAzArthamahaGkAramanAzritAH / svalpAdhArAjJamukharAn marSayenna vivAdinaH // 31 // paro bhUteSvanukrozastattajJAnaparA dyaa| yeSAM teSAmasadvAda-nigraha niratA matiH // asatyakSAH kSaNitvAddhi dambhapAruSyasAdhanAH / bhavantyanAtAH sve tanne prAyaH parivikalpanAH * // tAn kAladezasadRzAn / vajjayecchAstradUSakAn / seveta samabhijJAna-jJAnapUrvAn bhiSakatamAn // 32 // eva ye jJAnaprakAzArthamahaGkAramanAzritAste sadvRttavaditi, taiH saha na vigRhNIyAt / svalpAdhArA alpazrutA ajJA mukharAzca ye vivAdinastAn na maSayena kSameta // 31 // gaGgAdharaH-para ityAdi / yeSAM bhUteSu prANipu paraH zreSTho'nukrozaH karuNA sA dayA ca tattvajJAnaparA tattvajJAne tAtparyavatI na tu tattvajJAnAhate'nyabhAve dyaa| teSAM sattAnAmasadvAdasya nigrahe nivRttI matibuddhiH niratA nizcayena ratA iti / kasmAdityata aah-asdityaadi| hi yasmAdasatpakSA janAH kSaNikhAt ekaM pakSamAzritya vadantaH pareNa pratyuktAH punaraparaM pakSamAzrayantItyevaM kSaNisAda dambhaM sAdhayanti pArupvaM vadantaH sAdhayanti, prAyaH sva tantra svAdhIta tantre pari vikalpanAH pari savvatobhAvena vizeSeNa zlAghante te'nAptAzca bhavanti tAn kAladezasadRzAn yathAkAlaM yathAdezaM zAstradUpakAn vjjyt| ye bhiSaktamAH samavijJAnajJAnapUstiAn sevetati // 32 / / kazcida vrate, tathAbuddhirapi saMjalpe ; vigRhNIyAt vigRhya saMbhASAM kuyyota ; itarAgasavRtAn / svalpAdhArAH svalpazrutAH, na marpayediti nopekSeta // 31 // cakrapANi:--ajJavaidyasaMvAdapratiSedhamAha-paro bhuutennvityaadi| niratA iti ttpraa| ajnygrphlmaah-astpkssetyaadi| asatpakSAdisAdhanaM yeSAM te tathA, asatpakSo'nAgamapakSasiddhaH * paravikatthakAH iti pAThAntaram / - kAlapAzasadRzAn iti vA paatthH| / prazamajJAnavijJAna-pUrNAH khecyA bhiSaktamAH // ityadhikaH pAH kacit / For Private and Personal Use Only Page #1198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3.za adhyAyaH / sUtrasthAnam / samagraduHkhamAyattamavijJAne dvayAzrayam / sukhaM samagra vijJAne vimale ca pratiSThitam // idamevamudArAthamajJAnAthapraNAzakam / zAstra dRSTipranaSTAnAM yathaivAdityamaNDalam // 33 // tatra shlokaaH| arthadazamahAmUlAH saMjJA caiSAM yathA kRtaa| ayanAntAH Sar3agrAzca rUpaM vedavidAJca yat // gaGgAdharaH-athaivama vijJAnAmavijJAnaphalamAha-samagra tyaadi| janAnAmavizAne khalu AyattamadhInaM dvayAzrayaM manaHzarIrAzrayaM samagraduHkham AdhibhautikAdhidaivikAdhyAtmikaM tathA janAnAM vijJAne vimale ca dvayAzrayaM manaHzarIrAzrayaM samagra sukha pratiSThitamiti / etaccarakazAstrasya prbhaavmaahidmityaadi| evamanena prakAreNodAramartha lokadvayahitArthamidaM carakaproktaM zAstramajJAnArthaprakAzakam ajJAnAnAM sambandhe'rthaprakAzakam yathAdityamaNDalaM dRSTipranaSTAnAM laukikatamasA dRSTyA cakSuSA pranaSTA ye rAtrau teSAmarthasya dRzyasya prakAzakaM tathA; na tu pranaSTadRzAM na hyandhataimirikAdInAM sambandhe'rthaprakAzakamAdityamaNDalamiti // 33 // gaGgAdharaH-athAdhyAyArthasaMgrahArthamAha-tatra zlokA iti / arthadazetyAdi / arthe daza mahAmUlAH sirAH saktA mahAphalA iti / eSAM hRdayasyArthasaMjJA, pakSaH, akSaNikatvaM-- pRcchArthamanuyuktasya 'samprati vaktuM kSaNo nAsti' iti bhASaNam, atiH---pRcchArthamanuyuktasya zirovyathAdikam uccArya zlAghamAnaM bhApaNam, dambhaH pustakavaidyabhANDAdibhiH svArthotkarSapratipAdanam, pArUpyaM kRcchato'pi na vAcyatvAdi paruSabhASaNam / anAptAH sve tantra iti svatantrAnabhijJatvAt, paravikatthakAH prduussnnaaH| dvayAzrayamiti manaHzarIrAzrayam ; samamiti zArIraM mAnasaJca, sukhamArogyAdirUpam, vijJAne vimala iti vizuddhajJAne, kiMvA vijJAne vimala iti mokSe, mokSe hi sukhaM samagraM duHkhAsaMbhinnatvAt, kiMvA bhaTTadarzanAhAnAkRtyodbhavam, idamiti zAstram, evamudArArthamiti lokadvayahitArthAbhidhAyakam , dRSTipranaSTAnAmiti pranaSTadRzAm // 32 / 33 / / cakrapANiH-saMgrahe saMjJA caiSAM yathA kRteti "tena mUlena mahatA mahAmUlAH" ityAdinA ; For Private and Personal Use Only Page #1199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir caraka-saMhitA arthadazamahAmRlIyaH saptakazcASTakazcaiva paripraznaH snirnnyH| yathA vAcyaM yadarthazca Sar3avidhAzcaikadezikAH // arthedazamahAmUle sarvametat prakAzitam / saMgrahazcAyamadhyAyastantrasyAsyaiva kevlH|| yathA sumanasAM sUtra saMgrahArthaM vidhIyate / saMgrahArthaM tathArthAnAmRSiNA saMgrahaH kRtaH // 34 // mahAmUlasaMjJA sirANAM, dhamanI sirAsrotaHsaMjJA / ekaM prANavaddhanAnAmityAdinA ekamayanAnAM teSAM vivaraNaJca, brahmacaryamayanAnAmityantAH Sar3agrAH zreSThAH SaT / vedavidAmAyuvedavidAM tridhA rUpaM prANAbhisara-siddhasAdhita-bhiSakchamacararUpaM teSAM vizeSarUpazca / saptaka iti| kimAyuzcetyAdinA saptakaH sanirNayaH priprshnH| tathA tantraM tantrArthAnityAdinA cASTakaH sanirNayaH paripraznaH / yathA vAcyaM yena prakAreNa yasya praznasyottaraM vAcyaM tt| yadarthazca taduttaraM vAcyaM tt| aikadezikAH Sar3avidhA bhiSajaH, pAllavikopetAH pramAdino dambhino mukharA ajJAH prabhUtabahubhASiNazceti sstt| etat sarvamasmin arthadazamahAmUlIye muninAyeNa prkaashitm| ayamadhyAyazcAsya carakaproktasya tantrasya kevalaH kRtsnaH sNgrhH| tatra dRssttaantH--ythetyaadi| sumanasAM puSpANAM saMgrahArthaM yathA sUtraM granthanena saMgraho bhavati, tathArthAnAM saMgrahAthameSa saMgrahAdhyAya RSiNA kRta iti // 34 // ayanAntAH SaDagrayAzceti "eka prANavarddhanAnAm ityaadinoktaaH| ete cAhiMsAdayo'gravAdhikAre yajaHpurUSIye uktAstAnullaGghapahoktA adhyAtmaviSayatvena, pUrvoktAstvagrayarogAdhikAriNAm, saptakaH "kimAyuzca kasmAdAyurvedam" ityAdi, aSTakaH praznaH "tantra tanvArtham" ityAdi / / 34 // iti carakacaturAnanazrImaJcakrapANidattakRtAyAmAyurvedadIpikAyAM carakatAtparyaTIkAyAmarthedazamahAmUlIyI nAma triMzo'dhyAyaH // 30 // sUtrasthAnaM samAptam // 1 // For Private and Personal Use Only Page #1200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 30za adhyAyaH sUtrasthAnam / 1186 agnivezakate tantraM crkprtisNskRte| iyatAvadhinA sarva sUtrasthAnaM samApyate // 35 // ityagnivezakRte tantra carakapratisaMskRte zlokasthAne arthedazamahAmUlIyo nAma triMzo'dhyAyaH // 30 // gaGgAdharaH-adhyAyaM smaapyti---agniityaadi| sarve pUrvavad vyAkhyAtavyam / sthAnaM samApayati-agnivezatyAdi / agnivezena kRtaM yat tantraM tadeva carakeNa pratisaMskRtaM saMskRtyantareNa kRtaM, tatra tantre iyatA khalvaracinA etatparyantaM sarva sUtrasthAnaM samApyate // 25 // gaGgAdharaH-atra zlokasthAne dvAtriMzadakSarAtmaka zlokasaMkhyA tu athAto dIrghajIvitIyamityArabhyaitadantamidaM zlokasthAnamekapiNDenakIkaraNena zlokAnAM paJcaviMzatyuttara-SaTzatAdhika-sahasratrayamiti (3625) zlokAH / iti zrIgaGgAdharakaviratnakavirAjakRte carakajalpakalpatarau zlokasthAne prathamaskandhe triMzattamArthedazamahAmUlIyAdhyAyajalpAkhyA triMzattamI zAkhA // 30 // zlokasthAnajalpAkhyaH prathamaskandhazva samAptaH // 1 // // zrIH // For Private and Personal Use Only Page #1201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #1202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir chndoniymH| vedo vedAntaH ASagranthAzca savrve cchaandscchndonibddhaaH| aSTAdhyAyipANinIyamUtra-sAyasUtra-gautamasUtrAdayo viSNusaMhitAgautamasaMhitA-vasiSThasaMhitAprabhRtayazca granthAzchAndasacchandasaiva sNgrthitaaH| chAndasacchandovyati skeNa saMhitA bhavitu nAhe ti| chAndasacchando'vijJAnAt padyAMzo'pi gadyarUpeNaiva vyavahiyate jnaiH| nAtra cchandasi gurulaghuyatInAM niyamaH, kevalam akSarasaMkhyayaiva tat ptthyte| carakasaMhitAyAmasyAM gadyAMzaH chAndasacchandasA likhitH| atra yAni cchandAMsi vattente teSAM pAdasaMkhyA akSarasaMkhyAzca kautukinAmavagamArtha likhyante / chandonAma akSarasaMkhyA chandonAma akSarasaMkhyA gAyatrI nvdhaa| anuSTup pnycdhaa| pADhe 2pAde 3pAde 4pAde pAde 2pAde 3pAde pAde gAyatrI 6 6 6 6 anuSTup pAdanivRt 7 7 7 . tripAdanuSTup 8 8 8 . atipAdanivRt 6 7 . purAnuSTup 8 12 12 . nAgI 1. 9 6 0 madhye'nuSTup 128 12 . vArAhI 6 9 5 . ante'nuSTup 12 12 8 . varddhamAnA pratiSThA tripAda virATa 11 12 13 . vahatI sptdhaa| virAr3a gAyatrI 2 8 . . purastAbRhatI 128 pathyAvRhatI 88 12 uSNika cturvidhaa| nyakusAriNI 8 12 uSNika 7 7 7 7 uparicAhatI 8 8 8 12 paroSNika 8 8 12 . kacibRhatI 9 9 9 9. kakudRSNika 8 12 8 . kacibRhatI 10 10 puroSNika 12 8 . mahAvRhatI 12 12 12 . For Private and Personal Use Only Page #1203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 0 pUpAde chandonAma akSarasaMkhyA chandonAma akSarasaMkhyA paDaktiH pnycdshdhaa| pAdahInacchandaH ekviNshtidhaa| E utkRtiH 104 paktichandaH 12 12 8 8 0 0 atikRtiH svataH paGktiH 12 8 12 8 0 0 saGkatiH AstArapaGktiH 8 8 12 12 . . vikRtiH prastArapaktiH 8 12 virATa paGktiH 8 12 12 akSarapaGktiH 5 5 5 5 ... prakRtiH par3a vidhA kRtiH atidhatiH 5 . deg dhRtiH atyaSTiH 0 AkRtiH 0 0 0 0 - padapaGktiH 5 5 5 5 5 . aSTiH paGaktiH 4 6 5 5 5 . atizakarI pathyApaGaktiH 8 8 8 8 8 . zakkarI jagatIpaGkti 8 8 8 8 8 8 atijagatI triSTubajyotiSmatI trividhaa| jagatI purastAjyotiH 11 8 8 8 8 triSTupa madhyajyotiH 8 8 11 8 8 paktiH upariSTAjyotiH / 11 | vRhatI jagatI jyotiSmatI trividhaa| anuSTup purastAjyotiH 12 8 888 uSNika madhyajyotiH 88 128 8 . upariSTAjyotiH 8 8 8 8 12 gAyatrI 21 __ gAyatrIpraticchandaso pAnirdiSTAyAmakSarasaMkhyAyAm ekasyAkSarasya nRpanatA cet tarhi tat nivRtsaMjJayA, ekAkSarasyAdhikyaM cet tat bhUrikanAmnA, akSaradvayanRpanatAyAM virATnAmnA akSaradvayAdhikyena ca sarATsaMjJayA abhidhiiyte| iti gnggaadhrH| For Private and Personal Use Only Page #1204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Bipuewues 29Sbo 'S' Surados For Private and Personal Use Only